Wikipedy:Oerlisside

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikipedy:Oerlisside</title>
    <ns>4</ns>
    <id>176</id>
    <revision>
      <id>1230418</id>
      <parentid>1230359</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T06:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>/* InternetArchiveBot */</comment>
      <origin>1230418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96314" sha1="5l1snp8kxl5u9wv7z1x3wdd25302oqw" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
&lt;!-- Don't place ynterwiki directly on this page; it interferes with the discussion. Interwiki can be found in [[Berjocht:Oerlisside]]. --&gt;
{{Oerlisside}}

== Koördinaten ==
{{Ping|Drewes}} Dy koordinaten hie ik noch efkens litten, om't ús Geohack net wol. {{Ping|Kneppelfreed}} Mar tank foar it kaartsje. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 12 des 2025, 11.00 (CET)
{{Ping|Drewes|Kneppelfreed|Mysha|Ieneach fan 'e Esk}} Is de reden bekend werom't Geohack net wurket?--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 12 des 2025, 19.48 (CET)

:@[[Meidogger:Mysha|Mysha]], graach dien, hjer. De koördinaten kinne jo ek oernimmen fan de Nederlânske side. @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik begryp net wêrom't Geohack no net wurket. Ik seach it no ek krekt. It wurke foarhinne al. Ik sjoch sa gau it probleem net. Is der immen dy't it wit? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 12 des 2025, 20.38 (CET)
:{{Ping|Mysha|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Drewes}} Nee, ikke net. Mar ik dy koördinaten en sa, dat giet my al gau boppe de pet. Is it oeral sa of allinnich op dizze side? As it oeral itselde is, hawwe se by Geohack miskien in ''bug'' en losse se it sels op. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2025, 20.42 (CET)
::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], it skynt by ús op alle plakken, want ik haw dêr by in stikmannich plakken even neisjoen. By nl wurket er dêrfoaroer wol. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 12 des 2025, 20.47 (CET)
:::{{Ping|Kneppelfreed|RomkeHoekstra}} As it op nl: wol wurket, dan is der faaks by Geohack wat feroare wêrtroch it koördinateberjocht by ús (dat oars is as it koördinateberjocht op nl:, seach ik) net mear goed wurket. Mar hoe't je dat reparearje kinne sûnder dat je alle siden by del moatte dêr't it berjocht op brûkt wurdt, dat soe ik net witte. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2025, 20.55 (CET)
:::: {{Ping|Kneppelfreed|RomkeHoekstra}} @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] (Ik wit net krekt wêr't der stiet wat it ferskil is tusken &quot;Ping&quot; en &quot;@&quot;.) Is it allinnich by ús in probleem? Of hawwe oare W: dat probleem en hawwe dy it oplost? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:::::{{Ping|Mysha}} Neffens my is der gjin ferskil en kinne jo beide brûke, mar earlik sein bin ik dêr net wis fan. Ik ha by de Fryske wiki leard om te pingen.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 15 des 2025, 18.45 (CET)

:{{Ping|Drewes|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk}} Om't it probleem noch jimmeroan net oplost is, ha ik oan ChatGPT frege wat it probleem wêze kin. Neffens ChatGPT hat de Frysktalige wikipedy gjin eigen konfiguraasje ynsteld om koördinaten fuort troch te stjoeren nei in kaarttsjinst. It hat te krijen mei in ûntbrekkende of oare ynstelling en net mei in bug. Soks soe oankaarte wurde kinne op Phabricator (it bug-/taaksysteem van Wikimedia). Dat kin sa en ik tink dat ien fan 'e behearders dat it bêste dwaan kinne:

*stap 1 gean nei: https://phabricator.wikimedia.org
*stap 2 Log yn (Wikimedia-account)
*stap 3 Klik op Create Task
*stap 4 Plak de ûndersteande tekst
*stap 5 Foegje de tags ta (dat helpt by de sichtberens) 

Tags: 
MediaWiki
Wikis
Maps
GeoHack
Kartographer
fywiki

'''De folgjende tekst tekst kin yn it berjocht plakt wurde.'''

Title: fywiki: Coordinates link to GeoHack instead of opening a primary map service

Description: On the Frisian Wikipedia (fywiki), clicking on coordinates in articles always redirects to GeoHack (toolforge.org), instead of opening a primary map service (e.g. OpenStreetMap) directly.

This differs from other Wikipedias such as nlwiki, where coordinates open a map directly and GeoHack is only used as a secondary tool.

Example:
Article: Abdij fan Cluny (fywiki)
Coordinates link to:
https://geohack.toolforge.org/geohack.php?language=fy&amp;params=46_40_0_N_4_42_0_E_scale:12500_type:landmark_region:FR

It appears that fywiki does not have a “primary map service” configured for coordinate links, causing the default GeoHack redirect to be used.

Expected behavior: Clicking on coordinates on fywiki should open a primary map service directly (e.g. OpenStreetMap), similar to nlwiki and other Wikipedias.

Possible solution / investigation: Check whether fywiki has a primary map service configured for coordinates (MediaWiki / Kartographer / Wiki configuration).
If missing, align fywiki’s behavior with other Wikipedias by setting a default map service.

Ik hoopje dat hjir wat mei dien wurde kin.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 des 2025, 20.37 (CET)
:: Romke, de lêste berjochten oer  AI, is dat y alle gefallen, in tredde fan de antwurden ferkeard is. Om't by [[Abdij fan Cluny]] de koordinaten net funksjonearje, moat ik oannimme dat it antwurd wat jo hân hawwe yn dy tredde sit.
:: De skoalle giet ticht foar it jier; dat ik winskje eltsenien noflike dagen, en yn [[2026]] hoopje ik werom te kommen om te sjen dat it oplost is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 19 des 2025, 14.00 (CET)
:{{Ping|RomkeHoekstra|Drewes|Kneppelfreed}} Ik haw hjir ris even nei sjoen, mar se wolle by Phabricator myn meidoggersnamme net akseptearje om't der in apostrof yn sit. No kin ik foar dizze webside fansels in oare meidoggersnamme betinke, mar ik haw oer dit ûnderwerp sa'n bytsje doel, dat as ik fragen krij, ik dy net beäntwurdzje kinne soe. Ik brûk dy koördinaten noait en ik begryp earlik sein mar heal wat it probleem is. De keppeling wurket blykber net mear goed, dat is alles wat ik oant no ta begrepen haw. {{Ping|Kneppelfreed}}, jo hawwe hjir okkerjiers de hiele programmatuer fan 'e posysjekaarten ynsteld, dat dit seit jo nei alle gedachten mear as my; is dit ek wat dat jo oppakke kinne? As jo net wolle, sil ik it wol dwaan, mar dan taast ik folslein yn it tsjuster. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 19 des 2025, 12.31 (CET)
::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], ik haw it dêre op it aljemint brocht, dus sil sjen wat dêr fierder út komt. Mar earlik sein giet soks mei ek boppe de pet. Ja, ik haw okkerjiers de posysjekaarten oan 'e praat krigen, mar dat wie mear in kwestje om de juste berjochten yn de wikipedy oan te meitsjen, en dat wiene der noch al wat, om dy posysjekaarten oan it wurk te krijen. Dit is in kwestje foar yn 'e Wikimedia dêr't ik fierders alhiel gjin ferstân fan haw. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 19 des 2025, 20.15 (CET)
:::{{Ping|Kneppelfreed}} O. Ik tocht dat dit oanferwante dingen wiene. Safolle wit ik der dus fan. No, yn elts gefal tankjewol dat jo it oppakt hawwe. We sille sjen wat it opsmyt. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 19 des 2025, 20.48 (CET)
::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed}} Tige tank foar jim krewearjen. Eefkes ôfwachtsje wat der no bart. It soe moai wêze as wy dit wer oan 'e praat krije. Eefkes in fraach: binne der ek kontakten mei wikipedia dat wy harren freegje kinne oer saken dêr't by ús de kennis tekoart komt? Wy binne hjir no ienris in hiel kwetsber klubke.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 19 des 2025, 22.12 (CET)
:::::{{Ping|RomkeHoekstra}} In goeie fraach. Dêr moast ik al even djip oer neitinke. Der hat in stikmannich jierren lyn ris wat west mei de haadside, dy't net mear goed werjûn waard. Doe bin ik by Meta-Wiki te rie gien, en dy hawwe doe holpen. Doe moast ik tydlik de befeiliging fan 'e haadside útsette, wit ik noch wol, sadat sy dêrmei oan it pielen koene. Ik leau dat ik dêrfoar dizze link brûkt haw: https://meta.wikimedia.org/wiki/Ask_a_question/Recent_questions , want dy haw ik teminsten opslein. Mar as jo bliuwende kontakten of in spesjale kontaktpersoan foar ús Wikipedy bedoele, nee, dy hawwe wy net. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 19 des 2025, 23.15 (CET)
::::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes}} Ik praat fanút in stik ûnkunde en bin gjin behearder en wit ek net hokker tools jimme ta jim beskikking ha, mar is it dan net handich om earne in dielplak te hawwen dêr't jimme dizze kennis meiïnoar diele kinne? It soe spitich wêze dat de boel hjir op 'e kont leit as ien foar in skoft neat dwaan kin of omfalt of gewoan gjin nocht mear oan it wurk hat en elkenien mar omgriemt om't dêrmei de kennis ferdwûn is.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 20 des 2025, 09.17 (CET)
:::::::{{Ping|RomkeHoekstra}} No, safolle ''tools'' mear as jo hawwe wy net. Wat wy dogge, ferskilt eins net safolle fan wat josels ek al dogge, allinnich kinne wy as behearder siden wiskje, skoattelje en ûntskoattelje en meidoggers útslute. Mear is it eins net. Wat jo sizze oer it dielen fan kennis, dêr hawwe jo wol in punt. Mar ik soe sa ien, twa, trije net witte wêr't wy sokke dingen krekt opskriuwe kinne dêr't behearders fan letter it weromfine kinne as se der ferlet fan hawwe. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 21 des 2025, 01.29 (CET)

Dit wie it antwurd dat ik fan wikimedia weromkrigen ha:
Hi @Kneppelfreed, thanks for taking the time to report this and welcome to Phabricator!

&quot;koördinaten&quot; in the Infobox in https://fy.wikipedia.org/wiki/Abdij_fan_Cluny links to dead http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?language=fy&amp;params=46_40_0_N_4_42_0_E_scale:12500_type:landmark_region:FR&amp;pagename=Abdij_fan_Cluny&amp;src=Abdij_fan_Cluny. Toolserver.org was switched off in 2014.

https://fy.wikipedia.org/wiki/Berjocht:Koördinaten_yn_tekst needs updating (several outdated links), and https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Berjocht:Koördinaten&amp;action=edit (after an unneeded redirect) uses https://fy.wikipedia.org/w/index.php?title=Berjocht:MapsServer&amp;action=edit which also needs several links to get updated.

User scripts, gadgets, templates, modules, custom CSS are local on-wiki content. Local content is managed independently on each wiki, by each wiki community themselves.
Phabricator is mostly used for MediaWiki, MediaWiki extensions, or server configuration, or by developers and teams to organize what they plan to work on.
If you are looking for help with the local code on a wiki, please see https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech instead.
This needs fixing on the local wiki by editing its local content. Thus I am closing this task here - thanks for your understanding!

{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes}}
:Moai, no dan witte wy dat wy dêr net wêze moatte en it sels oplosse moatte. Ik ha fan 'e moarn in hiel skoft mei ChatGPT oan 'e gong west en nei lapen tekst en hinne en wer geskriuw binne wy der tink út (it lestige is dat ChatGPT nochal ris ferkearde folchoarders oanhâldt en somtiden wurden brûkt dy't ik net kin/koe). Mar om koart te kriemen leit neffens ChatGPT de oarsaak fan it probleem by it berjocht, dat streekrjocht nei GeoHack ferwiist. No moat der foar de oplossing earst in systeem- of ynterfaceberjocht oanmakke wurde (dêr ha ik gjin rjochten foar, dus dat sil troch ien fan jimme dien wurde moatte. Sa'n ynterfaceberjocht wurdt as folget oanmakke (mei format MediaWiki:Koordinaten-yn-tekst-label):

* stap 1: gean nei: https://fy.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Koordinaten-yn-tekst-label 
* stap 2: klik op bewurkje boppe oan 'e side.
* stap 3: plak dêr de platte tekst: Toant de koördinaten fan dit plak as klikbere kaartlink mei Kartographer.
* stap 4: opslaan.

It berjocht is no beskikber foar alle berjochten of funksjes dy't it Koordinaten-yn-tekst-label brûke. As dat dien is sjoch ik as it berjocht:koördinaten yn tekst oanpast wurde moat (dêr ha'k leau ik wol rjochten foar).--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 des 2025, 12.52 (CET)

:{{Ping|RomkeHoekstra}} &quot;No witte wy [... dat wy] it sels oplosse moatte&quot;, skriuwe jo. Uh, dat is net wat der yn 'e reäksje fan Phabricator stiet. Sy sizze: as jimme help nedich binne om dit probleem op te lossen, dan moatte jim net by ús wêze, mar by https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech. 
:As jo miene dat jo it sels oplosse kinne, is my dat bêst, mar ik fyn dat jo tefolle fertrouwe op ChatGPT. Sels haw ik earlik sein nul fertrouwen yn sa'n a.i.-programma. &quot;Hallusinearje&quot; is net foar neat ta it wurd fan it jier keazen. As ik nei https://fy.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Koordinaten-yn-tekst-label gean en dêr jo tekst opslaan wol, krij ik de folgjende tekst yn byld: &quot;''Warskôging: Jo bewurkje in side dy't brûkt wurdt yn de tagongstekst foar it wikiprogramma. Feroarings op dizze side feroarje it oansjen fan de tagong foar oare meidoggers.''&quot; Sels haw ik gjin idee wat der barre kin as ik hjirmei ompiel. As de hiele Wikipedy it straks net mear docht, binne wy fierder fan hûs, fansels. Hoe wis binne jo fan jo saak? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 21 des 2025, 15.05 (CET)
::Ik ha út it andert begrepen dat dit op de lokale wiki korrizjearre wurde moat troch de lokale ynhâld oan te passen en dat wy dus sels oan 'e slach moatte. Mar dan begryp ik dat dus ferkeard.&lt;br&gt;
::Ik wit dat ChatGPT fouten makket en it dus net sa dat ik blyn op dingen yngean (foar de aardichheid moasten jo de hiele diskusje mei ChatGPT ris trochlêze), mar it is ek grutte ûnsin dat ChatGPT neat kin. Wat skriuwt ChatGPT as ik dy warskôging fan jo foarlis: Deze waarschuwing verschijnt altijd bij interfaceberichten. Het is bedoeld om te zeggen: “Denk even na voordat je opslaat.” In jullie geval is de wijziging: één korte zin, zonder code, zonder sjablonen. Dat is zo veilig als het maar kan. Deze waarschuwing is geen signaal dat je “op gevaarlijk terrein” zit — het is MediaWiki dat netjes zegt: “dit is belangrijk”.&lt;br&gt;
::Wat ChatGPT skriuwt as ik de benaudens foar AI-hallusinaasje ferwurdzje: &quot;ik begryp de soarch oer AI-hallusinaasje hiel goed. Yn dit gefal giet it lykwols net om nije logika, mar om it ferienfâldigjen fan in interfaceberjocht nei platte tekst, wat neffens MediaWiki-praktyk is. De wiziging is lyts, direkt werom te draaien en feroaret gjin artikelynhâld.&lt;br&gt;
::Mar goed, jo binne behearder, ik net. As jo nul fertrouwen ha yn ChatGPT, dan soe ik dit mar gewurde litte. Ik wol nimmen wat oplizze. Ik besykje allinnich mei te tinken om't it in probleem is dat wol om in oplossing freget.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 des 2025, 16.08 (CET)
:::{{Ping|RomkeHoekstra|Drewes|Kneppelfreed}} No ja, Romke, ik sil jo fertelle hoe't ik ta myn miening oer A.I. kommen bin. Google jout op 't heden boppe oan 'e side ek in A.I.-berjocht as jo wat freegje. Ik woe fan 'e wike witte wêr't de namme ''Ptilinopus huttoni'' wei kaam, de wittenskiplike namme fan 'e Rapajufferdo. ''Huttoni'' is dúdlik ôflaat fan 'e Ingelske efternamme Hutton, mar wa wie dy man (want by in frou komt der net ''-i'', mar ''-ae'' efter). Dus ik freegje dat oan Google. Dat A.I.-berjocht seit fan: o, dat is William Hutton, in bekende Nijseelânske samler fan spesimina, mei jierren fan berte en ferstjerren derby. No naam ik al neat oan fan A.I. sûnder dat ik it earnewêr oars befêstigje koe, dat ik sykje nei in William Hutton mei de opjûne jiertallen. Nearne wat te finen. Ik trochsykje en nei in hiel soad gedoch fûn ik út dat de do ferneamd wie nei de Britsk-Nijseelânske biolooch Frederick Wollaston Hutton. Der hat, ynsafier't ik útsykje kin, nea in William Hutton mei dat berop en dy jiertallen bestien. Dêr bin ik earlik sein wol wat fan skrokken. Dat sadwaande. (En dat gong ek net om nije logika, mar om âlde kennis.)
:::Wat it probleem mei de koördinaten oangiet, ik leau dat ik wat yrritaasje by jo opmerk oer myn opstelling (altyd moeilik te sizzen op basis fan skreaune tekst). Ik hoopje dat jo wol foar it ferstân hawwe dat ik jo ynset yn dizze saak tige wurdearje, mar ik hoopje ek dat jo der begrip foar opbringe kinne dat ik huverich bin om om te prutsjen mei programmatuer dêr't ik hielendal gjin ferstân fan haw. Dat ien regel platte tekst it ferskil net meitsje sil, dat wol ik wol oannimme, mar dat makket it ferskil ek net om it probleem mei de koördinaten op te lossen. Jo binne fan doel (of ik moat jo ferkeard begripe) om dêrnei oan 'e programmatuer te sleuteljen. As jo dêr ferstân fan hawwe, bêst genôch. As jo dat poer en allinnich dogge op basis fan 'e oanwizings fan ChatGPT, dan fiel ik my dêr earlik sein net sa noflik by. Ik soe earlik sein wat dit oangiet wol wat ynbring fan 'e oare behearders hawwe wolle. Wat fine {{Ping|Drewes}} en {{Ping|Kneppelfreed}} hjirfan? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 21 des 2025, 16.40 (CET)
::::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Drewes|Kneppelfreed}} No wurket it [Berjocht:Koördinaten yn tekst] sawiesa net. It is de trouwens de fraach of der überhaupt sleutele wurde moat nei it opslaan fan in interfaceberjocht (interface = tagongstekst). Mar dat leart ús it úttesten. Wat ik yn it Berjocht:Koördinaten yn tekst dêrnei ferfange soe, kin ek wersteld wurde, dat liket my net folle oars as mei oare berjochten.
::::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Wat it gebrûk fan A.I. oanbelanget: A.I. hellet syn ynformaasje fan ynternet en ek ynternet is net altiten korrekt. Sjoch nei wat jo hjoed oer BirdLife by it seerotsje skreaunen en ik hie lykas jo dêr ek myn twifel oer. By fragen oan ChatGPT kinne jo nei boarnen freegje, dy jout er dan by it jaan fan in antwurd en dan kinne jo de ynformaasje fuort by de boarne kontrolearje. Jo fregen oan Google A.I. wêr't de namme ''huttoni'' yn ''Ptilinopus huttoni'' wei kaam. Ik ha gjin ûnderfining mei Google A.I., mar ik ha foar de aardichheid jo fraach suverkrekt oan ChatGPT frege en krige fuort as andert: &quot;huttoni ferwiist nei Frederick Wollaston Hutton (1836–1905), in Britsk-Nijseelânske natuerûndersiker en geolooch&quot; mei ferwizing nei it Ingelsktalige wikipedylemma (Frederick Hutton (scientist).) ChatGPT makket bêst wol fouten (minsken meitsje dy trouwens ek), mar wat ik yntusken wol wit is wat spesifiker de fraach, namste better de antwurden binne. Ik soe jo oanriede dochs ris ChatGPT te brûken (en altiten om boarnen te freegjen).--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 des 2025, 22.46 (CET)
:::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Tankjewol foar de tip. Ik sil der ris oer neitinke. Wat de rest oangiet, as jo tinke dat it miskien mei it opslaan fan dy regel platte tekst klear is, dan wol ik dat wol foar jo dwaan. (Dus dat doch no daliks even.) Mar as der mear gebeure moat, wol ik graach dat jo dêr even mei wachtsje oant Drewes en Kneppelfreed ek har sechje oer dit ûnderwerp dwaan kinnen hawwe. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 21 des 2025, 23.09 (CET)
::::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] en @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], ik wol alderearst Romke tige betankje foar jo ynset om dit euveltsje te ferhelpen. Sa't it liket, skynt it allinnich op ús wikipedy net te wurkjen. Ik sjoch by in soad oare wikys wurket it wol. It soe tige moai wêze dat we it hjir ek wer oan it wurk krije kinne. As Romke hjir oan sleutelje wol, dan fyn ik dat poerbêst. Iksels bin in bytsje noedlik om dêr mei om te pielen. As jo, Romke, dat net oan doare, kinne we altyd freegje op dy link dy't Phabricator stjoerd hat: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech]. It liket dat it berjocht feroare wurde moat. By nl brûke se de âlde [https://nl.wikipedia.org/wiki/Sjabloon:Co%C3%B6rdinaten sjabloan koördinaten], dy't praktysk itselde wie as ús [[Berjocht:Koördinaten]]. Wêr't ik bang foar bin, as we it berjocht koördinaten feroarje, we alle siden by del moatte om dy ek te feroarjen. 
::::::En wat ChatGPT oanbelanget, dêr haw ik noch net mei wurke, wol mei Google AI, en ik haw dêr mingde gefoelens oer. It sil yn protte gefallen wol goed wêze, mar it kin it somtiden ek ferkeard ha. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 des 2025, 03.21 (CET)
:::::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|Drewes}} Ieneach hat no in interfaceberjocht oanmakke en der is fierder neat raars bart, lykas ChatGPT al oanjoech. It feroaret lykwols noch neat oan 'e wurking fan 'e koördinaten om't it âlde berjocht noch hieltiten de Geohack-keppeling makket. Der moatte no twa dingen dien wurde: 1. Om't der in lus ûntstiet mei't de namme fan it berjocht en de namme fan it interfaceberjocht meiïnoar botse, moat der A. in nij berjocht oanmakke wurde ûnder de namme Berjocht:Koördinaten yn tekst/Kartographer. B. Yn it âlde berjocht moat in trochferwizing komme. Dat is alles. Wurket it net, dan kin neffens ChatGPT alles weromdraaid wurde: klikke op skiednis, kies de eardere ferzje en weromsette. Eefkes foar jim ynformaasje: ik ha mei ChatGPT sels in pear saken thús oplosse kind, û.o. it werstellen fan it lint yn Word (dat út it byld ferdwûn wie), mei help fan A.I. in skealike pop-up fan 'e computer ferwidere en in skermprobleem mei de mobyl oplost. It foardiel fan ChatGPT is dat er by problemen alles yn stappen trochjout. Ik wachtsje jim reäksje ôf. It soe moai wêze as [[Meidogger:Drewes]] as behearder ek eefkes reägearret? [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 des 2025, 09.05 (CET)
::::::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Miskien bin ik wol wat te foarsichtich mei sok spul. Dus, no ja, okee, prebearje it mar ris. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 22 des 2025, 15.00 (CET)
::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed|RomkeHoekstra}}  Meidoggers. Ik folgje alles wier wol, mar kin hjir gjin sinnich wurd oer sizze. Interfaceberjocht, ChatGPT of Geohack-keppeling, it seit my neat. Sorry. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 22 des 2025, 16.07 (CET)
:::{{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Ik haw besocht oft in lokale oanpassing mooglik wie en hie hope dat it hjirmei oplost wie, mar it docht bliken dat de koördinaten djipper yn 'e infoboksstruktuer sitte as ferwachte. Dat soe betsjutte dat der ek yn 'e ynfoboksen sleutele wurde moat en dat giet ek my te fier. Dêrom haw ik de feroaring fan it berjocht Berjocht:Koördinaten yn tekst werom set nei de âlde sitewaasje. It nije Berjocht:Koördinaten yn tekst/Kartographer kin ferwidere wurde lykas ek it interfaceberjocht. Dêrmei binne wy wer by de âlde sitewaasje. ChatGPT advisearret ús op 'e nij Phabricator te mailen om't it in struktureel patroanprobleem is dat dêr thús heart en joech my foar de mail de folgjende tekst.   
:::---- 
:::On fy.wikipedia.org we investigated replacing legacy GeoHack-based coordinate links with Kartographer (maplink).
:::While this initially appears to be a local template change, we found that there is no safe local-only migration path due to how coordinate templates are used.
:::Current situation:
:::* A single coordinate template is used both:
:::  - inline in article text, and
:::  - inside multiple infobox templates.
:::* The template currently outputs a plain external GeoHack link, which works in both contexts.
:::Problem encountered:
:::* Replacing the GeoHack link with Kartographer maplink causes:
:::  - template loop errors when maplink looks up interface messages, or
:::  - literal parameter output (e.g. {{{3}}}) in infoboxes, because infoboxes expect plain wikitext, not a rendering tag.
:::* Splitting logic into subtemplates avoids loops, but still breaks infobox rendering.
:::* Fixing this would require modifying infobox templates, which makes the change non-local and affects many pages.
:::Conclusion:
:::This suggests a structural limitation: when a coordinate template is embedded in infoboxes, switching from GeoHack (plain link) to Kartographer (rendered maplink) cannot be done safely by editing the coordinate template alone.
:::We reverted all local changes after testing.
:::Question:
:::Is there a recommended migration pattern for wikis where coordinate templates are used both inline and inside infoboxes?
:::Or is GeoHack currently the only viable option in such cases?
:::----
:::Dizze tags kinne tafoege wurde:
:::Kartographer
:::Templates
:::Wikimedia-Site-Requests 
:::&lt;br&gt; [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 des 2025, 17.47 (CET)
::::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] en @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], ja sa't ik al sei, wie ik al bang  dat der folle mear by komt te sjen. Ik haw ek even besocht en feroarje it [[Berjocht:Koördinaten]], mar dat fern**kt alle koördinaten op 'e siden en dêr moat nei alle gedachten folle mear berjochten by oanmakke wurde, tink ik. We kinne wer besykje it by Phabricator op it aljemint te bringen, en sjen wat er ditkear weromstjoerd. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 des 2025, 20.57 (CET)
::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Wat in ellinde, sis. En dat krekt mei de krystdagen... Romke, jo skriuwe hjirboppe dat it ynterfaceberjocht ferwidere wurde kin. Bedoele jo dêrmei dat ik https://fy.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Koordinaten-yn-tekst-label wiskje moat? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 22 des 2025, 21.17 (CET)

{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Kneppelfreed}} Ieneach, jo meie dat interfaceberjocht ek eefkes stean litte, it kin fierder dochs gjin kwea en it kin altiten noch fuort. It Berjocht:Koördinaten yn tekst/Kartographer kin fuort en as it nedich is en Phabricator kin neat foar ús betsjutte, dan kinne wy it sa wer oanmeitsje. It âlde Berjocht:Koördinaten yn tekst moat fansels yn alle gefallen stean bliuwe. No earst sjen as Phabricator it foar ús oplosse kin. Sanet, dan kinne jimme in ienmalige ynfoboksfiks oerwege. Yn dat gefal moatte de fjilden fan 'e koördinaten yn 'e ynfoboksen oanpast wurde:

Hjoeddeiske sitewaasje bygelyks:
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{Ynfoboks abdij
 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|…}}
}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

De ynfoboks befettet yntern:
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
| koördinaten = {{{koördinaten|}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

wy feroarje allinnich de ynfobox sels, bygelyks nei:
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
| koördinaten = {{{koördinaten|{{Koördinaten yn tekst|{{{lat|}}}|{{{lon|}}}}}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

Wy ha alletrije ûnderfining mei ynfoboksen en witte dat wy de ynfoboks werom sette kinne as de feroaring gjin resultaat hat. As it al slagget dan hoege wy fansels net de artikels oan te passen en dan is de ynfoboks sa oanpast dat dy in Kartographer-kaartlink toane kin, wylst dy foar dy tiid allinnich mei in platte GeoHack-link omgean koe. 

Hawar, no earst mar wer eefkes Phabricator ôfwachtsje. Noflike jûn mannen!
--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 des 2025, 22.52 (CET)

:@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], ik ha it wer nei Phabricator stjoerd. Ris sjen wat hy no seit. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 23 des 2025, 08.34 (CET)

@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], dit is wat ik weromkrigen ha fan Phabricator:

Hi,
user scripts, gadgets, templates, modules, custom CSS are local on-wiki content. Local content is managed independently on each wiki, by each wiki community themselves.
Phabricator is mostly used for MediaWiki, MediaWiki extensions, or server configuration, or by developers and teams to organize what they plan to work on. Phabricator is not a support forum. If you are looking for help with the local code on a wiki, please see https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech instead.
This needs fixing on the local wiki by editing its local content. Thus I am closing this task here - thanks for your understanding.

Dus dêr kinne we neat mei. Hy jout dy iene link wer. We soene dêr ris freegje kinne..... --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 23 des 2025, 20.00 (CET)

@[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]: Kneppelfreed, jo soene dizze tekst brûke kinne foar de mail:

&lt;blockquote&gt;
Hello,

We would like to ask for technical advice regarding coordinate templates on a smaller Wikipedia (fy.wikipedia.org).

Current situation:
On our wiki, a single coordinate template is used both:
- inline in article text, and
- inside multiple infobox templates.

This template currently outputs a plain external GeoHack link, which works in both contexts.

Problem:
We investigated replacing the GeoHack link with Kartographer (maplink). While this initially looks like a local template change, we ran into structural issues:

- Using maplink inside the existing coordinate template leads to template loop errors or broken output.
- Splitting logic into subtemplates avoids loops, but then breaks infobox rendering (infoboxes expect plain wikitext, not a rendered maplink tag).
- Fixing this appears to require modifying infobox templates as well, which makes the change non-local and affects many pages.

We reverted all changes after testing.

Question:
Is there a recommended or established pattern for migrating legacy GeoHack-based coordinate templates to Kartographer on wikis where those templates are also used inside infoboxes?

Or is GeoHack currently still the only viable solution in such mixed-use cases?

Any pointers, examples from other wikis, or general guidance would be very welcome.

Thank you in advance.
&lt;/blockquote&gt;

--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 des 2025, 21.52 (CET)

:@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], dien! [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 24 des 2025, 07.43 (CET)

@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], dit is it andert dat ik weromkrigen haw fan https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech oangeande de koördinaten.

Okay, so there are two problems:

:::* GeoHack doesn’t show a map. What GeoHack shows is defined at [[Berjocht:GeoTemplate]], you can copy parts of its Dutch or English (or whichever) counterpart to fix this.
:::* You couldn’t replace the GeoHack link with a Kartographer one. This replacement is probably worth it even if you manage to (or could manage to) add the map to GeoHack, as showing the map without loading a new page is more user-friendly in my opinion. The problem with Kartographer is that it uses a completely different coordinate structure. Currently [[:fy:Berjocht:Koördinaten yn tekst]] gets a parameter with the value &lt;code&gt;53_03_03_N_5_34_32_E_type:city_zoom:15_region:NL&lt;/code&gt;, but Kartographer expects three parameters: &lt;code&gt;latitude=53.050833&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;longitude=5.575556&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;zoom=15&lt;/code&gt; (the latter is optional, &lt;code&gt;type:city&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;region:NL&lt;/code&gt; have no Kartographer equivalents), e.g. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;maplink latitude=&quot;53.050833&quot; longitude=&quot;5.575556&quot; zoom=&quot;15&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (&lt;maplink latitude=&quot;53.050833&quot; longitude=&quot;5.575556&quot; zoom=&quot;15&quot; /&gt;). While it’s probably possible to code the conversion between the two formats in wikitext (with the help of [[:fy:Module:String]]), the result would likely be unreadable wikitext. So you have two options: either convert all calls using a bot, or have a Lua module do the conversion. The Lua solution means less edits in the short term, but I find the current parameter value quite hard to read, so I think a bot conversion would result in a better editor experience in the long term. 

It earste probleem is dus in kwestje fan [[Berjocht:GeoTemplate]] te fiksen. It twadde probleem liket in stik mear yngewikkeld. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 30 des 2025, 01.27 (CET)

: Dus opsje a is alles omsette mei in bot en opsje b is in konversy yn in Lua-module. Hy advisearret opsje a mar beide opsjes geane fier boppe myn kennis. Wat no? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 des 2025, 10.00 (CET)
::@[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], hy sei dêr binne twa problemen. Us [[Berjocht:GeoTemplate]] is tink ik út de tiid, want dêr stiet gjin kaart op. We kinne dy side miskien ferhelpe om de fariant fan nl of en of de oer te nimmen. Ik tink dat it probleem dan ek noch net ferholpen is, want [[Berjocht:Koördinaten]] en [[Berjocht:Koördinaten yn tekst]] sille nei alle gedachten ek oanpast wurde moatte, want yn in soad oare wikys wiene dy jierrenlyn al oanpast neffens nije systemen sa't ik begrepen ha. Dy fan ús is nea oanpast. It simpelste is dy ek fan bgl nl of en of de oer te nimmen.
::It twade probleem is grutter, want as je Kartographer brûke wolle, moatte oare koördinatestruktueren, sa't er hjirboppe neamt, brûkt wurde en dêr binne twa opsjes foar: a: mei in bot of b: mei in Lua-module.
::Wat te dwaan no: ik soe it net witte. It giet my allegear te fier boppe de pet. We kinne besykje it earste probleem op te lossen en sjen oft dat wat helpt. Ik ha earder besocht mei dy Lua-rommel te pielen, mar rekke alhiel fêst. Ik ha lêsten besocht om [[Berjocht:Ofbyld multy]] te meitsjen, dêr't je meardere ôfbylldings sa as yn bygelyks ynfoboksen sette kin, mar doe rûn ik tsjin in betonnen muorre oan, want dêr rûn ik tsjin dy Lua-modulen oan en besocht guon fan dy berjocten oan te meitsjen, mar rûn ahiel fêst. Ik tocht nei it foarinoar krijen fan 'e posysjekaarten, dat ik soks hooplik ek oan 'e praat krije koe, mar dat slagge my dus net. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 30 des 2025, 20.32 (CET)
:::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed}} Tsja, mannen, ik kin hjir ek net folle oan tafoegje. Ik haw de reäksje fannacht trije kear lêzen en ik koe it noch net neikomme. Ik hie sels noch nea fan Lua heard, en wit net wat dat is. Bots hawwe wy ek net. Wat ik wol sjoch is dat GeoHack DMS-koördinaten (degrees, minutes, seconds) brûkt, wylst Kartographer desimale koördinaten brûkt. As we Kartographer brûke wolle soene, betsjut dat dat al dy DMS-koördinaten omrekkene wurde moatte. Wat my oangiet is dat in brêge te fier. Dus we bliuwe by GeoHack. Dan is der noch ien mooglikheid: gewoan hânmjittich side foar side de boel oanpasse. It giet om sa'n 4.500 haw ik lêsten opsocht. As we 50 deis dwaan kinne komt dat út op in fearnsjier. Dat is net leuk, mar it soe te dwaan wêze as we allegearre mei-inoar de hannen út 'e mouwen stekke. Mar dan moat der earst fansels wol in funksjonearjende keppeling yninoar knutsele wurde om 'e âlde mei te ferfangen. Dat is wêr't it by my stûket, want dat kin ik sels net dwaan. Of oars kinne we der ek foar kieze om 'e âlde keppeling net te ferfangen mar gewoan fuort te heljen. We hawwe ommers yn hast alle geografyske artikels ek al in posysjekaart. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 30 des 2025, 21.18 (CET)
:::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Kneppelfreed}} Hoe dan ek, it wurket no net dus gjin ien hat wat oan dy koördinaten en it jout allinnich mar argewaasje as jo der op drukke en der komt neat. It giet hoe dan ek my ek fier boppe de macht, dus it soe al fan Kneppelfreed komme moatte en oars is it net oars. Faaks is dan de koartste klap om de koördinaten út de ynfoboksen te ferwiderjen. Mar dat lit ik oan jimme oer, ik help wol mei as se side foar side omset wurde moatte (mar dan sil der ek in plan komme moatte hoe't wy dat oanpakke, oars iepenje wy allegear siden dêr't earder al ien oan 'e gong west hat.  

Kinne jo hjir wat mei [[Meidogger:Kneppelfreed]]? Dit ha'k fan ChatGPT, faaks helpt it jo wat.
&lt;blockquote&gt;
'''Stappenplan: starten met een Lua-oplossing (veilig en omkeerbaar)'''

''Doel:
Kartographer gebruiken zonder artikelen of infoboxen aan te passen, en met mogelijkheid tot volledige terugdraai.''

----
'''Stap 1 — Niets wijzigen aan artikelen of infoboxen'''

* Geen enkele artikelpagina aanpassen
* Geen infobox-sjablonen aanpassen
* Alles moet blijven werken met de huidige GeoHack-parameterstring
* Als dit niet haalbaar blijkt → stoppen.
----
'''Stap 2 — Maak één nieuw Lua-module aan (losstaand)'''

Maak een nieuwe module aan, bijvoorbeeld:

&lt;small&gt;Module:Koördinaten&lt;/small&gt;

Deze module doet uitsluitend het volgende:

* input: de bestaande GeoHack-string

&lt;small&gt;53_03_03_N_5_34_32_E_type:city_zoom:15_region:NL&lt;/small&gt;

* output:
** latitude (decimaal)
** longitude (decimaal)
** zoom (optioneel)

'''Belangrijk:'''
*De module rendert géén kaart
*Geen maplink, geen HTML
*Alleen parsing en omrekening
----
'''Stap 3 — Houd de Lua-code minimaal en leesbaar'''

*Gebruik standaard Lua-functies
*Eventueel : &lt;small&gt;Module:String&lt;/small&gt; voor splitsen
*Geen “slimme” trucjes

Commentaar toevoegen bij elke stap (voor onderhoud)

Als de code onleesbaar wordt → heroverwegen.
----
'''Stap 4 — Pas alleen het bestaande sjabloon minimaal aan'''

In &lt;small&gt;Berjocht:Koördinaten yn tekst:&lt;/small&gt;

*Voeg een '''veilige keuze''' toe:
**Als Lua-module geldige coördinaten teruggeeft → gebruik Kartographer
**Anders → toon exact de oude GeoHack-link

Dus altijd een '''fallback'''.

Geen recursie, geen extra sjablonen.
----
'''Stap 5 — Test uitsluitend via voorvertoning'''

*Test op 1 artikel met inline coördinaten
*Test op 1 artikel met infobox
*Alleen voorvertoning gebruiken
*Pas opslaan als:
**geen foutmeldingen
**geen lege waarden
**geen template-lussen
----
'''Stap 6 — Terugdraaien moet triviaal zijn'''

Zorg dat alles terug te draaien is door:

*het sjabloon terug te zetten
*of de module te verwijderen

Geen sporen in artikelen.
----
'''Stopcriteria (heel belangrijk)'''

Direct stoppen als:

*infoboxen {{{3}}} of lege waarden tonen
*template-lus ontstaat
*meerdere sjablonen tegelijk aangepast moeten worden
*extra interfaceberichten nodig lijken

Dan is Lua hier geen goede oplossing.
----
'''Samenvattend'''

*Lua is hier een tussenlaag, geen einddoel
*Veiligheid en leesbaarheid gaan vóór functionaliteit
*Geen bot, geen massabewerkingen
*Bij twijfel: niets doen en GeoHack behouden

----
'''Hjirûnder stiet in minimaal Lua-skelet (raamwurk) dat allinnich de besteande GeoHack-string parsed en omrekkenet. It rendert neat en feroaret neat oan artikels. As dit al net stabyl wurket, moatte wy hjir stopje.'''

It is in minimaal en feilich Lua-skelet en hoe't it brûkt wurdt, sa opset dat:

*er niets aan artikelen of infoboxen verandert
*alles terug te draaien is
*het vooral begrijpelijk blijft voor een volgende beheerder

----
'''Lua-skelet (minimaal en veilig)''' 

Nieuwe pagina aanmaken:

&lt;nowiki&gt;&lt;/pre&gt;Module:Koördinaten&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

Inhoud (voorbeeld, nog zonder Kartographer):

&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
-- Module:Koördinaten
-- Doel: omrekken fan GeoHack-koördinaten nei desimale latitude/longitude
-- LET OP: dizze module rendert GEEN kaart

local p = {}

local function dmsToDecimal(deg, min, sec, hemi)
    local val = deg + (min / 60) + (sec / 3600)
    if hemi == 'S' or hemi == 'W' then
        val = -val
    end
    return val
end

function p.parse(frame)
    local input = frame.args[1]
    if not input or input == '' then
        return nil
    end

    local parts = mw.text.split(input, '_')
    if #parts &lt; 8 then
        return nil
    end

    local lat = dmsToDecimal(
        tonumber(parts[1]),
        tonumber(parts[2]),
        tonumber(parts[3]),
        parts[4]
    )

    local lon = dmsToDecimal(
        tonumber(parts[5]),
        tonumber(parts[6]),
        tonumber(parts[7]),
        parts[8]
    )

    return string.format(
        'latitude=%.6f|longitude=%.6f',
        lat,
        lon
    )
end

return p
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;


'''Belangrijk''':

*Dit doet nog niets zichtbaar
*Geen &lt;maplink&gt;
*Geen HTML
*Alleen rekenen

----

'''Hoe dit later in het sjabloon gebruikt kan worden (concept)'''

In &lt;small&gt;Berjocht:Koördinaten yn tekst&lt;/small&gt;(alleen conceptueel):

&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Koördinaten|parse|{{{1}}}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

👉 In deze fase alleen testen in voorvertoning, niet opslaan.

----
'''Waarom dit skelet veilig is'''

*Geen recursie
*Geen template-lus mogelijk
*Geen wijziging aan artikelen
*Geen afhankelijkheid van infoboxen

Eén module = één edit om terug te draaien

----
'''Wat nog NIET moet gebeuren'''

❌ Nog geen &lt;maplink&gt;&lt;br&gt;
❌ Nog geen vervanging van GeoHack&lt;br&gt;
❌ Nog geen bot&lt;br&gt;
❌ Nog geen interfaceberichten aanpassen&lt;br&gt;

Eerst alleen vaststellen:

Kinne wy betrouber latitude/longitude út de besteande string helje?

Als dit niet stabiel werkt → direct stoppen.

----
{{Ping|RomkeHoekstra}}, {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}}, sorry, mar dit giet my allegear boppe de pet. Ik ha by https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech frege as se dêr mei helpe wolle, of immen witte dy't ús helpe wol. It moat as it heal kin al even fikst wurde, want dat soe ek moai wêze foar takomstige meidoggers. As ik nei in wike neat fan harren hear, dan sil ik sels noch even besykje dêr mei om te pielen en as dat net my net slagget, dan moatte we mar in plan meitsje alle siden hânmjittich om te setten. Ik soe it leafste de koördinaten wol op 'e siden hâlde wolle.
:{{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk}} De bêste winsken foar it nije jier! Geweldich Kneppelfreed dat jo dit fierder noch oppakke wolle. As it net slagget, soe'k der mar net te lang mear mei omgrieme. Dan kin de tiid miskien better stutsen wurde yn it omsetten en dan moat er lykas Ieneach skreau noch wol in funksjonearjend einformaat komme. Ik ha der fierder gjin doel oer, it iennige wat ik bydrage kin is wat ChatGPT hjir oer seit. Ik wit dat jimme dêr noch net sa'n soad betrouwen yn ha, mar wy wite ek net alles en meiïnoar ynklusyf ChatGPT witte wy yn alle gefallen mear. 
----
Stappenplan bij handmatige omzetting van alle artikelen – zo pak je het veilig aan:&lt;br&gt;
1️⃣ '''Leg eerst het nieuwe eindformaat vast (zonder uitzonderingen)'''

Nog vóór het eerste artikel:

*exact één manier afspreken om coördinaten te noteren
*vastleggen:
**welke parameters verplicht zijn
**welke optioneel zijn (bijv. zoom)
**hoe het er in infoboxen uitziet

Bijvoorbeeld (alleen illustratief):
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{Koördinaten yn tekst
 | latitude = 53.050833
 | longitude = 5.575556
 | zoom = 15
}}
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
----
2️⃣ '''Maak een korte handleiding voor bewerkers'''

Eén simpele pagina is genoeg:

oude vorm → nieuwe vorm

*1 of 2 voorbeelden
*hoe je graden/minuten/seconden omzet naar decimalen
*waar je fouten meldt

Dit voorkomt goedbedoelde, maar verschillende oplossingen.
----
3️⃣ Begin met 3–5 testartikelen

Niet meteen los.

*kies artikelen:
**1 met infobox
**1 zonder infobox

*controleer:
**kaart klopt
**mobiele weergave
**geen foutmeldingen

Pas als dit goed voelt → doorgaan.
----
'''4️⃣ Werk in kleine batches'''

Bijvoorbeeld:

*5–10 artikelen per keer
*tussendoor kijken of alles nog goed gaat
*niet alles in één week willen doen
*Dat houdt het overzichtelijk.
----
5️⃣ '''Verwijder oude GeoHack-specifieke rommel'''

Bij elke omzetting:

*haal type:city, region:NL etc. weg
*zet ze niet om naar iets vaags
*liever minder, maar correct
----
6️⃣ '''Noteer wat al gedaan is'''

Bijvoorbeeld:

*een categorie “Koördinaten omset nei Kartographer”
*of een projectpagina met afgevinkte artikelen
*Zodat niemand dubbel werk doet.
----
7️⃣ '''Accepteer dat het niet perfect hoeft'''

Dit is belangrijk:

*een kaart die 20 meter verschoven is → oké
*een ontbrekende zoom → oké
*later verbeteren kan altijd
----
'''Eerlijk slotwoord'''

Na alles wat jullie geprobeerd hebben, is dit:

*de meest begrijpelijke
*de meest controleerbare
*en de minst stressvolle route

En misschien wel de enige die echt past bij een kleine, zorgvuldige wiki.

Als je wilt, help ik graag met:

*een concreet Fries voorbeeldartikel
*een korte omzettingshandleiding
*of een checklist voor elke bewerking
&lt;/blockquote&gt;

== Uitnodiging ==

--------------

{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background-color:WhiteSmoke&quot;
|- 
| &lt;h3&gt;&lt;span style=&quot;color: #000;&quot;&gt;Kom jij ook naar de extra feestelijke nieuwjaarsborrel?&lt;/span&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;span style=&quot;color: #000;&quot;&gt;Wikipedia bestaat 25 jaar! De borrel is op 17 januari in Den Bosch. &lt;br&gt;&lt;br&gt;'''[[wmnl:Nieuwjaarsbijeenkomst 2026|Schrijf je uiterlijk 10 januari in]]!'''
&lt;br&gt;&lt;br&gt;De borrel wordt georganiseerd door Wikimedia Nederland voor alle Wikimedianen.
&lt;br&gt;Eventuele partners zijn ook welkom.&lt;/span&gt;
| [[File:Mascot celebratory floating balloons.jpg]]
|}
--------------

Ik hoop dat er Friese Wikipedianen zijn die de reis naar Den Bosch kunnen maken. In elk geval zijn jullie ook van harte welkom. [[Meidogger:Ellywa|Ellywa]] ([[Meidogger oerlis:Ellywa|oerlis]]) 7 jan 2026, 21.40 (CET)

== In goed begjin? ==

Eltsenien dy't ik noch net troffen haw: Folle Lok en Seine.
As immen neat om hannen hat, kin er dan ris op [[Meidogger:Mysha/Kladblok]] sjen hoe't de plaatsjes goed komme? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 15 jan 2026, 10.03 (CET)

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16 jan 2026, 20.45 (CET)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;
: Grif hawwe hja it idee dat it foar eltsenien dúdlik wêze sil, mar ik soe sizze dat it de tante-test (muoike-metoade(?)) net folbringen kin. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Amateurfuotbalklubs yn Fryslân ==

@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]], is der immen dy't de amateurfuotbalklubs yn Fryslân by de tiid bringe/ferbetterje wol? Guon klubs hawwe noch gjin side en in guon klubs binne fusearre. Ek soe it moai wêze as der in navigaasjebalkje komt fan de klubs út Fryslân of sokssawat. Ik yn alle gefallen haw der gjin nocht oan, it seit my net sa folle, mar as in Fryske wikipedy soe it baas wêze en haw soks teminsten by de tiid. Ik haw de lêste tiden dwaande west mei in soad siden en oare dingen oan it ophelpen en dêr haw ik stadichoan in bytsje myn nocht fan, want it begjint wat putsjewurk te wurden. Ik wol meikoarten ris oer dingen skriuwe dêr't ik niget oan haw. Alfêst tige tanke. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 18 jan 2026, 04.45 (CET)
:@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]] Ha we in list om hokker Klubs it giet? [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 18 jan 2026, 11.13 (CET)
::{{Ping|Kneppelfreed|FreyaSport|Ieneach fan 'e Esk|Mysha|Drewes}}  Gjin idee, ik ha ek al eefkes sjoen mar koe allinnich de Fryske list fine, dy't neffens Kneffelfreed al datearre is. Ik bin earlik sein net sa thús yn 'e sport.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 jan 2026, 14.38 (CET)
::::{{Ping|Kneppelfreed|FreyaSport|Ieneach fan 'e Esk|Mysha}} Ik bin ek net thús yn 'e sport en fiel der gjin sprút foar. En sjoch ek ris nei dy oare siden dy't dy't by de tiid brocht wurde moatte. Totaal in krappe 125 op dit stuit. Wy hawwe ienfâldich te min meidoggers om alles by te hâlden. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 18 jan 2026, 16.26 (CET)
:::::{{Ping|Kneppelfreed|FreyaSport|Drewes|RomkeHoekstra|Mysha}} Ik bin net fan 'e sport en alhielendal fan it fuotbal. Ik haw yn it ferline wolris in keatsferiening of sa beskreaun, mar dat wie ynsidinteel. It lokket my net oan om hjir struktureel mei oan 'e gong. Wat kin ik sizze? Dit is myn ûnderwerp net. Drewes hat gelyk: we kinne net alles byhâlde. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 19 jan 2026, 01.46 (CET)

@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], @[[Meidogger:Drewes|Drewes]], @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]], @[[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] en @[[Meidogger:Mysha|Mysha]], der is dêr fierder gjin list fan dy't by de tiid brocht wurde moatte. It bêste is om se allegear eefkes bylâns te rinnen. Soks binne we ek mei de siden oer doarpen ensfh oan 'e gong. Guon dêrfan wiene sa'n 20 jier net bywurke.&lt;br&gt;
Sa besteane bygelyks [[Bolswardia]] en [[CAB]] net mear en binne se fusearre ta SC Bolsward. De bêste manear soe wêze om dan even nei de Nederlânske ferzje te sjen. Ja Drewes hat wier gelyk dat we net alles byhâlde kinne, mar as it heal kin, soe it moai wêze dat siden, dy't mei Fryslân te krijen hawwe, in bytsje byholden wurde. Ik soe tinke dat sokke siden wol reedlik populêr by de lêzer wêze soene. Mar hawar as it net ien oanlokket om dêr mei oan 'e gong te gean, dat ik wol jimme ek gjin wurk opkringe, it moat wol moai bliuwe fansels. --[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 19 jan 2026, 20.49 (CET)
:::::{{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|RomkeHoekstra|Mysha}} Dan moatte we earst mar ris in list sjen te meitsjen, fan wat we ha en wat der efterhelle is. Ik bin al fan de sport mar fan it fuotbal bin ik mear fan de grutte toernoaien en de gruttere klubs. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 19 jan 2026, 09.42 (CET)
::::::{{Ping|FreyaSport}} Jo kinne [[:Kategory:Fryske_fuotbalklup]] as ynvintarisaasjelist brûke. Dat binne alle Fryske fuotbalklubs dêr't wy siden oer hawwe. Dan hoege jo net alle doarpen bylâns om te sjen oft der in artikel oer de pleatslike klub bestiet. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 20 jan 2026, 01.58 (CET)
:::::::{{Ping|FreyaSport|Kneppelfreed|Mysha|Ieneach fan 'e Esk|Drewes}} Moai dat jo dat oppakke wolle Freya. Eefkes in pear opmerkingen foar ús allegear: (1) miskien is it wol goed om der tenei by in bewurking wat konsekwinter om te tinken of der in fermoeden is dat it artikel by de tiid brocht wurde moat en sa ja, dan fuort eefkes dat berjocht ta te foegjen. Ferâldere artikels binne gjin reklame foar de Fryske wikipedy en ik kin my foarstelle dat soks argewaasje jout by in lêzer dêrfan, dus ek hiel moai dat Kneppelfreed dit eefkes oan 'e oarder stselde. Ik bin op it stuit wat mei Frankryk oan 'e gong en dêr kaam ik ek slim ferâldere artikels tsjin fan (grutte) plakken en sa ek mei de regio's dêre, wylst der wol lytse bewurkinkjes dien wurde. Somtiden is it ien yn eachopslach te sjen dat de ynformaasje yn in ynfoboks al aardich datearre is. (2) Sa'n berocht tafoegje is in ding, mar it moat ek dúdlik wêze wêrom&quot;t in berjocht tafoege wurdt. Sa is it handich om - yn guon gefallen - op 'e oerlisside (as it hiel erch nedich is) of teminsten yn 'e gearfetting in regeltsje efter te litten wat der krekt by de tiid brocht wurde moat. Dat hoecht net as dat yn ien eachopslach lykas by doarpen of stêden wol te sjen is, mar by [[Kim Kardashian]] bygelyks stiet noch in berjocht dat it artikel by de tiid brocht wurde moat, wylst dêr nei it oanbringen fan it berjocht noch wol oan wurke is. In regeltsje yn 'e gearfetting lykas &quot;by de tiid bringe&quot; of &quot;update nedich&quot; seit foar in oar net altiten alles. In update yn it artikel fan bygelyks wat? As in klub fusearre is of as der mei in persoan wat feroare is, dan is it handich om dat tagelyk mei de tafoeging fan it berjocht fuort op 'e oerlisside of yn 'e gearfetting del te setten. Sadat de persoan dy't it oppakt fuort ek wit wat der barre moat.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 20 jan 2026, 08.45 (CET)
:::::::: Ut dy beskriuwing lês ik dat wy in berjocht {{moatbywurke}} hawwe. Krekt hokfoar berjocht is dat? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
{{Ping|Mysha}} Mysha, dat is it berjocht: {{By de tiid}}.
:::::::: {{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Mysha|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Welberry|Wutsje}} Ik ha sakrekt in begjintsje makke, nei efkes neitinken ha ik besletten it wat gestrukturearder ([[Wikipedy:Wikiprojekt/Fryske amateur fuobalklups]]) oan te pakken as wat ik mei de [[PC]] en de grutte Omgongen fan it hurdfytsen dien ha. Ek om't ek ik net alhiel thús bin yn it fuotbal. Ik gean earst de kommende wiken efkes goed de brot troch en dan moat it mar ris los en hooplik komt der wat help fan bûten. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 20 jan 2026, 13.25 (CET)

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Meidogger:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meidogger oerlis:MediaWiki message delivery|oerlis]]) 18 jan 2026, 14.21 (CET)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

19 jan 2026, 22.01 (CET)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Oranjestêden ==

Wy sizze no op de haadside dat [[Oranjestêd]] de haadstêd is fan [[Arûba]] en fan [[Sint Eustaasjes]]. Dan moat dy keppeling, op de haadside, fansels al nei [[Oranjestêd]]; oars komt de lêzer by mar ien stêd út. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 9 feb 2026, 14.15 (CET)
: Ik haw [[Berjocht:Wisten jo dat/wike 7]] oanpast dat dy keppelet nei [[Oranjestêd]], mar ik wit net at it berjocht om it berjocht om it bejocht dan ek oanpast wurdt. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:: It is goedkaam. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Reference Previews – experiment ==

Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this.

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapse&quot;&gt; 
=== Problem ===
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the &lt;sup&gt;a b&lt;/sup&gt; (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapse&quot;&gt; 
=== Assumption ===
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapse&quot;&gt; 
=== Idea ===
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision.

When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the &quot;x&quot; or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list.

&lt;gallery heights=&quot;275&quot; widths=&quot;250&quot;&gt;
File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version
File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker'''
&lt;/gallery&gt;

When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list.

&lt;gallery heights=&quot;275&quot; widths=&quot;250&quot;&gt;
File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker'''
File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview'''
File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview'''
&lt;/gallery&gt;

By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapse&quot;&gt; 
=== Experiment ===
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews.

We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[Meidogger:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Meidogger oerlis:Johannes Richter (WMDE)|oerlis]]) 20 feb 2026, 13.26 (CET)
:As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&amp;diff=prev&amp;oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). --[[Meidogger:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Meidogger oerlis:Johannes Richter (WMDE)|oerlis]]) 9 mrt 2026, 14.31 (CET)

:: Skriuwer wol graach in ekspiriment dwaan; ik haw gjin idee wêrom dat net op En: dien wurdt: It ekspiriment is beheind, dat de beheining op En: koe ienfâldich op mar 1% setten wurde. Mar it nuvere is dat der sein wurdt dat it barre sil; der wurdt net om tastimming frege, mar sûnder fregen wurdt dit oplein. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:: Author would like to do an experiment; I have no idea why it isn't done at En:: The experiment is limited, so the restriction on En: could simply be set to only 1%. But the strange thing is that it is SAID to be happening; permission is not asked, this is imposed without asking. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Save the Date: zaterdag 20 juni 2026 Verjaardagsfeest Wikipedia 25 jaar! ==

Op 19 juni bestaat de Nederlandstalige Wikipedia precies 25 jaar en dat willen we vieren! 

Daarom nodigen we je van harte uit voor het verjaardagsfeest op zaterdag 20 juni van 12:00 tot 17:00 uur bij restaurant LE:EN in Utrecht. 

Inschrijving is geopend! Op [[wmnl:Verjaardagsfeest_Wikipedia_25_jaar!|deze pagina]] vind je meer informatie alsmede het inschrijfformulier.

We hopen dat je erbij kunt zijn en kijken ernaar uit je te mogen verwelkomen. Tot dan!

Met vriendelijke groet,

Team Wikimedia Nederland [[Meidogger:JansenKirsten|JansenKirsten]] ([[Meidogger oerlis:JansenKirsten|oerlis]]) 12 mrt 2026, 11.36 (CET)

: It is moai dat der romte foar in feestke is foar Nl:. Fansels is Fy: jonger: Wolle wy eat dwaan foar [[2 septimber]] [[2027]]? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Kaarte? ==

Is it [[Klaverjasse (kaartspul)]] of [[Klaverjassen (kaartspul)]]? Wat wy ek skriuwe, der binne hoe ek lju dy't it der net mei iens binne. Dat, kinne jim der eat oer sizze dêr't wy by bliuwe kinne? Perslot: der binne noch mear spultsjes om te beskriuwen. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 13 mrt 2026, 13.45 (CET)

: [[Meidogger oerlis:Top8]] skreau op dy oerlisside in antwurd dat ik frege hie hjir te skriuwen:
:Ik soe oanslute wolle by wat Popkema yn syn grammatika seit, mei de oanfolling dat in ynfinityf brûkt as haadwurd gjin -n krijt as er sûnder fierdere determinearders foarkomt: 'Fytse is in sûne aktiviteit mar smoke wurde je net better fan.' Datselde jildt dus ek foar ynfinitiven dy't brûkt wurde as kopkes. 
:As der in bywurd by de ynfinityf komt bliuwt dy sûnder -n: 
:'Hurd wurkje is goed foar dy.' 
:Of: 'Altyd mar hurd wurkje is net goed foar dy.'
:Sagau't der in lidwurd of in oar bepalend wurd foar de ynfinityf komt, komt der wol in -n achter. 
:'Syn fytsen is ta in obsesje wurden.'
:'Dat altyd mar hurde wurkjen is net geod foar dy.' 
:Yn myn optyk is dat de gongbere Fryske noarm. 
:Troch de tanimmende druk fan it Hollânsk op it Fryske systeem sjogge je hieltiid faker in -n achter in ynfinityf, ek as it net hoecht/heart. Dêr woe ik net yn meigean.
:Om de regels krekt op papier te krijen (ik haw grif net alle gefallen goed útbonke) soene je in trochkrûpte grammatikus freegje moatte. [[Meidogger:Top8|Top8]] ([[Meidogger oerlis:Top8|oerlis]]) 13 mrt 2026, 17.07 (CET)

::{{Ping|Mysha}} Mar it is net in frije kar, Mysha, of in kwestje fan smaak: dit is grammatika. &quot;Klaverjasse&quot; is yn dit gefal simpelwei fout. &quot;Klaverjasse&quot; is in tiidwurd (''werkwoord''). As in wurd dat fan oarsprong in tiidwurd is, brûkt wurdt as in haadwurd (''zelfstandig naamwoord''), dan kriget it yn it Frysk in -n oan 'e ein. Dus: &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''wy klaverjasse,''&lt;/span&gt; mar &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Ik hâld net fan klaverjasse'''n'''.''&lt;/span&gt; 
::Tiidwurden en haadwurdlik brûkte tiidwurden komme yn it Nederlânsk ek foar. Soks wurdt yn it Frysk allinnich mar fout dien (neffens my) om't it Nederlânsk by tiidwurden altyd al in -n oan 'e ein hat, dus yn dy taal sjogge (en hearre) je it ferskil net. 
::Hoe kinne je beide foarmen no útinoar hâlde as je dêr net genôch taalgefoel foar hawwe of as je gjin ''native speaker'' binne? Hiel simpel: as je der in lidwurd (&quot;it&quot;) foar sette kinne, moat der in -n oan 'e ein. By &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Wy klaverjasse altyd tiisdeitejûns''&lt;/span&gt; kin der gjin lidwurd foar. By &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Wy binne tiisdeitejûns altyd oan it klaverjasse'''n'''''&lt;/span&gt; stiet it lidwurd der al yn en is it dúdlik dat it net &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Wy binne tiisdeitejûns altyd oan it &lt;span style=&quot;text-decoration: line-through;&quot;&gt;klaverjasse&lt;/span&gt;''&lt;/span&gt; wêze kin. By &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Ik hâld net fan klaverjasse'''n'''''&lt;/span&gt; stiet der gjin lidwurd foar, mar kin it ynfoege wurde: &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;''Ik hâld net fan '''it''' klaverjassen.''&lt;/span&gt; Yn titels giet it altyd om haadwurdlik brûkt tiidwurd, omdat bgl. &quot;klaverjassen&quot; gjin sin is en dat wurd dus gjin tiidwurdsfunksje hawwe kin. Boppedat: wêr giet dat artikel oer? Oer '''it''' klaverjassen. 
::Ik hoopje dat ik it sa dúdlik útlein haw. Sa net, skromje dan net om my der nochris nei te freegjen. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 14 mrt 2026, 20.06 (CET)


::: {{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}}{{Ping|Top8}}Sjoch: At hjimme beide skriuwe, dan is te sjen dat ik net freegje om't ìk dat aardich fyn, mar om't wy dúdlik hawwe moatte hoe it weze moat. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

:@Mysha Ik snap dy wol, in net-memmetaalprater freget om hâldfêst. Mar soms binne de regels net simpel en sels mei dizige grinzen.
:@Ieneach fan 'e Esk Tank foar dyn útlis mar nei myn betinken makkest de saak te simpel (om didaktyske redenen miskien?). De sinnen dy't ik neamde: 'Hurd wurkje is goed foar dy.' of: 'Altyd mar hurd wurkje is net goed foar dy.' binne perfekt grammatikaal, mar it giet wol om in ynfinityf brûkt as haadwurd dy't gjin -n kriget. Neffens dyn argumint kin dat net. Sjoch ek Popkema syn 'Grammatica Fries', Utert 2006, s. 194. Dêr stiet hiel dúdlik dat yn de gefallen dat de ynfinityf 'zonder bepaaldwoord' stiet der gjin -n by hoecht. En foar kopkes dy't besteane út in ynfinityf sûnder bepaaldwurd jildt dus itselde. [[Meidogger:Top8|Top8]] ([[Meidogger oerlis:Top8|oerlis]]) 16 mrt 2026, 11.42 (CET)

::{{Ping|Mysha|Tulp8}} Tulp8, ik ha mei ferheardens jo stikje lêzen. Ik fyn &quot;wurkjen&quot; net sa'n goed foarbyld om't hjir yn myn omkriten troch frijwol eltsenien it hollanisme &quot;werken&quot; brûkt wurdt, en dat fertroebelet myn taalgefoel foar &quot;wurkjen&quot; wat. Mar as we &quot;wurkjen&quot; ferfange troch &quot;fytsen&quot;, dan soe ik altyd sizze: &quot;Hurd fytse'''n''' is goed foar dy&quot; en noait &quot;Hurd fytse is goed foar dy&quot;. Dat lêste doocht foar myn taalgefoel net. Ek: &quot;Fytse'''n''' is in sûne aktiviteit mar smoke'''n''' wurde je net better fan.&quot; Ik wit net wat ik der fierders fan sizze kin, mar dat is neffens mý hoe't it heart. Sa't jo jo beroppe op Popkema, berop ik my op it boekje ''Tiidwurden'', in útjefte fan 'e Afûk, wêryn't op side 22 yn 'e paragraaf ''Nammefoarm + -n'' stiet: &quot;By it brûken fan in tiidwurd as haadwurd kriget de nammefoarm ek in -n, bygelyks: It rinne'''n''' falt him swier; Prate'''n''' hâld ik net fan. Yn jo/Popkema's optyk soe dat twadde foarbyld &quot;Prate hâldt ik net fan&quot; wêze moatte, mar neffens de Afûk is dat net sa. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 17 mrt 2026, 01.15 (CET)
:::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}}, der ferskynde in reade melding op myn skerm, mooglik wiene jo wat fan'e kaart en is hjirboppe in betizing mei de brûker {{Ping|Top8}}? [[Meidogger:Tulp8|Tulp8]] ([[Meidogger oerlis:Tulp8|oerlis]]) 20 mrt 2026, 17.32 (CET)
::::{{Ping|Tulp8}} Oeps. Sa siet it presys. Nim my net kwea-ôf. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 22 mrt 2026, 15.44 (CET)
:::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]Dat boekje ''Tiidwurden'' fan de Afûk haw ik ek. It jout yn par 2.4. in ferienfâldige werjefte fan it systeem want it gefal dat in ynfinityf brûkt wurdt as haadwurd sûnder determinearder stiet der net yn. Oars, it foarbyldsintsje 'Praten hâld ik net fan' dat jo jouwe stiet net yn it boekje fan de Afûk. Boppedat is dat sintsje net in korrekt foarbyld omdat it ferhâldingswurd 'fan' strâne is. Dat heart eins by 'praten'.
:::::In better foarbyld is 'Prate is goed foar har'. Dêr heart nei myn taalgefoel gjin n achter. Mar ja, as it op yndividueel taalgefoel oankomt, dan is it jowes tsjinoer mines. Noch in foarbyld: Ik fyn 'Hurd fytse is goed foar de lea' (en ek 'Hurdfytse is in moaie sport':-)) grammatikaal korrekte sinnen. Sa't ik earder sei, miskien soene wy hjir in trochkrûpte grammatikus rieplachtsje kinne. [[Meidogger:Top8|Top8]] ([[Meidogger oerlis:Top8|oerlis]]) 26 mrt 2026, 00.16 (CET)
::::::{{Ping|Top8}} Jo hawwe blykber in totaal oare útjefte fan ''Tiidwurden'', want yn myn ferzje giet it fan paragraaf 2.2.3. nei 3, dus 2.4 bestiet net. Ik kin foaryn gjin druk fine, mar ik tink dat ik de oarspronklike útjefte út 1989 haw. By my giet ik yn dizze saak om par. 4.5.2. op side 22, dêr't trije foarbylden jûn wurde:
::::::*It rinnen falt him swier.
::::::*It sliepen wol net mear.
::::::*Praten hâld ik net fan.
::::::Dat foarbyldsintsje stiet der dus wol deeglik yn. (It middelste foarbyld hie ik hjirboppe weilitten om't dat op itselde delkomt as foarbyld nû. 1.) As dat is wat jo bedoele mei &quot;haadwurd sûnder determinearder&quot; (en sa haw ik it al begrepen), dan wurdt ek dy foarm yn it boekje beskreaun. Dat en wêr't &quot;fan&quot; yn dy sin stiet, hat neffens my gjin inkele ynfloed op 'e fraach oft it haadwurdlik brûkte tiidwurd in wurdeinige -n kriget of net. Mar om jo foarbyld te nimmen: dat heart dus neffens my (en neffens de Afûk) &quot;Praten is goed foar har&quot; te wêzen. Dêr komme we dan, sa't jo hjirboppe al fêststelden, net fierder mei.
::::::Mar jo skriuwe hjirboppe: &quot;''Troch de tanimmende druk fan it Hollânsk op it Fryske systeem sjogge je hieltiid faker in -n achter in ynfinityf, ek as it net hoecht/heart.''&quot; Dêr woe ik noch al even tsjinyn gean. Neffens my is it krekt oarsom: sa't it my út myn jeugd bystiet, waard doe altyd &quot;Praten is goed foar dy&quot; sein, mei in -n, wylst de foarm &quot;Prate is goed foar dy&quot;, sûnder -n, der letter geandewei ynslûpt is ûnder druk fan it Nederlânsk. Alteast, sa haw ik dat belibbe. Want it Nederlânsk makket gjin ûnderskie tusken skriuwwize en útspraak fan tiidwurden en haadwurdlik brûkte tiidwurden. Friezen ferlieze dêrtroch it besef dat dat ûnderskie bestiet en begjinne nei Nederlânsk foarbyld haadwurdlik brûkte tiidwurden út te sprekken en te skriuwen as gewoane tiidwurden. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 26 mrt 2026, 02.24 (CET)
:::::::@Ieneach fan 'e Esk [1] De útjeften fan ''Tiidwurden'' dy't ik haw binne in 6ste printinge út 2000 en in 11te printinge út 2011. Jo hawwe grif in âldere fersy, sa't jo sels ek al stelle.
:::::::[2] In didaktysk boekje fan de Afûk is foar my minder gesachhawwend as in wiidweidige grammatika.
:::::::[3] Wy moatte earst dúdlik hawwe wêr't wy it ûniens oer binne. It giet om it as haadwurd brûkte tiidwurd sûnder determinearder. Yn de trije foarbylden dy't jo út ''Tiidwurden'' oanhelje hat de ynfinityf wol in determinearder, al is it foarsetsel 'fan' yn nr. 3 nei de ein fan de sin ta skood. 
:::::::[4] It giet my dus allinne om ynfinitiven as substantyf sûnder determinearder. Oer de oare gefallen binne wy it wol iens, liket my.
:::::::Ik haw in pear foarbylden út de skreaune literatuer opdûkt.
:::::::[a] It lidwurd 'it' is in determinearder. Dêrom is it 'It skûtsjesilen is hjoed yn Grou.' Mar Tetman de Vries sjongt: 'Skûtsjesile is myn nocht,/ lavearje en soms foar de wyn.'. Dêr wurdt de ynfinityf 'los' brûkt as haadwurd, sûnder fierdere determinearders, en Tetman sjongt dêr GJIN -n. Dat kinne je goed hearre, want oars hie er wol songen 'Skûtsjesil'n', mei in dúdlike sylabisearring fan it lêste wurdlid. Op Spotify kinne jo hearre hoe't Anneke Douma it sjongt, krekt sa't it hjir boppe stiet, sûnder -n. In parallel is dan: 'Klaverjasse is myn nocht.'
:::::::[b] Yn ''De Reade Boarre'' fan Tr. Riemersma fûn ik ek in moai foarbyld (s. 457): 'Underweis fan de wein ôf springe, dat wie prachtich.'
:::::::Dat is itselde as ien dy't seit: 'De hiele jûn klaverjasse, dat wie prachtich!'
:::::::[5] Jo analyse fan de ynfloed fan it Nederlânsk is nijsgjirrich. It soe kinne dat dy ynfloed sa wurket. Mar ik gean ôf op hoe't de dingen yn it Frysk sein wurde (waarden), en, sa't jo sizze, der is yn de útspraak in dúdlik ferskil, sa't Tetman en Anneke Douma hearre litte. En by harren is de útspraak sûnder n wier gjin ynterferinsje mei it Nederlânsk.  
:::::::[6] Sa't ik earder ek al útstelde, miskien is it better om hjir in trochkrûpte grammatikus te rieplachtsjen. [[Meidogger:Top8|Top8]] ([[Meidogger oerlis:Top8|oerlis]]) 12 apr 2026, 22.35 (CEST)
:::::::: Ik moat ris sjen wêr't ik it oersjoch fan de Afûk haw. Mar hoe ek: Sa't it my bystiet is De Reade Boarre net yn de hjoeddeiske stavering. Dat koe ynfloed hawwe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
::::::::: Ja, en nee: [[De Reade Bwarre]] wie yn in eigen stavering. [[Jetske Bilker]] hat yn [[2022]] in [[wertaling]] makke as [[De reade boarre]]. Wy hawwe der neat oer, núvernoch.
::::::::: Hoe fie wy sa'n trochkrûpte grammatikus? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Bot Flag Request for [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]] ==

Appologies for posting in English. Also, I could not locate a dedicated page for bot request in {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}, so I am posting here. Please direct me to the correct page if one exists. Thank you.

* '''Bot name''': [[{{ns:User}}:SchlurcherBot]]
* '''Bot operator''': [[commons:User:SchlurcherBot]]
* '''Bot task''': Automatically convert links from &lt;code&gt;http://&lt;/code&gt; to &lt;code&gt;https://&lt;/code&gt; (secure protocol migration)
* '''Technical details''': Please see [[metawiki:User:SchlurcherBot|meta:User:SchlurcherBot]] for full details, including the expected number of affected URLs on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}}.
* '''Bot flags on other projects:''': [[metawiki:Steward_requests/Bot_status/2025-12#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Global bot status granted]]. Also flagged on [[:en:en:Wikipedia:Bots/Requests for approval/SchlurcherBot|English Wikipedia]], [[:en:de:Wikipedia:Bots/Anträge_auf_Botflag/Archiv/2025#2025-02-14_–_SchlurcherBot|German Wikipedia]], [[:en:fr:Wikipédia:Bot/Statut/Archive_12#(Traité)_SchlurcherBot|French Wikipedia]], [[:en:it:Wikipedia:Bot/Autorizzazioni/Archivio/2025#SchlurcherBot|Italian Wikipedia]], [[:en:pl:Wikipedia:Boty/Zgłoszenia/2025#Wikipedysta:SchlurcherBot|Polish Wikipedia]], [[:en:pt:Wikipédia:Robôs/Pedidos_de_aprovação/Arquivo/2025#SchlurcherBot|Portuguese Wikipedia]], and [[commons:Commons:Bots/Requests/SchlurcherBot2|Commons]]. For a full list, see: [[metawiki:Special:CentralAuth/SchlurcherBot|sulutil:SchlurcherBot]]
* '''Comment''': The bot is globally approved and active on the top 10 Wikipedia projects. As this wiki has opted out of the global bot policy, I am requesting permission to perform these link updates on {{#language:{{CONTENTLANGUAGE}}}} {{SITENAME}} as well. Please let me know if a local bot flag can be granted or if you have any questions. Thank you. [[Meidogger:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Meidogger oerlis:Schlurcher|oerlis]]) 21 mrt 2026, 16.43 (CET)

:{{Ping|Drewes|Kneppelfreed}} Goeie. Dit liket my wol okee. Sille wy dit mar takenne? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 22 mrt 2026, 17.39 (CET)
::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], ja dat liket my ek wol goed ta. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 22 mrt 2026, 21.07 (CET)
:::Ik ha ek gjin beswier. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 23 mrt 2026, 11.24 (CET)
:::: [[File:Symbol neutral vote.svg|18px]] [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) - Ik wit it net: ik gean der fanút dat at immen keazen hat foar &quot;http:&quot;, dat dêr dan in grûn foar is. Mar at der sein wurdt dat der al ferskate tapassings foar binne, dan nim ik oan dat sokke problemen al fûn binne. (Wie der berjocht dêr't ik dat &quot;neutraal&quot; mei dwaan koe?) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:::: {{Neutraal}} [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
::::: Ik leau net dat dêr al in berjocht foar bestiet, mar fiel jo frij om it oan te meitsjen. Wat dizze diskusje fierders oangiet: foarstel is oannommen. Ik sil ris sjen oft ik &quot;bot flag&quot; aktivearre krij. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 26 mrt 2026, 02.00 (CET)
:::::{{Ping|Schlurcher}} Hello. We (the aministrators of this Wikipedia) talked it over and decided to grant your request. I believe I have taken care of it, but I've never done this before (we don't get many bot flag requests, in fact almost none). So if there is a problem, please let me know. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 26 mrt 2026, 02.34 (CET)
::::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]]: Thanks for confirming, everything looks fine. --[[Meidogger:Schlurcher|Schlurcher]] ([[Meidogger oerlis:Schlurcher|oerlis]]) 26 mrt 2026, 22.48 (CET)

Ik tocht al; grif hawwe wy dêr wat foar: It wie: &quot;foar&quot; {{foar}}; &quot;tsjin&quot; {{tsjin}} ; en &quot;neutraal&quot; {{neutraal}}. (No opnaam yn de list fan berjochten.) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:Moat dat &quot;Neutraal&quot; net &quot;Unthâlding&quot; wurde? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 28 mrt 2026, 21.02 (CET)

:: Dit is hoe't @[[Meidogger:J'88|J'88]] it makke hat, 15 jier lyn. Fansels kin it ek {{Unthâlde}} wêze, mar dan komme wy wer by de stavering fan it tiidwurd. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:[[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 30 mrt 2026, 12.11 (CEST)

== Beursaanvraag Wikimania 2026 geopend ==

Van 21 - 25 juli vindt [[wikimania:2026:Wikimania|Wikimania]] in Parijs plaats, de jaarlijkse wereldwijde conferentie voor iedereen die betrokken is bij een of meerdere Wikimedia-projecten. 

Wikimedia Nederland stelt een beperkt aantal beurzen beschikbaar voor reis- en verblijfskosten voor het hoofdprogramma van 23–25 juli. Je kunt tot uiterlijk zondag 12 april een beurs aanvragen. 

[[wmnl:Wikimania_2026|Meer informatie over de beursaanvraag vind je op de verenigingswiki]]. [[Meidogger:JansenKirsten|JansenKirsten]] ([[Meidogger oerlis:JansenKirsten|oerlis]]) 23 mrt 2026, 15.06 (CET)

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Unsichtber? ==

Is der immen dy sjen kin dat ik dizze bewurking makke haw [[Oerlis:1918]]? Ik kin it sjen at ik der sels hinne gean, en ik sjoch it ek yn myn Bydragen, mar by myn Folchlist stiet it der net by, en by Koartlyn feroare ek net. Immen in idee? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 2 apr 2026, 12.40 (CEST)

: It is núver: It is no sa'n skoft letter dat net mear te sjen is of Koartlyn feroare it hie, mar oarsom hat der yn de tuskentiid net ien west dy't sei: &quot;Ja it is goed!&quot; of &quot;Nee, wêr prate jo fan?&quot;. Is der no wier net ien dy't sels mar sjen kin at der wat stiet op [[Oerlis:1918]]? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Meidogger:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meidogger oerlis:MediaWiki message delivery|oerlis]]) 3 apr 2026, 19.11 (CEST)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Meidogger:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meidogger oerlis:MediaWiki message delivery|oerlis]]) 26 apr 2026, 02.57 (CEST)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;
: Ekskuzes foar it skriuwen yn it Ingelsk. Help asjebleaft mei it oersetten nei jo taal. Op it stuit wurdt in fersyk om kommentaar behannele om te besluten oer in wrâldwiid AI-belied. Tankewol. (Neffens Google translate. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]))

== InternetArchiveBot ==
Ik kin net fine dat der ea eat dien is foar [[Wikipedy_oerlis:Ambassade#InternetArchiveBot]]. De man freget om botstatus, en oant no ta is der immen dy't dat in goed idea fûn, mar der bart neat, en wy binne jierren letter.
=== Foarstel: Jou [[Meidogger:InternetArchiveBot]] botstatus ===
{{Neutraal}} - [[Mysha]]. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 11 mai 2026, 16.07 (CEST)&lt;br&gt;
{{Foar}} -[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 21 mai 2026, 08.45 (CEST)</text>
      <sha1>5l1snp8kxl5u9wv7z1x3wdd25302oqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fedde Schurer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4923</id>
    <revision>
      <id>1230400</id>
      <parentid>1230355</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T23:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1230400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26396" sha1="4jvdmp2yhs6ygzyju868d48mgmwgham" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = Fedde Schurer.jpg
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 180px
| oar pseudonym         = Louw Brants, Bouke, F. Boukes, &lt;br&gt;S. Gerlofs, S.N. Iselbank, &lt;br&gt;Sjolle Kreamer, J. Melkema, &lt;br&gt;Arend van der Meer, Edzard, &lt;br&gt;Jelle Oenes, Pier Protter, &lt;br&gt;(Jelle) Rippen, J. Stranger, &lt;br&gt;F(rank) Wagenaar
| echte namme           = Fedde Schurer
| nasjonaliteit         = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]sk
| berne                 = [[25 july]] [[1898]]
| berteplak             = [[Drachten]] ([[Fryslân]])
| stoarn                = [[19 maart]] [[1968]]
| stjerplak             = [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] 
| etnisiteit            = [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Friezen|Frysk]]
| taal                  = [[Frysk]]
| sjenre                = [[poëzij]], [[literatuer|lit.]] [[koart ferhaal|koarte ferhalen]], &lt;br&gt;[[toanielstik|toaniel]], [[non-fiksje]]
| perioade              = midden [[20e iuw]]
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = ''Fersen'' &lt;br&gt;''Simson''
| útjouwer              = 
| prizen                = [[Fersetspriis foar letterkundigen|Fersetspriis]] 1945 &lt;br&gt;[[Gysbert Japicxpriis]] 1949
| jierren aktyf         = [[1920]] – [[1968]]
| webside               = ''n.f.t.''
}}
'''Fedde Schurer''' ([[Drachten]], [[25 july]] [[1898]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]], [[19 maart]] [[1968]])&lt;ref&gt;[https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=schu021 ''Fedde Schurer'' yn 'e ''Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren'' (DBNL)]&lt;/ref&gt; wie in [[Fryslân|Frysk]] [[ûnderwizer]], [[sjoernalist]] en [[taal]]aktivist,&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer'', Ljouwert (Afûk), 1997, s. 92&lt;/ref&gt; en ien fan 'e ynfloedrykste [[Frysk]]talige [[dichter]]s fan 'e [[tweintichste iuw]].&lt;ref&gt;Johanneke Liemburg, ''Fedde Schurer (1898-1968): Biografie van een Friese Koerier'', Ljouwert (Friese Pers/Noordboek), 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt; Doe't er yn [[1951]] foarkomme moast fanwegen mislediging fan in [[rjochter]] dy't wegere Frysk te ferstean, late dat ta [[Kneppelfreed]], in opskuor op it [[Ljouwert (stêd)|Ljouwerter]] [[Saailân]] dy't úteinlik in wichtige ferbettering fan 'e steatsrjochtlike posysje fan 'e Fryske taal fan gefolgen hie.&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 9&lt;/ref&gt; Dêrnjonken wie Schurer as [[politikus]] yn 't spier foar de [[kristensosjalisme|kristensosjalistyske]] [[Kristlik-Demokratyske Uny]] (CDU) en letter siet er yn 'e [[Twadde Keamer]] foar de [[PvdA|Partij fan de Arbeid]].&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer'', Ljouwert (Afûk), 1997, s. 92&lt;/ref&gt; Teffens wied er ien fan 'e foaroanmannen fan it [[Kristlik Frysk Selskip]] en sette er him tige yn foar it Frysk yn 'e [[tsjerke]]n.&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer'', Ljouwert (Afûk), 1997, s. 92&lt;/ref&gt;

==Libben en karriêre==
===Jonkheid, oplieding en houlik===
Fedde Schurer waard berne yn [[Drachten]] as ien fan 'e fjouwer bern yn 'e [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] húshâlding fan Bouke Schurer en Grietje Wagenaar. Hy hie twa âldere susters, Willemke (&quot;Wim&quot;) fan [[1891]] en Klaske (&quot;Klas&quot;) fan [[1892]], en in âldere broer, Tsjipke (&quot;Tsjip&quot;) fan [[1894]]. Tusken Tsjip en himsels hiene noch twa yn 'e widze ferstoarne poppen sitten, wêrfan't de âldste ek Fedde hjitten hie en de jongste nammeleas bleaun wie.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 5&lt;/ref&gt; Yn [[1904]], doe't Schurer seis jier wie, ferfear de húshâlding nei in arbeidershúske oan 'e [[seedyk]] ûnder [[De Lemmer]],&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 20&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt; dêr't er fierder opgroeide en nei de [[legere skoalle]] gie.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 18-30&lt;/ref&gt;

Mei tolve jier&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 31&lt;/ref&gt; moast Schurer by baas Eelke Jabiks op 'e Lemmer oan it wurk as [[timmerman]]sfeintsje.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 31-41&lt;/ref&gt; De stúdzje loek him lykwols: yn 'e jûnsoeren gie Schurer nei de faktekenskoalle en úteinlik folge er in [[ûnderwizer]]soplieding.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 31-41&lt;/ref&gt; Syn earste oanstelling krige er yn [[1919]] oan 'e [[Bysûnder ûnderwiis|bysûndere]] legere skoalle op 'e Lemmer, dêr't er sels ek op sitten hie.&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt; Syn frou Willemke &quot;Willy&quot; de Vries, dy't [[skoaljuffer]] wie en oan deselde skoalle stie, koed er al út syn jierren as timmerfeint, mei't sy it fanke wie dat eltse dei de krante yn 'e timmerwinkel brocht.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 49&lt;/ref&gt; Schurer en Willy trouden op [[1 july]] [[1924]], en hoewol't harren houkik sûnder bern bleau, namen hja letter in jonkje oan, dat fan Andries kaam te hjitten.&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.spanvis.nl/Fedde%20Schurer/FeddeSchurer.htm Beheinde biografy fan Fedde Schurer]&lt;/ref&gt;

===Rebûlje op 'e Lemmer en nije kânsen yn Amsterdam===
Yn 'e tweintiger jierren ûntjoech de [[kristensosjalisme|kristensosjalist]] Fedde Schurer him ta fûleindich en iepentlik [[pasifisme|pasifist]]. Sa publisearre er ferskate brosjueres oer [[kristendom]] en [[oarloch]] (twa konsepten dy't neffens him net mei-inoar te ferienjen wiene).&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt; Mei't it pasifisme doedestiden troch de fêstige oarder as in ferdjerlike en gefaarlike libbensoertsjûging beskôge waard, brocht dit him op 'e Lemmer yn konflikt mei sawol de grifformearde tsjerkeried as it skoalbestjoer, dat syn wurkjouwer wie. Yn in opsjen jaande saak late dat der úteinlik ta dat Schurer, dy't net omlyk woe, dien krige.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 65-96&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt; Neitiid ferfear er [[Amsterdam]], dêr't er in oanstelling oan in [[iepenbier ûnderwiis|iepenbiere]] legere skoalle krije koe.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 96&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt;

Schurer wie in bejeftige sprekker, en waard ek geregeldwei as sadanich frege. Syn pasifistyske en [[sosjalisme|sosjalistyske]] ideeën wiene genôch om guon lju tige senuweftich te meitsjen; dêrfandinne dat de [[Binnenlânske Feilichheidstsjinst|BVD]], de Nederlânske geheime tsjinst, in dossier oer him oanlei.&lt;ref&gt;[http://www.spanvis.nl/Fedde%20Schurer/FeddeSchurer.htm Beheinde biografy fan Fedde Schurer] (ûnder it kopke ''Talentvol en gevaarlijk spreker'': &quot;Yn in BVD-dossier wurdt Schurer sjoen as &quot;Talintfol en gefaarlik sprekker, yn 't bysûnder gefaarlik foar jonge minsken.&quot;)&lt;/ref&gt; Schurer krige dit dossier al rillegau sels ûnder eagen, mar beskôge it as in eareteken,&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 89&lt;/ref&gt; en syn pasifistyske gedachteguod bleau er oant syn dea trou. Under de [[Twadde Wrâldoarloch]] wied er belutsen by it [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Nederlânsk ferset]] yn Amsterdam, en waard syn wente brûkt as in tydlik skûlplak foar ûnderdûkers, foar't dy de stêd út en nei feiliger oarden ta brocht wurde koene.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 126-134&lt;/ref&gt;

===Werom yn Fryslân===
Nei de oarloch kearde Schurer mei syn húshâlding werom nei Fryslân, dêr't se har nei wenjen setten op [[It Hearrenfean (plak)|it Hearrenfean]]. Hy fûn wurk as [[redakteur|haadredakteur]] by de ''[[Fryske Koerier]]'', ien fan 'e mar in pear fersetsbledsjes út 'e yllegaliteit dy't har nei [[1945]] ta folweardige [[krante]]n ûntjaan koene.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 148-152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 16-19&lt;/ref&gt; Fan jongs ôf oan hie Schurer in fûleindich pleitbesoarger foar it Frysk west. As tweintichjierrige jongfeint wied er in hoart lid fan 'e [[Jongfryske Mienskip]], mar al gaueftich wied er oerstapt nei it [[Kristlik Frysk Selskip]], dêr't er in skoft bestjoerslid fan west hie.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 54-56&lt;/ref&gt; Doe't yn [[1950]] yn in rjochtsaak tsjin twa [[molktaper]]s út [[Aldeboarn]] en yn [[1951]] jitris yn in saak tsjin 'e [[bistedokter]] [[Sjirk Frânses van der Burg]] fan 'e Lemmer de [[rjochter]], mr. [[S.R. Wolthers]], de fertochten lytsachtsjend taspriek om't se yn 'e rjochtseal har memmetaal prate woene, en boppedat offisjeel wegere om har te ferstean (hoewol't er dat wol koe),&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 24-27, 33/34&lt;/ref&gt;  mong Schurer him as kranteman yn it dêrtroch feroarsake trelit. Yn in haadartikel yn 'e ''Fryske Koerier'' feroardiele er Wolthers syn optreden as &quot;lytsbernich, misledigjend en narjend&quot;, wylst er de rjochter en syn lyksinnige kollega's ferlike mei de [[Swarte Heap]], de binde moardzjende en plonderjende [[Saksen (folk)|Saksyske]] [[hierling]]en dêr't Fryslân yn [[Grutte Pier]] syn tiid sa fan te lijen hie. De titel fan syn artikel wie dan ek: ''De laatste man van de Zwarte Hoop'', wat op Wolthers sloech.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 164-166&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 34-36&lt;/ref&gt; Dêrop waard er oanklage foar [[kwealaster]], en moast er tegearre mei [[Tsjebbe de Jong]], dy't yn it ''[[Boalserter Nijsblêd]]'' soartgelikense útlittings dien hie, op freed [[16 novimber]] [[1951]] foarkomme yn it Paleis fan Justysje te [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 37/38&lt;/ref&gt;

===Kneppelfreed===
Op it [[Saailân]], foar it Paleis fan Justysje, kaam dy deis in grutte macht folk gear. Der wiene guon sympatisanten fan Schurer by (wêrûnder grutte nammen út 'e Fryske [[literatuer|literêre]] fermiddens, lykas [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]]), fierders party Fryske [[nasjonalisme|nasjonalisten]], de leden fan 'e Frysktalige [[parse|skriuwende parse]] dy't net yn 'e rjochtseal talitten waarden (sabeare om't dy te lyts wêze soe) en ek in groep studinten mei spandoeken. Mar freeds wie it sawol [[merk (hannelsgearkomste)|merk]] as [[feemerk]] yn Ljouwert, en it meastepart fan it folk bestie ienfâldichwei út leden fan it winkeljend publyk en boeren en keaplju dy't fan 'e feemerk kamen, en dy't gearklofte wiene om te sjen wat der te rêden wie.&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 44-47&lt;/ref&gt; Troch in dwersferkeard optreden fan 'e [[plysje]],&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 47-49&lt;/ref&gt; rûn it spul folslein út 'e hân en draaide it út op 'e opskuor dy't bekend wurden is ûnder de namme fan [[Kneppelfreed]], nei de wapens dy't de plysje brûkte om op 'e mannichte yn te huffen.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 168-170&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 49-53&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|250px|It stânbyld fan Fedde Schurer op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]], yn [[1974]] makke troch [[Guus Hellegers]].]]

Kneppelfreed sloech yn Fryslân yn as in bom. Nea earder hiene de autoriteiten har op sa'n manear tsjin it folk keard. Rûnom yn 'e provinsje waarden protestgearkomsten holden dêr't lulke Friezen fan har ôfbieten.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 170-171&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 54-60 en 65-68&lt;/ref&gt; It barren helle sels de bûtenlânske kranten,&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 177&lt;/ref&gt; en yn 'e [[Twadde Keamer]] waarden fragen steld troch û.m. [[Johan Scheps]] ([[PvdA]]) en âld-premier [[Pieter Sjoerds Gerbrandy]] ([[ARP]]).&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 68-74&lt;/ref&gt; Op 't langelêst waard fan it Nederlânsk regear yn [[De Haach]] in kommisje besteande út trije ministers nei Fryslân ta stjoerd om út te finen wat de Friezen woene.&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 76-78&lt;/ref&gt; Dat resultearre úteinlik yn oanpassings oan 'e Nederlânske wetjouwing, dy't Friezen tenei û.m. it rjocht joegen om yn 'e rjochtseal Frysk te praten en dy't harren taal yn Fryslân de status fan &quot;twadde rykstaal&quot; joegen.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 174-183&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 99-107&lt;/ref&gt; Kneppelfreed wurdt noch altyd beskôge as ien fan wichtichste mylpeallen op it mêd fan 'e emansipaasje fan 'e Fryske taal.&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 9&lt;/ref&gt; Wat Schurer ditoangeande oanbelanget, dy ferlear syn rjochtsaak, en nei syn heger berop moast er úteinlik in [[boete (jild)|boete]] betelje.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 163-168 en 171-173&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter R. Boomsma, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, s. 39-44 en 82-92&lt;/ref&gt;

===Yn 'e polityk===
Schurer wie al fan jongs ôf oan op 'e siik nei pasifistyske lyksinnigen yn 'e Nederlânske [[polityk]], mar syn probleem wie dat er net folle op hie mei it politike hânwurk. Op jonge jierren preau er út syn grifformearde eftergûn wei oan 'e [[Anty-Revolúsjonêre Partij]] (ARP), mar dêr kearde er him, teloarsteld yn it belied fan [[Hendrik Colijn]], al rillegau fan ôf. Neitiid joech er him by de [[Kristlik-Demokratyske Uny]] (CDU), in kristensosjalistyske splinterpartij, en yn [[1929]] wied er by de Twadde-Keamerferkiezings, tegearre mei [[Douwe Kalma]], foar dy partij listlûker yn Fryslân.&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt; Yn syn Hollânske tiid siet er yn [[1935]]-[[1936]] foar de CDU yn 'e [[Provinsjale Steaten]] fan [[Noard-Hollân]]. Hy koe syn draai dêr lykwols net fine, dat nei in jier joech er syn sit op.&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt; Noch foàr de oarloch, yn [[1938]], stapte er oer nei de [[sosjalisme|sosjalistyske]] [[SDAP]],&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt; dy't yn [[1946]] yn 'e mande mei de CDU en de [[Vrijzinnig Democratische Bond|VDB]] opgie yn 'e nije [[Partij fan de Arbeid]]. Fan [[1956]] oant [[1963]] siet er foar dy partij yn 'e Twadde Keamer.&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt;

===Schurer as skriuwer===
[[Ofbyld:Portretfoto fan Fedde Schurer mei de piip oan, 1963 ca. signatuur Schurer, Fedde-mo-F-0059.jpg|thumb|180px|right|Fedde Schurer (1963)]]
As [[skriuwer]], [[dichter]] en [[sjoernalist]] brûkte Schurer in grut tal [[pseudonym|pseudonimen]]: Louw Brants, Bouke, F. Boukes, Edzard, S. Gerlofs, S.N. Iselbank, Sjolle Kreamer, Arend van der Meer, J. Melkema, Jelle Oenes, Pier Protter, (Jelle) Rippen, J. Stranger en F(rank) Wagenaar.&lt;ref&gt;[https://socialhistory.org/bwsa/biografie/schurer ''Fedde Schurer'' yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']&lt;/ref&gt; As dichter wied er ien fan 'e meast ferneamde en ynfloedrykste stimmen út 'e Frysktalige literatuer fan 'e tweintichste iuw.&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer'', Ljouwert (Afûk), 1997, s. 92&lt;/ref&gt; Syn earste wurk ''Fersen'' brocht er út yn [[1925]], en dêrnei ferskynde der sawat om 'e fiif jier in nije dichtbondel fan him. Dêrnjonken wied er ek aktyf as skriuwer, mar syn [[proaza]]-oeuvre, dat inkeld bestiet út ''Bast en Beam'' ([[1963]]), dêr't syn [[koart ferhaal|koarte ferhalen]] yn gearbrocht binne, en syn ûnfoltôge en postúm publisearre [[autobiografy]] ''De Besleine Spegel'' ([[1969]]), falt suver yn it neat yn ferliking mei syn poëzij.&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer'', Ljouwert (Afûk), 1997, p. 92&lt;/ref&gt;

Schurer skreau ek twa [[toanielstik]]ken. Foar ''Simson'' ([[1945]]), in [[bibel]]ske [[trageedzje]] oer de [[Israeliten|Israelityske]] [[rjochter (bibelsk begryp)|rjochter]] [[Simson]], krige er yn [[1949]] de [[Gysbert Japicxpriis]]. Syn oare stik wie ''Bonifatius'' ([[1954]]), in histoaryske trageedzje oer de yn [[754]] by [[Dokkum]] fermoarde [[biskop]] en [[sindeling]] fan [[Bonifatius|dy namme]]. Ut syn kar fan ûnderwerpen docht Schurer syn fassinaasje mei it [[kristendom]] bliken, dy't him, nettsjinsteande syn politike opfettings, syn libben lang by bleau. Fierders wied er ek wurksum as [[oersetter]]. Sa brocht er yn [[1931]] in bondel fan 'e [[Dútslân|Dútske]] dichter [[Heinrich Heine]] oer yn it Frysk, en teffens wied er ferantwurdlik foar de tekst fan it [[bibel]]boek ''[[Ester (bijbelboek)|Ester]]'', yn 'e [[Nije Fryske Bibeloersetting]] (dy't pas lang nei syn dea, yn [[1978]] útkomme soe).&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer'', Ljouwert (Afûk), 1997, s. 92-93&lt;/ref&gt;

===Ferstjerren en earbetoan===
Fedde Schurer kaam op [[19 maart]] [[1968]] hommels te [[ferstjerren]] yn syn wenplak [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]].&lt;ref&gt;[https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=schu021 ''Fedde Schurer'' yn 'e ''Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren'']&lt;/ref&gt; Yn syn [[typmasine]] siet doe noch side 199 fan syn autobiografy ''De Besleine Spegel'', dy't sadwaande op dat plak ynienen ophâldt.&lt;ref&gt;Fedde Schurer, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969, s. 199&lt;/ref&gt; Yn [[1984]] stelden [[Deputearre Steaten fan Fryslân]] in debutantepriis yn foar Fryske skriuwers en dichters, dy't se de [[Fedde Schurerpriis]] neamden. De winner wurdt oanwiisd troch Deputearre Steaten, op foardracht fan in faksjuery. Sûnt [[2005]] bestiet dêrnjonken de [[Fedde Schurer-publykspriis]], dy't allyksa ynsteld is troch de provinsje, mar wêrfan't de winner útornearre wurdt troch it lêzend publyk. Op [[19&amp;nbsp;maart]] [[2018]], persiis fyftich jier nei Schurer syn ferstjerren, waard der in [[Fedde Schurer-betinking]] holden yn 'e [[Sionstsjerke (It Hearrenfean)|Sionstsjerke]] op [[It Hearrenfean (plak)|It&amp;nbsp;Hearrenfean]].&lt;ref&gt;Wiebe van der Hout, ''Schurer geëerd in kerk die hij verliet'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 20 maart 2018, s. 26.&lt;/ref&gt;

;sitaat:
&lt;blockquote&gt; ''Der is dit witten det ús driuwt:&lt;br&gt; wy gean foarby en Fryslân bliuwt.''&lt;/blockquote&gt;

==Wurk==
[[File:Gedenksteen Kneppelfreed gedicht Fedde Schurer.jpg|right|thumb|300px|Tinkstien foar [[Kneppelfreed]] mei in gedicht fan Schurer: &lt;br&gt;&lt;small&gt;''Lit dan krûpe dat net gean doar / Lit dan bûge dat net stean doar&amp;nbsp;– / Dy't gjin krûpen learde giet, / Dy't fan bûgjen frjemd bleau stiet, / Heech it hert, heech de kop: / Frysk bloed, tsjoch op!''&lt;/small&gt;]]
===Poëzij===
* 1925 - ''Fersen''
* 1931 - ''Utflecht''
* 1936 - ''Op Alle Winen''
* 1940 - ''Fen Twa Wâllen''
* 1947 - ''It Boek fan de Psalmen''
* 1949 - ''Vox Humana''
* 1955 - ''Frysk Psalm- en Gesangboek''
* 1955 - ''Fingerprinten''
* 1966 - ''Efter it Nijs''
* 1966 - ''Opheind en Trochjown''
* 1966 - ''De Gitaer by it Boek'', part 1
* 1969 - ''De Gitaer by it Boek'', part 2
* 1974 - ''Samle Fersen'' (werprinte in 1975)

===Proaza===
* 1963 – ''Beam en Bast'' (koarte ferhalen)
* 1963 – ''Brood op het Water'' (bondel fan Schurer syn haadartikels út 'e ''Fryske Koerier'', foar in diel yn it Nederlânsk)
* 1969 – ''De Besleine Spegel'' (ûnfoltôge autobiografy, werútjûn yn 1998 yn it Frysk en it Nederlânsk, en yn 2010 yn it Frysk)

===Toaniel===
* 1945 – ''Simson''
* 1954 – ''Bonifatius''

===Oersettings===
* 1931 - ''Heinrich Heine: Oersettings út Syn Dichtwirk''
* 1966 - ''[[Ester (bibelboek)|Ester]]'' (fert. foar de [[Nije Fryske Bibeloersetting]])

==Prizen en nominaasjes==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Jier
! Priis
! Resultaat
! Kategory
! Foar
|-
|'''1945'''
|[[Fersetspriis foar Letterkundigen]]
|wûn
|n.f.t.
|foar syn dichtwurk yn it Frysk en it Nederlânsk
|-
|'''1949'''
|[[Gysbert Japicxpriis]]
|wûn
|n.f.t.
|''Simson''&lt;br&gt; beriming fan ''It Boek fan de Psalmen''
|}

== Trivia ==
* Neffens [[Martin van Amerongen]] is de [[Heinrich Heine|Heine-oersetting]] fan Fedde Schurer de bêste fan Nederlân.&lt;ref&gt;[http://groene.alias.nl/index.php?show=article&amp;article_id=C0A801020a2e62F19AsQx2F6AAE2&amp;source=left Martin van Amerongen, ''In Maaiemoanne'', yn: ''De Groene Amsterdammer'', 4 juny 1997]&lt;/ref&gt; Wierskynlik hat dy loovjende krityk mei laat ta de werútjefte fan 'e fersebondel yn [[1999]].
* Schurer wie syn hiele libben befreone mei de bekende [[predikant]] [[Jan Buskes]].
* Op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] is in Fedde Schurerplein. Oan dit plein sit in lokaasje fan 'e Iepenbiere Skoallemienskip &quot;Sevenwolden&quot;, dy't ek nei Fedde Schurer neamd is.
* Der is in [[Spurt Noardlike Njonkenlinen|Spurt]] (trein) nei Fedde Schurer neamd.

== Keppeling om utens ==
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=schu021 Fedde Schurer yn 'e ''Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren'']
* [https://www.iisg.nl/bwsa/bios/schurer.html Fedde Schurer yn it ''Biografisch Woordenboek fan het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']
* [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn1/schurer?noframes=1 Fedde Schurer yn it ''Biografisch Woordenboek van Nederland (1880-2000)]
* [https://www.parlement.com/9291000/bio/01230 Fedde Schurer yn ''Parlement en Politiek'']

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
* {{Aut|Boomsma, Peter R.}}, ''Kneppelfreed'', Frjentsjer (Uitgeverij Van Wijnen), 1998, ISBN 9 05 19 41 838
* {{Aut|[[Klaes Dykstra|Dykstra, Klaes]], en [[Bouke Oldenhof|Oldenhof, Bouke]]}}, ''Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer'', Ljouwert (Afûk), 1997, ISBN 9 07 00 10 526, s. 92-95
* {{Aut|[[Johanneke Liemburg|Liemburg, Johanneke]]}}, ''Fedde Schurer (1898-1968): Biografie van een Friese Koerier'', Ljouwert (Friese Pers/Noordboek), 2010, ISBN 978-9 03 30 08 689
* {{Aut|Schurer, Fedde}}, ''De Besleine Spegel'', Amsterdam (Moussault's Uitgeverij N.V.), 1969 (autobiography)
* {{Aut|[[Tineke Steenmeijer-Wielenga|Steenmeijer-Wielenga, Tineke]]}}, ''Fedde Schurer'', yn it ''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'' (BWSA), 1987, s. 146-148
----
{{commonscat|Fedde Schurer}}
}}

{{DEFAULTSORT:Schurer, Fedde}}
[[Kategory:Fedde Schurer| ]]
[[Kategory:Frysk timmerman]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk sjoernalist]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk toanielskriuwer]]
[[Kategory:Frysk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk autobiograaf]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk oersetter]]
[[Kategory:Bibeloersetter]]
[[Kategory:Oersetter nei it Frysk]]
[[Kategory:Frysk polityk aktivist]]
[[Kategory:Frysk politikus]]
[[Kategory:Frysk taalaktivist]]
[[Kategory:Frisiast]]
[[Kategory:Frysk pasifist]]
[[Kategory:Frysk sosjalist]]
[[Kategory:Frysk orator]]
[[Kategory:Frysk nasjonalist]]
[[Kategory:Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Nederlânsk timmerman]]
[[Kategory:Nederlânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Nederlânsk sjoernalist]]
[[Kategory:Nederlânsk dichter]]
[[Kategory:Nederlânsk toanielskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk publisist]]
[[Kategory:Nederlânsk autobiograaf]]
[[Kategory:Nederlânsk oersetter]]
[[Kategory:Nederlânsk polityk aktivist]]
[[Kategory:Nederlânsk politikus]]
[[Kategory:PvdA-politikus]]
[[Kategory:Twadde Keamerlid]]
[[Kategory:Nederlânsk pasifist]]
[[Kategory:Nederlânsk sosjalist]]
[[Kategory:Nederlânsk orator]]
[[Kategory:Nederlânsk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan stoarn op It Hearrenfean]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1898]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1968]]</text>
      <sha1>4jvdmp2yhs6ygzyju868d48mgmwgham</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frederik August Stoett</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19298</id>
    <revision>
      <id>1230378</id>
      <parentid>1227742</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T14:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Doetiid</comment>
      <origin>1230378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2771" sha1="o431yn5d32s2kg46n0kw2zwmnv7t1ho" xml:space="preserve">[[Ofbyld:F.A.Stoett1919.jpg|thumb|F.A. Stoett]]
'''Frederik August Stoett''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[5 maaie]] [[1863]] - [[Nymwegen]], [[27 april]] [[1936]] wie in Nederlânsk taalkundige. Syn heit wie yn Ljouwert gemeente-arsjitekt.

==Biografy==
Stoett gie earst yn Ljouwert nei it [[Steedlik Gymnasium Ljouwert|Steedlik Gymnasium]], en studearre dêrnei yn [[Leien]] (fan septimber 1889 ôf). Hy promovearre yn de Nederlânske letteren op 15 juny 1889. Hy wie nei [[1888]] learaar oan it Steedlik Gymnasium yn Amsterdam, it lettere Barlaeus Gymnasium.

Stoett troude op 23 july [[1889]] yn Ljouwert mei mejuffer P. van Driesum, dy't ek fan Ljouwert wie. It span krige in soan en twa dochters. De beide famkes stoaren yn 1904 oan [[blinetermûntstekking]], se wienen doe seis en acht jier. Syn frou ferstoar, nei ôfgryslik lijen, yn [[1926]]. Nei syn [[emeritaat]] wenne Stoett yn [[Groesbeek]].

Neist syn wurk as learaar wijde Stoett him oan de wittenskip om de Nederlânske taal. It bekendst is hy wurden mei syn boek oer [[Sprekwurd|Nederlânske sprekwurden]].

Stoett is begroeven op it Nije Easterbegraafplak yn Amsterdam.

==Wurken==
#Proefskrift: ''Proeve eener beknopte Middelnederlandsche Syntaxis'' (handelstitel: ''Beknopte middelnedederlandsche spraakkunst. Syntaxis'', De Haach 1889
#Etymology hearrende by syn proefskrift, augustus 1890 
# Foltôging fan it troch Dr. G. Penon starte ''Glossarium op de Bloemlezing uit Middelnederlandsche dichters'', mei Eelcoo Verwijs, Sutfen 1890. As titel wurdt ek wol brûkt ''Middelnederlandsch Woordenboek''.
#Nije útjefte fan [[Sidrac]]
#[https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=stoe002nede01 ''Nederlandse spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden''] (1901). Mei dit boek waard Stoett benammen bekend ûnder it grutte publyk.
#''Drie Kluchten uit de Zestiende Eeuw'' (1932)
#Dêrneist levere hy bydragen oan tydskriften lykas ''Noord en Zuid'', ''Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'', ''Nederlandse Spectator'', ''Weekblad De Amsterdammer'' en ''Het Belfort''.

== Boarnen ==
*[https://www.dbnl.org/tekst/bran038biog01/bran038biog01_3942.htm Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche letterkunde]
*[https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003193801_01/_jaa003193801_01_0015.htm Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 1938, troch A.A. Verdenius]

{{DEFAULTSORT:Stoett, Frederik August}}
[[Kategory:Frysk taalkundige]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Nederlânsk taalkundige]]
[[Kategory:Nederlânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Nederlânsk publisist]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1863]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1936]]</text>
      <sha1>o431yn5d32s2kg46n0kw2zwmnv7t1ho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krúswurdpuzel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19508</id>
    <revision>
      <id>1230384</id>
      <parentid>1226724</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T15:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>/* Krúswurdpuzels yn oare lannen */ corr</comment>
      <origin>1230384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44341" sha1="ffxgxa1jy0zhfba86924f5k6310runk" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Fryske krúswurdpuzel mei Italian blocks.jpg|thumb|300px|Krúswurddiagram mei hokjes yn Italjaanske styl]]
In '''krúswurdpuzel''', '''krúswurdriedsel''' of koartwei '''krúswurd''' is in [[puzel|taalpuzel]], populêr yn [[krante]]n en [[tydskrift]]en. 
== Diagram ==
De wurden kinne sawol [[horizontaal]] as [[fertikaal]] ynfold wurde yn in diagram. De hokjes foar en efter it oplossingswurd binne meast swart (mar kinne ek wol in kleur hawwe) sadat bekend is hoe lang it oplossingswurd wêze moat. De swarte hokjes foarmje meastentiids in symmetrysk patroan, hoewol't dit net needsaaklik is. Wichtich wol dat de wite hokjes ien oaniensletten gebiet foarmje en der gjin ïsolearre 'eilannen' yn it diagram steane. De flakferdieling yn wite en swarte hokjes wurdt ''diagram'' of ''reaster'' neamd. De measte letters hearre by in horizontaal wurd én by in fertikaal wurd. In antwurd bestiet út twa letters of mear. Yn Noard-Amearika moat elk oplossingswurd út trije letters of mear bestean. Yn sokke puzels binne de swarte hokjes mar 17% fan it totaal. Yn lannen [[Grut-Brittanje]], [[Súd-Afrika]], Yndia en Austraalje kin dit persintaazje swarte hokjes wol 25% wêze.

Ynstee fan swarte hokjes dy ’t de antwurden fan elkoar skiede, kinne ek ferdikke (fette) balkjes brûkt wurde.

; Spegeling
Yn guon lannen moatte de puzelûntwerpen in symmetrysk diagram fan 180 graden rotaasje ha, ek wol bekend as ''radiaal''). Dan bliuwt it patroan gelyk as it papier ûnderstboppest draaid wurdt. Boppedat eaget it diagram dan rêstiger. By ''duale'' of dûbelde symmetry is de spegeling links/rjochts en tagelyk boppe/ûnder sadat it diagram der fan alle kanten itselde út sjocht.
De measte puzelûntwerpen easkje ek dat alle wite hokjes ortogonaal oangrinzjend binne, dus inkeld mei de platte kanten tsjin elkoar.

Alle puzelsoarten hawwe in eigen soarte diagram. Yn in krúswurdpuzel sitte bygelyks mear wite hokjes as yn in [[kryptogram]].
[[Ofbyld:Grille_mots_croisés.JPG|thumb|Puzel mei de nûmering bûten it diagram]]
; Ofmjittings
Puzels wurde meastentiids net lytser as 4x4. Elke krante of puzelboekje hat faak standertmjitten. Sa binne in soad krantediagrammen (lykas dy fan de [[Ljouwerter Krante]]) faak 15 × 15 hokjes. Puzels fan guon wykeinkranten kinne wol 21 × 21, 23 × 23 of 25 × 25 wêze. De New York Times-puzels ha in mienskiplik patroan fan Amerikaanske krúswurdpuzels dy 't yn de rin fan de wike yn swierrichheid tanimme: de moandeispuzels binne it maklikst en de puzels wurde alle dagen slimmer oant sneon. De diagrammen hoege net perfoast rjochthoekich te wêzen. Yn de [[Friesland Post]] steane bygelyks faak krúswurddiagrammen yn de foarm fan in pompeblêd of in krystbeam.

; Nûmering
Yn de measte krúswurdpuzels steane de lytse nûmerkes fan de frege wurden binnen de wite fekjes. Mar de wite fekjes wurde ek wolris oantsjutten oan de bûtenside fan it diagram. Sa kinne kolommen nûmere wêze yn Arabyske (1, 2, 3, etc.) of yn Romeinske sifers (I, II, III, ensfh.) of sels yn haadletters (A, B, C, ensfh.), en dat jildt ek foar de rigen. It jout foar puzelders minder betizing as der foar de rigen oare tekens brûkt wurdt as foar de kolommen. De omskriuwings steane meastentiids bûten it diagram, ferdield yn in horizontaal en in fertikaal-list. It nûmer fan de omskriuwing ferwiist nei it numerke binnen it diagram. De hokjes yn it diagram wurde fan links nei rjochts nûmere, begjinnend op de boppeste rige en dan fierder nei ûnderen ta. Guon Japanske krúswurdpuzels binne fan boppen nei ûnderen lâns elke kolom nûmere, te begjinnen mei de meast linkse kolom en dan nei rjochts.

== Puzelwurden ==
Troch yn in patroan fan hokjes de [[letter]]s fan [[wurd]]en yn te foljen is de puzel op te lossen. De antwurden kinne jûn wurde oan de hân fan omskriuwings. De omskriuwings binne nûmere, en yn it diagram moat by datselde nûmer it antwurd ynfold wurde.
In goede puzelmakker brûkt gjin seldsume ôfkoartings, slimme sykten en brûkt leaver inkelfâld. De omskriuwings wurde sa koart mooglik hâlden. 
De puzelantwurden wurde meastentiids oanjûn yn haadletters. Dat betsjut dat de haadletter fan eigennamme krúsje kin mei in lytse letter fan in gewoan wurd. By Fryske puzels bliuwe diakrityske tekens stean, in ''û'' kin dus allinnich mei in ''û'' krúsje en net mei in ''ú'' of in gewoane ''u''. Yn oare talen wurde alle letters as haadletters beskôge en wurde diakrityske tekens dus negearre.

; Tips foar begjinnende krúswurdpuzelders
* Begjin net ten koste fan alles mei de wurden by 1 horizontaal en 1 fertikaal (meastentiids links boppe-oan).
* Gean skriks en skrank troch it diagram en ful earst de ‘maklike’ wurden yn
* Skriuw earst wurden op dy’t fêstlein wurde kinne troch krúsjende wurden
* Brûk in potlead en gom ynstee fan in pinne 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Sator Square at Oppède.jpg|thumb|Satorfjouwerkant]]
[[Ofbyld:Cruci airoldi.jpg|thumb|Krúswurdopjefte fan Giuseppe Airoldi uit 1890]]
[[Ofbyld:Wurdskower plaknammen fp.jpg|thumb|Wurdskower as foarbyld fan werskikking]]
[[Ofbyld:First crossword.png|thumb|Arthur Wynne syn earste krúswurdpuzel fan 21 desimber 1913]]
[[Ofbyld:Krúswurdriedsel fan Calvé LC 2-5-1925.jpg|thumb|Krúswurdpuzel fan Calvé yn de LC fan 2 maaie 1925. Underoan it berjocht oer de útslach ]]
[[Ofbyld: Krúswurd-Riedsel (Ingezonden door een 14-jarigen stadgenoot) LC 13-3-1925.jpg|thumb|Kruiswoord-Raadsel troch in 14-jierrige yn de LC fan 13 maart 1925]]
Al iuwenlang binne minsken dwaande mei it oplossen fan riedsels, en it mei taal ferbergjen of ferfoarmjen fan ynformaasje. De mienings oer de oarsprong fan de krúswurdpuzels binne ferdield.  Amerikaanske puzzels binne âlder as de Nederlânske. Yn Amearika bestie sûnt 1883 it puzelplatfoarm ‘The National Puzzlers’ League’. &lt;ref&gt;The National Puzzlers' League webside ''The National Puzzlers’ League''&lt;/ref&gt; Leden besprutsen dêryn besteande, ôflate en nije puzelsoarten. Puzels waarden rûchwei yn trije groepen ferdield. De ‘cryptograms’ bestiene út geheimskrift lykas dy troch geheime tsjinsten brûkt waard. De ‘flats’ wiene iendiminsjonale puzels wêrby't elke omskriuwing ien-op-ien nmar ta ien út te skriuwen oplossing liede koe. Ta de flatsoarten hearre bygelyks [[anagram]]men, [[rebus]]sen en [[sjarade]]s. De tredde groep wiene de ‘forms’ dêr't neist wiskundige figueren ek krúswurdriedsels en  kryptogrammen ûnder falle. It Nederlânske en Fryske ‘[[kryptogram]]’ hat him ta in dúdlik oare puzelsoarte ûntwikkele as it Ingelske 'cryptogram’. 
Wa’t de earste krúswurdpuzel publisearre hinget ôf fan wat ûnder in krúswurdpuzel ferstien wurdt.
Yn 1980 waard yn de ruïnes fan [[Pompejy]] it âldste satorfjouwerkant fûn. It wie in spul mei [[palindroom|palindromen]] dat te fergelykjen is mei in krúswurdpuzel (al brûkte it wol bustrofedons). De earste puzels ferskynden yn deiblêden en wiene basearre op in tal útgongspunten:
* '''werskikking'''
[[Ofbyld:Eerste Nederlandse Kruiswoordpuzzel Algemeen Handelsblad 20-december 1913.jpg|thumb|Oanset ta de earste Nederlânske krúswurdpuzel yn it Algemeen Handelsblad fan 20 desimber 1913)]]
[[Ofbyld:Vroege Nederlandse Kruisraadsels.jpg|thumb|Iere Nederlânske 'kruisraadsels' lykas dy om 1914 ferskynden yn de rubryk &quot;Raadsels&quot; fan it Algemeen Handelsblad.]]
De ienfâldichste foarm is de skopuzel, troch it horizontaal ferskowen fan wurden kin fertikaal in oplossingswurd sichtber makke wurde. Hjir is dus sprake fan krúsjende letters.Ta werskikking kinne ek iepen wurdopjeftes rekkene wurde: Meitsje safolle mooglik wurden fan 4 of 5 letters dy’t makke wurde kinne út in opjûn wurd, wêrby’t de letters net twaris foarkomme meie. Wat slimmer is it ynfoljen fan omskreaune wurden wêrby’t alle nedige puzelletters oanjûn steane. ‘Gjin roazen sûnder 1, 12, 9, 6, 17, 14, 17’ (toarnen). Ynstee fan oanjûne letters kinne ek [[wurdlid]]den jûn wurde. Foarbylden fan werskikking binne ek [[anagrampuzel]]s, [[sitaatpuzel]]s, besitekaartsjes en [[hynstesprong]]puzels.
* '''ferfanging''' 
By de [[Rebus]] is natuerlike taal ferfongen troch byldtaal. Oare foarbylden binne de sifer- en letterriedsels: der is gjin ien-op-ienferbân tusken in letter en in sifer. Sifer- en letterriedsels kinne beskôge wurde as de foarrrinder fan de [[Filippine (puzel)|filippine]]puzel.
* '''taheakking/weilitting'''
In foarbyld fan taheakking en weilitting is de omskriuwing: 'Jou ien op redens in bylûd en hy wurdt fan adel'.(rider-ridder). In omskriuwing dy’t al wat liket op de lettere kryptogrammen is: 'De barbier zit zonder drank aan de tap' (barbier-bier=bar) Troch in letter foar, yn of efter in omskreaun wurd te setten ûntstiet bygelyks fertikaal in oplossingswurd mei in nije betsjutting. Ynstee fan in letter taheakje kin ek in letter weilitten wurde. De weilitten letters foarmje dan de einoplossing. De sjarade is in faak brûkte puzel.

=== Ingelske krúswurdpuzels ===
Al yn de achttjinde ieu waarden guon puzels opnomd yn ''The Stockton Bee'' (1793-1795), in koarte publikaasje. &lt;ref&gt;[http://www.roteiroromanceado.com/cruzadas/historia/ancestrais/crossword/enigmas/enigmas2.html Oer de earste publikaasje]&lt;/ref&gt; De term ''krúswurdpuzel'' waard foar it earst skreaun yn 1862 troch ''Our Young Folks'' yn de Feriene Steaten fan Amearika. Krúswurdriedlingspuzels, bygelyks ''Double Diamond Puzzles'', ferskynden yn it tydskrift ''St. Nicholas'', publisearre sûnt 1873.&lt;ref&gt;[http://www.childrenslibrary.org/icdl/BookPage?bookid=dodstni_00362329&amp;pnum1=66&amp;twoPage=false&amp;route=alsoby&amp;size=17&amp;fullscreen=false&amp;lang=English&amp;ilang=English ''St. Nicholas. septimber 1875''], Childrenslibrary.org. Besjoen op 3 desimber 2018&lt;/ref&gt; In oare krúswurdpuzel ferskynde op [[14 septimber]] 1890 yn it Italjaanske tydskrift ''Il Secolo Illustrato della Domenica''. Dy waard ûntwurpen troch [[Giuseppe Airoldi]] en hie as titel ''Per passare il tempo'' (''Om de tiid te deadzjen''). Airoldi syn puzel wie in 4x4-reaster sûnder swarte hokjes, en it hie horizontale en fertikale oanwizings.&lt;ref&gt;[http://www.crucienigmi.it/Storia_delle_parole_crociate.htm Storia delle parole crociate e del cruciverba]&lt;/ref&gt;

Krúswurdpuzels yn Ingelân yn de 19de iuw wiene fan in elemintêr soarte, bygelyks ôflaat fan it wurd fjouwerkant, in groep wurden, sadat de letters fertikaal én horizontaal gelyk wiene, en waarden ôfdrukt yn bernepuzelboeken en ferskate tydskriften.
[[Ofbyld:A_crossword_fanatic_ringing_up_a_doctor_in_the_middle_of_the_Wellcome_V0011518.jpg|thumb|left| In cartoon út 1925 yn ''Punch'' oer &quot;The Cross-Word Mania''. In man skillet syn dokter yn’e midden fan de nacht en freget om &quot;de namme fan in lichaamlike steurnis fan sân letters, dêr ’t de twadde letter in ''N'' fan wêze moat.]]

Op [[21 desimber]] [[1913]] publisearre [[Arthur Wynne]], in ymmigrantesjoernalist út it Ingelske Liverpool, in ''word-cross''-puzel yn de ''New York World''. Wynne wie redakteur by dy krante dy ’t eigendom wie fan krantemagnaat Joseph Pulitzer. Syn puzel hie de measte skaaimerken fan de hjoeddeiske puzels. Syn krúswurdpuzel wie oars omdat der gjin swarte hokjes yn brûkt waarden. De puzel wurdt faak neamd as de earste krúswurdpuzel, en Wynne as de betinker. Letter waard de namme ''word-cross'' fan de puzel feroare yn ''cross-word''. &lt;ref&gt;[https://www.thoughtco.com/history-of-crossword-puzzles-1991486 The History of Crossword Puzzles - First crossword puzzle published on December 21 1913, created by Arthur Wynne]&lt;/ref&gt; 

Krúswurdpuzels ferskynden alle wiken yn de ''World'' en oare kranten folgen: de ''Pittsburgh Press'' (1916) en ''The Boston Globe'' (1917).&lt;ref&gt;The Boston Globe, 8 april 1917, side 43 mei oplossing en puzel&lt;/ref&gt;
Yn de tweintiger jierren fan de tweintichste iuw krigen krúswurdpuzels mear omtinken. Yn 1925 meldde de iepenbiere bibleteek fan New York dat ''it de nijste raazje is om nei de bibleteken te gean om de krúswurdpuzels'', en klage dat as &quot;de puzzel&quot; útkomd wie, de leafhawwers nei de wurdboeken en ensyklopedyen swaarmen en sa lêzers en studinten fuortjagen dy't dy boeken brûke moasten. ''Hoe kinne lêzers yn de bibleteek beskerme wurde dy’t sokke boeken nedich hawwe foar harren deistige wurk. Is it net de taak fan de bibleteek wie om syn legitime lêzers te beskermjen?''&lt;ref&gt;[https://books.google.nl/books?id=P_4aAAAAMAAJ&amp;ots=2F4d8YpQcK&amp;pg=RA3-PA24&amp;redir_esc=y Report of the New York Public Library for 1924; publisearre troch The Library, 1925]&lt;/ref&gt;

It earste Ingelske boek mei krúswurdpuzels ferskynde yn 1924, en waard útjûn troch Simon &amp; Schuster. 'Dit frjemd útsjende boek mei in potleadsje der oan' wie daliks in boppeslach en waard de raazje fan 1924.
De raazje fan de krúswurdpuzels krige wiidweidich omtinken, net allinnich posityf: yn 1924 klage de New York Times oer de ''sûndige fergrieming yn de folslein nutteleaze fynst fan wurden dêr’t de letters fan passe yn in foarôf ôfsprutsen patroan, min ofte mear yngewikkeld. Soks is hielendal gjin spultsje, it kin amper in sport neamd wurde... [oplossers] leare der neat fan, útsein in primitive foarm fan mentale oefening, en súkses of falen is likemin fan belang foar mentale ûntwikkeling.'' &lt;ref&gt;''Topics of the Times.'' The New York Times, 17 novimber, 1924 side 18&lt;/ref&gt; In dûmny neamde de wurking fan krúswurdpuzels ''it skaaimerk fan in bernige mentaliteit'' en sei: ''It is ûnsin om te bewearen dat puzeljen yntellektuele wearde hat.'' &lt;ref&gt;Condemns Cross-Word Fad.&quot; The New York Times, 23 desimber, 1924, side 17&lt;/ref&gt; In oar skreau lykwols in folslein ''Bibel Krús-Wurd Puzel Boek''. De New York Times soe lykwols gjin krúswurdpuzel publisearje oant 1942; yn 2017 is de ''Times''-puzel ien fan de populêrste fan Amearika.

It earste krúswurdpuzel yn Grut-Brittanje wie neffens Tony Augarde yn syn ''Oxford Guide to Word Games'' (1984), stie yn ferbrewaris 1922 yn ''Pearson's Magazine''. Acht jier letter, op 1 febrewaris 1930, ferskynde de earste puzel yn de ''Times''. &lt;ref&gt;[https://www.crosswordtournament.com/more/wynne.html Short history of crosswords puzzles]&lt;/ref&gt;
Yn it Feriene Keninkryk wie de ''Sunday Express'' de earste krante dy't op 2 novimber 1924 in krúswurdpuzel publisearre foar in Britsk publyk. It wie in oanpaste ferzje fan ien fan Wynne syn puzzels. It duorre lykwols wol in efkes, want Wynne sels kaam út Liverpool.&lt;ref&gt;[https://www.puzzles.wiki/wiki/Crossword www.puzzles.wiki], besjoen op 11 febrewaris 2025&lt;/ref&gt;
De term ''krúswurdriedsel'' ferskynde foar it earst yn it Oxford Ingelsk Wurdboek yn 1933. &lt;ref&gt;[http://www.oed.com/view/Entry/44952?redirectedFrom=crossword&amp; ''Crossword.'' OED Online. maart 2017. Oxford University Press], besjoen op 28 april, 2017.&lt;/ref&gt;

Yn de 21ste iuw binne der in soad populêre krúswurdpuzels yn kranten en online. De meast prestizjeuze (en fan de swierrichste om op te lossen) binne de New York Times-puzels. De earste redakteur fan de krúswurdpuzels fan de ''New York Times'' wie Margaret Farrar, dy’t fan 1942 oant 1969 redakteur wie. Sûnt 1993 wurde de puzels fersoarge troch [[Will Shortz]], de fjirde krúswurdpuzelûntwerper fan ''Times''. Yn 1978 wie Shortz de inisjator en organisator fan it jierlikse Amerikaanske Krúswurdpuzeltoernoai.

=== Nederlânske krúswurdpuzels ===
Kranten en wykblêden stiene oan de basis fan de opkomst fan krúswurdpuzels. It Algemeen Handelsblad hie yn de njoggentjinde iuw al rubriken dy’t bedoeld wiene om bern en folwoeksenen yn oanrekking te bringen mei saken dy’t as ûntspannen en learsum beskôge waarden. Benammen it Algemeen Handelsblad ûntwikkele al gau in brede puzeltradysje. Ek De Telegraaf sette al gau puzels foar bern. Fan de wykbladen pleatste De Groene al yn de njoggentjinde iuw logyske, wiskundige en taalpuzels. De deiblêden De Tijd en Het Volk kamen pas yn de tweintichste ieu mei puzels foar harren lêzers.

Yn de earste helte fan de tweintichste iuw krigen puzels in fêst plak neist it skaken, it damjen en yn in soad kranten ek it bridgen. By de puzelrubriken stiene gauris taalgrapkes, fersprekkings en waarden singeliere misferstannen besprutsen. Doe’t de kranten yn de jierren foar de earste Wrâldoarloch dikker waarden ûntstie romte foar puzeljen. It Algemeen Handelsblad hie fan 1907 ôf de deistige rubryk 'Onder de Streep' mei wurdboarterijen, rekkenpuzels en stripferhalen foar de jeugd, ferskes, rymkes, anekdoates en ferskate foarmen fan puzeljen lykas de sjarade: ‘Myn earste diel is in lichemsdiel, myn twadde diel it tsjinstelde fan “boppe”, my tredde en fjirde diel sitte op in wizerplaat, myn gehiel sjochst alle dagen op skoalle’ (haad-ûnder-wizer). De Ljouwerter Krante krige op moandei 18 desimber 1911 syn earste ‘Kinderblad der Leeuwarder Courant’ ûnder redaksje fan ‘een dame die zich “Hermanna” neamde. Yn dit ûnderdiel fan de krante stiene riedsels, cartoons en puzels. Yn it ynterbellum hiene de measte kranten in spesjale redakteur foar bern mei nammen as 'Tante Helene' en 'Tante Tine' (De Telegraaf), 'Oom Jaap' (De Nederlander) en sûnt oktober 1923 ‘dr. Linkerhoek’ mei syn rubryk ‘Onder de Streep’ (Algemeen Handelsblad). Fan dy tiid ôf koene bern harren oplossing ynstjoere. Ut de 2000 oplossing waarden foar it earst puzelprizen ferlotte.

Op 30 jannewaris 1925 ferskynde yn de Ljouwerter Krante it artikel ‘De gevaarlijke kruiswoordpuzzle’. Yn it stikje waarden puzelders troch in Ingelske eachspesjalist warskôge foar pine yn’e holle, oerspandheid en minne eagen. In moanne letter ferskynde yn de LC in kommersjele ‘puzzle’ fan sûkelarjefabrikant Van Houten dêr’t dikke prizen mei te winnen wiene. Op freed 25 maart 1925 ferskynde yn it ‘Kinderblad’ op side 36 fan de Ljouwerter Krante in ‘’Kruiswoord-Raadsel” (‘Ingezonden door een 14-jarigen stadsgenoot’). Op sneon 8 augustus 1931 sette de LC har earste ‘Kruiswoordraadsel’ yn it ‘Fjirde blêd’ fan de krante. Fan dat jier ôf soene yn de Ljouwerter faker krúswurdpuzels yn de sneonskrante ferskine. 
De earste krúswurdpuzels waarden makke troch redakteuren dy’t it puzels meitsjen neist harre gewoane wurk diene. Under it kopke ‘Kruiswoorden-puzzles’ sette Dr. Linkerhoek op 12 jannewaris 1925 yn it Algemeen Handelsblad de earste Nederlânske krúswurdpuzel. Njonken twa diagrammen beskreau hy hoe’t it riedsel oplost wurde moast. Hy sette der ek by dat in ‘kruiswoordenpuzzle’ eins gjin bernewurk wie, en kundige oan dat de earstkommende sneon (17 jannewaris)  krekt sa’n ‘puzzle pleatst wurde soe. Foar de ynstjoerders wiene fiif edukative prizen beskikber. De puzels dy’t dêrnei ferskynden wiene bedoeld foar ‘elke leeftyd’, en de rubryktitel ‘Onder de Streep voor Kinderen’ krige as namme ‘Denken en Doen’. Fiif dagen nei it ferskinen fan de yntroduksje yn it Algemeen Handelsblad ferskynde ek op 17 jannewaris yn wykblêd ‘Het leven’ in ‘’Cross-Word-puzzle’’, in puzel dy’t op folwoeksenen rjochte wie. It wie krekt soksoarte puzel as dy yn it Algemeen Handelsblad. Neidat op 7 febrewaris 1925 by in krúswurd- fan sûkelarjefabrikant Bensdorp in bedrach fan ‘’f’’100 ‘wûn wurde koe reägearre sûkelarjefabrikant [[Kwatta (merk)|Kwatta]] daliks mei út in totale prizepot fan f 25.000 in haadpriis fan f1000 beskikber te stellen (trije kear it jierlean fan in tsjinstfaam). De puzeloplossing bestie út in reclameslogan. Troch it súkses publisearren folle mear firma’s in krúswurdpuzel. Troch de dikke prizen waarden de krantepuzels populêr. De [[Nieuwe Rotterdamsche Courant|NRC]] brûkte as earste de namme ‘puzzel’ ynstee fan ‘puzzle’. Puzelders waarden yn de tritiger jierren befrege op it mêd fan mytology, de bibel en benammen wurdkennis. 
Neist oare puzelsoarten ferskynde yn de measte kranten om de fjirtjin dagen in krúswurdpuzel. Yn de Twadde Wrâldoarloch ferskynden yn de saneamde legale kranten noch lange tiud krúswurdpuzels.
 
De Amsterdamske útjouwer Isaac Keesing seach yn Dútslân it puzelboekje ''Das Deutsche Rätselbuch'' en kaam al gau mei in eigen Nederlânske útjefte. Syn earste Nederlânske puzelboekje ‘Denksport’- mei de ûndertitel ‘voor volwassenen’ - ferkynde op 3 oktober 1930 by útjouwerij [[Keesing]]. Op de 16 siden fan it boekje stiene ek in grut tal farianten fan de krúswurdpuzel. Haadredakteur Ger Goedegebuure lei him ta op kwaliteitsferbettering fan besteande puzels en eksperimintearre mei noch mear puzelfoarmen. Sa ferskynde fan syn hân de earste [[trochrinner]]. Yn de blêden ferskynden dêrnei puzelsoarten me nammen as sirkelriedsel, wurdljedder, keppelriedsel en traaljewurk. Der wie ek in krúswurdpuzel sûnder swarte hokjes. Boppedat wiene der farianten yn foarmen en ôfmjittings. Keesing stjoerde fergees puzels nei kranten en tydskriften dy’t noch gjin krúswurdpuzels hiene en makke reklame op oanplakpylders. De redakteuren fan de NRC makken fan 1936 ôf sels gjin krúswurdpuzels mear, mar kochten se fan Denksport. It puzelblêd ‘Denksport’ krige yn 1946 konkurrinsje fan it moanneblêd ‘Puzzlesport’ fan útjouwerij Born yn Assen. Neist krúswurdriedsels en magyske fjouwerkanten stiene yn de earste nûmers ek trochrinners en  skaakproblemen. 

De Nederlânske omskriuwings wiene rjochte op it wurdboek, mar de Ingelske crosswords hiene mear ensylopedyske fragen. Yn krystpuzels stiene mear kennisfragen en fragen út de mythology en de bibel. It wurd ‘denksport’ feskynde yn 1946 foar it earst yn in wurdboek. Yn ‘Kramers Nederlands woordenboek’ waard ‘denksport’ troch C.B. van Haringen omskreaun as ''oefening fan it tinken as ûntspanning (troch riedsels ensfh.)''. Doe wie der noch gjin sprake fan damjen, skaken en bridgen. De krúswurdpuzels waarden yn de fyftiger jierren grutter en de omskriuwings waarden oanpast oan it feroarjende taalgebrûk. By de omskriuwings bleaune wurdboeken de toetsstien. Dochs bleaune der ‘klassike’ omskriuwings fan koarte wurden mei jargon as ‘Open plaats in het bos’ (tra), ‘oude lengtemaat’ (el) en ‘plaats in Gelderland’ (Ede). Yn de santiger jierren kamen der neist de slimmere krúswurdpuzels ek puzelboekjes foar de jongerein. It nivo fan de measte puzelblêden waard oanjûn mei stjerren of stippen. Dy stiene foar op it kaft. Nul stjerren of stippen binne de maklikste en sân (of acht) stjerren binne it slimste. Yn de [[1970-er jierren|jierren santich]] waard it assortimint puzelboekjes útwreide nei boekjes mei ien puzelsoarte. It ferskaat oan lytse riedsels ferdwûn geandewei. In soad puzelders stapten oer fan de klassike krúswurdpuzel nei krúswurdpuzels mei in oar uterlik, de [[Sweedske puzel]].

Yn Nederlânske krúswurdpuzels wurdt de ''ij'' beskôge as ien letter, dy’t ien hokje folt, en de ''IJ'' en de ''Y'' wurde as ûnderskieden beskôge. Dizze ôfspraak kinne fariearje by oare wurdspultsjes.

=== Fryske krúswurdpuzels === 
[[File:Fryske krúswurdpuzel sûnder swarte hokjes.jpg|thumb|Fryske krúswurdpuzel sûnder swarte hokjes.]]
Oer de publikaasje fan it earste Fryske krúswurdpuzels is net folle bekend. Wol ferskynde op 17 april 1976 in anonime krúswurdpuzel yn [[Frysk en Frij (tydskrift)| Frysk &amp; Frij]]. It symmetryske [[diagram]] fan 15x15 ferskynde ûnder de titel ''Puzzelje mei Peaske''. &lt;ref&gt;Frysk &amp; Frij, 17 april 1976 &lt;/ref&gt; Hast oardel jier letter ferskynde yn deselde krante in krúswurdpuzel fan Jan de Boer út Ljouwert. De puzelomskriuwings wiene skreaun yn de destiids nije [[Steatestavering]]. Oan de lêzers waard frege oft der ferlet wie fan no en dan in puzel.&lt;ref&gt;''Foar de pluzers ûnder ús lêzers'', Frysk &amp; Frij, 30 septimber 1978&lt;/ref&gt; It late ta meardere ynstjoerde puzels, makke troch de lêzers. Wol ûntstie sa no en dan argewaasje oer bygelyks it brûken fan bûtenlânske wurden of oer fouten yn de puzel.&lt;ref&gt;''Krityk op Krystpuzel Is dit net in bytsje bryk? Us eigen taal is ek sa ryk!'' yn: Frysk &amp; Frij, 20 jannewaris 1979&lt;/ref&gt; De measte makkers waarden by namme neamd, in anonime makker út Snits levere meardere kearen in puzel oan.&lt;ref&gt; Frysk &amp; Frij, 22 desimber 1979&lt;/ref&gt;
It grutte tal ynstjoerders en de soad positive reäksjes foarmen de oanlieding foar de redaskje om mei Fryske puzels út ein te setten. Sûnt 1980 wie [[Jaap Wolthuizen]] as 'Puzelfeint' fêste meiwurker oan Frysk &amp; Frij. 
 
Yn 1983 ferskynde by de Friese Pers it ''Frysk Puzelboek'' fan [[Douwe van der Meulen]] mei Fryske krúswurdriedlings en Fryske kryptogrammen. In jier letter ferskynden fan Wolthuizen twa boekjes mei krúswurdpuzels en yn datselde jier ek 'Puzelstipe', in boekje mei 5.000 puzelwurden. Fan 2005 ôf ferskynden Wolthuizen syn Fryske deipuzels alle wiken yn de Ljouwerter Krante.
Sûnt 1991 makket Van der Meulen Fryske krúswurdpuzels dy’t om de fjirtjin dagen ferskine yn de [[Ljouwerter Krante]]. Yn 1992 ferskynde syn [[Frysk Puzelwurdboek]] as help foar Fryske puzelders. Yn 2002 makke er mei Otto Wiersma it ynteraktive krúswurdspultsje [[Wurdwiis]], dat útkaam op skiif, tagelyk mei de [[Fryske Puzelensyklopedy]]. Dit wie de digitale foarm fan it tsien jier earder ferskynde Frysk Puzelwurdboek. Yn 2006 en 2007 foarmen de puzelbestannen de basis foar ynteraktive puzels dy’t op de webside fan de Ljouwerter Krante spile wurde koene.

Yn it Frysk wurdt de ''ij'' beskôge as ien letter. De diakrityske tekens wurde gewoan brûkt, mei onmdat se beskiedend binne yn betsjutting: ''kût'' krijt in oare betsjutting as it teken weilitten wurdt.

=== Krúswurdpuzels yn oare lannen ===
Krúswurdpuzels ferskynden efter inoar yn it [[Ingelsk]] (21 desimber 1913: ''New York World''), [[Italjaansk]] (9 maart 1924: ''Domenica del Corriere''), [[Deensk]] (24 septimber 1924: ''Berlingske Tidende'')&lt;ref&gt;[https://www.weekendavisen.dk/samfund/kukkuk-paa-tre-bogstaver- Kukkuk på tre bogstaver …], Weekendavisen, 21 septimber 2024&lt;/ref&gt;, [[Frânsk]] (9 novimber 1924: ''Le Dimanche Illustré''), [[Sweedsk]] (novimber 1924: ''Göteborgs-Tidningen''), [[Poalsk]] (31 jannewaris 1925: ''Kurierze Warszawskim''), [[Finsk]] (7 febrewaris 1925: ''Suomen Kuvalehti''), [[Spaansk]] (22 maart 1925: ABC), [[Portugeesk]] (3 juny 1925: ''Sporting''), [[Dútsk]] (1925: ''Berliner Illustrierte''), [[Noarsk]] (1925: ''Aller'') en it [[Hongaarsk]] (1925: ''Ma este'')
; Frankryk
[[Ofbyld:MC-record-9x8-JCM.svg|thumb|right|Diagramrekôr sûnder swarte hokjes út 2004 fan J. C. Meyrignac]]
De earste Frânske krúswurdpuzel ferskynde yn 1924 ûnder de namme ''Mosaïque mystérieuse''.&lt;ref&gt;[http://home.urbanet.ch/urba7038/motscroises/textes/premierefrance.htm Earste Frânske krúswurpuzel]&lt;/ref&gt;Frânsktalige krúswurdpuzels binne lytser as Ingelsktalige en net needsaaklik fjouwerkant: der binne meastentiids 8-13 rigen en kolommen, yn totaal 81-130 fjouwerkantsjes. Se hoege net symmetrysk te wêzen en wurden mei twa letters binne tastien, yn tsjinstelling ta de measte Ingelsktalige puzels. Untwerpers stribje nei sa min mooglik swarte hokjes. In swart-wyt fjouwerkantsjegebrûk fan 10% is normaal; Georges Perec ûntwurp in soad 9×9-reasters foar ''Le Point'' mei fjouwer of sels trije swarte fjouwerkantjes.&lt;ref&gt;[http://homepage.urbanet.ch/cruci.com/textes/histoire6.htm Histoire des mots croisés. Chapitre VI&quot;. Thússide.urbanet.ch.besjoen op 3 desimber 2018]&lt;/ref&gt; Ynstee fan de yndividuele oanwizings te nûmerjen, binne de rigen en kolommen nûmere as op in skaakboerd. Alle oanwizings foar in bepaalde rige of kolom wurde, tsjin it nûmer derfan, oanjûn as ôfsûnderlike sinnen. Didier Clerc makke yn 1987 mei Jean-Pierre Sangin ien fan de earste kompjûterprogramma’s dat Scrabbleje koe. It programma – mei de namme ''Scrabbleur'' – soe de wrâldkampioenskippen fan 1986 en 1987 wûn ha. Yn 1996 kaam hy mei Pierre-Claude Singer yn it Guinness Book of Records troch it meitsjen fan de ''grutste krúswurdpuzel ea makke yn alle talen'' (160.000 hokjes, 50.139 wurden en omskriuwings).

It grutste reaster sûnder swarte hokjes fan in 7x7 diagram waard yn 1989 makke troch Gabriel Raymond en publisearre yn Le Nouvel Observateur yn 1994. It ferskynde yn de 2000 ste edysje fan it Guinness Book of Records. Mar mei de komst fan tige krêftige mikrokompjûters waard dat mear as iens ferbettere. Claude Coutanceau krige it rekôr yn juny 2010 fan it grutste reaster sûnder swarte hokjes: in 9 × 9 reaster 7. 9 × 9 grids waarden ûntdekt, twa yn 1996 en trije troch Laurent Bartholdi yn 2007 troch Brice Allenbrand. Dizze diagrammen binne symmetrysk, mei horizontaal en fertikaal likense wurden yn it fjouwerkant. Yn 2018 wiene der 54 fan sokke reatsers fan 9x9 fûn.&lt;ref&gt;[http://ledefi.pagesperso-orange.fr/Symetriques/symetriques.htm symmetrysk 9x9 reaster fan Brice Allenbrand]&lt;/ref&gt;

; Israel 
Modern Hebriuwsk wurdt gewoan skreaun mei allinnich de bylûden; lûden wurde begrepen of ynfierd as diakrityske tekens. Dat kin liede ta dûbelsinnichheden by it ynfieren fan guon wurden, en puzelûntwerpers jouwe oer it generaal oan dat antw wurden ynfierd wurde moatte yn 'Ktiv hasar niqqud' mei inkele lûden of 'Ktiv hasar niqqud' sûnder lûden. Fierders, omt it Hebrieusk fan rjochts nei links skreaun is, mar Romeinske sifers brûkt wurde en skreaun fan links nei rjochts, kin der dûbelsinnichheid wêze yn de beskriuwing fan lingtes fan yngongen, yn it bysûnder foar mearwurdsfrasen. Ferskillende puzelûntwerpers brûke ferskillende konvinsjes foar beide kwestjes.

; Itaalje
Yn Itaalje binne krúswurdpuzels meastentiids langwerpich en grutter as Frânske, wêrby't 13×21 in wênstige mjitte is. Krektas yn Frankryk binne de diagrammen meastentiids net symmetrysk; twaletterwurden binne tastien; en it ynfinityf of ôfslutend mulwurd fan tiidwurden binne tastien, lykas ôfkoartings; yn gruttere krúswurdpuzels is it wizânsje om de midden fan de reastersinnen te pleatsen dy’t bestean út twa oant fjouwer wurden of foarnammen en eftternammen. In fariant fan Italjaanske krúswurdpuzels brûkt gjin kleure hokjes: wurden wurde begrinze troch it ferdikjen (fet meitsjen) fan it reaster. In oarem fariant begjint mei in leech reaster: de oplosser moat én de antwurden én de kleure hokjes ynfoegje en horizontaal en fertikaal oanwizings binnen ofwol oardere op rige en kolom, of hielendal net oardere. Tige dreech is 'it dreechste krúswurdpuzel fan de wrâld’, dat alle jierren troch Ennio Peres makke wurdt.

; Japan 
Yn it krúswurdriedsel fan de Japanske taal wurde fanwege it skriuwsysteem ien wurdlid (meastal katakana ) ynfierd yn elk wyt hokje fan it reaster ynstee fan ien letter. Dêrtroch liket it typyske oplossingsdiagram lyts yn fergeliking mei dy fan oare talen. Elk twadde Yoon-teken wurdt beskôge as in fol wurdlid en wurdt komselden skreaun mei in lytser karakter. Sels siferkrúswurden hawwe in Japansk ekwivalint, hoewol‘t [[pangram]]matisiteit net fan tapassing is. Krúswurdpuzels mei ''kanji'' om yn te foljen wurde ek makke, mar yn folle lytsere oantallen omdat it mear muoite kostet om te meitsjen. Nettsjinsteande dat Japanners trije skriuwfoarmen hawwe -hiragana, katakana en kanji- wurde se komselden kombinearre mei in inkele krúswurdpuzel.

; Meartalige krúswurdpuzel
In meartalige krúswurdpuzel hat wurden yn ferskillende talen, meastentiids twa. Sa kinne bygelyks in Fryske en Nederlânske puzel kombinearre wurde, wêrby’t de omskriuwings yn de iene taal binne en de oplossing yn de oare taal.

; Stavering yn oare talen
Ut New York wei ha de krúswurdpuzels har ferspraat nei in soad lannen en talen. Yn oare talen as it [[Ingelsk]] wikselt it brûken fan [[diakritysk teken|diakrityske]] tekens neigeraden de stavering fan de taal, dus:
* Yn it Afrikaansk wurde alle diakrityske markearrings negearre. Wurden as TEË (betsjutting: tsjinsteld) en TEE (wat ‘’tee’’ betsjut) wurde beide as TEE skreaun. Itselde jildt foar SÊ (''sizze'') en SE (''hearre by'') en folle oaren.
* Yn it [[Esperanto]] wurde diakrityske tekens hanthavene.&lt;ref&gt; [http://www.semajnodeenigmoj.com/  moanneblêd fan Esperanto krúswurdriedsels ''Semajno de enigmoj'']&lt;/ref&gt;
* Yn it Frânsk, Spaansk en Italjaansk wurde aksinttekens en de measte oare diakrityske tekens weillitten, útsein de tilde yn it Spaansk: bygelyks yn it Frânsk kin de lêste E fan antwurd ÊTRE ferdûbelje as de lêste É fan CONGÉ at dy skreaun wurdt as ETRE en CONGE ; mar yn it Spaansk binne N en Ñ ferskillende letters.
* Yn krúswurdpuzels yn de Dútske taal wurde de umlauten ''ä'' , ''ö'' en ''ü'' omsetten yn ''ae'', ''oe'' en ''ue'' en wurdt ''ß'' feroare yn ''ss''.
* Yn it Hongaarsk wurde diakrityske tekens ofwol folslein respektearre ofwol net respektearre at it de lingte oantsjut, dat wol sizze ''I'' / ''Í'' , ''O'' / ''Ó'' , ''Ö'' / ''Ő'' , ''U'' / ''Ú'' , ''Ü'' / ''Ű'' wurde as itselde beskôge, mar net ''A'' / ''Á'' en ''E'' / ''É'' dy’t ferskillende lûden oanjouwe; hoewol’t it ferskill tusken de koarte/lange letterpearen in ûnderskiedend skaaimerk is yn it Hongaarsk. Digrafen folje twa hokjes.
* Yn Ierske krúswurdpuzels wurde de aksinten op ''Á É Í Ó Ú'' allegear respektearre, dus (bygelyks) kin de ''Í'' yn S''Í''B net ferdûbelje as de ''I'' yn SL''I''ABH .
* Yn it Latyn wurde diakrityske tekens neageard. Dêrom wurdt ''A'' beskôge as itselde as ''Ă'' of ''Ā'' . Ecclesiastical Latin wurdt ornaris yn de sprektal brûkt. Sjoch it moanneblêd fan Latynske krúswurdpuzels. &lt;ref&gt;[https://www.latincrosswords.com/  puzels Hebdomada aenigmatum]&lt;/ref&gt;
* Yn it Portegeesk wurde diakrityske tekens weilitten, mei útsûndering fan ''Ç''. Sadwaande kin ''A'' krúsje mei ''Ã'' of ''Á''.
* Yn it Roemeensk wurde diakrityske tekens weilitten.
* Yn it Russysk ferdûbeld ''Ё'' as ''Е'' mar ''Й'' wurdt oars beskôge as ''И'' ; it sêfte teken ''Ь'' en it hurde teken ''Ъ'' nimme in oar hokje yn, oars as dat dat fan de foarige letter.
* Yn it Spaansk krúswurdriedsel folje de digrafen ''l'' en ''ll'' twa hokjes, hoewol’t se yn in tal âlde krúswurdpuzels (fan foar de staveringsherfoarming fan 1996) ien hokje beslaan.
* Yn it Tsjechysk en it Slowaaksk wurde diakrityske tekens respektearre en nimt ''ch'' , dy 't beskôge wurdt as ien letter, ien hokje yn beslach.

== Metapuzels ==
In metapuzel is in puzel dy't bestiet út ferskate subpuzels. De oplossingen foar dizze subpuzels liede mei elkoar ta it oplossen fan in einpuzel. Elke subpuzel is in stik fan 'e gruttere puzel. Alle subpuzels moatte wurde oplost om de definitive oplossing te finen.
Metapuzels wurde faak brûkt yn puzeltochten en kompetysjes. Se kinne ferskate foarmen oannimme, lykas krúswurdpuzels, [[logyske puzel]]s, [[wurdsiker]]s, ensfh. It oplossen fan in metapuzel freget faaks net allinnich it oplossen fan de yndividuele subpuzels, mar ek it ûntdekken fan it ferbân tusken de oplossingen fan de subpuzels.&lt;ref&gt;[https://www.puzzles.wiki/wiki/site Wiki Puzelsite]&lt;/ref&gt;

== Puzelfarianten ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:CrosswordUSA.svg|Amerikaanske styl
Ofbyld:CrosswordJPN.svg|Japanske styl
Ofbyld:BarredGridCrossword.jpg|Balkjes ynstee fan hokjes
Ofbyld:Fryske_Sweedske_puzel.png|Sweedske puzel
Ofbyld:Kryptogram_LC.jpg|kryptogram
&lt;/gallery&gt;
Der binne ferskate farianten op de krúswurdpuzel:

; Sweedske puzel
In [[Sweedske puzel]] wurket itselde as in krúswurdpuzel, mar de omskriuwings steane yn it diagram (op it plak dêr't oars de swarte hokjes steane). In pylkje jout de skriuwrjochting fan it oploswurd oan. Yn in Sweedsk diagram steane faak ien of mear foto’s dy’t in blok mei fekjes ferfange. Of de foto's jouwe in oanwizing foar ien of mear antwurden, bygelyks de namme fan in sporter of in soarte rymke dat dat oan de foto keppele wurde kin. Sweedske puzels hawwe meastentiids gjin symmetry, mar ha wol faak in mienskiplik tema (literatuer, muzyk, natoer, geografy, eveneminten, ensfh.)

; Trochrinner
By in [[trochrinner]] steane der gjin swarte fekjes yn it diagram, en moatte de wurden yn ien regel of kolom efter elkoar ynfold wurde. De puzelder wit dan net hoe lang oft elk oplossinsgwurd wêze moat. De omskriuwings fan de wurden binne ek per regel of kolom jûn. By drgere puzels is ek de regel of de kolom net oanjûn. Dat wurdt in folslein trochrinnende trochrinner neamd.
Frije krúswurdpuzels (&quot;kriskras&quot; -puzels), mei ienfâldige asymmetryske ûntwerpen, wurde faak sjoen op skoalwurkblêden, bernemenu's en oar amusemint foar bern. Diagrammen mei oare foarmen as fjouwerkante hokjes wurde ek sa no en dan brûkt. Sa ferskine yn de [[Friesland Post]] faak diagrammen yn de foarm fan in pompeblêd of in krystbeam.
; Kryptogram
In [[kryptogram]] is in krúswurdpuzel wêrby de oplossingen oan de hân fan kryptyske omskriuwings fûn wurde moatte.
It populêre boerdspul [[Scrabble]] is basearre op it prinsipe fan 'krusjende wurden'.

== Puzelûntwerpers ==
De krúswurdriedsels dy't hjoed de dei op de merk komme, wurde benammen makke mei folautomatyske kompjûterprogramma's. By ''Denksport'' bygelyks wurde de measte boekjes mei ien druk op de knop makke. De puzels dy't út it systeem komme binne daliks printree. 
Yndividuele puzelmakkers binne troch de automatisearring seldsum wurden: In Nederlân binne [[Jelmer Steenhuis]] en [[Jan Meulendijks]] in begryp en yn Fryslân ferskine fan Douwe van der Meulen Nederlânske krúswurdpuzels yn de [[Friesland Post]] en om de fjirtjin dagen Fryske krúswurdpuzels yn de [[Ljouwerter Krante]].

De puzels dy't yn Nederlân en Flaanderen ferskine, komme yn Nederlân trochgeans fan in puzelútjouwerij. Nederlânske titels fan puzelboekjes as ''Denksport'', ''Puzzelsport'', ''Sanders'' en ''Tien voor Taal'' binne allegear eigendom fan [[Keesing|Keesing Media Groep]]. Keesing is in soad oare Jeropeeske lannen in grutte spiler op puzelgebiet.

De swierrichheidsgraad fan de measte puzelblêden wure oanjûn mei stippen of stjerren. It oantal stjerren stiet foarop de puzelboekjes. Ien en twa stjerren binne de maklikste en fiif stjerren is it heechste by gewoane krúswurdpuzels. By oarsoarte puzels kin it heechste nivo wol njoggen stjerren wêze.
[[Ofbyld:Структура_3D-Спейсворда.JPG|thumb|3D-puzel]]
== Software ==
Software om krúswurdpuzels te meitsjen wurdt al sûnt 1976 skreaun; In populêr foarbyld wie Crossword Magic foar de Apple II yn 'e jierren tachtich.  De iere software fertroude op it ynfieren fan in list mei stopwurden en oanwizings en sette dan automatysk de antwurden yn in passend reaster. Dit wie in sykprobleem yn de kompjûterwittenskip, om't der in protte mooglike arranzjeminten mooglik binne dy't kontrolearre wurde moatte. De oergong fan benammen mei de hân makke puzels nei mei kompjûterstipe makke puzels begûn yn de jierren '90 doe't kompjûters genôch ûnthâld hiene om diagram-algoritmen brûkber te meitsjen (Windows 3.1). Sa ferskynde yn 1993 it programma ''Crossword Compiler'' fan [[Antony Lewis]], mei byhearrende wurdboeklisten. Neffens makkers late dit ta mear nijsgjirrige en kreative puzels, en it fermindere it tal ‘stoplappen’ fan saaie fraach-antwurden. By in puzelsoarte as [[trochrinner]] kin de software helpe om it diagram fol te setten mei lange wurden..

Troch minsklike fernimstigens te kombinearjen mei algoritmyske bekwaamheid, fergrutsje serieuze puzelmakkers de grinzen fan de foarrie mei libbene wurden en oare betinksels. By it skriuwen fan in krúswurdpuzel, &quot;sieddet&quot; in ûntwerper it reaster meast mei tema-items of, yn it gefal fan temaleaze puzels, wurden of útdrukkingen dy't se werklik brûke wolle. De makker blokkearret dan swarte fekjes en begjint úteinlik mei de rest yn te foljen.

Moderne software hat grutte databanken fan omskriuwings en antwurden, wêrtroch't de kompjûter willekeurich wurden selektearje kin foar de puzel. Mooglik mei begelieding fan de makker dy’t oan it ûnderwerp relatearre wurden of in spesifike set wurden kieze kin. In protte serieuze brûkers foegje wurden oan 'e databank ta as in útdrukking fan har persoanlike kreativiteit of foar gebrûk yn in winske ûnderwerp. De software kin de gearstaller ek helpe troch wurden te finen foar in spesifyk plak yn in reaster, troch fluch yn te sykjen nei alle wurden dy't passe. Software kin it foljen fersnelle troch wurden oan te rieden, út in databank, foar ferskate plakken yn it reaster. Hoewol’t in kompjûter automatysk in folslein reaster ynfolje kin, laitsje dejingen dy't har ambacht serieus nimme om de gedachte. &quot;Fertrouwe op automatysk ynfoljen is as it skriuwen fan in artikel sûnder oerlêzen, bewurkjen of herskriuwen,&quot; skriuwt ûntwerper Gorski. 

Mar de wurden en sinnen dy't de software foarstelt binne mar sa goed as de wurddatabank fan in krúswurdûntwerper. Serieuze konstrukteurs meitsje dêrom tige persoanlike listen mei tûzenen wurden, sinnen en nammen, keazen út elke tinkbere boarne: online wurdboeken, films, ferskes, petearen. Auteurs kinne ek de wurden yn harren listen in skoaresifer jaan. Sa kin de software werkenne hokker termen it meast weardefol binne en dy oanrikkemandearje boppe oare wurden.
&quot;Krúswurdpuzels moatte lykas elke oare keunst, it libben reflektearje,&quot; sei [[Will Shortz]] ris, dy't yn 1993 by de Times begûn. &quot;Ik sykje wurdskatkwaliteit, nei wurden en útdrukkingen dy't nijsgjirrich, libben en algemien fertroud binne, mei sa min mooglik ûndúdlikens of 'krúswurdpuzeltaal'. Want puzelders ferwachtsje net allinnich in bepaalde wurdskat, mar langje ek nei dy 'aha' mominten dy't komme mei it ûntsiferjen fan in lestige oanwizing of it ûntdekken fan in tema&quot;. &lt;ref&gt;[https://www.sciencefriday.com/articles/inside-the-box-crossword-puzzle-constructing-in-the-computer-age/ Inside the Box: Crossword Puzzle Constructing in the Computer Age], Julie Leibach, 19 septimber 2014&lt;/ref&gt;

==Rekôrs ==
Neffens it Guinness World Records fan 15 maaie 2007 is de meast produktive krúswurdgearstaller de Ingelsman [[Roger Squires]] út Ironbridge. Op 14 maaie 2007 publisearre hy syn 66.666e krúswurdpuzel, dat lyk stiet mei 2 miljoen omskriuwings. &lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/05/14/nclue14.xml (Pat-Ella) Crossword setter hits puzzling landmark], Richard Savill, The Daily Telegraph, 15 maaie 2007&lt;/ref&gt; Hy is ien fan fjouwer redakteuren dy't kryptyske puzels levere hawwe oan The Times, The Daily Telegraph, The Guardian, de Financial Times en The Independent. Hy hâldt ek it rekord foar it langste wurd dat ea brûkt is yn in publisearre krúswurdpuzel: de út 58 letters besteande [[Wales|Welske]] stêd [[Llanfair PG| Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch]], omskreaun as in anagram: ''Giggling troll follows Clancy, Larry, Billy and Peggy who howl, wrongly disturbating a place in Wales (58)''

Yn de New York Times en oare media waarden in tal rekôrs publisearre. &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200101085646/https://www.xwordinfo.com/ ''XWord Info'']&lt;/ref&gt;
* It minste oantal wurden yn in troch de wike publisearre krúswurdpuzel fan 15x15 puzel stie yn The New York Times fan 29 juny 2013, makke troch Joe Krozel, mei mar 50 wurden. &lt;ref&gt;[https://www.xwordinfo.com/Crossword?date=6/29/2013 Xwordinfo.com], New York Times, sneon 29 juny 2013 &lt;/ref&gt; 
* It minste oantal swarte fekjes yn in 15x15 krúswurdpuzel is 17 (dan bliuwe 208 wite fekjes oer, fêststeld op 27 july 2012 troch de Times Crossword Puzzle troch Joe Krozel. &lt;ref&gt;[https://www.xwordinfo.com/Crossword?date=7/27/2012 Friday, July 27, 2012 crossword troch Joe Krozel], Xwordinfo.com. 27 july 2012&lt;/ref&gt;
* It rekôr foar de measte krúswurdpuzels dy't yn The New York Times publisearre binne, stiet op namme fan Manny Nosowsky, dy't yn dy krante 241 puzels publisearre hat.
* [[Prahlada Rao|AN Prahlada Rao]], krúswurdûntwerper út [[Yndia]], kaam yn 2016 yn it ''Limca Book of Records'' foar it meitsjen fan it heechste oantal krúswurdpuzels yn Yndiaanske regionale talen. Yn 2019 waard syn namme fermeld yn it Kalam Book of World Records. &lt;ref&gt;[https://www.kalamsworldrecords.com/world-records-2019/ Kalams World Record Holders 2019]&lt;/ref&gt;

== Ferskaat ==
As model waard yn desimber 2000 in 3D SpaceSword makke, in trijediminsjonale romtlike krúswurdpuzel mei in spesjale struktuer.

{{commonscat}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.puzel.nl/pps/hm/sponsoredkr.htm Deistige Frysktalige krúswurd]
------
{{reflist}}
}}

{{Taalpuzel}}
[[Kategory:Taalpuzel]]</text>
      <sha1>ffxgxa1jy0zhfba86924f5k6310runk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230395</id>
      <parentid>1230384</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T19:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>Werom sette fan ferzje 1230384 fan [[Special:Contributions/Kees Swart]] ([[Meidogger_oerlis:Kees Swart]]) geen gezaghebbende  bron</comment>
      <origin>1230395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44203" sha1="fdczr22ainq1cr5huyuhhx0j8agpnxa" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Fryske krúswurdpuzel mei Italian blocks.jpg|thumb|300px|Krúswurddiagram mei hokjes yn Italjaanske styl]]
In '''krúswurdpuzel''', '''krúswurdriedsel''' of koartwei '''krúswurd''' is in [[puzel|taalpuzel]], populêr yn [[krante]]n en [[tydskrift]]en. 
== Diagram ==
De wurden kinne sawol [[horizontaal]] as [[fertikaal]] ynfold wurde yn in diagram. De hokjes foar en efter it oplossingswurd binne meast swart (mar kinne ek wol in kleur hawwe) sadat bekend is hoe lang it oplossingswurd wêze moat. De swarte hokjes foarmje meastentiids in symmetrysk patroan, hoewol't dit net needsaaklik is. Wichtich wol dat de wite hokjes ien oaniensletten gebiet foarmje en der gjin ïsolearre 'eilannen' yn it diagram steane. De flakferdieling yn wite en swarte hokjes wurdt ''diagram'' of ''reaster'' neamd. De measte letters hearre by in horizontaal wurd én by in fertikaal wurd. In antwurd bestiet út twa letters of mear. Yn Noard-Amearika moat elk oplossingswurd út trije letters of mear bestean. Yn sokke puzels binne de swarte hokjes mar 17% fan it totaal. Yn lannen [[Grut-Brittanje]], [[Súd-Afrika]], Yndia en Austraalje kin dit persintaazje swarte hokjes wol 25% wêze.

Ynstee fan swarte hokjes dy ’t de antwurden fan elkoar skiede, kinne ek ferdikke (fette) balkjes brûkt wurde.

; Spegeling
Yn guon lannen moatte de puzelûntwerpen in symmetrysk diagram fan 180 graden rotaasje ha, ek wol bekend as ''radiaal''). Dan bliuwt it patroan gelyk as it papier ûnderstboppest draaid wurdt. Boppedat eaget it diagram dan rêstiger. By ''duale'' of dûbelde symmetry is de spegeling links/rjochts en tagelyk boppe/ûnder sadat it diagram der fan alle kanten itselde út sjocht.
De measte puzelûntwerpen easkje ek dat alle wite hokjes ortogonaal oangrinzjend binne, dus inkeld mei de platte kanten tsjin elkoar.

Alle puzelsoarten hawwe in eigen soarte diagram. Yn in krúswurdpuzel sitte bygelyks mear wite hokjes as yn in [[kryptogram]].
[[Ofbyld:Grille_mots_croisés.JPG|thumb|Puzel mei de nûmering bûten it diagram]]
; Ofmjittings
Puzels wurde meastentiids net lytser as 4x4. Elke krante of puzelboekje hat faak standertmjitten. Sa binne in soad krantediagrammen (lykas dy fan de [[Ljouwerter Krante]]) faak 15 × 15 hokjes. Puzels fan guon wykeinkranten kinne wol 21 × 21, 23 × 23 of 25 × 25 wêze. De New York Times-puzels ha in mienskiplik patroan fan Amerikaanske krúswurdpuzels dy 't yn de rin fan de wike yn swierrichheid tanimme: de moandeispuzels binne it maklikst en de puzels wurde alle dagen slimmer oant sneon. De diagrammen hoege net perfoast rjochthoekich te wêzen. Yn de [[Friesland Post]] steane bygelyks faak krúswurddiagrammen yn de foarm fan in pompeblêd of in krystbeam.

; Nûmering
Yn de measte krúswurdpuzels steane de lytse nûmerkes fan de frege wurden binnen de wite fekjes. Mar de wite fekjes wurde ek wolris oantsjutten oan de bûtenside fan it diagram. Sa kinne kolommen nûmere wêze yn Arabyske (1, 2, 3, etc.) of yn Romeinske sifers (I, II, III, ensfh.) of sels yn haadletters (A, B, C, ensfh.), en dat jildt ek foar de rigen. It jout foar puzelders minder betizing as der foar de rigen oare tekens brûkt wurdt as foar de kolommen. De omskriuwings steane meastentiids bûten it diagram, ferdield yn in horizontaal en in fertikaal-list. It nûmer fan de omskriuwing ferwiist nei it numerke binnen it diagram. De hokjes yn it diagram wurde fan links nei rjochts nûmere, begjinnend op de boppeste rige en dan fierder nei ûnderen ta. Guon Japanske krúswurdpuzels binne fan boppen nei ûnderen lâns elke kolom nûmere, te begjinnen mei de meast linkse kolom en dan nei rjochts.

== Puzelwurden ==
Troch yn in patroan fan hokjes de [[letter]]s fan [[wurd]]en yn te foljen is de puzel op te lossen. De antwurden kinne jûn wurde oan de hân fan omskriuwings. De omskriuwings binne nûmere, en yn it diagram moat by datselde nûmer it antwurd ynfold wurde.
In goede puzelmakker brûkt gjin seldsume ôfkoartings, slimme sykten en brûkt leaver inkelfâld. De omskriuwings wurde sa koart mooglik hâlden. 
De puzelantwurden wurde meastentiids oanjûn yn haadletters. Dat betsjut dat de haadletter fan eigennamme krúsje kin mei in lytse letter fan in gewoan wurd. By Fryske puzels bliuwe diakrityske tekens stean, in ''û'' kin dus allinnich mei in ''û'' krúsje en net mei in ''ú'' of in gewoane ''u''. Yn oare talen wurde alle letters as haadletters beskôge en wurde diakrityske tekens dus negearre.

; Tips foar begjinnende krúswurdpuzelders
* Begjin net ten koste fan alles mei de wurden by 1 horizontaal en 1 fertikaal (meastentiids links boppe-oan).
* Gean skriks en skrank troch it diagram en ful earst de ‘maklike’ wurden yn
* Skriuw earst wurden op dy’t fêstlein wurde kinne troch krúsjende wurden
* Brûk in potlead en gom ynstee fan in pinne 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Sator Square at Oppède.jpg|thumb|Satorfjouwerkant]]
[[Ofbyld:Cruci airoldi.jpg|thumb|Krúswurdopjefte fan Giuseppe Airoldi uit 1890]]
[[Ofbyld:Wurdskower plaknammen fp.jpg|thumb|Wurdskower as foarbyld fan werskikking]]
[[Ofbyld:First crossword.png|thumb|Arthur Wynne syn earste krúswurdpuzel fan 21 desimber 1913]]
[[Ofbyld:Krúswurdriedsel fan Calvé LC 2-5-1925.jpg|thumb|Krúswurdpuzel fan Calvé yn de LC fan 2 maaie 1925. Underoan it berjocht oer de útslach ]]
[[Ofbyld: Krúswurd-Riedsel (Ingezonden door een 14-jarigen stadgenoot) LC 13-3-1925.jpg|thumb|Kruiswoord-Raadsel troch in 14-jierrige yn de LC fan 13 maart 1925]]
Al iuwenlang binne minsken dwaande mei it oplossen fan riedsels, en it mei taal ferbergjen of ferfoarmjen fan ynformaasje. De mienings oer de oarsprong fan de krúswurdpuzels binne ferdield.  Amerikaanske puzzels binne âlder as de Nederlânske. Yn Amearika bestie sûnt 1883 it puzelplatfoarm ‘The National Puzzlers’ League’. &lt;ref&gt;The National Puzzlers' League webside ''The National Puzzlers’ League''&lt;/ref&gt; Leden besprutsen dêryn besteande, ôflate en nije puzelsoarten. Puzels waarden rûchwei yn trije groepen ferdield. De ‘cryptograms’ bestiene út geheimskrift lykas dy troch geheime tsjinsten brûkt waard. De ‘flats’ wiene iendiminsjonale puzels wêrby't elke omskriuwing ien-op-ien nmar ta ien út te skriuwen oplossing liede koe. Ta de flatsoarten hearre bygelyks [[anagram]]men, [[rebus]]sen en [[sjarade]]s. De tredde groep wiene de ‘forms’ dêr't neist wiskundige figueren ek krúswurdriedsels en  kryptogrammen ûnder falle. It Nederlânske en Fryske ‘[[kryptogram]]’ hat him ta in dúdlik oare puzelsoarte ûntwikkele as it Ingelske 'cryptogram’. 
Wa’t de earste krúswurdpuzel publisearre hinget ôf fan wat ûnder in krúswurdpuzel ferstien wurdt.
Yn 1980 waard yn de ruïnes fan [[Pompejy]] it âldste satorfjouwerkant fûn. It wie in spul mei [[palindroom|palindromen]] dat te fergelykjen is mei in krúswurdpuzel (al brûkte it wol bustrofedons). De earste puzels ferskynden yn deiblêden en wiene basearre op in tal útgongspunten:
* '''werskikking'''
[[Ofbyld:Eerste Nederlandse Kruiswoordpuzzel Algemeen Handelsblad 20-december 1913.jpg|thumb|Oanset ta de earste Nederlânske krúswurdpuzel yn it Algemeen Handelsblad fan 20 desimber 1913)]]
[[Ofbyld:Vroege Nederlandse Kruisraadsels.jpg|thumb|Iere Nederlânske 'kruisraadsels' lykas dy om 1914 ferskynden yn de rubryk &quot;Raadsels&quot; fan it Algemeen Handelsblad.]]
De ienfâldichste foarm is de skopuzel, troch it horizontaal ferskowen fan wurden kin fertikaal in oplossingswurd sichtber makke wurde. Hjir is dus sprake fan krúsjende letters.Ta werskikking kinne ek iepen wurdopjeftes rekkene wurde: Meitsje safolle mooglik wurden fan 4 of 5 letters dy’t makke wurde kinne út in opjûn wurd, wêrby’t de letters net twaris foarkomme meie. Wat slimmer is it ynfoljen fan omskreaune wurden wêrby’t alle nedige puzelletters oanjûn steane. ‘Gjin roazen sûnder 1, 12, 9, 6, 17, 14, 17’ (toarnen). Ynstee fan oanjûne letters kinne ek [[wurdlid]]den jûn wurde. Foarbylden fan werskikking binne ek [[anagrampuzel]]s, [[sitaatpuzel]]s, besitekaartsjes en [[hynstesprong]]puzels.
* '''ferfanging''' 
By de [[Rebus]] is natuerlike taal ferfongen troch byldtaal. Oare foarbylden binne de sifer- en letterriedsels: der is gjin ien-op-ienferbân tusken in letter en in sifer. Sifer- en letterriedsels kinne beskôge wurde as de foarrrinder fan de [[Filippine (puzel)|filippine]]puzel.
* '''taheakking/weilitting'''
In foarbyld fan taheakking en weilitting is de omskriuwing: 'Jou ien op redens in bylûd en hy wurdt fan adel'.(rider-ridder). In omskriuwing dy’t al wat liket op de lettere kryptogrammen is: 'De barbier zit zonder drank aan de tap' (barbier-bier=bar) Troch in letter foar, yn of efter in omskreaun wurd te setten ûntstiet bygelyks fertikaal in oplossingswurd mei in nije betsjutting. Ynstee fan in letter taheakje kin ek in letter weilitten wurde. De weilitten letters foarmje dan de einoplossing. De sjarade is in faak brûkte puzel.

=== Ingelske krúswurdpuzels ===
Al yn de achttjinde ieu waarden guon puzels opnomd yn ''The Stockton Bee'' (1793-1795), in koarte publikaasje. &lt;ref&gt;[http://www.roteiroromanceado.com/cruzadas/historia/ancestrais/crossword/enigmas/enigmas2.html Oer de earste publikaasje]&lt;/ref&gt; De term ''krúswurdpuzel'' waard foar it earst skreaun yn 1862 troch ''Our Young Folks'' yn de Feriene Steaten fan Amearika. Krúswurdriedlingspuzels, bygelyks ''Double Diamond Puzzles'', ferskynden yn it tydskrift ''St. Nicholas'', publisearre sûnt 1873.&lt;ref&gt;[http://www.childrenslibrary.org/icdl/BookPage?bookid=dodstni_00362329&amp;pnum1=66&amp;twoPage=false&amp;route=alsoby&amp;size=17&amp;fullscreen=false&amp;lang=English&amp;ilang=English ''St. Nicholas. septimber 1875''], Childrenslibrary.org. Besjoen op 3 desimber 2018&lt;/ref&gt; In oare krúswurdpuzel ferskynde op [[14 septimber]] 1890 yn it Italjaanske tydskrift ''Il Secolo Illustrato della Domenica''. Dy waard ûntwurpen troch [[Giuseppe Airoldi]] en hie as titel ''Per passare il tempo'' (''Om de tiid te deadzjen''). Airoldi syn puzel wie in 4x4-reaster sûnder swarte hokjes, en it hie horizontale en fertikale oanwizings.&lt;ref&gt;[http://www.crucienigmi.it/Storia_delle_parole_crociate.htm Storia delle parole crociate e del cruciverba]&lt;/ref&gt;

Krúswurdpuzels yn Ingelân yn de 19de iuw wiene fan in elemintêr soarte, bygelyks ôflaat fan it wurd fjouwerkant, in groep wurden, sadat de letters fertikaal én horizontaal gelyk wiene, en waarden ôfdrukt yn bernepuzelboeken en ferskate tydskriften.
[[Ofbyld:A_crossword_fanatic_ringing_up_a_doctor_in_the_middle_of_the_Wellcome_V0011518.jpg|thumb|left| In cartoon út 1925 yn ''Punch'' oer &quot;The Cross-Word Mania''. In man skillet syn dokter yn’e midden fan de nacht en freget om &quot;de namme fan in lichaamlike steurnis fan sân letters, dêr ’t de twadde letter in ''N'' fan wêze moat.]]

Op [[21 desimber]] [[1913]] publisearre [[Arthur Wynne]], in ymmigrantesjoernalist út it Ingelske Liverpool, in ''word-cross''-puzel yn de ''New York World''. Wynne wie redakteur by dy krante dy ’t eigendom wie fan krantemagnaat Joseph Pulitzer. Syn puzel hie de measte skaaimerken fan de hjoeddeiske puzels. Syn krúswurdpuzel wie oars omdat der gjin swarte hokjes yn brûkt waarden. De puzel wurdt faak neamd as de earste krúswurdpuzel, en Wynne as de betinker. Letter waard de namme ''word-cross'' fan de puzel feroare yn ''cross-word''. &lt;ref&gt;[https://www.thoughtco.com/history-of-crossword-puzzles-1991486 The History of Crossword Puzzles - First crossword puzzle published on December 21 1913, created by Arthur Wynne]&lt;/ref&gt; 

Krúswurdpuzels ferskynden alle wiken yn de ''World'' en oare kranten folgen: de ''Pittsburgh Press'' (1916) en ''The Boston Globe'' (1917).&lt;ref&gt;The Boston Globe, 8 april 1917, side 43 mei oplossing en puzel&lt;/ref&gt;
Yn de tweintiger jierren fan de tweintichste iuw krigen krúswurdpuzels mear omtinken. Yn 1925 meldde de iepenbiere bibleteek fan New York dat ''it de nijste raazje is om nei de bibleteken te gean om de krúswurdpuzels'', en klage dat as &quot;de puzzel&quot; útkomd wie, de leafhawwers nei de wurdboeken en ensyklopedyen swaarmen en sa lêzers en studinten fuortjagen dy't dy boeken brûke moasten. ''Hoe kinne lêzers yn de bibleteek beskerme wurde dy’t sokke boeken nedich hawwe foar harren deistige wurk. Is it net de taak fan de bibleteek wie om syn legitime lêzers te beskermjen?''&lt;ref&gt;[https://books.google.nl/books?id=P_4aAAAAMAAJ&amp;ots=2F4d8YpQcK&amp;pg=RA3-PA24&amp;redir_esc=y Report of the New York Public Library for 1924; publisearre troch The Library, 1925]&lt;/ref&gt;

It earste Ingelske boek mei krúswurdpuzels ferskynde yn 1924, en waard útjûn troch Simon &amp; Schuster. 'Dit frjemd útsjende boek mei in potleadsje der oan' wie daliks in boppeslach en waard de raazje fan 1924.
De raazje fan de krúswurdpuzels krige wiidweidich omtinken, net allinnich posityf: yn 1924 klage de New York Times oer de ''sûndige fergrieming yn de folslein nutteleaze fynst fan wurden dêr’t de letters fan passe yn in foarôf ôfsprutsen patroan, min ofte mear yngewikkeld. Soks is hielendal gjin spultsje, it kin amper in sport neamd wurde... [oplossers] leare der neat fan, útsein in primitive foarm fan mentale oefening, en súkses of falen is likemin fan belang foar mentale ûntwikkeling.'' &lt;ref&gt;''Topics of the Times.'' The New York Times, 17 novimber, 1924 side 18&lt;/ref&gt; In dûmny neamde de wurking fan krúswurdpuzels ''it skaaimerk fan in bernige mentaliteit'' en sei: ''It is ûnsin om te bewearen dat puzeljen yntellektuele wearde hat.'' &lt;ref&gt;Condemns Cross-Word Fad.&quot; The New York Times, 23 desimber, 1924, side 17&lt;/ref&gt; In oar skreau lykwols in folslein ''Bibel Krús-Wurd Puzel Boek''. De New York Times soe lykwols gjin krúswurdpuzel publisearje oant 1942; yn 2017 is de ''Times''-puzel ien fan de populêrste fan Amearika.

It earste krúswurdpuzel yn Grut-Brittanje wie neffens Tony Augarde yn syn ''Oxford Guide to Word Games'' (1984), stie yn ferbrewaris 1922 yn ''Pearson's Magazine''. Acht jier letter, op 1 febrewaris 1930, ferskynde de earste puzel yn de ''Times''. &lt;ref&gt;[https://www.crosswordtournament.com/more/wynne.html Short history of crosswords puzzles]&lt;/ref&gt;
Yn it Feriene Keninkryk wie de ''Sunday Express'' de earste krante dy't op 2 novimber 1924 in krúswurdpuzel publisearre foar in Britsk publyk. It wie in oanpaste ferzje fan ien fan Wynne syn puzzels. It duorre lykwols wol in efkes, want Wynne sels kaam út Liverpool.&lt;ref&gt;[https://www.puzzles.wiki/wiki/Crossword www.puzzles.wiki], besjoen op 11 febrewaris 2025&lt;/ref&gt;
De term ''krúswurdriedsel'' ferskynde foar it earst yn it Oxford Ingelsk Wurdboek yn 1933. &lt;ref&gt;[http://www.oed.com/view/Entry/44952?redirectedFrom=crossword&amp; ''Crossword.'' OED Online. maart 2017. Oxford University Press], besjoen op 28 april, 2017.&lt;/ref&gt;

Yn de 21ste iuw binne der in soad populêre krúswurdpuzels yn kranten en online. De meast prestizjeuze (en fan de swierrichste om op te lossen) binne de New York Times-puzels. De earste redakteur fan de krúswurdpuzels fan de ''New York Times'' wie Margaret Farrar, dy’t fan 1942 oant 1969 redakteur wie. Sûnt 1993 wurde de puzels fersoarge troch [[Will Shortz]], de fjirde krúswurdpuzelûntwerper fan ''Times''. Yn 1978 wie Shortz de inisjator en organisator fan it jierlikse Amerikaanske Krúswurdpuzeltoernoai.

=== Nederlânske krúswurdpuzels ===
Kranten en wykblêden stiene oan de basis fan de opkomst fan krúswurdpuzels. It Algemeen Handelsblad hie yn de njoggentjinde iuw al rubriken dy’t bedoeld wiene om bern en folwoeksenen yn oanrekking te bringen mei saken dy’t as ûntspannen en learsum beskôge waarden. Benammen it Algemeen Handelsblad ûntwikkele al gau in brede puzeltradysje. Ek De Telegraaf sette al gau puzels foar bern. Fan de wykbladen pleatste De Groene al yn de njoggentjinde iuw logyske, wiskundige en taalpuzels. De deiblêden De Tijd en Het Volk kamen pas yn de tweintichste ieu mei puzels foar harren lêzers.

Yn de earste helte fan de tweintichste iuw krigen puzels in fêst plak neist it skaken, it damjen en yn in soad kranten ek it bridgen. By de puzelrubriken stiene gauris taalgrapkes, fersprekkings en waarden singeliere misferstannen besprutsen. Doe’t de kranten yn de jierren foar de earste Wrâldoarloch dikker waarden ûntstie romte foar puzeljen. It Algemeen Handelsblad hie fan 1907 ôf de deistige rubryk 'Onder de Streep' mei wurdboarterijen, rekkenpuzels en stripferhalen foar de jeugd, ferskes, rymkes, anekdoates en ferskate foarmen fan puzeljen lykas de sjarade: ‘Myn earste diel is in lichemsdiel, myn twadde diel it tsjinstelde fan “boppe”, my tredde en fjirde diel sitte op in wizerplaat, myn gehiel sjochst alle dagen op skoalle’ (haad-ûnder-wizer). De Ljouwerter Krante krige op moandei 18 desimber 1911 syn earste ‘Kinderblad der Leeuwarder Courant’ ûnder redaksje fan ‘een dame die zich “Hermanna” neamde. Yn dit ûnderdiel fan de krante stiene riedsels, cartoons en puzels. Yn it ynterbellum hiene de measte kranten in spesjale redakteur foar bern mei nammen as 'Tante Helene' en 'Tante Tine' (De Telegraaf), 'Oom Jaap' (De Nederlander) en sûnt oktober 1923 ‘dr. Linkerhoek’ mei syn rubryk ‘Onder de Streep’ (Algemeen Handelsblad). Fan dy tiid ôf koene bern harren oplossing ynstjoere. Ut de 2000 oplossing waarden foar it earst puzelprizen ferlotte.

Op 30 jannewaris 1925 ferskynde yn de Ljouwerter Krante it artikel ‘De gevaarlijke kruiswoordpuzzle’. Yn it stikje waarden puzelders troch in Ingelske eachspesjalist warskôge foar pine yn’e holle, oerspandheid en minne eagen. In moanne letter ferskynde yn de LC in kommersjele ‘puzzle’ fan sûkelarjefabrikant Van Houten dêr’t dikke prizen mei te winnen wiene. Op freed 25 maart 1925 ferskynde yn it ‘Kinderblad’ op side 36 fan de Ljouwerter Krante in ‘’Kruiswoord-Raadsel” (‘Ingezonden door een 14-jarigen stadsgenoot’). Op sneon 8 augustus 1931 sette de LC har earste ‘Kruiswoordraadsel’ yn it ‘Fjirde blêd’ fan de krante. Fan dat jier ôf soene yn de Ljouwerter faker krúswurdpuzels yn de sneonskrante ferskine. 
De earste krúswurdpuzels waarden makke troch redakteuren dy’t it puzels meitsjen neist harre gewoane wurk diene. Under it kopke ‘Kruiswoorden-puzzles’ sette Dr. Linkerhoek op 12 jannewaris 1925 yn it Algemeen Handelsblad de earste Nederlânske krúswurdpuzel. Njonken twa diagrammen beskreau hy hoe’t it riedsel oplost wurde moast. Hy sette der ek by dat in ‘kruiswoordenpuzzle’ eins gjin bernewurk wie, en kundige oan dat de earstkommende sneon (17 jannewaris)  krekt sa’n ‘puzzle pleatst wurde soe. Foar de ynstjoerders wiene fiif edukative prizen beskikber. De puzels dy’t dêrnei ferskynden wiene bedoeld foar ‘elke leeftyd’, en de rubryktitel ‘Onder de Streep voor Kinderen’ krige as namme ‘Denken en Doen’. Fiif dagen nei it ferskinen fan de yntroduksje yn it Algemeen Handelsblad ferskynde ek op 17 jannewaris yn wykblêd ‘Het leven’ in ‘’Cross-Word-puzzle’’, in puzel dy’t op folwoeksenen rjochte wie. It wie krekt soksoarte puzel as dy yn it Algemeen Handelsblad. Neidat op 7 febrewaris 1925 by in krúswurd- fan sûkelarjefabrikant Bensdorp in bedrach fan ‘’f’’100 ‘wûn wurde koe reägearre sûkelarjefabrikant [[Kwatta (merk)|Kwatta]] daliks mei út in totale prizepot fan f 25.000 in haadpriis fan f1000 beskikber te stellen (trije kear it jierlean fan in tsjinstfaam). De puzeloplossing bestie út in reclameslogan. Troch it súkses publisearren folle mear firma’s in krúswurdpuzel. Troch de dikke prizen waarden de krantepuzels populêr. De [[Nieuwe Rotterdamsche Courant|NRC]] brûkte as earste de namme ‘puzzel’ ynstee fan ‘puzzle’. Puzelders waarden yn de tritiger jierren befrege op it mêd fan mytology, de bibel en benammen wurdkennis. 
Neist oare puzelsoarten ferskynde yn de measte kranten om de fjirtjin dagen in krúswurdpuzel. Yn de Twadde Wrâldoarloch ferskynden yn de saneamde legale kranten noch lange tiud krúswurdpuzels.
 
De Amsterdamske útjouwer Isaac Keesing seach yn Dútslân it puzelboekje ''Das Deutsche Rätselbuch'' en kaam al gau mei in eigen Nederlânske útjefte. Syn earste Nederlânske puzelboekje ‘Denksport’- mei de ûndertitel ‘voor volwassenen’ - ferkynde op 3 oktober 1930 by útjouwerij [[Keesing]]. Op de 16 siden fan it boekje stiene ek in grut tal farianten fan de krúswurdpuzel. Haadredakteur Ger Goedegebuure lei him ta op kwaliteitsferbettering fan besteande puzels en eksperimintearre mei noch mear puzelfoarmen. Sa ferskynde fan syn hân de earste [[trochrinner]]. Yn de blêden ferskynden dêrnei puzelsoarten me nammen as sirkelriedsel, wurdljedder, keppelriedsel en traaljewurk. Der wie ek in krúswurdpuzel sûnder swarte hokjes. Boppedat wiene der farianten yn foarmen en ôfmjittings. Keesing stjoerde fergees puzels nei kranten en tydskriften dy’t noch gjin krúswurdpuzels hiene en makke reklame op oanplakpylders. De redakteuren fan de NRC makken fan 1936 ôf sels gjin krúswurdpuzels mear, mar kochten se fan Denksport. It puzelblêd ‘Denksport’ krige yn 1946 konkurrinsje fan it moanneblêd ‘Puzzlesport’ fan útjouwerij Born yn Assen. Neist krúswurdriedsels en magyske fjouwerkanten stiene yn de earste nûmers ek trochrinners en  skaakproblemen. 

De Nederlânske omskriuwings wiene rjochte op it wurdboek, mar de Ingelske crosswords hiene mear ensylopedyske fragen. Yn krystpuzels stiene mear kennisfragen en fragen út de mythology en de bibel. It wurd ‘denksport’ feskynde yn 1946 foar it earst yn in wurdboek. Yn ‘Kramers Nederlands woordenboek’ waard ‘denksport’ troch C.B. van Haringen omskreaun as ''oefening fan it tinken as ûntspanning (troch riedsels ensfh.)''. Doe wie der noch gjin sprake fan damjen, skaken en bridgen. De krúswurdpuzels waarden yn de fyftiger jierren grutter en de omskriuwings waarden oanpast oan it feroarjende taalgebrûk. By de omskriuwings bleaune wurdboeken de toetsstien. Dochs bleaune der ‘klassike’ omskriuwings fan koarte wurden mei jargon as ‘Open plaats in het bos’ (tra), ‘oude lengtemaat’ (el) en ‘plaats in Gelderland’ (Ede). Yn de santiger jierren kamen der neist de slimmere krúswurdpuzels ek puzelboekjes foar de jongerein. It nivo fan de measte puzelblêden waard oanjûn mei stjerren of stippen. Dy stiene foar op it kaft. Nul stjerren of stippen binne de maklikste en sân (of acht) stjerren binne it slimste. Yn de [[1970-er jierren|jierren santich]] waard it assortimint puzelboekjes útwreide nei boekjes mei ien puzelsoarte. It ferskaat oan lytse riedsels ferdwûn geandewei. In soad puzelders stapten oer fan de klassike krúswurdpuzel nei krúswurdpuzels mei in oar uterlik, de [[Sweedske puzel]].

Yn Nederlânske krúswurdpuzels wurdt de ''ij'' beskôge as ien letter, dy’t ien hokje folt, en de ''IJ'' en de ''Y'' wurde as ûnderskieden beskôge. Dizze ôfspraak kinne fariearje by oare wurdspultsjes.

=== Fryske krúswurdpuzels === 
[[File:Fryske krúswurdpuzel sûnder swarte hokjes.jpg|thumb|Fryske krúswurdpuzel sûnder swarte hokjes.]]
Oer de publikaasje fan it earste Fryske krúswurdpuzels is net folle bekend. Wol ferskynde op 17 april 1976 in anonime krúswurdpuzel yn [[Frysk en Frij (tydskrift)| Frysk &amp; Frij]]. It symmetryske [[diagram]] fan 15x15 ferskynde ûnder de titel ''Puzzelje mei Peaske''. &lt;ref&gt;Frysk &amp; Frij, 17 april 1976 &lt;/ref&gt; Hast oardel jier letter ferskynde yn deselde krante in krúswurdpuzel fan Jan de Boer út Ljouwert. De puzelomskriuwings wiene skreaun yn de destiids nije [[Steatestavering]]. Oan de lêzers waard frege oft der ferlet wie fan no en dan in puzel.&lt;ref&gt;''Foar de pluzers ûnder ús lêzers'', Frysk &amp; Frij, 30 septimber 1978&lt;/ref&gt; It late ta meardere ynstjoerde puzels, makke troch de lêzers. Wol ûntstie sa no en dan argewaasje oer bygelyks it brûken fan bûtenlânske wurden of oer fouten yn de puzel.&lt;ref&gt;''Krityk op Krystpuzel Is dit net in bytsje bryk? Us eigen taal is ek sa ryk!'' yn: Frysk &amp; Frij, 20 jannewaris 1979&lt;/ref&gt; De measte makkers waarden by namme neamd, in anonime makker út Snits levere meardere kearen in puzel oan.&lt;ref&gt; Frysk &amp; Frij, 22 desimber 1979&lt;/ref&gt;
It grutte tal ynstjoerders en de soad positive reäksjes foarmen de oanlieding foar de redaskje om mei Fryske puzels út ein te setten. Sûnt 1980 wie [[Jaap Wolthuizen]] as 'Puzelfeint' fêste meiwurker oan Frysk &amp; Frij. 
 
Yn 1983 ferskynde by de Friese Pers it ''Frysk Puzelboek'' fan [[Douwe van der Meulen]] mei Fryske krúswurdriedlings en Fryske kryptogrammen. In jier letter ferskynden fan Wolthuizen twa boekjes mei krúswurdpuzels en yn datselde jier ek 'Puzelstipe', in boekje mei 5.000 puzelwurden. Fan 2005 ôf ferskynden Wolthuizen syn Fryske deipuzels alle wiken yn de Ljouwerter Krante.
Sûnt 1991 makket Van der Meulen Fryske krúswurdpuzels dy’t om de fjirtjin dagen ferskine yn de [[Ljouwerter Krante]]. Yn 1992 ferskynde syn [[Frysk Puzelwurdboek]] as help foar Fryske puzelders. Yn 2002 makke er mei Otto Wiersma it ynteraktive krúswurdspultsje [[Wurdwiis]], dat útkaam op skiif, tagelyk mei de [[Fryske Puzelensyklopedy]]. Dit wie de digitale foarm fan it tsien jier earder ferskynde Frysk Puzelwurdboek. Yn 2006 en 2007 foarmen de puzelbestannen de basis foar ynteraktive puzels dy’t op de webside fan de Ljouwerter Krante spile wurde koene.

Yn it Frysk wurdt de ''ij'' beskôge as ien letter. De diakrityske tekens wurde gewoan brûkt, mei onmdat se beskiedend binne yn betsjutting: ''kût'' krijt in oare betsjutting as it teken weilitten wurdt.

=== Krúswurdpuzels yn oare lannen ===
Krúswurdpuzels ferskynden efter inoar yn it [[Ingelsk]] (21 desimber 1913: ''New York World''), [[Italjaansk]] (9 maart 1924: ''Domenica del Corriere''), [[Deensk]] (24 septimber 1924: ''Berlingske Tidende''), [[Frânsk]] (9 novimber 1924: ''Le Dimanche Illustré''), [[Sweedsk]] (novimber 1924: ''Göteborgs-Tidningen''), [[Poalsk]] (31 jannewaris 1925: ''Kurierze Warszawskim''), [[Finsk]] (7 febrewaris 1925: ''Suomen Kuvalehti''), [[Spaansk]] (22 maart 1925: ABC), [[Portugeesk]] (3 juny 1925: ''Sporting''), [[Dútsk]] (1925: ''Berliner Illustrierte''), [[Noarsk]] (1925: ''Aller'') en it [[Hongaarsk]] (1925: ''Ma este'')
; Frankryk
[[Ofbyld:MC-record-9x8-JCM.svg|thumb|right|Diagramrekôr sûnder swarte hokjes út 2004 fan J. C. Meyrignac]]
De earste Frânske krúswurdpuzel ferskynde yn 1924 ûnder de namme ''Mosaïque mystérieuse''.&lt;ref&gt;[http://home.urbanet.ch/urba7038/motscroises/textes/premierefrance.htm Earste Frânske krúswurpuzel]&lt;/ref&gt;Frânsktalige krúswurdpuzels binne lytser as Ingelsktalige en net needsaaklik fjouwerkant: der binne meastentiids 8-13 rigen en kolommen, yn totaal 81-130 fjouwerkantsjes. Se hoege net symmetrysk te wêzen en wurden mei twa letters binne tastien, yn tsjinstelling ta de measte Ingelsktalige puzels. Untwerpers stribje nei sa min mooglik swarte hokjes. In swart-wyt fjouwerkantsjegebrûk fan 10% is normaal; Georges Perec ûntwurp in soad 9×9-reasters foar ''Le Point'' mei fjouwer of sels trije swarte fjouwerkantjes.&lt;ref&gt;[http://homepage.urbanet.ch/cruci.com/textes/histoire6.htm Histoire des mots croisés. Chapitre VI&quot;. Thússide.urbanet.ch.besjoen op 3 desimber 2018]&lt;/ref&gt; Ynstee fan de yndividuele oanwizings te nûmerjen, binne de rigen en kolommen nûmere as op in skaakboerd. Alle oanwizings foar in bepaalde rige of kolom wurde, tsjin it nûmer derfan, oanjûn as ôfsûnderlike sinnen. Didier Clerc makke yn 1987 mei Jean-Pierre Sangin ien fan de earste kompjûterprogramma’s dat Scrabbleje koe. It programma – mei de namme ''Scrabbleur'' – soe de wrâldkampioenskippen fan 1986 en 1987 wûn ha. Yn 1996 kaam hy mei Pierre-Claude Singer yn it Guinness Book of Records troch it meitsjen fan de ''grutste krúswurdpuzel ea makke yn alle talen'' (160.000 hokjes, 50.139 wurden en omskriuwings).

It grutste reaster sûnder swarte hokjes fan in 7x7 diagram waard yn 1989 makke troch Gabriel Raymond en publisearre yn Le Nouvel Observateur yn 1994. It ferskynde yn de 2000 ste edysje fan it Guinness Book of Records. Mar mei de komst fan tige krêftige mikrokompjûters waard dat mear as iens ferbettere. Claude Coutanceau krige it rekôr yn juny 2010 fan it grutste reaster sûnder swarte hokjes: in 9 × 9 reaster 7. 9 × 9 grids waarden ûntdekt, twa yn 1996 en trije troch Laurent Bartholdi yn 2007 troch Brice Allenbrand. Dizze diagrammen binne symmetrysk, mei horizontaal en fertikaal likense wurden yn it fjouwerkant. Yn 2018 wiene der 54 fan sokke reatsers fan 9x9 fûn.&lt;ref&gt;[http://ledefi.pagesperso-orange.fr/Symetriques/symetriques.htm symmetrysk 9x9 reaster fan Brice Allenbrand]&lt;/ref&gt;

; Israel 
Modern Hebriuwsk wurdt gewoan skreaun mei allinnich de bylûden; lûden wurde begrepen of ynfierd as diakrityske tekens. Dat kin liede ta dûbelsinnichheden by it ynfieren fan guon wurden, en puzelûntwerpers jouwe oer it generaal oan dat antw wurden ynfierd wurde moatte yn 'Ktiv hasar niqqud' mei inkele lûden of 'Ktiv hasar niqqud' sûnder lûden. Fierders, omt it Hebrieusk fan rjochts nei links skreaun is, mar Romeinske sifers brûkt wurde en skreaun fan links nei rjochts, kin der dûbelsinnichheid wêze yn de beskriuwing fan lingtes fan yngongen, yn it bysûnder foar mearwurdsfrasen. Ferskillende puzelûntwerpers brûke ferskillende konvinsjes foar beide kwestjes.

; Itaalje
Yn Itaalje binne krúswurdpuzels meastentiids langwerpich en grutter as Frânske, wêrby't 13×21 in wênstige mjitte is. Krektas yn Frankryk binne de diagrammen meastentiids net symmetrysk; twaletterwurden binne tastien; en it ynfinityf of ôfslutend mulwurd fan tiidwurden binne tastien, lykas ôfkoartings; yn gruttere krúswurdpuzels is it wizânsje om de midden fan de reastersinnen te pleatsen dy’t bestean út twa oant fjouwer wurden of foarnammen en eftternammen. In fariant fan Italjaanske krúswurdpuzels brûkt gjin kleure hokjes: wurden wurde begrinze troch it ferdikjen (fet meitsjen) fan it reaster. In oarem fariant begjint mei in leech reaster: de oplosser moat én de antwurden én de kleure hokjes ynfoegje en horizontaal en fertikaal oanwizings binnen ofwol oardere op rige en kolom, of hielendal net oardere. Tige dreech is 'it dreechste krúswurdpuzel fan de wrâld’, dat alle jierren troch Ennio Peres makke wurdt.

; Japan 
Yn it krúswurdriedsel fan de Japanske taal wurde fanwege it skriuwsysteem ien wurdlid (meastal katakana ) ynfierd yn elk wyt hokje fan it reaster ynstee fan ien letter. Dêrtroch liket it typyske oplossingsdiagram lyts yn fergeliking mei dy fan oare talen. Elk twadde Yoon-teken wurdt beskôge as in fol wurdlid en wurdt komselden skreaun mei in lytser karakter. Sels siferkrúswurden hawwe in Japansk ekwivalint, hoewol‘t [[pangram]]matisiteit net fan tapassing is. Krúswurdpuzels mei ''kanji'' om yn te foljen wurde ek makke, mar yn folle lytsere oantallen omdat it mear muoite kostet om te meitsjen. Nettsjinsteande dat Japanners trije skriuwfoarmen hawwe -hiragana, katakana en kanji- wurde se komselden kombinearre mei in inkele krúswurdpuzel.

; Meartalige krúswurdpuzel
In meartalige krúswurdpuzel hat wurden yn ferskillende talen, meastentiids twa. Sa kinne bygelyks in Fryske en Nederlânske puzel kombinearre wurde, wêrby’t de omskriuwings yn de iene taal binne en de oplossing yn de oare taal.

; Stavering yn oare talen
Ut New York wei ha de krúswurdpuzels har ferspraat nei in soad lannen en talen. Yn oare talen as it [[Ingelsk]] wikselt it brûken fan [[diakritysk teken|diakrityske]] tekens neigeraden de stavering fan de taal, dus:
* Yn it Afrikaansk wurde alle diakrityske markearrings negearre. Wurden as TEË (betsjutting: tsjinsteld) en TEE (wat ‘’tee’’ betsjut) wurde beide as TEE skreaun. Itselde jildt foar SÊ (''sizze'') en SE (''hearre by'') en folle oaren.
* Yn it [[Esperanto]] wurde diakrityske tekens hanthavene.&lt;ref&gt; [http://www.semajnodeenigmoj.com/  moanneblêd fan Esperanto krúswurdriedsels ''Semajno de enigmoj'']&lt;/ref&gt;
* Yn it Frânsk, Spaansk en Italjaansk wurde aksinttekens en de measte oare diakrityske tekens weillitten, útsein de tilde yn it Spaansk: bygelyks yn it Frânsk kin de lêste E fan antwurd ÊTRE ferdûbelje as de lêste É fan CONGÉ at dy skreaun wurdt as ETRE en CONGE ; mar yn it Spaansk binne N en Ñ ferskillende letters.
* Yn krúswurdpuzels yn de Dútske taal wurde de umlauten ''ä'' , ''ö'' en ''ü'' omsetten yn ''ae'', ''oe'' en ''ue'' en wurdt ''ß'' feroare yn ''ss''.
* Yn it Hongaarsk wurde diakrityske tekens ofwol folslein respektearre ofwol net respektearre at it de lingte oantsjut, dat wol sizze ''I'' / ''Í'' , ''O'' / ''Ó'' , ''Ö'' / ''Ő'' , ''U'' / ''Ú'' , ''Ü'' / ''Ű'' wurde as itselde beskôge, mar net ''A'' / ''Á'' en ''E'' / ''É'' dy’t ferskillende lûden oanjouwe; hoewol’t it ferskill tusken de koarte/lange letterpearen in ûnderskiedend skaaimerk is yn it Hongaarsk. Digrafen folje twa hokjes.
* Yn Ierske krúswurdpuzels wurde de aksinten op ''Á É Í Ó Ú'' allegear respektearre, dus (bygelyks) kin de ''Í'' yn S''Í''B net ferdûbelje as de ''I'' yn SL''I''ABH .
* Yn it Latyn wurde diakrityske tekens neageard. Dêrom wurdt ''A'' beskôge as itselde as ''Ă'' of ''Ā'' . Ecclesiastical Latin wurdt ornaris yn de sprektal brûkt. Sjoch it moanneblêd fan Latynske krúswurdpuzels. &lt;ref&gt;[https://www.latincrosswords.com/  puzels Hebdomada aenigmatum]&lt;/ref&gt;
* Yn it Portegeesk wurde diakrityske tekens weilitten, mei útsûndering fan ''Ç''. Sadwaande kin ''A'' krúsje mei ''Ã'' of ''Á''.
* Yn it Roemeensk wurde diakrityske tekens weilitten.
* Yn it Russysk ferdûbeld ''Ё'' as ''Е'' mar ''Й'' wurdt oars beskôge as ''И'' ; it sêfte teken ''Ь'' en it hurde teken ''Ъ'' nimme in oar hokje yn, oars as dat dat fan de foarige letter.
* Yn it Spaansk krúswurdriedsel folje de digrafen ''l'' en ''ll'' twa hokjes, hoewol’t se yn in tal âlde krúswurdpuzels (fan foar de staveringsherfoarming fan 1996) ien hokje beslaan.
* Yn it Tsjechysk en it Slowaaksk wurde diakrityske tekens respektearre en nimt ''ch'' , dy 't beskôge wurdt as ien letter, ien hokje yn beslach.

== Metapuzels ==
In metapuzel is in puzel dy't bestiet út ferskate subpuzels. De oplossingen foar dizze subpuzels liede mei elkoar ta it oplossen fan in einpuzel. Elke subpuzel is in stik fan 'e gruttere puzel. Alle subpuzels moatte wurde oplost om de definitive oplossing te finen.
Metapuzels wurde faak brûkt yn puzeltochten en kompetysjes. Se kinne ferskate foarmen oannimme, lykas krúswurdpuzels, [[logyske puzel]]s, [[wurdsiker]]s, ensfh. It oplossen fan in metapuzel freget faaks net allinnich it oplossen fan de yndividuele subpuzels, mar ek it ûntdekken fan it ferbân tusken de oplossingen fan de subpuzels.&lt;ref&gt;[https://www.puzzles.wiki/wiki/site Wiki Puzelsite]&lt;/ref&gt;

== Puzelfarianten ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:CrosswordUSA.svg|Amerikaanske styl
Ofbyld:CrosswordJPN.svg|Japanske styl
Ofbyld:BarredGridCrossword.jpg|Balkjes ynstee fan hokjes
Ofbyld:Fryske_Sweedske_puzel.png|Sweedske puzel
Ofbyld:Kryptogram_LC.jpg|kryptogram
&lt;/gallery&gt;
Der binne ferskate farianten op de krúswurdpuzel:

; Sweedske puzel
In [[Sweedske puzel]] wurket itselde as in krúswurdpuzel, mar de omskriuwings steane yn it diagram (op it plak dêr't oars de swarte hokjes steane). In pylkje jout de skriuwrjochting fan it oploswurd oan. Yn in Sweedsk diagram steane faak ien of mear foto’s dy’t in blok mei fekjes ferfange. Of de foto's jouwe in oanwizing foar ien of mear antwurden, bygelyks de namme fan in sporter of in soarte rymke dat dat oan de foto keppele wurde kin. Sweedske puzels hawwe meastentiids gjin symmetry, mar ha wol faak in mienskiplik tema (literatuer, muzyk, natoer, geografy, eveneminten, ensfh.)

; Trochrinner
By in [[trochrinner]] steane der gjin swarte fekjes yn it diagram, en moatte de wurden yn ien regel of kolom efter elkoar ynfold wurde. De puzelder wit dan net hoe lang oft elk oplossinsgwurd wêze moat. De omskriuwings fan de wurden binne ek per regel of kolom jûn. By drgere puzels is ek de regel of de kolom net oanjûn. Dat wurdt in folslein trochrinnende trochrinner neamd.
Frije krúswurdpuzels (&quot;kriskras&quot; -puzels), mei ienfâldige asymmetryske ûntwerpen, wurde faak sjoen op skoalwurkblêden, bernemenu's en oar amusemint foar bern. Diagrammen mei oare foarmen as fjouwerkante hokjes wurde ek sa no en dan brûkt. Sa ferskine yn de [[Friesland Post]] faak diagrammen yn de foarm fan in pompeblêd of in krystbeam.
; Kryptogram
In [[kryptogram]] is in krúswurdpuzel wêrby de oplossingen oan de hân fan kryptyske omskriuwings fûn wurde moatte.
It populêre boerdspul [[Scrabble]] is basearre op it prinsipe fan 'krusjende wurden'.

== Puzelûntwerpers ==
De krúswurdriedsels dy't hjoed de dei op de merk komme, wurde benammen makke mei folautomatyske kompjûterprogramma's. By ''Denksport'' bygelyks wurde de measte boekjes mei ien druk op de knop makke. De puzels dy't út it systeem komme binne daliks printree. 
Yndividuele puzelmakkers binne troch de automatisearring seldsum wurden: In Nederlân binne [[Jelmer Steenhuis]] en [[Jan Meulendijks]] in begryp en yn Fryslân ferskine fan Douwe van der Meulen Nederlânske krúswurdpuzels yn de [[Friesland Post]] en om de fjirtjin dagen Fryske krúswurdpuzels yn de [[Ljouwerter Krante]].

De puzels dy't yn Nederlân en Flaanderen ferskine, komme yn Nederlân trochgeans fan in puzelútjouwerij. Nederlânske titels fan puzelboekjes as ''Denksport'', ''Puzzelsport'', ''Sanders'' en ''Tien voor Taal'' binne allegear eigendom fan [[Keesing|Keesing Media Groep]]. Keesing is in soad oare Jeropeeske lannen in grutte spiler op puzelgebiet.

De swierrichheidsgraad fan de measte puzelblêden wure oanjûn mei stippen of stjerren. It oantal stjerren stiet foarop de puzelboekjes. Ien en twa stjerren binne de maklikste en fiif stjerren is it heechste by gewoane krúswurdpuzels. By oarsoarte puzels kin it heechste nivo wol njoggen stjerren wêze.
[[Ofbyld:Структура_3D-Спейсворда.JPG|thumb|3D-puzel]]
== Software ==
Software om krúswurdpuzels te meitsjen wurdt al sûnt 1976 skreaun; In populêr foarbyld wie Crossword Magic foar de Apple II yn 'e jierren tachtich.  De iere software fertroude op it ynfieren fan in list mei stopwurden en oanwizings en sette dan automatysk de antwurden yn in passend reaster. Dit wie in sykprobleem yn de kompjûterwittenskip, om't der in protte mooglike arranzjeminten mooglik binne dy't kontrolearre wurde moatte. De oergong fan benammen mei de hân makke puzels nei mei kompjûterstipe makke puzels begûn yn de jierren '90 doe't kompjûters genôch ûnthâld hiene om diagram-algoritmen brûkber te meitsjen (Windows 3.1). Sa ferskynde yn 1993 it programma ''Crossword Compiler'' fan [[Antony Lewis]], mei byhearrende wurdboeklisten. Neffens makkers late dit ta mear nijsgjirrige en kreative puzels, en it fermindere it tal ‘stoplappen’ fan saaie fraach-antwurden. By in puzelsoarte as [[trochrinner]] kin de software helpe om it diagram fol te setten mei lange wurden..

Troch minsklike fernimstigens te kombinearjen mei algoritmyske bekwaamheid, fergrutsje serieuze puzelmakkers de grinzen fan de foarrie mei libbene wurden en oare betinksels. By it skriuwen fan in krúswurdpuzel, &quot;sieddet&quot; in ûntwerper it reaster meast mei tema-items of, yn it gefal fan temaleaze puzels, wurden of útdrukkingen dy't se werklik brûke wolle. De makker blokkearret dan swarte fekjes en begjint úteinlik mei de rest yn te foljen.

Moderne software hat grutte databanken fan omskriuwings en antwurden, wêrtroch't de kompjûter willekeurich wurden selektearje kin foar de puzel. Mooglik mei begelieding fan de makker dy’t oan it ûnderwerp relatearre wurden of in spesifike set wurden kieze kin. In protte serieuze brûkers foegje wurden oan 'e databank ta as in útdrukking fan har persoanlike kreativiteit of foar gebrûk yn in winske ûnderwerp. De software kin de gearstaller ek helpe troch wurden te finen foar in spesifyk plak yn in reaster, troch fluch yn te sykjen nei alle wurden dy't passe. Software kin it foljen fersnelle troch wurden oan te rieden, út in databank, foar ferskate plakken yn it reaster. Hoewol’t in kompjûter automatysk in folslein reaster ynfolje kin, laitsje dejingen dy't har ambacht serieus nimme om de gedachte. &quot;Fertrouwe op automatysk ynfoljen is as it skriuwen fan in artikel sûnder oerlêzen, bewurkjen of herskriuwen,&quot; skriuwt ûntwerper Gorski. 

Mar de wurden en sinnen dy't de software foarstelt binne mar sa goed as de wurddatabank fan in krúswurdûntwerper. Serieuze konstrukteurs meitsje dêrom tige persoanlike listen mei tûzenen wurden, sinnen en nammen, keazen út elke tinkbere boarne: online wurdboeken, films, ferskes, petearen. Auteurs kinne ek de wurden yn harren listen in skoaresifer jaan. Sa kin de software werkenne hokker termen it meast weardefol binne en dy oanrikkemandearje boppe oare wurden.
&quot;Krúswurdpuzels moatte lykas elke oare keunst, it libben reflektearje,&quot; sei [[Will Shortz]] ris, dy't yn 1993 by de Times begûn. &quot;Ik sykje wurdskatkwaliteit, nei wurden en útdrukkingen dy't nijsgjirrich, libben en algemien fertroud binne, mei sa min mooglik ûndúdlikens of 'krúswurdpuzeltaal'. Want puzelders ferwachtsje net allinnich in bepaalde wurdskat, mar langje ek nei dy 'aha' mominten dy't komme mei it ûntsiferjen fan in lestige oanwizing of it ûntdekken fan in tema&quot;. &lt;ref&gt;[https://www.sciencefriday.com/articles/inside-the-box-crossword-puzzle-constructing-in-the-computer-age/ Inside the Box: Crossword Puzzle Constructing in the Computer Age], Julie Leibach, 19 septimber 2014&lt;/ref&gt;

==Rekôrs ==
Neffens it Guinness World Records fan 15 maaie 2007 is de meast produktive krúswurdgearstaller de Ingelsman [[Roger Squires]] út Ironbridge. Op 14 maaie 2007 publisearre hy syn 66.666e krúswurdpuzel, dat lyk stiet mei 2 miljoen omskriuwings. &lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/05/14/nclue14.xml (Pat-Ella) Crossword setter hits puzzling landmark], Richard Savill, The Daily Telegraph, 15 maaie 2007&lt;/ref&gt; Hy is ien fan fjouwer redakteuren dy't kryptyske puzels levere hawwe oan The Times, The Daily Telegraph, The Guardian, de Financial Times en The Independent. Hy hâldt ek it rekord foar it langste wurd dat ea brûkt is yn in publisearre krúswurdpuzel: de út 58 letters besteande [[Wales|Welske]] stêd [[Llanfair PG| Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch]], omskreaun as in anagram: ''Giggling troll follows Clancy, Larry, Billy and Peggy who howl, wrongly disturbating a place in Wales (58)''

Yn de New York Times en oare media waarden in tal rekôrs publisearre. &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200101085646/https://www.xwordinfo.com/ ''XWord Info'']&lt;/ref&gt;
* It minste oantal wurden yn in troch de wike publisearre krúswurdpuzel fan 15x15 puzel stie yn The New York Times fan 29 juny 2013, makke troch Joe Krozel, mei mar 50 wurden. &lt;ref&gt;[https://www.xwordinfo.com/Crossword?date=6/29/2013 Xwordinfo.com], New York Times, sneon 29 juny 2013 &lt;/ref&gt; 
* It minste oantal swarte fekjes yn in 15x15 krúswurdpuzel is 17 (dan bliuwe 208 wite fekjes oer, fêststeld op 27 july 2012 troch de Times Crossword Puzzle troch Joe Krozel. &lt;ref&gt;[https://www.xwordinfo.com/Crossword?date=7/27/2012 Friday, July 27, 2012 crossword troch Joe Krozel], Xwordinfo.com. 27 july 2012&lt;/ref&gt;
* It rekôr foar de measte krúswurdpuzels dy't yn The New York Times publisearre binne, stiet op namme fan Manny Nosowsky, dy't yn dy krante 241 puzels publisearre hat.
* [[Prahlada Rao|AN Prahlada Rao]], krúswurdûntwerper út [[Yndia]], kaam yn 2016 yn it ''Limca Book of Records'' foar it meitsjen fan it heechste oantal krúswurdpuzels yn Yndiaanske regionale talen. Yn 2019 waard syn namme fermeld yn it Kalam Book of World Records. &lt;ref&gt;[https://www.kalamsworldrecords.com/world-records-2019/ Kalams World Record Holders 2019]&lt;/ref&gt;

== Ferskaat ==
As model waard yn desimber 2000 in 3D SpaceSword makke, in trijediminsjonale romtlike krúswurdpuzel mei in spesjale struktuer.

{{commonscat}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.puzel.nl/pps/hm/sponsoredkr.htm Deistige Frysktalige krúswurd]
------
{{reflist}}
}}

{{Taalpuzel}}
[[Kategory:Taalpuzel]]</text>
      <sha1>fdczr22ainq1cr5huyuhhx0j8agpnxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230430</id>
      <parentid>1230395</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T11:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>Werom sette fan ferzje 1230395 fan [[Special:Contributions/Kees Swart]] ([[Meidogger_oerlis:Kees Swart]]) 21 september moet toch goed zijn, bovendien wordt een zondagskrant getoond en 21 september 1924 viel op een zondag</comment>
      <origin>1230430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44341" sha1="ffxgxa1jy0zhfba86924f5k6310runk" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Fryske krúswurdpuzel mei Italian blocks.jpg|thumb|300px|Krúswurddiagram mei hokjes yn Italjaanske styl]]
In '''krúswurdpuzel''', '''krúswurdriedsel''' of koartwei '''krúswurd''' is in [[puzel|taalpuzel]], populêr yn [[krante]]n en [[tydskrift]]en. 
== Diagram ==
De wurden kinne sawol [[horizontaal]] as [[fertikaal]] ynfold wurde yn in diagram. De hokjes foar en efter it oplossingswurd binne meast swart (mar kinne ek wol in kleur hawwe) sadat bekend is hoe lang it oplossingswurd wêze moat. De swarte hokjes foarmje meastentiids in symmetrysk patroan, hoewol't dit net needsaaklik is. Wichtich wol dat de wite hokjes ien oaniensletten gebiet foarmje en der gjin ïsolearre 'eilannen' yn it diagram steane. De flakferdieling yn wite en swarte hokjes wurdt ''diagram'' of ''reaster'' neamd. De measte letters hearre by in horizontaal wurd én by in fertikaal wurd. In antwurd bestiet út twa letters of mear. Yn Noard-Amearika moat elk oplossingswurd út trije letters of mear bestean. Yn sokke puzels binne de swarte hokjes mar 17% fan it totaal. Yn lannen [[Grut-Brittanje]], [[Súd-Afrika]], Yndia en Austraalje kin dit persintaazje swarte hokjes wol 25% wêze.

Ynstee fan swarte hokjes dy ’t de antwurden fan elkoar skiede, kinne ek ferdikke (fette) balkjes brûkt wurde.

; Spegeling
Yn guon lannen moatte de puzelûntwerpen in symmetrysk diagram fan 180 graden rotaasje ha, ek wol bekend as ''radiaal''). Dan bliuwt it patroan gelyk as it papier ûnderstboppest draaid wurdt. Boppedat eaget it diagram dan rêstiger. By ''duale'' of dûbelde symmetry is de spegeling links/rjochts en tagelyk boppe/ûnder sadat it diagram der fan alle kanten itselde út sjocht.
De measte puzelûntwerpen easkje ek dat alle wite hokjes ortogonaal oangrinzjend binne, dus inkeld mei de platte kanten tsjin elkoar.

Alle puzelsoarten hawwe in eigen soarte diagram. Yn in krúswurdpuzel sitte bygelyks mear wite hokjes as yn in [[kryptogram]].
[[Ofbyld:Grille_mots_croisés.JPG|thumb|Puzel mei de nûmering bûten it diagram]]
; Ofmjittings
Puzels wurde meastentiids net lytser as 4x4. Elke krante of puzelboekje hat faak standertmjitten. Sa binne in soad krantediagrammen (lykas dy fan de [[Ljouwerter Krante]]) faak 15 × 15 hokjes. Puzels fan guon wykeinkranten kinne wol 21 × 21, 23 × 23 of 25 × 25 wêze. De New York Times-puzels ha in mienskiplik patroan fan Amerikaanske krúswurdpuzels dy 't yn de rin fan de wike yn swierrichheid tanimme: de moandeispuzels binne it maklikst en de puzels wurde alle dagen slimmer oant sneon. De diagrammen hoege net perfoast rjochthoekich te wêzen. Yn de [[Friesland Post]] steane bygelyks faak krúswurddiagrammen yn de foarm fan in pompeblêd of in krystbeam.

; Nûmering
Yn de measte krúswurdpuzels steane de lytse nûmerkes fan de frege wurden binnen de wite fekjes. Mar de wite fekjes wurde ek wolris oantsjutten oan de bûtenside fan it diagram. Sa kinne kolommen nûmere wêze yn Arabyske (1, 2, 3, etc.) of yn Romeinske sifers (I, II, III, ensfh.) of sels yn haadletters (A, B, C, ensfh.), en dat jildt ek foar de rigen. It jout foar puzelders minder betizing as der foar de rigen oare tekens brûkt wurdt as foar de kolommen. De omskriuwings steane meastentiids bûten it diagram, ferdield yn in horizontaal en in fertikaal-list. It nûmer fan de omskriuwing ferwiist nei it numerke binnen it diagram. De hokjes yn it diagram wurde fan links nei rjochts nûmere, begjinnend op de boppeste rige en dan fierder nei ûnderen ta. Guon Japanske krúswurdpuzels binne fan boppen nei ûnderen lâns elke kolom nûmere, te begjinnen mei de meast linkse kolom en dan nei rjochts.

== Puzelwurden ==
Troch yn in patroan fan hokjes de [[letter]]s fan [[wurd]]en yn te foljen is de puzel op te lossen. De antwurden kinne jûn wurde oan de hân fan omskriuwings. De omskriuwings binne nûmere, en yn it diagram moat by datselde nûmer it antwurd ynfold wurde.
In goede puzelmakker brûkt gjin seldsume ôfkoartings, slimme sykten en brûkt leaver inkelfâld. De omskriuwings wurde sa koart mooglik hâlden. 
De puzelantwurden wurde meastentiids oanjûn yn haadletters. Dat betsjut dat de haadletter fan eigennamme krúsje kin mei in lytse letter fan in gewoan wurd. By Fryske puzels bliuwe diakrityske tekens stean, in ''û'' kin dus allinnich mei in ''û'' krúsje en net mei in ''ú'' of in gewoane ''u''. Yn oare talen wurde alle letters as haadletters beskôge en wurde diakrityske tekens dus negearre.

; Tips foar begjinnende krúswurdpuzelders
* Begjin net ten koste fan alles mei de wurden by 1 horizontaal en 1 fertikaal (meastentiids links boppe-oan).
* Gean skriks en skrank troch it diagram en ful earst de ‘maklike’ wurden yn
* Skriuw earst wurden op dy’t fêstlein wurde kinne troch krúsjende wurden
* Brûk in potlead en gom ynstee fan in pinne 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Sator Square at Oppède.jpg|thumb|Satorfjouwerkant]]
[[Ofbyld:Cruci airoldi.jpg|thumb|Krúswurdopjefte fan Giuseppe Airoldi uit 1890]]
[[Ofbyld:Wurdskower plaknammen fp.jpg|thumb|Wurdskower as foarbyld fan werskikking]]
[[Ofbyld:First crossword.png|thumb|Arthur Wynne syn earste krúswurdpuzel fan 21 desimber 1913]]
[[Ofbyld:Krúswurdriedsel fan Calvé LC 2-5-1925.jpg|thumb|Krúswurdpuzel fan Calvé yn de LC fan 2 maaie 1925. Underoan it berjocht oer de útslach ]]
[[Ofbyld: Krúswurd-Riedsel (Ingezonden door een 14-jarigen stadgenoot) LC 13-3-1925.jpg|thumb|Kruiswoord-Raadsel troch in 14-jierrige yn de LC fan 13 maart 1925]]
Al iuwenlang binne minsken dwaande mei it oplossen fan riedsels, en it mei taal ferbergjen of ferfoarmjen fan ynformaasje. De mienings oer de oarsprong fan de krúswurdpuzels binne ferdield.  Amerikaanske puzzels binne âlder as de Nederlânske. Yn Amearika bestie sûnt 1883 it puzelplatfoarm ‘The National Puzzlers’ League’. &lt;ref&gt;The National Puzzlers' League webside ''The National Puzzlers’ League''&lt;/ref&gt; Leden besprutsen dêryn besteande, ôflate en nije puzelsoarten. Puzels waarden rûchwei yn trije groepen ferdield. De ‘cryptograms’ bestiene út geheimskrift lykas dy troch geheime tsjinsten brûkt waard. De ‘flats’ wiene iendiminsjonale puzels wêrby't elke omskriuwing ien-op-ien nmar ta ien út te skriuwen oplossing liede koe. Ta de flatsoarten hearre bygelyks [[anagram]]men, [[rebus]]sen en [[sjarade]]s. De tredde groep wiene de ‘forms’ dêr't neist wiskundige figueren ek krúswurdriedsels en  kryptogrammen ûnder falle. It Nederlânske en Fryske ‘[[kryptogram]]’ hat him ta in dúdlik oare puzelsoarte ûntwikkele as it Ingelske 'cryptogram’. 
Wa’t de earste krúswurdpuzel publisearre hinget ôf fan wat ûnder in krúswurdpuzel ferstien wurdt.
Yn 1980 waard yn de ruïnes fan [[Pompejy]] it âldste satorfjouwerkant fûn. It wie in spul mei [[palindroom|palindromen]] dat te fergelykjen is mei in krúswurdpuzel (al brûkte it wol bustrofedons). De earste puzels ferskynden yn deiblêden en wiene basearre op in tal útgongspunten:
* '''werskikking'''
[[Ofbyld:Eerste Nederlandse Kruiswoordpuzzel Algemeen Handelsblad 20-december 1913.jpg|thumb|Oanset ta de earste Nederlânske krúswurdpuzel yn it Algemeen Handelsblad fan 20 desimber 1913)]]
[[Ofbyld:Vroege Nederlandse Kruisraadsels.jpg|thumb|Iere Nederlânske 'kruisraadsels' lykas dy om 1914 ferskynden yn de rubryk &quot;Raadsels&quot; fan it Algemeen Handelsblad.]]
De ienfâldichste foarm is de skopuzel, troch it horizontaal ferskowen fan wurden kin fertikaal in oplossingswurd sichtber makke wurde. Hjir is dus sprake fan krúsjende letters.Ta werskikking kinne ek iepen wurdopjeftes rekkene wurde: Meitsje safolle mooglik wurden fan 4 of 5 letters dy’t makke wurde kinne út in opjûn wurd, wêrby’t de letters net twaris foarkomme meie. Wat slimmer is it ynfoljen fan omskreaune wurden wêrby’t alle nedige puzelletters oanjûn steane. ‘Gjin roazen sûnder 1, 12, 9, 6, 17, 14, 17’ (toarnen). Ynstee fan oanjûne letters kinne ek [[wurdlid]]den jûn wurde. Foarbylden fan werskikking binne ek [[anagrampuzel]]s, [[sitaatpuzel]]s, besitekaartsjes en [[hynstesprong]]puzels.
* '''ferfanging''' 
By de [[Rebus]] is natuerlike taal ferfongen troch byldtaal. Oare foarbylden binne de sifer- en letterriedsels: der is gjin ien-op-ienferbân tusken in letter en in sifer. Sifer- en letterriedsels kinne beskôge wurde as de foarrrinder fan de [[Filippine (puzel)|filippine]]puzel.
* '''taheakking/weilitting'''
In foarbyld fan taheakking en weilitting is de omskriuwing: 'Jou ien op redens in bylûd en hy wurdt fan adel'.(rider-ridder). In omskriuwing dy’t al wat liket op de lettere kryptogrammen is: 'De barbier zit zonder drank aan de tap' (barbier-bier=bar) Troch in letter foar, yn of efter in omskreaun wurd te setten ûntstiet bygelyks fertikaal in oplossingswurd mei in nije betsjutting. Ynstee fan in letter taheakje kin ek in letter weilitten wurde. De weilitten letters foarmje dan de einoplossing. De sjarade is in faak brûkte puzel.

=== Ingelske krúswurdpuzels ===
Al yn de achttjinde ieu waarden guon puzels opnomd yn ''The Stockton Bee'' (1793-1795), in koarte publikaasje. &lt;ref&gt;[http://www.roteiroromanceado.com/cruzadas/historia/ancestrais/crossword/enigmas/enigmas2.html Oer de earste publikaasje]&lt;/ref&gt; De term ''krúswurdpuzel'' waard foar it earst skreaun yn 1862 troch ''Our Young Folks'' yn de Feriene Steaten fan Amearika. Krúswurdriedlingspuzels, bygelyks ''Double Diamond Puzzles'', ferskynden yn it tydskrift ''St. Nicholas'', publisearre sûnt 1873.&lt;ref&gt;[http://www.childrenslibrary.org/icdl/BookPage?bookid=dodstni_00362329&amp;pnum1=66&amp;twoPage=false&amp;route=alsoby&amp;size=17&amp;fullscreen=false&amp;lang=English&amp;ilang=English ''St. Nicholas. septimber 1875''], Childrenslibrary.org. Besjoen op 3 desimber 2018&lt;/ref&gt; In oare krúswurdpuzel ferskynde op [[14 septimber]] 1890 yn it Italjaanske tydskrift ''Il Secolo Illustrato della Domenica''. Dy waard ûntwurpen troch [[Giuseppe Airoldi]] en hie as titel ''Per passare il tempo'' (''Om de tiid te deadzjen''). Airoldi syn puzel wie in 4x4-reaster sûnder swarte hokjes, en it hie horizontale en fertikale oanwizings.&lt;ref&gt;[http://www.crucienigmi.it/Storia_delle_parole_crociate.htm Storia delle parole crociate e del cruciverba]&lt;/ref&gt;

Krúswurdpuzels yn Ingelân yn de 19de iuw wiene fan in elemintêr soarte, bygelyks ôflaat fan it wurd fjouwerkant, in groep wurden, sadat de letters fertikaal én horizontaal gelyk wiene, en waarden ôfdrukt yn bernepuzelboeken en ferskate tydskriften.
[[Ofbyld:A_crossword_fanatic_ringing_up_a_doctor_in_the_middle_of_the_Wellcome_V0011518.jpg|thumb|left| In cartoon út 1925 yn ''Punch'' oer &quot;The Cross-Word Mania''. In man skillet syn dokter yn’e midden fan de nacht en freget om &quot;de namme fan in lichaamlike steurnis fan sân letters, dêr ’t de twadde letter in ''N'' fan wêze moat.]]

Op [[21 desimber]] [[1913]] publisearre [[Arthur Wynne]], in ymmigrantesjoernalist út it Ingelske Liverpool, in ''word-cross''-puzel yn de ''New York World''. Wynne wie redakteur by dy krante dy ’t eigendom wie fan krantemagnaat Joseph Pulitzer. Syn puzel hie de measte skaaimerken fan de hjoeddeiske puzels. Syn krúswurdpuzel wie oars omdat der gjin swarte hokjes yn brûkt waarden. De puzel wurdt faak neamd as de earste krúswurdpuzel, en Wynne as de betinker. Letter waard de namme ''word-cross'' fan de puzel feroare yn ''cross-word''. &lt;ref&gt;[https://www.thoughtco.com/history-of-crossword-puzzles-1991486 The History of Crossword Puzzles - First crossword puzzle published on December 21 1913, created by Arthur Wynne]&lt;/ref&gt; 

Krúswurdpuzels ferskynden alle wiken yn de ''World'' en oare kranten folgen: de ''Pittsburgh Press'' (1916) en ''The Boston Globe'' (1917).&lt;ref&gt;The Boston Globe, 8 april 1917, side 43 mei oplossing en puzel&lt;/ref&gt;
Yn de tweintiger jierren fan de tweintichste iuw krigen krúswurdpuzels mear omtinken. Yn 1925 meldde de iepenbiere bibleteek fan New York dat ''it de nijste raazje is om nei de bibleteken te gean om de krúswurdpuzels'', en klage dat as &quot;de puzzel&quot; útkomd wie, de leafhawwers nei de wurdboeken en ensyklopedyen swaarmen en sa lêzers en studinten fuortjagen dy't dy boeken brûke moasten. ''Hoe kinne lêzers yn de bibleteek beskerme wurde dy’t sokke boeken nedich hawwe foar harren deistige wurk. Is it net de taak fan de bibleteek wie om syn legitime lêzers te beskermjen?''&lt;ref&gt;[https://books.google.nl/books?id=P_4aAAAAMAAJ&amp;ots=2F4d8YpQcK&amp;pg=RA3-PA24&amp;redir_esc=y Report of the New York Public Library for 1924; publisearre troch The Library, 1925]&lt;/ref&gt;

It earste Ingelske boek mei krúswurdpuzels ferskynde yn 1924, en waard útjûn troch Simon &amp; Schuster. 'Dit frjemd útsjende boek mei in potleadsje der oan' wie daliks in boppeslach en waard de raazje fan 1924.
De raazje fan de krúswurdpuzels krige wiidweidich omtinken, net allinnich posityf: yn 1924 klage de New York Times oer de ''sûndige fergrieming yn de folslein nutteleaze fynst fan wurden dêr’t de letters fan passe yn in foarôf ôfsprutsen patroan, min ofte mear yngewikkeld. Soks is hielendal gjin spultsje, it kin amper in sport neamd wurde... [oplossers] leare der neat fan, útsein in primitive foarm fan mentale oefening, en súkses of falen is likemin fan belang foar mentale ûntwikkeling.'' &lt;ref&gt;''Topics of the Times.'' The New York Times, 17 novimber, 1924 side 18&lt;/ref&gt; In dûmny neamde de wurking fan krúswurdpuzels ''it skaaimerk fan in bernige mentaliteit'' en sei: ''It is ûnsin om te bewearen dat puzeljen yntellektuele wearde hat.'' &lt;ref&gt;Condemns Cross-Word Fad.&quot; The New York Times, 23 desimber, 1924, side 17&lt;/ref&gt; In oar skreau lykwols in folslein ''Bibel Krús-Wurd Puzel Boek''. De New York Times soe lykwols gjin krúswurdpuzel publisearje oant 1942; yn 2017 is de ''Times''-puzel ien fan de populêrste fan Amearika.

It earste krúswurdpuzel yn Grut-Brittanje wie neffens Tony Augarde yn syn ''Oxford Guide to Word Games'' (1984), stie yn ferbrewaris 1922 yn ''Pearson's Magazine''. Acht jier letter, op 1 febrewaris 1930, ferskynde de earste puzel yn de ''Times''. &lt;ref&gt;[https://www.crosswordtournament.com/more/wynne.html Short history of crosswords puzzles]&lt;/ref&gt;
Yn it Feriene Keninkryk wie de ''Sunday Express'' de earste krante dy't op 2 novimber 1924 in krúswurdpuzel publisearre foar in Britsk publyk. It wie in oanpaste ferzje fan ien fan Wynne syn puzzels. It duorre lykwols wol in efkes, want Wynne sels kaam út Liverpool.&lt;ref&gt;[https://www.puzzles.wiki/wiki/Crossword www.puzzles.wiki], besjoen op 11 febrewaris 2025&lt;/ref&gt;
De term ''krúswurdriedsel'' ferskynde foar it earst yn it Oxford Ingelsk Wurdboek yn 1933. &lt;ref&gt;[http://www.oed.com/view/Entry/44952?redirectedFrom=crossword&amp; ''Crossword.'' OED Online. maart 2017. Oxford University Press], besjoen op 28 april, 2017.&lt;/ref&gt;

Yn de 21ste iuw binne der in soad populêre krúswurdpuzels yn kranten en online. De meast prestizjeuze (en fan de swierrichste om op te lossen) binne de New York Times-puzels. De earste redakteur fan de krúswurdpuzels fan de ''New York Times'' wie Margaret Farrar, dy’t fan 1942 oant 1969 redakteur wie. Sûnt 1993 wurde de puzels fersoarge troch [[Will Shortz]], de fjirde krúswurdpuzelûntwerper fan ''Times''. Yn 1978 wie Shortz de inisjator en organisator fan it jierlikse Amerikaanske Krúswurdpuzeltoernoai.

=== Nederlânske krúswurdpuzels ===
Kranten en wykblêden stiene oan de basis fan de opkomst fan krúswurdpuzels. It Algemeen Handelsblad hie yn de njoggentjinde iuw al rubriken dy’t bedoeld wiene om bern en folwoeksenen yn oanrekking te bringen mei saken dy’t as ûntspannen en learsum beskôge waarden. Benammen it Algemeen Handelsblad ûntwikkele al gau in brede puzeltradysje. Ek De Telegraaf sette al gau puzels foar bern. Fan de wykbladen pleatste De Groene al yn de njoggentjinde iuw logyske, wiskundige en taalpuzels. De deiblêden De Tijd en Het Volk kamen pas yn de tweintichste ieu mei puzels foar harren lêzers.

Yn de earste helte fan de tweintichste iuw krigen puzels in fêst plak neist it skaken, it damjen en yn in soad kranten ek it bridgen. By de puzelrubriken stiene gauris taalgrapkes, fersprekkings en waarden singeliere misferstannen besprutsen. Doe’t de kranten yn de jierren foar de earste Wrâldoarloch dikker waarden ûntstie romte foar puzeljen. It Algemeen Handelsblad hie fan 1907 ôf de deistige rubryk 'Onder de Streep' mei wurdboarterijen, rekkenpuzels en stripferhalen foar de jeugd, ferskes, rymkes, anekdoates en ferskate foarmen fan puzeljen lykas de sjarade: ‘Myn earste diel is in lichemsdiel, myn twadde diel it tsjinstelde fan “boppe”, my tredde en fjirde diel sitte op in wizerplaat, myn gehiel sjochst alle dagen op skoalle’ (haad-ûnder-wizer). De Ljouwerter Krante krige op moandei 18 desimber 1911 syn earste ‘Kinderblad der Leeuwarder Courant’ ûnder redaksje fan ‘een dame die zich “Hermanna” neamde. Yn dit ûnderdiel fan de krante stiene riedsels, cartoons en puzels. Yn it ynterbellum hiene de measte kranten in spesjale redakteur foar bern mei nammen as 'Tante Helene' en 'Tante Tine' (De Telegraaf), 'Oom Jaap' (De Nederlander) en sûnt oktober 1923 ‘dr. Linkerhoek’ mei syn rubryk ‘Onder de Streep’ (Algemeen Handelsblad). Fan dy tiid ôf koene bern harren oplossing ynstjoere. Ut de 2000 oplossing waarden foar it earst puzelprizen ferlotte.

Op 30 jannewaris 1925 ferskynde yn de Ljouwerter Krante it artikel ‘De gevaarlijke kruiswoordpuzzle’. Yn it stikje waarden puzelders troch in Ingelske eachspesjalist warskôge foar pine yn’e holle, oerspandheid en minne eagen. In moanne letter ferskynde yn de LC in kommersjele ‘puzzle’ fan sûkelarjefabrikant Van Houten dêr’t dikke prizen mei te winnen wiene. Op freed 25 maart 1925 ferskynde yn it ‘Kinderblad’ op side 36 fan de Ljouwerter Krante in ‘’Kruiswoord-Raadsel” (‘Ingezonden door een 14-jarigen stadsgenoot’). Op sneon 8 augustus 1931 sette de LC har earste ‘Kruiswoordraadsel’ yn it ‘Fjirde blêd’ fan de krante. Fan dat jier ôf soene yn de Ljouwerter faker krúswurdpuzels yn de sneonskrante ferskine. 
De earste krúswurdpuzels waarden makke troch redakteuren dy’t it puzels meitsjen neist harre gewoane wurk diene. Under it kopke ‘Kruiswoorden-puzzles’ sette Dr. Linkerhoek op 12 jannewaris 1925 yn it Algemeen Handelsblad de earste Nederlânske krúswurdpuzel. Njonken twa diagrammen beskreau hy hoe’t it riedsel oplost wurde moast. Hy sette der ek by dat in ‘kruiswoordenpuzzle’ eins gjin bernewurk wie, en kundige oan dat de earstkommende sneon (17 jannewaris)  krekt sa’n ‘puzzle pleatst wurde soe. Foar de ynstjoerders wiene fiif edukative prizen beskikber. De puzels dy’t dêrnei ferskynden wiene bedoeld foar ‘elke leeftyd’, en de rubryktitel ‘Onder de Streep voor Kinderen’ krige as namme ‘Denken en Doen’. Fiif dagen nei it ferskinen fan de yntroduksje yn it Algemeen Handelsblad ferskynde ek op 17 jannewaris yn wykblêd ‘Het leven’ in ‘’Cross-Word-puzzle’’, in puzel dy’t op folwoeksenen rjochte wie. It wie krekt soksoarte puzel as dy yn it Algemeen Handelsblad. Neidat op 7 febrewaris 1925 by in krúswurd- fan sûkelarjefabrikant Bensdorp in bedrach fan ‘’f’’100 ‘wûn wurde koe reägearre sûkelarjefabrikant [[Kwatta (merk)|Kwatta]] daliks mei út in totale prizepot fan f 25.000 in haadpriis fan f1000 beskikber te stellen (trije kear it jierlean fan in tsjinstfaam). De puzeloplossing bestie út in reclameslogan. Troch it súkses publisearren folle mear firma’s in krúswurdpuzel. Troch de dikke prizen waarden de krantepuzels populêr. De [[Nieuwe Rotterdamsche Courant|NRC]] brûkte as earste de namme ‘puzzel’ ynstee fan ‘puzzle’. Puzelders waarden yn de tritiger jierren befrege op it mêd fan mytology, de bibel en benammen wurdkennis. 
Neist oare puzelsoarten ferskynde yn de measte kranten om de fjirtjin dagen in krúswurdpuzel. Yn de Twadde Wrâldoarloch ferskynden yn de saneamde legale kranten noch lange tiud krúswurdpuzels.
 
De Amsterdamske útjouwer Isaac Keesing seach yn Dútslân it puzelboekje ''Das Deutsche Rätselbuch'' en kaam al gau mei in eigen Nederlânske útjefte. Syn earste Nederlânske puzelboekje ‘Denksport’- mei de ûndertitel ‘voor volwassenen’ - ferkynde op 3 oktober 1930 by útjouwerij [[Keesing]]. Op de 16 siden fan it boekje stiene ek in grut tal farianten fan de krúswurdpuzel. Haadredakteur Ger Goedegebuure lei him ta op kwaliteitsferbettering fan besteande puzels en eksperimintearre mei noch mear puzelfoarmen. Sa ferskynde fan syn hân de earste [[trochrinner]]. Yn de blêden ferskynden dêrnei puzelsoarten me nammen as sirkelriedsel, wurdljedder, keppelriedsel en traaljewurk. Der wie ek in krúswurdpuzel sûnder swarte hokjes. Boppedat wiene der farianten yn foarmen en ôfmjittings. Keesing stjoerde fergees puzels nei kranten en tydskriften dy’t noch gjin krúswurdpuzels hiene en makke reklame op oanplakpylders. De redakteuren fan de NRC makken fan 1936 ôf sels gjin krúswurdpuzels mear, mar kochten se fan Denksport. It puzelblêd ‘Denksport’ krige yn 1946 konkurrinsje fan it moanneblêd ‘Puzzlesport’ fan útjouwerij Born yn Assen. Neist krúswurdriedsels en magyske fjouwerkanten stiene yn de earste nûmers ek trochrinners en  skaakproblemen. 

De Nederlânske omskriuwings wiene rjochte op it wurdboek, mar de Ingelske crosswords hiene mear ensylopedyske fragen. Yn krystpuzels stiene mear kennisfragen en fragen út de mythology en de bibel. It wurd ‘denksport’ feskynde yn 1946 foar it earst yn in wurdboek. Yn ‘Kramers Nederlands woordenboek’ waard ‘denksport’ troch C.B. van Haringen omskreaun as ''oefening fan it tinken as ûntspanning (troch riedsels ensfh.)''. Doe wie der noch gjin sprake fan damjen, skaken en bridgen. De krúswurdpuzels waarden yn de fyftiger jierren grutter en de omskriuwings waarden oanpast oan it feroarjende taalgebrûk. By de omskriuwings bleaune wurdboeken de toetsstien. Dochs bleaune der ‘klassike’ omskriuwings fan koarte wurden mei jargon as ‘Open plaats in het bos’ (tra), ‘oude lengtemaat’ (el) en ‘plaats in Gelderland’ (Ede). Yn de santiger jierren kamen der neist de slimmere krúswurdpuzels ek puzelboekjes foar de jongerein. It nivo fan de measte puzelblêden waard oanjûn mei stjerren of stippen. Dy stiene foar op it kaft. Nul stjerren of stippen binne de maklikste en sân (of acht) stjerren binne it slimste. Yn de [[1970-er jierren|jierren santich]] waard it assortimint puzelboekjes útwreide nei boekjes mei ien puzelsoarte. It ferskaat oan lytse riedsels ferdwûn geandewei. In soad puzelders stapten oer fan de klassike krúswurdpuzel nei krúswurdpuzels mei in oar uterlik, de [[Sweedske puzel]].

Yn Nederlânske krúswurdpuzels wurdt de ''ij'' beskôge as ien letter, dy’t ien hokje folt, en de ''IJ'' en de ''Y'' wurde as ûnderskieden beskôge. Dizze ôfspraak kinne fariearje by oare wurdspultsjes.

=== Fryske krúswurdpuzels === 
[[File:Fryske krúswurdpuzel sûnder swarte hokjes.jpg|thumb|Fryske krúswurdpuzel sûnder swarte hokjes.]]
Oer de publikaasje fan it earste Fryske krúswurdpuzels is net folle bekend. Wol ferskynde op 17 april 1976 in anonime krúswurdpuzel yn [[Frysk en Frij (tydskrift)| Frysk &amp; Frij]]. It symmetryske [[diagram]] fan 15x15 ferskynde ûnder de titel ''Puzzelje mei Peaske''. &lt;ref&gt;Frysk &amp; Frij, 17 april 1976 &lt;/ref&gt; Hast oardel jier letter ferskynde yn deselde krante in krúswurdpuzel fan Jan de Boer út Ljouwert. De puzelomskriuwings wiene skreaun yn de destiids nije [[Steatestavering]]. Oan de lêzers waard frege oft der ferlet wie fan no en dan in puzel.&lt;ref&gt;''Foar de pluzers ûnder ús lêzers'', Frysk &amp; Frij, 30 septimber 1978&lt;/ref&gt; It late ta meardere ynstjoerde puzels, makke troch de lêzers. Wol ûntstie sa no en dan argewaasje oer bygelyks it brûken fan bûtenlânske wurden of oer fouten yn de puzel.&lt;ref&gt;''Krityk op Krystpuzel Is dit net in bytsje bryk? Us eigen taal is ek sa ryk!'' yn: Frysk &amp; Frij, 20 jannewaris 1979&lt;/ref&gt; De measte makkers waarden by namme neamd, in anonime makker út Snits levere meardere kearen in puzel oan.&lt;ref&gt; Frysk &amp; Frij, 22 desimber 1979&lt;/ref&gt;
It grutte tal ynstjoerders en de soad positive reäksjes foarmen de oanlieding foar de redaskje om mei Fryske puzels út ein te setten. Sûnt 1980 wie [[Jaap Wolthuizen]] as 'Puzelfeint' fêste meiwurker oan Frysk &amp; Frij. 
 
Yn 1983 ferskynde by de Friese Pers it ''Frysk Puzelboek'' fan [[Douwe van der Meulen]] mei Fryske krúswurdriedlings en Fryske kryptogrammen. In jier letter ferskynden fan Wolthuizen twa boekjes mei krúswurdpuzels en yn datselde jier ek 'Puzelstipe', in boekje mei 5.000 puzelwurden. Fan 2005 ôf ferskynden Wolthuizen syn Fryske deipuzels alle wiken yn de Ljouwerter Krante.
Sûnt 1991 makket Van der Meulen Fryske krúswurdpuzels dy’t om de fjirtjin dagen ferskine yn de [[Ljouwerter Krante]]. Yn 1992 ferskynde syn [[Frysk Puzelwurdboek]] as help foar Fryske puzelders. Yn 2002 makke er mei Otto Wiersma it ynteraktive krúswurdspultsje [[Wurdwiis]], dat útkaam op skiif, tagelyk mei de [[Fryske Puzelensyklopedy]]. Dit wie de digitale foarm fan it tsien jier earder ferskynde Frysk Puzelwurdboek. Yn 2006 en 2007 foarmen de puzelbestannen de basis foar ynteraktive puzels dy’t op de webside fan de Ljouwerter Krante spile wurde koene.

Yn it Frysk wurdt de ''ij'' beskôge as ien letter. De diakrityske tekens wurde gewoan brûkt, mei onmdat se beskiedend binne yn betsjutting: ''kût'' krijt in oare betsjutting as it teken weilitten wurdt.

=== Krúswurdpuzels yn oare lannen ===
Krúswurdpuzels ferskynden efter inoar yn it [[Ingelsk]] (21 desimber 1913: ''New York World''), [[Italjaansk]] (9 maart 1924: ''Domenica del Corriere''), [[Deensk]] (24 septimber 1924: ''Berlingske Tidende'')&lt;ref&gt;[https://www.weekendavisen.dk/samfund/kukkuk-paa-tre-bogstaver- Kukkuk på tre bogstaver …], Weekendavisen, 21 septimber 2024&lt;/ref&gt;, [[Frânsk]] (9 novimber 1924: ''Le Dimanche Illustré''), [[Sweedsk]] (novimber 1924: ''Göteborgs-Tidningen''), [[Poalsk]] (31 jannewaris 1925: ''Kurierze Warszawskim''), [[Finsk]] (7 febrewaris 1925: ''Suomen Kuvalehti''), [[Spaansk]] (22 maart 1925: ABC), [[Portugeesk]] (3 juny 1925: ''Sporting''), [[Dútsk]] (1925: ''Berliner Illustrierte''), [[Noarsk]] (1925: ''Aller'') en it [[Hongaarsk]] (1925: ''Ma este'')
; Frankryk
[[Ofbyld:MC-record-9x8-JCM.svg|thumb|right|Diagramrekôr sûnder swarte hokjes út 2004 fan J. C. Meyrignac]]
De earste Frânske krúswurdpuzel ferskynde yn 1924 ûnder de namme ''Mosaïque mystérieuse''.&lt;ref&gt;[http://home.urbanet.ch/urba7038/motscroises/textes/premierefrance.htm Earste Frânske krúswurpuzel]&lt;/ref&gt;Frânsktalige krúswurdpuzels binne lytser as Ingelsktalige en net needsaaklik fjouwerkant: der binne meastentiids 8-13 rigen en kolommen, yn totaal 81-130 fjouwerkantsjes. Se hoege net symmetrysk te wêzen en wurden mei twa letters binne tastien, yn tsjinstelling ta de measte Ingelsktalige puzels. Untwerpers stribje nei sa min mooglik swarte hokjes. In swart-wyt fjouwerkantsjegebrûk fan 10% is normaal; Georges Perec ûntwurp in soad 9×9-reasters foar ''Le Point'' mei fjouwer of sels trije swarte fjouwerkantjes.&lt;ref&gt;[http://homepage.urbanet.ch/cruci.com/textes/histoire6.htm Histoire des mots croisés. Chapitre VI&quot;. Thússide.urbanet.ch.besjoen op 3 desimber 2018]&lt;/ref&gt; Ynstee fan de yndividuele oanwizings te nûmerjen, binne de rigen en kolommen nûmere as op in skaakboerd. Alle oanwizings foar in bepaalde rige of kolom wurde, tsjin it nûmer derfan, oanjûn as ôfsûnderlike sinnen. Didier Clerc makke yn 1987 mei Jean-Pierre Sangin ien fan de earste kompjûterprogramma’s dat Scrabbleje koe. It programma – mei de namme ''Scrabbleur'' – soe de wrâldkampioenskippen fan 1986 en 1987 wûn ha. Yn 1996 kaam hy mei Pierre-Claude Singer yn it Guinness Book of Records troch it meitsjen fan de ''grutste krúswurdpuzel ea makke yn alle talen'' (160.000 hokjes, 50.139 wurden en omskriuwings).

It grutste reaster sûnder swarte hokjes fan in 7x7 diagram waard yn 1989 makke troch Gabriel Raymond en publisearre yn Le Nouvel Observateur yn 1994. It ferskynde yn de 2000 ste edysje fan it Guinness Book of Records. Mar mei de komst fan tige krêftige mikrokompjûters waard dat mear as iens ferbettere. Claude Coutanceau krige it rekôr yn juny 2010 fan it grutste reaster sûnder swarte hokjes: in 9 × 9 reaster 7. 9 × 9 grids waarden ûntdekt, twa yn 1996 en trije troch Laurent Bartholdi yn 2007 troch Brice Allenbrand. Dizze diagrammen binne symmetrysk, mei horizontaal en fertikaal likense wurden yn it fjouwerkant. Yn 2018 wiene der 54 fan sokke reatsers fan 9x9 fûn.&lt;ref&gt;[http://ledefi.pagesperso-orange.fr/Symetriques/symetriques.htm symmetrysk 9x9 reaster fan Brice Allenbrand]&lt;/ref&gt;

; Israel 
Modern Hebriuwsk wurdt gewoan skreaun mei allinnich de bylûden; lûden wurde begrepen of ynfierd as diakrityske tekens. Dat kin liede ta dûbelsinnichheden by it ynfieren fan guon wurden, en puzelûntwerpers jouwe oer it generaal oan dat antw wurden ynfierd wurde moatte yn 'Ktiv hasar niqqud' mei inkele lûden of 'Ktiv hasar niqqud' sûnder lûden. Fierders, omt it Hebrieusk fan rjochts nei links skreaun is, mar Romeinske sifers brûkt wurde en skreaun fan links nei rjochts, kin der dûbelsinnichheid wêze yn de beskriuwing fan lingtes fan yngongen, yn it bysûnder foar mearwurdsfrasen. Ferskillende puzelûntwerpers brûke ferskillende konvinsjes foar beide kwestjes.

; Itaalje
Yn Itaalje binne krúswurdpuzels meastentiids langwerpich en grutter as Frânske, wêrby't 13×21 in wênstige mjitte is. Krektas yn Frankryk binne de diagrammen meastentiids net symmetrysk; twaletterwurden binne tastien; en it ynfinityf of ôfslutend mulwurd fan tiidwurden binne tastien, lykas ôfkoartings; yn gruttere krúswurdpuzels is it wizânsje om de midden fan de reastersinnen te pleatsen dy’t bestean út twa oant fjouwer wurden of foarnammen en eftternammen. In fariant fan Italjaanske krúswurdpuzels brûkt gjin kleure hokjes: wurden wurde begrinze troch it ferdikjen (fet meitsjen) fan it reaster. In oarem fariant begjint mei in leech reaster: de oplosser moat én de antwurden én de kleure hokjes ynfoegje en horizontaal en fertikaal oanwizings binnen ofwol oardere op rige en kolom, of hielendal net oardere. Tige dreech is 'it dreechste krúswurdpuzel fan de wrâld’, dat alle jierren troch Ennio Peres makke wurdt.

; Japan 
Yn it krúswurdriedsel fan de Japanske taal wurde fanwege it skriuwsysteem ien wurdlid (meastal katakana ) ynfierd yn elk wyt hokje fan it reaster ynstee fan ien letter. Dêrtroch liket it typyske oplossingsdiagram lyts yn fergeliking mei dy fan oare talen. Elk twadde Yoon-teken wurdt beskôge as in fol wurdlid en wurdt komselden skreaun mei in lytser karakter. Sels siferkrúswurden hawwe in Japansk ekwivalint, hoewol‘t [[pangram]]matisiteit net fan tapassing is. Krúswurdpuzels mei ''kanji'' om yn te foljen wurde ek makke, mar yn folle lytsere oantallen omdat it mear muoite kostet om te meitsjen. Nettsjinsteande dat Japanners trije skriuwfoarmen hawwe -hiragana, katakana en kanji- wurde se komselden kombinearre mei in inkele krúswurdpuzel.

; Meartalige krúswurdpuzel
In meartalige krúswurdpuzel hat wurden yn ferskillende talen, meastentiids twa. Sa kinne bygelyks in Fryske en Nederlânske puzel kombinearre wurde, wêrby’t de omskriuwings yn de iene taal binne en de oplossing yn de oare taal.

; Stavering yn oare talen
Ut New York wei ha de krúswurdpuzels har ferspraat nei in soad lannen en talen. Yn oare talen as it [[Ingelsk]] wikselt it brûken fan [[diakritysk teken|diakrityske]] tekens neigeraden de stavering fan de taal, dus:
* Yn it Afrikaansk wurde alle diakrityske markearrings negearre. Wurden as TEË (betsjutting: tsjinsteld) en TEE (wat ‘’tee’’ betsjut) wurde beide as TEE skreaun. Itselde jildt foar SÊ (''sizze'') en SE (''hearre by'') en folle oaren.
* Yn it [[Esperanto]] wurde diakrityske tekens hanthavene.&lt;ref&gt; [http://www.semajnodeenigmoj.com/  moanneblêd fan Esperanto krúswurdriedsels ''Semajno de enigmoj'']&lt;/ref&gt;
* Yn it Frânsk, Spaansk en Italjaansk wurde aksinttekens en de measte oare diakrityske tekens weillitten, útsein de tilde yn it Spaansk: bygelyks yn it Frânsk kin de lêste E fan antwurd ÊTRE ferdûbelje as de lêste É fan CONGÉ at dy skreaun wurdt as ETRE en CONGE ; mar yn it Spaansk binne N en Ñ ferskillende letters.
* Yn krúswurdpuzels yn de Dútske taal wurde de umlauten ''ä'' , ''ö'' en ''ü'' omsetten yn ''ae'', ''oe'' en ''ue'' en wurdt ''ß'' feroare yn ''ss''.
* Yn it Hongaarsk wurde diakrityske tekens ofwol folslein respektearre ofwol net respektearre at it de lingte oantsjut, dat wol sizze ''I'' / ''Í'' , ''O'' / ''Ó'' , ''Ö'' / ''Ő'' , ''U'' / ''Ú'' , ''Ü'' / ''Ű'' wurde as itselde beskôge, mar net ''A'' / ''Á'' en ''E'' / ''É'' dy’t ferskillende lûden oanjouwe; hoewol’t it ferskill tusken de koarte/lange letterpearen in ûnderskiedend skaaimerk is yn it Hongaarsk. Digrafen folje twa hokjes.
* Yn Ierske krúswurdpuzels wurde de aksinten op ''Á É Í Ó Ú'' allegear respektearre, dus (bygelyks) kin de ''Í'' yn S''Í''B net ferdûbelje as de ''I'' yn SL''I''ABH .
* Yn it Latyn wurde diakrityske tekens neageard. Dêrom wurdt ''A'' beskôge as itselde as ''Ă'' of ''Ā'' . Ecclesiastical Latin wurdt ornaris yn de sprektal brûkt. Sjoch it moanneblêd fan Latynske krúswurdpuzels. &lt;ref&gt;[https://www.latincrosswords.com/  puzels Hebdomada aenigmatum]&lt;/ref&gt;
* Yn it Portegeesk wurde diakrityske tekens weilitten, mei útsûndering fan ''Ç''. Sadwaande kin ''A'' krúsje mei ''Ã'' of ''Á''.
* Yn it Roemeensk wurde diakrityske tekens weilitten.
* Yn it Russysk ferdûbeld ''Ё'' as ''Е'' mar ''Й'' wurdt oars beskôge as ''И'' ; it sêfte teken ''Ь'' en it hurde teken ''Ъ'' nimme in oar hokje yn, oars as dat dat fan de foarige letter.
* Yn it Spaansk krúswurdriedsel folje de digrafen ''l'' en ''ll'' twa hokjes, hoewol’t se yn in tal âlde krúswurdpuzels (fan foar de staveringsherfoarming fan 1996) ien hokje beslaan.
* Yn it Tsjechysk en it Slowaaksk wurde diakrityske tekens respektearre en nimt ''ch'' , dy 't beskôge wurdt as ien letter, ien hokje yn beslach.

== Metapuzels ==
In metapuzel is in puzel dy't bestiet út ferskate subpuzels. De oplossingen foar dizze subpuzels liede mei elkoar ta it oplossen fan in einpuzel. Elke subpuzel is in stik fan 'e gruttere puzel. Alle subpuzels moatte wurde oplost om de definitive oplossing te finen.
Metapuzels wurde faak brûkt yn puzeltochten en kompetysjes. Se kinne ferskate foarmen oannimme, lykas krúswurdpuzels, [[logyske puzel]]s, [[wurdsiker]]s, ensfh. It oplossen fan in metapuzel freget faaks net allinnich it oplossen fan de yndividuele subpuzels, mar ek it ûntdekken fan it ferbân tusken de oplossingen fan de subpuzels.&lt;ref&gt;[https://www.puzzles.wiki/wiki/site Wiki Puzelsite]&lt;/ref&gt;

== Puzelfarianten ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:CrosswordUSA.svg|Amerikaanske styl
Ofbyld:CrosswordJPN.svg|Japanske styl
Ofbyld:BarredGridCrossword.jpg|Balkjes ynstee fan hokjes
Ofbyld:Fryske_Sweedske_puzel.png|Sweedske puzel
Ofbyld:Kryptogram_LC.jpg|kryptogram
&lt;/gallery&gt;
Der binne ferskate farianten op de krúswurdpuzel:

; Sweedske puzel
In [[Sweedske puzel]] wurket itselde as in krúswurdpuzel, mar de omskriuwings steane yn it diagram (op it plak dêr't oars de swarte hokjes steane). In pylkje jout de skriuwrjochting fan it oploswurd oan. Yn in Sweedsk diagram steane faak ien of mear foto’s dy’t in blok mei fekjes ferfange. Of de foto's jouwe in oanwizing foar ien of mear antwurden, bygelyks de namme fan in sporter of in soarte rymke dat dat oan de foto keppele wurde kin. Sweedske puzels hawwe meastentiids gjin symmetry, mar ha wol faak in mienskiplik tema (literatuer, muzyk, natoer, geografy, eveneminten, ensfh.)

; Trochrinner
By in [[trochrinner]] steane der gjin swarte fekjes yn it diagram, en moatte de wurden yn ien regel of kolom efter elkoar ynfold wurde. De puzelder wit dan net hoe lang oft elk oplossinsgwurd wêze moat. De omskriuwings fan de wurden binne ek per regel of kolom jûn. By drgere puzels is ek de regel of de kolom net oanjûn. Dat wurdt in folslein trochrinnende trochrinner neamd.
Frije krúswurdpuzels (&quot;kriskras&quot; -puzels), mei ienfâldige asymmetryske ûntwerpen, wurde faak sjoen op skoalwurkblêden, bernemenu's en oar amusemint foar bern. Diagrammen mei oare foarmen as fjouwerkante hokjes wurde ek sa no en dan brûkt. Sa ferskine yn de [[Friesland Post]] faak diagrammen yn de foarm fan in pompeblêd of in krystbeam.
; Kryptogram
In [[kryptogram]] is in krúswurdpuzel wêrby de oplossingen oan de hân fan kryptyske omskriuwings fûn wurde moatte.
It populêre boerdspul [[Scrabble]] is basearre op it prinsipe fan 'krusjende wurden'.

== Puzelûntwerpers ==
De krúswurdriedsels dy't hjoed de dei op de merk komme, wurde benammen makke mei folautomatyske kompjûterprogramma's. By ''Denksport'' bygelyks wurde de measte boekjes mei ien druk op de knop makke. De puzels dy't út it systeem komme binne daliks printree. 
Yndividuele puzelmakkers binne troch de automatisearring seldsum wurden: In Nederlân binne [[Jelmer Steenhuis]] en [[Jan Meulendijks]] in begryp en yn Fryslân ferskine fan Douwe van der Meulen Nederlânske krúswurdpuzels yn de [[Friesland Post]] en om de fjirtjin dagen Fryske krúswurdpuzels yn de [[Ljouwerter Krante]].

De puzels dy't yn Nederlân en Flaanderen ferskine, komme yn Nederlân trochgeans fan in puzelútjouwerij. Nederlânske titels fan puzelboekjes as ''Denksport'', ''Puzzelsport'', ''Sanders'' en ''Tien voor Taal'' binne allegear eigendom fan [[Keesing|Keesing Media Groep]]. Keesing is in soad oare Jeropeeske lannen in grutte spiler op puzelgebiet.

De swierrichheidsgraad fan de measte puzelblêden wure oanjûn mei stippen of stjerren. It oantal stjerren stiet foarop de puzelboekjes. Ien en twa stjerren binne de maklikste en fiif stjerren is it heechste by gewoane krúswurdpuzels. By oarsoarte puzels kin it heechste nivo wol njoggen stjerren wêze.
[[Ofbyld:Структура_3D-Спейсворда.JPG|thumb|3D-puzel]]
== Software ==
Software om krúswurdpuzels te meitsjen wurdt al sûnt 1976 skreaun; In populêr foarbyld wie Crossword Magic foar de Apple II yn 'e jierren tachtich.  De iere software fertroude op it ynfieren fan in list mei stopwurden en oanwizings en sette dan automatysk de antwurden yn in passend reaster. Dit wie in sykprobleem yn de kompjûterwittenskip, om't der in protte mooglike arranzjeminten mooglik binne dy't kontrolearre wurde moatte. De oergong fan benammen mei de hân makke puzels nei mei kompjûterstipe makke puzels begûn yn de jierren '90 doe't kompjûters genôch ûnthâld hiene om diagram-algoritmen brûkber te meitsjen (Windows 3.1). Sa ferskynde yn 1993 it programma ''Crossword Compiler'' fan [[Antony Lewis]], mei byhearrende wurdboeklisten. Neffens makkers late dit ta mear nijsgjirrige en kreative puzels, en it fermindere it tal ‘stoplappen’ fan saaie fraach-antwurden. By in puzelsoarte as [[trochrinner]] kin de software helpe om it diagram fol te setten mei lange wurden..

Troch minsklike fernimstigens te kombinearjen mei algoritmyske bekwaamheid, fergrutsje serieuze puzelmakkers de grinzen fan de foarrie mei libbene wurden en oare betinksels. By it skriuwen fan in krúswurdpuzel, &quot;sieddet&quot; in ûntwerper it reaster meast mei tema-items of, yn it gefal fan temaleaze puzels, wurden of útdrukkingen dy't se werklik brûke wolle. De makker blokkearret dan swarte fekjes en begjint úteinlik mei de rest yn te foljen.

Moderne software hat grutte databanken fan omskriuwings en antwurden, wêrtroch't de kompjûter willekeurich wurden selektearje kin foar de puzel. Mooglik mei begelieding fan de makker dy’t oan it ûnderwerp relatearre wurden of in spesifike set wurden kieze kin. In protte serieuze brûkers foegje wurden oan 'e databank ta as in útdrukking fan har persoanlike kreativiteit of foar gebrûk yn in winske ûnderwerp. De software kin de gearstaller ek helpe troch wurden te finen foar in spesifyk plak yn in reaster, troch fluch yn te sykjen nei alle wurden dy't passe. Software kin it foljen fersnelle troch wurden oan te rieden, út in databank, foar ferskate plakken yn it reaster. Hoewol’t in kompjûter automatysk in folslein reaster ynfolje kin, laitsje dejingen dy't har ambacht serieus nimme om de gedachte. &quot;Fertrouwe op automatysk ynfoljen is as it skriuwen fan in artikel sûnder oerlêzen, bewurkjen of herskriuwen,&quot; skriuwt ûntwerper Gorski. 

Mar de wurden en sinnen dy't de software foarstelt binne mar sa goed as de wurddatabank fan in krúswurdûntwerper. Serieuze konstrukteurs meitsje dêrom tige persoanlike listen mei tûzenen wurden, sinnen en nammen, keazen út elke tinkbere boarne: online wurdboeken, films, ferskes, petearen. Auteurs kinne ek de wurden yn harren listen in skoaresifer jaan. Sa kin de software werkenne hokker termen it meast weardefol binne en dy oanrikkemandearje boppe oare wurden.
&quot;Krúswurdpuzels moatte lykas elke oare keunst, it libben reflektearje,&quot; sei [[Will Shortz]] ris, dy't yn 1993 by de Times begûn. &quot;Ik sykje wurdskatkwaliteit, nei wurden en útdrukkingen dy't nijsgjirrich, libben en algemien fertroud binne, mei sa min mooglik ûndúdlikens of 'krúswurdpuzeltaal'. Want puzelders ferwachtsje net allinnich in bepaalde wurdskat, mar langje ek nei dy 'aha' mominten dy't komme mei it ûntsiferjen fan in lestige oanwizing of it ûntdekken fan in tema&quot;. &lt;ref&gt;[https://www.sciencefriday.com/articles/inside-the-box-crossword-puzzle-constructing-in-the-computer-age/ Inside the Box: Crossword Puzzle Constructing in the Computer Age], Julie Leibach, 19 septimber 2014&lt;/ref&gt;

==Rekôrs ==
Neffens it Guinness World Records fan 15 maaie 2007 is de meast produktive krúswurdgearstaller de Ingelsman [[Roger Squires]] út Ironbridge. Op 14 maaie 2007 publisearre hy syn 66.666e krúswurdpuzel, dat lyk stiet mei 2 miljoen omskriuwings. &lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/05/14/nclue14.xml (Pat-Ella) Crossword setter hits puzzling landmark], Richard Savill, The Daily Telegraph, 15 maaie 2007&lt;/ref&gt; Hy is ien fan fjouwer redakteuren dy't kryptyske puzels levere hawwe oan The Times, The Daily Telegraph, The Guardian, de Financial Times en The Independent. Hy hâldt ek it rekord foar it langste wurd dat ea brûkt is yn in publisearre krúswurdpuzel: de út 58 letters besteande [[Wales|Welske]] stêd [[Llanfair PG| Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch]], omskreaun as in anagram: ''Giggling troll follows Clancy, Larry, Billy and Peggy who howl, wrongly disturbating a place in Wales (58)''

Yn de New York Times en oare media waarden in tal rekôrs publisearre. &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200101085646/https://www.xwordinfo.com/ ''XWord Info'']&lt;/ref&gt;
* It minste oantal wurden yn in troch de wike publisearre krúswurdpuzel fan 15x15 puzel stie yn The New York Times fan 29 juny 2013, makke troch Joe Krozel, mei mar 50 wurden. &lt;ref&gt;[https://www.xwordinfo.com/Crossword?date=6/29/2013 Xwordinfo.com], New York Times, sneon 29 juny 2013 &lt;/ref&gt; 
* It minste oantal swarte fekjes yn in 15x15 krúswurdpuzel is 17 (dan bliuwe 208 wite fekjes oer, fêststeld op 27 july 2012 troch de Times Crossword Puzzle troch Joe Krozel. &lt;ref&gt;[https://www.xwordinfo.com/Crossword?date=7/27/2012 Friday, July 27, 2012 crossword troch Joe Krozel], Xwordinfo.com. 27 july 2012&lt;/ref&gt;
* It rekôr foar de measte krúswurdpuzels dy't yn The New York Times publisearre binne, stiet op namme fan Manny Nosowsky, dy't yn dy krante 241 puzels publisearre hat.
* [[Prahlada Rao|AN Prahlada Rao]], krúswurdûntwerper út [[Yndia]], kaam yn 2016 yn it ''Limca Book of Records'' foar it meitsjen fan it heechste oantal krúswurdpuzels yn Yndiaanske regionale talen. Yn 2019 waard syn namme fermeld yn it Kalam Book of World Records. &lt;ref&gt;[https://www.kalamsworldrecords.com/world-records-2019/ Kalams World Record Holders 2019]&lt;/ref&gt;

== Ferskaat ==
As model waard yn desimber 2000 in 3D SpaceSword makke, in trijediminsjonale romtlike krúswurdpuzel mei in spesjale struktuer.

{{commonscat}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.puzel.nl/pps/hm/sponsoredkr.htm Deistige Frysktalige krúswurd]
------
{{reflist}}
}}

{{Taalpuzel}}
[[Kategory:Taalpuzel]]</text>
      <sha1>ffxgxa1jy0zhfba86924f5k6310runk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paulus Scheltema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31785</id>
    <revision>
      <id>1230386</id>
      <parentid>1212096</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T15:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>red.</comment>
      <origin>1230386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="blk8srpe7kpzsh06znjlc0uoix71pd1" xml:space="preserve">'''Paulus Cornelis Scheltema''' ([[Frjentsjer]], [[14 desimber]] [[1752]] - dêre?, [[1 july]] [[1835]]) wie Fryske boer, skriuwer en ûntfanger fan de Direkte Belestings. 

As bynamme hie er ''Paulus Liger''. Hy wie de broer fan [[Jacobus Scheltema]]. As [[boer]] skreau er oer lânboufraachstikken, dêrnei kaam er by de belestingen te wurkjen. Op lettere jierren krige er niget oan it [[Frysk]]. Sa samle er Fryske sprekwurden en bemuoide er him mei it [[Achlum|Achlumer]] [[terskrjocht]]. Hy wie in freon fan [[Joast Halbertsma]]. De Maatskippij Letterkunde yn [[Leien]] en it [[Frysk Genoatskip]] hawwe hânskriften fan Paulus Scheltema.

{{boarnen|boarnefernijing=
*{{EvF|Scheltema, Paulus Cornelis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Scheltema, Paulus Cornelis}}
[[Kategory:Frysk amtner]]
[[Kategory:Frysk boer]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Persoan berne yn Frjentsjer]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Frjentsjer]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1752]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1835]]</text>
      <sha1>blk8srpe7kpzsh06znjlc0uoix71pd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luik (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36579</id>
    <revision>
      <id>1230388</id>
      <parentid>1227397</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T16:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbe ferwidere, + ynfoboks, + geografy, + kt, staafdiagram ferfongen troch in gewoane tabel en aktualisearre.</comment>
      <origin>1230388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6671" sha1="pe4p287ve8pcdk4tl1omu8iq5k9gade" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme           = Luik&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Liège''&lt;/small&gt;
| ôfbylding       = Liege View 03.jpg
| ôfbyldingstekst = Luik oan 'e Maas
| flagge          = LuikVlag.svg
| wapen           = Blason liege.svg
| lân             = {{BE}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Gewest
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Walloanje]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Luik (provinsje)|Luik]]
| boargemaster    = 
| stedsyndieling  = 
| gemeenteyndieling = 
| ynwennertal     = 197.323 &lt;small&gt;(01/01/2025)&lt;/small&gt;
| oerflak         = 69 km²
| befolkingstichtens = 2874,33 ynw./km²
| stêdekloft      = ± 750.000
| hichte          = 60 - 240 m
| stifting        = ± 7e iuw
| ferkearsieren   = A3, A25, A26, A602
| postkoade       = 4000–4032
| netnûmer        = 04
| tiidsône        = UTC+1
| simmertiid      = UTC+2
| koördinaten     = 
| webside         = [https://www.liege.be www.liege.be]
| mapname         = Belgje
| lat_deg = 50 | lat_min = 38 | lat_sec = 23 | lat_dir = N
| lon_deg = 5 | lon_min = 34 | lon_sec = 14 | lon_dir = E
| tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Luik yn Belgje
}}
'''Luik''' ([[Frânsk]] en offisjeel: ''Liège''; [[Waalsk]]: ''Lidje''; [[Nederlânsk]]: ''Luik'') is de haadstêd fan 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Luik (provinsje)|Luik]] (''Liège'') en it [[Luik (arrondissemint)|Luik]]. Gemeente Luik hat goed 195.000 ynwenners (2025) en in oerflakte fan likernôch 69 km².

== Geografy ==
De stêd leit yn it gebiet dêr't de heger lizzende [[Ardinnen]] oergeane yn 'e heuveleftige [[Haspengoa]] (Frânsk: Hesbaye), op it plak dêr't de rivier de [[Ourthe]] útmûnet yn 'e [[Maas]]. Troch de stêd streame hjoed-de-dei twa rivierearmen fan 'e Maas: de Maas en de foar in part keunstmjittige Dérivation (it ôfwetteringskanaal Luik), mei dêrtuskenyn it stedsdiel Outremeuse. Om it histoaryske sintrum hinne lei noch in rivierearm dy't yn de njoggentjinde iuw tichtsmiten is; dat is hjoed-de-dei noch goed te sjen oan it bochtsjende ferrin fan 'e Boulevard d'Avroy en de Boulevard de la Sauvenière.

De stêd wurdt omfieme troch hichten dy't eins in ûnderdiel foarmje fan it Ardinnenplato, dêr't de Maas en oare rivierkes de dellingen yn útslipe hawwe. De bekendste hichten binne de Sainte-Walburge, dêr't de sitadel fan Luik op stiet, de hichte Publémont (of Mont Saint-Martin) mei de Sint-Martensbasilyk, en de hichte fan Cointe, dêr't in monumintaal bouwurk út de tiid nei de [[Earste Wrâldkriich]] stiet en dat fanút grutte dielen fan 'e stêd te sjen is.

== Dielgemeenten ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
! # !! Namme !! Opp.&lt;br&gt;(km²) !! Ynwenners&lt;br&gt;(2025)!! Ynw./km² !! NIS-koade
|-
| 1 || align=&quot;left&quot; | Luik || 27,94 || 116.855 || 4.183 || 62063A-B-J-M
|-
| 2 || align=&quot;left&quot; | [[Wandre]] || 4,30 || 6.148 || 1.429 || 62063C
|-
| 3 || align=&quot;left&quot; | [[Jupille-sur-Meuse]] || 5,79 || 11.023 || 1.903 || 62063D
|-
| 4 || align=&quot;left&quot; | [[Bressoux]] || 2,02 || 12.281 || 6.073 || 62063E
|-
| 5 || align=&quot;left&quot; | [[Grivegnée]] || 4,79 || 21.098 || 4.408 || 62063F
|-
| 6 || align=&quot;left&quot; | [[Chênée]] || 3,28 || 9.024 || 2.754 || 62063G
|-
| 7 || align=&quot;left&quot; | [[Angleur]] || 15,02 || 10.636 || 708 || 62063H
|-
| 8 || align=&quot;left&quot; | [[Glain]] || 1,23 || 2.849 || 2.308 || 62063K
|-
| 9 || align=&quot;left&quot; | [[Rocourt (België)|Rocourt]] || 4,28 || 7.308 || 1.709 || 62063L

|}

== Befolking ==
=== Demografyske ûntwikkeling fan Luik oant de gemeentefúzje ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan de âlde gemeente Luik (1831–1976: foar de fúzje)
! Jier
| '''1831''' || '''1846''' || '''1856''' || '''1866''' || '''1880''' || '''1890''' || '''1900'''
|-
! Ynwennertal
| 58.752 || 75.961 || 89.411 || 99.129 || 123.131 || 147.660 || 157.760
|-
! Groei
| — || +29,3% || +17,7% || +10,9% || +24,2% || +19,9% || +6,8%
|-
! Jier
| '''1910''' || '''1920''' || '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1976'''
|-
! Ynwennertal
| 167.521 || 163.298 || 165.631 || 156.208 || 153.240 || 145.573 || 135.347
|-
! Groei
| +6,2% || -2,5% || +1,4% || -5,7% || -1,9% || -5,0% || -7,0%
|}
=== Demografyske ûntwikkeling fan 'e fúzjegemeente ===
Alle histoaryske gegevens binne op 'e hjoeddeiske gemeente fan tapassing, ynklusyf dielgebieten, lykas dy ûntstie nei de fúzje fan 1 jannewaris 1977.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente Luik (1831–2025)*
! Jier
| '''1831''' || '''1846''' || '''1856''' || '''1866''' || '''1880''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1910''' || '''1920''' || '''1930'''
|-
! Ynwennertal
| 68.779 || 89.943 || 106.075 || 118.772 || 152.837 || 185.727 || 206.384 || 228.887 || 226.356 || 235.948
|-
! Groei
| — || +30,8% || +17,9% || +12,0% || +28,7% || +21,5% || +11,1% || +10,9% || -1,1% || +4,2%
|-
! Jier
| '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1981''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2020''' || '''2025'''
|-
! Ynwennertal
| 231.502 || 239.933 || 242.986 || 214.119 || 196.825 || 185.639 || 192.504 || 197.217 || 197.323
|-
! Groei
| -1,9% || +3,6% || +1,3% || -11,9% || -8,1% || -5,7% || +3,7% || +2,5% || +0,1%
|}
&lt;small&gt;''* Sifers foar 1977 oer it hiele grûngebiet fan de hjoeddeistige fúzjegemeente.''&lt;/small&gt;
Tusken 1970 en 2000 wie der sprake fan in grutte krimp fan 'e befolking troch de de-yndustrialisaasje en de flecht fan ynwenners nei de foarstêden. It ynwennertal fan 'e stêdekloft sakke yn tritich jier fan hast 243.000 nei goed 185.000 ynwenners. Tusken 2000 en 2025 groeide it oantal ynwenners wer rjochting 200.000.

* &lt;small&gt;Boarnen: NIS en Stad Luik - Opm: 1806 o/m 1970=folkstellingen; fanôf 1977= ynwennertal 1 jannewaris; &lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;1927: Bressoux, Jupille, Herstal en Wandre komme by Luik&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;1977: Angleur, Bressoux, Chênée, Glain, Grivegnée, Jupille-sur-Meuse, Rocourt en Wandre en gebietsdielen fan Ans, Chaudfontaine, Herstal, Seraing, Saint-Nicolas, Esneux en Juprelle derby; oare dielen komme by Chaudfontaine, Blegny, Wezet en Oupeye&lt;/small&gt;

== Keppeling om utens ==
* {{fr}} [https://www.liege.be/ Offisjele webstee gemeente Luik]

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Sint-Lambertuskathedraal]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Liège|Luik}}
}}

{{Koördinaten|50_38_26_N_5_34_19_E_region:BE_type:city(466000)|50° 38' N, 05° 34' E}}

[[Kategory:Luik| ]]
[[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]]
[[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]]
[[Kategory:Waalske provinsjehaadstêd]]</text>
      <sha1>pe4p287ve8pcdk4tl1omu8iq5k9gade</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230394</id>
      <parentid>1230388</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T19:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keppeling om utens */ Tink?</comment>
      <origin>1230394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6658" sha1="2ei54itnts18owjyza8iak2n0b79k9f" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme           = Luik&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Liège''&lt;/small&gt;
| ôfbylding       = Liege View 03.jpg
| ôfbyldingstekst = Luik oan 'e Maas
| flagge          = LuikVlag.svg
| wapen           = Blason liege.svg
| lân             = {{BE}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Gewest
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Walloanje]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Luik (provinsje)|Luik]]
| boargemaster    = 
| stedsyndieling  = 
| gemeenteyndieling = 
| ynwennertal     = 197.323 &lt;small&gt;(01/01/2025)&lt;/small&gt;
| oerflak         = 69 km²
| befolkingstichtens = 2874,33 ynw./km²
| stêdekloft      = ± 750.000
| hichte          = 60 - 240 m
| stifting        = ± 7e iuw
| ferkearsieren   = A3, A25, A26, A602
| postkoade       = 4000–4032
| netnûmer        = 04
| tiidsône        = UTC+1
| simmertiid      = UTC+2
| koördinaten     = 
| webside         = [https://www.liege.be www.liege.be]
| mapname         = Belgje
| lat_deg = 50 | lat_min = 38 | lat_sec = 23 | lat_dir = N
| lon_deg = 5 | lon_min = 34 | lon_sec = 14 | lon_dir = E
| tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Luik yn Belgje
}}
'''Luik''' ([[Frânsk]] en offisjeel: ''Liège''; [[Waalsk]]: ''Lidje''; [[Nederlânsk]]: ''Luik'') is de haadstêd fan 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Luik (provinsje)|Luik]] (''Liège'') en it [[Luik (arrondissemint)|Luik]]. Gemeente Luik hat goed 195.000 ynwenners (2025) en in oerflakte fan likernôch 69 km².

== Geografy ==
De stêd leit yn it gebiet dêr't de heger lizzende [[Ardinnen]] oergeane yn 'e heuveleftige [[Haspengoa]] (Frânsk: Hesbaye), op it plak dêr't de rivier de [[Ourthe]] útmûnet yn 'e [[Maas]]. Troch de stêd streame hjoed-de-dei twa rivierearmen fan 'e Maas: de Maas en de foar in part keunstmjittige Dérivation (it ôfwetteringskanaal Luik), mei dêrtuskenyn it stedsdiel Outremeuse. Om it histoaryske sintrum hinne lei noch in rivierearm dy't yn de njoggentjinde iuw tichtsmiten is; dat is hjoed-de-dei noch goed te sjen oan it bochtsjende ferrin fan 'e Boulevard d'Avroy en de Boulevard de la Sauvenière.

De stêd wurdt omfieme troch hichten dy't eins in ûnderdiel foarmje fan it Ardinnenplato, dêr't de Maas en oare rivierkes de dellingen yn útslipe hawwe. De bekendste hichten binne de Sainte-Walburge, dêr't de sitadel fan Luik op stiet, de hichte Publémont (of Mont Saint-Martin) mei de Sint-Martensbasilyk, en de hichte fan Cointe, dêr't in monumintaal bouwurk út de tiid nei de [[Earste Wrâldkriich]] stiet en dat fanút grutte dielen fan 'e stêd te sjen is.

== Dielgemeenten ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
! # !! Namme !! Opp.&lt;br&gt;(km²) !! Ynwenners&lt;br&gt;(2025)!! Ynw./km² !! NIS-koade
|-
| 1 || align=&quot;left&quot; | Luik || 27,94 || 116.855 || 4.183 || 62063A-B-J-M
|-
| 2 || align=&quot;left&quot; | [[Wandre]] || 4,30 || 6.148 || 1.429 || 62063C
|-
| 3 || align=&quot;left&quot; | [[Jupille-sur-Meuse]] || 5,79 || 11.023 || 1.903 || 62063D
|-
| 4 || align=&quot;left&quot; | [[Bressoux]] || 2,02 || 12.281 || 6.073 || 62063E
|-
| 5 || align=&quot;left&quot; | [[Grivegnée]] || 4,79 || 21.098 || 4.408 || 62063F
|-
| 6 || align=&quot;left&quot; | [[Chênée]] || 3,28 || 9.024 || 2.754 || 62063G
|-
| 7 || align=&quot;left&quot; | [[Angleur]] || 15,02 || 10.636 || 708 || 62063H
|-
| 8 || align=&quot;left&quot; | [[Glain]] || 1,23 || 2.849 || 2.308 || 62063K
|-
| 9 || align=&quot;left&quot; | [[Rocourt (België)|Rocourt]] || 4,28 || 7.308 || 1.709 || 62063L

|}

== Befolking ==
=== Demografyske ûntwikkeling fan Luik oant de gemeentefúzje ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan de âlde gemeente Luik (1831–1976: foar de fúzje)
! Jier
| '''1831''' || '''1846''' || '''1856''' || '''1866''' || '''1880''' || '''1890''' || '''1900'''
|-
! Ynwennertal
| 58.752 || 75.961 || 89.411 || 99.129 || 123.131 || 147.660 || 157.760
|-
! Groei
| — || +29,3% || +17,7% || +10,9% || +24,2% || +19,9% || +6,8%
|-
! Jier
| '''1910''' || '''1920''' || '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1976'''
|-
! Ynwennertal
| 167.521 || 163.298 || 165.631 || 156.208 || 153.240 || 145.573 || 135.347
|-
! Groei
| +6,2% || -2,5% || +1,4% || -5,7% || -1,9% || -5,0% || -7,0%
|}
=== Demografyske ûntwikkeling fan 'e fúzjegemeente ===
Alle histoaryske gegevens binne op 'e hjoeddeiske gemeente fan tapassing, ynklusyf dielgebieten, lykas dy ûntstie nei de fúzje fan 1 jannewaris 1977.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente Luik (1831–2025)*
! Jier
| '''1831''' || '''1846''' || '''1856''' || '''1866''' || '''1880''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1910''' || '''1920''' || '''1930'''
|-
! Ynwennertal
| 68.779 || 89.943 || 106.075 || 118.772 || 152.837 || 185.727 || 206.384 || 228.887 || 226.356 || 235.948
|-
! Groei
| — || +30,8% || +17,9% || +12,0% || +28,7% || +21,5% || +11,1% || +10,9% || -1,1% || +4,2%
|-
! Jier
| '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1981''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2020''' || '''2025'''
|-
! Ynwennertal
| 231.502 || 239.933 || 242.986 || 214.119 || 196.825 || 185.639 || 192.504 || 197.217 || 197.323
|-
! Groei
| -1,9% || +3,6% || +1,3% || -11,9% || -8,1% || -5,7% || +3,7% || +2,5% || +0,1%
|}
&lt;small&gt;''* Sifers foar 1977 oer it hiele grûngebiet fan de hjoeddeistige fúzjegemeente.''&lt;/small&gt;
Tusken 1970 en 2000 wie der sprake fan in grutte krimp fan 'e befolking troch de de-yndustrialisaasje en de flecht fan ynwenners nei de foarstêden. It ynwennertal fan 'e stêdekloft sakke yn tritich jier fan hast 243.000 nei goed 185.000 ynwenners. Tusken 2000 en 2025 groeide it oantal ynwenners wer rjochting 200.000.

* &lt;small&gt;Boarnen: NIS en Stad Luik - Opm: 1806 o/m 1970=folkstellingen; fanôf 1977= ynwennertal 1 jannewaris; &lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;1927: Bressoux, Jupille, Herstal en Wandre komme by Luik&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;1977: Angleur, Bressoux, Chênée, Glain, Grivegnée, Jupille-sur-Meuse, Rocourt en Wandre en gebietsdielen fan Ans, Chaudfontaine, Herstal, Seraing, Saint-Nicolas, Esneux en Juprelle derby; oare dielen komme by Chaudfontaine, Blegny, Wezet en Oupeye&lt;/small&gt;

== Keppeling om utens ==
* {{fr}} [https://www.liege.be/ Offisjele webstee gemeente Luik]

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Luik (stad)]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Liège|Luik}}
}}

{{Koördinaten|50_38_26_N_5_34_19_E_region:BE_type:city(466000)|50° 38' N, 05° 34' E}}

[[Kategory:Luik| ]]
[[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]]
[[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]]
[[Kategory:Waalske provinsjehaadstêd]]</text>
      <sha1>2ei54itnts18owjyza8iak2n0b79k9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Ynfoboks sylboat</title>
    <ns>10</ns>
    <id>37016</id>
    <revision>
      <id>1230428</id>
      <parentid>1198068</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T10:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>Boattype, foar de namme fan de klasse; wie it better en neam dy &quot;klasse&quot;?</comment>
      <origin>1230428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1170" sha1="ot8ei02g8cijy5bclopryxtqzon0h2m" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;float: right; margin: 0 0 1em 1em; width:250px; border-collapse: collapse; font-size: 95%; clear: right; background: #ffffff;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffff00&quot; width=&quot;100%&quot; |'''{{{Boattype}}}'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[{{{Ofbyld}}}|{{{Ofbyld-bridte|240}}}px]]
|-
| align=center colspan=&quot;2&quot; |
{| style=&quot;background: none;&quot;
|- align=center
| {{#if:{{{Seilteken|}}}|{{border|[[{{{Seilteken}}}|40px|Seilteken fan {{{Namme}}}]]}}}}
|- align=center
| {{#if:{{{Seilteken|}}}|&lt;small&gt;Seilteken&lt;/small&gt;}}
|}
|-
|'''Lingte'''  || {{{Lingte}}}
|-
|'''Breedte'''  || {{{Breedte}}}
|-
|'''Djipgong'''  || {{{Djipgong}}}
|-
|'''Gewicht'''  || {{{Gewicht}}}
|-
|'''Bemanning'''  || {{{Bemanning}}}
|-
|'''Seiloerflak'''  || {{{Seiloerflak}}}
|-
|'''Untwerp'''  || {{{Untwerp}}}
|-
|'''Jier''' || {{{Jier}}}
|-
|}
&lt;noinclude&gt;
&lt;pre&gt;
{{Ynfoboks sylboat
| Boattype     =
| Ofbyld       =
| Seilteken    = 
| Lingte       =   
| Breedte      = 
| Djipgong     =
| Massa        = 
| Bemanning    = 
| Seiloerflak  = 
| Untwerp      =
| Jier         =
}}
&lt;/pre&gt;
[[Kategory:Ynfoboks|Sylboat]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ot8ei02g8cijy5bclopryxtqzon0h2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht oerlis:Ynfoboks sylboat</title>
    <ns>11</ns>
    <id>37018</id>
    <revision>
      <id>1230429</id>
      <parentid>1198069</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T10:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>boattypeklasse</comment>
      <origin>1230429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="587" sha1="fk4tr85hhw70ksr71nd97xyp25e1cvu" xml:space="preserve">;{Boattype} giel.
By de [[SKS]] en de skûtsjes binne de opskriften fan de tabellen giel. No soe ik de boppeste tekst {Boattype} ek tsjin in giele eftergrûn meitsje wolle. Wa kin soks foar elkoar krije?--[[Meidogger:Swarte Kees|Swarte Kees]] 21 aug 2010, 20.56 (CEST)
: Goed, ik haw dat dien. Op it stuit haw ik der net mear &quot;boattype&quot; by stean: Dat kin oars as dat in funksje hie. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])
:: I haw if &quot;boattype der wer bysetten, all liket it mear de &quot;klasse&quot; te wêzen. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]])</text>
      <sha1>fk4tr85hhw70ksr71nd97xyp25e1cvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indira Gandhi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37195</id>
    <revision>
      <id>1230404</id>
      <parentid>1130084</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T23:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1230404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3429" sha1="1syllrq84t3j327kbghmojl6pyrb4yd" xml:space="preserve">{{Politikus
| ôfbylding                   = Indira Gandhi in 1967.jpg
| ôfbyldingstekst             = Indira Gandhi (1967)
| ôfbyldingsbreedte           = 180px
| namme                       = 
| echte namme                 = Indira Priyadarshini Gandhi
| nasjonaliteit               = {{Flagge IN}}
| bertedatum                  = [[19 novimber]] [[1917]]
| berteplak                   = [[Allahabad]]
| stjerdatum                  = [[31 oktober]] [[1984]]
| stjerplak                   = [[New Delhi]]
| dynasty                     = 
| etnisiteit                  = 
| regionale identiteit        = 
| partij                      = [[Kongrespartij]]
| prizen                      = 
| ûnderskiedings              = 
| funksje1                    = Premier fan Yndia
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = [[1966]]-[[1977]]
| foargonger1                 = [[Lal Bahadur Shastri]]
| opfolger1                   = [[Morarji Desai]]
| funksje2                    = Premier fan Yndia
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = [[1980]]-[[1984]]
| foargonger2                 = [[Choudhary Charan Singh]]
| opfolger2                   = [[Rajiv Gandhi]]
| funksje3                    = 
| regear3                     = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
| funksje4                    = 
| regear4                     = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| funksje5                    = 
| regear5                     = 
| amtsperioade5               = 
| foargonger5                 = 
| opfolger5                   = 
| funksje6                    = 
| regear6                     = 
| amtsperioade6               = 
| foargonger6                 = 
| opfolger6                   = 
| funksje7                    = 
| regear7                     = 
| amtsperioade7               = 
| foargonger7                 = 
| opfolger7                   = 
| funksje8                    = 
| regear8                     = 
| amtsperioade8               = 
| foargonger8                 = 
| opfolger8                   = 
| regear9                     = 
| amtsperioade9               = 
| foargonger9                 = 
| opfolger9                   = 
| webside                     = 
}}'''Indira Priyadarshini Gandhi''' ([[Allahabad]], [[19 novimber]] [[1917]] - [[New Delhi]], [[31 oktober]] [[1984]]) wie de tredde en fiifde premier fan [[Yndia]]. Se regearde fan [[1966]] oant se yn [[1984]] fermoarde waard, mei in ûnderbrekking tusken [[1977]] en [[1980]]. Se studearre oan [[Somerville College]], ien fan de kolleezjes oan de [[Universiteit fan Oxford]].

Indira wie it iennichst bern fan [[Jawaharlal Nehru]], de earste premier fan Yndia. Har opfolger wie har soan [[Rajiv Gandhi]].

{{Stobbe|politikus}}

== Keppeling om utens ==
* [http://www.peopleforever.org/nfhomepage.aspx?nfid=972 Indira Gandhi har biografy {{en}}]

{{DEFAULTSORT:Gandhi, Indira}}
[[Kategory:Indira Gandhi| ]]
[[Kategory:Yndiaask politikus]]
[[Kategory:Yndiaask parlemintslid]]
[[Kategory:Yndiaask minister]]
[[Kategory:Premier fan Yndia]]
[[Kategory:Yndiaask sosjalist]]
[[Kategory:Yndiaask misdieslachtoffer]]
[[Kategory:Persoan dy't omkommen is by in moardoanslach]]
[[Kategory:Kasjmiersk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1917]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1984]]</text>
      <sha1>1syllrq84t3j327kbghmojl6pyrb4yd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>List fan boargemasters fan Frjentsjer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38930</id>
    <revision>
      <id>1230380</id>
      <parentid>1215356</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T14:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ Jan</comment>
      <origin>1230380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6915" sha1="4e0zw4bw3r6dvaa5ykk36c2zoqp2yz5" xml:space="preserve">Dit is in '''list fan [[boargemaster]]s fan de gemeente [[Frjentsjer (gemeente)|Frjentsjer]]'''. Sûnt [[1 jannewaris]] [[1984]] makket Frjentsjer diel út fan de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]].

{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
!perioade!!namme boargemaster!!partij of streaming!!opmerking
|-
|[[1490]] ||[[Douwe Rodmersma|D. (Douwe) Rodmersma]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;{{voetnoot web|url=http://home.wanadoo.nl/mpaginae/Franeker/Cannegieter.htm|titel=Cannegieter: grêfschriften Martinitsjerke Frjentsjer|besykdatum=17 septimber 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1544]] ||[[Pieter Gijsberts|P. (Pieter) Gijsberts]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|? - ? ||Jacob Roelofs van Dalen, of Dalenus || ||† yn [[1549]]&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|? - ? ||[[Liwe Dirckszoon|L. (Liwe) Dirckszoon]] || ||† yn [[1568]]&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1582]] ||[[Epe Jacobs|E. (Epe) Jacobs]] || ||&lt;ref&gt;{{voetnoot web|url=http://www.archieven.nl/index.php/db?miview=inv2&amp;mivast=0&amp;mizig=210&amp;miadt=36&amp;miaet=1&amp;micode=313&amp;miahd=723849&amp;milang=nl|titel=Archieven.nl|útjouwer=Archieven.nl|besykdatum=17 septimber 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1585]] ||Epe, of Ype Jacobs Juckema || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1586]] ||[[Rienck fan Cammingha|R. (Rienck) fan Cammingha]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1589]], [[1591]], [[1593]] ||Epe, of Ype Jacobs Juckema || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1597]] ||[[Abbe Frâns|A. (Abbe) Frâns]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1598]] ||[[Sjouke Ruurds Bants|S.R. (Sjouke Ruurds) Bants]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1600]] ||Epe, of Ype Jacobs Juckema || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1604]] ||[[Wijbe Gerryts Orcks|W.G. (Wijbe Gerryts) Orcks]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|? - ? ||[[Jurjen Pybes|J. (Jurjen) Pybes]] || ||&lt;ref&gt;{{voetnoot web|url=http://gw0.geneanet.org/index.php3?b=demoet&amp;lang=nl;p=jurjen;n=pybes|titel=Jurjen Pybes op GeneaNet|besykdatum=17 septimber 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1610]] ||[[Lambertus Staeckmans|L. (Lambertus) Staeckmans]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1610]], [[1613]] ||S.R. (Sjouke Ruurds) Bants || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1618]] ||W.G. (Wijbe Gerrytszn) Orcks || ||&lt;ref name=&quot;grêfsarken&quot;&gt;{{voetnoot web|url=http://members.home.nl/frits.zandveld/zerken/zuil0tot1.htm|titel=Register fan grêfsarken yn de martinitsjerke te Frjentsjer|besykdatum=17 septimber 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1623]] - [[1625]] ||[[Pieter Abbes|P. (Pieter) Abbes]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| [[1637]] - [[1639]] ||[[Jacobus Sibrandi Mancadan]] || || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dbnl.org/tekst/molh003nieu10_01/molh003nieu10_01_0796.php|titel=Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek. Deel 10|taal=nl|argyfurl=https://web.archive.org/web/20230624152804/https://www.dbnl.org/tekst/molh003nieu10_01/molh003nieu10_01_0796.php|argyfdatum=2023-6-24|auteur=P.J. Blok, P.C. Molhuysen|deade-url=n|datum=1937}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1652]] - [[1658]] ||[[Cornelis fan Ghemmenich|C. (Cornelis) fan Ghemmenich]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1658]] ||[[Frans Pieters Gerroltsma|F.P. (Frans Pieters) Gerroltsma]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1659]] ||[[Henricus Schotanus à Starringa|Dr. H.S. (Henricus Schotanus) à Starringa]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1660]] - [[1662]] ||[[Ids fan Gerroldsma|I. (Ids) fan Gerroldsma]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1663]] ||[[Johannes Arcerius|J. (Johannes) Arcerius]] || ||&lt;ref name=&quot;grêfsarken&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1667]],&lt;br/&gt;[[1670]] - [[1672]]&lt;br/&gt;[[1674]] - [[1676]] ||I. (Ids) fan Gerroldsma || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1678]] - [[1678]] ||[[Sijbrant Agges Brunia]] || ||Wie boargemaster sûnt 1 jannewaris [[1678]] oant syn ferstjerren op 15 novimber 1678&lt;ref&gt;{{voetnoot web|url=http://www.nikhef.nl/~louk/MESKW/generation14.html|titel=Kerrtiersteat Van Schothorst - Generatie 14|besykdatum=17 septimber 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|? - ? ||[[Wybe Jacobs Pibenga|W.J. (Wybe Jacobs) Pibenga]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1690]] - [[1705]] ||[[Taco Jelgersma|T. (Taco) Jelgersma]] || ||&lt;ref name=&quot;grêfsarken&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|? - ? ||[[Ageus Ennema|A. (Ageus) Ennema]] || ||&lt;ref&gt;{{voetnoot web|url=http://elwardhaagsma.blogspot.com/2010/04/kwartierstaat-elward-haagsma.html|titel=Kertiersteat Elward Haagsma}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1722]] ||[[Sake Tjepkes Tjepkema|S.T. (Sake Tjepkes) Tjepkema]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1723]] - ? ||[[Paulus Scheltema|P. (Paulus) Scheltema]] || ||† 21 april 1752&lt;ref&gt;{{voetnoot web|url=http://www.harlingerrijkdom.nl/fam/schelte.htm|titel=De preesters fan de Harnzer Rykdom|besykdatum=17 septimber 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1729]] ||[[Willem Aukes Nauta|W.A. (Willem Aukes) Nauta]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1733]] ||[[Sjoerd Tjepkes Salverda|S.T. (Sjoerd Tjepkes) Salverda]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|? - ? ||P. (Pitter of Pieter) Tjallings || ||Doopt op 18 july 1688&lt;ref&gt;{{voetnoot web|url=http://home.wanadoo.nl/braaksma444/alle/OverigeBraaksma.htm|titel=Achternaam Braaksma|besydatum=17 septimber 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1744]] ||[[Harmanus Gonggrijp|H. (Harmanus) Gonggrijp]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1756]] ||[[Pier Hessels Dijkstra|P.H. (Pier Hessels) Dijkstra]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[1757]] ||[[Johannes Haitsma|J. (Johannes) Haitsma]] || ||&lt;ref&gt;{{voetnoot web|url=http://zwina.deds.nl/tekst/SIERCKS.htm|titel=Parenteel van Haye (Siercks) SIERCKS|besykdatum=17 septimber 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1788]] ||[[Broer Adama|B. (Broer) Adama]] || ||&lt;ref name=&quot;cannegieter&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|? - ? ||[[Hayo Tuinhout]] || ||
|-
|[[1811]] - [[1815]] ||[[Jelle Banga|Dr. J. (Jelle) Banga]] || ||Funksje [[maire (boargemaster)|Maire]]&lt;ref&gt;{{voetnoot web|url=http://www.harlingerrijkdom.nl/fam/stinst.htm|titel=De priesters van de Harlinger Rijkdom|besykdatum=17 september 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[1847]] - [[1856]] ||Dr. J. (Jelle) Banga || ||
|-
|[[1862]] - [[1863]] ||[[Jan Minnema Buma]] || ||
|-
|[[1868]] - [[1882]] ||[[Pieter Lycklama à Nijeholt|P. (Pieter) Lycklama à Nijeholt]] || ||
|-
|[[1898]] - [[1913]] ||[[Jan Dirks|J. (Jan) Dirks]] || ||
|-
|[[1913]] - [[1923]] ||[[Lolle Klaas Okma|L.K. (Lolle Klaas) Okma]] || ||
|-
|[[1923]] - [[1944]] || [[Marius Gerhard de Kruijff|M.G. (Marius Gerhard) de Kruijff]] || ||
|-
|[[1944]] - [[1945]]? ||[[Kornelis van der Vlis|K.J. (Kornelis) van der Vlis]] || ||
|-
|[[1945]] - [[1975]] ||[[Jan Dijkstra (boargemaster)|J. (Jan) Dijkstra]] || ||
|-
|[[1975]] - [[1981]] ||[[Jaap Pop|Mr. J.J.H. Pop]] || ||
|-
|[[1981]] - [[1983]] ||[[Johan Oldenziel|Mr. J.O.E. Oldenziel]] || ||
|}

== Sjoch ek ==
* [[List fan boargemasters fan Frjentsjerteradiel]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Boargemaster fan Frjentsjer| ]]
[[Kategory:List fan boargemasters|Frjentsjer]]</text>
      <sha1>4e0zw4bw3r6dvaa5ykk36c2zoqp2yz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Donald Trump</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41912</id>
    <revision>
      <id>1230414</id>
      <parentid>1230135</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T04:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>353</id>
      </contributor>
      <comment>Ivana_Trump_shakes_hands_with_Fahd_of_Saudi_Arabia.jpg ferfongen troch [[c:File:State_Visit_of_King_Fahd_of_Saudi_Arabia_State_Dinner_Receiving_Line_with_Ivana_Trump_and_Donald_Trump_in_East_Room_-_DPLA_-_1a44d05819eab8ba3dcf7a6883ad92ba.jpg|State_Visit_o</comment>
      <origin>1230414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126058" sha1="hzm5v14uykohqxn4n57203qaoepsh9i" xml:space="preserve">{{Politikus
| namme                       = Donald Trump
| ôfbylding                   = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg
| ôfbyldingstekst             =
| ôfbyldingsbreedte           =220px
| echte namme                 = Donald John Trump
| nasjonaliteit               = [[File:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berteplak                   = Queens, [[New York (stêd)|New York City]]
| bertedatum                  = [[14 juny]] [[1946]]
| stjerplak                   = 
| stjerdatum                  = 
| etnisiteit                  = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútsers|Dútsk]] &lt;br&gt;[[File:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Skotten|Skotsk]]
| partij                      = [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]]
| prizen                      =
| funksje1                    = [[List fan Amerikaanske presidinten|Presidint fan de Feriene Steaten]]
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = [[2017]] – [[2021]]
| foargonger1                 = [[Barack Obama]]
| opfolger1                   = [[Joe Biden]]
| funksje2                    = 
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = [[2025]] - 
| foargonger2                 = [[Joe Biden]]
| opfolger2                   = 
| funksje3                    = 
| regear3                     = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
}}
'''Donald John Trump''' ([[New York City]], [[14 juny]] [[1946]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[ûndernimmer]], telefyzjepersoanlikheid, [[politikus]] (en skriuwer) dy't fan [[2017]] oant [[2021]] de 45e [[presidint fan de Feriene Steaten]] wie. By de [[Amerikaanske presidintsferkiezings 2016]] op 8 novimber 2016 waard er keazen nei't er [[Hillary Clinton]] fan de [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]] fersloech.&lt;ref&gt; Matt Flegenheimer en Michael Barbaro, [http://www.nytimes.com/2016/11/09/us/politics/hillary-clinton-donald-trump-president.html Donald Trump Is Elected President in Stunning Repudiation of the Establishment], ''The New York Times'', 9 novimber 2016, online.&lt;/ref&gt; Hy wûn de [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2024)|Amerikaanske presidintsferkiezings fan 2024]] en syn twadde termyn as presidint sette útein op [[20 jannewaris]] [[2025]]. Hy heart ta de [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]]. Ear't er presidint waard wie er net warber yn 'e polityk. Hy wie warber yn fêstgoed dêr't er hannele yn ûnreplik guod. Op basis fan it famyljebedriuw, opboud troch syn heit, makke er in ympearium yn ûnreplik guod, [[kasino]]'s, [[sport]] en [[transport]], wêrby't der in soarte [[satire|satiryske]] kultus ûntstien is om syn persoan. De namme &quot;Trump&quot; komt werom yn gebouwen dy't er bouwe litten hat (Trump Tower, Trump Taj Mahal ensfh.) en by gelegenheden komme grutte &quot;T&quot;'s in soad foar yn it dekor. Dêrnjonken waard er presintator fan it telefyzjeprogramma ''[[The Apprentice]]'' op [[National Broadcasting Company|NBC]].

== Komôf == 
Trump syn pake en beppe oan heitekant wiene Dútske ymmigranten út [[Kallstadt]] yn [[Rynlân-Palts]]. Syn pake [[Frederick Trump|Friedrich Trumpf]] emigrearre yn [[1885]] yn 'e âldens fan 16 jier nei New York dêr't er syn Dútske namme ta Frederick Trump feringelske.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.nl/books?id=SV_cDAAAQBAJ&amp;pg=PA23&amp;lpg=PA23&amp;dq=%22friedrich+trumpf%22+1885&amp;source=bl&amp;ots=curpSpIuV3&amp;sig=YVeYbZzX8Mo3_N2lLZ1rPNWRI7Q&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjI_uSTh8HPAhXCbhQKHZhVBhIQ6AEIKTAB#v=onepage&amp;q=%22friedrich%20trumpf%22%201885&amp;f=false |titel='' Trump Revealed: An American Journey of Ambition, Ego, Money, and Power'' |auteur=Michael Cranish, Marc Fisher |siden=33 |taal=en |datum=2016}}&lt;/ref&gt;

Trump syn mem [[Mary Ann MacLeod Trump|Mary Ann MacLeod]] (1912-2000) waard yn it doarp Tong op it eilân [[Lewis (eilân)|Lewis]] oan 'e westkust fan [[Skotlân]] berne. Doe't se 18 jier âld wie, yn [[1930]] moete se [[Fred Trump]] (1905-1999) by in fakânsje yn New York. Hja boasken yn [[1936]].

== Jonkheid en oplieding ==
[[Ofbyld:Donald Trump NYMA.jpg|thumb|left|Donald Trump yn 1964]]
Donald Trump waard op 14 juny 1946 as soan fan Fred Trump en Mary Ann MacLeoed berne yn [[Queens]], ien fan de fiif [[stedsdiel]]en (''boroughs'') fan [[New York (stêd)|New York]]. Hy hie twa susters en twa bruorren: [[Maryanne Trump Barry|Maryanne]], [[Fred Trump jr.|Fred jr.]], Elizabet en Robert. Fred jr. ferstoar yn 1981 yn 'e âldens fan 43 jier as gefolch fan [[alkoholisme]]. Donald hat sein dat er dêrtroch sels nea alkohol drinkt. Maryanne wie oant 2011 rjochter yn it Hôf fan Berop foar it 3e sirkwy.

Yn 'e tiid dat de húshâlding fan Trump yn Jamaica Estates wenne, gie Donald nei ''The Kew-Forest School'' yn [[Forest Hills]], in wyk yn Queens, New York, dêr't syn heit lid fan it skoalbestjoer fan wie. Guon fan syn sibben giene nei dy skoalle. Doe't Donald 13 jier wie, waard er fan dy skoalle ôftrape omreden syn [[hâlden en dragen]]. Dêrnei waard er troch syn âlden nei de ''New York Military Academy'' stjoerd, dêr't er syn enerzjy goed kwyt koe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.washingtonpost.com/news/answer-sheet/wp/2015/07/17/yes-donald-trump-really-went-to-an-ivy-league-school/ |titel=''Yes, Donald Trump really went to an ivy league school'' |útjouwer=[[The Washington Post]] |datum=17 july 2015 |argyfurl=https://web.archive.org/web/20181214214254/https://www.washingtonpost.com/news/answer-sheet/wp/2015/07/17/yes-donald-trump-really-went-to-an-ivy-league-school/ |argyfdatum=14 desimber 2018 |opropdatum=9 oktober 2016}}&lt;/ref&gt; Doe't er 17 jier we, helle er de rang fan kapitein op dy skoalle. Yn augustus 1964 sette er útein mei in stúdzje oan 'e Universiteit fan Fordham yn [[The Bronx]]. Twa jier letter gie er nei de Wharton School fan de [[Universiteit fan Pennsylvania]], dy't as ien fan mar in bytsje yn de Feriene Steaten in fêstgoedstúdzje oanbea. Hy studearre dêr ôf yn 1968 mei in [[Bachelor of Science]] yn 'e ekonomy.

Yn 'e snuorje fan 'e [[Fjetnamkriich]] koe er de militêre tsjinstplicht ûntrinne. Earst yn syn studintetiid (1964-1968) waard him fjouwer kear útstel jûn en dêrnei op medysk grûn omreden in [[hakspoar]]. Letter besleat de oerheid om neffens lotterijen út te meitsjen wa't nei Fjetnam stjoerd wurde soe, waard Trump ek nea oproppen.

== Saaklik libben == 
=== Fêstgoed === 
Nei syn stúdzje sette er yn 1968 syn karriêre útein yn it famyljebedriuw [[Elizabeth Trump &amp; Son]], dat yn 1923 troch syn beppe [[Elizabeth Christ Trump]] en syn heit Fred oprjochte waard. It bedriuw rjochte him ynearsten op midklasse hierhuzen yn de New Yorkske stedsdielen [[Brooklyn]], [[Queens]] en [[Staten Island]], dêr't se rasiale segregearre hierwenten yn eigendom hiene. Yn 1971 waard Donald presidint fan it bedriuw en sette er útein mei de [[Trump Organization]] as oerkoepeljend merk te brûken. Dat jiers ferhuze er it bedriuw nei [[Manhattan (New York)|Manhattan]] dêr't mear kapitaalkrêftige klanten wiene. Yn 1973 waard it bedriuw troch it ministearje fan Justysje oanklage omreden it wegerjen fan [[Afro-Amerikanen|swarte]] hierders, dêr't er yn 1975 in skikking oan die. 

==== Projekten yn Manhattan en Chicago ==== 
[[Ofbyld:Donald Trump with model of Television City.jpg|thumb|Donald Trump mei ien fan syn ôfseine bouprojekten yn Manhattan]]
Yn 1978 sette er útein mei de earste ûndernimming yn Manhattan; de renovaasje fan it ferfallen Commodore Hotel, njonken it sintraal stasjon [[Grand central Terminal]]. It finansierjen waard mooglik makke troch in koarting fan $400 miljoen op ûnreplik goedbelesting dy't syn heit foar him regele en dy't ek, mank mei [[Hyatt]], garant stie foar in bouliening fan $70 miljoen. Yn 1980 weriepene it hotel fannijs as ''Grand Hyatt Hotel'' en datselde jier krige er de rjochten en ûntwikkelje [[Trump Tower]], in [[wolkekliuwer]] fan mingd gebrûk yn Midtown Mannhattan. Dat gebou soe it haadkantoar fan de Trump Corporation húsmanje en bleau oant 2019 syn haadferbliuw.

Yn 1988 kocht Trump it Plaza Hotel mei in liening fan in konsortsium fan sechtjin banken. It hotel frege yn 1992 in fallisemintsbeskerming oan en in moanne letter waard in reorganisaasjeplan goedkard, dêr't de banken de kontrôle oer it pân by oernamen. Yn 1995 gie er fallyt mei mear as $3 miljard oan banklieningen en de kredytjouwers leine beslach op it Plaza Hotel mank mei de measte fan syn oare eigendommen yn in &quot;gruttte en lytsmeitsjende reorganisaasje&quot; dy't him der ta brocht en foarkom in persoanlik fallisemint. De abbekaat fan de liedende bank sei &quot;dat se it der allgear oer iens iene dat er better libjend as dea wêze koe&quot;.

Yn 1996 kocht en renovearre Trump it foar it grutste part leechsteande wolkekliuwer fan 71 ferdjippings op Wall Street 40, dy't letter omneamd waard ta ''Trump Building''. Yn 'e iere 1990-er jierren wûn er it rjocht en ûntjou in stik lân fan 28 hektare yn 'e wyk [[Lincoln Square (Manhattan)|Lincoln Square]] flakby de rivier de [[Hudson (rivier)|Hudson]]. Wrakseljend mei skulden fan syn oare ûndernimmings yn 1994, ferkocht er it grutste part fan syn belang yn it projekt oan Aziatyske ynvestearders, dy't it foltôgjen fan it plan finansiearren, [[Riverside South (Manhattan)|Riverside South]].

Trump syn lêste grutte bouprojekt wie ''[[Trump International Hotel and Tower (Chicago)]]'' mei 92 ferdjippings, dy't yn 2008 iepene waard. Yn 2024 berjochten [[The New York Times]] en [[ProPublica]] dat de Amerikaanske belestingtsjinst (IRS) ûndersocht as er twaris ferliezen ôfskreaun hie dy't ûntstien wiene troch it boppe de kosten kommen yn de bou en efterbliuwende ferkeap fan wenienheden yn it gebou dat er as weardeleas opjûn hie op syn belestingoanjefte fan 2008.

==== Kasino's en klubs ====
[[Ofbyld:Trump Taj Mahal, 2007.jpg|thumb|Yngong fan de ''Trump Taj Mahal''-kasino yn Atlantic City]]
Yn 1984 iepene Trump ''Harrah's at Trump Plaza'' yn [[Atlantic City (Nij-Jersey)|Atlantic City]] ([[Nij-Jersey]]), in [[hotel]] en [[kasino]], mei finansierring en help mei it behear fan [[Holiday Inn|Holiday Corporation]]. It wie fuortendaliks net winstjouwend en hy betelle Holiday yn 1986 $70 miljoen om it allinnichsizzenskip oer te nimmen. Yn 1985 kocht er it noch net iepene ''Atlantic City Hilton Hotel'' en neamde it om ta ''Trump Castle''. Alle twa kasino's fregen yn 1992 it ''[[Chapter 11]]''-fallisemintsbeskerming oan.

Trump kocht yn 1988 in tredde lokaasje yn Atlantic City, de ''Trump Taj Mahal''. It waard mei $675 miljoen finansierre oan ''[[junk bond]]s'' en waard foar $1,1 miljard foltôge. It waard yn april 1990 iepene. Yn 1991 frege er ''Chapter 11''-fallisemintsbeskerming oan. Under de bepalingen fan de werstrukturearringsoerienkomst, joech er de helte fan syn oarspronklike belang op en garandearre er persoanlike takomstige prestaasjes. Om syn $900 miljoen oan persoanlike skuld te ferminderjen, ferkocht er de ''Trump Shuttle''-loftfeartmaastskippij; syn megajacht, de ''[[Trump Princess]]'', dy't oan syn kasino's ferhierd waard en oan wâl bleau; en guon fan syn oare bedriuwen.

Yn 1995 rjochte Donald Trump ''Trump Hotels &amp; Casino Resorts'' (THCR) op, dy't de eigener fan ''Trump Plaza'' waard. THCR kocht de ''Trump Taj Mahal'' en ''Trump Castle'' yn 1996 en gie yn 2004 en 2009 fallyt, dêr't er 10 prosint eigener troch bleau. Hy bleau oant 2009 foarsitter.

Yn 1985 kocht Trump it lângoed [[Mar-a-Lago]] yn [[Palm Beach (Floarida)|Palm Beach]] ([[Floarida]]). Yn 1995 feroare er it lângoed ta in priveeklub mei ynwijingskosten en jierlikse kontribúsjes. In fleugel fan it hûs bleau er brûken as priveewente. Yn 2019 ferklearre er de klub ta syn haadferbliuwlak. De Trump Organization sette yn 1999 útein mei it bouwen en keapjen fan golfbanen. Hy hat der fjirtjin yn eigendom en beheart boppedat trije oare banen wrâldwiid mei de merknamme &quot;Trump&quot;.

==== Oankeap en ferkeap fan Amels yn Makkum ====
[[Ofbyld:Feadship_Makkum.jpg|thumb|It skipswerf fan Amels yn Makkum]]
Doe't Trump it niisneamde megajacht yn 1988 foar $29 miljoen fan de sultan fan [[Brûnei]] kocht, liet er it foar $10 miljoen opknappe by skipswerf Amels yn [[Makkum]]. Hy werneamde de boat ta ''Trump Princess''. Doe't it opknappen yn 1989 dien wie, makke er buorkundich dat er in twadde, noch gruttere boat fan 128 meter, de ''Trump Princess II'', yn Trump syn wurden &quot;justjes mear as 120 meter lang, tichter by 150 meter&quot;, bouwe litte soe. Amels krige de opdracht.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thegentlemansjournal.com/article/history-donald-trumps-luxury-yachts/ |titel=''Donald Trump's luxury yachts'' |útjouwer=''Gentleman's Journal'' |opropdatum=21 novimber 2024}}&lt;/ref&gt; Yn 1990 waard bekend dat Trump de hiele skipswerf keapje soe. In pear moanne letter ferkocht Trump de skipswerf lykwols al wer oan de Amerikaanske sakeman Peter Kutell, om't Trump troch syn kasino's yn finansjeel swier wetter bedarre wie. Ek de bou fan it twadde skip foar $230 miljoen waard stopset. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.deseret.com/1990/9/25/18882732/trump-sells-his-shipyard/ |titel=''Trump sells his shipyard'' |útjouwer= ''Deseret News'' |datum=5 septimber 1990 |opropdatum=21 novimber 2024}}&lt;/ref&gt; Oer de wurkmotivaasje by Amels wie Trump goed oer te sprekken. Neffens him hat er &quot;noch nea minsken hurder wurkjen sjoen by Amels yn Makkum&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://panorama.nl/artikel/488656/trump-favoriete-werklui-friezen |titel=''Trumps favoriete werklui: Friezen'' |útjouwer= Panorama |datum=25 novimber 2024 |opropdatum=21 novimber 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Oare ûndernimmingen === 
De Trump Organization hat de namme Trump as merknamme yn lisinsje jûn foar konsuminteprodukten en -tsjinsten, lykas itensguod, klaaing, kursussen en wente-ynrjochting. Neffens [[The Washington Post]] binne der mear as 50 lisinsje- of behearoerienkomsten dêr't syn namme by belutsen is, en dy hawwe op syn minst $59 miljoen oan ynkomsten bart foar syn bedriuwen. Yn 2018 wiene der noch ma twa konsumpsjeguodbedriuwen dy't syn namme yn lisinsje joegen.

Yn 1988 kocht Trump de ''Eastern Air Lines Shuttle'' en finansearre de oankeap mei $380 miljoen oan lieningen fan in syndikaat fan 22 banken. Hy neamde de loftfeartmaastskippij om ta ''Trump Shuttle'' en eksploitearre him oant 1992. Yn 1991 rekke er efterop mei it werombeteljen fan de lieningen en it eigendom gie nei de banken.

==== Sport ==== 
[[Ofbyld:Turnberry Hotel.jpg|thumb|left|Turnberry Hotel]]
[[Ofbyld:Donald Trump and Doug Flutie at a press conference in the Trump Tower.jpg|thumb|Donald Trump en Doug Flutie, quarterback fan de New Jersey Generals op in parsekonferinsje yn Trump Tower yn 1985]]
Yn 1983 kocht Trump de [[New Jersey Generals]], in [[Amerikaansk fuotbal]]team foar de [[United States Football League|USFL]]. Nei it seizoen fan 1985 rekke de USFL fallyt foar it grutste part omreden syn besykjen nei in hjerstskema oer te stappen sa't it mei de [[National Football League|NFL]] konkurrearje koe om sa in fúzje dêrmei ôf te twingen troch in [[meitingsrjocht]]saak oan te spannen.

Trump en syn Plaza Hotel hawwe ferskate bokswedstriden organisearre yn de ''Atlantic City Convention Hall''. Yn 1989 en 1990 liende er syn namme oan de Tour de Trump-hurdfytsomgong, dêr't er by besocht hie in Amerikaanske ekwifalint te kreëarjen fan Jeropeeske wedstriden lykas de [[Tour de France]] en de [[Giro d'Italia]].

Doe't Trump yn 1988 in fjochterij tusken [[Mike Tyson]] en Michael Spinks yn Atlantic City organisearre, wie er foar dy gelegenheid finansjeel adviseur fan Tyson.

De Trump Organization beheart in tal golfbanen en -klubs yn de Feriene Steaten en de rest fan 'e wrâld. Yn 2006 kocht Trump it lângoed Menie yn it [[Skotlân|Skotske]] plak Balmedie yn [[Aberdeenshire]] foar it oanlizzen fan in omstriden golfklub. Yn 2015 waard it heger berop fan Trump ôfwiisd, dêr't er beswier foar in [[wynmûnepark]], dat te sjen fan syn golklub ôf wie, oer makke. Op 11 febrewaris 2014 waard bekend dat Trump de Doonbeg Golf Club yn [[Ierlân]] kocht hie. De golfbaan waard omneamd ta de ''Trump International Golf Links''. Yn april 2014 kocht er it hotel en golfklub Turnberry yn [[Skotlân]], dat gauris yn it roaster fan ''[[The Open Championship]]'' foarkomt.

==== Skjintmewedstriden ==== 
Trump wie fan 1996 oant 2015 de eigener fan de skjintmewedstriden [[Miss USA]] en [[Miss Universe]], dêr't de lêste ien fan de meast bekende skjintmewedstriden yn 'e wrâld fan is. Yn 2015 holden [[National Broadcasting Company|NBC]] en [[Univision]] op mei de gearwurking mei de Miss Universe Organization nei de taspraak fan Trump oan it begjin fan syn kampanje foar de [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2016)|Amerikaanske presidintsferkiezings fan 2016]] op 16 juny dêr't er negative opmerkings oer Meksikanen en it Amerikaanske ymmigraasjebelied makke. Trump reagrearre dêrfoaroer mei in rjochtsaak tsjin Univision en easke $500 miljoen foar kontraktbrek en kwealaster. De telefyzjestjoerder Reelz kocht dêrnei de eksklusive rjochten en stjoer Miss USA út.

==== World Wrestling Entertainment ====
Trump mei graach de ''[[World Wrestling Entertainment]]'' (WWE) lije en is befreone mei de eardere foarsitter fan dat bedriuw [[Vince McMahon]]. Hy hat twa eveneminten fan ''Wrestlemania'' presentearre yn Trump Plaza en wie in warber meidogger yn ferskate shows. Yn 1991 waard it kampioenskip fan de ''World Bodybuilding Federation'', dy't yn it besit fan de WWE wie, yn Trump Taj Majal yn Atlantic City holden. Trump waard yn 2004 by de ''Wrestlemania XX'' by de ring troch [[Jesse Ventura]] ynterviewd. Hy ferskynde yn 2007 yn ''Wrestlemania 23'' yn in wedstriid mei de namme ''The Battle of the billionaires'', in fjochterij tusken [[Bobby Lashley]] en [[Umaga]]. Trump stie oan 'e kant fan Lashley en Vince McMahon oan 'e kant fan Umaga. [[Stone Cold Steve Austin]] wie de skiedsrjochter yn it saneamde ''hair versus hair'' (hier tsjin hier)-fjochterij. Dat betsjutte dat it hier fan Trump ôfskeard wurde soe, mocht Umaga winne en it hier fan Mcmahon as Lashley winne soe. Lashley wûn lang om let, en Trump skearde dêrnei McMahon keal.

Op 15 juny 2009 kundige McMahon oan yn 'e wrakselshow ''Monday Night Raw'' dat er it programma oan Trump &quot;ferkocht&quot; hie. Trump ferklearre dat er yn 'e folgjende ôflevering sûnder reklame ferskine soe en dat er tagongskaarten fergoedzje soe fan alle minsken dy't in tagongskaart foar dy show kocht hiene. De wyks dêrnei waard it programma saneamd troch McMahon &quot;weromkocht&quot; foar de dûbelde priis.

Yn 2013 waard Trump opnommen yn 'e ferneamdensfleugel fan 'e ''WWE Hall of Fame'' yn [[Madison Square Garden]] yn New York foar syn bydragen en promoasje fan WWE. De nachts dêrnei ferskynde er foar de fyfde kear yn ''WrestleMania''.

==== Media-ûndernimmingen ==== 
Trump hat 19 boeken ûnder syn namme skreaun. Guon dêrfan waarden skreaun of meiskreaun troch [[ghostwriter]]s. Syn earste boek, ''The Art of the Deal'' (1987) wie in [[New York Times]] [[Bestseller]]. Hoewol't er kreditearre waard as mei-auteur, waard it gânse boek troch Tony Schwartz skreaun. Neffens [[The New Yorker]] makke it boek Trump ferneamd as in &quot;embleem fan de suksesfolle tykoan&quot;. Hy hat ek yn ferskate films spile, wêrûnder [[The Little Rascals (film)|The Little Rascals]] út 1994.

Fan de 1990-er jierren ôf wie Trump wol 24 kear gast yn 'e nasjonaal syndikearre radiopraatprogramma ''[[Te Hoard Stern Show]]''. Fan 2004 oant 2008 hie er sels in eigen radioprogramma, ''Trumped!'' neamd. Fan 2011 oant 2015 wie er gastkommintator op it telefyzjeprogramma ''[[Fox &amp; Friends]]'' op [[Fox News]].
[[Ofbyld:Donald Trump star Hollywood Walk of Fame.JPG|thumb|Trump syn stjer op 'e [[Hollywood Walk of Fame]]]]
Fan 2004 oant 2015 wie Trump mei-produsint en gasthear fan de [[realitysearje]] ''[[The Apprentice]]'' en ''The Celebrity Apprentice''. Yn dy searje die er him foar as in superrike en suksesfolle direkteur dy't meidoggers eliminearre mei it biedwurd ''You are fired!'' (Do bist ûntslein!). De New York Times neamde syn ferskinen op de searje is in &quot;tige flattearjende, tige fiksjonalisearre ferzje fan dhr. Trump&quot;. De searje werskoep syn imago foar miljoenen sjoggers yn gâns it lân. Mei de byhearrende lisinsjeoerienkomsten fertsjinnen se him mear as $400 miljoen. Op [[16 jannewaris]] [[2007]] krige Trump syn eigen stjer op de [[Hollywood Walk of Fame]].

=== Juridyske saken en falliseminten ===
[[Roy Cohn]] wie de [[fixer]], abbekaat en riejouwer fan Trump foar 13 jier yn de 1970-er en 1980-er jiereen. Yn 1973 holp Crohn Trump en ferfolgje de Amerikaanske oerheid foar $100 miljoen oer beskuldigings dat Trump syn eigendommen rassediskriminearjende praktiken dêr op nei holden. De easken dy't Trump dêrfoaroer hie waarden ôfwiisd. Dêr folge in skikking mei de ûndertekening fan Trump dêr't se ynstimden mei desegregaasje. Yn 1975 waard in oerienkomst sletten dêr't Trump syn eigendommen ferplichte waarden en foarsjoch de ''New York Urban League'' fan in list fan alle fakatueren fan apparteminten alle wiken foar twa jier lang. Cohn yntrodusearre adviseur [[Roger Stone]] by Trump dy't Stone syn tsjinsten ynhierde en doch saken mei de federale oerheid.

Neffens in oersicht fan steats- en federale rjochtbankdossiers dy't troch [[USA Today]] yn 2018 útfierd waarden, wiene Trump en syn bedriuwen by mear as 4.000 steats- en federale rjochtsaken belutsen. Howol't er gjin persoanlik fallisemint oanfrege hie, hawwe syn hotel- en kasinobedriuwen yn Atlantic City en New York mei tefole skulden tusken 1991 en 2006 seis kear it ''Chapter 11''-fallisemintsbeskerming oanfrege. Hja bleaune operearjen wylst de banken de skulden fannijs strukturearren en syn oandielen yn 'e eigendommen ferminderen.

Yn 'e 1980-er jierren hawwe mear as 70 banken Trump $4 miljard útliend. Nei syn falliseminten yn 'e iere 1990-er jierren wegeren de measte grutte banken, mei útsûndering fan [[Deutsche Bank]], him jild te lienen. Nei de [[Bestoarming fan it Amerikaanske Kapitoal (2021)|bestoarming fan it Kapitoal]] yn 2021 besleat de bank yn 'e takomst gjin saken mear mei him of syn bedriuw te dwaan. Fan 'e iere 2000-er jierren ôf hawwe ferskate Russyske ynvestearders him út 'e brân holpen, doe't er folslein yn 'e nederklits like te bedarjen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://foreignpolicy.com/2018/12/21/how-russian-money-helped-save-trumps-business/ |titel=''How Russian money helped save Trump's business'' |útjouwer=''Foreign Policy'' |auteur=Michael Hirsch |21 desimber 2018 |opropdatum=21 novimber 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Netto-fermogen ===
[[Ofbyld:State Visit of King Fahd of Saudi Arabia State Dinner Receiving Line with Ivana Trump and Donald Trump in East Room - DPLA - 1a44d05819eab8ba3dcf7a6883ad92ba.jpg|thumb|Donald Trump (uterst rjochts) mei syn frou Ivana Trump dy't de hân fûsket mei kening [[Fahd fan Saûdy-Araabje|Fahd]] fan Saûdy-Araabje, mei presidint [[Ronald Reagan]] en ''First Lady'' [[Nancy Reagan]].]]
Yn 1982 kaam Trump foar it earst op de [[Forbes (tydskrift)|Forbes-list]] fan rike minsken om't hy in part fan de rûsde nettowearde fan $200 miljoen fan syn famylje yn eigendom hie. Troch syn ferliezen yn de 1980-er jierren ferdwûn er fan 1990 oant 1995 fan de list. Nei it yntsjinjen fan it ferplichte finansjele rapport by de [[Federale Ferkiezingskommisje]] (FEC) yn july 2015 kundige er in nettowearde fan likernôch $10 miljard oan. Gegevens dy't troch de FEC frijjûn waarden lieten op syn minst $1,4 miljard oan [[aktiva]] en $265 miljoen oan [[passiva]] sjen. Forbes rûsde dat syn nettowearde tusken 2015 en 2018 mei $1,4 miljard sakke. Yn har miljardêreranglist fan 2024 waard syn nettowearde op $2,3 miljard rûsd, itjinge er op it 1.438e plak yn 'e wrâld stiet.

Yn 2018 sei sjoernalist Jonathan Greenberg dat Trump him yn 1984 skille hie en him foardie as in sabeare meiwurker fan de Trump Organization mei de namme &quot;John Barron&quot;. Greenberg sei dat, om in hegere posysje op de Forbes-list fan 400 rike Amerikanen, Trump, sprekkend as &quot;Barron&quot;, falsk oanjoech dat Donald Trump mear as 90 prosint fan it bedriuw fan syn heit besiet. Greenberg skreau ek dat Forbes de rykdom fan Trump tige oerskat hie en him einlings net op de ranglisten fan 1982, 1983 en 1984 opnimme hawwe moatten hie.

Trump hat gauris sein dat er syn karriêre úteinsette mei &quot;in lytse liening fan ien miljoen dollar&quot; fan syn heit en dat er dy mei rinte werombetelje moast. Hy wie lykwols al miljonêr doe't er acht jier âld wie en liende op syn minste $60 miljoen fan syn heit, slagge der foar it grutste part net yn en betelje de leiningen werom en krige nochris $413 miljoen fan it bedriuw fan syn heit om him út syn kasinofiasko te helpen. Yn 2018 waard neamd dat er en syn famylje belestingfraude plachte hie en it belestingdepartemint fan de steat [[New York (steat)|New York]] begûn in ûndersyk. Syn ynvestearrings prestearren ûnder dy fan d eoandielen op de New Yorkske fêstgoedmerk. Forbes rûsde yn oktober 2018 dat syn nettowearde fan $4,5 miljard yn 2015 nei $3,1 miljard yn 2017 sakke en syn ynkomsten út produktlisinsjes fan $23 miljoen ta $3 miljoen. 

Trump syn belestingoanjeften fan 1985 oant 1994 lieten nettoferliezen sjen fan yn totaal $1,17 miljard. De ferliezen wiene heger as dy fan hast alle oare Amerikaanske belestingbeteller. De ferliezen yn 1990 en 1991, mear as $250 miljoen it jier, wiene mear as it dûbele fan dy fan de tichtsbywêzende belestingbetellers. Yn 1995 bedroegen syn rapportearre ferliezen $915,7 miljoen.

Yn 2020 krige ''The New York Times'' de belestinggegevens fan Trump oer in tiidrek fan twa desenniums. De ferslachjouwers ûntdutsen dat er ferliezen fan hûnderten miljoenen dollars oanjoech. Sûnt 2010 hie er ek $287 miljoen oan lieningen net werombetelle. Yn 'e 15 jier foar 2020 betelle er, mei help fan belestingkredite foar saaklike ferliezen, gjin ynkomstebelesting yn 10 fan dy jierren en yn 2016 en 2017 beide kearen $750. Hy kompensearre de ferliezen fan syn bedriuwen troch aktiva te ferkeapjen en te lienen, lykas in hypoteek fan $100 miljoen op Trump Tower (werfinansierre yn 2022) en de likwidaasje fan mear as $200 miljoen oan oandielen en obligaasjes. 
 
Yn oktober 2021 hie Trump mear as $1,3 miljard oan skuld, dêr't in grut part fan dutsen is troch syn besit. Yn 2020 wie er $640 miljoen skuldich oan banken en trustorganisaasjes, lykas de [[Bank of China]], Deutsche bank en [[UBS]] en $450 miljoen oan net ebkende skuldners. De wearde fan syn besit is heger as syn skuld.

== Earste politike ambysjes ==
[[Ofbyld:Donald Trump and Bill Clinton.jpg|thumb|Donald Trump en de doetiidske presidint [[Bill Clinton]] yn 2000]]
Trump registrearre him yn 1987 as [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikein]], yn 1999 as lid fan de ''Independence Party'', in regionale ôfdieling fan de [[Reform Party (Feriene Steaten)|Reform Party]] yn de steat New York, yn 2001 as [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokraat]], yn 2009 as Republikein, yn 2011 ûnôfhinklik en yn 2012 fannijs as Republikein.

Yn 1987 liet Trump grutte advertinsjes, dy't in hiele side yn beslach namen, yn trije grutte kranten, dêr't er syn miening yn joech oer it bûtenlânsk belied en hoe't it federale begruttingstekoart fuortwurke wurde koe. Yn 1988 beneiere er de kampanje fan de Republikeinske presidintskandidaat [[George Bush sr.]] of't er ek yn oanmerking komme koe dy syn ''running mate'' te wurden. Bush joech oan dat er dat fersyk mar &quot;nuver en net te leauwen&quot; fûn.

Yn [[1999]] hat Trump him ree ferklearre kandidaat te wêzen foar de presidintsferkiezings yn [[2000]] foar de Amerikaanske Reform Party. Yn 2010 liet Trump it op 'e nij yn him om gean om te besykjen presidint fan de Feriene Steaten te wurden liet er witte oan [[Fox News]]. &quot;Dit is de earste kear dat ik der echt foar gean wol&quot;, seit de Republikein. &quot;Ik wit it noch net seker, mar it fielt goed.&quot; &quot;Ik moat myn stientsje bydrage. Dit lân is fallyt en dat is in feit.&quot; 

== Earste presidintskip ==
=== Presidintsferkiezings 2016 ===
{{Apart|Amerikaanske presidintsferkiezings (2016)}}
[[Ofbyld:Donald Trump by Gage Skidmore 5.jpg|thumb|Trump op 'e kampanje yn Arizona yn 2016]]
Op [[16 juny]] [[2015]] stelde Trump him foar de [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] kandidaat foar it [[Amerikaanske presidint]]skip. Yn 't earstoan wiene der net folle dy't syn kandidatuer serieus namen, mar hy wist freon en fijân te ferrassen mei de oanhing dy't er mei syn [[populisme|populistysk]] boadskip mank benammen [[konservatisme|konservative]] Amerikanen wist te winnen. Hy fersloech yn 'e Republikeinske [[foarferkiezing]]s û.m. de âld-[[gûverneur]] fan [[Floarida]] [[Jeb Bush]], de jonge [[Latino's yn Noard-Amearika|Latino]]-[[politikus]] [[Marco Rubio]] en de [[kristendom|kristlik]]-[[fûnemintalisme|fûnemintalistyske]] [[Amerikaanske Senaat|senator]] [[Ted Cruz]]. Dat died er troch syn tsjinstanners [[skellen|kwetsende bynammen]] te jaan en op oare net-ynhâldlike manearen lytsman te meitsjen (lykas doe't er op folslein ûnfeitlike basis úthold dat de heit fan Ted Cruz belutsen west hie by de [[moard]] op presidint [[John F. Kennedy]]). Om't er mei sok dwaan de fêstige oarder fan 'e Republikeinske Partij folslein fan him ferfrjemde, hie Trump der klauwen oan om 'e [[politike partij|partij]] wer op ien line te krijen nei't er op [[19 juny]] [[2016]] op 'e [[Republikeinske Nasjonale Konvinsje]] yn [[Cleveland (Ohio)]] nominearre wie as de offisjele presidintskandidaat fan 'e Republikeinen. Foar in oansjenlik part slagge him dat ek net, en in grut diel fan 'e partij wegere om Trump syn [[politike kampanje|kampanje]] te stypjen of sels om foar him te stimmen, eat dat noch nea earder foarkommen wie yn 'e Amerikaanske politike skiednis. As syn [[fise-presidint]]skandidaat keas Trump [[Mike Pence]] út, de uterst konservative [[gûverneur]] fan [[Indiana]].

Underwilens hie de [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]] [[Hillary Clinton]] oanwiisd as offisjele presidintskandidate. Dat wie de earste kear dat ien fan 'e beide grutte Amerikaanske partijen in [[frou]] as presidintskandidaat keas. De dêropfolgjende kampanje foar de [[Amerikaanske presidintsferkiezings 2016|presidintsferkiezings]] ûntpopte him ta in ordinêrens en in dreksmiterij, sa't sels yn 'e Amerikaanske polityk noch nea earder sjoen wie. Trump hold út dat in soad [[yllegale ymmigrant|yllegale]] [[Latino's yn Noard-Amearika]] [[ferkrêfting|ferkrêfters]] en [[moard]]ners wiene, ûnthiet syn oanhingers dat er in [[muorre]] by de grins mei [[Meksiko]] lâns bouwe soe en dêr Meksiko foar betelje litte soe, en sei fierders dat er de grinzen fan 'e Feriene Steaten slute soe foar alle [[moslim]]s.

Trump betocht ek de [[bynamme]] ''Crooked Hillary'' (&quot;Kriminele Hillary&quot;) foar Clinton, om't se neffens him skuldich wie oan [[machtsmisbrûk]] en [[moard]] (op 'e trije Amerikaanske [[diplomaat|diplomaten]] dy't omkommen wiene by de [[oanfal op de Amerikaanske ambassade yn Benghazi]]). Hy warskôge har dat er derfoar soargje soe dat se yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] bedarje soe as hy de ferkiezings wûn. Ek [[e-mailskandaal fan Hillary Clinton|Clinton har e-mailskandaal]] waard wer oprakele en Trump besocht sels it [[Lewinsky-skandaal]], út 'e tiid fan it [[presidint]]skip fan Hillary har [[oarehelte|man]] [[Bill Clinton]], tsjin har te brûken. Clinton sels sloech werom mei û.m. ferwizings nei Trump syn misse setten yn it sakelibben en syn [[frouljushaat|denigrearjende útspraken oer en hâlding foar froulju oer]], sa't bgl. oan it ljocht kaam troch in [[lûdsopname]] út [[2005]], dêr't er op swetste oer it útheljen fan [[ûnwinske yntimiteiten]] by [[frou]]lju, û.m. troch se by de [[fagina]] te gripen. Neitiid kamen fyftjin froulju nei foarren dy't him fan [[seksuële oantaasting]] beskuldigen.

Neffens [[opinypeiling]]s wiene beide kandidaten tige ympopulêr by de gewoane Amerikanen, mar Trump noch mear as Clinton. Nettsjinsteande dat, en tsjin 'e útslaggen fan alle [[opinypeiling]]s yn, wûn Trump op [[8 novimber]] [[2016]] de presidintsferkiezings fan Clinton. De reden dêrfoar wie net, sa't de Republikeinen hawwe woene, dat de Trump in nije groep kiezers foar harren oanboarre hie, want der stimden minder minsken op him as dat der yn [[2012]] op [[Mitt Romney]] en yn [[2008]] op [[John McCain]] stimd hiene. Krektoarsom, de reden dat Trump de ferkiezings wûn, wie dat in grut part fan it Demokratyske elektoraat thúsbleau. Hoewol't der goed 2,5 miljoen stimmen mear op Clinton útbrocht waarden as op Trump, krige dy lêste troch it Amerikaanske kiesstelsel (dat net per útbrochte stim rekkenet, mar [[Amerikaanske steaten|steat foar steat]]) de mearderheid fan 'e [[kiesman (Feriene Steaten)|kiesman]]nen yn it ''[[Electoral College]]'' efter him.

=== Presidintskip earste termyn (2017-2021) === 
==== Beëdiging en earste dagen ==== 
[[Ofbyld:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|thumb|Beëdiging fan Trump op 20 jannewaris 2017]]
Trump waard op 20 jannewaris 2017 beëdige as presidint. By syn taspraak joech er de neidruk dat de Feriene Steaten yn alles op it earste plak komme soe. Neitiids swetste er dat er de &quot;grutste mannichte ea&quot; hie dy't oanwêzich wie by in presidinsjele beëdiging. Op loftfoto's wie lykwols op te meitsjen dat syn mannichte folle lytser wie as dy fan syn foargonger [[Barack Obama]]. Yn syn earste wike as presidint ûndertekene er seis omstriden beslissings, lykas it tastimming jaan foar it begjinnen fan prosedueres oangeande it ynlûken fan de ''[[Patient Protection and Affordable Care Act]]'', bekend as ''Obamacare'', it weromlûken út 'e ''[[Trans-Pacific Partnership]]''-ûnderhannelings, it fannijs ynfieren fan it Mexico City-belied, dy't federale subsydzjes oan net-oerheidsynstellings oangeande [[abortus]] febiedt, it fuortsetten fan oaljelinen Keystone XL en Dakota Access Pipeline, it fersterkjen fan de grinsbefeiliging en in planning- en ûntwerpsplan foar it bouwen fan in muorre oan 'e [[Grins tusken Meksiko en de Feriene Steaten|grins]] mei [[Meksiko]]. Ek stelde er in ynreisferbod yn dat jilde soe foar sân islamityske lannen, itjinge ta in gaotyske tastân op fleanfjilden late. Dat ferbod waard lykwols troch ferskate federale rjochtbanken fersteld, allyk in oanpaste ferzje dêrfan. 

Trump syn dochter [[Ivanka Trump|Ivanka]] en skoansoan [[Jared Kushner]] waarden respektyflik syn assistint en haadadviseur. Ear't Trump ynhuldige waard, ferhuze er syn bedriuwen yn in ''[[Trust (rjochtsfoarm)|irrevocable trust]]'' om &quot;himsels dúdlik fan syn saaklike belangen te skieden&quot;. Hy bleau lykwols fan syn bedriuwen profitearjen en wist hoe't it belied fan syn regear syn bedriuwen beynfloede. Hoewol't er sei dat er &quot;nije bûtenlânske plannen&quot; mije soe, sette de Trump Organizations plannen en útwreidings fuort yn bygelyks [[Skotlân]], [[Dûbai]] en de [[Dominikaanske Republyk]].

==== Ynlânsk belied ==== 
[[Ofbyld:Donald Trump Cabinet meeting 2017-03-13 01.jpg|thumb|It kabinet Trump-I (2017)]]
[[Ofbyld:President Trump Visits St. John's Episcopal Church (49964153176).jpg|thumb|Trump mei in groep offisjelen op en paad fan it Wite Hûs nei St.John's Episcopal Church]]
Trump sette mei syn presidintskip útein yn 'e snuorje fan de langst duorjende ekonomyske foarútgong yn 'e Feriene Steaten dy't yn 2009 begûn en einige doe't de [[koronapandemy|koroanapandemy]] yn 2020 útbriek. Yn desimber 2017 tekene er de ''Tax Cuts and Jobs Act'' dy't troch it [[Amerikaansk Kongres|Kongres]] sûnder stimmen fan de Demokraten goedkard waard. Dat wetsfoarstel ferlege de belestingtariven foar saken en yndifiduelen, wylst de saaklike belestingferlegings permanint wurde soene en dy fan de yndifiduelen yn 2025 ferrinne soene. De [[fennoatskipsbelesting]] waard ferlege fan 35% ta 21% en de boete foar it net hawwen fan sûnensfersekering neffens ''Obamacare'' waard op 0% set. Dejingen mei it leechste ynkommen hiene amper foardiel fan de belestingferlegings, wylst dy mei heger ynkommen dêr it measte foardiel fan hiene.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.policygenius.com/taxes/who-benefited-most-from-the-tax-cuts-and-jobs-act/ |titel=''Who benefited most from the Trump Tax Cuts'' |útjouwer=''Policy Genius'' |auteur=Derek Silva |datum=28 desimber 2021}}&lt;/ref&gt; It kabinet-Trump sei dat de belestingferlegings de oerheidsynkommen net ferleegje soene, mar yn 2018 wie it oerheidsynkommen lykwols 6,7% leger. Under Trump gie it begruttingstekoart mei 50% omheech ta $1 biljoen. Oan 'e ein fan syn earste termyn as presidint rûn de steattsskuld mei 39% omheech ta $27,75 biljoen en de [[steatsskuldkwota]] helle in rekôrhichte sûnte de [[Twadde Wrâldkriich]]. Trump slagge der net yn de ynfrastruktuerplan mei in kosteplaatsje fan $1 biljoen, dy't er yn syn kampanje tasein hie, troch te fieren.

Trump loek de Feriene Steaten út it [[Parys-akkoart]] oangeande it klimaat en hat ferskate kearen oanjûn net te leauwen yn 'e [[Opwaarming fan de ierde|opwaarming fan 'e ierde]]. Hy joech oan de produksje en útfier fan fossile brânstoffen te ferheegjen en hy ferlege it budzjet foar duorsume enerzjy mei 40%. Hy draaide it belied fan it kabinet-Obama werom oangeande klimaatferoaring en draaide 100 federale miljeuregels, lykas it tsjingean fan broeikasgassen, lucht- en wetterfersmoarging en it brûken fan gifstoffen, werom. Hy liet it omstriden oaljeboarjen yn it ''[[Arctic National Wildlife Refuge]]'' yn it noarden fan [[Alaska]] ta. 

Boppedat ûntmantele er federale regels oangeande bankwêzen, sûnens, arbeid, wapenbesit en miljeu nei oantrunen fan besibbe yndustryen. Lykwols 78 fan syn foarstellen waarden troch rjochtbanken hoholden. Yn syn kampanje krewearre Trump foar it ynlûken fan ''Obamacare'' en om it ferfangen mei &quot;wat folle betters&quot;. Hy slagge dêr lykwols net yn. Under syn regear ferlearen 23 miljoen Amerikanen harren sûnensfersekering.

Trump sette subsydzjeregelings oan ynstellings dy't [[abortus]], of oanrekommandaasjes dêrfoar diene, stil. Hy sei dat er foar it &quot;tradisjoneel houlik&quot; is, dochs oppenearre er dat it nasjonaal erkennen fan it homohoulik &quot;regele&quot; wie. Syn regear draaide wichtige ûnderdielen fan wurkplakbeskerming fan it regear-Obama tsjin diskriminaasje fan [[LHBT]]-minsken werom. It besykjen fan him en draai antydiskriminaasjebeskerming fan [[transgender]]-pasjinten waard yn augustus 2020 troch in federale rjochter hoholden. Trump wie tsjin wapenbehearsking wie, hoewol't er syn stânpunt dêrfoar yn 'e rin fan 'e tiid ferskood hat. Nei ferskate massale sjitpartijen yn syn amtstermyn woe er wetjouwing oangeande wapens foarstelle, mar liet dat yn 2019 wer sjittte. Trump is al in lange tiid foar de [[deastraf]]. Under syn regear ekeskutearre de federale oerheid 13 finzenen, mear as yn de 56 jier dêrfoar mei-inoar. Hy wie ek foar martelmetoaden lykas it ûnder wetter hâlden by ûnderfregings fan oppakte terroristen. Trump trúnde der ferskate kearen op oan en brûk it Amerikaanske leger tsjin de protesten tsjin de moard op de [[Afro-Amerikanen|Afro-Amerikaanske]] [[George Floyd]] troch in plysjeman yn [[Minneapolis]] yn juny 2020 tsjin. Syn krewearjen dêrfoar late ta feroardielen troch ûnder oaren [[Mark Esper]], de [[Ministearje fan Definsje (Feriene Steaten)|minister fan Definsje]], en ferskate militêre offisjelen. 

==== Ymmigraasje ====
[[Ofbyld:Ursula (detention center) 1.png|thumb]]
[[Ofbyld:Ursula (detention center) 2-res.jpg|thumb|Skate bern yn detinsjesintrum Ursula yn [[McAllen (Teksas)|McAllen]] (Teksas)]]
Ien fan syn wichtichste tema's yn syn ferkiezingskampanje wie it ymmigraasjebelied, en benammen yllegale ymmigraasje. Hy sei ta in [[Muorre fan Trump|muorre]] op de [[grins tusken Meksiko en de Feriene Steaten]] te bouwen en dat Meksiko dêrfoar betelje soe. Dat soarge foar in soad publisiteit. Der wurdt rûsd dat dêr likernôch 11 oant 12 miljoen ylligale ymmigranten yn 'e Feriene Steaten wenje. Neffens Trump bringe dy in soad drugs en kriminaliteit mei harren mei en neamde it kommen fan ymmigranten in &quot;ynvaazje&quot;. Neffens statistiken wurde Amerikaanske boargers twa kear sa folle arrestearre foar gewelds- en drugsynsidinten en fjouwer kear sa folle as eigendomsdelikten as yllegale ymmigranten. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nij.ojp.gov/topics/articles/undocumented-immigrant-offending-rate-lower-us-born-citizen-rate |titel=''Undocumented Immigrant Offending Rate Lower Than U.S.-Born Citizen Rate'' |útjouwer=National Institute of Justice |datum=12 septimber 2024 |opropdatum=28 novimber 2024}}&lt;/ref&gt; Hy sei ta dat er in soad yllegalen útsette soe. Ek woe Trump legale ymmigraasje beheine. 
[[Ofbyld:Donald Trump visits San Diego border wall prototypes.jpg|thumb|left|Trump ynspektearrtet guon prototypen foar syn grinsmuorre yn San Diego op 13 maart 2018]]
It regear-Trump skate mear as 5.400 bern fan migrantehúshâldings fan har âlden oan de grins tusken de Feriene Steaten en Meksiko, dat in grutte taname sûnt de simmer fan 2017 wie. Yn april 2018 kundige it regear-Trump in ''zero tolerance''-belied oan dêr't folwoeksenen, dy't fertocht waarden fan it yllegaal oerstekken fan de grins, fêstholden en strafrjochtlik ferfolge waarden, wylst har bern as net-begelate minderjierrige frjemdlingen apart set waarden. Dat belied wie net earder sa dien by eardere regearings en late ta lilkens yn binnen- en bûtenlân. Trump oppenearre, falsk, dat syn regear de wet folge en joech de Demokraten en syn foargonger, presidint [[Barack Obama]], de skuld, wylst de skiedings it belied fan syn regear wiene. Nei in soad iepenbier beswier joech er dêr oan ta en ûndertekene er en hjitte dat migrantehúshâldings byinoar bliuwe moasten. Op 26 july 2018 konkludearre federaal rjochter Dana Sabraw dat it regear-Trump &quot;gjin systeem hie om tafersjoch te hâlden&quot; op de skate bern en hjitte dat de skiedingen hoholden wurde moast. Nei it hjitten fan de rjochter skate it regear-Trump lykwols noch hieltyd mear as tûzen bern fan har famyljes. Fan 2018 ôf hat Trump krapoan 6.000 troepen ynset oan 'e grins mei Meksiko en hâld de measte [[Sintraal-Amearika|Sintraalamerikaanske]] migranten tsjin dy't asyl oanfreegje woene. Nei de tuskentiidske ferkiezings yn 2018 wûnen de Demokraten de mearderheid yn it [[Amerikaansk Hûs fan Offurdigen|Hûs fan Offurdigen]] en waard it foar Trump slimmer syn migraasjebelied út te fieren. Oan 'e ein fan syn termyn wie der mar in goed 100 km muorre oan de 1600 km lange grins mei Meksiko boud.

Nei de [[Terreuroanslach yn San Bernardino (2015)|oanslach]] yn [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]] yn 2015 woe Trump hawwe en jou in ynreisferbod oanfoar alle islamityske bûtenlanners. Letter feroare er it ta lannen mei in &quot;bewiisde skiednis fan terrorisme&quot;. Op 27 jannewaris 2017 ûndertekene er in wet dy't it talitten fan flechtlingen 120 dagen ferstelde en boargers fan [[Irak]], [[Iran]], [[Lybje]], [[Somaalje]], [[Sûdan]], [[Syrje]] en [[Jemen]] 90 dagen tagong wegere op grûn fan feiligensoerwagings. De wet waard fuortendaliks yn wurking steld en feroarsake in soad gaos op fleanfjilden. Protesten brieken de folgjende deis út op 'e fleanfjilden. De wet hie lykwols gjin juridyse basis en waard troch ferskate rjochters ôfwiisd. In op 'e nij besjoene wet waard op 6 maart 2017 ûndertekene, mar waard fannijs troch trije federale rjochters blokkearre. Yn in útspraak yn juny 2017 oardiele it [[Heechgerjochtshôf fan de Feriene Steaten|Heechgerjochtshôf]] dat it ynreisferbod hanthavene wurde koe op besikers dy't gjin &quot;leauwensweardige oanspraak fan in oprjochte relaasje mei in persoan of ienheid yn de Feriene Steaten&quot; hawwe.

==== Rjochterlike macht ====
[[Ofbyld:President Trump Nominates Judge Amy Coney Barrett for Associate Justice of the U.S. Supreme Court (50397882607).jpg|thumb|Trump mei Amy Coney Barrett]]
Trump hat yn totaal 226 federale rjochters beneamd, wêrûnder 54 foar de [[United States Court of Appeals|hôven fan berop]] en trije foar it [[Heechgerjochtshôf fan de Feriene Steaten|Heechgerjochtshôf]]: [[Neil Gorsuch]], [[Brett Kavanaugh]] en [[Amy Coney Barnett]]. Troch dy trije beneamings ferskode it Heechgerjochtshôf nei rjochts dêr't no seis fan de njoggen rjochters [[konservatyf]] wiene. Yn 'e ferkiezingskampanje hat Trump tasein dat er de abortuswet ''[[Roe v. Wade]]'' ûngedien meitsje soe as er keazen wurde soe en de kâns krije soe en om twa of trije anty-abortusrjochters te beneamen. Letter striek er mei de eare doe't Roe weromdraais waard yn ''[[Dobbs vs. Jackson Women's Health Organization]]''. Alle trije stimden mei de mearderheid. Trump makke lytsman fan rjochtbanken en rjochters dêr't er it net mei iens wie, en gauris in persoanlike bewurdingen. Syn útspraken laten ta it mistrouwen fan it publyk yn 'e rjochterlike macht.

==== Bûtenlânsk belied ==== 
Trump syn bûtenlânsk belied waard skaaimerke troch syn negative hâlding foar de Amerikaanske bûnsmaten oer en syn priizgjen fan autokratyske bestjoerders en diktators, lykas [[Viktor Orbán]], [[Vladimir Pûtin]] en [[Kim Jong-un]].

===== Hannel =====
[[Ofbyld:-G7Biarritz (48616362963).jpg|thumb|Trump op 'e 45e top fan 'e G7 yn Biarritz yn 2019]]
Trump rûn syn kampanje op, en yn syn taspraak nei syn ynhuldiging joech er de neidruk dat it grûnwurk fan syn belied wie, dat de Feriene Steaten yn alles op it earste plak komme soe. Hy woe it grutte hannelstekoart, dy't de Feriene Steaten sûnt 1976 hie, yn in hannelsoerskot omsette. Hy fûn dat de wichtichste hannelspartners, lykas [[Sina]], [[Kanada]], [[Meksiko]] en [[Dútslân]], dêr't de Feriene Steaten mei elts in hannelstekoart hie, net earlik foar de Feriene Steaten oer wie. Trump loek de Feriene Steaten út 'e ûnderhannelings oer it ''[[Trans Pacific Partnerhip]]'' (TPP) en lei tariven op foar de ymport fan [[stiel]] en [[aluminium]]. Hy begûn in hannelskriich mei Sina troch de tariven op 818 kategoryen (mei in wearde fan $50 miljard) fan Sineesk guod dy't troch de Feriene Steaten ymportearre waarden tige te ferheegjen. Hoewol't er sei dat ymporttariven troch Sina oan 'e Amerikaanske skatkiste betelle wurde soene, wurde se yn werklikheid troch it Amerikaanske bedriuwslibben, dy't it guod út Sina ymportearje, betelle en yndirekt dus ek de Amerikaanske konsumint. Hoewol't er yn syn ferkiezingskampanje tasein hie en ferminderje de grutte hannelstekoarten, skeat it hannelstekoart ûnder Trump omheech. Ek de Amerikaanske produksjebanen, dy't er tasei nei Amearika weromhelje te wollen, namen ûnder syn regear mei likernôch 200.000 ôf. Nei nije ûnderhannelings yn 2017 en 2018 waard de oerienkomst tusken de Feriene Steaten, Meksiko en Kanada (USMCA) fan krêft yn july 2020 as opfolger fan [[NAFTA]], dêrt' er mar amper fan ferskilde.

===== NATO en Ruslân =====
[[Ofbyld:President Trump at the G20 (48144047611).jpg|thumb|Trump en Pûtin fûstkje inoar op 'e top fan 'e G20 yn Osaka yn juny 2019]]
Trump wie ek kritysk foar de [[NATO]] oer dêr't it him net noaske dat in soad leden net de grins fan 2% fan 'e BBP oan definsje bestegen. Hy hat ferskate kearen oanjûn it nut fan NATO net yn te sjen en sels oppenearre er dat de Feriene Steaten har faaks út it bûnsgenoatskip weomlûke moatte soe, ta noed fan in soad Jeropeeske bûnsmaten. Ek hie er krityk op de [[Nord Stream]]-gaspiiplieding fan [[Ruslân]] nei Dútslân, dêr't er Dútslân fan beskuldige ôfhinklik fan Ruslân te wurden en hy seach net yn wêrom't Amearika Dútslân dan helpe soe te beskermjen, mocht der ea in konflikt mei Ruslân ûntstean. Foar Ruslân oer hie Trump suver in yngewikkelde hâlding. Hy karde de [[Anneksaasje fan de Krim (2014)|Russyske anneksaasje]] fan de [[Krim]] ôf, mar it regear-Trump fersêfte de swierste sanksjes dy't de Feriene Steaten tsjin Russyske ienheden ynsteld hie nei de anneksaasje. Trump loek him dêrfoaroer út it [[INF-ferdrach]], ûnder ferwizing nei it mooglik net neilibjen fan Ruslân. Hy stipe in mooglik weromkommen fan Ruslân yn 'e [[G7]]. Trump priizge gauris en bekritisearre komselden de Russyske presidint [[Vladimir Pûtin]]. Nei't er Pûtin by de top yn [[Helsinki]] yn 2018 moete, leaude er Pûtin dy't de Russyske ynminging yn 'e Amerikaanske presidintsferkiezings fan 2016 ûntkende oer de Amerikaanske ynljochtingetsjinsten. 

===== Noard-Koreä =====
[[Ofbyld:Kim and Trump shaking hands at the red carpet during the DPRK–USA Singapore Summit.jpg|thumb|Trump en 'e Noardkoreaanske lieder Kim Jung-un fûstkje by de moeting yn Singapoer yn juny 2018]]
Yn 2017 boaze de bedriging mei mooglike kearnwapes út [[Noard-Koreä]] oan. Trump eskalearre syn retoaryk en warskôge dat Noardkoreaanske agrresje mei &quot;fjoer en woastens sa't de wrâld noch nea sjoen hie&quot; beändere wurde soe. Yn 2017 ferklearre er dat er krewearje woe foar in folsleine denuklearisaasje fan Noard-Koreä en neamde er lieder [[Kim Jong-un]] ''little rocket man'' (lytse raketman). Nei in perioade fan spanning wikselen de twa lieders op syn minst 27 brieven út dêr't de twa manlju in waarme persoanlike freonskip beskreaunen. Yn 2019 hefte Trump guon Amerikaanske sanksjes tsjin Noard-Koreä op tsjin de oanrekommandaasje fan syn [[Ministearje fan Finânsjes (Feriene Steaten)|ministearje fan Finânsjes]] yn. Trump wie de earste sittende Amerikaanske presidint dy't in Noardkoreaansk lieder moete. Hy moete Kim trije kear: yn [[Singapoer]] yn 2018, yn [[Hanoi]] yn 2019 en yn 'e [[Koreaanske Demilitarisearre Sône]] yn 2019, dêr't er sels oer de grins hinne stapte. Dêr waard lykwols gjin denuklearisaasje-oerienkomst berikt en de petearen yn oktober 2019 mislearren. Hoewol't Noard-Koreä sûnt 2017 gjin kearnproeven mear útfierde, bleau it syn arsenaal oan kearnbommen en ballistyske raketten opbouwen.

===== Afganistan ===== 
Yn syn ferkiezingskampanje trúnde Trump oan op it weromlûken fan it Amerikaanske leger út [[Afganistan]] wei. Yn 2017 naam it tal Amerikaanske troepen ta fan 8.500 ta 14.000. Yn febrewaris 2020 ûndertekene er tusken de Feriene Steaten en de [[Taliban]] dêr't oproppen waard ta it weromlûken fan bûtenlânske troepen yn 14 moanne tiid &quot;ôfhinklik fan de garânsje dat de Taliban Afgaansk grûn net troch terroristen brûke litte sil mei as doel de Feriene Steaten en syn bûnsmaten oan te fallen&quot;. Boppedat sei de Feriene Steaten ta en lit 5.000 Talibanstriders, dy't troch it Afgaanske regear finzennommen waarden, frij. Oan 'e ein fan syn amtstermyn waarden de 5.000 Taliban frijlitten, en nettsjinsteande dat de Taliban oanfallen op Afgaanske troepen útfieren bleau en leden fan [[Al-Qaida]] yn syn liederskip opnaam, waard it tal Amerikaanske troepen ta 2.500 werombrocht.

===== Midden-Easten =====
[[Ofbyld:Abdel Fattah el-Sisi, King Salman of Saudi Arabia, Melania Trump, and Donald Trump, May 2017.jpg|thumb|Trump mei kening Salman fan Saûdy-Araabje en de Egyptyske presidint Abdel Fattah el-Sisi op 'e top fan [[Riyad]] fan 2017]]
[[Ofbyld:President Trump and The First Lady Participate in an Abraham Accords Signing Ceremony (50345629858).jpg|thumb|De ûndertekening fan de Abraham-akkoarten]]
Yn maaie 2018 loek Trump de Feriene Steaten werom út it nukleêre ferdrach mei [[Iran]], dy't yn 2015 oerienkommen wie mei as doel de measte sanksjes tsjin Iran op te heffen yn ruil foar beheinings op it nukleêre programma fan Iran. Analisten hawwe opmakke dat it Amerikaansk weromlûken dêr ta late dat Iran tichter by it ûntwikkeljen fan in kearnwapen kaam. Op 1 jannewaris 2020 joech Trump it befel op de moard op de Iraanske generaal [[Qasem Soleimani]], dy't hast alle wichtige Iraanske en troch Iran stipe operaasjes yn 'e lêste desenniums laat hat. Iran dêrfoaroer ferjilde mei twa raketoanfallen op Amerikaanske loftbases yn [[Irak]]. Tsientallen soldaten rûnen traumatyske holleferwûnings op. Trump makke lytsman fan harren en se waarden ynearsten ''[[Purple Heart]]''-medaljes en de byhearrende foardielen wegere.

Trump joech yn 2017 en 2018 opdracht ta raketoanfallen op it rezjym fan diktator [[Basjar al-Assad]] fan [[Syrje]] as ferjilding foar de gemyske oanfallen op twa plakken dy't yn hannen fan de rebellen wie. By dy gemyske anfallen kamen in protte bern by om. Yn desimber 2018 ferklearre Trump dat de [[Islamityske Steat]] ferslein wie, yn tsjinspraak mei de evaluaasjes fan it ministearje fan Definsje en hy hjitte it weromlûken fan Amerikaanske troepen út Syrje wei. Syn minister fan definsje, [[James Mattis]] naam dêrnei [[ûntslach]] as protest en neamde it beslút fan Trump it yn 'e steek litten fan 'e Koerdyske bûnsmaten fan de Feriene Steaten dy't in wichtige rol spile hawwe yn 'e striid tsjin 'e Islamitsyke Steat.

Trump stipe it belied fan de [[Israel]]yske [[premier]] [[Benjamin Netanyahu]] in soad. Under Trum erkende de Feriene Steaten [[Jeruzalim]] as haadstêd fan Israel en de Israelyske sûvereiniteit oer de [[Golanhichte]], itjinge late ta ynternasjonaal feroardielen, wêrûnder de [[Algemiene Gearkomste fan de Feriene Naasjes|Algemiene Gearkomste]] fan 'e [[Feriene Naasjes]], de [[Jeropeeske Uny]] en 'e [[Arabyske Liga]]. Yn 2020 wie er gasthear by it ûndertekenjen fan de [[Abraham-akkoarten]] tusken Israel en de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en [[Bahrein]] om harren bûtenlânske relaasjes te ferbetterjen.

Trump stipe ek de troch [[Saûdy-Araabje]] late yntervinsje yn [[Jemen]] tsjin de [[Hûty-beweging]] en tekene yn 2017 in oerienkomst fan $110 miljard om wapens oan Saûdy-Araabje te ferkeapjen. 

==== Covid 19 ====
{{Apart|COVID-19}}
Yn desimber 2019 briek in wrâldwide útbraak fan de nije ynfeksjesykte [[COVID-19]] út. De earste besmetting yn 'e Feriene Steaten waard op 20 jannewaris 2020 fêststeld. Op 31 jannewaris kundige de minister fan Folkssûnens [[Alex Azar]] in foar in part ynreisferbod foar net-Amerikanen dy't út [[Sina]] wei nei de FS reizgje woene. Dat ferbod waard op 2 febrewaris fan krêft.
[[Ofbyld:White House Press Briefing (49666120807).jpg|thumb|Trump by in parsekonferinsje yn it Wite Hûs op 15 maart 2020]]
Presidint Trump naam net flugge aksje op 'e [[pandemy]]. Hy negearre de earste alarmsinjalen fan amtlike sûnenssaakkundigen en syn minister fan Folkssûnens Alex Azar. Ek warskôgings oer de iepenbiere sûnens negearre er, wylst er him yn it earste plak op de ekonomyske en politike gefolgen fan de útbraak konsintrearre. Hy bleau mar bewearen dat der yn in pear moanne tiid in faksin útkomme soe, dochs offisjele ynstânsjes, lykas it ministearje fan Folkssûnens ((HHS) en it Sintrum fan Sykteprevinsje (CDC) hawwe him der hieltyd wer op oansprutsen dat it in jier oant oardel jier duorje kin. Ek beare er de beskikberens fan testmateriaal ôf te sizzen dat &quot;elkenien dy't in test dwaan wol, in test krije kin&quot;, wylst de oanwêgens fan testmateriaal ûnfoldwaande wie. Op 6 maart tekene er de ''Coronavirus Preparedness and response Supplement Appropriations Act'', dêr't $8,3 miljard foar útlutsen waard foar in needfûns foar federale ynstânsjes. Op 13 maart waard syn foar in part ynreisferbod fan krêft foar reizgers út it grutste part fan Jeropa. Ek rjochte er him foar it earst yn in serieuze taspraak út it ''[[Oval Office]]'' fan it Wite Hûs wei ta it Amerikaanske folk oer it &quot;ferskriklike firus&quot;. Mids maart hold Trump parsekonferinsjes mei oanwêzigens fan medyske saakundigen en meiwurkers, dy't bytiden him tsjinsprekke moasten wannear't er net falidearre behannelings en medikaasjes priizge. By dy konferinsjes pochte er oer syn oanpak fan 'e pandemy en kreake er syn tsjinstanner, presidintskandidaat [[Joe Biden]], en leden fan it parse-korps fan it Wite Hûs ôf.

Op 16 maart erkende er lang om let dat de pandemy net ûnder kontrôle wie en it kommen fan in ressesje mooglik wie. Op 3 april makke Trump buorkundich dat de federale oerheid budzjetten út 'e CARES Act brûke soe om sikehûzen te beteljen foar ûnfersekere pasjinten dy't besmet rekke wiene mei it koronafirus. Tagelyk kreake er de media, sûnenssaakkundigen, de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) en de Sineeske oerheid ôf en brûkte er gauris de termen &quot;Sineeske firus&quot; of &quot;Sina-firus&quot;. Ek yn april, doe't de pandemy in bot slimmer waard en hy ûnder druk kaam te stean omreden de oanpak fan syn kabinet, wegere er flaters ta te jaan. Yn plak dêrfan joech er de skuld oan de media, Demokratyske gûveneurs, it kabinet-Obama, Sina en de Wrâldsûnensorganisaasje. Mids april begûnen guon nasjonale nijsstjoerders harren streekrjochte ferslaggen fan de parsekonferinsjes te beheinen, omreden ferklearrings fan Trump dy't gauris ôfwykten fan útspraken fan leden fan it ''Coronavirus Task Force'', benammen dy fan koronafirus-koördinator Deborah Birx en Dr. [[Anthony Fauci]]. De deistige ynljochtingen holden ein april op nei't Trump de gefaarlike suggestje die om jin mei bleekwetter ynjektearje te litten foar it bestriden fan it koronafirus.

Op 22 april tekene Trump in oardering foar it beheinen fan guon foarmen fan ymmigraasje nei de Feriene Steaten. Yn april organisearren guon oan de Republikeinske Partij besibbe groepen anty-lockdownprotesten tsjin oerheidsregelings fan steaten tsjin de pandemy. Trump moedige dy protesten oan op [[Twitter]] hoewol't de troch him bekritisearre steaten sels net oan it liniger meitsjen fan de foarskriften fan it kabinet-Trump foldiene. 

Ynearsten stipe er en letter kreake er it plan fan gûveneur [[Brian Kemp]] fan [[Georgia]] ôf om in tal net-fitale bedriuwen fannijs iepenje te litten. Yn 'e rin fan 'e maitiid bleau er algeduerigen oantrunen beheinings op te heffen en ferminderje de ekonomyske skea fan it lân. 

Moannenlang wegere Trump in mûlkapke op te dwaan by parsekonferinsjes en oare publike byienkomsten, itjinge yn striid mei de regeling fan april fan syn eigen kabinet wie, dy't hjitte dat alle Amerikanen yn it publyk mûlkapkes op hawwe moasten. Hy werhelle algeduerigen dat mûlkapkes mar &quot;in opsje wie&quot; en yn juny 2020 sei er dat it dragen fan mûlkapkes &quot;in swurd mei twa kanten&quot; is en hie er de gek mei presidintskandidaat Joe Biden dy't in kapke op hie. Trump makke sels de suggestje dat it dragen fan in mûlkapke in &quot;polityk sinjaal tsjin him wie&quot;. Wylst de sifers fan besmettings en stjergefallen tanimmen bleaune, lei er de skuld fan it falen fan syn kabinet by de steaten del.

Yn july makke er bekend dat de Feriene Steaten mei yngong fan 1 july 2021 út 'e Wrâldsûnensorganisaasje stappe soe, dy't er dêrfan beskuldige, sûnder bewiis, dat se de Sineeske oerheid yn steat steld hie en ferbergje de oarsprong fan de pandemy.

Nettsjinsteande it rekôroantal besmettingsgefallen yn de Feriene Steaten fan mids july ôf en in omheech geand persintaazje positive testen, bleau Trump de pandemy lyts praten. Hy bewearde falsk dat 99% fan de ynfeksjes &quot;hiel ûnskuldich wiene&quot;, in bewearing dy't útspraken fan medyske autoriteiten tsjinspriek. In pyk yn it tal besmettings yn july 2020 fan mear as 160.000 koronadeaden yn de Feriene Steaten, hold Trump dêr net ta om alle steaten ûnder druk te setten om yn 'e hjerst de skoallen wer iepen te stellen foar fysyk ûnderwiis. Wylst de Feriene Steaten yn septimber it tal fan 200.000 koronadeaden passearre bleau Trump sleau omgean regelings te treffen of oan te moedigjen. Yn plak dêrfan bleau er folhâlden dat, yn tsjinspraak mei útspraken fan medyske saakkundigen, der begjin novimber in faksin tsjin SARS-CoV-2 foar algemien gebrûk beskikber wêze soe.
[[Ofbyld:President Trump Boards Marine One (50436803733).jpg|thumb|Trump stapt yn 'e helikopter op en paad nei it sikehûs foar behanneling foar koronabesmetting]]
Trump oefene gauris druk út op federale sûnensynstânsjes en nim aksje dêr't hy de foarkar oan hie, lykas it goedkarren fan net bewiisde behannelings of it ferhastigjen fan it goedkarren fan faksins. Politike lju fan it kabinet-Trump by de HHS besochten de kommunikaasje fan de CDC nei it publyk te kontrolearjen, dy't syn bewearings dat de pandemy ûnder kontrôle wie, ûnderminen. CDC fersette him in soad tsjin dy feroarings, mar stie yn tanimmende mjitte ta en lit HHS-personiel artikels en wizigings foar publikaasje beoardielje. Trump hold út sûnder bewiis dat FDA-wittenskippers part wiene fan de [[djippe steat]] dy't tsjin him wiene en dy't it goedkarren fan faksins en behannelings fertragen om him polityk te skeinen.

Op 2 oktober 2020 waard bekend dat Donald Trump en syn frou [[Melania Trump|Melania]] sels besmetten rekke wiene mei it koronafirus. Ek ferskate fertrouwelingen fan him blieken besmetten te wêzen. Letter dy deis waard er opnommen yn it sikehûs, fanwegen koarts en dreech sykheljen. Op 5 oktober mocht Trump werom nei it Wite Hûs, dochs noch hieltyd besmetlik en net goed. Sels nei syn behanneling bleau er it firus lyts praten. Yn 2021 kaam nei foarren dat syn tastân folle slimmer wie; hy hie gefaarlik lege bloedsoerstofwearden, hege koarts en longynfiltraten, itjinge in earnstich gefal oantsjutte. Yn jannewaris 2021 krige er in COVID-19 faksinaasje. 

=== Presidintsferkiezings 2020 === 
{{Apart|Amerikaanske presidintsferkiezings (2020)}}
Trump briek mei de gewoante en stelde him foar al as gadingmakker foar in twadde termyn yn in pear oere tiid nei syn ynhuldiging as presidint. Hy hold syn earste werferkiezingsbyienkomste minder as in moanne nei syn oantreden en waard offisjeel de Republikeinske gadingmakker yn augustus 2020. Syn Demokratyske tsjinstanner wie Joe Biden, dy't [[fise-presidint]] wie ûnder Trump syn foargonger, presidint Obama. Omreden de koronapandemy wie it al rillegau dúdlik dat der mear oer de post stimd wurde soe, benammen troch Demokratyske kiezers, dy't oer it algemien mear noed uteren foar de pandemy oer as Republikeinske kiezers. Biden wie foar strangere koronaregelings en rôp op ta te stimmen oer de post. Trump hie it net sa bot op mei dy regelings en hie foar de ferkiezings al warskôge dat stimmen oer de post fraudegefoelich wêze soe, ek al sprieken de measte saakkundigen tsjin dat soks op grutte skaal barre soe.

Justjes nei de ferkiezings, wylst it tellen noch hieltyd oan 'e gong wie, rôp Trump himsels al út as winner. Biden stie doe noch yn in soad ''swing states'' efter, om't guon steaten earst de stimmen telden fan minsken dy't yn persoan stimden en dêrnei dy fan oer de post. Dat waard de ''red mirage'' neamd, nei de reade kleur fan 'e Republikeinen, foar de blauwe kleur fan 'e Demokraten oer.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newsweek.com/red-mirage-meaning-trump-false-sense-victory-1715320 |titel=''What Is the Red Mirage? Meaning Behind Trump's False Sense of Victory'' |útjouwer=Newsweek |datum=13 juny 2022 |opropdatum=4 desimber 2024}}&lt;/ref&gt; Trump miende wakker dat er hearde dat der massale fraude by it tellen fan de stimmen wie en rôp op om mei it stimtellen yn guon steaten fuortendaliks op te hâlden. It tellen gie gewoan troch en guon dagen letter bliek dat Biden mear [[Electoral College|kiesmannen]] efter him sammele hie as Trump en de ferkiezings dus wûn hie. Yn tsjinstelling ta dat ornaris de gewoante wie, joech Trump syn ferlies net ta. Hy woe Biden net helpe mei de oername en yn ferskate steaten waarden troch syn team rjochtsaken oanspand om de útslach oan te fjochtsjen en dêr waard oantrúnd op it fannijs tellen fan 'e stimmen. It wertellen en de rjochtsaken draaiden hieltyd út yn it neidiel fan Trump, dy't dêrnei mei fierdere prosedueren úteinsette.

Neffens sifers fan [[CNN USA|CNN]] helle Trump likernôch 74,2 miljoen stimmen, dat yn absolute sifers mear as alle eardere gadingmakkers foar it presidintskip ea wie, dochs it rekôr kaam lykwols op namme fan Joe Biden dy't neffens de sifers likernôch 81,3 miljoen stimmen helle. Neffens Trump wie dat net mooglik en hy en syn team bewearden falsk dat deade minsken en yllegale ymmigranten stimden, en dat stimmasinen eigendom fan Demokraten wiene en dat dy stimmen fan Trump nei Biden ta omsetten.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cnn.com/2020/11/12/politics/trump-campaign-georgia-dead-voters-fact-check/index.html |titel=''Fact check: Evidence undermines Trump campaign’s claims of dead people voting in Georgia'' |útjouwer=[[CNN USA|CNN]] |datum=13 novimber 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/election-us-2020-55016029 |titel=''US election 2020: Fact-checking Trump team's main fraud claims'' |útjouwer=[[BBC]] |datum=23 novimber 2020}}&lt;/ref&gt;

Op 23 novimber hat de ''General Services Administration'' (GSA) alle fasiliteiten oan Joe Biden takend dy't oan in ''[[president-elect]]'' takomme. Trump akseptearre syn ferlies noch hieltyd net en besocht mei prosessen en wertellen de útslach yn syn foardiel te feroarjen.

Op 25 novimber, [[Thanksgiving (Feriene Steaten)|Thanksgiving]], joech Trump graasje oan syn eardere Nasjonaal Feiligensadviseur [[Michael Flynn]]. Dat die er doe't dúdlik waard dat er nei alle gedachten gjin twadde termyn as presidint krije soe en dat rôp fuortendaliks krityk op as machtsmisbrûk.

Op 3 jannewaris 2021 lekte in lûdsopname út dêr't Trump offisjelen yn 'e steat [[Georgia]] ûnder druk sette om grutskalige ferkiezingsfraude te begean. Hy sei tsjin [[Steatssekretaris (Amerikaanske steaten)|steatssekretaris]] [[Brad Raffensperger]] &quot;Ik wol gewoan 11.780 stimmen fine&quot;. Raffensperger wjerlei hieltyd wer it besykjen fan Trump om him ûnder druk te setten. Dêrnei sette Trump fise-presidint [[Mike Pence]] ûnder druk om by it tellen fan de stimmen fan it [[Electoral College|kieskolleezje]] op 6 jannewaris guon resultaten net oan te nimmen, itjinge Pence wegere dat te dwaan.

==== Bestoarming fan it Kapitoal ====
[[Ofbyld:2021 United States Capitol VOA 1 (cropped).jpg|thumb|Trump sprekt syn oanhingers ta foar de Bestaorming fan it Amerikaanske kapitoal op 6 jannewaris 2021]]
{{Apart|Bestoarming fan it Amerikaanske Kapitoal (2021)}}
Op 6 jannewaris 2021 waarden yn it Kapitoal de stimmen fan it kieskolleezje offisjeel troch it [[Amerikaansk Kongres|Kongres]] teld. Trump rôp syn oanhingers op dy deis yn [[Washington, D.C.]] te kommen en protestearje tsjin de wat er noch altyd seach as in frauduleuze útslach. Hy spriek syn oanhingers ta. In kliber breinroere oanhingers giene nei it Kapitoal en bestoarmen in part fan it gebou, doe't de sitting oan 'e gong wie. Hja brutsen troch de barrikaden en kamen yn it gebou telâne. Guon âlen fan &quot;Hingje Mike Pence&quot;, nei't Trump sei fan &quot;ik hoopje dat Mike Pence it goede ding dwaan sil&quot;, ferwizende nei dat Mike Pence de stimmen net befêstigje moast. Hja kamen sels, nei't kongresleden de gearkomsteseal ferlitten hie en yn feiligens brocht waarden, ûnder mear oant yn 'e foarsittersstoel fan dy seal, en ek it kantoar fan de foarsitter fan it Hûs, [[Nancy Pelosi]]. Guon kantoaren rekken skeind en waarden plondere. By it besykjen troch in doar te brekken, waard ien fan de protesters sketten troch de plysje en kaam dêrby om it libben. Trije oaren stoaren oan &quot;medyske komplikaasjes&quot; en ien plysje-agint ferstoar de deis nei de bestoarming. 52 minsken waarden dy deis oppakt.

Al rillegau waard der krityk op it befeiligjen fan it Kapitoal utere. Keazenen fan alle twa partijen karden de bestoarming fan it Kapitoal ôf en wiisden op 'e ferantwurdlikens fan Trump syn wurden. Trump sels rôp op Twitter op en bewarje de frede, wylst syn dochter [[Ivanka Trump|Ivanka]] op itselde platfoarm de (freedsume) protesters priizge as &quot;Amerikaanske patriotten&quot;. Nei lang oantrunen fan ferskate politisy en sels syn bern, [[Donald Trump jr.]], Ivanka, en guon presintatoaren fan [[Fox News]], lykas [[Sean Hannity]] en [[Laura Ingraham]], trúnden Trump oan en rop de protesters op om in ein te meitsjen oan it trelyt. Nei trije oeren stjoerde er in fideoboadskip dêr't er nochris beneidrukte dat de ferkiezings fan him stellen wiene, mar rôp harren op om werom nei hûs te gean. Tsjin 18 oere pleatslike tiid en nei tuskenkommen fan 'e Nasjonale Garde waard it gebou ûntromme.

Nei't de stimmen fan it kieskolleezje befêstige waarden, sei Trump in oarderlike machtsoerdracht ta op 20 jannewaris. Earder hie Biden him dêrfan beskuldige him tsjin te wurkjen. Hy wie lykwols net oanwêzich by de beëdiging fan Biden, itjinge mar ien kear earder foarkommen wie.

Dyselde deis wiene der ek ferkiezings yn Georgia, dêr't twa sitten foar de [[Amerikaanske Senaat|Senaat]] ynfolle waarden dêr't de Demokraten it krapoan by wûnen. Troch dy winst krigen de Demokraten de helte fan de Senaat yn hannen, itjinge in mearderheid oplevere om't de fise-presidint, dy't fan de beëdiging ôf op 20 jannewaris de Demokratyske [[Kamala Harris]] waard, yn dat gefal in krusiale ekstra stim opleveret.

Nei syn ferkiezingsferlies bleau Trump folhâlden dat de ferkiezings fan him stellen wiene. Hy hat dêr lykwols nei ferskate wertellingen en offisjele ûndersiken gjin inkeld bewiis dêrfoar leverje kind. Dy strategy waard yn 'e rin fan 2021 yn 'e Feriene Steaten ''The Big Lie'' (de grutte leagen) neamd en hy fûn by in soad promininte Republikeinen wierlûd. Guon promininte tsjinstanners fan him wiene kongreslid [[Liz Cheney]] en senator [[Mitt Romney]], dy't foar Trump syn [[Twadde impeachment fan Donald Trump|twadde]] [[impeachment]] stimden nei de bestoarming fan it Kapitoal. 

=== Undersiken ===
Nei't er as presidint oansteld waard, wie Trump ûnderwerp fan in tanimmend ûndersyk fan it [[Ministearje fan Justysje (Feriene Steaten)|ministearje fan Justysje]] en it Kongres, mei ûndersiken nei syn ferkiezingskampanje, oergong en ynauguraasje, aksje yn syn presidintskip, syn priveebedriuwen, persoanlike belestings en woldiedigensstifting. Der wiene tsien strafrjochtlike ûndersiken, acht steats- en lokale ûndersiken en tolve ûndersiken fan it Kongres.

==== Russyske ynminging ==== 
Yn jannewaris ferklearren de Amerikaanske ynljochtingetsjinsten, [[CIA]], [[FBI]] en [[NSA]] mei-inoar mei &quot;grut betrouwen&quot; dat it Russysk regear him mei de presidintsferkiezings fan 2016 bemuoid hat om de ferkiezing fan Trump te begeunstigjen. Yn maart 2017 ferklearre FBI-direkteur [[James Comey]] foar it Kongres dat de FBI fan mooglike bannen tusken individuen fan it Russysk regear en de Trump-kampanje, mei de koadenamme ''Crossfire Hurricane'', op 'e hichte wie.

In soad fertochte bannen tusken meiwurkers fan Trump en Russyske amtners en spionnen waarden ûntdutsen en de relaasjes tusken de Russen en de groep fan Trump, lykas [[Paul Manafort]], [[Michael Flynn]] en [[Roger Stone]] waard troch de parse wiidweid berjochte. Lju fan Trump syn kampanje en syn stêf yn it Wite Hûs, benammen Flynn, hiene sawol foar as nei de ferkiezings kontakt mei Russyske amtners. Flynn naam letter dien, nei't oan it ljocht kaam dat er fise-presidint Mike Pence ferrifele hie oer syn kontakt mei de Russen. Yn maaie 2017 sei Trump dat er him gjin soargen makke oer Russysk ynmingen yn de Amerikaanske ferkiezings. Trump en syn bûnsmaten promoaten dêrnei in [[gearspanningsteory]] dat de [[Oekraïne]] him mei de feriezings fan 2016 bemuoide, in teory dy't Ruslân ek promoate.

Nei't Trump FBI-direkteur Comey yn maaie 2017 dien jûn hie, iepene de FBI in kontraspionaazje-ûndersyk nei de persoanlike en saaklike hannelsoerienkomsten tusken Trump en Ruslân. ''Crossfire Hurricane'' waard oerdroegen oan it Mueller-ûndersyk, mar waarnimmend minister fan Justysje [[Rod Rosenstein]] beëinige it ûndersyk nei de streekrjochte bannen tusken Trump en Ruslân, wylst er de falske yndruk joech dat it spesjale ûndersyk fan [[Robert Mueller]] de saak fuotsette soe.

==== Mueller-ûndersyk ====
Yn maaie 2017 beneamde Rosenstein de eardere FBI-direkteur Robert Mueller ta spesjaal riedsman fan it ministearje fan Justysje en joech him opdracht om &quot;alle bannen tusken de kampanje fan Trump en de Russyske oerheid te ûndersykjen&quot;. Efter de skermen sei er tsjin Mueller dat er it ûndersyk beheine moast ta strafrjochtlike saken oangeande Russysk ynmingen yn de ferkiezings fan 2016. De spesjale riedsman ûndersocht ek of it dienjaan fan James Comey as FBI-direkteur troch Trump as behinderjen fan de rjochtgong foarme en de mooglike bannen fan de kampanje fan Trump mei [[Saûdy-Araabje]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]], [[Turkije]], [[Katar]], [[Israel]] en [[Sina]]. Trump besocht Mueller meardere kearen dien te jaan en it ûndersyk hohâlde te litten, mar klaude tebek nei't er der troch syn adviseurs op oantrúnd waard dat better mar net te dwaan. 

Yn maart 2019 joech Mueller syn einrapport oan minister fan Justysje [[William Barr]] dy't it yn in brief oan it Kongres gearfette. In federale rjochtbank en Mueller sels ferklearren dat Barr de konklúzjes fan it rapport ferkeard karakterisearre hie en dêrmei it publyk betiisde. Trump sels hold meardere kearen út dat it ûndersyk him skjinprate, wylst it rapport fan Mueller dat mei klam stelde dat dat net it gefal wie. In redigearre ferzje fan it rapport, dy't yn april 2019 iepenbier makke waard, stelde fêst dat Ruslân him yn 2016 bemuoide yn it foardiel fan Trump. Nettsjinsteannde dat der &quot;withoefolle bannen tusken de Russyske oerheid en de kampanje fan Trump&quot; wiene, fûn it rapport dat it hearskjend bewiis &quot;net fêststelde&quot; dat leden fan de Trump-kampanje gearspannen of koördinearren mei it Russysk ynmingen. It rapport lei al in grutte Russyske ynminging bleat en beskriuw puntsje by pealtsje hoe't Trump en syn kampanje dêr tige wiis mei wiene en dy oanmoedigen, mei de oertsjûging dat it harren foardiel opleverje soe.

It rapport beskreau ek meardere dieden fan mooglik behinderjen fan de rjochtgong troch Trump, dochs &quot;loek gjin úteinlike konklúzjes oer it hâlden en dragen fan de presidint&quot;. Om't Trump doe yn 't amt siet, koe er net ferfolge wurde. Guon meiwurkers fan Trump, lykas Manafort en Flynn, waarden skuldich fûn en feroardiele. Trump syn eardere abbekaat [[Michael Cohen (abbekaat)|Michael Cohen]] pleite skuldich nei't er tsjin it Kongres leagene hie oer it besykjen fan Trump yn 2016 ûnderhannelings te sluten mei Ruslân en bou in Trump-toer yn [[Moskou]]. Cohen sei dat er de falske ferklearrings ôflein hie út namme fan Trump. Yn febrewaris 2020 waard Roger Stone feroardiel ta 40 moanne finzenisstraf foar it leagenjen tsin Kongres en it skelmjen mei tsjûgen.

=== Earste impeachment ===
[[Ofbyld:House of Representatives Votes to Adopt the Articles of Impeachment Against Donald Trump.jpg|thumb|Leden fan it Hûs fan Offfurdigen stimme foar tw kêsten foar ôfsetting]]
[[Ofbyld:President Trump Delivers Remarks (49498772251).jpg|thumb|Trump lit de krantekop sjen dêr't yn stie: &quot;Trump frijsprutsen&quot;]]
Yn augustus 2019 tsjinne in klokkelieder in klacht yn by de ynspekteur-generaal fan de [[Ynljochtingetsjinst fan de Feriene Steaten]] oer in telefoanpetear fan 25 july tusken Trump en de Oekraynske presidint [[Volodymyr Zelensky]], dêr't Trump druk út yn oefene hie op Zelensky om CrowdStrike en de Demokratyske presidintskandidaat [[Joe Biden]] en syn soan [[Hunter Biden|Hunter]] te ûndersykjen. It Wite Hûs soe besocht hawwe it foarfal yn 'e dôfpot te stopjen en dat it petear part wie fan in widere kampanje fan it kabinet-Trump en Trump syn abbekaat [[Rudy Giuliani]] dy't mooglik it efterhâlden fan finansjele help oan de Oekraïne yn july 2019 en it ôfsizzen fan Pence syn besite oan 'e Oekraïne fan maaie 2019 omfette. De sprekker fan it Hûs fan Offurdigen, [[Nancy Pelosi]], sette op 24 septimber mei in formeel ûndersyk nei [[impeachment]] útein. Trump befêstige dêrnei dat er militêre help oan de Oekraïne ûnthold, dêr't er tsjinstridige redenen foar de beslissing by joech. Op 25 septimber joech syn regear in memorandum fan it telefoanpetear frij dêr't yn befêstige waard dat, nei't Zelensky de oankeap fan Amerikaanske antytankraketten neamd hat, Trump him frege hie om it ûndersyk nei Biden en syn soan te besprekken mei Giuliani en Barr. De tsjûgenis befêstige dat it part wie fan it besykjen om Trump foardiel te jaan yn de kommende presidintsferkiezings. Yn oktober ferklearre Amerikaanske diplomaat [[William B. Taylor]] foar kommisjes fan it Kongres dat er koart nei oankomst yn 'e Oekraïne yn juny 2019 ûntduts dat Zelensky ûnder druk set waard troch Trump en laat waard troch Giuliani. Neffens Taylor en oaren wie it doel en twing Zelensky in publike tasizzing te dwaan om it bedriuw te ûndersykjen dêr't Hunter Biden by in tsjinst wie, lykas geroften oer Oekraynske belutsenens by de Amerikaanske ferkiezings fan 2016. It wie dúdlik makke dat, oant Zelensky sa'n oankundiging makke, it regear plande militêre help foar Oekraïne net frijjaan soe en Zelensky net nei it Wite Hûs útnûgje soe.

Op 13 desimber stimde it juridyske kommitee fan it Hûs fan Offurdigen bylâns partijlinen om twa kêsten fan impeachment oan te nimmen: ien foar machtsmisbrûk en ien foar it behinderjen fan Kongres, dêr't it Hûs op 18 desimber Trump foar beide kêsten de ôfsettingsproseduere nei oplei. Trump syn abbekaten ûntkenden de feiten, sa't se presintearre waarden, net, mar seine dat Trump gjin wetten oertrêde hie. Hja oppenearren dat de ôfsettingsproseduere net wetlik en juridysk net jildich wie om't er net oanklage wie foar in misdied. Op 31 jannewaris stimde de Senaat tsjin it tastean fan daging foar tsjûgen of dokuminten. It proces fan impeachment wie de earste yn 'e Amerikaanske skiednis sûnder tsjûgeferklearring. Trump waard troch de Republikeinske mearderheid frijsprutsen fan alletwa oanklachten. Senator Mitt Romney wie de iennige Republikein dy't stimde foar de oanklacht fan machtsmisbrûk. Nei syn frijspraak joech Trump de tsjûgen fan de ôfsetting en oare politike oanstelden en amtners dien dy't er net as folslein trou oan him seach.  

=== Twadde impeachment ===
Op 11 jannewaris 2021 waard yn it Hûs fan Offurdigen in oanklacht yntsjinne tsjin Trump fanwegen it oansetten ta it omsmiten fan de Amerikaanske oerheid by de Bestoarming fan it Kapitoal. It Hûs stimde op 13 jannewaris mei 232-197 foar de ôfsetting, dêr't er de earste presidint by waard dy't twaris impeacht waard. Tsien Republikeinen stimden foar de ôfsetting, de measte leden fan in partij dy't ea stimden foar it ôfsetten fan in presidint fan har eigen partij.

Op 13 febrewaris, nei in fiifdagelang proses yn de Senaat waard Trump fannijs frijsprutsen doe't de stimming yn de Senaat tsien stimmen tekoart kaam foar in twatred mearderheid dy't nedich wie en feroardielje him: sân Republikeinen sleaten har oan by alle Demokraten dy't foar feroardieljen stimden, de measte twapartijïge stipe yn alle ôfsettingsprosedueren yn' e Senaat fan in presidint of eks-presidint. De measte Republikeinen stimden foar frijspraak, hoewol't guon fan har him wol ferantwurdlik holden, mar fûnen dat de Senaat gjin jurisdiksje hie oer eardere presidinten (hy hie syn funksje op 20 jannewaris dellein, de Senaat stimde mei 56-44 dat it proses grûnwetlik wie).

== Tusken de presidintskippen yn ==
Trump en syn frou [[Melania Trump|Melania]] lutsen harren werom nei syn lângoed Mar-a-Lago, dêr't er wetlik wenje kin as part fan it personiel fan de klub.

De parse en syn kritisy neame it falsk úthâlden fan Trump dat de ferkiezings fan 2020 fan him stellen wiene, de &quot;grutte leagen&quot;. Yn maaie 2021 besochten hy en syn oanhingers dy term te brûken foar de ferkiezings sels. De Republikeinske Partij brûkte syn falske ferkiezingsferhaal om nije stimbeheiningen op te lizzen yn syn foardiel te rjochtfeardigjen. Oant july 2022 oefene er noch hieltyd druk út op steatswetjouwers om de ferkiezings fan 2020 werom te draaien. 

Hy bleau, ta tsjinstelling fan oare presidinten, syn partij dominearjen. Yn de [[Ferkiezings yn de Feriene Steaten (2022)|tuskentiidske ferkiezings fan 2022]] stipe er mear as 200 gadingmakkers fan ferskate posten, dêr't de measten fan syn falsk ferkiezingsferhaal fan 2020 stipen.

Yn febrewaris 2021 registrearre Trump in nij bedriuw, [[Trump Media &amp; Technology Group]] (TMTG), foar it leverjen fan &quot;sosjale netwurktsjinsten&quot;. Yn maart 2024 fusearre dat bedriuw mei it spesjale oernimmingbedriuw Digital World Acquisition en waard it in iepenbier bedriuw. Yn febrewaris 2022 lânsearre TMTG ''[[Truth Social]]'' in sosjaal medium-platfoarm, nei't er fan [[Twitter]] en [[Facebook]] ferballe wie. Sûnt maart 2023 waard Trump Media, dat $8 miljoen fan mei Ruslân ferbûne ienheden oannommen hie, ûndersocht troch federale oanklagers omreden it mooglik wytwaskjen fan jild.

=== Undersiken, strafrjochtlike oanklachten en feroardielings en sivile rjochtsaken ===
Trump is de iennige Amerikaanske (âld-)presidint dy't feroardiele waard foar in misdriuw en de earste gadingmakker fan in politike partij nei't er feroardiele waard fan in misdriuw. Sûnt maaie 2024 rinne der tsjin him in rige strafrjochtlike oanklachten en sivile saken.

==== Spesjale oanklager Jack Smith ====  
[[Ofbyld:Classified intelligence material found during search of Mar-a-Lago.jpg|thumb|Geheime dokuminten dy't op Mar-a-Lago fûn waarden]]
Yn novimber 2022 stelde de Amerikaanske minister fan Justysje [[Merrick Garland]] de jurist [[Jack Smith (jurist)|Jack Smith]] oan as spesjale oanklager. Smith wurke earder as haadoanklager by it [[Kosovo-tribunaal]] yn [[De Haach]]. As spesjale oanklager moast er tafersjoch hâlde op de ûndersiken fan de Amerikaanske justysje nei it optreden fan Trump oangeande de Bestoarming fan it Kapitoal en nei Trump syn besit fan steatsgeheime oerheidsdokuminten op syn lângoed Mar-a-Lago dy't er nei it ferlitten fan it Wite Hûs yn jannewaris 2021 mei him meinaam. 

Begjin juny 2023 tsjinne Jack Smith in federale oanklacht yn tsjin Trump foar it yllegaal benefterhâlden fan oerheidsdokuminten yn syn wente yn Mar-a-Lago. Hy klage 40 misdriuwen om it misbrûk fan geheime dokuminten út Trump syn tiid as presidint oan. Trump pleite net skuldich. De rjochter dy't oan de saak tawiisd wie, [[Aileen Cannon]], wie troch Trump beneamd en hie earder útspraken dien yn it foardiel fan him yn in sivile saak, dêr't guon fan ferneatige waarden yn in heger berop. Hja wurke tige stadich oan de saak, stelde it proses yn maaie 2024 foar in ûnbeskate tiid út en wiisde it op 15 july 2024 alhiel ôf, om't Jack Smith neffens har spesjale oanklager ûngrûnwetlik beneamd waard. In oardel moanne letter gie Jack Smith dêrfoaroer yn berop, dochs hold dêr ein novimber wer mei op om't Trump in pear wike earder fannijs ta presidint ferkeazen waard. In presidint yn 't amt kin net ferfolge wurde.

==== Oanklacht foar de gearspanning tsjin de Feriene Steaten ====
Op 1 augustus 2023 tsjinne Smith in twadde federale oanklacht tsjin Trump yn foar syn rol yn it mooglike besykjen ta it beynfloedzjen fan de ferkiezingsútslach yn 2020 en de Bestoarming fan it Kapitoal op 6 jannewaris 2021. Trump waard oanklage foar it gearspannen om de Feriene Steaten te bedriegen en de offisjele machtsoerdracht dwers te bongeljen. Op 3 augustus pleite er net skuldich. Neffens him koe er net skuldich wêze om't er op dat stuit noch presidint yn 't amt wie en dus ymmún wêze soe. It Amerikaanske Heechgerjochtshôf, dy't út 6 fan de 9 konservative rjochters bestie, dêr't trije fan troch Trump beneamd waarden, joech him yn july 2024 gelyk, inkeld en allinnich as syn dieden yn it eksklusyf foech fan it presidintskip foelen. In legere rjochtbank moast dêrnei oardielje as Trump syn dieden dy deis útfierde as priveepersoan of as presidint. Yn oktober 2024 tsjinne Smith nij bewiis yn by de federale rjochtbank dy't sjen liet dat Trump hannele as priveepersoan, mar ek dy rjochtsaak liet er falle nei't Trump fannijs keazen waard en joech him dêrnei dien as spesjaal oanklager.

==== Strafrjochtlike oanklachten ====
Op 31 maart besleat in ''[[grand jury]]'' yn New York en ferfolgje Trump strafrjochtlik. Hy waard beskuldige fan 34 strafbere feiten by in harksitting yn de rjochtbank op 4 april 2023, allegear oangeande it dwaan fan bedriuwsfraude. Trump sei net skuldich te wêzen oan alle oanklachten. 

Op 15 augustus waard Trump troch de steat [[Georgia]] oanklage foar it besykjen ta kiesfraude. Dy oanklacht befette beskuldigings fan 41 misdriuwen. Trump soe besocht hawwe de presidinsjele ferkiezingsútslach yn 2020 te beynfloedzjen troch ûnder oaren útkniperij, gearspanning en falske ferklearrings. Mei him waarden 18 minsken oanklage, lykas syn abbekaat Rudy Giuliani en syn âld stêffoaroanman [[Mark Meadows]]. De oanlieding fan de ferfolging wiene de lûdsopnamen fan in telefoanpetear op 2 jannewaris 2021 fan Trump mei steatssekretaris Brad Raffensperger, dêr't er Raffensperger twong 11.780 stimmen te finen en draai de ferkiezingsútslach yn syn foardiel, itjinge hy wegere te dwaan.

Op 24 augustus 2023 joech Trump him oan by de finzenis fan [[Fulton County (Georgia)|Fulton County]] yn Georgia en jou him oer oan de autoriteiten. Hy waard dêre arrestearre op grûnslach fan 13 oanklachten. Ek waard der in saneamde ''[[mugshot]]'' fan him makke. Hy waard op boarchtocht foar $200.000 frijlitten. Op 13 maart 2024 fersmiet de rjochter trije fan de 13 oanklachten tsjin him.

==== Strafrjochtlike feroardieling yn de kampanjefraudesaak fa 2016 ==== 
By de ferkiezingskampanje foar de presidintsferkiezings yn 2016 betellen American Media, Inc. (AMI), útjouwer fan de ''[[National Enquirer]]'', in [[rabbersblêd]], en in troch Michael Cohen oprjochte bedriuw, [[neakenmodel]] foar ''[[Playboy (tydskrift)|Playboy]]'' [[Karen McDougal]] en [[porno-aktrise]] [[Stormy Daniels]] foar it stilhâlden fan de ûnderstelde [[oerhoer]] mei Trump tusken 2006 en 2007. Cohen pleite yn 2018 skuldich oan it oertrêdzjen fan de kampanje-finansierringswetten, troch te sizzen dat er op oanwizing fan Trump regele hie en beynfloedzje de presidintsferkiezings. Trump ûntkende de oerhoer en sei dat er net op 'e hichte wie fan it beteljen fan Cohen oan Daniels, dochs betelle hy him werom yn 2017.

Yn maart 2023 waard Trump troch in sjuery yn New York oanklage foar it ferfalskjen fan de boekhâlding om de betellings oan Daniels foar swijjild te boeken as saaklike útjeften, yn it besykjen om de ferkiezings fan 2016 te beynfloedzjen. It proses sette yn april 2024 útein en yn maaie waard er troch in sjuery ferordiele foar alle 34 oanklachten. Yn desimber befêstige de rjochter de feroardieling en fersmiet Trump syn argumint fan presidinsjele ymmúniteit en makke it paad frij foar in heger berop fan Trump.

==== Sivile saak ====
Yn septimber 2022 tsjinne de prokureur-generaal fan New York in sivile fraudesaak yn tsjin Trump, syn trije âldste bern en de Trump Organization. By it ûndersyk dat ta de rjochtsaak late, krige Trump in boete fan $110.000 foar it net jaan fan gegevens dy't dage waarden troch de prokureur-generaal. Yn in deposysje yn augustus dat jier berôp er mear as 400 kear op syn rjocht op it fyfde amendemint tsjin selsbeskuldiging. De rjochter oardiele yn septimber 2023 dat Trump, syn folwoeksen soannen en de Trump Organization geregeld fraude diene en hjitte har harren saaklike fergunnings yn New York ûnjildich te ferklearjen en harren saaklike ienheden ûnder kuratele te stellen foar ûntbining. Yn febrewaris 2024 oardiele de rjochter dat er oanspraaklik wie, feroardiele him ta it beteljen fan in boete fan mear as $350 miljoen mei rinte dêroerhinne, dat útkaam as mear as $450 miljoen, en ferbea him trije jier lang funksjonaris of direkteur fan in New Yorkske fennoatskip of rjochtspersoan te wêzen. Trump sei ta dêrfoar yn berop oer te gean. 

Yn maaie 2023 stelde in sjuery yn New York yn in federale rjochtsaak oanspand troch de sjoernaliste [[E. Jean Carroll]] yn 2022 (Carroll II) Trump oanspraaklik foar seksueel misbrûk en smaad en feroardiele him ta it beteljen fan $5 miljoen oan har. Hy frege om in nij proses of in ferleging fan de priis, mei it argumint dat de sjuery him net oanspraaklik steld hie foar ferkrêfting. Hy klage Carroll ek ôfsûnderlik oan foar smaad. De rjochter foar de twa rjochtsaken stelde him yn it ûngelyk en skreau dat Carroll har beskuldiging fan ferkrêfting &quot;wêzentlik wier&quot; wie. Hy gie tsjin alletwa besluten yn berop. Yn jannewaris 2024 feroardiele de sjuery yn de smaadsaak dy't Carroll yn 2019 oanspand hie (Carroll I) him ta it beteljen fan $83,3 miljoen foar skeafergoeding. Yn desimber befêstige it hôf fan berop yn Carroll II de útspraak en it takennen fan $5 miljoen.

== Twadde presidintskip == 
=== Presidintsferkiezings 2024 === 
{{Apart|Amerikaanske presidintsferkiezings (2024)}}
Yn novimber 2022 makke Trump syn gadingmakkerskip buorkundich foar de presidintsferkiezings fan 2024 en makke er in fûnswinningsrekkening oan. Yn maart 2023 begûn de kampanje 10 prosint fan de donaasjes om te lieden nei syn polityk aksjekommitee. Syn kampanje hie yn maart 2024 $100 miljoen foar syn juridyske rekkenings betelle. Yn desimber 2023 waard er troch it Heechgerjochtshôf fan [[Kolorado]] diskwalifisearre foar de Republikeinske foarferkiezing yn dy steat fanwegen syn rol yn it oansetten ta de bestoarming fan it Kapitoal fan 6 jannewaris 2021. Yn maart 2024 stelde it Heechgerjochtshôf yn in unamym beslút Trump yn it gelyk om syn namme op it stimbiljet te hâlden, dêr't it by oardiele dat steaten gjin foech hawwe om Seksje 3 fan it 14e Amindemint, dat opstannelingen ferbiedt federale amten te beklaaien, ôf te twingen. 

By de kampanje makke Trump hieltyd mear gewelddiedige en mear autoritêre útspraken. Hy sei dat er de FBI en it ministearje fan Justysje bewapenje soe tsjin politike tsjinstanners, en it leger brûke soe om Demokratyske politisy en minsken dy't syn gadingmakkerskip net stypje, oan te fallen. Hy brûkte gauris fûlere, mear ûnminsklike anty-ymmigranteretoryk as yn syn presidintskip. Syn fûlere retoryk tsjin politike fijannen wurdt troch guon skiedkundigen en gelearden beskreaun as [[Autoritarisme (politikology)|autoritêr]], [[faksistysk]] en oars as in politike gadingmakker ea yn de Amerikaanske skiednis sein hat. Aldens- en sûnensproblemen kamen yn syn kampanje ek op it aljemint, dêr't ferskate medyske saakkundigen wiisden op it tanimmen fan dat er der mar nuver yn om prate en ympulsyf hâlden en dragen.

Trump neamde &quot;manipulearre ferkiezing&quot; en &quot;ferkiezingsynterferinsje&quot; earder en faker as yn de kampanjes fan 2016 en 2020 en liet trochskimerje dat er by in mooglik ferliezen de útslach fan de ferkiezings fan 2024 wegerje soe te akseptearjen. Analisten fan [[The New York Times]] beskreaune soks as in yntinsivearjen fan syn &quot;kop, ik win: munt, do hast falsk spile&quot; retoryske strategy. De krante oppenearre dat de oanspraak op in manipulearre ferkiezing de rêchstring fan syn kampanje wurden wie.

Op 5 maart 2024 waard Trump de winner fan de foarferkiezings op [[Super Tuesday]] by de Republikeinen, nei it winnen yn 14 fan de 15 dielnimmende steaten. Allinnich [[Vermont]] gie nei de lêst oerbleaune tsjinstanner [[Nikki Haley]]. De deis dêrnei besleat se har kampanje út te stellen, dêr't it paad foar Trump folslein by iepen kaam en helje de Republikeinske presidintsnominaasje yn. Op 15 july 2024, by de Republikeienske Konvinsje yn [[Milwaukee]], waard Trump offisjeel de gadingmakker foar presidint. Hy wiisde [[J.D. Vance]], [[senator]] fan [[Ohio]], oan as fise-presidintskandidaat.

Trump wûn de ferkiezing yn novimber 2024 mei 312 kiesmannen tsjin 226 stimmen fan sittend fise-presidint [[Kamala Harris]], dêr't er de twadde presidint yn 'e Amerikaanske skiednis by waard, nei [[Grover Cleveland]], dy't keazen waard foar in net-opinoarfolgjende twadde termyn. Hy wûn ek de populêre stimming mei 49,8% tsjin 48,3% foar Harris. Syn oerwinning yn 2024 wie part fan in wrâldwide tebekslach tsjin sittende partijen, foar in part as gefolch fan de ynflaasjeweach fan 2021-2023. 

==== Moardoanslaggen ====
Op 13 july 2024 waard Trump yn it rjochterear sketten by in moardoanslach by in kampanjetaspraak yn [[Butler (Pennsylvania)|Butler]], Pennsylvania. By de oanfal kamen ek oare oanwêzigen ûnder fjoer, dêr't ien by om kaam wylst er syn famylje besocht te beskermjen. De skutter, [[Thomas Matthew Crook]], waard troch in skerpskutter op it plak deasketten. It foarfal late ta in ûndersyk ûnder leiding fan de FBI, dêr't befeiligingsmaatregels op it evenemint by ûnder de loep nommen waarden.

Op 15 septimber 2024 wie der in mooglike twadde oanslach op Trump yn West [[Palm Beach (Floarida)|Palm Beach]], Floarida. Aginten fan syn feiligenstsjinst jagen op in man, Ryan Wesley Routh, dy't him mei in wapen ferskûle flakby it plak dêr't Trump oan it golfspyljen wie.

=== Presidintskip twadde termyn (2025-2029) ===
==== Beëdiging en earste wiken ====
[[Ofbyld:Donald Trump takes the oath of office (2025) (alternate).jpg|thumb|Beëdiging fan Trump foar syn twadde termyn op 20 jannewaris 2025]]
Trump sette syn twadde termyn útein by syn ynauguraasje op 20 jannewaris 2025. De ynauguraasje wie foar it earst yn 40 jier yn it Kapitoalgebou omreden kâld frieswaar. Hy wie dêrmei de âldste persoan dy't it presidintskip op him naam, de earste presidint mei in feroardieling foar in misdied, en de twadde persoan dy't net twa terminen efterinoar tsjinne. Hy briek it belied fan syn foargonger Joe Biden folslein ôf en kundige radikale koersferoaring oan op it mêd fan klimaatpolityk, enerzjybelied, kânsegelikensbelied en de grinzepolityk. Hy gie yn om it [[Panamakanaal]] werom te krijen en om [[Grienlân]] yn te neimmen. Ek sei er dat der twa [[Geslacht (sekse)|geslacht]]en wiene: man en frou.

By syn oantreden ûndertekene Trump in rige útfierende hjittings (''executive orders''). In soad fan dy hjittings testen syn wetlike autoriteit en laten ta fuortendaliks juridyske aksje. Hy furdige mear útfierende oarders út op syn earste as alle oare presidinten. Hy joech ek kleminsje oan alle relskoppers fan de Bestoarming fan it Kapitoal op 6 jannewaris 2021 dy't feroardiele of oanklage wiene, mei de guon dy't de plysje gewelddiedich oanfoelen ynbegrepen. Mear as 1500 krigen graasje en fan 14 waarden de straffen omset. Fjouwer dagen yn syn twadde termyn bliek neffens in analyse fan it tydskrift ''[[Time (tydskrift)|Time]]'' dat hast twatred fan syn útfierende aksjes foarstellen fan [[Project 2025]] &quot;wjerspegelen of foar in part wjerspegelen&quot;. Yn syn earste wiken negearren of skeinden ferskate fan syn aksjes federale wetten, foarskriften en de Grûnwet neffens Amerikaanske rjochtsgelearden. Yn 'e earste moanne fan syn regear furdige Trump 90 útfierende hjittings, memoranda en rjochtlinen út. Hy brûkte de oerheid om syn politike tsjinstanners oan te fallen en syn aksjes tsjin de boargermaatskippij waarden troch juridyske gelearden en hûnderten politikologen beskreaun as autoritêr en bydragend oan demokratyske tebekgong. Op 1 maaie 2025 wiene syn hjittings en aksjes troch mear as 300 rjochtsaken yn it hiele lân oanfochten, dêr't de measten noch hieltyd troch de rjochtbanken fan geane.

Trump koe syn hjittings sa fluch útfiere dat de Demokraten amper tiid hiene en reagearje dêrop. Dy strategy kaam út 'e koker fan [[Steve Bannon]] wiene sadanich effektyf dat Trump der samar in rige programs om [[ferskaat, gelikens en ynklúzje]] (''diversity, eqaulity and inclusion''), dy't oansetten ta it lykstellen fan minderheden, weromdraaie koe. Ek lei er it transgendersoarch fan jongerein stil, ferskerpe er regels oangeande ymmigraasje en befêstige er fannijs de deastraf as legitym middel. Dêrnjonken loeke er de Feriene Steaten werom út ferskate gearwurkingsferbannen, lykas de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) en it [[Akkoart fan Parys]].

Trump skoep it ''[[Departement of Government Efficiency]]'' (DOGE), dat er ûnder lieding fan miljardêr [[Elon Musk]] stelde. Musk en DOGE soene har net oan 'e wetlike regels hâlde yn relaasje ta transparânsje en trije rjochtsaken waarden oanspand. Mei in útfierende hjitting besocht Trump it automatysk bemachtige krijen fan it Amerikaansk boargerskip mei de berte te beëinigjen. Dy oarder sprekt de Amerikaanske Grûnwet alhiel tsjin. Fierders lei er alle útbetellings troch de oerheid stil, hoewol't de oerheidsbegrutting troch it Kongres gean moat en de presidint net de macht hat dat alhiel ho te hâlden. Underwilens besocht Musk it oerheidsbetellingsysteem yn hannen te krijen, itjinge him ek al gau slagge en him de macht oer 5 biljoen dollar oerheidsjild joech. Boppedat hie syn lju it personielsysteem mei alle ynformaasje fan meiwurkers dêr yn al hackt. Mooglik wie it doel dêrby Trump syn beslút krêft by te setten. As er de betellings yn hannen hawwe soe, makke it nammers net út wat der besletten wurde soe troch it Kongres. Dy sitewaasje waard troch de Demokarten as in [[steatsgreep]] omskreaun.

Underwilens waard op de eftergrûn it [[kabinet-Trump II]] gearstald. In soad fan syn kandidaten hawwe amper ûnderfining mei de departeminten dy't se liede moatte soene en dêr kaam al rillegau krityk op it ferline fan guon. Sa waard [[Robert F. Kennedy jr.]], dy't Trump yn 't fizier hie foar folkssûnens, beskreaun as in [[Faksinaasjewegering|antyfakser]] en oanhinger [[gearspanningsteory]]en op it mêd fan sûnenssoarch. [[Tulsi Gabbard]], dy't de ynljochtingstsjinsten liede moatte soe, soe mooglik bannen mei Ruslân dêr op nei hâlde. [[Kash Patel]], dy't troch Trump as haad fan de FBI benead waard, hat in it ferline sein dat er de FBI slute wolle soe en fan it haadburo dêrfan in museum fan meitsje woe.

==== Belangeferfrisseling ====
It twadde presidintskip fan Trump waard beskreaun as minder beskerme tsjin belangeferfrisseling as syn earste termyn, en it brekken fan etyske noarmen. Hy hold syn bedriuw [[Truth Social]] dy't op 'e oandielbeurs notearre stiet. Hy stribbe nei nije oerseeske fêstgoedûnderhannelings dêr't entiteiten, dy't mei de steat ferbûn wiene, by belutsen wiene en hy hie ferskate merk- en lisinsjedeals dêr't er nearring fan it Trump-merk ferkocht. Hy profitearre fan eveneminten dy't yn syn hotels en golfbanen holden waarden en pleatste syn fermogen net altyd yn in ''blind trust'', lykas eardere presidinten dien hawwe. Hy loek de etyske rjochtlinen fan it foarrige regear yn en hanthavene de wetten dy't omkeapjen ferbeane sûnder formele etyske rjochtlinen op te stellen foar dyjingen, dy't troch him polityk oansteld waarden, dêr't in protte fan yn syn regear kamen mei in &quot;ûngewoan grutte list fan potinsjele belangeferfrisselings&quot;. Hy liet oanklachten fan korrupsje falle tsjin politisy dy't bannen mei him hiene en hy liet wetten skoftsje dy't bedriuwen dy't aktyf yn de Feriene Steaten ferbiedt om bûtenlânske regearings om te keapjen. Hy lânsearre, promote en profitearre persoanlik fan twa kryptocurrency tokens (''meme coins''), $Trump en $Melania. Hy profitearre ek fuortendaliks fan it kryptocurrencybedriuw World Liberty Financial fan syn famylje, dat him dwaande hold mei in net earder sa meimakke fermingen fan partikuliere ûndernimmings en oerheidsbelied.

==== Ynlânsk belied ====
Trump erve in fearkrêftige ekonomy fan it regear-Biden, mei tanimmende ekonomyske groei, lege wurkleazens en sakjende ynflaasje. Trump skafte ôf en hohold federale subsydzjes en besunige tige by tige op wittenskiplik ûndersyk. Hy beneamde oalje-, gas- en gemyske lobbyisten by de [[Environmental Protection Agency|EPA]] om klimaatregels en kontrôles op fersmoarging werom te draaien. Hy rôp in nasjonale enerzjyneedtastân út, dêr't miljeufoarskriften troch fersteld wurde koene. De regels foar it winnen fan fossile brânje waarden  fersoepele en projekten foar fernijbere enerzjy waarden beheind. Hy sette útein mei it feroarjen fan de &quot;wettigens en algeduerigen tapasberens&quot; fan in EPA-regeling , dy't it grûnwurk foarmet fan de measte federale regeljouwing oer broeikassen.

Trump besunige op it mooglik meitsjen fan de oerheid om korrupsje oan te pakken, ûntbûn de ''[[Public Integrity Section]]'' en joech mear as tolve ynspekteurs-generaal dien yn de hiele oerheid. By útfieringshjitting hold er mei it hanthavenjen fan de ''[[Forreign Corrupt Practices Act]]'' op. Hy joech graasje of liet oanklachte falle tsjin amtners dy't fan korrupsje beskuldige waarden.

Trump skreau maatskiplike problemen ta oan inysjativen op it mêd fan ferskaat, gelikens en ynklúzje (DEI) en wachens (''woke''). Ferskaat lykstellend oan ynkompetinsje draaide er pro-ferskaatbelied yn 'e federale oerheid werom. Syn regear sette agressyf yn tsjin de rjochten fan transgenders en tsjin wat er &quot;geslachtsideology&quot; neamde. Hy besocht de rjochten fan trânsseksuelen werom te kringen.

===== Massa-ûntslaggen by federaal personiel ===== 
Trump befrear it winnen yn de federale oerheid en hjitte dat telewurk troch federaal personiel yn 30 dagen hoholden wurde moast. Hy hjitte in feroaring fan in soad karriêremooglikheden by de amtnerij mei de bedoeling se fannijs te klassifisearjen yn funksjes sûnder ûntslachbeskerming. Hy sette útein mei massa-ûntslaggen fan federale wurknimmers, dy't troch juridyske gelearden beskreaun waarden as net earder sa meimakke of in striid mei de fereale wetjouwing, mei de bedoeling om se te ferfangen mei wurknimmers dy't it mei syn aginda iens wiene. Ein febrewaris hie it regear mear as 30.000 persoanen dien jûn. Om fierdere ûntslaggen makliker te meitsjen, naam it regear in nije juridyske ynterpretaasje oan dy't it tal departeminten en agintskippen, dêr't de primêre funksje nasjonale feiligens fan is, tige by tige útwreide, dêr't ferskate fakbûnen fan federale wurknimmers &quot;fijannich&quot; fan ferklearre waarden. Ein maart waard op dat grûnwurk in hjitting útfurdige dy't tsientallendeparteminten en agintskippen útsleat fan federale programma's foar arbeids- en managementrelaasjes. Dat sette harren oan ta in rjochtsaak oan te spannen om harren kollektivearbeidsoerienkomsten ûnjildich ferklearje te litten, itjinge de fakbûnsbeskerming fan in miljoen federale wurknimmers opheffe kinne soe. 

Trump en Elon Musk syn DOGE ûntmantelen foar it grutste part federale agintskippen, wêrûnder [[Amerikaanske Agintskip foar Ynternasjonale Untwikkeling|USAID]] en it [[Ministearje fan Underwiis (Feriene Steaten)|Ministearje fan Underwiis]], joegen iensidich inkelde tûzenen personielsleden dien en redusearren administrative funksjes ta wetlike minima. Guon fan dy aksjes, lykas it ûntmanteljen fan it [[Consumer Financial Protection Bureau]] waarden troch federale rjochtbanken stilset. In soad fan syn aksjes besochten histoarysk ûnôfhinklike ynstellings yn lytsere foarm ûnder streekrjochte kontrôle fan de útfierende macht te bringen.

===== One Big Beautiful Bill Act =====
Yn july 2025 ûndertekene Trump de ''[[One Big Beaitiful Bill Act]]''. Dy wet makke de belestingferlegings fan de ''[[Tax Cuts and Jobs Act]]'' fan 2017 permanint en heakke ekstra belestingôftrek ta foar in totaal bedrach fan likernôch $4,5 biljoen, dêr't benammen de heechste ynkomstegroepen fan profitearren en de lju yn de leechste ynkomstegroep $1600 it jier koste; ferhege it finansierjen foar nasjonale definsje; deportaasjes, de grinsmuorre en in raketskyld; skafte belestingsfoardielen ôf foar skjinne enerzjyprojekten dy't gebrûk makken fan fernijbere enerzjyboarnen lykas wyn- en sinne-enerzjy en foar keapers fan elektryske reauewen. De wet ferlege it finansierjen foar [[Medicaid]] en [[Supplemental Nutrition Assitance Program|SNAP]] en heakke ekstra wurkfereaskjen ta foar it yn oanmerking kommen en in eigen bydrage fan $35 foar guon Medicaid-tsjinsten. Dy besunigings en ekstra fereaskjen soene nei de tuskentiidske ferkiezings fan 2026 fan krêft wurde. It wetsfoarstel soe neffens rûzings fan it [[Amerikaanske Begruttingskantoar]] it begruttingstekoartyn 2034 mei $3,4 biljoen tanimme, 11,8 miljoen minsken harren Medicaid-fersekering ferlieze en 3 miljoen minsken harren SNAP-útkearings ferlieze.

==== Ymmigraasje ==== 
Yn syn earste dagen as presidint joech Trump de grinswachters de opdracht en deportearje yllegale ymmigranten dy't de grins oerstieken fuortendaliks. Hy ferfette it ''[[remain in Mexico]]''-belied, bestimpele drugskartels as terroristyske groepen en joech opdracht it bouwen fan de grinsmuorre te ferfetsjen.

De deportaasjeoperaasjes rjochten har ynearsten op &quot;doellisten&quot; fan kriminelen dy't foar Trump syn twadde termyn opsteld waarden. Dêrnei ferwidere syn regear asylsikers dy't har net oan de fereasken foldwaan, loek de frijlitting ûnder betingst yn fan ymmigranten dy't de Feriene Steaten humanitêre betingsten ynlitten waarden. Hy besocht it [[berterjochtboargerskip]] ôf te skaffen en ferstelde flechtlingeopfangprogramma's. Yn maart 2025 brûkte er de ''[[Alien Enemies Act]]'' fan 1798 om yllegale ymmigranten sûnder proses op te pakken. De measten sûnder strafblêd, en ien fanwegen in &quot;admistrative flater&quot; waarden nei in [[Centro de Confinamiento del Terrorismo|strafkamp]] yn [[El Salvador]] stjoerd. Hy rjchte bhim op aktivisten, legale ymmigranten, toeristen en studinten mei in fisum dy't krityk uteren op syn belied of har foar [[Palestina]] útsprieken.

Underwilens hie [[Stephen Miller]], [[Senior adviseur foar de Amerikaanske presidint|senior beliedsadviseur]] en riedjouwer foar ynlânske feiligens, it oppakkwotum fan yllegale ymmigranten ferhege fan 1500 ta 3000 ymmigranten deis. ICE-aginten mei maskers op setten útein mei it oppkakken fan wurklju op pleatsen, túnkersbedriuwen, izerwareinkels, wasseretten, ensfth. Dat late ta protesten yn Los Angeles en oare stêden. Trump andere dêrop mei it stjoeren fan de [[Nasjonale Garde fan de Feriene Steaten|Nasjonale Garde]] fan Kalifornje en 700 militêren nei Los Angeles om't er miende dat de protesten út 'e hân rûnen.

==== Bûtenlânsk belied ====
[[Ofbyld:President Trump and Ukrainian President Zelenskyy in Oval Office, Feb. 28, 2025.webm|thumb|Trump mei Zelensky yn de Oval Office]]
It bûtenlânsk belied fan Trump yn syn twadde amtstermyn wurdt op ferskate manearen omskreaun as ymperialistysk, ekspansionistysk, isolasjonistysk en autarkistysk, mei de ideology fan &quot;Amearika earst&quot; as hoekstien. Syn relaasjes mei bûnsgenoaten wiene tranaksjonee; en fariearren fan ûnferskilligens ta fijannigens. Sa drige er ta anneksaasje fan [[Grienlân]] en it [[Panamakanaal]] en neamde er Kanada de 51e steat en neamde er de Kanadeeske minister-presidint [[Justin Trudeau]] &quot;gûverneur Trudeau&quot;. Hy joech de Amerikaanske oerheid opdracht om it finansierjen en gearwurkjen mei de [[Wrâldhannelsorganisaasje]] ho te setten en kundige it foarnimmen fan de Feriene Steaten en stap formeel út de organisaasje.

Yn febrewaris 2025 hiene Trump en fise-presidint [[JD Vance]] in moeting mei de Oekraynske presidint [[Volodymyr Zelensky]] yn de ''[[Oval Office]]''. De moeting, dy't streekrjocht op telefyzje te sjen wie, wie tige kontroverjeel, dêr't Trump en Vance Zelensky tige by ferachten. De media beskreaune dat foarfal as in net earder sjoene iepenbiere konfrontaasje tusken in Amerikaanske presidint en in bûtenlânsk steatshaad.

Yn maaie 2025 waard de Súdafrikaanske presidint [[Cyril Ramaphosa]] by in moeting mei Trump yn it Oval Office konfrontearre oer de nije [[lânherfoarmingswet yn Súd-Afrika]] en de [[pleatsmoarden]]. Neffens Trump soe der yn Súd-Afrika in genoside fan blanke [[Afrikaners]] wêze, itjinge Ramaphosa en syn delegaasje útdruklik tsjinsprutsen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce9vvljen0xo |titel=''Trump ambushes S African leader with claim of Afrikaners being 'persecuted''' |útjouwer=BBC |datum=22 maaie 2025 |opropdatum=16 augustus 2025}}&lt;/ref&gt;

Trump en syn ynkommende regear oparbeiden mei it regear-Biden by it ta stân bringen fan in [[wapenstilstân]] yn de [[Gazastripe]], dat in dei foar syn ynauguraasje fan krêft waard. Yn maart ferbriek [[Israel]] de wapenstilstân. Yn febrewaris 2025 stelde Trump foar dat de Feriene Steaten de Gazastripe oernimme soe.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-war-gaza-trump-netanyahu-db2c407baf803291a4acf6edfd708c48 |titel=''Trump’s suggestion that US ‘take over’ the Gaza Strip is rejected by allies and adversaries alike'' |útjouwer=AP |datum=5 febrewaris 2025 |opropdatum=16 augustus 2025}}&lt;/ref&gt; 

It ekonomyske belied fan Trump wurdt omskreaun as proteksjonistysk, dêr't Trump ynfierheffings oan de measte lannen by oplei, wêrûnder hege ynfoertariven oan wichtige hannelspartners lykas [[Sina]], [[Meksiko]] en [[Kanada]]. Hy sette útein mei in wrâldwide hannelskriich en lei tariven op dy't it heechste nivo hellen sûnt de ''[[Smoot-Hawley Tariff Act]]'' fan 1930 oan it begjin fan de [[Grutte Depresje]]. Ekonomen oppeearren dat it regear de relaasje tusken hannelstekoarten en tariven ferkeard begrypte en útgie fan ferkearde ferûnderstellings.

==== Rjochterlike macht ====
Federale rjochters oardielen dat in soad fan de maatregels fan it regear-Trump ûnwettich wiene. Nei juridyske tsjinslaggen fierde Trump syn krityk op de rjochterlike macht op en rôp er ta it ôfsetten fan federale rjochters dy't tsjin him oardiele hiene. Hy drige, ûndertekene útfierende maatregels en joech opdracht ta ûndersyk nei syn politike tsjinstanners, kritisy en organisaasjes dy't liearre wiene oan 'e Demokratyske Partij. Healwei july bliek út in analyze fan [[The Washington Post]] dat er yn likernôch in tred fan alle saken tsjin him de rjochters en rjochtbanken wjerstie, itjinge troch juridyske saakkundigen omskreaun waard as net earder sjoen foar in regear. Syn fersetten tsjin rjochterlike befellen en syn bewearde rjocht en it net om sizzen jaan oan de rjochtbanken, laten ta eangstme by juridyske saakkundigen ta in konstitusjonele krisis. Ut meardere analyzen fan akademisy en [[The New York Times]] bliek dat troch republikeinen, en demokraten allyk, beneamde rjochters ferskate konstitusjonele en wetlike tekoartkommen yn it belied fan it regear-Trump fêststeld. Hy rjochte him ek op in net earder sjoene wize op abbekatekantoaren en abbekaten dy't earder stânpunten ynnamen dy't him ûngeunstich wiene.

==== Epstein-saak ====
[[Ofbyld:Trump Is On the Epstein List (54673829027).jpg|thumb|In demonstrant hâld in boerd fêst mei it opskrift: &quot;Trump stiet op 'e Epstein-list]]
Yn de 1990-er jierren wie Trump befreone mei [[Jeffrey Epstein]], in multy-miljonêr en bankier, dy't letter ferfolge wurde soe foar it misbrûken fan minderjierrigen en it opsetten fan in minskehannel dêr't minderjierrige famkes by belutsen wiene. Epstein ferstoar yn 2019 yn syn sel. Hoewol't de deadsoarsaak oantsjut waard as [[selsmoard]], ûntstiene der yn 'e [[Make America Great Again|MAGA]]-wrâld al rillegau [[gearspanningsteory]]en. Fanwegen syn dea sette it proses him net fuort. Syn partner en hânlanger [[Ghislaine Maxwell]] waard lykwols nei Epstein syn dea al feroardiele. 

De kearn fan de teoryen, dy't benammen by oanhingers fan Trump rûn gie, hold ferbân mei wat hja de [[djippe steat]] neamden en mei [[QAnon]] en [[Pizzagate]]. De djippe steat ferwiist nei de eliten dy't op 'e eftergrûn it lân bestjoere soene. Epstein soe dy minsken op Little Saint James útnoege hawwe dêr't se har fergripen oan minderjierrige famkes. Epstein soe fêstlein hawwe wat der op it eilân barde, mooglik mei as doel dy ynformaasje foar [[sjantaazje]]. De MAGA-oanhing, dy't altyd al in sterke ôfkear fan eliten en de Deemokraten hie, seach as dyjingen dy'e mei oan 'e misbrûk diene, woe de ûnderste stien boppe krije, in winsk dêr't Trump moai op ynspile yn syn twaade omgong fan ferkiezingstasizzings.

Nei it oantreden fan Trump foar syn twadde amtstermyn frege syn minister fan Justysje, [[Pam Bondi]], de [[FBI]] alle stikken oan it troch har late ministearje oer te dragen. Dat barde en yn ein febrewaris 2025 joech Bondi oan dat se in list fan alle &quot;klanten fan Epstein&quot; op har buro hie. [[The Wall Street Journal]] joech ferslach dat Bondi yn maaie dat jiers Trump op 'e hichte stelde dat syn namme yn de stikken neamd waard. It Wite Hûs ûntkende dat lykwols. Op 7 july waard buorkundich makke dat it Ministearje fan Justysje gjin reden seach om fierder te gean mei it ûndersyk fan de saak en gjin fierdere ynformaasje iepenbier meitsje woe. Dat late ta in skandaal dy't wiken lang duorre dat Trump net fan him ôf skodzje koe.

== Polityk en retoryk ==
Sûnt syn kampanje fan 2016 hawwe de polityk en retoryk fan Trump dêr ta laat ta it ûntstean fan in politike beweging dy't bekend stiet as it [[Trumpisme]]. Syn politike stânpunten binne [[populistysk]], mear spesifyk omskreaun as rjochts-populistysk. Hy wurdt beskreaun as dy't it rjochts-ekstremisme oankrûpt en hy hat dêr oan meiholpen om ekstreemrjochtse ideeën en organisaasjes yn de mainstream te bringen. In soad fan syn aksjes en retoryk wurde omskreaun as autoritêr en bydragend oan it efterútbuorkjen fan 'e demokrasy. Trump trúnde oan op it útwreidzjen fan 'e presidinsjele macht ûnder in maksimalistyske ynterpretaasje fan de unitêre útfierende teory. Syn polityk grûnwurk wurdt ferlike mei in [[persoanlikheidskultus]].

De retoryk en it optreden fan Trump laten ta it kreëarjen fan lilkens en mistrouwen en it fersterkjen troch it brûken fan in &quot;wy&quot; tsjin &quot;harren&quot;-narratyf. Hy hellet regelmjittich en eksplisyt rasiale, religieuze en etnyske minderheden del, en wittenskippers stelle hieltyd mar wer rasiale fijannigens foar swarten, ymmigranten en moslims oer fêst. Syn retoryk wurdt omskreaun as bangmakkerij en demagogy, dy't by syn presidintskampanje fan 2024 noch yntinsiver waard. De [[alt-right]]-beweging sleaten har efter syn gadingmakkerij en stipen dy, mei omreden har ferset tsjin multykulturisme en ymmigraasje. Hy hat in sterkee oanlûkingskrêft op evangelysk-kristlike kiezers en [[Kristlik-nasjonalisme|kristlik-nasjonalisten]]. Trump brûkt ek gauris antykommunistyske retoryk en neamt syn tsjinstanners gauris &quot;[[Kommunisme|kommunisten]]&quot; en &quot;[[Marksisme|marksisten]]&quot;.

=== Opfettings oangeande rassen en geslachten ===
In soad fan Trump syn útspraken en dieden wurde as rasistysk beskôge. Ut ferskate stúdzjes en enkêten bliek dat rasistyske opefettings syn politike opkomst oansette en wichtiger wiene as ekonomske faktoaren by it fêststellen fan de trou fan de Trump-stimmers. Rasistsyke en islamofobe hâldings binne sterke útgongspunten foar stipe oan Trump. Hy waard beskuldige fan rasisme om't er folhold dat in groep fan fiif swarte en latino-tiners skuldich wiene oan de ferkrêfting fan in blanke frou yn [[Central Park]] yn 1989, sels nei't se yn 2002 frijsprutsen waarden. 

Yn 2011 waard Trump de wichtichste foarstanner fan de rasistyske ''birther''-gearspanningsteory dat [[Barack Obama]], de earste swarte presidint fan de Feriene Steaten, net yn de Feriene Steaten berne wêze soe. Hy easke dat Obama syn berteakte te publisearjen, dy't er as frauduleus beskôge. Yn septimber 2016 erkende er dat Obama yn 'e Feriene Steaten berne wie, mar hy soe nei't it skynt yn 2017 yn privee-kringen noch hieltyd uterje dat er birther-opfettings hie. By de presidintskampanje fan 2024 fierde er falske oanfallen op de rasiale identiteit fan syn tsjinstanner [[Kamala Harris]], dy't omskreaun waarden as in echo fan de birther-gearspanningsteory. Yn syn kampanje fan 2024 makke er wiidweidich gebrûk fan ûntminsklike taal en rasiale stereotypen. Yn 2025 promote er falske bewearings oer [[genoside]] fan blanken yn Súd-Afrika en sette er it ''[[White South African refugee program]]'' op.

Trump hat gauris froulju delhelle wannear't er him útsprekt yn de media en op sosjale media. Hy makke er ûnseedlike opmerkings, delhelle er it uterlik fan froulju en spriek oer harren mei denigrearjende skeldwurden. Op syn minst 25 froulju hawwe him yn it iepenbier beskuldige fan seksueel ferkeard hâlden en dragen, wêrûnder ferkrêfting, tútsjen sûnder tastimming, oanreitsjen, ûnder de rokken sjen fan froulju en it binnenrinnen yn klaaikeamers fan neakene meidoggers fan tinerwedstriden. Hy hat de beskuldigings ûntkend. Yn oktober 2016 kaam der in lûdsopname út 2005 nei bûten dêr't er swetste oer it tútsjen en oanreitsjen fan froulju sûnder tastimming, en sei: Asto in stjer bist, litte se dy dat dwaan..... Pak se har by de poes&quot; Hy omskreau dy opmerkings as &quot;klaaikeamerpraat&quot;. It wiidweidige omtinken fan de media dêr oer, late ta syn earste iepenbiere ferûntskuldiging, dy't by syn presidintskampanje fan 2016 op fideo opnommen waard.

=== Oanset ta haat en geweld ===
Trump wurdt sjoen as in kaaifiguer yn it tanimmen fan polityk geweld yn 'e Feriene Steaten, allyk foar as tsjin him. Hy wurdt beskreaun as ien dy't ekstremisme, gearspanningsteoryen, lykas QAnon en ekstreemrjochtse milysjebewegings yn grutere mjitte oankrûpt mear as alle moderne Amerikaanske presidinten ea en him dwaande hâldt mei [[stochastysk terrorisme]].

Undersyk wiist út dat de retoryk fan Trump yn ferbân brocht wurdt mei it tanimmen fan it tal haatmisdriuwen en dat er it effekt hat ta oanset op it uterjen fan foaroardielen troch syn normalisearjen fan eksplisite rasistyske retoryk. By syn kampanje fan 2016 sette er oan ta fisike oanfallen op demonstranten en ferslachjouwers en hy priizge dy oanfallen. Ferskate fertochten dy't ûndersocht of ferfolge waarden foar gewelddiedige hannelings en haatmisdriuwen, hellen syn retoryk oan en jou oan dat se net skuldich wiene of dat se kleminsje krije moasten. In lanlik ûndersyk troch [[American Broadcasting Company|ABC News]] yn maaie 2020 brocht op syn minst 54 strafsaken oan it ljocht, fan augustus 2015 oant april 2020, dêr't er yn oanhelle waard yn direkt ferbân mei geweld of driigjen mei geweld, benammen troch blanke manlju en benammen tsjin minderheden. It wegerjen fan Trump en feroardielje de blanke rjochtsekstremistyske groep [[Proud Boys]] by in presidinsjeel debat yn 2020 en syn opmerking &quot;Proud Boys, hâld jim werom en wachtsje ôf&quot; soe laat hawwe ta in nij tanimmen fan it tal oanmeldings foar de pro-Trump-groep. Undersikers op it mêd fan terrorismebestriding beskreaune syn normalisearjen en revisionistyske retoryk oangeande de [[Bestoarming fan it Amerikaanske Kapitoal (2021)|bestoarming fan it Kapitoal]] op 6 jannewaris 2021 en it jaan fan kleminsje oan alle relskoppers op dy dei as in oanmoediging foar takomstich polityk geweld.

=== Gearspanningsteoryen ===
Al foar syn earste presidintskip nemade Trump ferskate gearspanningsteoryen, wêrûnder Obama syn ''birtherism'', dat it opwaarmjen fan de ierde net wier wêze soe en de sanemade Oekraynske ynminging yn de Amerikaanske ferkiezings. Nei de presidintsferkiezings fan 2020 propagearre er foar syn ferlies dy't skaaimerke waard as &quot;de grutte leagen&quot;.

=== Falske en misliedende útspraken ===
[[Ofbyld:2017- Donald Trump veracity - composite graph.png|thumb|Feitehifkers fan The Washington Post, de Toronto Star en CNN hawwe gegevens sammele oer &quot;falske en misliedende bewearings&quot; (oranje eftergrûn) en &quot;falske bewearings&quot; (pearse foargrûn).]]
Trump makket gauris falske útspraken yn iepenbiere taspraken, dy't net earder sa yn 'e Amerikaanske polityk foarkaam. Syn net wiere uterings binne in ûnderskiedend part fan syn politike identiteit en wurde as it &quot;spuitsjen fan leagens&quot; (''firehosing'') omskreaun. Syn falske en misliedende útspraken waarden dokumintearre troch [[Feitehifkjen|feitehifkers]] (''factcheckers''), lykas The Washington Post dy't 30.573 falske of misliedende bewearings fan him yn syn earste amtstermyn teld hawwe, dêr't it tal yn de rin fan de tiid fan tanommen is.

Guon fan Trump syn leagens wiene net wichtich, wylst oare fiergeande gefolgen hiene, lykas syn net bewiisde promoasje fan antymalariamiddels as behanneling fan [[COVID-19]], dat ta in tekoart oan middels yn de Feriene Steaten en panykoankeapen yn Afrika en Súd-Aazje laten. Oare misynformaasje, lykas it ûnrjochtlik taskriuwen fan it tanimmen fan kriminaliteit yn Jeropa oa de &quot;fersprieding fan radikaal islamitysk terrorisme&quot;, tsjinne syn ynlânske politike doelen. Syn oanfallen op it stimmen oer de post en oare ferkiezingspraktiken ferswakken it betrouwen fan it publyk yn de yntegriteit fan de presidintsferkiezings fan 2020, wylst syn misynformaasje oer de pandemy it lân fertrage en ferswakke. 

Hy biedt ornaris gjin ekskús oan foar syn net wiere útspraken. Oant 2018 neamden de media amper syn net wiere bewearings leagens, ek net wannear't er dúdlik falske útspraken op 'e nij útspriek.

=== Gebrûk fan sosjale media === 
De oanwêzigens fan Trump op [[sosjale media]] loek wrâldwiid in soad omtinken nei't him er yn 2009 by [[Twitter]] oanmeld hie. Hy sette gauris berjochten op by syn kampanje yn 2015 en as presidint, oant Twitter him nei de Bestoarming fan it Kapitoal ferballe. Hy brûkte Twitter faak om fuortendaliks mei it publyk te kommunisearjen en de parse bûten spul te setten. Yn 2017 sei syn parsesekretaris dat syn Twitterberjochten offisjele ferklearrings fan de presidint wiene.

Nei jierrenlang krityk om't Twitter Trump tastie misynformaasje en net wiere berjochten te pleatsen, sette Twitter yn maaie 2020 útein guon fan syn berjochten mei feitehifkers te foarsjen. Hy andere dêr op dat mediaplatfoarms konservativen &quot;stilhâlde wolle&quot; en dat er se &quot;strangregulearje of slute soe&quot;. Nei de oanslach fan 6 jannewaris 2021 waard er fan [[Facebook]], [[Instagram]], Twitter en oare platfoarms ferballe. It ferlies fan syn oanwêzigens op sosjale media fermindere syn fermogen om it berin fan dingen te beynfloedzjen en de hoemannichte misynformaasje op Twitter naam tagelyk ek ôf. Yn febrewaris 2022 sette er útein mei it sosjale mediaplatfoarm ''[[Truth Social]]'', dêr't er in fraksje fan syn Twitter-folgelingen oanlûke koe. [[Elon Musk]] hat, nei't er Twitter oernaam, syn Twitter-account yn novimber 2022 fannijs aktivearre. It twajierrige ferbod op Meta Platforms, wêrûnder Facebook en Instagram, rûn yn jannewaris 2023 ôf.

=== Syn relaasje mei de parse ===
[[Ofbyld:President Trump's First 100 Days- 45 (33573172373).jpg|thumb|Trump sprekt de parse ta]]
Trump hat algeduerigen yn syn karriêre it omtinken fan de media socht en hie in haat-leafdeferhâlding mei de parse. By syn kampanje fan 2016 profitearre er fan in rekord hoemannichte fergees media-omtinken, rÿsd op $2 miljard. As gadingmakker en as presidint bekuldige er de parse gauris fan [[nepnijs]] en &quot;de fijân fan it folk&quot;.

By syn earste amtstermyn waard it tal formele parsekonferinsjes werombrocht fan likernôch 100 yn 2017 ta likernôch de helte yn 2018 en ta twa yn 2019. Ek waarden parsekaarten fan twa ferslachjouwers fan it Wite Hûs ynlutsen, dy't letter troch de rjochtbank wer weromjûn waarden. De presidinsjele kampanje fan Trump fan 2020 klage The New York Times, The Washington Post en [[CNN USA|CNN]] oan omreden [[laster]] yn opynjestikken oer syn stânpunt oer [[Russyske ynminging yn de Amerikaanske ferkiezings fan 2016|Russyske ynminging yn de ferkiezings]]. Alle rjochtsaken waarden ôfwiisd. Tsjin 2024 spriek Trump hieltyd mar wer syn stipe út oan it ferbieden fan politike dissidinsje en krityk en sei dat ferslachjouwers ferfolge wurde moasten foar it net iepenbier meitsjen fan fertroulike boarnen en dat mediabedriuwen mooglik harren fergunning fan útstjoeren ferlieze moatte foar ûngeunstige berjochtjouwing oer him.

Nei't er yn 2024 werkeazen waard as presidint spande Trump rjjochtsaken oan en stelde er swarte listen op tsjin beskate mediakanalen, en naam er it proses fan de korrespondinten fan it Wite Hûs oer om te besluten hokker mediakanalen tagong ta him krije koene. Yn plak fan om te foldwaan oan in rjochtlik befel en werstel de tagong fan de [[Associated Press|AP]], fierde it Wite Hûs in belied fan beheinde tagong foar alle parseburo's. De ''[[Federal Communications Commission]]'' (FCC) sette mei ûndersyk útein nei mediakanalen dy't beskuldige wurde fan partigens tsjin him.

== Persoanlik libben == 
[[Ofbyld:Donald Trump and wife Melania.jpg|thumb|250px|Donald Trump mei syn frou [[Melania Trump]].]]
De yn [[Queens]] berne Donald Trump hie twa bruorren, Fred jr. en Robert S. Trump (beide ferstoarn) en twa susters, [[Maryanne Trump-Barry|Maryanne]] en Elizabeth. Syn âldere suster Maryanne wie rjochter by it [[Hôf fan Berop foar it Tredde Sirkwy]].

Yn 1977 boaske Trump de Tsjechyske [[Ivana Trump|Ivana Zelníčková]] (1949–2022). Hja krigen tegearre trije bern, [[Donald Trump jr.]] (1977), [[Ivanka Trump]] (1981) en [[Eric Trump]] (1984). Hja skaten yn 1992.

Yn 1993 boaske er Marla Maples en dy krigen tegearre ien dochter, Tiffany Trump (1993). It pear skate op 8 juny 1999.

Sûnt 22 jannewaris 2005 is Trump troud mei de Sloveenske Melania Knauss. Mei har hat er ien soan, Barron William Trump (2006).

Trump wie [[Presbyterianisme|presbyteriaan]]. Op 23 oktober 2020 makke Trump buorkundich net langer part fan in denominaasje te wêzen en him as denominaasjeleas kristen te beskôgjen.

Trump spilet neffens ferskate boarnen in soad falsk by golf.

== Keppeling om utens ==
*[https://www.donaldjtrump.com/ Webside donaldjtrump.com]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
---------
Foar oare boarnen, sjoch [[:en:Donald Trump]] en [[:nl:Donald Trump]]
}}
{{CommonsBalke|Donald Trump}}

{{DEFAULTSORT:Trump, Donald}}
[[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]]
[[Kategory:Amerikaansk bestjoerder]]
[[Kategory:Amerikaansk radioprodusint]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzjeprodusint]]
[[Kategory:Amerikaansk útjouwer]]
[[Kategory:Amerikaansk publisist]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzjepresintator]]
[[Kategory:Amerikaansk radiopresintator]]
[[Kategory:Amerikaansk kommentator]]
[[Kategory:Kwismaster]]
[[Kategory:Dielnimmer oan in Amerikaansk realitytelefyzjeprogramma]]
[[Kategory:Manager yn it showwrakseljen]]
[[Kategory:Amerikaansk societystjer]]
[[Kategory:Amerikaansk federaal politikus]]
[[Kategory:Amerikaansk presidintskandidaat yn de foarferkiezings fan de Republikeinske Partij]]
[[Kategory:Amerikaansk presidintskandidaat (nominearre troch de Republikeinske Partij)]]
[[Kategory:Presidint fan de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Skotsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1946]]</text>
      <sha1>hzm5v14uykohqxn4n57203qaoepsh9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nancy Reagan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64580</id>
    <revision>
      <id>1230413</id>
      <parentid>1017740</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T04:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>353</id>
      </contributor>
      <comment>Nancy_Reagan_Speaking_at_a_&quot;Just_Say_No&quot;_Rally_in_Los_Angeles_California.jpg ferfongen troch [[c:File:Nancy_Reagan_Speaking_at_a_&quot;Just_Say_No&quot;_Rally_in_Los_Angeles_California_-_DPLA_-_59c390feb824c92556b77a61c774d432.jpg|Nancy_Reagan_Speaking_at_a_&quot;Just_S</comment>
      <origin>1230413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16863" sha1="387tyo0btndurc9dongjfinvczz5r6x" xml:space="preserve">{{Politikus
| namme                       = Nancy Reagan
| ôfbylding                   = Nancy Reagan.jpg
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 210px
| echte namme                 = Nancy Davis Reagan
| nasjonaliteit               = [[File:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berteplak                   = [[New York (stêd)|New York]] ([[New York (steat)|New York]])
| bertedatum                  = [[6 july]] [[1921]]
| stjerplak                   = [[Los Angeles]] ([[Kalifornje]])
| stjerdatum                  = [[6 maart]] [[2016]]
| etnisiteit                  = [[File:Flag of England.svg|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]] &lt;br&gt;[[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[Spanjerts|Spaansk]] 
| partij                      = [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]]
| prizen                      = [[Presidinsjele Frijheidsmedalje|Pres. Frijheidsmedalje]] 2002
| funksje1                    = ''[[First Lady]]'' fan de [[Feriene Steaten]]
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = [[1981]] – [[1989]]
| foargonger1                 = [[Rosalynn Carter]]
| opfolger1                   = [[Barbara Bush]]
| funksje2                    = ''First Lady'' fan [[Kalifornje]]
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = [[1967]] – [[1975]]
| foargonger2                 = [[Bernice Layne Brown]]
| opfolger2                   = nimmen (''fakant'')&lt;br&gt; &lt;small&gt;(earstfolgjende: [[Gloria Saatjian]])&lt;/small&gt;
}}
'''Nancy Reagan''', [[berne]] as: '''Anne Frances Robbins''' ([[New York (stêd)|New York]], [[6 july]] [[1921]] - [[Los Angeles]] ([[Kalifornje]]), [[6 maart]] [[2016]]), wie in rêstend [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[film]][[aktrise]], dy't fan [[1981]] oant [[1989]] as frou fan [[Ronald Reagan]] de ''[[first lady]]'' (presidintsfrou) fan 'e [[Feriene Steaten]] wie. Foartiid wie hja fan [[1967]] oant [[1975]] ûnder it gûverneurskip fan har man ''first lady'' fan 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]]. By syn libben hie se grutte ynfloed op Reagan. As presidintsfrou sette se har yn 't bysûnder yn foar de striid tsjin [[drugs]]. Nei it ferstjerren fan har man, yn [[2004]], nei in lange lijenswei om't er oanhelle rekke wie mei de [[sykte fan Alzheimer]], waard Davis in aktiviste foar [[stamselûndersyk]]. 

== Libben ==
=== Jonkheid en oplieding ===
Davis waard yn [[1921]] berne yn 'e [[New York (stêd)|Newyorkske]] wyk [[Manhattan (New York)|Manhattan]], as de dochter fan autoferkeaper Kenneth Seymour Robbins ([[1894]]-[[1972]]) en dy syn frou, de aktrise [[Edith Luckett]] ([[1888]]-[[1987]]). Har petemem wie de [[stomme film|stomme-filmstjer]] [[Alla Nazimova]]. Har âldelju giene al foar har berte útinoar, en skieden koart dernei. Davis wenne har earste pear jier yn 'e Newyorkske ymmigrantebuert [[Flushing (Queens)|Flushing]], yn 'e wyk [[Queens (New York)|Queens]]. Dêrnei waard se seis jier lang grutbrocht troch har omke en muoike Audley en Virginia Gailbraith, yn [[Bethesda (Marylân)|Bethesda]], yn 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Marylân]], wylst har mem it hiele lân troch reizge op 'e siik nei aktearwurk.

Yn [[1929]], doe't Davis acht jier wie, wertroude har mem mei de foaroansteande en polityk konservative [[neurosjiruch]] Loyal Davis ([[1896]]-[[1982]]), dy't har yn [[1935]] formeel adoptearre. Davis en har styfheit koene as wyn en bôle, en se tsjutte him altiten oan as &quot;heit&quot;. Hja wie berne as Anne Frances Robbins, mar waard fan 'e berte ôf oan al Nancy neamd; troch de adoptaasje troch Loyal Davis krige se syn efternamme. Loyal Davis naam syn nije gesin mei nei [[Chicago]], dêr't Nancy Davis har formative jierren trochbrocht. Se gie der nei de Latynske Famkesskoalle fan Chicago, dêr't se yn [[1939]] slagge foar it middelbere-skoaleksamen. Neitiid folge hja [[Ingelsk|Ingelske taal en letterkunde]] en [[teäter (keunstfoarm)|teäter]] oan it ''Smith College'', yn [[Massachusetts]], dêr't se yn [[1943]] ôfstudearre.
[[Ofbyld:NRPOSE.jpg|left|thumb|200px|Nancy Davis op in publisiteitsfoto út [[1950]].]]

=== Aktearkarriêre ===
Davis har earste opnommen rol spile se yn [[1940]], as frijwillichster foar de Nasjonale Stifting foar Berneferlamming, yn in reklamefilmke foar in ynsammelingsaksje foar de striid tsjin [[polio]]. Nei't se har stúdzje oan it ''Smith College'' ôfrûne hie, wurke se earst as [[winkelbetsjinde]] yn in [[warehûs]] yn Chicago, en teffens as [[ferpleechster|helpferpleechster]]. Troch har memme konneksjes yn 'e aktearwrâld wist se letter mei súkses har eigen aktearkarriêre op poaten te setten, begjinnende yn [[1945]] mei in roltsje yn it [[toanielstik]] ''Ramshackle Inn''. Yn [[1946]] stie se op [[Broadway]], yn 'e [[musikal]] ''Lute Song'', mei û.m. in noch ûnbekende [[Yul Brynner]]. Nei't se audysje dien hie, krige se yn [[1949]] in sânjierrich kontrakt oanbean troch de grutte [[Hollywood]]-studio ''[[MGM Studios|Metro Goldwyn Mayer]]'', wêrfoar't se ferfear nei [[Kalifornje]].

Fan [[1949]] oant ein fyftiger jierren spile Davis yn alve Hollywood-[[film]]s, ornaris yn stereotype rollen lykas de &quot;trouwe húsfrou&quot;, de &quot;ferantwurdlike jonge mem&quot; of de &quot;kalme frou&quot;. Se sette útein mei lytse roltsjes yn ''[[The Doctor and the Girl]]'' en ''[[East Side, West Side (film út 1949)|East Side, West Side]]'' (beide út [[1949]]), spile in [[psychiater|bernepsychiater]] yn 'e ''[[film noir]]'' ''[[Shadow on the Wall (film)|Shadow on the Wall]]'' ([[1950]]), en hie har favorite rol yn ''[[Night Into Morning]]'' ([[1951]]), wêryn't se in roujende ferloofde spile dy't har ferseine ferlern wie. Davis waard lykwols fral bekend troch har rol as marineferpleechster yn har foarlêste film ''[[Hellcats of the Navy]]'' ([[1957]]), wat ek de iennichste film wie wêryn't se tegearre mei har man te sjen wie. Neitiid aktearre se noch op 'e [[tillefyzje]], yn searjes as ''[[Wagon Train]]'' en ''[[The Tall Man (telefyzjesearje)|The Tall Man]]'', oant se har aktearkarriêre yn [[1962]] beëinige. Letter sei se dat se dêr net rouwich om wie, om't se aktearjen foar har gjin ropping wie, mar mear wat dat se die om wat om hannen te hawwen.
[[Ofbyld:Ronald_Reagan_and_Nancy_Reagan_aboard_a_boat_in_California_1964.jpg|right|thumb|250px|Nancy Davis mei har man [[Ronald Reagan]] yn [[1964]].]]

=== Trouwen en priveelibben ===
Yn [[1949]] kaam Davis yn 'e kunde mei [[akteur]] en [[fakbûn]]slieder [[Ronald Reagan]], doe't bliken die dat se by fersin op in swarte list bedarre wie fan lju mei [[kommunisme|kommunistyske]] sympatyen, sadat se yn Hollywood gjin wurk mear krije koe (se wie betize mei in oare aktrise, dy't krektlyk fan Nancy Davis hiet). Om dat misferstân op te klearjen, naam se kontakt op mei Reagan, dy't doedestiden de foarsitter wie fan it ''[[Screen Actors Guild]]'' (&quot;Filmakteursgilde&quot;; SAG), it tige ynfloedrike fakbûn fan Amerikaanske filmakteurs. Reagan hie fan [[1940]] oant [[1948]] earder troud west mei de aktrise [[Jane Wyman]], en hie út dat houlik in biologyske dochter en in oannommen soan, Maureen ([[1941]]-[[2001]]) en Michael ([[1945]]). Davis en Reagan trouden op [[4 maart]] [[1952]] te [[Los Angeles]], en krigen sels noch twa bern, Patti ([[1952]]) en Ron ([[1958]]). Nei't it skynt beholden Davis en Reagan altiten in yntime relaasje; sy neamde him &quot;Ronnie&quot;, en hy har &quot;Mommy&quot;. Mei har bern hie se lang sa'n goede relaasje net; se wie geregeldwei deilis mei sawol har styfbern as har biologyske bern, en fral mei har dochter Patti hie se in stoarmige relaasje, mei't dy it konservatisme fan har âldelju oan kant smiet en ferskate anty-Reagan-boeken skreau.

=== ''First lady'' fan Kalifornje ===
Begjin jierren sechstich begûn Reagan aktyf in politike karriêre as lid fan 'e [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske Partij]] nei te stribjen. Fan [[1967]] oant [[1975]] wied er gûverneur fan Kalifornje, en wie Davis sadwaande de ''first lady'' fan dy steat. Se wennen yn dy jierren yn 'e Kalifornyske haadstêd [[Sakraminto (Kalifornje)|Sakraminto]], wat Davis alhiel net noaske, mei't se de opwining, it sosjale libben en it mylde klimaat fan [[Los Angeles]] miste. Har man beneamde har yn 'e Keunstkommisje fan Kalifornje en fierders rekke se yn dy snuorje tige behelle yn it ''[[Foster Grandparents Program]]'' (it &quot;Pleechpakes en -beppes Programma&quot;), in organisaasje dy't frijwilligers oan iensume senioaren keppelet.
[[Ofbyld:Nancy_Reagan_as_First_Lady_of_California.jpg|left|thumb|200px|Nancy Davis Reagan as ''first lady'' fan [[Kalifornje]].]]

Davis waard it mulpunt fan in kontroverse doe't se har gesin út 'e gûverneursresidinsje nei in rike foarstêd fan Sakraminto ferhuze om't brânwachten de âlde filla as brângefaarlik oanmurken hiene. Hoewol't se sels úthold dat se it foar de feilichheid fan har gesin die, waard it rûnom as snobisme beskôge: wat goed genôch wie foar foargeande gûverneurs en harren gesinnen, wie blykber net goed genôch foar har. De Reagans libben de rest fan Reagan syn gûverneurskip yn in lúkse hierwente dêr't se sels, sij it mei stipe fan freonen, de hier foar opbrochten, wylst Davis it tafersjoch hie oer de bou en ynrjochting fan in nije gûverneursresidinsje yn it deunby leine [[Carmichael (Kalifornje)|Carmichael]], dy't ree kaam krekt doe't Reagan begjin [[1975]] gûverneur-ôf wie. Syn [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske]] opfolger [[Jerry Brown]] wegere lykwols om him dêr nei wenjen te setten; de nije residinsje waard yn [[1982]] ferkocht en sûnt hawwe de gûverneurs fan Kalifornje altiten yn ymprovisearre omstannichheden wenje moatten.

=== ''First lady'' fan 'e Feriene Steaten ===
Davis wie folop belutsen by de presidintskampanjes fan [[1976]], doe't Reagan it by de Republikeinske foarferkiezings ôflizze moast tsjin 'e sittende presidint [[Gerald Ford]] (dy't dêrnei de ferkiezings ferlear fan 'e Demokraat [[Jimmy Carter]]), en dy fan [[1980]], doe't Reagan de Republikeinske nominaasje yn 'e wacht sleepte en koarte metten makke mei Carter. Yn jannewaris [[1981]] waard Davis sadwaande ''[[first lady]]'' fan 'e Feriene Steaten, wat se acht jier, oant [[1989]], bliuwe soe.
[[Ofbyld:Nancy Reagan Speaking at a &quot;Just Say No&quot; Rally in Los Angeles California - DPLA - 59c390feb824c92556b77a61c774d432.jpg|right|thumb|150px|Nancy Davis Reagan op kampanje tsjin [[drugs]]gebrûk ([[1987]]).]]

As presidintsfrou kaam Davis op 'e nij yn opspraak doe't se besleat om al it porslein fan it [[Wite Hûs (Washington D.C.)|Wite Hûs]] te ferfangen, nettsjinsteande it feit dat dat betelle wie mei privee-donaasjes. Se brocht yn 'e presidintsresidinsje in [[John F. Kennedy|kennedy]]-eske ''glamour'' werom dy't der fral ûnder it regear fan Carter, doe't ynformaliteit foar master opsloech, ûntbrutsen hie. Fierders loek ek har belangstelling foar ''[[haute couture]]'' (djoere eksklusive moade) in protte oandacht en krityk.

Davis hie in grutte ynfloed op har man en spile bytiden aktyf in rol by Reagan syn beneamings fan lju op amtlike en diplomatike posten, en ek by guon fan syn regearingsbesluten. Se ûnderstipe aktyf de [[Oarloch tsjin de Drugs]] (''War on Drugs'') dy't Reagan yn [[1982]] útrôp, mei in kampanje tsjin rekreätyf [[drugs]]gebrûk ûnder de namme &quot;''Just Say No''&quot; (&quot;Sis Gewoan Nee&quot;). Dat wurdt noch altiten beskôge as har wichtichste inisjatyf as ''first lady''.

Fierdere kontroverse ûntstie doe't yn [[1988]] oan it ljocht kaam dat Davis in [[astrolooch]] om rie frege hie oangeande de yndieling fan Reagan syn wurkskema nei't er yn [[1981]] ferwûne rekke wie by in [[oanslach op Reagan|moardoanslach]]. Se ûntwurp in papierren skema dêr't dagen en oeren op ynkleure wiene om oan te jaan hokker dêrfan oft optimaal wêze soene foar de feilichheid en it súkses fan 'e presidint. Reagan syn sjef fan 'e stêf fan it Wite Hûs, [[Donald Regan]], rekke sa frustrearre troch dy gong fan saken dat der grutte wriuwing tusken him en Davis ûntstie. Dat eskalearre doe't it [[Iran-Kontra-skandaal]] oan it ljocht kaam, en Davis, dy't fûn dat it oanbliuwen fan Regan it oansjen fan har man skea tabrocht, der by him op oanstie om op te stappen. Yn in tillefoanpetear tusken harren beiden, yn [[1987]], waard Regan sa opsternaat dat er de hoarn derop smiet. Neffens Wite-Hûskorrespondint [[Sam Donaldson]], fan 'e stjoerder [[ABC (stjoerder)|ABC]], easke en krige de presidint, doe't dat him trochdien waard, Regan syn ûntslach. (It wie Regan dy't yn syn yn [[1988]] publisearre memoires Davis har gedoente mei de astrolooch foar it earst nei bûten ta brocht.)

In oarenien dêr't Davis mei koe as hûnen en katten, wie [[Raïsa Gorbatsjov]], de frou fan [[Sovjet-Uny|Sovjet-lieder]] [[Michael Gorbatsjov]]. Hoewol't harren mannen miskien net inoars bêste freonen wiene, ûntstie der meitiid dochs in bân fan wjerssidich respekt. Dat wie net it gefal tusken Davis en Raïsa Gorbatsjov, al waard soks nei bûten ta fansels ûnder it flierkleed fage. De beide froulju dronken yn 'e regel [[tee (drank)|tee]], en besprieken de ferskillen tusken de Feriene Steaten en de Sovjet-Uny. Doe't de Gorbatsjovs yn [[1987]] foar it earst Amearika besochten, ergere Raïsa Davis mei &quot;preken&quot; (of miskien gewoan útlis) oer in breed skala oan ûnderwerpen, útinoar rinnend fan [[arsjitektuer]] oant [[sosjalisme]]. 
[[Ofbyld:Nancy_Reagan_with_Michelle_Obama_cropped.jpg|left|thumb|200px|Nancy Davis Reagan mei ''[[first lady]]'' [[Michelle Obama]], yn [[2009]].]]

Geandewei Reagan syn presidintskip hold de parse op mei Davis te omskriuwen as in assistinte fan 'e presidint, en begûn men har ynstee te karakterisearjen as in ferburgen macht efter de troan. Sels besocht se dat te ûntstriden, mar dêrby spriek har eigen hâlden en dragen har tsjin. Hoewol't se in omstriden ''first lady'' wie, hie oan 'e ein fan Reagan syn presidintskip dochs 56% fan 'e Amerikanen in posityf byld fan har (wylst 18% har yn in negatyf ljocht seach, en de rest gjin miening hie).

=== Lettere jierren ===
Nei't har man begjin [[1989]] presidint-ôf wurden wie, setten de Reagans harren nei wenjen yn in filla yn 'e rike [[Los Angeles|Losanzjelynske]] wyk [[Bel Air (Los Angeles)|Bel Air]]. Davis rjochte noch datselde jiers de ''Nancy Reagan Foundation'' op, wêrmei't se har striid tsjin drugs fuortsette. Teffens skreau se yn [[1989]] har [[autobiografy]], ''My Turn: The Memoirs of Nancy Reagan'' (&quot;No Bin Ik oan Bar: De Memoires fan Nancy Reagan&quot;). 

Yn [[1994]] waard by Reagan de [[sykte fan Alzheimer]] fêststeld, wat makke dat er geastlik stadichoan ôftakele ta oanboazjende [[demintens]]. Meitiid begûn er in klúznersbestean te lieden, mei't Davis frijwol eltsenien by him wei hold. Neffens har soe har man leaver hân hawwe dat men jin him tebinnen brocht sa't er west hie foar't er mei syn geastlike krupsje oanhelle rekke. Sels hie Davis yn oktober [[1987]] [[boarstkanker]] hân, dat se oerwûn hie troch in [[boarstôfsetting]]soperaasje te ûndergean.

Nei't Reagan yn [[2004]] einlings en te'n lêsten ferstoarn wie, ûntpopte Davis har mei 83 jier ta aktiviste foar it troch presidint [[George W. Bush]] ferbeane [[stamselûndersyk]], yn 'e hope dat sok ûndersyk útkomst biede kin foar Alzheimer-pasjinten. Yn [[2009]] priizge se presidint [[Barack Obama]], doe't dy it ferbod op stamselûndersyk weromdraaide. 

===Ferstjerren===
Nancy Davis Reagan ferstoar op [[6 maart]] [[2016]] yn 'e âlderdom fan 94 jier yn har hûs yn 'e [[Los Angeles|Los Anzjelynske]] wyk [[Bel Air (Los Angeles)|Bel Air]] oan [[hert]]falen. Har [[begraffenis]] waard holden op [[11 maart]] [[2016]], yn 'e [[Ronald Reagan Presidential Library]] yn [[Simi Valley (Kalifornje)|Simi Valley]], dêr't se njonken har man silger [[beïerdiging|beïerdige]] waard.

==Sjoch ek==
* ''[[First lady]]''
* [[List fan first ladies fan de Feriene Steaten|List fan ''first ladies'' fan de Feriene Steaten]]

== Keppelings om utens ==
* {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm4864/ Folsleine filmografy fan Nancy Davis Reagan yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Nancy_Reagan ''Footnotes'', op dizze side].
----
{{commonscat|Nancy Reagan}}
}}

{{DEFAULTSORT:Reagan, Nancy Davis}}
[[Kategory:Amerikaansk winkelbetsjinner]]
[[Kategory:Amerikaansk toanielakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk musicalakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Oarehelte fan in Amerikaansk gûverneur]]
[[Kategory:Oarehelte fan de presidint fan de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Amerikaansk autobiograaf]]
[[Kategory:Winner fan de Presidinsjele Frijheidsmedalje]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Spaansk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1921]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2016]]</text>
      <sha1>387tyo0btndurc9dongjfinvczz5r6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dierepark SânjesZoo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70531</id>
    <revision>
      <id>1230381</id>
      <parentid>1206444</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T15:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gosseweening</username>
        <id>5299</id>
      </contributor>
      <comment>link nei nijs oer de brân 20 maaie 2026</comment>
      <origin>1230381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4699" sha1="l386w32af3q47juyn4fw0fd364qqd7h" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dieretún
| namme                       = Dierepark SânjesZoo
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| logo                        = 
| lân                         = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flagge fan Dantumadiel.png|border|20px]] [[Dantumadiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[File:Veenwouden vlag.svg|border|20px]] [[Feanwâlden]]
| adres                       = De Sânjes 8
| koördinaten                 = 53°15′00″N 6°00′00″E
| sels yn te foljen0          = 
| namme sels yn te foljen0    = 
| ôfkoarting                  = 
| type                        = tradisjonele [[dieretún]]
| tema                        = &quot;in oare kyk op bisten&quot;
| diel fan                    = [[Sânjes Safary]]
| oerflak                     = 2 [[hektare|ha]]
| ynhâld tanks                = 
| tal bisten                  = 
| tal soarten                 = 47 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;
| wurknimmers                 = 
| besikers                    = 
| leden                       = 
| netwurken                   = 
| sels yn te foljen1          = 
| namme sels yn te foljen1    = 
| sels yn te foljen2          = 
| namme sels yn te foljen2    = 
| sels yn te foljen3          = 
| namme sels yn te foljen3    = 
| ferneamd nei                = 
| histoaryske namme           = 
| iepening                    = [[2012]]
| sluting                     = 
| fuortkommen út              = [[Sânjes Safary|Boarterspark SânjesFertier]]
| opgien yn                   = 
| sels yn te foljen4          = 
| namme sels yn te foljen4    = 
| sels yn te foljen5          = 
| namme sels yn te foljen5    = 
| sels yn te foljen6          = 
| namme sels yn te foljen6    = 
| namme gebou                 = 
| arsjitekt                   = 
| boujier                     = 
| sloopjier                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| sels yn te foljen7          = 
| namme sels yn te foljen7    = 
| sels yn te foljen8          = 
| namme sels yn te foljen8    = 
| sels yn te foljen9          = 
| namme sels yn te foljen9    = 
| webside                     = [http://www.sanjeszoo.nl/ www.sanjeszoo.nl]
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 15
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 0
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = Lokaasje fan Dierepark Sânjeszoo yn [[Fryslân]].
}}
'''Dierepark Sânjeszoo''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Dierenpark Sanjeszoo''), of koartwei '''Sânjeszoo''', is in [[dieretún]] yn [[Feanwâlden]]. De dieretún is ûnderdiel fan [[Sânjes Safary]], dat ek it boarterspark SânjesFertier en [[ferdivedaasjepark]] SânjesPlezier omfiemet.

It dierepark gie yn [[july]] [[2012]] iepen en wie in útwreiding fan de al besteande Sânjesparken. Yn maaie 2026 wie der in grutte brân yn it park dêr't ek in mannich bisten by omkamen. [https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/84351/Brand_verwoest_gebouw_Sanjes_Zoo_meerdere_dieren_omgekomen.html]

== Natuermuseum Bruinenberg ==
Yn [[2012]] moast [[Natuermuseum Dokkum|Natuermuseum Bruinenberg]] yn [[Dokkum]] in oar ûnderkommen sykje. Dat waard fûn yn it Dierepark Sânjeszoo. Ein [[2012]], of ier yn [[2013]] ferhuze it [[museum]] út Dokkum wei nei Feanwâlden, dêr't it syn yntrek naam op de earste ferdjipping fan it haadgebou fan it dierepark. Op 31 maaie 2013 wie de offisjele iepening fan it museum.&lt;ref&gt;[http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/agenda.html Agenda Natuurmuseum Bruinenberg] Natuermuseum Bruinenberg (rieplachte 8 novimber 2013)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/ Info Natuurmuseum Bruinenberg] Natuermuseum Bruinenberg (rieplachte 8 novimber 2013)&lt;/ref&gt;

== Keppeling om utens ==
* [http://www.sanjeszoo.nl/ Offisjele webside fan Dierepark SânjesZoo]
* [http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/ Webstee Natuermuseum Bruinenberg]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
}}
{{Navigaasje bistetunen yn Nederlân}}

{{DEFAULTSORT:Dierepark Sanjeszoo}}
[[Kategory:Feanwâlden]]
[[Kategory:Dieretún yn Fryslân]]
[[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2012]]
[[Kategory:Bouwurk út 2012]]</text>
      <sha1>l386w32af3q47juyn4fw0fd364qqd7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230385</id>
      <parentid>1230381</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T15:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>red.</comment>
      <origin>1230385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4736" sha1="1byyo1qms01zlh5ufn49ye89kxd7trz" xml:space="preserve">{{Ynfoboks dieretún
| namme                       = Dierepark SânjesZoo
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| logo                        = 
| lân                         = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flagge fan Dantumadiel.png|border|20px]] [[Dantumadiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[File:Veenwouden vlag.svg|border|20px]] [[Feanwâlden]]
| adres                       = De Sânjes 8
| koördinaten                 = 53°15′00″N 6°00′00″E
| sels yn te foljen0          = 
| namme sels yn te foljen0    = 
| ôfkoarting                  = 
| type                        = tradisjonele [[dieretún]]
| tema                        = &quot;in oare kyk op bisten&quot;
| diel fan                    = [[Sânjes Safary]]
| oerflak                     = 2 [[hektare|ha]]
| ynhâld tanks                = 
| tal bisten                  = 
| tal soarten                 = 47 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;
| wurknimmers                 = 
| besikers                    = 
| leden                       = 
| netwurken                   = 
| sels yn te foljen1          = 
| namme sels yn te foljen1    = 
| sels yn te foljen2          = 
| namme sels yn te foljen2    = 
| sels yn te foljen3          = 
| namme sels yn te foljen3    = 
| ferneamd nei                = 
| histoaryske namme           = 
| iepening                    = [[2012]]
| sluting                     = 
| fuortkommen út              = [[Sânjes Safary|Boarterspark SânjesFertier]]
| opgien yn                   = 
| sels yn te foljen4          = 
| namme sels yn te foljen4    = 
| sels yn te foljen5          = 
| namme sels yn te foljen5    = 
| sels yn te foljen6          = 
| namme sels yn te foljen6    = 
| namme gebou                 = 
| arsjitekt                   = 
| boujier                     = 
| sloopjier                   = 
| boustyl                     = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| sels yn te foljen7          = 
| namme sels yn te foljen7    = 
| sels yn te foljen8          = 
| namme sels yn te foljen8    = 
| sels yn te foljen9          = 
| namme sels yn te foljen9    = 
| webside                     = [http://www.sanjeszoo.nl/ www.sanjeszoo.nl]
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 15
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 0
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = Lokaasje fan Dierepark Sânjeszoo yn [[Fryslân]].
}}
'''Dierepark Sânjeszoo''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Dierenpark Sanjeszoo''), of koartwei '''Sânjeszoo''', is in [[dieretún]] yn [[Feanwâlden]]. De dieretún is ûnderdiel fan [[Sânjes Safary]], dat ek it boarterspark SânjesFertier en [[ferdivedaasjepark]] SânjesPlezier omfiemet.

It dierepark gie yn [[july]] [[2012]] iepen en wie in útwreiding fan de al besteande Sânjesparken. Yn maaie 2026 wie der in grutte brân yn it park dêr't ek in mannichte bisten by omkamen. &lt;ref&gt;[https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/84351/Brand_verwoest_gebouw_Sanjes_Zoo_meerdere_dieren_omgekomen.html] Wâldnet.nl 20-05-2026 &lt;/ref&gt;

== Natuermuseum Bruinenberg ==
Yn [[2012]] moast [[Natuermuseum Dokkum|Natuermuseum Bruinenberg]] yn [[Dokkum]] in oar ûnderkommen sykje. Dat waard fûn yn it Dierepark Sânjeszoo. Ein [[2012]], of ier yn [[2013]] ferhuze it [[museum]] út Dokkum wei nei Feanwâlden, dêr't it syn yntrek naam op de earste ferdjipping fan it haadgebou fan it dierepark. Op 31 maaie 2013 wie de offisjele iepening fan it museum.&lt;ref&gt;[http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/agenda.html Agenda Natuurmuseum Bruinenberg] Natuermuseum Bruinenberg (rieplachte 8 novimber 2013)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/ Info Natuurmuseum Bruinenberg] Natuermuseum Bruinenberg (rieplachte 8 novimber 2013)&lt;/ref&gt;

== Keppeling om utens ==
* [http://www.sanjeszoo.nl/ Offisjele webside fan Dierepark SânjesZoo]
* [http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/ Webstee Natuermuseum Bruinenberg]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
}}
{{Navigaasje bistetunen yn Nederlân}}

{{DEFAULTSORT:Dierepark Sanjeszoo}}
[[Kategory:Feanwâlden]]
[[Kategory:Dieretún yn Fryslân]]
[[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2012]]
[[Kategory:Bouwurk út 2012]]</text>
      <sha1>1byyo1qms01zlh5ufn49ye89kxd7trz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Taalpuzel</title>
    <ns>10</ns>
    <id>141212</id>
    <revision>
      <id>1230399</id>
      <parentid>1230115</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T20:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>+1</comment>
      <origin>1230399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="929" sha1="afag6q9y4hmsw8hg2j6rs33ncl7u37w" xml:space="preserve">{| class=toccolours style=&quot;font-size:85%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;&quot; width=&quot;100%&quot;
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#d3d3d3&quot; width=&quot;100%&quot; | &lt;big&gt;[[Taalpuzel|Taalpuzels]]&lt;/big&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; colspan=&quot;2&quot; | 
[[anagrampuzel]]
• [[drûdel]]
• [[filippine (puzel)|filippine]]
• [[hertpuzel]]
• [[hynstesprong]]
• [[kryptogram]]
• [[krúswurdpuzel]]
• [[paspuzel]]
• [[pazurgo]]
• [[pentagrampuzel]]
• [[petpuzel]]
• [[rebus]]
• [[sânglêspuzel]]
• [[scrabble]]
• [[setduvelpuzel]]
• [[siferkoadepuzel]]
• [[sitaatpuzel]]
• [[slashpuzel]]
• [[spiraalpuzel]]
• [[Sweedske puzel]]
• [[taartpuzel]]
• [[trochrinner]]
• [[weefpuzel]]
• [[wordfeud]]
• [[wurdfrissel]]
• [[wurdian]]
• [[wurdl]]
• [[wurdljedder]]
• [[wurdriuwen]]
• [[wurdsiker]]
• [[wurdtsjil]]
• [[wurdwjirm]]
&lt;br&gt;
|}</text>
      <sha1>afag6q9y4hmsw8hg2j6rs33ncl7u37w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>June Carter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167530</id>
    <revision>
      <id>1230415</id>
      <parentid>1119210</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T05:05:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>353</id>
      </contributor>
      <comment>President_Ronald_Reagan_with_Jonny_Cash_and_June_Carter_Cash.jpg ferfongen troch [[c:File:President_Ronald_Reagan_with_Jonny_Cash_and_June_Carter_Cash_in_The_Oval_Office_Study_-_DPLA_-_60de7ada49239d05f52b15685e666d96.jpg|President_Ronald_Reagan_with_Jonn</comment>
      <origin>1230415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25365" sha1="gi2exzsydotg9aolf9v60q2sqv8qppz" xml:space="preserve">{{Sjonger of muzikant
| ôfbylding                    = JuneCarterAtGrandOleOpry1999.jpg
| ôfbyldingstekst              = June Carter yn [[1999]].
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Valerie June Carter
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                        = [[23 juny]] [[1929]]
| berteplak                    = [[Maces Spring (Firginia)|Maces Spring]] ([[Firginia]])
| stoarn                       = [[15 maaie]] [[2003]]
| stjerplak                    = [[Nashville (Tennessee)|Nashville]] ([[Tennessee]])
| etnisiteit                   = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Angelsaksyske Amerikanen|Angelsaksysk&amp;nbsp;Amerikaansk]]
| regionale identiteit         = 
| sjenre                       = [[country]], [[bluegrass (sjenre)|bluegrass]], [[folksmuzyk]], &lt;br&gt;[[americana (muzyksjenre)|americana]], [[gospel]], [[rockabilly]], &lt;br&gt;[[countryfolksmuzyk]]
| ynstrumint                   = [[stim]], [[autoharp]], [[gitaar]], [[banjo]],&lt;br&gt; [[piano]], [[mûlharmoanika]]
| sjongtaal                    = [[Ingelsk]]
| grutste hit(s)               = ''Jackson'' &lt;br&gt;''If I Were a Carpenter''
| jierren aktyf                = [[1939]] – [[2003]]
| prizen                       = 5 × [[Grammy Award]]
| webside                      = [http://www.junecartercash.com/ www.junecartercash.com]
}}
'''June Carter''', fan [[1968]] ôf ek bekend as '''June Carter Cash''', (berne as: '''Valerie June Carter'''; [[Maces Spring (Firginia)|Maces Spring]] ([[Firginia]]), [[23&amp;nbsp;juny]] [[1929]] – [[Nashville (Tennessee)|Nashville]], [[15&amp;nbsp;maaie]] [[2003]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[sjongster]], [[muzikant]]e, [[liet]]sjeskriuwster en [[dûnseresse]]. Hja song [[country]], [[folksmuzyk]], [[gospel]], [[americana (muzyksjenre)|americana]] en [[rockabilly]] en kaam út in tige [[muzyk|muzikaal]] [[laach (famylje)|laach]]. Mei tsien jier trede se al op as lid fan 'e [[Carter Family]]. Carter krige bredere bekendheid troch har [[houlik]] mei countryleginde [[Johnny Cash]]. Ferskaten fan har grutste [[hit (muzyk)|hits]], lykas ''Jackson'' en ''If I Were a Carpenter'', wiene [[duët]]ten mei him. Carter spile [[autoharp]], [[gitaar]], [[banjo]], [[mûlharmoanika]] en [[piano]] en [[aktearjen|aktearre]] yn ferskate [[film]]s en [[tillefyzjesearje]]s. Se wûn fiif [[Grammy Award]]s en waard yn [[2009]] ynhuldige as lid fan 'e [[Christian Music Hall of Fame]].

==Libben en karriêre==
===Jonkheid en iere jierren as sjongster===
June Carter waard yn [[1929]] [[berne]] yn [[Maces Spring (Firginia)|Maces Spring]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Firginia]], as de [[dochter]] fan [[Ezra Carter]], byneamd Eck, en dy syn [[oarehelte|frou]] [[Maybelle Carter|Maybelle Addington]]. Hja wie de jongste fan trije famkes; de âldste wie [[Helen Carter|Helen]] en de middelste wie [[Anita Carter|Anita]]. Ezra en Maybelle wiene [[country]]- en [[folksmuzyk]]artysten, en Carter begûn al yn [[1939]] mei har beide [[suster]]s op te treden yn in ûnderstypjende rol by foarstellings fan har [[mem]] en har [[omke]] en [[muoike]] [[A.P. Carter]] en [[Sara Carter]], dy't doe it trio de [[Carter Family]] foarmen. Yn [[maart]] [[1943]] foel it trio útinoar troch de [[skieding (houlik)|skieding]] fan A.P. en Sara. Dêrnei begûn Maybelle, dêrta oanfitere troch Ezra, mei har trije dochters op te treden as [[Mother Maybelle and the Carter Sisters]]. 

It earste optreden fan 'e nije groep wie yn 'e studio fan it [[radiostasjon]] WRNL yn [[Richmond (Firginia)]] op [[1&amp;nbsp;juny]] [[1943]], doe't Carter fjirtjin jier wie. Ein [[1945]] krige de groep fersterking fan The Virginia Boys, besteande út Doc Addington en Carl McConnell, Maybelle har [[broer]] resp. [[neef (famyljelid)|neef]]. Tsjin dy tiid presintearre de doe sechtsjinjierrige Carter de optredens yn 'e mande mei Ken Allyn. Op 'e radio fersoarge hja live [[reklamespotsje]]s foar û.o. [[moal]]produsint [[Red Star Flour]] en [[warehûs]] [[Thalhimers Department Store]]. De folgjende jierren diene Mother Maybelle and the Carter Sisters, ûnderstipe troch The Virginia Boys, optredens yn Firginia, [[Marylân]], [[Delaware]] en [[Pennsylvania]], mar allegearre binnen riidôfstân fan Richmond, wylst Carter en har susters oan 'e John Marshall High School de [[middelbere skoalle]] trochrûnen.

De algemiene konsensus wie dat fan 'e trije susters Anita de bêste [[sjongstim]] hie. Carter sei letter dat sy folle mear wurk hie fan it sjongen en de muzyk as har susters, mar sy ûntjoech har eigen [[talint]]: [[komeedzje]]. Yn syn [[autobiografy]] skreau Carl McConnell dat June Carter in berne [[komyk]] wie. In hichtepunt fan 'e optredens fan Mother Maybelle and the Carter Sisters wie altyd Carter har komeedzjerûtine mei it typke Aunt Polly (&quot;Polly-muoi&quot;). Nei't The Virginia Boys yn [[1946]] opholden, ferhuzen Maybelle en de susters fan WRNL nei in oar radiostasjon yn Richmond, WRVA, dêr't se in skoft lang fêste dielnimmers wiene oan it [[radioprogramma]] ''Old Dominion Barn Dance'' fan [[Sunshine Sue Workman]]. Noch wer letter joegen se har by it radiostasjon WNOX yn [[Knoxville (Tennessee)]]. Dêr kamen se yn 'e kunde mei [[gitarist]] [[Chet Atkins]], dy't harren wichtichste begelieder waard.

Yn [[1949]] wennen de Carters yn [[Springfield (Missoery)]], dêr't se geregeldwei optreden by it radiostasjon KWTO. Eck Carter, dy't behalven de man fan Maybelle en de [[heit]] fan 'e trije susters ek de [[ympressario|manager]] fan 'e [[band]] wie, sloech withoefolle kearen in oanbod ôf fan 'e [[Grand Ole Opry]] yn [[Nashville (Tennessee)]], dat it wrâldsintrum fan 'e [[countrymuzyk]] is, om 'e famylje nei Nashville te ferhúzjen. It striidpunt wie de status fan Chet Atkins, dy't de Grand Ole Opry net op it [[poadium]] hawwe woe, wylst de Carters wegeren om sûnder him op te treden. Atkins wie nammentlik sa'n goede gitarist dat de eigen muzikanten fan 'e Grand Ole Opry bang wiene om troch him ferfongen te wurden. Uteinlik joech de lieding fan 'e Opry yn [[1950]] belies en waarden de Carters, Atkins ynbegrepen, diel fan it Grand Ole Opry-selskip. Yn Nashville rekken Carter en har susters [[freonskip|befreone]] mei û.o. countrysjonger [[Hank Williams]] en ek mei [[Elvis Presley]], dy't yn 'e fierte noch [[famylje (besibskip)|famylje]] fan harren wie. Yn 'e [[kûlissen]] mette Carter yn [[1955]] ek foar it earst de doe krekt begjinnende sjonger [[Johnny Cash]]. Op him rekke se al rillegau [[fereale]] en hy op har, mar om't se allebeide [[troud]] wiene, koe it ynearsten tusken harren neat wurde.
[[File:JohnnyCashJuneCarterCash1969.jpg|right|thumb|200px|June Carter mei har trêde [[oarehelte|man]] [[Johnny Cash]] yn [[1969]].]]

===Earste beide houliken===
June Carter [[troud]]e op [[9 july]] [[1952]] mei countrysjonger [[Carl Smith (countrymuzikant)|Carl Smith]]. Mei him krige se in [[dochter]], Rebecca Carlene Smith, [[berne]] op [[26&amp;nbsp;septimber]] [[1955]], dy't letter as countrysjongster bekendheid krige ûnder de [[artystenamme]] [[Carlene Carter]]. It houlik mei Smith rûn lykwols al yn [[1956]] út op in [[skieding (houlik)|skieding]]. In foech jier letter, op [[11&amp;nbsp;novimber]] [[1957]], wertroude Carter mei Edwin &quot;Rip&quot; Nix, in eardere spiler fan [[Amerikaansk fuotbal]] dy't op dat stuit [[plysjeman]] en [[autokoereur]] wie. Mei him krige se ek in dochter, Rosie Nix, berne op [[13&amp;nbsp;july]] [[1958]], dy't letter as countrysjongster bekend waard ûnder har troude namme [[Rosie Nix Adams]]. It houlik fan Carter mei Nix einige yn [[1966]] yn in skieding.

===Sjongkarriêre en houlik mei Johnny Cash===
As sjongster hie Carter tagelyk in solokarriêre en in mienskiplike karriêre as sjonggroep mei har susters en mem. As solo-artyst hie se yn 'e twadde helte fan 'e [[1950-er jierren]] in beskate mjitte fan súkses mei fleurige countryferskes lykas ''Jukebox Blues'', en mei de komyske [[hit (muzyk)|hit]] ''No Swallerin’ Place''. Mei har susters Helen en Anita, en mei út en troch harren mem Maybelle en muoike Sara as fersterking, begûn se yn 'e [[1960-er jierren]] de namme Carter Family wer te brûken. Yn dyselde snuorje skreau Carter mei [[Merle Kilgore]] it [[liet]] ''Ring of Fire'', oer har gefoelens yn ferbân mei de [[drugsferslaving]] fan har grutte leafde Johnny Cash. Se bea it ferske oan har suster Anita oan, dy't de earste wie dy't it opnaam. Yn [[1963]] hie Cash der sels ien fan syn grutste hits mei. Cash syn earste frou [[Vivian Cash|Vivian]] skreau letter yn har autobiografy ''I Walked the Line'' lykwols dat Cash har yn [[1963]] ferteld hie dat hy dejinge wie dy't ''Ring of Fire'' mei Kilgore skreaun hie. Hy soe it ferske heal op Carter har namme set hawwe om't &quot;sy it jild wol brûke kin. En ik mei har graach lije.&quot;

Fan [[1961]] ôf trede Carter geregeldwei mei Cash op en út en troch die de hiele Carter Family oan syn oprtredens mei. Carter en Cash hiene grut súkses mei ferskate [[duët]]ten. It earste dêrfan wie ''It Ain't Me, Babe'', in komposysje fan [[Bob Dylan]], dy't yn [[1964]] útbrocht waard op Cash syn [[album (muzyk)|album]] ''Orange Blossom Special''. Yn [[1967]] hiene se in reuseftige hit mei ''Jackson'', wêrnei't se datselde jiers tegearre in album opnamen, ''Carryin’ On with Johnny Cash and June Carter''. Nei't yn [[1966]] sawol it twadde houlik fan Carter as it earste houlik fan Cash op 'e klippen rûn wie, holpen Carter en har âldelju Maybelle en Eck yn [[1967]] Cash om fan syn drugsferslaving ôf te kommen. By in optreden yn [[London (Ontario)|London]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Ontario]], op [[22&amp;nbsp;febrewaris]] [[1968]], die Cash op it poadium in [[houliksoansiik]] oan Carter. Se joech him tawurd en it pear troude in wike letter, op [[1&amp;nbsp;maart]], yn [[Franklin (Kentucky)]]. Dat wie trettjin jier nei't se foar it earst mei-inoar yn 'e kunde kommen wiene yn 'e Grand Ole Opry. Carter waard troch it houlik [[styfmem]] fan Cash syn dochters [[Rosanne Cash|Rosanne]], Kathy, [[Cindy Cash|Cindy]] en Tara. Mei Cash krige se in [[soan]], [[John Carter Cash]], berne op [[3&amp;nbsp;maart]] [[1970]].
[[File:President Richard Nixon, Pat Nixon, June Carter Cash, and Johnny Cash.jpg|left|thumb|250px|Carter (2e f. rj.) yn [[1970]] mei har [[oarehelte|man]] [[Johnny Cash]] (rj.) en [[presidint]] [[Richard Nixon]] en dy syn [[oarehelte|frou]] [[Pat Nixon]].]]

Ek nei harren houlik wurke Carter hiel geregeldwei beropsmjittich gear mei Cash. Foar syn [[tillefyzjeprogramma]] ''The Johnny Cash Show'', dy't fan [[1969]] oant [[1971]] útstjoerd waard op it [[tillefyzjenetwurk]] [[ABC (Amerikaansk tillefyzjenetwurk)|ABC]], naam se ferskate duëtten mei him op. Ek los dêrfan wurke oan hast alle [[ôflevering]]s fan dat programma mei, en dat wie net oars mei Cash syn [[kryst]][[tillefyzjespecial|specials]], dy't er fan [[1976]] oant en mei [[1985]] elts jier makke foar it tillefyzjenetwurk [[CBS (tillefyzjestjoerder)|CBS]]. Nei ''Carryin’ On with Johnny Cash and June Carter'' namen Carter en Cash yn [[1973]] noch in album as duo op, dat ''Johnny Cash and His Woman'' kaam te hjitten. Mei har dochters wie se ek as gaststjer te hearren op Cash syn album ''The Junkie and the Juicehead, Minus Me'', út [[1974]].

Hoewol't se meisong op in protte opnamen en twa albums mei Cash útbrocht, ferskynden der allinne fan June Carter mar trije solo-albums. It earste, ''Appalachian Pride'', waard útbrocht yn [[1975]]; it twadde, ''Press On'', yn [[1999]]; en it trêde ''Wildwood Flower'', dat produsearre waard troch har soan John Carter Cash, ferskynde [[postúm]] nei har ferstjerren yn [[2003]]. ''Press On'' waard bekroane mei in [[Grammy Award]], de wichtichste Amerikaanske [[priis (ûnderskieding)|priis]] op it mêd fan [[muzyk]]; ''Wildwood Flower'' wûn twa Grammys. ''Appalachian Pride'' is de iennichste fan 'e trije albums dêr't Johnny Cash hielendal net oan bydroech, wylst ''Press On'' opmerklik is om't Carter dêrop har oarspronklike [[arranzjemint]] foar ''Ring of Fire'' sjongt. In lettere release fan har wurk kaam yn [[2014]] yn 'e foarm fan [[eftergrûnsang]] op it album ''Out Among the Stars'', dat postúm fan Cash útbrocht waard.

===Aktearjen===
Njonken har karriêre as [[sjongster]] die June Carter ek oan [[aktearjen]]. De ferneamde [[Hollywood]]-[[regisseur]] [[Elia Kazan]] wenne yn [[1955]] in [[optreden (foarstelling)|optreden]] fan harres by yn 'e [[Grand Ole Opry]] yn Nashville, en werkende yn har safolle [[talint]] dat er har nei de show oanfitere om in aktearoplieding te folgjen. Sadwaande sette Carter nei [[New York (stêd)|New York]], dêr't se foar [[aktrise]] learde oan 'e [[Neighborhood Playhouse School of the Theatre]] fan [[Lee Strasberg]] en [[Sanford Meisner]]. Se hie yn 'e twadde helte fan 'e [[1950-er jierren]] [[gastrol]]tsjes yn 'e [[westernsearje]]s ''Gunsmoke'' en ''The Adventures of Jim Bowie''. Yn [[1973]] fertolke se de rol fan [[Marije Magdalena]] yn 'e [[bibel]]ske [[film]] ''Gospel Road: A Story of Jesus'', dêr't Cash ien fan 'e beide [[senarioskriuwer]]s fan wie en ek de [[voice-over]] foar die. 

Carter hie yn [[1976]] mei har man in gastrol yn in ôflevering fan 'e westernsearje ''Little House on the Prairie'' en, ek mei har man, in [[weromkearende rol]] yn inkele ôfleverings fan 'e westernsearje ''Dr. Quinn, Medicine Woman'', út 'e [[1990-er jierren]]. Ek yn ferskate [[tillefyzjefilm]]s wie Carter oan 'e side fan Cash te sjen; sa hie se de rol fan mem James yn 'e [[biografyske film|biografyske]] [[westernfilm|western]] ''The Last Days of Frank and Jesse James'' ([[1986]]), wêryn't Cash de rol fan [[Frank James]] fertolke. Yn 'e tillefyzjefilm ''Murder in Coweta County'', oer de wier barde [[moard]]saak fan [[gernier]] Wilson Turner troch de [[rykdom|rike]] [[grutgrûnbesitter]] John Wallace yn [[Georgia]] yn [[april]] [[1948]], spile Carter de rol fan [[froedfrou]] en [[sjenner]]esse [[Mayhayley Lancaster]], wylst Cash te sjen wie as de fêsthâldende [[sheriff]] Lamar Potts. Fierders spile Carter yn [[1997]] de rol fan mem Dewey yn 'e film ''The Apostle'', fan akteur/regisseur [[Robert Duvall]], mei wa't se goed befreone wie.
[[File:President Ronald Reagan with Jonny Cash and June Carter Cash in The Oval Office Study - DPLA - 60de7ada49239d05f52b15685e666d96.jpg|right|250px|thumb|[[Johnny Cash]] (l.) en June Carter yn [[1988]] mei [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Ronald Reagan]] (rj.).]]

===Oar beuzichheden===
Carter skreau yn [[1979]] in [[autobiografy]], mei as [[titel (namme)|titel]] ''Among My Klediments''. Hast tsien jier letter ferskynde in twadde autobiografy, dy't ''From the Heart'' hiet.

Carter wie in langjierrich stiper fan it [[goeddiedichheid|goede doel]] [[SOS Children's Villages]]. Sa [[finansiering|finansierde]] hja mei har man yn [[1974]] troch in skinking fan [[$]]12.000 (korrizjearre foar [[ynflaasje]] $75.000 yn [[2022]]) de bou fan in &quot;bernedoarp&quot; (eins in [[weeshûs]]kompleks) foar de opfang fan [[bern (persoan)|bern]] yn 'e neite fan harren [[fakânsjehûs]] yn 'e omkriten fan [[Montego Bay]] op [[Jamaika]]. Neitiid besochten se geregeldwei it bernedoarp, dêr't se foar de bern gitaarspilen en songen.

Carter hie in tige grutte freonerûnte, dêr't oare countrysjongsters as [[Patsy Cline]] en [[Loretta Lynn]] diel fan útmakken, en countrysjongers as [[Willie Nelson]] en [[Kris Kristofferson]], mar ek [[muzikant]]en út oare [[sjenre]]s, lykas [[Roy Orbison]] en [[Elvis Presley]]. Hja wie fierders goed befreone mei akteur [[Robert Duvall]]. Ek de [[Amerikaanske presidint]] [[Jimmy Carter]], dy't in fiere [[efterneef]] fan har wie, en syn frou [[Rosalynn Carter|Rosalynn]], wiene Carter en har man tige goed mei befreone.

===Ferstjerren===
Ien fan 'e lêste putsjes fan Carter wie in rol sûnder sang of [[dialooch]] yn 'e [[fideoclip]] fan it nûmer ''Hurt'', fan har man Johnny Cash, yn [[2003]]. Dy waard mar inkele [[moanne (tiid)|moannen]] foar har [[dea]] opnommen. Har lêste ferskining yn it iepenbier fûn plak op [[7&amp;nbsp;april]] [[2003]], doe't se by de útrikking fan 'e [[CMT Music Award|CMT Flameworthy Music Video Award]]s op it [[tillefyzjekanaal]] [[CMT (Amerikaanske tillefyzjestjoerder)|CMT]] in priis yn ûntfangst naam foar har man, dy't op dat stuit te [[sykte|siik]] wie om fan hûs.

June Carter kaam op [[15&amp;nbsp;maaie]] [[2003]], yn 'e [[âlderdom]] fan 73 jier, te [[ferstjerren]] yn in [[sikehûs]] yn [[Nashville (Tennessee)|Nashville]], oan komplikaasjes nei in [[operaasje (genêskunde)|operaasje]] om ien fan har [[hertklep]]pen te ferfangen. By har dea waard hja omjûn troch har famylje. Op har [[begraffenis]] sei har [[styfdochter]] [[Rosanne Cash]] oer har: &quot;As 'it wiif fan'-wêzen in grut bedriuw west hie, dan hie June de [[algemien direktrise]] west. It wie wat se it leafst dwaan mocht.&quot; Johnny Cash, dy't nei't syn frou him ûntfallen wie, sei dat er no inkeld noch foar syn muzyk libbe, kaam fjouwer moanne letter te ferstjerren, op [[12&amp;nbsp;septimber]], oan komplikaasjes by [[diabetes mellitus|sûkersykte]]. Carter har jongste dochter, de doe 45-jierrige [[Rosie Nix Adams]], rekke wer in moanne letter, op [[24&amp;nbsp;oktober]], dea oan [[koalmonoksidefergiftiging]]. Alle trije waarden begroeven yn 'e [[Hendersonville Memory Gardens]], yn 'e neite fan 'e wente fan Carter en Cash yn [[Hendersonville (Tennessee)]], in [[foarstêd]] fan Nashville.

==Diskografy==
===Albums===
====Studio-albums====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! útbrocht
! titel
! prizen en nominaasjes
! resultaat
|-
| 1967
|''Carryin’ On with Johnny Cash and June Carter'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei [[Johnny Cash]])&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
| 1973
|''Johnny Cash and His Woman'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
| 1975
|''Appalachian Pride''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
| 1978
|''Johnny &amp; June'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|1999
|''Press On''
|&lt;small&gt;[[Grammy Award]] foar bêste tradisjonele folksmuzykalbum&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|-
|''It's All in the Family'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei de [[Carter Family]])&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
| 2000
|''Return to the Promised Land'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2003
|''Wildwood Flower''
|&lt;small&gt;[[Grammy Award]] foar bêste tradisjonele folksmuzykalbum&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|-
|''Louisiana Hayride'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
| 2014
|''Out Among the Stars'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
| {{Flagge GB}} {{Rec S1}} &lt;br&gt;{{Flagge CH}} {{Rec G1}}
|-
|}

====Kompilaasje-albums====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! útbrocht
! titel
! prizen en nominaasjes
! resultaat
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| 2005
|''Keep on the Sunny Side: June Carter Cash – Her Life in Music''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''Church in the Wildwood: A Treasury of Appalachian Gospel''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''Ring of Fire: The Best of June Carter Cash''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|2006
|''Early June''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''16 Biggest Hits: Johnny Cash &amp; June Carter Cash'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''June Carter and Johnny Cash: Duets'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|}

===Singles===
====Eigen singles====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! jier
! titel
! prizen en nominaasjes
! resultaat
! album
|-
|1949
|''Grandma Told Me So''
|n.f.t.
|n.f.t.
|rowspan=&quot;17&quot;|&lt;small&gt;net op album útbrocht&lt;/small&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1950
|''Root Hog, or Die''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''Bashful Rascal''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1951
|''Thing''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''Mommie's Real Peculiar''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1953
|''No Swallerin’ Place''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''You Flopped When You Got Me Home''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|1954
|''Tennessee Mambo, Left Over Mambo''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|1955
|''He Don't Love Me Anymore''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1956
|''Strange, Strange Woman''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''Baby, I Tried''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|1961
|''Heel''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1962
|''Mama Teach Me''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''Overalls and Dungarees''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|1963
|''It Pitched My Tent (On the Old Camping Ground)''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|1964
|''Tall Lover Man''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''Go Away, Stranger''
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|''It Ain't Me, Babe'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei [[Johnny Cash]])&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|''Orange Blossom Special
|-
|1965
|''Everything Ain't Been Said''
|n.f.t.
|n.f.t.
|&lt;small&gt;net op album útbrocht&lt;/small&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1967
|''Jackson'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt; [[Grammy Award]] foar bêste countrysang (duët, trio of groep) &lt;/small&gt;
|n.f.t.
|rowspan=&quot;2&quot;|''Carryin’ On with Johnny Cash and June Carter''
|-
|''Long-Legged Guitar Pickin’ Man'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|-
|1969
|''If I Were a Carpenter'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt; [[Grammy Award]] foar bêste countrysang (duët, trio of groep) &lt;/small&gt;
|n.f.t.
|''Hello, I'm Johnny Cash''
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|1971
|''A Good Man''
|n.f.t.
|n.f.t.
|&lt;small&gt;net op album útbrocht&lt;/small&gt;
|-
|''No Need to Worry'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|''International Superstar
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|1972
|''The Loving Gift'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|rowspan=&quot;2&quot;|''Any Old Wind That Blows''
|-
|''If I Had a Hammer'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;nom. [[Grammy Award]] foar bêste countrysang (duët, trio of groep) &lt;/small&gt;
|n.f.t.
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|1973
|''Follow Me''
|n.f.t.
|n.f.t.
|''The Gospel Road''
|-
|''Allegheny'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|''Johnny Cash and His Woman''
|-
|1975
|''The Shadow of a Lady''
|n.f.t.
|n.f.t.
|''Appalachian Pride''
|-
|1976
|''Old Time Feeling'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(mei Johnny Cash)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|''Greatest Hits, Vol. 3''
|-
|2003
|''Keep on the Sunny Side''
|&lt;small&gt;[[Grammy Award]] foar bêste countrysang (frou)&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|''Wildwood Flower''
|-
|}

====Gastsingles====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! jier
! titel
! prizen en nominaasjes
! resultaat
! album
|-
|1949
|''Baby, It's Cold Outside'' &lt;small&gt;(mei [[Homer and Jethro]])&lt;/small&gt;
|n.f.t.
|n.f.t.
|&lt;small&gt;net útbrocht op album&lt;/small&gt;
|-
|}

==Filmografy==
{{Filmografy|as=aktrise}}
|-
{{Filmografy/Titel|titel=tillefyzje}}
|-
|align=&quot;center&quot;| 1957 || ''Gunsmoke'' || Clarise || [[gastrol]]; [[ôfl.]] ''The Man Who Would Be Marshal''
|-
|align=&quot;center&quot;| 1957 || ''The Adventures of Jim Bowie'' || Rachel McCullers || gastrol; ôfl. ''The Pearls of Talimeco'' en ''Country Girl''
|-
|align=&quot;center&quot;| 1969–1970 || ''The Johnny Cash Show'' || harsels || as [[artyst]]e; fêste meiwurking
|-
|align=&quot;center&quot;| 1970 || ''NET Playhouse'' || ûnbekend || gastrol; ôfl. ''House of Tears''
|-
|align=&quot;center&quot;| 1976 || ''Little House on the Prairie'' || Mattie Hodgekiss || gastrol; ôfl. ''The Collection''
|-
|align=&quot;center&quot;| 1976 || ''Johnny Cash and Friends'' || harsels || gastoptreden
|-
|align=&quot;center&quot;| 1978 || ''Thaddeus Rose and Eddie'' || Crystal || [[tillefyzjefilm]]
|-
|align=&quot;center&quot;| 1983 || ''Murder in Coweta County'' || [[Mayhayley Lancaster]]&amp;nbsp;&amp;nbsp; || tillefyzjefilm
|-
|align=&quot;center&quot;| 1984 || ''The Baron and the Kid'' || Dee Dee Stanley || tillefyzjefilm
|-
|align=&quot;center&quot;| 1986 || ''The Last Days of Frank and Jesse James''&amp;nbsp;&amp;nbsp;|| mem James || tillefyzjefilm
|-
|align=&quot;center&quot;| 1986 || ''Stagecoach'' || frou Pickett || tillefyzjefilm
|-
|align=&quot;center&quot;| 1993–1997 || ''Dr. Quinn, Medicine Woman'' || suster Ruth || [[weromkearende rol]]; 3 ôfl.
|-
{{Filmografy/Titel|titel=films}}
|-
|align=&quot;center&quot;| 1958 || ''Country Music Holiday'' || Marietta || 
|-
|align=&quot;center&quot;| 1973 || ''Gospel Road: A Story of Jesus'' || [[Marije Magdalena]] || 
|-
|align=&quot;center&quot;| 1997 || ''The Apostle'' || frou Dewey sr. || 
|-
|align=&quot;center&quot;| 1998 || ''All My Friends Are Cowboys'' || June || 
|-
|}

==Keppelings om utens==
* {{en}} [http://www.junecartercash.com/ Offisjele webside fan June Carter Cash]
* {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0141745/ June Carter Cash yn 'e Internet Movie Database (IMDb)]

==Sjoch ek==
*''[[Walk the Line (film)|Walk the Line]]'', in [[biografyske film]] oer (de earste helte fan) it libben fan Johnny Cash. Aktrise [[Reese Witherspoon]] wûn mei har fertolking fan 'e rol fan June Carter de [[Oscar]] foar bêste aktrise.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/June_Carter_Cash ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|June Carter Cash}}
}}

{{DEFAULTSORT:Carter, June}}
[[Kategory:Amerikaansk sjonger]]
[[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk dûnser]]
[[Kategory:Amerikaansk muzikant]]
[[Kategory:Amerikaansk gitarist]]
[[Kategory:Amerikaansk autoharpist]]
[[Kategory:Amerikaansk banjoïst]]
[[Kategory:Amerikaansk pianist]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk country-artyst]]
[[Kategory:Amerikaansk folksmuzykartyst]]
[[Kategory:Amerikaansk rockabilly-artyst]]
[[Kategory:Amerikaansk gospelartyst]]
[[Kategory:Americana-artyst]]
[[Kategory:Amerikaansk autobiograaf]]
[[Kategory:Persoan dy't omkommen is troch komplikaasjes by in operaasje]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1929]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2003]]
[[Kategory:Johnny Cash]]</text>
      <sha1>gi2exzsydotg9aolf9v60q2sqv8qppz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wordle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172852</id>
    <revision>
      <id>1230396</id>
      <parentid>1187679</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T19:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>Commons</comment>
      <origin>1230396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5997" sha1="2cws1qauyqlnlsrk243s32d6ghm6bxb" xml:space="preserve">[[File:Wurdl foarbyld.jpg|thumb|Foarbyld fan Wurdl]]
'''Wordle''' is in online [[browserspul]] makke troch programmeur [[Josh Wardle]] út [[Brooklyn (New York)|Brooklyn]] yn [[New York (stêd)|New York]], dy't it yn 2021 iepenbier makke. It [[wurdspul]] komt foar in grut part oerien mei [[Lingo]] en hat in soad wei fan [[Mastermind]]. Elk etmel komt in nij wurd beskikber om te rieden.

== Ferrin ==
Spilers meie seis kear besykje om in wurd fan in bekend tal letters te rieden. Alle kearen dat in wurd ynfierd is, kriget de spiler middels kleure letters ynformaasje oer it te rieden wurd. Letters dy ’t op it goede plak steane wurde grien kleure, letters dy ’t wol yn it te rieden wurd foarkomme, mar net op it goede plak steane, wurde giel. Letters dy ’t net yn it te rieden wurd foarkomme wurde griis. By oansetten fan de ''hard mode'', moatte letters brûkt wurde dy 't blikens eardere beurten yn it wurd sitte. It doel is om yn sa min mooglik beurten it wurd te rieden, troch safolle mooglik ynformaasje te ûntfytmanjen troch strategyske karren te meitsjen. 
== Untwikkeling ==
Oarspronklik ûntwikkele as in persoanlik projekt foar Wardle en syn partner, waard Wordle yn oktober 2021 iepenbier makke. It wûn ein 2021 wiidferspraat populariteit nei de yntroduksje fan in dieleber emoji-basearre resultateformaat, dat ta firale diskusjes op sosjale media late. It súkses fan it spultsje late ta it meitsjen fan in protte kloanen, oanpassingen yn oare talen, en fariaasjes mei unike feroarings, lykas Quordle en Heardle. Wordle waard yn 2023 4,8 miljard kear spile.

Yn jannewaris 2022 waard Wordle oankocht troch The New York Times Company foar in som fan sân sifers en de folgjende moanne yntegrearre yn it gameplatfoarm. Hoewol’t de Times ynearsten de kearnmeganismen fan it spultsje hold, makke it letter lytse feroarings, ynklusyf redaksje tafersjoch en oanpassingen fan de wurdlisten. De akwisysje makke ek soargen oer mooglike monetarisaasje, hoewol it spultsje fergees te spyljen bleau.

== Iere ûntwikkeling ==
Yn 2013 makke Josh Wardle in prototype fan Wordle, dat hy yn earste ynstânsje ''Mr. Bugs 'Wordy Nugz'' neamde. Ynspirearre troch de kleurespultsje [[Mastermind]], liet er spilers it prototype útprobeare mei in wurdlist fan alle 13.000 fiif-letter wurden yn it Ingelsk. Omdat syn partner Palak Shah muoite hie mei in protte frjemde en obskuere wurden waard it rieden like willekeurich as by Mastermind. Dêrom liet hy Shah de list filterje en bleaune sawat 2000 bekende wurden oer. Dat oantal wie genôch om sawat fiif jier te spyljen mei ien puzel deis. Tsjin 2014 hie Wardle it prototype klear, mar ferlear úteinlik de belangstelling en sette it oan 'e kant. 

Yn 'e jierren dêrnei makke Wardle de online sosjale eksperiminten ''The Button'' en ''Place'' wylst er foar [[Reddit]] wurke.  Doe't de COVID-19-pandemy útbruts, rekken hy en syn partner &quot;folslein yn’e besnijing&quot; fan it wurdspul ''Spelling Bee'' en de deiske krúswurdpuzel fan fan The New York Times. Dit wekke syn belangstelling foar Wordle opnij en hy helle ynspiraasje út de minimalistyske webdesign fan Spelling Bee syn en ien-puzel-in-deis. Yn jannewaris 2021 hie Wardle Wordle op it web publisearre, allinich foar himsels en syn partner. Hy neamde it Wordle as boartlike  ferwizing nei syn efternamme. Op 31 jannewaris 2022 kocht it memmebedriuw fan The New York Times, Wordle fan Wardle oer foar in &quot;ûnbekende priis leech yn de sân sifers.&quot; As ûnderdiel fan 'e oergong helle The Times bepaalde wurden út de antwurdlist fan Wordle dy't as ûngefoelich as oanstjitlik beskôge waarden, bygelyks &quot;slave&quot; en &quot;lynch&quot;, om it tagonkliker te meitsjen foar in breed publyk&quot;. Yn 2022 wie Wordle de meast socht term op Google wrâldwiid en yn 'e Feriene Steaten. Wardle tocht dat it pleatsen fan ien puzel deis in gefoel fan krapte joech, wêrtroch’t spilers mear woene. Dit soe minsken oanmoedigje om elke dei mar trije minuten oan it spul te besteegjen.

De jierren dêrnei ferskynden ferskate kloanen, wêrfan guon nije feroarings yn de logika fan it spultsje. ''Absurdle'', makke troch de Britske programmeur qntm, is in fijannige ferzje dêr't it doelwurd nei elke riedbeurt feroaret, mar dochs foldwaan bliuwt oan de earder jûne hints. Oare kloanen behâlden de wurking fan Wordle, mar feroaren de wurdlist, ynklusyf oersettings yn oare talen en tematyske fariaasjes lykas Sweardle (mei skelwurden). In open-sourceferzje fan it spul makke it mooglik om ferskate lettertekens te brûken sadat der in bredere tagonklikheid nei oare talen ûntstie.

== Wordle yn it Frysk: Wurdl ==
Sûnt 21 febrewaris 2022 én Ynternasjonale dei fan de memmetaal, kinne de wurdspultsjes Wordle en Wurdian ek yn it Frysk spile wurde. Yn gearwurking mei de [[Afûk]] ûntwikkelen Jelle Besseling en Ronald van den Berg fan beide taalspultsjes in offisjele Fryske fariant.
Spesjaal foar de Fryske ferzje binne bysûndere lettertekens as ê, â en ú, dy ’t yn it Frysk brûkt wurde, as ekstra letters tafoege. Wurdl is makke yn gearwurking mei Jelle Besseling en mei mooglik makke troch de Afûk, Buro Klei en de [[Fryske Akademy]].

== Wurdian: in Fryske Wordfeud ==
De app Wurdian bestie al foar 2022 yn it Frysk, mar hat yn gearwurking mei de Afûk in Fryske interface krigen. Dêrneist is de definysjefunksje yn Wurdian in handich taallearmiddel dêr ’t ek net-Frysktaligen har boartsjendewei Fryske wurden mei eigen meitsje kinne.
Wurdian waard ûntwikkele troch Ronald van den Berg, in Fries yn [[Stockholm]]. De app is beskikber yn trije talen en biedet mear funksjes as it eardere [[Wordfeud]]. 

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://wurdl.frl/ website Wurdl]
* [https://afuk.frl/nl/populere-taalspultsjes-wordle-en-wurdian-no-ek-yn-it-frysk/ Populaire taalspelletjes Wordle en Wurdian nu ook in het Fries] Leren &amp; onderwijs Over het Fries Vrije tijd, 21 febrewaris 2022
}}
{{Commons}}
{{Taalpuzel}}
[[Kategory:Kompjûterspultsje]]
[[Kategory:Wurdspul]]
[[Kategory:Yntroduksje út 2021]]</text>
      <sha1>2cws1qauyqlnlsrk243s32d6ghm6bxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stinson Reliant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187004</id>
    <revision>
      <id>1230424</id>
      <parentid>1208023</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T09:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Liandrei</username>
        <id>58185</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:AT-19flightConcord.jpg]] → [[File:Stinson Reliant AT-19 in-flight Concord California 1947.jpg]] More descriptive filename</comment>
      <origin>1230424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2482" sha1="tp4k3br1ri364tljgecp6rlyu0ltsli" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;float:right; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 95%; width: 250px;&quot; 
! style=&quot;font-size: larger;&quot; colspan=&quot;2&quot;|Stinson Reliant
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | 
[[File:Stinson Reliant AT-19 in-flight Concord California 1947.jpg|275px]]
|-
! Rol
| Sportfleantúch, lesfleantúch, licht transportfleantúch
|-
! Makker
| [[Stinson Aircraft Company]]
|- 
! Untwerper
| 
|-
! Earste flecht
| [[1933]] 
|-
! Yn tsjinst
| 1934
|-
! Ut tsjinst
|  
|-
! Tal makke
| 1.327 (1933-1943)
|-
! Grutste brûkers
| [[Feriene Steaten]], [[Royal Air Force]] 
|-
! Opfolger
|
|-
|}
[[Ofbyld:DSCN4747, Stinson AT-19 Reliant.jpg|thumb|Stinson AT-19 Reliant (2018)]]
[[Ofbyld:Propellor einer Stinson Reliant V-77.jpg|thumb|Propeller en radiaalmotor fan in Stinson Reliant V-77]]
De '''Stinson Reliant''' (SR) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] fjouwer- oant fiifsits hege-fleugel iendekker mei ien motor, ûntwikkele en boud troch de Stinson Aircraft Company en oandreaun troch in ferkaat oan [[radiaalmotor]]s. De fleugels wiene mei fleugelstutten oan 'e romp befestige. It fleantúch makke syn earste flecht yn 1933. Yn totaal waarden der 1.327 fan boud. De Stinson Reliant waard oarspronklik produsearre foar sivyl gebrûk (SR, SR-1 - SR-10). Under de [[Twadde Wrâldoarloch]] tsjinnen spesjale militêre ferzjes (AT-19/UC-81/V-77) fan 1942 ôf by de Amerikaanske en Britske legers as lesfleantúch, ferkenner en licht transportfleantúch.

== Technyske gegevens (SR-10) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameters
! Feiten
|-
| Bemanning  || 1
|-
| Passazjiers || 3–4
|-
| Langte || 8,4 m
|-
| Spanwiidte || 12,76 m
|-
| Hichte || 2,61 m
|-
| Fleugeloerflak || 23,84 m2
|-
| Fleugellingte ||
|-
| Lading || 611 kg
|-
| Leechgewicht || 1150 kg
|-
| Maks. startgewicht ||
|-
| Krúsfaasje || 244&amp;nbsp;km/o
|-
| Topfaasje ||
|-
| Tsjinstplafond || 3871 m
|-
| Fleanberik || 1046 km
|-
| Oandriuwing || 1 × [[Lycoming R-680]], 245 [[hk]] of&lt;br /&gt; 1 × [[Guiberson_A-1020]], 325 hk of&lt;br /&gt;1 × [[Wright R-760]], 350 hk of&lt;br /&gt;1 × [[Pratt &amp; Whitney R-985]], 450 hk
|-
|}

== Ferlykbere fleanmasines ==
* [[Noorduyn Norseman]]
* [[De Havilland Canada DHC-2 Beaver|De Havilland Beaver]]
* [[Cessna Airmaster]]

{{Commonscat}}
[[Kategory:Amerikaanske sportfleanmasine]]
[[Kategory:Amerikaanske lesfleanmasine]]
[[Kategory:Amerikaanske fleanmasine yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Yntroduksje út 1933]]</text>
      <sha1>tp4k3br1ri364tljgecp6rlyu0ltsli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bergamo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187051</id>
    <revision>
      <id>1230417</id>
      <parentid>1208192</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T05:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>353</id>
      </contributor>
      <comment>CoA_Città_di_Bergamo.svg ferfongen troch [[c:File:Bergamo-Stemma.svg|Bergamo-Stemma.svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · also 4. To harmoniz</comment>
      <origin>1230417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6792" sha1="9d07rca72c9zmuolq2if45z5kex444z" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Bergamo
| ôfbylding                   = The Upper City of Bergamo. View from Via al Castello. Italy.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Flag of Bergamo.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Bergamo-Stemma.svg|50px]]
| ynwennertal                 = 120.599 &lt;small&gt;(31.07.2025)&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://demo.istat.it/app/?a=2025&amp;i=D7B Demografia in sifre: ''Bilancio demografico mensile e popolazione residente per sesso, anno 2025'']&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 40,16 km²
| befolkingstichtens          = 3.002,96 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 249 m
| lân                         = {{Flagge IT}} [[Itaalje]]
| bestjoerlike ienheid 1      = regio
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Lombardy.svg|20px]] [[Lombardije]]
| bestjoerlike ienheid 2      = provinsje 
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Bergamo (provinsje)|Bergamo]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 24121–24129
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  = 
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|45_41_42_N_9_40_12_E_scale:12500_type:landmark_region:IT|45°41' N 9°40' E}} 
| webside                     = [https://www.comune.bergamo.it/ www.comune.bergamo.it]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Itaalje
| mapwidth                    = 	
| lat_deg                     = 45
| lat_min                     = 41
| lat_sec                     = 42
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 9
| lon_min                     = 40
| lon_sec                     = 12
| lon_dir                     = E
}}
'''Bergamo''' ([[Lombardysk]]: Bèrghem, [[Dútsk]] (ferâldere): Wälsch-Bergen) is in stêd en gemeente yn ' e [[Itaalje|Italjaanske]] regio [[Lombardije]], likernôch 40 kilometer eastlik fan [[Milaan]]. It is ek de haadstêd fan 'e provinsje mei deselde namme.

== Skiednis ==
Bergamo waard oarspronklik bewenne troch de Orobii, in [[Kelten|Keltysk]]-[[Liguerjers|Ligueryske]] stamme. Yn 'e 3e iuw f.Kr. kaam it gebiet ûnder de macht fan 'e [[Romeinen]], dy't de stêd Bergomum neamden. Bergamo waard yn 'e 8e iuw ûnderdiel fan it [[Karolingyske Ryk]]. Dêrnei waard Bergamo yn 'e 12e iuw in frije gemeente (comune) mei in sterke stedske autonomy. Yn 'e tiid fan it konflikt tusken [[Welven]] (paussinnigen) en [[Ghibellinen]] (keizerssinnigen) foel Bergamo ûnder de [[Visconti]] fan [[Milaan]], dy't de sitadel fersterken.
[[Ofbyld:BG MuraVenete 05.JPG|thumb|left|Fenesiaanske muorren.]]
Yn 1428 kaam Bergamo nei ferskate oarloggen tsjin de Visconti fan Milaan ûnder it bewâld fan 'e [[Republyk Feneesje]]. De Feneesjers fersterken de stêd mei de noch altyd sichtbere Città Alta-muorren (de Fenesiaanske muorren), boud tusken 1561 en 1588. Under Feneesje bloeide de stêd ekonomysk en kultureel. Yn dy tiid ûntstie de ferdieling fan Città Alta (de âlde boppestêd) en Città Bassa (de legere delsetting).

Yn 1797 makke [[Napoleon]] in ein oan 'e Fenesiaanske hearskippij. Bergamo waard diel fan de [[Cisalpynske Republyk]] (1797–1802) en dêrnei fan 'e Italjaanske republyk (1802-1805) en it Keninkryk Itaalje ûnder [[Napoleon]] (1805-1814). Nei de fal fan Napoleon yn 1815 kaam Bergamo ûnder Eastenryksk bewâld as part fan it Keninkryk Lombardije-Veneesje (1815–1866). 

Yn 'e tiid fan 'e ienwurding fan Itaalje spile Bergamo in wichtige rol: de stêd stipe [[Giuseppe Garibaldi|Garibaldi]] en waard bekend as ''Città dei Mille'' (stêd fan 'e Tûzen) om't in soad frijwilligers út Bergamo meidiene oan Garibaldi syn ekspedysje fan 1860. Nei de ienwurding fan Itaalje (1861) waard Bergamo in part fan it nije keninkryk.

De stêd waard yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] sparre foar grutskalige fernielingen. Op it yndustrygebiet Dalmine nei fûnen der gjin bombardeminten plak.   
Sûnt 9 july 2017 binne de Fenesjaanske muorren fan Bergamo ûnderdiel fan 'e [[UNESCO]]. 

Yn 2020 stie Bergamo yn 'e earste faze fan 'e [[COVID-19]] [[pandemy]] yn it nijs as ien fan 'e Europeeske episintra fan 'e besmetting. De bylden fan in lange rige legertrucks mei de lykkisten fan 'e COVID-19-slachtoffers gyngen de hiele wrâld oer.

== Twa dielen ==
[[Ofbyld:Funicolare di Bergamo.jpg|thumb|left|Funicolare.]]
De histoaryske stêd wurdt yn twa dielen ferdield, dy't elts in eigen karakter ha.   

* De Città Alta (Boppestêd) leit op in heuvel en is ommuorre mei de foarse Fenesiaanske muorren út de 16e iuw. De boppestêd hat syn midsiuwske karakter hast hielendal bewarre en bestiet út smelle strjitsjes, poarten en prachtige útsichten oer de Lombardyske flakte.
* De Città Bassa (Understêd) is moderner en drokker mei brede strjitte, winkels, musea en teaters.

De twa stêddielen binne troch in ferneamde kabelbaan (funicolare) ferbûn.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Bergamo Campanone Blick auf die Cattedrale Sant'Alessandro in Colonna &amp; Basilica di Santa Maria Maggiore 2.jpg|thumb|left|Blik op 'e katedraal en Marijebasilyk.]] 
* De Fenesiaanske muorren waarden tusken 1561 en 1588 ûnder it bewâld fan de Republyk Feneesje oanlein as ûnderdiel fan har ferdigeningswurken tsjin de Spaanske macht yn Milaan. De muorren binne mear as 6 kilometer lang en wurde troch fjouwer grutte poarten trochbrutsen (Porta San Giacomo, Porta Sant'Agostino, Porta San Lorenzo, en Porta Sant'Alessandro).
* De Piazza Vecchia is ien fan 'e moaiste pleinen fan hiel Itaalje mei it Palazzo della Ragione en de Torre Civica (Campanone), wêrfan't de klok neffens in tradysje út de Fenesiaanske tiid alle jûnen 100 kear slacht.
* Oan 'e Piazza Duomo stiet de Cattedrale di Sant'Alessandro, dy't wijd is oan 'e beskermhillige fan 'e stêd. De katedraal hat in [[Neoklassisisme|neoklassisistyske]] gevel, mar syn oarsprong giet werom op 'e 8e iuw.
* Njonken de domtsjerke stiet de 12e-iuwske Basilica di Santa Maria Maggiore, ien fan 'e meast yndrukwekkende [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerken fan Noard-Itaalje mei in prachtich fersierd ynterieur en it grêf fan komponist Gaetano Donizetti.
* De 15e-iuwske Cappella Colleoni is in masterwurk út de [[renêssânse]] en waard boud as grêfkapel foar de [[Condottieri|condottiero]] [[Bartolomeo Colleoni]].
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Bergamo}}
}}
{{DEFAULTSORT:Bergamo}}
[[Kategory:Bergamo| ]]
[[Kategory:Plak yn Lombardije]]
[[Kategory:Gemeente yn Lombardije]]</text>
      <sha1>9d07rca72c9zmuolq2if45z5kex444z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Elford Leach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191737</id>
    <revision>
      <id>1230416</id>
      <parentid>1229794</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T05:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>353</id>
      </contributor>
      <comment>William_Elford_Leach_1791_–_1836.jpg ferfongen troch [[c:File:Juan_Francisco_Giró_1791-1863.jpg|Juan_Francisco_Giró_1791-1863.jpg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: misidentified).</comment>
      <origin>1230416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5331" sha1="5er9y0ellwbuhoaqfx1mbkjl7f2glha" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = Juan Francisco Giró 1791-1863.jpg
| ôfbyldingstekst              = William Elford Leach yn 1835
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[2 febrewaris]] [[1791]]
| berteplak                    = [[Plymouth (Ingelân)|Plymouth]], [[Devon]]
| stoarn                       = [[25 augustus]] [[1836]] (45 jier)
| stjerplak                    = San Sebastiano Curone, [[Itaalje]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = dokter, soölooch, biolooch
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''William Elford Leach''' (Hoe Gate, [[Plymouth (Ingelân)|Plymouth]], [[2 febrewaris]] [[1791]] - [[San Sebastiano Curone]], [[25 augustus]] [[1836]]) wie in Britsk [[dokter]], [[soölooch]] en marine [[biolooch]].

== Libben en wurk ==
Elford Leach waard berne yn Hoe Gate, Plymouth, as soan fan in abbekaat. &lt;ref name=&quot;Damkaer&quot;&gt;{{cite book |author=David M. Damkaer |year=2002 |title=The Copepodologist's Cabinet: A Biographical and Bibliographical History, Volume 1 |series=Memoirs of the American Philosophical Society, Volume 240 |publisher=American Philosophical Society |isbn=978-0-87169-240-5 |chapter=Adding pages |pages=131–155 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=TgUNAAAAIAAJ&amp;pg=PA147}}&lt;/ref&gt; Doe't er tolve wie krige er in learlingeplak yn it Devonshire and Exeter Hospital, dêr't er anatomy en skiekunde studearre. Doe sammele er al seedieren út de Plymouth Sound en lâns de kust fan [[Devon]]. Mei santjin jier sette er útein mei in stúdzje hy medisinen yn it St Bartholomew's Hospital yn [[Londen]], en einige syn oplieding oan 'e [[Universiteit fan Edinburgh]] foardat hy ôfstudearre oan 'e Universiteit fan St Andrews (dêr't er nea studearre hie).

Hy waard gjin praktisearjend dokter; syn wiere ynteresse lei by de natuerwittenskippen. Hy waard assistint-bibliotekaris oan de soölogyske ôfdieling fan it [[British Museum]]. Hy oardre en sortearre de samlingen dy't, sûnt se troch [[Hans Sloane]] oan it museum skonken wiene, foar in grut part fertutearze wiene. Hy waard letter assistint-konservator fan de natuerhistoaryske ôfdieling fan it museum. Hy ûntjoech him ta in ekspert op it mêd fan skaaldieren en [[weakdieren]], mar publisearre ek oer [[ynsekten]], spinnen, tûzenpoatigen, [[sûchdieren]] en [[fûgels]].

Hy wie yn 1809 lid wurden fan de [[Linnean Society of London]]. Yn 1817 waard er keazen ta ''fellow of the Royal Society''.

Leach wurke sa hurd dat syn sûnens derfan te lijen hie. Yn 1821 krige er in senuwynsinking. Hy naam it folgjende jier ûntslach by it Britsk Museum. Om oan te sterkjen naam syn âldere suster him mei op reis troch Europa. Se reizgen troch [[Frankryk]], [[Grikelân]] en [[Italië]]. 

Leach stoar yn de âldens fan 45 jier oan [[goalera]] yn Noard-Italië yn 1836.

== Wurken ==
Yn it koart skoft dat er by it [[British Museum]] skreau er ûnder oaren:
* ''The zoological miscellany : being descriptions of new, or interesting animals'' (1814–1817)
* ''Monograph on the British Crabs, Lobsters, Prawns and other Crustacea with pedunculated eyes'' (1815–1817)
* ''Systematic catalogue of the Specimens of the Indigenous Mammalia and Birds that are preserved at the British Museum'' (1816)
* ''Synopsis of the Mollusca of Great Britain'' (noch net klear yn 1820 en postúm publisearre yn 1852, foltôge troch [[John Edward Gray]])
* ''Characters of a new Genus of Coleopterous Insects of the Family Byrrhidae'' yn ''Transactions of The Linnean Society of London'' (1821)

== Nammejouwing ==
Leach stiet bekend om syn eigensinnige en soms eksintrike nammejouwing fan nije [[takson]]s. Hy neamde bygelyks sânentweintich ferskillende soarten nei syn freon John Cranch (1758-1816), ûnder oaren:
* De ''Ebalia cranchii''
* ''[[Chrysichthys cranchii]]''
* ''[[Cirolana cranchi]]''
* ''[[Eualus cranchii]]''
* ''[[Pandarus cranchii]]''

Fierder joech er oan njoggen [[geslacht (taksonomy)|geslachten]] fan [[stienkrobben]] (''Isopoda'') nammen dy't in [[anagram]] binne fan ''Caroline'' of ''Carolina'': ''[[Anilocra]]'', ''[[Canolira]]'', ''[[Cirolana]]'', ''[[Conilera]]'', ''[[Nelocira]]'', ''[[Nerocila]]'', ''[[Olencira]]'', ''[[Rocinela]]'' en ''[[Livoneca|Lironeca]]'' (no ''Livoneca''). It is net bekend oft dy ferwiisden nei in besteande Caroline of gewoan fantasywurden binne.&lt;ref&gt;[http://books.google.co.uk/books?id=TgUNAAAAIAAJ&amp;pg=PA147 {{aut|David M. Damkaer.}} &quot;The Copepodologist's Cabinet: A Biographical and Bibliographical History, Volume 1.&quot; ''Memoirs of the American Philosophical Society'', Volume 240 (2002).], {{ISBN|978-0-87169-240-5}}.&lt;/ref&gt;

Om Leach te earjen waard de [[blauwjukkûkaburra]] (''Dacelo leachii'') nei him neamd.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Leach, William Elford}}
[[Kategory:Ingelsk biolooch]]
[[Kategory:Ingelsk soölooch]]
[[Kategory:Ingelsk dokter]]
[[Kategory:Ingelsk publisist]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1791]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1836]]</text>
      <sha1>5er9y0ellwbuhoaqfx1mbkjl7f2glha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Under the Volcano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191919</id>
    <revision>
      <id>1230368</id>
      <parentid>1230363</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T13:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>kat.</comment>
      <origin>1230368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1564" sha1="axsetblsd9ayllt6nnmz9aewhlsqhke" xml:space="preserve">[[File:Malcolm Lowry (June 1957).jpg|thumb|upright|[[Malcolm Lowry]] ([[1957]]).]]
'''''Under the Volcano''''' ([[Ingelsk]]: &quot;Under de fulkaan&quot;) is in [[roman]] fan 'e Ingelske skriuwer en dichter [[Malcolm Lowry]], publisearre yn [[1947]] troch 	[[Reynal &amp; Hitchcock]], yn de [[Feriene Steaten]], en [[Jonathan Cape]], yn it [[Feriene Keninkryk]]. It boek wie Lowry's twadde en lêste folsleine roman. Der is net in Fryske ferzje fa útkaam.

De roman fertelt it ferhaal fan ''Geoffrey Firmin'', in alkohol ferslaafde Britske konsul yn 'e stêd [[Cuernavaca]], [[Meksiko]], op 'e [[Dei fan 'e Deaden]] yn novimber [[1938]]. It boek ûntlient de namme oan 'e twa [[fulkaan|fulkanen]], [[Popocatépetl]] en [[Ixtacxihuatlo]], dy't sawol Cuernavaca as it sichtfjild fan 'e personaazjes dominearret. &quot;Under de fulkaan wêze&quot; is ek in [[metafoar]] foar de situaasje fan it benearde personaazje wat oerweldige wurdt troch de enoarme bedriging fan 'e fulkaan.

== Wurdearring ==
Yn [[1984]] makke [[John Huston]] in film mei deselde namme, basearre op 'e roman, mei yn 'e haadrollen [[Albert Finney]], [[Jacqueline Bisset]], [[Anthony Andrews]], [[Katy Jurado]], [[Ignacio López Tarso]] en [[James Villiers]]. Yn [[1999]] waard ''Under the Volcano'' opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].

[[Kategory:Literêr wurk fan Malcolm Lowry]]
[[Kategory:Autobiografyske roman]]
[[Kategory:Roman út 1947]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Literatuer oer alkoholisme]]
[[Kategory:Literatuer oer in diplomaat]]
[[Kategory:Literatuer oer de Dei fan de Deaden]]</text>
      <sha1>axsetblsd9ayllt6nnmz9aewhlsqhke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230419</id>
      <parentid>1230368</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T06:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>tf</comment>
      <origin>1230419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1565" sha1="tdegvbqzvkq3u0mdzj3ic8v8wrosknf" xml:space="preserve">[[File:Malcolm Lowry (June 1957).jpg|thumb|upright|[[Malcolm Lowry]] ([[1957]]).]]
'''''Under the Volcano''''' ([[Ingelsk]]: &quot;Under de fulkaan&quot;) is in [[roman]] fan 'e Ingelske skriuwer en dichter [[Malcolm Lowry]], publisearre yn [[1947]] troch 	[[Reynal &amp; Hitchcock]], yn de [[Feriene Steaten]], en [[Jonathan Cape]], yn it [[Feriene Keninkryk]]. It boek wie Lowry's twadde en lêste folsleine roman. Der is net in Fryske ferzje fab útkaam.

De roman fertelt it ferhaal fan ''Geoffrey Firmin'', in alkohol ferslaafde Britske konsul yn 'e stêd [[Cuernavaca]], [[Meksiko]], op 'e [[Dei fan 'e Deaden]] yn novimber [[1938]]. It boek ûntlient de namme oan 'e twa [[fulkaan|fulkanen]], [[Popocatépetl]] en [[Ixtacxihuatlo]], dy't sawol Cuernavaca as it sichtfjild fan 'e personaazjes dominearret. &quot;Under de fulkaan wêze&quot; is ek in [[metafoar]] foar de situaasje fan it benearde personaazje wat oerweldige wurdt troch de enoarme bedriging fan 'e fulkaan.

== Wurdearring ==
Yn [[1984]] makke [[John Huston]] in film mei deselde namme, basearre op 'e roman, mei yn 'e haadrollen [[Albert Finney]], [[Jacqueline Bisset]], [[Anthony Andrews]], [[Katy Jurado]], [[Ignacio López Tarso]] en [[James Villiers]]. Yn [[1999]] waard ''Under the Volcano'' opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].

[[Kategory:Literêr wurk fan Malcolm Lowry]]
[[Kategory:Autobiografyske roman]]
[[Kategory:Roman út 1947]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Literatuer oer alkoholisme]]
[[Kategory:Literatuer oer in diplomaat]]
[[Kategory:Literatuer oer de Dei fan de Deaden]]</text>
      <sha1>tdegvbqzvkq3u0mdzj3ic8v8wrosknf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230420</id>
      <parentid>1230419</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T07:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ik tink dat de sin sa better rint.</comment>
      <origin>1230420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1568" sha1="lhfypofe57ahwm5p4aw5c2r28wm1nsr" xml:space="preserve">[[File:Malcolm Lowry (June 1957).jpg|thumb|upright|[[Malcolm Lowry]] ([[1957]]).]]
'''''Under the Volcano''''' ([[Ingelsk]]: &quot;Under de fulkaan&quot;) is in [[roman]] fan 'e Ingelske skriuwer en dichter [[Malcolm Lowry]], publisearre yn [[1947]] troch 	[[Reynal &amp; Hitchcock]], yn de [[Feriene Steaten]], en [[Jonathan Cape]], yn it [[Feriene Keninkryk]]. It boek wie Lowry's twadde en lêste folsleine roman. Der is net in Fryske ferzje fab útkaam.

De roman fertelt it ferhaal fan ''Geoffrey Firmin'', in alkohol ferslaafde Britske konsul yn 'e stêd [[Cuernavaca]], [[Meksiko]], op 'e [[Dei fan 'e Deaden]] yn novimber [[1938]]. It boek ûntlient de namme oan 'e twa [[fulkaan|fulkanen]], [[Popocatépetl]] en [[Ixtacxihuatlo]], dy't sawol Cuernavaca as it sichtfjild fan 'e personaazjes dominearret. &quot;Under de fulkaan wêze&quot; is ek in [[metafoar]] foar de situaasje fan it personaazje dat benearre of oerweldige wurdt troch de enoarme bedriging fan 'e fulkaan.

== Wurdearring ==
Yn [[1984]] makke [[John Huston]] in film mei deselde namme, basearre op 'e roman, mei yn 'e haadrollen [[Albert Finney]], [[Jacqueline Bisset]], [[Anthony Andrews]], [[Katy Jurado]], [[Ignacio López Tarso]] en [[James Villiers]]. Yn [[1999]] waard ''Under the Volcano'' opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].

[[Kategory:Literêr wurk fan Malcolm Lowry]]
[[Kategory:Autobiografyske roman]]
[[Kategory:Roman út 1947]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Literatuer oer alkoholisme]]
[[Kategory:Literatuer oer in diplomaat]]
[[Kategory:Literatuer oer de Dei fan de Deaden]]</text>
      <sha1>lhfypofe57ahwm5p4aw5c2r28wm1nsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230423</id>
      <parentid>1230420</parentid>
      <timestamp>2026-05-21T08:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Altiten nòch in tikflater</comment>
      <origin>1230423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1568" sha1="jcliroupv01nbepb09lbl9gffhoxt6n" xml:space="preserve">[[File:Malcolm Lowry (June 1957).jpg|thumb|upright|[[Malcolm Lowry]] ([[1957]]).]]
'''''Under the Volcano''''' ([[Ingelsk]]: &quot;Under de fulkaan&quot;) is in [[roman]] fan 'e Ingelske skriuwer en dichter [[Malcolm Lowry]], publisearre yn [[1947]] troch 	[[Reynal &amp; Hitchcock]], yn de [[Feriene Steaten]], en [[Jonathan Cape]], yn it [[Feriene Keninkryk]]. It boek wie Lowry's twadde en lêste folsleine roman. Der is net in Fryske ferzje fan útkaam.

De roman fertelt it ferhaal fan ''Geoffrey Firmin'', in alkohol ferslaafde Britske konsul yn 'e stêd [[Cuernavaca]], [[Meksiko]], op 'e [[Dei fan 'e Deaden]] yn novimber [[1938]]. It boek ûntlient de namme oan 'e twa [[fulkaan|fulkanen]], [[Popocatépetl]] en [[Ixtacxihuatlo]], dy't sawol Cuernavaca as it sichtfjild fan 'e personaazjes dominearret. &quot;Under de fulkaan wêze&quot; is ek in [[metafoar]] foar de situaasje fan it personaazje dat benearre of oerweldige wurdt troch de enoarme bedriging fan 'e fulkaan.

== Wurdearring ==
Yn [[1984]] makke [[John Huston]] in film mei deselde namme, basearre op 'e roman, mei yn 'e haadrollen [[Albert Finney]], [[Jacqueline Bisset]], [[Anthony Andrews]], [[Katy Jurado]], [[Ignacio López Tarso]] en [[James Villiers]]. Yn [[1999]] waard ''Under the Volcano'' opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].

[[Kategory:Literêr wurk fan Malcolm Lowry]]
[[Kategory:Autobiografyske roman]]
[[Kategory:Roman út 1947]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Literatuer oer alkoholisme]]
[[Kategory:Literatuer oer in diplomaat]]
[[Kategory:Literatuer oer de Dei fan de Deaden]]</text>
      <sha1>jcliroupv01nbepb09lbl9gffhoxt6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ockingastins</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191921</id>
    <revision>
      <id>1230371</id>
      <parentid>1230331</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T14:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1230371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9118" sha1="s5teantrqkz5bkq1o7oqepy6gupxkua" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bouwurk
| namme                       = Ockingastins &lt;br&gt; Ockingahûs
| ôfbylding                   = Ockingastins.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = 
| namme bestjoerlike ienheid 1= 
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Frjentsjer]]
| adres                       = Voorstraat 74
| koördinaten                 = 
| type bouwurk                = [[stins]], [[state]]
| subtype                     = stedsstins
| keatling                    = 
| boujier                     = Klear yn de [[15e iuw]]
| sloopjier                   = [[1887]]
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = [[Gotyk|goatysk]]
| oerbrêget                   = 
| tunnelet ûnder              = 
| wei of spoar                = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| hichte                      = 
| lingte                      = 
| breedte                     = 
| draachkrêft                 = 
| oerflak                     = 
| tal ferdjippings            = 
| tal keamers                 = 
| kapasiteit                  = 
| kosten                      = 
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = 
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 
| lat_min                     = 
| lat_sec                     = 
| lat_dir                     = 
| lon_deg                     = 
| lon_min                     = 
| lon_sec                     = 
| lon_dir                     = 
| tekst by posysjekaart       = 
}}
[[Ofbyld:Amsterdam - fragmentengebouw.jpg|thumb|De toer fan Ockingastins ynboud yn it fragmintegebou fan it [[Ryksmuseum Amsterdam]]]].
De '''Ockingastins''' (of '''Okkingastins''' en '''Ockingahûs''') wie in fan oarsprong midsiuwske [[stins]] oan de [[Foarstrjitte (Frjentsjer)|Voorstraat]] yn de stêd [[Frjentsjer]]. De stins wurdt foar it earst neamd yn 1536. Yn 1887 waard it pân sloopt om plak te meitsjen foar de nije lokaasje fan it [[Klaarkampster Weeshûs]]. Foar de Ockingastins oer stie oant 1892 it [[Hottingahûs]].

== Skiednis ==
De Ockingastins hie in L-foarmich grûnplan en bestie út twa ferdjippingen mei dêrûnder kelders. De stins wie frij heech en dêrtroch maklik te werkennen yn it [[stedssilhûet]]. Oan 'e eastkant stie in treptoer dêr't de haadyngong wie. As stedswente wie dit type hûs yn de 16e iuw yn trek by de adel. Oare foarbylden binne: de [[Museum Martena|Martenastins]] te Frjentsjer, de [[Waltastins (Snits)|Waltastins]] en [[It Heechhûs]] yn Snits en it oan it [[Princessehof]] ferbûne Camminghahûs yn Ljouwert. Neist de Ockingastins stie it abtshûs fan it [[kleaster Klaarkamp]] by [[Rinsumageast]].

De Ockingastins wie ien fan tsien stinzen yn de binnenstêd fan Frjentsjer. Al dy stinzen waarden om 1500 hinne of earder stichte troch erfgenamten fan de famylje Sjaerda/Sjaerdema. Dy famylje hie nammentlik it hiele oerflak fan de stêd tegearre mei de parochytsjerke fan Frjentsjer, dy't ûnder harren kontrôle stie. It is net bekend hoe't de namme Ockinga oan dizze stins ferbûn rekke is. &lt;ref name=&quot;gerrits&quot;&gt;Gerrits, M. &amp; Mulder-Radetzky, R. (2009). ''Schieringer fortuin Hessel van Martena en het Martenahuis in Franeker''. Ljouwert: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; Nei alle gedachten ferwiist it nei in eardere eigener, stedsrintmaster fan Frjentsjer, Hero van Ockinga. Om't it Dekemahûs om 1600 hinne bewenne waard troch in Jarich fan Ockinga, waard ek dizze stins wol as Ockingastins oantsjut. &lt;ref&gt;Telting, I. (1886). ''Iets over Sjaardemaleen in verband met de geschiedenis van eenige huizen te Franeker''. Ljouwert: Wed. J.R. Miedema &amp; Co.&lt;/ref&gt;

By de earste fernijing fan it pân yn 1536 is it yn it besit fan Hector fan [[Hokswier|Hoxwier]]. Hector kaam út [[Mantgum]] en studearre oan de universiteit fan [[Pavia]]. Hy wie yn 1538 lid fan it [[Hof fan Fryslân]] en dêrnei presidint fan it Hof fan Utert yn 1541. Fan Hoxwier wie troud mei Ath fan Herema, in dochter fan Luts fan Sjaerda. Yn 1538 wie Rudolf fan Bünau de eigener. Hy wie troud mei Cunera fan Martena, dochter fan [[Hessel fan Martena]] dy't de Martenastins stichte en Both fan Hottinga, in nicht fan Luts fan Sjaerda. &lt;ref name=&quot;gerrits&quot;/&gt;

Op de stedsplattegrûn fan [[Pieter Bast]] út 1598 stiet it hûs fermeld as &quot;Ockingha Huys&quot;, eigener wie doe [[Epe Juckema]], boargemaster fan Frjentsjer. Op de [[Schotanuskaart]] fan 1664 stiet dat it hûs heart oan professor oan de [[universiteit fan Frjentsjer]], [[Petrus Moll]].

Yn 1697 is [[Campegius Vitringa]] de eigener fan de &quot;Ockinga Stins&quot;. Nei syn ferstjerren yn 1722 soe syn frou it pân bewenjen bliuwe oant har ferstjerren yn 1728. Yn 1729 wie Albertus Wilhelmus Melchior eigener fan de stins, hy wie lykas Vitringa heechlearaar teology oan de Frjentsjerter Universiteit. Nei it ferstjerren fan Melchior yn 1738 bewenne syn widdo de Ockingastins. Dêrnei waard har skoansoan Zacharias Gerroltsma eigener. &lt;ref&gt;Fryske Akademy (2019). ''Time Machine''. [online] Beskikber fia: [https://web.archive.org/web/20230404045047/https://maps.hisgis.nl/fr/fs/ Maps.hisgis.nl.] [Rieplachte op 31 decsimber 2019].&lt;/ref&gt;

Yn 1755 waard it gebou kocht troch heechlearaar teology Agidius Gillessen. Doe't er yn 1765 heechlearaar waard oan de [[universiteit fan Leiden]] ferkocht er de stins oan Johannes Ratelband, dy't him ek opfolge as heechlearaar teology oan de [[universiteit fan Frjentsjer]]. Yn 1772 ferkeapet Ratelband de Ockingastins oan Jacobus Salverda, soan fan âld-boargemaster [[Sjoerd Tjepkes Salverda]]. De folgjende eigener wie Isaac Telting, ôfkomstich út [[Stienwyk]] en yn Frjentsjer wurksum as notaris, sekretaris en letter wethâlder. &lt;ref&gt;Vries, O. (1999). ''De Heeren van den Raede. Biografieën en groepsportret van de raadsheren van het Hof van Friesland, 1499-1811''. Hilversum: Uitgeverij Verloren.&lt;/ref&gt; Ek wie er fâd fan it [[Klaarkampster Weeshûs]]. Syn soan Albertus soe dêrnei de stins bewenje. Dy wie ek weesfâd. Albertus syn soan Isaac wie riedshear fan it gerjochtshôf fan Fryslân en letter fan de Hege Ried. Dizze Isaac wurdt yn 1884 neamd as eigener. &lt;ref&gt; Historisch Centrum Franeker (2019). ''Voor­straat 74 (De Okkingastins, na 1888 Klaarkampster weeshuis)''. [online] Beskikber fia: [https://historischcentrumfraneker.nl/panden/a148-voorstraat-74/ Historischcentrumfraneker.nl.] [Rieplachte op 31 desimber 2019].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Voorstraat - Franeker - 20073834 - RCE.jpg|thumb|left|De Foarstrjitte mei links yn byld it nije gebou fan it Klaarkampster Weeshuis (1980)]]
It pân mei byhearrende grûn waard dêrnei skonken oan it Klaarkampster Weeshuis dat foarhinne oan de Dijkstraat stie. Neffens de gevelstien yn it hjoeddeistige gebou waard de Ockingastins yn 1886 skonken en yn 1887 ôfbrutsen. Doetiidsk ryksboumaster [[Jacobus van Lokhorst]] die ûndersyk nei de stins en oefene fergees druk op it bestjoer fan it weeshûs út om it pân net te slopen. &lt;ref name=&quot;gerrits&quot;/&gt; De treptoer fan de Ockingastins bleau wol behâlden en waard opnaam yn it fragmintegebou fan it [[Ryksmuseum Amsterdam]]. &lt;ref&gt;Rijksmuseum (2014). ''Rijksmuseum toont gevel van het Kasteel van Breda weer in volle glorie''. [online] Beskikber via: [https://www.rijksmuseum.nl/nl/nu-in-het-museum/nieuws/rijksmuseum-toont-gevel-van-het-kasteel-van-breda-weer-in-volle-glorie Rijksmuseum.nl.] [Sjoen op 31 desimber 2019].&lt;/ref&gt;

Nijbou folge en it hjoeddeistige gebou waard yn 1888 as weeshûs yn gebrûk nommen. Dat pân waard boud nei it ûntwerp fan arsjitekt [[Herman Rudolf Stoett]]. &lt;ref&gt;Stenvert, R., Kolman, C., Broekhoven S., Ginkel-Meester, S. van &amp; Kuiper, Y. (2000). ''Monumenten in Nederland. Fryslân''. Zeist: Rijksdienst voor de Monumentenzorg/Zwolle: Waanders Uitgevers.&lt;/ref&gt; Op 5 augustus 1954 sleat it weeshûs de doarren. Dêrnei waard it pân yn 1955 oankocht troch de Oostwoudefabriken. Nei it fuortgean fan dat fabryk stie it pân in skoft leech en waard der sels praat oer sloop. Yn de jierren 80 waard it gebiet efter it eardere weeshûs fernijd. Dit krige de namme &quot;Ockingahiem&quot;. &lt;ref&gt;Leeuwarder courant (1983). Renovatie weeshuis, acht winkels en 48 woningen. Stadsherstelplan voor deel Franeker binnenstad gereed. ''Leeuwarder courant'', [online] Beskikber fia: [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010622502:mpeg21:p019 Delpher.nl.] [Rieplachte op 31 desimber 2019].&lt;/ref&gt; Yn 1986 iepene in biblioteek yn it eardere weeshûs. Njonken it eardere weeshûs is it [[Keatsmuseum]].

{{Commonscat|Ockingastins}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Stins of state yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Skiednis fan De Waadhoeke]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn Frjentsjer]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1887]]
[[Kategory:Stins]]</text>
      <sha1>s5teantrqkz5bkq1o7oqepy6gupxkua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230374</id>
      <parentid>1230371</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T14:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1230374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9124" sha1="fcx984yr2qcwjqg29435w36tut3w9ur" xml:space="preserve">{{Ynfoboks bouwurk
| namme                       = Ockingastins &lt;br&gt; Ockingahûs
| ôfbylding                   = Ockingastins.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = 
| namme bestjoerlike ienheid 1= 
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Frjentsjer]]
| adres                       = Voorstraat 74
| koördinaten                 = 
| type bouwurk                = [[stins]], [[state]]
| subtype                     = stedsstins
| keatling                    = 
| boujier                     = Klear yn de [[15e iuw]]
| sloopjier                   = [[1887]]
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boustyl                     = [[Gotyk|goatysk]]
| oerbrêget                   = 
| tunnelet ûnder              = 
| wei of spoar                = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| hichte                      = 
| lingte                      = 
| breedte                     = 
| draachkrêft                 = 
| oerflak                     = 
| tal ferdjippings            = 
| tal keamers                 = 
| kapasiteit                  = 
| kosten                      = 
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = 
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 
| lat_min                     = 
| lat_sec                     = 
| lat_dir                     = 
| lon_deg                     = 
| lon_min                     = 
| lon_sec                     = 
| lon_dir                     = 
| tekst by posysjekaart       = 
}}
[[Ofbyld:Amsterdam - fragmentengebouw.jpg|thumb|175px|De toer fan Ockingastins ynboud yn it fragmintegebou fan it [[Ryksmuseum Amsterdam]]]].
De '''Ockingastins''' (of '''Okkingastins''' en '''Ockingahûs''') wie in fan oarsprong midsiuwske [[stins]] oan de [[Foarstrjitte (Frjentsjer)|Voorstraat]] yn de stêd [[Frjentsjer]]. De stins wurdt foar it earst neamd yn 1536. Yn 1887 waard it pân sloopt om plak te meitsjen foar de nije lokaasje fan it [[Klaarkampster Weeshûs]]. Foar de Ockingastins oer stie oant 1892 it [[Hottingahûs]].

== Skiednis ==
De Ockingastins hie in L-foarmich grûnplan en bestie út twa ferdjippingen mei dêrûnder kelders. De stins wie frij heech en dêrtroch maklik te werkennen yn it [[stedssilhûet]]. Oan 'e eastkant stie in treptoer dêr't de haadyngong wie. As stedswente wie dit type hûs yn de 16e iuw yn trek by de adel. Oare foarbylden binne: de [[Museum Martena|Martenastins]] te Frjentsjer, de [[Waltastins (Snits)|Waltastins]] en [[It Heechhûs]] yn Snits en it oan it [[Princessehof]] ferbûne Camminghahûs yn Ljouwert. Neist de Ockingastins stie it abtshûs fan it [[kleaster Klaarkamp]] by [[Rinsumageast]].

De Ockingastins wie ien fan tsien stinzen yn de binnenstêd fan Frjentsjer. Al dy stinzen waarden om 1500 hinne of earder stichte troch erfgenamten fan de famylje Sjaerda/Sjaerdema. Dy famylje hie nammentlik it hiele oerflak fan de stêd tegearre mei de parochytsjerke fan Frjentsjer, dy't ûnder harren kontrôle stie. It is net bekend hoe't de namme Ockinga oan dizze stins ferbûn rekke is. &lt;ref name=&quot;gerrits&quot;&gt;Gerrits, M. &amp; Mulder-Radetzky, R. (2009). ''Schieringer fortuin Hessel van Martena en het Martenahuis in Franeker''. Ljouwert: Friese Pers Boekerij.&lt;/ref&gt; Nei alle gedachten ferwiist it nei in eardere eigener, stedsrintmaster fan Frjentsjer, Hero van Ockinga. Om't it Dekemahûs om 1600 hinne bewenne waard troch in Jarich fan Ockinga, waard ek dizze stins wol as Ockingastins oantsjut. &lt;ref&gt;Telting, I. (1886). ''Iets over Sjaardemaleen in verband met de geschiedenis van eenige huizen te Franeker''. Ljouwert: Wed. J.R. Miedema &amp; Co.&lt;/ref&gt;

By de earste fernijing fan it pân yn 1536 is it yn it besit fan Hector fan [[Hokswier|Hoxwier]]. Hector kaam út [[Mantgum]] en studearre oan de universiteit fan [[Pavia]]. Hy wie yn 1538 lid fan it [[Hof fan Fryslân]] en dêrnei presidint fan it Hof fan Utert yn 1541. Fan Hoxwier wie troud mei Ath fan Herema, in dochter fan Luts fan Sjaerda. Yn 1538 wie Rudolf fan Bünau de eigener. Hy wie troud mei Cunera fan Martena, dochter fan [[Hessel fan Martena]] dy't de Martenastins stichte en Both fan Hottinga, in nicht fan Luts fan Sjaerda. &lt;ref name=&quot;gerrits&quot;/&gt;

Op de stedsplattegrûn fan [[Pieter Bast]] út 1598 stiet it hûs fermeld as &quot;Ockingha Huys&quot;, eigener wie doe [[Epe Juckema]], boargemaster fan Frjentsjer. Op de [[Schotanuskaart]] fan 1664 stiet dat it hûs heart oan professor oan de [[universiteit fan Frjentsjer]], [[Petrus Moll]].

Yn 1697 is [[Campegius Vitringa]] de eigener fan de &quot;Ockinga Stins&quot;. Nei syn ferstjerren yn 1722 soe syn frou it pân bewenjen bliuwe oant har ferstjerren yn 1728. Yn 1729 wie Albertus Wilhelmus Melchior eigener fan de stins, hy wie lykas Vitringa heechlearaar teology oan de Frjentsjerter Universiteit. Nei it ferstjerren fan Melchior yn 1738 bewenne syn widdo de Ockingastins. Dêrnei waard har skoansoan Zacharias Gerroltsma eigener. &lt;ref&gt;Fryske Akademy (2019). ''Time Machine''. [online] Beskikber fia: [https://web.archive.org/web/20230404045047/https://maps.hisgis.nl/fr/fs/ Maps.hisgis.nl.] [Rieplachte op 31 decsimber 2019].&lt;/ref&gt;

Yn 1755 waard it gebou kocht troch heechlearaar teology Agidius Gillessen. Doe't er yn 1765 heechlearaar waard oan de [[universiteit fan Leiden]] ferkocht er de stins oan Johannes Ratelband, dy't him ek opfolge as heechlearaar teology oan de [[universiteit fan Frjentsjer]]. Yn 1772 ferkeapet Ratelband de Ockingastins oan Jacobus Salverda, soan fan âld-boargemaster [[Sjoerd Tjepkes Salverda]]. De folgjende eigener wie Isaac Telting, ôfkomstich út [[Stienwyk]] en yn Frjentsjer wurksum as notaris, sekretaris en letter wethâlder. &lt;ref&gt;Vries, O. (1999). ''De Heeren van den Raede. Biografieën en groepsportret van de raadsheren van het Hof van Friesland, 1499-1811''. Hilversum: Uitgeverij Verloren.&lt;/ref&gt; Ek wie er fâd fan it [[Klaarkampster Weeshûs]]. Syn soan Albertus soe dêrnei de stins bewenje. Dy wie ek weesfâd. Albertus syn soan Isaac wie riedshear fan it gerjochtshôf fan Fryslân en letter fan de Hege Ried. Dizze Isaac wurdt yn 1884 neamd as eigener. &lt;ref&gt; Historisch Centrum Franeker (2019). ''Voor­straat 74 (De Okkingastins, na 1888 Klaarkampster weeshuis)''. [online] Beskikber fia: [https://historischcentrumfraneker.nl/panden/a148-voorstraat-74/ Historischcentrumfraneker.nl.] [Rieplachte op 31 desimber 2019].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Voorstraat - Franeker - 20073834 - RCE.jpg|thumb|left|De Foarstrjitte mei links yn byld it nije gebou fan it Klaarkampster Weeshuis (1980)]]
It pân mei byhearrende grûn waard dêrnei skonken oan it Klaarkampster Weeshuis dat foarhinne oan de Dijkstraat stie. Neffens de gevelstien yn it hjoeddeistige gebou waard de Ockingastins yn 1886 skonken en yn 1887 ôfbrutsen. Doetiidsk ryksboumaster [[Jacobus van Lokhorst]] die ûndersyk nei de stins en oefene fergees druk op it bestjoer fan it weeshûs út om it pân net te slopen. &lt;ref name=&quot;gerrits&quot;/&gt; De treptoer fan de Ockingastins bleau wol behâlden en waard opnaam yn it fragmintegebou fan it [[Ryksmuseum Amsterdam]]. &lt;ref&gt;Rijksmuseum (2014). ''Rijksmuseum toont gevel van het Kasteel van Breda weer in volle glorie''. [online] Beskikber via: [https://www.rijksmuseum.nl/nl/nu-in-het-museum/nieuws/rijksmuseum-toont-gevel-van-het-kasteel-van-breda-weer-in-volle-glorie Rijksmuseum.nl.] [Sjoen op 31 desimber 2019].&lt;/ref&gt;

Nijbou folge en it hjoeddeistige gebou waard yn 1888 as weeshûs yn gebrûk nommen. Dat pân waard boud nei it ûntwerp fan arsjitekt [[Herman Rudolf Stoett]]. &lt;ref&gt;Stenvert, R., Kolman, C., Broekhoven S., Ginkel-Meester, S. van &amp; Kuiper, Y. (2000). ''Monumenten in Nederland. Fryslân''. Zeist: Rijksdienst voor de Monumentenzorg/Zwolle: Waanders Uitgevers.&lt;/ref&gt; Op 5 augustus 1954 sleat it weeshûs de doarren. Dêrnei waard it pân yn 1955 oankocht troch de Oostwoudefabriken. Nei it fuortgean fan dat fabryk stie it pân in skoft leech en waard der sels praat oer sloop. Yn de jierren 80 waard it gebiet efter it eardere weeshûs fernijd. Dit krige de namme &quot;Ockingahiem&quot;. &lt;ref&gt;Leeuwarder courant (1983). Renovatie weeshuis, acht winkels en 48 woningen. Stadsherstelplan voor deel Franeker binnenstad gereed. ''Leeuwarder courant'', [online] Beskikber fia: [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010622502:mpeg21:p019 Delpher.nl.] [Rieplachte op 31 desimber 2019].&lt;/ref&gt; Yn 1986 iepene in biblioteek yn it eardere weeshûs. Njonken it eardere weeshûs is it [[Keatsmuseum]].

{{Commonscat|Ockingastins}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Stins of state yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Skiednis fan De Waadhoeke]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn Frjentsjer]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1887]]
[[Kategory:Stins]]</text>
      <sha1>fcx984yr2qcwjqg29435w36tut3w9ur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sint-Pauluskatedraal (Luik)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191938</id>
    <revision>
      <id>1230376</id>
      <parentid>1230360</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T14:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1230376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7823" sha1="hniz0msb7gwtoyeg7p9zsan2pm53oxx" xml:space="preserve">{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Sint-Pauluskatedraal&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Cathédrale de la Conversion de Saint-Paul''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Cathédrale Saint-Paul de Liège vue de Saint Martin.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = {{BE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = gewest
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Walloanje]]
| bestjoerlike ienheid 2      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Luik (provinsje)|Luik]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Luik (stêd)|Luik]]
| adres                       = Place de la Cathédrale
| koördinaten                 = 
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-katolisisme|Roomsk-Katolyk]]
| bisdom                      = [[Bisdom Luik|Luik]]
| aartsbisdom                 = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel|Mechelen-Brussel]]
| patroanhillige              = [[Paulus (apostel)|Sint-Paulus]]
| wijd oan                    = Bekearing fan 'e apostel Paulus en [[Marije-Himelfeart]]
| status                      = 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = 13e-15e iuw (toerspits ferhege nei 1804, grutte restauraasje 1850-1875)
| sloopjier                   = 
| boustyl                     = [[gotyk]], [[neogotyk]]
| hichte                      = 90 meter (toer)
| monumintale status          = Patrimoine immobilier classé de la Région wallonne
| monumintnûmer               = 62063-CLT-0017-01
| webside                     = [https://www.cathedraledeliege.be www.cathedraledeliege.be]
| mapname                     = Luik-Sintrum
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 50
| lat_min                     = 38
| lat_sec                     = 25
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 34
| lon_sec                     = 18
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
De '''Sint-Pauluskatedraal''' (folút: ''Cathédrale de la Conversion de Saint-Paul et de l'Assomption de Marie''; '''Katedraal fan 'e Bekearing fan Paulus en de Opname fan Marije yn 'e Himel''') is de [[Katedraal|biskopstsjerke]] fan it [[Belgje|Belgyske]] [[bisdom Luik]]. De [[Gotyk|goatyske]] [[Basilyk (boufoarm)|basilyk]] waard fan 'e 13e oant de 15e iuw as [[kapitteltsjerke]] (kollegiale tsjerke) boud en waard yn 1804, as opfolger fan 'e yn 'e [[Frânske tiid]] ferneatige [[Sint-Lambertuskatedraal (Luik)|Sint-Lambertuskatedraal]], ferheft ta katedraal.

== Skiednis en arsjitektuer ==
Biskop Ebrachar stifte it Pauluskapittel yn it jier 966 op in – doetiidsk – eilân tusken twa earms fan 'e [[Maas]]. Oer de fraach hoe't dy tsjerke der útseach besteane allinnich mar fermoedens.

De bou fan 'e hjoeddeiske tsjerke sette yn 1240 útein. Yn 'e earste faze waarden it [[Koer (tsjerke)|koer]] (mei in flakke ôfsluting), it [[dwersskip]] en de earste twa [[travee]]ën fan it eastlike tsjerkeskip boud. De tsjerke waard op 11 april 1289 ynwijd.
[[Ofbyld:1738-St-Paul-Leloup.jpg|thumb|left|De tsjerke yn 1738.]]
De twadde, heechgoatyske boufaze begûn nei 1333 mei de fjouwer westlike traveeën fan it skip, it sydportaal, de kapellen fan 'e sydskippen, de mearhoekige [[apsis]] en úteinlik de toer (sûnt 1390).

Fan 1445 ôf ûntstie de oant hjoed-de-dei bewarre bleaune [[kleastergong]] oan 'e súdkant fan 'e tsjerke, en oan it begjin fan 'e 16e iuw it westlike portaal njonken de toer.

Oant de [[Frânske Revolúsje]] wie de Sint-Paulustsjerke ynklusyf it katedraalkapittel ien fan 'e sân kapitteltsjerken fan Luik. Nei de komst fan 'e Frânsen yn 1792 en letter op 'e nij yn 1794 waarden alle kleasters en kapittels yn Luik opheft en harren besittings konfiskearre. Yn 1795 folge de opheffing fan it [[Prinsbisdom Luik]] en yn 1796 ek de opheffing fan it Sint-Pauluskapittel. De tsjerke waard troch it Frânske regear yn beslach nommen en alle kostberheden waarden ferwidere en ferkocht. De tsjerke die dêrnei tsjinst as slachthûs foar it garnizoen, wêrby't de kleastergong as stâl brûkt waard.

Troch it [[Konkordaat fan 1801]] tusken [[Napoleon]] en de [[paus]] waard it bisdom Luik op 'e nij oprjochte, mar no sûnder wrâldske macht. Om't de âlde Sint-Lambertuskatedraal yn 'e jierren 1789-1814 ôfbrutsen wie, waard de Sint-Paulustsjerke yn 1804 ferheft ta de nije katedraal fan it bisdom. Nei de ferheffing fan 'e Paulustsjerke ta katedraal waard de toer ferhege mei in klokkesouder en in spits. It foarbyld dêrby wiene de westlike tuorren fan 'e ferneatige Lambertuskatedraal. Tusken 1850 en 1875 fûn der in grutte [[Neogotyk|neogoatyske]] restauraasje plak. It koer krige twa ekstra sydskippen en de hiele bûtenkant waard mei bylden en dekorative eleminten fersierd.

In folsleine restauraasje fan it eksterieur (dakken en gevels) waard útfierd tusken maaie 2016 en desimber 2021.

== Ynterieur ==
[[Ofbyld:Sint-Pauluskathedraal Luik Main Main view 2.jpg|thumb|left|Ynterieur.]]
Nettsjinsteande de lange boutiid makket it ynterieur in harmonyske en sletten yndruk. Dat is fral oan it [[ferwulft]] te tankjen, dat fan it koer oant de toer like heech bliuwt. It kontrast tusken de blauwe Maaslânske en de gielige Loataringske kalkstien, de [[Trifoarium|trifoaria]] en it byldhouwurk jouwe de romte in oantreklik oansjen.

De wichtichste brânskildere ramen datearje út de midden fan 'e 16e iuw. Yn 'e selde tiid waard in part fan 'e ferwulften beskildere; de rest folge yn 'e 19e iuw. Yn it lêste tredde part fan 'e 19e iuw ûntstiene it [[heechalter]] en in soad bylden.

De Switser Gottfried Honegger (1917-2016) ûntwurp achttjin bopperamen foar it middenskip en it dwersskip mei it tema 'De sân dagen fan 'e skepping'. De ramen waarden as glêsmozaïken yn koperen listen makke yn it atelier fan Gabriel Loire (1904-1996) yn [[Chartres]] en binne yn 2013 en 2014 yn 'e tsjerke set.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Liège Cathédrale Saint-Paul BW 2019-08-17 12-13-09.jpg|Heechalter.
Pulpit of Cathédrale Saint-Paul de Liège 03.jpg|Preekstoel.
Reliquary chest of Saint Lambertus, Liège.jpg|Relykkist Lambertus.
Plafond au Cathédrale Saint-Paul, Liège (02).jpg|Ferwulft.
&lt;/gallery&gt;
=== Skatkeamer ===
Yn 1992 waard de skatkeamer fan 'e katedraal iepene mei bewarre skatten fan 'e ferneatige Lambertuskatedraal. De skatkeamer herberget oer trije ferdjippings útsûnderlike masterwurken fan it Luikske kultuergoed. Njonken de grutste letgoatyske relykbuste fan Europa fan [[Lambertus fan Maastricht|Sint-Lambertus]] (hichte 159 sm, breedte 107 sm) wurde de relykskryn fan [[Karel de Stoute]] en tal fan liturgyske foarwerpen en gewaden toand.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Vierge au papillon.jpg|De Jongfaam fan ' e flinter&lt;br&gt;Pierre de Molendino († 1459). 
Reliquary of Saint Lambertus.jpg|Relykbuste fan Lambertus.
Panneau-reliquaire de la Vraie croix (face, novembre 2025).jpg|Relykskryn fan it Wiere Krús (± 1420).
2014 Trésor de la cathédral St-Paul, Liège (35).jpg|15e iuwsk [[brevier]], ôfkomstich út de [[Abdij fan Val-Dieu]]. 
&lt;/gallery&gt;

== Oargel ==
It oargel op 'e westlike kreake waard yn 1870 foar de oargelbouwer Merklin-Schütze boud. It ynstrumint besit 30 registers. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:St.-Pauls-Kathedrale (Lüttich)]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cathédrale Saint-Paul (Liège)|Sint-Pauluskatedraal, Luik}}
}}
{{KatedralenBelgje}}
{{DEFAULTSORT:Pauluskatedraal, Luik}}
[[Kategory:Luik]]
[[Kategory:Katedraal yn Belgje]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Gint]]
[[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Belgje]]
[[Kategory:Bouwurk út de 15e iuw]]</text>
      <sha1>hniz0msb7gwtoyeg7p9zsan2pm53oxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230379</id>
      <parentid>1230376</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T14:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ynterieur */ ik ha de opmaak bytsje feroare</comment>
      <origin>1230379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7809" sha1="lpyk9kof7ehukg4h0nq7x92iw1mv7l4" xml:space="preserve">{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Sint-Pauluskatedraal&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Cathédrale de la Conversion de Saint-Paul''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Cathédrale Saint-Paul de Liège vue de Saint Martin.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = {{BE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = gewest
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Walloanje]]
| bestjoerlike ienheid 2      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Luik (provinsje)|Luik]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Luik (stêd)|Luik]]
| adres                       = Place de la Cathédrale
| koördinaten                 = 
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-katolisisme|Roomsk-Katolyk]]
| bisdom                      = [[Bisdom Luik|Luik]]
| aartsbisdom                 = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel|Mechelen-Brussel]]
| patroanhillige              = [[Paulus (apostel)|Sint-Paulus]]
| wijd oan                    = Bekearing fan 'e apostel Paulus en [[Marije-Himelfeart]]
| status                      = 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = 13e-15e iuw (toerspits ferhege nei 1804, grutte restauraasje 1850-1875)
| sloopjier                   = 
| boustyl                     = [[gotyk]], [[neogotyk]]
| hichte                      = 90 meter (toer)
| monumintale status          = Patrimoine immobilier classé de la Région wallonne
| monumintnûmer               = 62063-CLT-0017-01
| webside                     = [https://www.cathedraledeliege.be www.cathedraledeliege.be]
| mapname                     = Luik-Sintrum
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 50
| lat_min                     = 38
| lat_sec                     = 25
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 34
| lon_sec                     = 18
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
De '''Sint-Pauluskatedraal''' (folút: ''Cathédrale de la Conversion de Saint-Paul et de l'Assomption de Marie''; '''Katedraal fan 'e Bekearing fan Paulus en de Opname fan Marije yn 'e Himel''') is de [[Katedraal|biskopstsjerke]] fan it [[Belgje|Belgyske]] [[bisdom Luik]]. De [[Gotyk|goatyske]] [[Basilyk (boufoarm)|basilyk]] waard fan 'e 13e oant de 15e iuw as [[kapitteltsjerke]] (kollegiale tsjerke) boud en waard yn 1804, as opfolger fan 'e yn 'e [[Frânske tiid]] ferneatige [[Sint-Lambertuskatedraal (Luik)|Sint-Lambertuskatedraal]], ferheft ta katedraal.

== Skiednis en arsjitektuer ==
Biskop Ebrachar stifte it Pauluskapittel yn it jier 966 op in – doetiidsk – eilân tusken twa earms fan 'e [[Maas]]. Oer de fraach hoe't dy tsjerke der útseach besteane allinnich mar fermoedens.

De bou fan 'e hjoeddeiske tsjerke sette yn 1240 útein. Yn 'e earste faze waarden it [[Koer (tsjerke)|koer]] (mei in flakke ôfsluting), it [[dwersskip]] en de earste twa [[travee]]ën fan it eastlike tsjerkeskip boud. De tsjerke waard op 11 april 1289 ynwijd.
[[Ofbyld:1738-St-Paul-Leloup.jpg|thumb|left|De tsjerke yn 1738.]]
De twadde, heechgoatyske boufaze begûn nei 1333 mei de fjouwer westlike traveeën fan it skip, it sydportaal, de kapellen fan 'e sydskippen, de mearhoekige [[apsis]] en úteinlik de toer (sûnt 1390).

Fan 1445 ôf ûntstie de oant hjoed-de-dei bewarre bleaune [[kleastergong]] oan 'e súdkant fan 'e tsjerke, en oan it begjin fan 'e 16e iuw it westlike portaal njonken de toer.

Oant de [[Frânske Revolúsje]] wie de Sint-Paulustsjerke ynklusyf it katedraalkapittel ien fan 'e sân kapitteltsjerken fan Luik. Nei de komst fan 'e Frânsen yn 1792 en letter op 'e nij yn 1794 waarden alle kleasters en kapittels yn Luik opheft en harren besittings konfiskearre. Yn 1795 folge de opheffing fan it [[Prinsbisdom Luik]] en yn 1796 ek de opheffing fan it Sint-Pauluskapittel. De tsjerke waard troch it Frânske regear yn beslach nommen en alle kostberheden waarden ferwidere en ferkocht. De tsjerke die dêrnei tsjinst as slachthûs foar it garnizoen, wêrby't de kleastergong as stâl brûkt waard.

Troch it [[Konkordaat fan 1801]] tusken [[Napoleon]] en de [[paus]] waard it bisdom Luik op 'e nij oprjochte, mar no sûnder wrâldske macht. Om't de âlde Sint-Lambertuskatedraal yn 'e jierren 1789-1814 ôfbrutsen wie, waard de Sint-Paulustsjerke yn 1804 ferheft ta de nije katedraal fan it bisdom. Nei de ferheffing fan 'e Paulustsjerke ta katedraal waard de toer ferhege mei in klokkesouder en in spits. It foarbyld dêrby wiene de westlike tuorren fan 'e ferneatige Lambertuskatedraal. Tusken 1850 en 1875 fûn der in grutte [[Neogotyk|neogoatyske]] restauraasje plak. It koer krige twa ekstra sydskippen en de hiele bûtenkant waard mei bylden en dekorative eleminten fersierd.

In folsleine restauraasje fan it eksterieur (dakken en gevels) waard útfierd tusken maaie 2016 en desimber 2021.

== Ynterieur ==

Nettsjinsteande de lange boutiid makket it ynterieur in harmonyske en sletten yndruk. Dat is fral oan it [[ferwulft]] te tankjen, dat fan it koer oant de toer like heech bliuwt. It kontrast tusken de blauwe Maaslânske en de gielige Loataringske kalkstien, de [[Trifoarium|trifoaria]] en it byldhouwurk jouwe de romte in oantreklik oansjen.

De wichtichste brânskildere ramen datearje út de midden fan 'e 16e iuw. Yn 'e selde tiid waard in part fan 'e ferwulften beskildere; de rest folge yn 'e 19e iuw. Yn it lêste tredde part fan 'e 19e iuw ûntstiene it [[heechalter]] en in soad bylden.

De Switser Gottfried Honegger (1917-2016) ûntwurp achttjin bopperamen foar it middenskip en it dwersskip mei it tema 'De sân dagen fan 'e skepping'. De ramen waarden as glêsmozaïken yn koperen listen makke yn it atelier fan Gabriel Loire (1904-1996) yn [[Chartres]] en binne yn 2013 en 2014 yn 'e tsjerke set.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Ofbyld:Sint-Pauluskathedraal Luik Main Main view 2.jpg|Ynterieur.
Liège Cathédrale Saint-Paul BW 2019-08-17 12-13-09.jpg|Heechalter.
Pulpit of Cathédrale Saint-Paul de Liège 03.jpg|Preekstoel.
Reliquary chest of Saint Lambertus, Liège.jpg|Relykkist Lambertus.
Plafond au Cathédrale Saint-Paul, Liège (02).jpg|Ferwulft.
&lt;/gallery&gt;
=== Skatkeamer ===
Yn 1992 waard de skatkeamer fan 'e katedraal iepene mei bewarre skatten fan 'e ferneatige Lambertuskatedraal. De skatkeamer herberget oer trije ferdjippings útsûnderlike masterwurken fan it Luikske kultuergoed. Njonken de grutste letgoatyske relykbuste fan Europa fan [[Lambertus fan Maastricht|Sint-Lambertus]] (hichte 159 sm, breedte 107 sm) wurde de relykskryn fan [[Karel de Stoute]] en tal fan liturgyske foarwerpen en gewaden toand.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Vierge au papillon.jpg|De Jongfaam fan ' e flinter&lt;br&gt;Pierre de Molendino († 1459). 
Reliquary of Saint Lambertus.jpg|Relykbuste fan Lambertus.
Panneau-reliquaire de la Vraie croix (face, novembre 2025).jpg|Relykskryn fan it Wiere Krús (± 1420).
2014 Trésor de la cathédral St-Paul, Liège (35).jpg|15e iuwsk [[brevier]], ôfkomstich út de [[Abdij fan Val-Dieu]]. 
&lt;/gallery&gt;

== Oargel ==
It oargel op 'e westlike kreake waard yn 1870 foar de oargelbouwer Merklin-Schütze boud. It ynstrumint besit 30 registers. 

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:St.-Pauls-Kathedrale (Lüttich)]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cathédrale Saint-Paul (Liège)|Sint-Pauluskatedraal, Luik}}
}}
{{KatedralenBelgje}}
{{DEFAULTSORT:Pauluskatedraal, Luik}}
[[Kategory:Luik]]
[[Kategory:Katedraal yn Belgje]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Gint]]
[[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Belgje]]
[[Kategory:Bouwurk út de 15e iuw]]</text>
      <sha1>lpyk9kof7ehukg4h0nq7x92iw1mv7l4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Setduvelpuzel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191940</id>
    <revision>
      <id>1230401</id>
      <parentid>1230361</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T23:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1230401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5297" sha1="gwh3phoxva8txntun6ca8x2z4eyfx0i" xml:space="preserve">In '''Setduvelpuzel''' (''Ingelsk: Printer's Devilry'') is in type kryptyske [[krúswurdpuzel]]. 

It puzeltype waard yn 1937 yntrodusearre troch de Britske puzelmakker ''Afrit'' (Alistair Ferguson Ritchie). Oars as by de puzels fan ''Ximenes'' (Derrick Somerset Macnutt) ha de oanwizingen gjin omskriuwing fan it antwurd. Yn stee dêrfan bestiet elke oanwizing út in sin dêr't in rige letters úthelle is. As it nedich is, krije ynterpunksje en wurdôfbrekkingen in nije, min ofte mear grammatikale sin. De taak fan de oplosser is om de ûntbrekkende letters te rekonstruearjen. Dizze letters foarmje in wurd of útdrukking dy't yn it diagram ynfolle wurde moat.
[[Ofbyld:Balkjesdiagram Barred Grid 15.jpg|thumb|Balkjesdiagram mei it oplossingswurd GEHAKBAL]]
== Skiednis ==
Afrit syn earste Printer’s Devilry-puzel ferskynde op [[2 juny]] 1937 yn ‘’The Listener’’ (puzel 377). De oarspronklike útlis wie:
De diagramwurden binne komplete wurden dy’t oarspronklik ‘ferburgen’ wiene yn de oanwizingen. Nei alle gedachten hat de puzelmakker, dy't seach dat beskate opienfolgjende letters in wurd of wurden foarmen, dy fuorthelle en de lege romte opfolle. Soms waard dêrby wat mear frijheid nommen mei de spaasjes en lêstekens, mar de folchoarder fan de letters feroare net. Elke oanwizing befettet mar ien ûnderbrekking, en de diagramwurden litte de weilitten letters sjen yn harren oarspronklike folchoarder. Oare lettere puzelmakkers hawwe de foarm oernommen, wêrûnder Ximenes en Azed en hy is ek brûkt yn ‘mingde’ puzels mei ferskate soarten oanwizingen binnen ien puzel. Ximenes murk op dat Printer’s Devilry ien fan de populêrste net-gewoane puzeltypen wie. Hy publisearre trochstrings alle acht moannen in Printer’s Devilry, wylst oare bysûndere puzeltypen mar jierliks ferskynden.

==Nammejouwing==
De puzelnamme ferwiist nei de term setduveltje (printer's devil), in âlde Ingelske term foar in learlingprinter. At der flaters yn it setsel slûpten, waard dat soms taskreaun oan 'de duvel'. Omdat de puzel draait om letters dy't ferdwine, gatten dy't tichtmakke wurde en sinnen dy't 'fergriemd' wurde, lykas in ûnhandich printersfeintsje (printer’s devil) earder flaters meitsje koe yn it setsel. Lykas it Fryske wurd 'setduveltsje' ferwiist nei in help by it setten fan printwurk.

==Foarbylden==
Krekt as by in [[kryptogram]] hat de oerflakkige lêzing fan in setduvelpuzel-oanwizing neat mei it antwurd te krijen. In kryptyske krúswurdpuzel neffens de Ximeneaanske regels bestiet út wurdromte en in definysje.
;Ienfâldich foarbyld
Azed joech de folgjende oanwizing:
:&lt;blockquote&gt;''A galling remark – an effective riposte is difficult  (7)''&lt;/blockquote&gt;
It antwurd is ynfoege om in nije sin te foarmjen.
:&lt;blockquote&gt;''Aga'''inst a te'''lling remark, an effective riposte is difficult''.&lt;/blockquote&gt;
Om dizze sin te krijen, wurdt in spaasje ferwidere tusken &quot;a&quot; en &quot;galling&quot;, wurde twa spaasjes taheakke oan &quot;INSTATE&quot; en wurdt it streekje ferfongen troch in komma.

;Frysk foarbyld
:&lt;blockquote&gt;''It hout te lang yn de ferkeap? Sûnder sa'ge ha'k balken heal om heal ferkocht.'' (8)&lt;/blockquote&gt; wurdt 
:&lt;blockquote&gt;''It hout te lang yn de ferkeap? Sûnder sa'''ge ha’k bal'''ken heal-om-heal ferkocht.''&lt;/blockquote&gt;
mei it oplossingswurd GEHAKBAL.

;Kompleks foarbyld
Ximenes murk op dat Printer’s Devilry-oanwizingen fariearje yn dreechheidsgraad. In drege oanwizing kin grutte feroaringen yn de sinsstruktuer easkje, lykas yn dit foarbyld fan Bernard Lacy:
:&lt;blockquote&gt;''When he was dancing at the center, I could not see Jose like Tex,'' pens Esther. '''E were too high. (8)''&lt;/blockquote&gt; 
De sin moat oanpast wurde oant
:&lt;blockquote&gt;''When he was dancing at the center, I could not see Jose Li'''mon as tic'''ket expenses there were too high''&lt;/blockquote&gt;
mei as oplossingswurd MONASTIC.
De oanwizing befettet meardere keunstmjittige wurdbreuken dy't pas logysk wurde wannear't it wurd MONASTIC ynfoege wurdt. De letters fan it antwurd ferskine altyd yn folchoarder en oaniensletten; de sin wurdt mar op ien plak ûnderbrutsen.

; Faak foarkommende flaters
De omskriuwingen yn setduvelpuzels kinne op it earste gesicht ûngrammatikaal of ûnsinnich lykje, mar de folsleine sin moat altyd logysk en natuerlik wêze. In faak foarkommende flater is it oarsom wurkjen: in sin betinke dy't fansels lêst, mar dy’t - kombinearre mei it antwurd - in ûnnatuerlike of netdiomatyske sin opsmyt. Ximenes bekritisearre bygelyks de folgjende oanwizing
:&lt;blockquote&gt;''Do all the lines of travel cross in Galway? Slack supervision (6) &lt;/blockquote&gt;
It antwurd is MORALE, wat liedt ta
:&lt;blockquote&gt;''Do all the lines of tram or a level crossing always lack supervision?''&lt;/blockquote&gt;
Neffens Ximenes wie dizze sin sa ûnnatuerlik dat de oanwizing hast ûnoplosber wêze soe. De ûnnatuerlikheid fan 'e sin is krekt it probleem dat Ximenes bekritisearre. Ek wurdt it as swak beskôge wannear't de brek oan it begjin of ein fan in wurd stiet.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Dit artikel of in eardere ferzje derfan is foar in part de oersetting fan it artikel ''Azed'' op de Ingelsktalige Wikipedia, dat ûnder de lisinsje Creative Commons Nammefermelding/Gelyk diele falt.}}

{{Taalpuzel}}
[[Kategory:Taalpuzel]]
[[Kategory:Yntroduksje út 1937]]</text>
      <sha1>gwh3phoxva8txntun6ca8x2z4eyfx0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Midnight’s Children</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191942</id>
    <revision>
      <id>1230367</id>
      <parentid>1230365</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T13:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>]</comment>
      <origin>1230367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1403" sha1="bj4mctq4qwgpzgi8zgk6ay8iwxifqpq" xml:space="preserve">'''''Midnight's Children''''' ([[Ingelsk]], likernôch: &quot;Bern fan 'e middernacht&quot;), is in roman fan Ingelsktalige Yndyske skriuwer [[Salman Rushdie]]. It boek is yn [[1981]] útjûn troch [[Jonathan Cape]] yn [[Londen]]. It wie syn twadde roman en it waard syn grutte trochbraak. De fertelstyl kombinearret klassike Ingelske literatuer, Yndiaaske mûnlinge ferteltradysjes en [[magysk realisme]], op in bysûndere manier.

== Ynhâld ==
De roman spilet him ôf yn [[Bombay]]. De haadpersoan is Saleem Sinai, in Yndiaaske jonge dy't berne wurdt om middernacht op 15 augustus 1947, krekt it stuit dat [[Yndia]] in ûnôfhinklike lân waard. Saleem is bejeftige mei de ûngewoane fermogen om [[telepaty]]sk kontakt te meitsjen mei oaren dy't op datselde stuit berne binne.

== Untfangst ==
De roman krige in entûsjaste ûntfangst by publikaasje en waard bekroane mei de [[Booker Prize]]. Twa kear, yn 1993 en 2008, is it útroppen ta de bêste Booker Prize-winner fan alle tiden. It boek wurdt beskôge as in [[moderne klassiker]]. Yn [[1999]] waard ''Midnight’s Children'' opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]], en yn 2015 waard it troch [[The Guardian]] útroppen ta ien fan 'e 100 bêste romans fan alle tiden.

[[Kategory:Literêr wurk fan Salman Rushdie]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Roman út 1981]]
[[Kategory:Literatuer oer magysk realisme]]
[[Kategory:Yndia yn fiksje]]</text>
      <sha1>bj4mctq4qwgpzgi8zgk6ay8iwxifqpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230402</id>
      <parentid>1230367</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T23:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1230402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1698" sha1="8x00z1zdq24zdjelr1xe8z1uxndncci" xml:space="preserve">'''''Midnight's Children''''' ([[Ingelsk]], likernôch: &quot;Bern fan 'e middernacht&quot;), is in roman fan Ingelsktalige Yndyske skriuwer [[Salman Rushdie]]. It boek is yn [[1981]] útjûn troch [[Jonathan Cape]] yn [[Londen]]. It wie syn twadde roman en it waard syn grutte trochbraak. De fertelstyl kombinearret klassike Ingelske literatuer, Yndiaaske mûnlinge ferteltradysjes en [[magysk realisme]], op in bysûndere manier.

== Ynhâld ==
De roman spilet him ôf yn [[Bombay]]. De haadpersoan is Saleem Sinai, in Yndiaaske jonge dy't berne wurdt om middernacht op 15 augustus 1947, krekt it stuit dat [[Yndia]] in ûnôfhinklike lân waard. Saleem is bejeftige mei de ûngewoane fermogen om [[telepaty]]sk kontakt te meitsjen mei oaren dy't op datselde stuit berne binne.

== Untfangst ==
De roman krige in entûsjaste ûntfangst by publikaasje en waard bekroane mei de [[Booker Prize]]. Twa kear, yn 1993 en 2008, is it útroppen ta de bêste Booker Prize-winner fan alle tiden. It boek wurdt beskôge as in [[moderne klassiker]]. Yn [[1999]] waard ''Midnight’s Children'' opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]], en yn 2015 waard it troch [[The Guardian]] útroppen ta ien fan 'e 100 bêste romans fan alle tiden.

[[Kategory:Literêr wurk fan Salman Rushdie]]
[[Kategory:Ingelsktalige roman]]
[[Kategory:Roman út 1981]]
[[Kategory:Histoaryske roman]]
[[Kategory:Magysk-realistyske literatuer]]
[[Kategory:Postmoderne literatuer]]
[[Kategory:Literatuer oer famyljerelaasjes]]
[[Kategory:Literatuer oer Britsk-Ynje]]
[[Kategory:Literatuer oer de Dieling fan Ynje]]
[[Kategory:Werjefte fan Jawaharlal Nehru yn keunst en kultuer]]
[[Kategory:Werjefte fan Indira Gandhi yn keunst en kultuer]]</text>
      <sha1>8x00z1zdq24zdjelr1xe8z1uxndncci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literêr wurk fan Malcolm Lowry</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191943</id>
    <revision>
      <id>1230369</id>
      <timestamp>2026-05-20T13:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Kategory:Literêr wurk nei skriuwer|Lowry, Malcolm]]&quot;</comment>
      <origin>1230369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="qjhpyk0vlbsf3v8fd5in7kwof96ruv0" xml:space="preserve">[[Kategory:Literêr wurk nei skriuwer|Lowry, Malcolm]]</text>
      <sha1>qjhpyk0vlbsf3v8fd5in7kwof96ruv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sint-Lambertuskatedraal (Luik)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191944</id>
    <revision>
      <id>1230370</id>
      <timestamp>2026-05-20T14:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks katedraal | namme                       = Sint-Lambertuskatedraal&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert''&lt;/small&gt; | ôfbylding                   = Jean Deneumoulin, Vue de la cathédrale Saint-Lambert de Liège avant 1789 (collection Grand Curtius, Liège).jpg | ôfbyldingsbreedte           =  | ôfbyldingstekst             = De Lambertuskatedraal foar de ôfbraak. | lân                         = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1      = gewest | nam...&quot;</comment>
      <origin>1230370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11308" sha1="bhjuccragzfnkq2j0itcysl2pl7c8hk" xml:space="preserve">{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Sint-Lambertuskatedraal&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Jean Deneumoulin, Vue de la cathédrale Saint-Lambert de Liège avant 1789 (collection Grand Curtius, Liège).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = De Lambertuskatedraal foar de ôfbraak.
| lân                         = {{BE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = gewest
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Walloanje]]
| bestjoerlike ienheid 2      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Luik (provinsje)|Luik]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Luik (stêd)|Luik]]
| adres                       = Place Saint-Lambert
| koördinaten                 = 
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-katolisisme|Roomsk-Katolyk]]
| bisdom                      = [[Bisdom Luik|Luik]]
| aartsbisdom                 = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel|Mechelen-Brussel]]
| patroanhillige              = [[Lambertus fan Maastricht|Sint-Lambertus]]
| wijd oan                    = Us-Leaffrou en Sint-Lambertus
| status                      = 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = Sûnt [[1185]]
| sloopjier                   = [[1794]]–[[1814]]
| boustyl                     = [[gotyk]]
| hichte                      = 134 meter (haadtoer)
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| webside                     = 
| mapname                     = Belgje
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 50
| lat_min                     = 38
| lat_sec                     = 43
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 34
| lon_sec                     = 25
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
De '''Sint-Lambertuskatedraal''' yn 'e [[Belgje|Belgyske]] stêd [[Luik]], folút de Katedraal fan Us-Leaffrou en Sint-Lambertus (Frânsk: ''Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert'') wie de haadtsjerke fan it [[prinsbisdom Luik]]. De tsjerke wie wijd oan 'e hillige [[Lambertus fan Maastricht]]. De earste foargonger fan 'e tsjerke stamme nei alle gedachten út de 8e iuw. De katedraal waard ferskate kearen op 'e nij boud, foar it lêst sûnt 1185 yn [[Gotyk|goatyske]] styl. It gebou waard yn 'e Luikske Revolúsje (1789-1795) en yn 'e jierren fan 'e Frânske besetting (1794-1814) ôfbrutsen troch Luikske sympatisanten fan 'e [[Frânske Revolúsje]]. Hjoed-de-dei leit op dat plak it Place Saint-Lambert en (ûnder de grûn) it museum it Archéoforum.

== Skiednis ==
=== Foarkristlike bewenning en de moard op Lambertus ===
Foar de bou fan 'e earste tsjerke wie der op dit plak al bewenning. By [[archeology]]ske opgravings yn 'e 20e iuw binne resten fûn fan in grutte Gallo-Romeinske filla út de earste iuw nei Kristus. Dy filla stie sûnt it jier 300 leech.

Yn 'e 7e iuw waard op 'e lokaasje in nij gebou set, dat troch de biskoppen fan Maastricht as (tydlik) ûnderkommen brûkt waard. Dit is frij wis it plak dêr't biskop Lambertus fan Maastricht omtrint it jier 700 fermoarde waard troch de mannen fan Dodo, in rintmaster fan [[Pepyn fan Herstal]]. Dit wie nei alle gedachten in wraakmoord, om't meistanners fan Lambertus flak foar dy tiid Dodo ombrocht hiene.

=== Fan Martyrium nei Karolingyske katedraal ===
Op it plak fan 'e moard liet Lambertus syn opfolger, [[Hubertus fan Luik]], in lyts tsjerkje bouwe ta eare fan Lambertus. De resten fan Lambertus waarden troch Hubertus fan Sint-Piter (by Maastricht) nei it nije [[martyrium]] yn Luik oerbrocht. Koart dêrnei, yn 722, ferhûze de biskopssit fan Maastricht offisjeel nei Luik.

Yn 'e [[Karolingen|Karolingyske]] tiid (9e iuw) waard it martyrium omboud ta in grutte tsjerke fan wol 70 meter lang. Oan dizze tsjerke wie ek in kleastermienskip ferbûn. Yn 881, by in plondering troch [[Wytsings]], baarnde it kleaster hielendal ôf, mar it waard letter wer opboud.

=== De Ottoanske en romaanske katedraal ===
[[Ofbyld:2014 Liège, Archéoforum (47).jpg|thumb|left|De Ottoanske katedraal foar 1015.]]
Yn 972 waard de kleastermienskip troch [[Notger]], de earste prinsbiskop fan Luik, omfoarme ta in wrâldsk [[kapittel]] fan sechtich kanunniken. Om it jier 1000 hinne begûn prins-biskop Notger mei de bou fan in grutte [[Ottoanen|ottoanske]] katedraal. Dy hie twa [[Koer (tsjerke)|koeren]], twa [[dwersskip]]pen, in grutte [[krypt]] mei it grêf fan Sint-Lambertus en twa fjouwerkante tuorren. De arsjitektuer slette oan by de grutte Dútske keizerstsjerken.

Tusken 1140 en 1180 waard de tsjerke ferboud yn in Maaslânske fariaasje fan 'e romaanske boustyl. Ut fynsten fan byldhouwurk docht bliken dat it ien fan 'e grutste en moaiste tsjerken fan 'e regio west hawwe moat. Yn 1185 ferneatige in grutte brân lykwols in grut part fan dit gebou.

=== De Goatyske katedraal ===
[[Ofbyld:Saint-Lambert02.jpg|thumb|left|De goatyske katedraal yn 1640.]]
De bou fan in grutte [[Gotyk|goatyske]] katedraal sette yn 1194 ;utein en wie yn 1431 hielendal foltôge. De katedraal wie ien fan 'e earste grutte goatyske kathedralen bûten [[Frankryk]], boud op 'e fûneminten fan 'e ôfbaarnde tsjerke. Oan 'e westkant stiene twa tuorren fan tachtich meter heech, mar it meast opfallend wie de grutte súdeastlike toer fan 134 meter heech. Fuort njonken de katedraal stie it paleis fan 'e Prins-biskoppen, dat bewarre bleau en hjoed-de-dei tsjinst docht as it rjochtsgebou fan Luik.

=== Notre-Dame-aux-Fonts ===
Krekt njonken de katedraal stie noch in folle lytsere tsjerke: de Notre-Dame-aux-Fonts (Us-Leaffrou-fan-it-Doopfont). Foar dizze spesifike dooptsjerke makke de keunstner Reinier fan Hoei yn 'e tolfte iuw in ferneamd brûzen doopfont. Tagelyk mei de katedraal waard yn 'e revolúsjonêre tiid ek de dooptsjerke ôfbrutsen. It bysûndere doopfont is doe gelokkich bewarre bleaun en stiet hjoed-de-dei yn 'e [[Sint-Bartoloméustsjerke (Luik)|Sint-Bartoloméustsjerke]] yn Luik.

== Sloop ==
[[Ofbyld:Caesar Constantin Franz von Hoensbroech.jpg|thumb|Cesar fan Hoensbroech, de lêste prins-biskop fan Luik.]]
De Luikske Revolúsje tsjin de prins-biskop fûn plak yn augustus 1789, mar in pear wiken nei de Frânske Revolúsje. De prins-biskop, Cesar fan Hoensbroeck (1724-1792), waard ferdreaun, mar kaam begjin 1791 werom, wêrmei't der in ein kaam oan 'e Luikske Republyk (1789-1791).

De ôfbraak fan 'e katedraal, it symboal fan 'e prins-biskoplike macht, begûn yn 'e twadde faze fan 'e Luikske Revolúsje, dy't yn 1794 oergie yn 'e [[Frânske Tiid]]. Ein novimber 1792 waard Luik ynnommen troch Frânske revolúsjonêren yn 'e [[Earste Koalysje-oarloch]], mar hja moasten harren nei in pear moannen alwer weromlûke. Hoewol't it inisjatyf foar de sloop fan 'e katedraal fan 'e revolúsjonêre ynwenners sels kaam, waarden de plannen pas effektyf útfierd doe't de Frânsen yn 1794 weromkamen.
[[Ofbyld:Liege-ruine-stlambert-Chevron-1.jpg|thumb|left|De ôfbraak fan 'e katedraal.]]
In spesjale ferneatigingskommisje (''Commission destructive de la cathédrale'') krige de opdracht om it lead fan 'e dakken te heljen. Dat lead (en ek it koper) waard brûkt om wapens en munysje te meitsjen foar de Frânske oarlochfiering. Yn in rapport út novimber fan dat jier wurdt sprutsen oer in levering oan 'e Frânsen fan 298.200 pûn lead en 44.818 pûn koper.

De grutte toer waard yn july 1795 ôfbrutsen en de twa westlike tuorren folgen yn 1803. Om 1815 hinne, oan 'e ein fan 'e Frânske besetting, wie de sloop fan it  grutte bouwurk min of mear klear. It terrein waard yn 1827 sljochte, mar it opromjen fan 'e alderlêste resten (in passaazje tusken de katedraal en it Prins-biskoplik Paleis) duorre noch oant 1929. Skiedkundigen ferlykje de symboalyske wearde fan it ferneatigjen fan 'e katedraal fan Luik wol mei dy fan 'e [[ûnthalzing]] fan [[Loadewyk XVI fan Frankryk|Loadewyk XVI]] yn Parys.

Wat der oerbleau wie letterlik en figuerlik in gat yn it hert fan 'e stêd. It duorre desennia foardat it nije plein in nije bestimming krige. It lege plak dêr't de katedraal ea stie, hjit hjoed-de-dei it Place Saint-Lambert.

== Archeology ==
Yn 'e rin fan 'e 20e iuw binne der op it plak fan 'e eardere katedraal ferskate [[archeology]]ske opgravings útfierd. Under oaren waarden resten fan 'e fûneminten, flierren en it opgeande muorrewurk ûntdutsen fan 'e goatyske katedraal en har ferskate foargongers. De opgravings waarden konservearre en transformearre ta it ûndergrûnske museum Archéoforum, dat yn 2003 de doarren iepene. Yn it museum is in ferskaat oan byldhouwurk en oare archeologyske fynsten te sjen, dy't ôfkomstich binne út de goatyske katedraal en de foargongers. Ek yn it museum Grand Curtius wurde fynsten fan 'e Sint-Lambertuskatedraal útstald, wêrûnder in Karolingysk reliëf, dat mooglik in restant west hat fan in koerrôfskieding.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
Liège, Grand Curtius, sculpture carolingien.jpg|Karolingysk reliëf (Grand Curtius)
Liège, Grand Curtius. Chapiteau d'un pilier de la ancienne cathédrale St-Lambert (vers 1180).JPG|Romaansk kapiteel (Grand Curtius)
2014 Liège, Archéoforum (41).jpg|Romaansk basement (Archéoforum)
2014 Liège, Archéoforum (25).jpg|Goatysk byldhouwurk (Archéoforum)
&lt;/gallery&gt;

== Tsjerkeskat ==
In part fan 'e tsjerkeskat fan 'e Sint-Lambertuskatedraal koe yn 1794 flak foar de (twadde) ynname fan Luik troch de Frânsen yn feiligens brocht wurde yn Hamburch. Dy keunstskatten wurde hjoed-de-dei útstald yn 'e Skatkeamer fan 'e katedraal fan Luik, dy't ûnderbrocht is yn 'e [[kleastergong|krúsgong]] fan 'e [[Sint-Pauluskatedraal (Luik)|Sint-Pauluskatedraal]]. Ta de topstikken hearre kostbere stoffen út de iere en hege midsiuwen (wêrûnder twa lykwaden fan Sint-Lambertus en de kazufel fan David fan Boergonje), twa ivoaren reliëfs út de alfte iuw, de relykhâlder fan [[Karel de Stoute]] út 1468 en de relikwybuste fan Sint-Lambertus út omtrint 1510. Ek in pear bylden en skilderijen koene út de âlde katedraal rêden wurde en binne letter oerbrocht nei de nije katedraal. Dêrûnder is in Marije-Himelfeart fan [[Gerard de Lairesse]], in doek dat oant 1794 diel útmakke fan it [[Barok|barokke]] heechalter fan 'e Sint-Lambertuskatedraal.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
2014 Trésor de la cathédral St-Paul, Liège (06).jpg|Ivoaren reliëf fan 'e trije opwekkingen, 11e iuw
Reliquaire Charles le Téméraire.jpg|Relykhâlder Karel de Stoute, ± 1468
Reliquary of Saint Lambertus.jpg|Buste fan Sint-Lambertus, ± 1510
Gérard de Lairesse, Assomption, St Paul, Liège.jpg|Retabel fan Gerard de Lairesse, ± 1660
&lt;/gallery&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Sint-Lambertuskathedraal]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert (Liège)|Lambertuskatedraal, Luik}}
}}
{{KatedralenBelgje}}
{{DEFAULTSORT: Lambertuskatedraal, Luik}}
[[Kategory:Katedraal yn Belgje]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Luik]]
[[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Belgje]]
[[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn de 19e iuw]]</text>
      <sha1>bhjuccragzfnkq2j0itcysl2pl7c8hk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230373</id>
      <parentid>1230370</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T14:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1230373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11314" sha1="qvbcf9qv110zjtsup1ndsj70x8pggij" xml:space="preserve">{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Sint-Lambertuskatedraal&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Jean Deneumoulin, Vue de la cathédrale Saint-Lambert de Liège avant 1789 (collection Grand Curtius, Liège).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = De Lambertuskatedraal foar de ôfbraak.
| lân                         = {{BE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = gewest
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Walloanje]]
| bestjoerlike ienheid 2      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Luik (provinsje)|Luik]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Luik (stêd)|Luik]]
| adres                       = Place Saint-Lambert
| koördinaten                 = 
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-katolisisme|Roomsk-Katolyk]]
| bisdom                      = [[Bisdom Luik|Luik]]
| aartsbisdom                 = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel|Mechelen-Brussel]]
| patroanhillige              = [[Lambertus fan Maastricht|Sint-Lambertus]]
| wijd oan                    = Us-Leaffrou en Sint-Lambertus
| status                      = 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = Sûnt [[1185]]
| sloopjier                   = [[1794]]–[[1814]]
| boustyl                     = [[gotyk]]
| hichte                      = 134 meter (haadtoer)
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| webside                     = 
| mapname                     = Luik-Sintrum
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 50
| lat_min                     = 38
| lat_sec                     = 43
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 34
| lon_sec                     = 25
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
De '''Sint-Lambertuskatedraal''' yn 'e [[Belgje|Belgyske]] stêd [[Luik]], folút de Katedraal fan Us-Leaffrou en Sint-Lambertus (Frânsk: ''Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert'') wie de haadtsjerke fan it [[prinsbisdom Luik]]. De tsjerke wie wijd oan 'e hillige [[Lambertus fan Maastricht]]. De earste foargonger fan 'e tsjerke stamme nei alle gedachten út de 8e iuw. De katedraal waard ferskate kearen op 'e nij boud, foar it lêst sûnt 1185 yn [[Gotyk|goatyske]] styl. It gebou waard yn 'e Luikske Revolúsje (1789-1795) en yn 'e jierren fan 'e Frânske besetting (1794-1814) ôfbrutsen troch Luikske sympatisanten fan 'e [[Frânske Revolúsje]]. Hjoed-de-dei leit op dat plak it Place Saint-Lambert en (ûnder de grûn) it museum it Archéoforum.

== Skiednis ==
=== Foarkristlike bewenning en de moard op Lambertus ===
Foar de bou fan 'e earste tsjerke wie der op dit plak al bewenning. By [[archeology]]ske opgravings yn 'e 20e iuw binne resten fûn fan in grutte Gallo-Romeinske filla út de earste iuw nei Kristus. Dy filla stie sûnt it jier 300 leech.

Yn 'e 7e iuw waard op 'e lokaasje in nij gebou set, dat troch de biskoppen fan Maastricht as (tydlik) ûnderkommen brûkt waard. Dit is frij wis it plak dêr't biskop Lambertus fan Maastricht omtrint it jier 700 fermoarde waard troch de mannen fan Dodo, in rintmaster fan [[Pepyn fan Herstal]]. Dit wie nei alle gedachten in wraakmoord, om't meistanners fan Lambertus flak foar dy tiid Dodo ombrocht hiene.

=== Fan Martyrium nei Karolingyske katedraal ===
Op it plak fan 'e moard liet Lambertus syn opfolger, [[Hubertus fan Luik]], in lyts tsjerkje bouwe ta eare fan Lambertus. De resten fan Lambertus waarden troch Hubertus fan Sint-Piter (by Maastricht) nei it nije [[martyrium]] yn Luik oerbrocht. Koart dêrnei, yn 722, ferhûze de biskopssit fan Maastricht offisjeel nei Luik.

Yn 'e [[Karolingen|Karolingyske]] tiid (9e iuw) waard it martyrium omboud ta in grutte tsjerke fan wol 70 meter lang. Oan dizze tsjerke wie ek in kleastermienskip ferbûn. Yn 881, by in plondering troch [[Wytsings]], baarnde it kleaster hielendal ôf, mar it waard letter wer opboud.

=== De Ottoanske en romaanske katedraal ===
[[Ofbyld:2014 Liège, Archéoforum (47).jpg|thumb|left|De Ottoanske katedraal foar 1015.]]
Yn 972 waard de kleastermienskip troch [[Notger]], de earste prinsbiskop fan Luik, omfoarme ta in wrâldsk [[kapittel]] fan sechtich kanunniken. Om it jier 1000 hinne begûn prins-biskop Notger mei de bou fan in grutte [[Ottoanen|ottoanske]] katedraal. Dy hie twa [[Koer (tsjerke)|koeren]], twa [[dwersskip]]pen, in grutte [[krypt]] mei it grêf fan Sint-Lambertus en twa fjouwerkante tuorren. De arsjitektuer slette oan by de grutte Dútske keizerstsjerken.

Tusken 1140 en 1180 waard de tsjerke ferboud yn in Maaslânske fariaasje fan 'e romaanske boustyl. Ut fynsten fan byldhouwurk docht bliken dat it ien fan 'e grutste en moaiste tsjerken fan 'e regio west hawwe moat. Yn 1185 ferneatige in grutte brân lykwols in grut part fan dit gebou.

=== De Goatyske katedraal ===
[[Ofbyld:Saint-Lambert02.jpg|thumb|left|De goatyske katedraal yn 1640.]]
De bou fan in grutte [[Gotyk|goatyske]] katedraal sette yn 1194 ;utein en wie yn 1431 hielendal foltôge. De katedraal wie ien fan 'e earste grutte goatyske kathedralen bûten [[Frankryk]], boud op 'e fûneminten fan 'e ôfbaarnde tsjerke. Oan 'e westkant stiene twa tuorren fan tachtich meter heech, mar it meast opfallend wie de grutte súdeastlike toer fan 134 meter heech. Fuort njonken de katedraal stie it paleis fan 'e Prins-biskoppen, dat bewarre bleau en hjoed-de-dei tsjinst docht as it rjochtsgebou fan Luik.

=== Notre-Dame-aux-Fonts ===
Krekt njonken de katedraal stie noch in folle lytsere tsjerke: de Notre-Dame-aux-Fonts (Us-Leaffrou-fan-it-Doopfont). Foar dizze spesifike dooptsjerke makke de keunstner Reinier fan Hoei yn 'e tolfte iuw in ferneamd brûzen doopfont. Tagelyk mei de katedraal waard yn 'e revolúsjonêre tiid ek de dooptsjerke ôfbrutsen. It bysûndere doopfont is doe gelokkich bewarre bleaun en stiet hjoed-de-dei yn 'e [[Sint-Bartoloméustsjerke (Luik)|Sint-Bartoloméustsjerke]] yn Luik.

== Sloop ==
[[Ofbyld:Caesar Constantin Franz von Hoensbroech.jpg|thumb|Cesar fan Hoensbroech, de lêste prins-biskop fan Luik.]]
De Luikske Revolúsje tsjin de prins-biskop fûn plak yn augustus 1789, mar in pear wiken nei de Frânske Revolúsje. De prins-biskop, Cesar fan Hoensbroeck (1724-1792), waard ferdreaun, mar kaam begjin 1791 werom, wêrmei't der in ein kaam oan 'e Luikske Republyk (1789-1791).

De ôfbraak fan 'e katedraal, it symboal fan 'e prins-biskoplike macht, begûn yn 'e twadde faze fan 'e Luikske Revolúsje, dy't yn 1794 oergie yn 'e [[Frânske Tiid]]. Ein novimber 1792 waard Luik ynnommen troch Frânske revolúsjonêren yn 'e [[Earste Koalysje-oarloch]], mar hja moasten harren nei in pear moannen alwer weromlûke. Hoewol't it inisjatyf foar de sloop fan 'e katedraal fan 'e revolúsjonêre ynwenners sels kaam, waarden de plannen pas effektyf útfierd doe't de Frânsen yn 1794 weromkamen.
[[Ofbyld:Liege-ruine-stlambert-Chevron-1.jpg|thumb|left|De ôfbraak fan 'e katedraal.]]
In spesjale ferneatigingskommisje (''Commission destructive de la cathédrale'') krige de opdracht om it lead fan 'e dakken te heljen. Dat lead (en ek it koper) waard brûkt om wapens en munysje te meitsjen foar de Frânske oarlochfiering. Yn in rapport út novimber fan dat jier wurdt sprutsen oer in levering oan 'e Frânsen fan 298.200 pûn lead en 44.818 pûn koper.

De grutte toer waard yn july 1795 ôfbrutsen en de twa westlike tuorren folgen yn 1803. Om 1815 hinne, oan 'e ein fan 'e Frânske besetting, wie de sloop fan it  grutte bouwurk min of mear klear. It terrein waard yn 1827 sljochte, mar it opromjen fan 'e alderlêste resten (in passaazje tusken de katedraal en it Prins-biskoplik Paleis) duorre noch oant 1929. Skiedkundigen ferlykje de symboalyske wearde fan it ferneatigjen fan 'e katedraal fan Luik wol mei dy fan 'e [[ûnthalzing]] fan [[Loadewyk XVI fan Frankryk|Loadewyk XVI]] yn Parys.

Wat der oerbleau wie letterlik en figuerlik in gat yn it hert fan 'e stêd. It duorre desennia foardat it nije plein in nije bestimming krige. It lege plak dêr't de katedraal ea stie, hjit hjoed-de-dei it Place Saint-Lambert.

== Archeology ==
Yn 'e rin fan 'e 20e iuw binne der op it plak fan 'e eardere katedraal ferskate [[archeology]]ske opgravings útfierd. Under oaren waarden resten fan 'e fûneminten, flierren en it opgeande muorrewurk ûntdutsen fan 'e goatyske katedraal en har ferskate foargongers. De opgravings waarden konservearre en transformearre ta it ûndergrûnske museum Archéoforum, dat yn 2003 de doarren iepene. Yn it museum is in ferskaat oan byldhouwurk en oare archeologyske fynsten te sjen, dy't ôfkomstich binne út de goatyske katedraal en de foargongers. Ek yn it museum Grand Curtius wurde fynsten fan 'e Sint-Lambertuskatedraal útstald, wêrûnder in Karolingysk reliëf, dat mooglik in restant west hat fan in koerrôfskieding.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
Liège, Grand Curtius, sculpture carolingien.jpg|Karolingysk reliëf (Grand Curtius)
Liège, Grand Curtius. Chapiteau d'un pilier de la ancienne cathédrale St-Lambert (vers 1180).JPG|Romaansk kapiteel (Grand Curtius)
2014 Liège, Archéoforum (41).jpg|Romaansk basement (Archéoforum)
2014 Liège, Archéoforum (25).jpg|Goatysk byldhouwurk (Archéoforum)
&lt;/gallery&gt;

== Tsjerkeskat ==
In part fan 'e tsjerkeskat fan 'e Sint-Lambertuskatedraal koe yn 1794 flak foar de (twadde) ynname fan Luik troch de Frânsen yn feiligens brocht wurde yn Hamburch. Dy keunstskatten wurde hjoed-de-dei útstald yn 'e Skatkeamer fan 'e katedraal fan Luik, dy't ûnderbrocht is yn 'e [[kleastergong|krúsgong]] fan 'e [[Sint-Pauluskatedraal (Luik)|Sint-Pauluskatedraal]]. Ta de topstikken hearre kostbere stoffen út de iere en hege midsiuwen (wêrûnder twa lykwaden fan Sint-Lambertus en de kazufel fan David fan Boergonje), twa ivoaren reliëfs út de alfte iuw, de relykhâlder fan [[Karel de Stoute]] út 1468 en de relikwybuste fan Sint-Lambertus út omtrint 1510. Ek in pear bylden en skilderijen koene út de âlde katedraal rêden wurde en binne letter oerbrocht nei de nije katedraal. Dêrûnder is in Marije-Himelfeart fan [[Gerard de Lairesse]], in doek dat oant 1794 diel útmakke fan it [[Barok|barokke]] heechalter fan 'e Sint-Lambertuskatedraal.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
2014 Trésor de la cathédral St-Paul, Liège (06).jpg|Ivoaren reliëf fan 'e trije opwekkingen, 11e iuw
Reliquaire Charles le Téméraire.jpg|Relykhâlder Karel de Stoute, ± 1468
Reliquary of Saint Lambertus.jpg|Buste fan Sint-Lambertus, ± 1510
Gérard de Lairesse, Assomption, St Paul, Liège.jpg|Retabel fan Gerard de Lairesse, ± 1660
&lt;/gallery&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Sint-Lambertuskathedraal]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert (Liège)|Lambertuskatedraal, Luik}}
}}
{{KatedralenBelgje}}
{{DEFAULTSORT: Lambertuskatedraal, Luik}}
[[Kategory:Katedraal yn Belgje]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Luik]]
[[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Belgje]]
[[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn de 19e iuw]]</text>
      <sha1>qvbcf9qv110zjtsup1ndsj70x8pggij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230375</id>
      <parentid>1230373</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T14:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1230375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11332" sha1="bvf0vog37oxih2qg1yjlywebg4eccu4" xml:space="preserve">{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Sint-Lambertuskatedraal&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Jean Deneumoulin, Vue de la cathédrale Saint-Lambert de Liège avant 1789 (collection Grand Curtius, Liège).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = De Lambertuskatedraal foar de ôfbraak.
| lân                         = {{BE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = gewest
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Walloanje]]
| bestjoerlike ienheid 2      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Luik (provinsje)|Luik]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Luik (stêd)|Luik]]
| adres                       = Place Saint-Lambert
| koördinaten                 = 
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-katolisisme|Roomsk-Katolyk]]
| bisdom                      = [[Bisdom Luik|Luik]]
| aartsbisdom                 = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel|Mechelen-Brussel]]
| patroanhillige              = [[Lambertus fan Maastricht|Sint-Lambertus]]
| wijd oan                    = Us-Leaffrou en Sint-Lambertus
| status                      = 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = Sûnt [[1185]]
| sloopjier                   = [[1794]]–[[1814]]
| boustyl                     = [[gotyk]]
| hichte                      = 134 meter (haadtoer)
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| webside                     = 
| mapname                     = Luik-Sintrum
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 50
| lat_min                     = 38
| lat_sec                     = 43
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 34
| lon_sec                     = 25
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
De '''Sint-Lambertuskatedraal''' yn 'e [[Belgje|Belgyske]] stêd [[Luik]], folút de Katedraal fan Us-Leaffrou en Sint-Lambertus (Frânsk: ''Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert'') wie de haadtsjerke fan it [[prinsbisdom Luik]]. De tsjerke wie wijd oan 'e hillige [[Lambertus fan Maastricht]]. De earste foargonger fan 'e tsjerke stamme nei alle gedachten út de 8e iuw. De katedraal waard ferskate kearen op 'e nij boud, foar it lêst sûnt 1185 yn [[Gotyk|goatyske]] styl. It gebou waard yn 'e Luikske Revolúsje (1789-1795) en yn 'e jierren fan 'e Frânske besetting (1794-1814) ôfbrutsen troch Luikske sympatisanten fan 'e [[Frânske Revolúsje]]. Hjoed-de-dei leit op dat plak it Place Saint-Lambert en (ûnder de grûn) it museum it Archéoforum.

== Skiednis ==
=== Foarkristlike bewenning en de moard op Lambertus ===
Foar de bou fan 'e earste tsjerke wie der op dit plak al bewenning. By [[archeology]]ske opgravings yn 'e 20e iuw binne resten fûn fan in grutte Gallo-Romeinske filla út de earste iuw nei Kristus. Dy filla stie sûnt it jier 300 leech.

Yn 'e 7e iuw waard op 'e lokaasje in nij gebou set, dat troch de biskoppen fan Maastricht as (tydlik) ûnderkommen brûkt waard. Dit is frij wis it plak dêr't biskop Lambertus fan Maastricht omtrint it jier 700 fermoarde waard troch de mannen fan Dodo, in rintmaster fan [[Pepyn fan Herstal]]. Dit wie nei alle gedachten in wraakmoord, om't meistanners fan Lambertus flak foar dy tiid Dodo ombrocht hiene.

=== Fan Martyrium nei Karolingyske katedraal ===
Op it plak fan 'e moard liet Lambertus syn opfolger, [[Hubertus fan Luik]], in lyts tsjerkje bouwe ta eare fan Lambertus. De resten fan Lambertus waarden troch Hubertus fan Sint-Piter (by Maastricht) nei it nije [[martyrium]] yn Luik oerbrocht. Koart dêrnei, yn 722, ferhûze de biskopssit fan Maastricht offisjeel nei Luik.

Yn 'e [[Karolingen|Karolingyske]] tiid (9e iuw) waard it martyrium omboud ta in grutte tsjerke fan wol 70 meter lang. Oan dizze tsjerke wie ek in kleastermienskip ferbûn. Yn 881, by in plondering troch [[Wytsings]], baarnde it kleaster hielendal ôf, mar it waard letter wer opboud.

=== De Ottoanske en romaanske katedraal ===
[[Ofbyld:2014 Liège, Archéoforum (47).jpg|thumb|left|De Ottoanske katedraal foar 1015.]]
Yn 972 waard de kleastermienskip troch [[Notger]], de earste prinsbiskop fan Luik, omfoarme ta in wrâldsk [[kapittel]] fan sechtich kanunniken. Om it jier 1000 hinne begûn prins-biskop Notger mei de bou fan in grutte [[Ottoanen|ottoanske]] katedraal. Dy hie twa [[Koer (tsjerke)|koeren]], twa [[dwersskip]]pen, in grutte [[krypt]] mei it grêf fan Sint-Lambertus en twa fjouwerkante tuorren. De arsjitektuer slette oan by de grutte Dútske keizerstsjerken.

Tusken 1140 en 1180 waard de tsjerke ferboud yn in Maaslânske fariaasje fan 'e romaanske boustyl. Ut fynsten fan byldhouwurk docht bliken dat it ien fan 'e grutste en moaiste tsjerken fan 'e regio west hawwe moat. Yn 1185 ferneatige in grutte brân lykwols in grut part fan dit gebou.

=== De Goatyske katedraal ===
[[Ofbyld:Saint-Lambert02.jpg|thumb|left|De goatyske katedraal yn 1640.]]
De bou fan in grutte [[Gotyk|goatyske]] katedraal sette yn 1194 ;utein en wie yn 1431 hielendal foltôge. De katedraal wie ien fan 'e earste grutte goatyske kathedralen bûten [[Frankryk]], boud op 'e fûneminten fan 'e ôfbaarnde tsjerke. Oan 'e westkant stiene twa tuorren fan tachtich meter heech, mar it meast opfallend wie de grutte súdeastlike toer fan 134 meter heech. Fuort njonken de katedraal stie it paleis fan 'e Prins-biskoppen, dat bewarre bleau en hjoed-de-dei tsjinst docht as it rjochtsgebou fan Luik.

=== Notre-Dame-aux-Fonts ===
Krekt njonken de katedraal stie noch in folle lytsere tsjerke: de Notre-Dame-aux-Fonts (Us-Leaffrou-fan-it-Doopfont). Foar dizze spesifike dooptsjerke makke de keunstner Reinier fan Hoei yn 'e tolfte iuw in ferneamd brûzen doopfont. Tagelyk mei de katedraal waard yn 'e revolúsjonêre tiid ek de dooptsjerke ôfbrutsen. It bysûndere doopfont is doe gelokkich bewarre bleaun en stiet hjoed-de-dei yn 'e [[Sint-Bartoloméustsjerke (Luik)|Sint-Bartoloméustsjerke]] yn Luik.

== Sloop ==
[[Ofbyld:Caesar Constantin Franz von Hoensbroech.jpg|thumb|Cesar fan Hoensbroech, de lêste prins-biskop fan Luik.]]
De Luikske Revolúsje tsjin de prins-biskop fûn plak yn augustus 1789, mar in pear wiken nei de Frânske Revolúsje. De prins-biskop, Cesar fan Hoensbroeck (1724-1792), waard ferdreaun, mar kaam begjin 1791 werom, wêrmei't der in ein kaam oan 'e Luikske Republyk (1789-1791).

De ôfbraak fan 'e katedraal, it symboal fan 'e prins-biskoplike macht, begûn yn 'e twadde faze fan 'e Luikske Revolúsje, dy't yn 1794 oergie yn 'e [[Frânske Tiid]]. Ein novimber 1792 waard Luik ynnommen troch Frânske revolúsjonêren yn 'e [[Earste Koalysje-oarloch]], mar hja moasten harren nei in pear moannen alwer weromlûke. Hoewol't it inisjatyf foar de sloop fan 'e katedraal fan 'e revolúsjonêre ynwenners sels kaam, waarden de plannen pas effektyf útfierd doe't de Frânsen yn 1794 weromkamen.
[[Ofbyld:Liege-ruine-stlambert-Chevron-1.jpg|thumb|left|De ôfbraak fan 'e katedraal.]]
In spesjale ferneatigingskommisje (''Commission destructive de la cathédrale'') krige de opdracht om it lead fan 'e dakken te heljen. Dat lead (en ek it koper) waard brûkt om wapens en munysje te meitsjen foar de Frânske oarlochfiering. Yn in rapport út novimber fan dat jier wurdt sprutsen oer in levering oan 'e Frânsen fan 298.200 pûn lead en 44.818 pûn koper.

De grutte toer waard yn july 1795 ôfbrutsen en de twa westlike tuorren folgen yn 1803. Om 1815 hinne, oan 'e ein fan 'e Frânske besetting, wie de sloop fan it  grutte bouwurk min of mear klear. It terrein waard yn 1827 sljochte, mar it opromjen fan 'e alderlêste resten (in passaazje tusken de katedraal en it Prins-biskoplik Paleis) duorre noch oant 1929. Skiedkundigen ferlykje de symboalyske wearde fan it ferneatigjen fan 'e katedraal fan Luik wol mei dy fan 'e [[ûnthalzing]] fan [[Loadewyk XVI fan Frankryk|Loadewyk XVI]] yn Parys.

Wat der oerbleau wie letterlik en figuerlik in gat yn it hert fan 'e stêd. It duorre desennia foardat it nije plein in nije bestimming krige. It lege plak dêr't de katedraal ea stie, hjit hjoed-de-dei it Place Saint-Lambert.

== Archeology ==
Yn 'e rin fan 'e 20e iuw binne der op it plak fan 'e eardere katedraal ferskate [[archeology]]ske opgravings útfierd. Under oaren waarden resten fan 'e fûneminten, flierren en it opgeande muorrewurk ûntdutsen fan 'e goatyske katedraal en har ferskate foargongers. De opgravings waarden konservearre en transformearre ta it ûndergrûnske museum Archéoforum, dat yn 2003 de doarren iepene. Yn it museum is in ferskaat oan byldhouwurk en oare archeologyske fynsten te sjen, dy't ôfkomstich binne út de goatyske katedraal en de foargongers. Ek yn it museum Grand Curtius wurde fynsten fan 'e Sint-Lambertuskatedraal útstald, wêrûnder in Karolingysk reliëf, dat mooglik in restant west hat fan in koerrôfskieding.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
Liège, Grand Curtius, sculpture carolingien.jpg|Karolingysk reliëf (Grand Curtius)
Liège, Grand Curtius. Chapiteau d'un pilier de la ancienne cathédrale St-Lambert (vers 1180).JPG|Romaansk kapiteel (Grand Curtius)
2014 Liège, Archéoforum (41).jpg|Romaansk basement (Archéoforum)
2014 Liège, Archéoforum (25).jpg|Goatysk byldhouwurk (Archéoforum)
&lt;/gallery&gt;

== Tsjerkeskat ==
In part fan 'e tsjerkeskat fan 'e Sint-Lambertuskatedraal koe yn 1794 flak foar de (twadde) ynname fan Luik troch de Frânsen yn feiligens brocht wurde yn Hamburch. Dy keunstskatten wurde hjoed-de-dei útstald yn 'e Skatkeamer fan 'e katedraal fan Luik, dy't ûnderbrocht is yn 'e [[kleastergong|krúsgong]] fan 'e [[Sint-Pauluskatedraal (Luik)|Sint-Pauluskatedraal]]. Ta de topstikken hearre kostbere stoffen út de iere en hege midsiuwen (wêrûnder twa lykwaden fan Sint-Lambertus en de kazufel fan David fan Boergonje), twa ivoaren reliëfs út de alfte iuw, de relykhâlder fan [[Karel de Stoute]] út 1468 en de relikwybuste fan Sint-Lambertus út omtrint 1510. Ek in pear bylden en skilderijen koene út de âlde katedraal rêden wurde en binne letter oerbrocht nei de nije katedraal. Dêrûnder is in Marije-Himelfeart fan [[Gerard de Lairesse]], in doek dat oant 1794 diel útmakke fan it [[Barok|barokke]] heechalter fan 'e Sint-Lambertuskatedraal.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
2014 Trésor de la cathédral St-Paul, Liège (06).jpg|Ivoaren reliëf fan 'e trije opwekkingen, 11e iuw
Reliquaire Charles le Téméraire.jpg|Relykhâlder Karel de Stoute, ± 1468
Reliquary of Saint Lambertus.jpg|Buste fan Sint-Lambertus, ± 1510
Gérard de Lairesse, Assomption, St Paul, Liège.jpg|Retabel fan Gerard de Lairesse, ± 1660
&lt;/gallery&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Sint-Lambertuskathedraal]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert (Liège)|Lambertuskatedraal, Luik}}
}}
{{KatedralenBelgje}}

{{DEFAULTSORT:Lambertuskatedraal, Luik}}
[[Kategory:Luik]]
[[Kategory:Katedraal yn Belgje]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Luik]]
[[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Belgje]]
[[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn de 19e iuw]]</text>
      <sha1>bvf0vog37oxih2qg1yjlywebg4eccu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230409</id>
      <parentid>1230375</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T23:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tsjerkeskat */ kt</comment>
      <origin>1230409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11320" sha1="k5ppjfzk7okxe1gf4xn956bc2ain9zq" xml:space="preserve">{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Sint-Lambertuskatedraal&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Jean Deneumoulin, Vue de la cathédrale Saint-Lambert de Liège avant 1789 (collection Grand Curtius, Liège).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = De Lambertuskatedraal foar de ôfbraak.
| lân                         = {{BE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = gewest
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Walloanje]]
| bestjoerlike ienheid 2      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Luik (provinsje)|Luik]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Luik (stêd)|Luik]]
| adres                       = Place Saint-Lambert
| koördinaten                 = 
| tsjerkegenoatskip           = [[Roomsk-katolisisme|Roomsk-Katolyk]]
| bisdom                      = [[Bisdom Luik|Luik]]
| aartsbisdom                 = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel|Mechelen-Brussel]]
| patroanhillige              = [[Lambertus fan Maastricht|Sint-Lambertus]]
| wijd oan                    = Us-Leaffrou en Sint-Lambertus
| status                      = 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = Sûnt [[1185]]
| sloopjier                   = [[1794]]–[[1814]]
| boustyl                     = [[gotyk]]
| hichte                      = 134 meter (haadtoer)
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| webside                     = 
| mapname                     = Luik-Sintrum
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 50
| lat_min                     = 38
| lat_sec                     = 43
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 34
| lon_sec                     = 25
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
De '''Sint-Lambertuskatedraal''' yn 'e [[Belgje|Belgyske]] stêd [[Luik]], folút de Katedraal fan Us-Leaffrou en Sint-Lambertus (Frânsk: ''Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert'') wie de haadtsjerke fan it [[prinsbisdom Luik]]. De tsjerke wie wijd oan 'e hillige [[Lambertus fan Maastricht]]. De earste foargonger fan 'e tsjerke stamme nei alle gedachten út de 8e iuw. De katedraal waard ferskate kearen op 'e nij boud, foar it lêst sûnt 1185 yn [[Gotyk|goatyske]] styl. It gebou waard yn 'e Luikske Revolúsje (1789-1795) en yn 'e jierren fan 'e Frânske besetting (1794-1814) ôfbrutsen troch Luikske sympatisanten fan 'e [[Frânske Revolúsje]]. Hjoed-de-dei leit op dat plak it Place Saint-Lambert en (ûnder de grûn) it museum it Archéoforum.

== Skiednis ==
=== Foarkristlike bewenning en de moard op Lambertus ===
Foar de bou fan 'e earste tsjerke wie der op dit plak al bewenning. By [[archeology]]ske opgravings yn 'e 20e iuw binne resten fûn fan in grutte Gallo-Romeinske filla út de earste iuw nei Kristus. Dy filla stie sûnt it jier 300 leech.

Yn 'e 7e iuw waard op 'e lokaasje in nij gebou set, dat troch de biskoppen fan Maastricht as (tydlik) ûnderkommen brûkt waard. Dit is frij wis it plak dêr't biskop Lambertus fan Maastricht omtrint it jier 700 fermoarde waard troch de mannen fan Dodo, in rintmaster fan [[Pepyn fan Herstal]]. Dit wie nei alle gedachten in wraakmoord, om't meistanners fan Lambertus flak foar dy tiid Dodo ombrocht hiene.

=== Fan Martyrium nei Karolingyske katedraal ===
Op it plak fan 'e moard liet Lambertus syn opfolger, [[Hubertus fan Luik]], in lyts tsjerkje bouwe ta eare fan Lambertus. De resten fan Lambertus waarden troch Hubertus fan Sint-Piter (by Maastricht) nei it nije [[martyrium]] yn Luik oerbrocht. Koart dêrnei, yn 722, ferhûze de biskopssit fan Maastricht offisjeel nei Luik.

Yn 'e [[Karolingen|Karolingyske]] tiid (9e iuw) waard it martyrium omboud ta in grutte tsjerke fan wol 70 meter lang. Oan dizze tsjerke wie ek in kleastermienskip ferbûn. Yn 881, by in plondering troch [[Wytsings]], baarnde it kleaster hielendal ôf, mar it waard letter wer opboud.

=== De Ottoanske en romaanske katedraal ===
[[Ofbyld:2014 Liège, Archéoforum (47).jpg|thumb|left|De Ottoanske katedraal foar 1015.]]
Yn 972 waard de kleastermienskip troch [[Notger]], de earste prinsbiskop fan Luik, omfoarme ta in wrâldsk [[kapittel]] fan sechtich kanunniken. Om it jier 1000 hinne begûn prins-biskop Notger mei de bou fan in grutte [[Ottoanen|ottoanske]] katedraal. Dy hie twa [[Koer (tsjerke)|koeren]], twa [[dwersskip]]pen, in grutte [[krypt]] mei it grêf fan Sint-Lambertus en twa fjouwerkante tuorren. De arsjitektuer slette oan by de grutte Dútske keizerstsjerken.

Tusken 1140 en 1180 waard de tsjerke ferboud yn in Maaslânske fariaasje fan 'e romaanske boustyl. Ut fynsten fan byldhouwurk docht bliken dat it ien fan 'e grutste en moaiste tsjerken fan 'e regio west hawwe moat. Yn 1185 ferneatige in grutte brân lykwols in grut part fan dit gebou.

=== De Goatyske katedraal ===
[[Ofbyld:Saint-Lambert02.jpg|thumb|left|De goatyske katedraal yn 1640.]]
De bou fan in grutte [[Gotyk|goatyske]] katedraal sette yn 1194 ;utein en wie yn 1431 hielendal foltôge. De katedraal wie ien fan 'e earste grutte goatyske kathedralen bûten [[Frankryk]], boud op 'e fûneminten fan 'e ôfbaarnde tsjerke. Oan 'e westkant stiene twa tuorren fan tachtich meter heech, mar it meast opfallend wie de grutte súdeastlike toer fan 134 meter heech. Fuort njonken de katedraal stie it paleis fan 'e Prins-biskoppen, dat bewarre bleau en hjoed-de-dei tsjinst docht as it rjochtsgebou fan Luik.

=== Notre-Dame-aux-Fonts ===
Krekt njonken de katedraal stie noch in folle lytsere tsjerke: de Notre-Dame-aux-Fonts (Us-Leaffrou-fan-it-Doopfont). Foar dizze spesifike dooptsjerke makke de keunstner Reinier fan Hoei yn 'e tolfte iuw in ferneamd brûzen doopfont. Tagelyk mei de katedraal waard yn 'e revolúsjonêre tiid ek de dooptsjerke ôfbrutsen. It bysûndere doopfont is doe gelokkich bewarre bleaun en stiet hjoed-de-dei yn 'e [[Sint-Bartoloméustsjerke (Luik)|Sint-Bartoloméustsjerke]] yn Luik.

== Sloop ==
[[Ofbyld:Caesar Constantin Franz von Hoensbroech.jpg|thumb|Cesar fan Hoensbroech, de lêste prins-biskop fan Luik.]]
De Luikske Revolúsje tsjin de prins-biskop fûn plak yn augustus 1789, mar in pear wiken nei de Frânske Revolúsje. De prins-biskop, Cesar fan Hoensbroeck (1724-1792), waard ferdreaun, mar kaam begjin 1791 werom, wêrmei't der in ein kaam oan 'e Luikske Republyk (1789-1791).

De ôfbraak fan 'e katedraal, it symboal fan 'e prins-biskoplike macht, begûn yn 'e twadde faze fan 'e Luikske Revolúsje, dy't yn 1794 oergie yn 'e [[Frânske Tiid]]. Ein novimber 1792 waard Luik ynnommen troch Frânske revolúsjonêren yn 'e [[Earste Koalysje-oarloch]], mar hja moasten harren nei in pear moannen alwer weromlûke. Hoewol't it inisjatyf foar de sloop fan 'e katedraal fan 'e revolúsjonêre ynwenners sels kaam, waarden de plannen pas effektyf útfierd doe't de Frânsen yn 1794 weromkamen.
[[Ofbyld:Liege-ruine-stlambert-Chevron-1.jpg|thumb|left|De ôfbraak fan 'e katedraal.]]
In spesjale ferneatigingskommisje (''Commission destructive de la cathédrale'') krige de opdracht om it lead fan 'e dakken te heljen. Dat lead (en ek it koper) waard brûkt om wapens en munysje te meitsjen foar de Frânske oarlochfiering. Yn in rapport út novimber fan dat jier wurdt sprutsen oer in levering oan 'e Frânsen fan 298.200 pûn lead en 44.818 pûn koper.

De grutte toer waard yn july 1795 ôfbrutsen en de twa westlike tuorren folgen yn 1803. Om 1815 hinne, oan 'e ein fan 'e Frânske besetting, wie de sloop fan it  grutte bouwurk min of mear klear. It terrein waard yn 1827 sljochte, mar it opromjen fan 'e alderlêste resten (in passaazje tusken de katedraal en it Prins-biskoplik Paleis) duorre noch oant 1929. Skiedkundigen ferlykje de symboalyske wearde fan it ferneatigjen fan 'e katedraal fan Luik wol mei dy fan 'e [[ûnthalzing]] fan [[Loadewyk XVI fan Frankryk|Loadewyk XVI]] yn Parys.

Wat der oerbleau wie letterlik en figuerlik in gat yn it hert fan 'e stêd. It duorre desennia foardat it nije plein in nije bestimming krige. It lege plak dêr't de katedraal ea stie, hjit hjoed-de-dei it Place Saint-Lambert.

== Archeology ==
Yn 'e rin fan 'e 20e iuw binne der op it plak fan 'e eardere katedraal ferskate [[archeology]]ske opgravings útfierd. Under oaren waarden resten fan 'e fûneminten, flierren en it opgeande muorrewurk ûntdutsen fan 'e goatyske katedraal en har ferskate foargongers. De opgravings waarden konservearre en transformearre ta it ûndergrûnske museum Archéoforum, dat yn 2003 de doarren iepene. Yn it museum is in ferskaat oan byldhouwurk en oare archeologyske fynsten te sjen, dy't ôfkomstich binne út de goatyske katedraal en de foargongers. Ek yn it museum Grand Curtius wurde fynsten fan 'e Sint-Lambertuskatedraal útstald, wêrûnder in Karolingysk reliëf, dat mooglik in restant west hat fan in koerrôfskieding.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
Liège, Grand Curtius, sculpture carolingien.jpg|Karolingysk reliëf (Grand Curtius)
Liège, Grand Curtius. Chapiteau d'un pilier de la ancienne cathédrale St-Lambert (vers 1180).JPG|Romaansk kapiteel (Grand Curtius)
2014 Liège, Archéoforum (41).jpg|Romaansk basement (Archéoforum)
2014 Liège, Archéoforum (25).jpg|Goatysk byldhouwurk (Archéoforum)
&lt;/gallery&gt;

== Tsjerkeskat ==
In part fan 'e tsjerkeskat fan 'e Sint-Lambertuskatedraal koe yn 1794 flak foar de (twadde) ynname fan Luik troch de Frânsen yn feiligens brocht wurde yn Hamburch. Dy keunstskatten wurde hjoed-de-dei útstald yn 'e Skatkeamer fan 'e katedraal fan Luik, dy't ûnderbrocht is yn 'e [[kleastergong|krúsgong]] fan 'e [[Sint-Pauluskatedraal (Luik)|Sint-Pauluskatedraal]]. Ta de topstikken hearre kostbere stoffen út de iere en hege midsiuwen (wêrûnder twa lykwaden fan Sint-Lambertus en de kazufel fan David fan Boergonje), twa ivoaren reliëfs út de alfte iuw, de relykhâlder fan [[Karel de Stoute]] út 1468 en de relikwybuste fan Sint-Lambertus út omtrint 1510. Ek in pear bylden en skilderijen koene út de âlde katedraal rêden wurde en binne letter oerbrocht nei de nije katedraal. Dêrûnder is in Marije-Himelfeart fan [[Gerard de Lairesse]], in doek dat oant 1794 diel útmakke fan it [[Barok|barokke]] heechalter fan 'e Sint-Lambertuskatedraal.

&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
2014 Trésor de la cathédral St-Paul, Liège (06).jpg|Ivoaren reliëf fan 'e trije opwekkingen, 11e iuw
Reliquaire Charles le Téméraire.jpg|Relykhâlder Karel de Stoute, ± 1468
Reliquary of Saint Lambertus.jpg|Buste fan Sint-Lambertus, ± 1510
Gérard de Lairesse, Assomption, St Paul, Liège.jpg|Retabel fan Gerard de Lairesse, ± 1660
&lt;/gallery&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Sint-Lambertuskathedraal]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Lambert (Liège)|Lambertuskatedraal, Luik}}
}}
{{KatedralenBelgje}}

{{DEFAULTSORT:Lambertuskatedraal, Luik}}
[[Kategory:Luik]]
[[Kategory:Katedraal yn Belgje]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Luik]]
[[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Belgje]]
[[Kategory:Bouwurk út 1185]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1814]]</text>
      <sha1>k5ppjfzk7okxe1gf4xn956bc2ain9zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Posysjekaart Luik-Sintrum</title>
    <ns>10</ns>
    <id>191945</id>
    <revision>
      <id>1230372</id>
      <timestamp>2026-05-20T14:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{#switch:{{{1}}} | name   = Luik-Sintrum  | top    = 50.661 | bottom = 50.614 | left   = 5.524 | right  = 5.633 | image  = CentreLiège.png }}&lt;noinclude&gt; {{Posysjekaart/Ynfo}} [[Kategory:Berjocht:Posysjekaart Belgje|Luik-Sintrum]]&quot;</comment>
      <origin>1230372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231" sha1="tgtffs20g66ux0azw0n6o4kvk4j2d0l" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
| name   = Luik-Sintrum 
| top    = 50.661
| bottom = 50.614
| left   = 5.524
| right  = 5.633
| image  = CentreLiège.png
}}&lt;noinclude&gt;
{{Posysjekaart/Ynfo}}
[[Kategory:Berjocht:Posysjekaart Belgje|Luik-Sintrum]]</text>
      <sha1>tgtffs20g66ux0azw0n6o4kvk4j2d0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Printer's Devilry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191946</id>
    <redirect title="Setduvelpuzel" />
    <revision>
      <id>1230377</id>
      <timestamp>2026-05-20T14:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kees Swart</username>
        <id>15205</id>
      </contributor>
      <comment>4</comment>
      <origin>1230377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="qi33izbdba68i0ajk3rx3ppac5slr04" xml:space="preserve">#REDIRECT[[setduvelpuzel]]</text>
      <sha1>qi33izbdba68i0ajk3rx3ppac5slr04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jan Minnema Buma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191947</id>
    <revision>
      <id>1230382</id>
      <timestamp>2026-05-20T15:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1230382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1891" sha1="joonnpwmyi7klsmzhmpgm8wa3dm7awx" xml:space="preserve">{{wurk}}

'''Jan Minnema Buma''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[8 maaie]] [[1828]] - [[De Haach]], [[8 febrewaris]] [[1900]]) wie in Nederlânske jurist en bestjoerder fan [[Westerlauwerske Friezen|Frysk]] komôf.

== Karriêre ==
Buma promovearre yn 1853 oan de [[Universiteit fan Leien]] op in proefskrift oer it dykrjocht yn [[Fryslân]]. Dêrnei waard er [[advokaat]], earst yn Ljouwert, dêrnei yn Grins. Dêrnei waard er adjunkt-griffier fan de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]]. &lt;br&gt;
Yn 1862 waard er boargemaster fan [[Frjentsjer]] dat er in pear jier bliuwe soe. Hy folge dêr Mr. J. Albarda Cz. op. Hy wie dêr yn 1863 en 1864 ek lid fan de gemeenteried. &lt;br&gt;
Dêrnei wie er griffier fan it [[kantongerjocht]] yn [[Harns (stêd)|Harns]], dêrnei fan dat fan Ljouwert om syn karriêre te beëinigjen as griffier fan it gerjochtshôf yn dat lêste plak. Fan 1879 oant 1892 wie er ek gemeenteriedslid fan Ljouwert. Hy hie dêrnjonken noch ûnderskate njonkenfunksjes, dêrûnder fan 1868 oant 1893 folmacht fan it [[Wetterskip Vijf Deelen Binnendijks]] (dêr't ek syn proefskrift foar in part oer gien wie).

== Famylje ==
Buma wie in telch út it geslacht [[Buma (laach)|Buma]] en in soan fan mr. [[Wiardus Willem Buma]] (1802-1873), ûnder oare lid Provinsjale en [[Deputearre Steaten fan Fryslân]], en Maria de With (1803-1878), telch út it laach [[De With]]. Hy troude in earste kear yn 1855 mei Sibendina Maria van Arnhem (1832 -1859) en dêrnei yn 1865 mei Catharina Louisa Pols (1833-1913) beide houliken bleaune sûnder bern.

== Bibliografy ==
* ''Bijdrage tot de geschiedenis van het Dijkregt in Friesland, inzonderheid met betrekking tot de contributie der Vijf Deelen''. [[Leiden]], 1853.

{{Boarnen|boarnefernijing=
*''Nederland's Patriciaat'' 97 (2020/2022), s. 20.
}}

{{DEFAULTSORT:Buma, Jan Minnema}}
[[Kategory:Buma]]
[[Kategory:Boargemaster fan Frjentsjer]]</text>
      <sha1>joonnpwmyi7klsmzhmpgm8wa3dm7awx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230387</id>
      <parentid>1230382</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T16:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1230387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2120" sha1="oi0xoehk1ho1pjlnbp0g01pagybz3bs" xml:space="preserve">'''Jan Minnema Buma''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[8 maaie]] [[1828]] - [[De Haach]], [[8 febrewaris]] [[1900]]) wie in Nederlânske jurist en bestjoerder fan [[Westerlauwerske Friezen|Frysk]] komôf.

== Karriêre ==
Buma promovearre yn 1853 oan de [[Universiteit fan Leien]] op in proefskrift oer it dykrjocht yn [[Fryslân]]. Dêrnei waard er [[advokaat]], earst yn Ljouwert, dêrnei yn Grins. Dêrnei waard er adjunkt-griffier fan de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]]. &lt;br&gt;
Yn 1862 waard er boargemaster fan [[Frjentsjer]] dat er in pear jier bliuwe soe. Hy folge dêr Mr. J. Albarda Cz. op. Hy wie dêr yn 1863 en 1864 ek lid fan de gemeenteried. &lt;br&gt;
Dêrnei wie er griffier fan it [[kantongerjocht]] yn [[Harns (stêd)|Harns]], dêrnei fan dat fan Ljouwert om syn karriêre te beëinigjen as griffier fan it gerjochtshôf yn dat lêste plak. Fan 1879 oant 1892 wie er ek gemeenteriedslid fan Ljouwert. Hy hie dêrneist noch ûnderskate njonkenfunksjes, dêrûnder fan 1868 oant 1893 folmacht fan it [[Wetterskip Vijf Deelen Binnendijks]] (dêr't ek syn proefskrift foar in part oer gien wie).

== Famylje ==
Buma wie in telch út it geslacht [[Buma (laach)|Buma]] en in soan fan mr. [[Wiardus Willem Buma]] (1802-1873), ûnder oare lid Provinsjale en [[Deputearre Steaten fan Fryslân]], en Maria de With (1803-1878), telch út it laach [[De With]]. Hy troude in earste kear yn 1855 mei Sibendina Maria van Arnhem (1832-1859) en dêrnei yn 1865 mei Catharina Louisa Pols (1833-1913) beide houliken bleaune sûnder bern.

== Bibliografy ==
* ''Bijdrage tot de geschiedenis van het Dijkregt in Friesland, inzonderheid met betrekking tot de contributie der Vijf Deelen''. [[Leiden]], 1853.

{{Boarnen|boarnefernijing=
*''Nederland's Patriciaat'' 97 (2020/2022), s. 20.
}}

{{DEFAULTSORT:Buma, Jan Minnema}}
[[Kategory:Boargemaster fan Frjentsjer]]
[[Kategory:Frysk abbekaat]]
[[Kategory:Nederlânsk abbekaat]]
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1828]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1900]]</text>
      <sha1>oi0xoehk1ho1pjlnbp0g01pagybz3bs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wetterskip Vijf Deelen Binnendijks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191948</id>
    <redirect title="Fiifdielen Seediken Binnendyks en Bûtendyks" />
    <revision>
      <id>1230383</id>
      <timestamp>2026-05-20T15:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Fiifdielen Seediken Binnendyks en Bûtendyks]]</comment>
      <origin>1230383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="gkg0oj0felqtjls77um44wt3slt42wd" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Fiifdielen Seediken Binnendyks en Bûtendyks]]</text>
      <sha1>gkg0oj0felqtjls77um44wt3slt42wd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Luik</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191949</id>
    <revision>
      <id>1230389</id>
      <timestamp>2026-05-20T16:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Liège}} [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]]&quot;</comment>
      <origin>1230389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="0c7wnc7vmkmjuafbw2wckt6qauy6bls" xml:space="preserve">{{Commonscat|Liège}}
[[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]]
[[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]]</text>
      <sha1>0c7wnc7vmkmjuafbw2wckt6qauy6bls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krytearnen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191950</id>
    <revision>
      <id>1230390</id>
      <timestamp>2026-05-20T16:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | namme               = Krytearnen | ôfbylding           = Lesser spotted eagle 2016.jpg | ôfbyldingsbreedte   =  | ôfbyldingstekst     = De [[krytearn]] (''Clanga pomarina'') is de [[typesoarte]] fan it skaai. | takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1              = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5...&quot;</comment>
      <origin>1230390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3421" sha1="4ws14vglnm51a0aqwrscu3wnms2gbuf" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = Krytearnen
| ôfbylding           = Lesser spotted eagle 2016.jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     = De [[krytearn]] (''Clanga pomarina'') is de [[typesoarte]] fan it skaai.
| takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson7             = [[boppeskift]]:
| namme7              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson8             = ''rangleas'':
| namme8              = [[bitterfûgels]] (''Afroaves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')
| takson13            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme13             = '''krytearnen''' (''Clanga'')
| beskriuwer, jier    = [[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1854
}}
De '''krytearnen''' (''Clanga'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan middelgrutte [[rôffûgel]]s út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai waard yn 1854 wittenskiplik beskreaun troch de Dútske natuerûndersiker [[Johann Jakob Kaup]].

== Taksonomy  ==
De trije [[Soarte (taksonomy)|soarten]] dy't hjoed-de-dei it skaai ''Clanga'' foarmje, waarden tradisjoneel ta it skaai fan 'e [[echte earnen]] (''Aquila'') rekkene. Modern [[DNA]]-ûndersyk hat lykwols útwiisd dat dizze trije soarten genetysk sjoen in eigen, aparte groep foarmje, dy't nauwer besibbe is oan 'e [[see-earnen]] (''Haliaeetus'') as oan 'e typyske grutte ''Aquila''-soarten lykas de [[keningsearn]]. Dêrom binne se ôfsplitst en ûnderbrocht yn dit aparte skaai.

== Soarten ==
It skaai telt trije soarten: 

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:עיט צפרדעים - צלם שלומי טובה.jpg|120px]] || [[bastertearn]] || ''Clanga clanga'' || briedt fan East-[[Jeropa]] oant it [[Russyske Fiere Easten]]; oerwinteret yn Súd-Jeropa, Súd-[[Aazje]] en Noardeast-[[Afrika]] || &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;'''kwetsber'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/greater-spotted-eagle-clanga-clanga ''Clanga clanga'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Indian Spotted Eagle in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg|120px]] || [[Yndyske krytearn]] || ''Clanga hastata'' || it Yndyske subkontinint ([[Yndia]], [[Nepal]], [[Bangladesj]] en [[Myanmar]]) || &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;'''kwetsber'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-spotted-eagle-clanga-hastata ''Clanga hastata'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Clanga pomarina, Belarus 1.jpg|120px]] || [[krytearn]] || ''Clanga pomarina'' || briedt yn Sintraal- en East-[[Jeropa]]; oerwinteret yn Súd- en East-[[Afrika]] || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lesser-spotted-eagle-clanga-pomarina ''Clanga pomarina'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Haliaeetus|see-earnen}}
}}
[[Kategory:Krytearn| ]]
[[Kategory:Haukfûgel]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>4ws14vglnm51a0aqwrscu3wnms2gbuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Krytearn</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191951</id>
    <revision>
      <id>1230391</id>
      <timestamp>2026-05-20T16:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Clanga|Krytearnen}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]]&quot;</comment>
      <origin>1230391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="7bzx0nr6yl3xhb8nlu7j7x046lf0hfp" xml:space="preserve">{{Commonscat|Clanga|Krytearnen}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Haukfûgel]]</text>
      <sha1>7bzx0nr6yl3xhb8nlu7j7x046lf0hfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krytearn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191952</id>
    <revision>
      <id>1230392</id>
      <timestamp>2026-05-20T17:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme        = krytearn |Ofbyld       = [[Ofbyld:עיט חורש.jpg|250px]] |lûd          =  |Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')  |Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')  |Skaai        = [[krytearnen]] (''Clanga'') |Wittenskiplike namme= Clanga pomarina |Beskriuwer, jier= Christian Ludwig Brehm|...&quot;</comment>
      <origin>1230392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6123" sha1="04dol766q6i6lvr4pr4wvo6cv0w3qpa" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = krytearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:עיט חורש.jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[krytearnen]] (''Clanga'')
|Wittenskiplike namme= Clanga pomarina
|Beskriuwer, jier= [[Christian Ludwig Brehm|Brehm]], 1831
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = [[Ofbyld:ClangaPomarinaIUCNver2018 2.png|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] (briedgebiet)&lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] &lt;br&gt;{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]&lt;/small&gt;
}}
De '''krytearn''' (''Clanga pomarina'', synonym: ''Aquila pomarina'') is in middelgrutte, donkere earn. It is in [[trekfûgel]] dy't yn súdlik [[Afrika]] oerwinteret en yn East-[[Europa]] briedt. De krytearn tanket de namme oan syn karakteristike hege, hurde rop, dy't klinkt as in blaffend ''k-jyp'', of lange fluittoanen dy't er hearre lit by de [[balts]]flecht.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Lesser-spotted eagle (Clanga pomarina) Pieniny.jpg|thumb|left|Krytearn yn [[Slowakije]].]]
De middelgrutte earn hat in lingte fan 'e kop oant de sturt fan 55 oant 65 sentimeter en in spanwiidte fan 143 oant 168 sm. De soarte hat in relatyf lytse snaffel en in donkerbrún fearrekleed. De krytearn is lestich te ûnderskieden fan 'e [[steppe-earn]] en de [[bastertearn]]. It bêste ûnderskiedingsskaaimerk binne de wat ljochter brún kleure ûnderwjukdekfearren en twa kommafoarmige wite streekjes oan 'e basis fan de hânpinnen.

== Fersprieding en biotoop ==
De krytearn is in trekfûgel dy't yn súdlik en eastlik Afrika oerwinteret en yn 'e maitiid nei East-Europa migrearret om dêr de simmer troch te bringen. Hy briedt yn healiepen gebieten mei stikken bosk, tichteby fochtige gerslannen dêr't er in soad op jacht giet. It foar Nederlân tichtstbylizzende briedgebiet fan 'e fûgel leit yn it easten fan Dútslân. Yn ús lân is de fûgel in swalker.

== Briedgedrach en iten ==
[[Ofbyld:Aquila pomarina nest with eggs.jpg|thumb|left|Aaien.]]
De krytearn bout syn grutte nêst fan tûken yn in hege beam, meastentiids oan 'e râne fan it bosk. It lechsel bestiet út 1 oant 3 (meastentiids 2) aaien. As der twa piken útkomme, komt it by dizze soarte hast altiten foar dat de âldste pyk de jongere deadet ('kaïnisme'), sadat der úteinlik mar ien jong útfleant. De soarte yt in ferskaat fan alderhande lytse bisten, lykas ynsekten, amfibyen (foaral kikkerts), lytse fûgels en lytse sûchdieren lykas mûzen.

== Status ==
De krytearn hat in grut ferspriedingsgebiet en allinnich dêrtroch al is de kâns op útstjerren) hiel lyts. De grutte fan 'e wrâldpopulaasje wurdt op 40 oant 60 tûzen folwoeksen fûgels rûsd. Hoewol't der lokaal wol wat bedrigings binne troch boskbou en biotoopferlies, is der oer it gehiel nommen gjin oanlieding om oan te nimmen dat de soarte yn oantallen sterk efterútgiet. Dêrfandinne stiet de krytearn as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]].
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lesser-spotted-eagle-clanga-pomarina BirdLife, oproppen 19 novimber 2025.]
* [https://ebird.org/species/leseag1 eBird, oproppen 19 novimber 2025.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/leseag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 novimber 2025.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Clanga pomarina|Krytearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:Kritearn}}
[[Kategory:Krytearn]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]</text>
      <sha1>04dol766q6i6lvr4pr4wvo6cv0w3qpa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230411</id>
      <parentid>1230392</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T23:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1230411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6212" sha1="etp7weuwdre8q15wstttk2x11h3ypc1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = krytearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:עיט חורש.jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[krytearnen]] (''Clanga'')
|Wittenskiplike namme= Clanga pomarina
|Beskriuwer, jier= [[Christian Ludwig Brehm|Brehm]], 1831
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = [[Ofbyld:ClangaPomarinaIUCNver2018 2.png|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] (briedgebiet)&lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] &lt;br&gt;{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]&lt;/small&gt;
}}
De '''krytearn''' (''Clanga pomarina'', synonym: ''Aquila pomarina'') is in middelgrutte, donkere earn. It is in [[trekfûgel]] dy't yn súdlik [[Afrika]] oerwinteret en yn East-[[Europa]] briedt. De krytearn tanket de namme oan syn karakteristike hege, hurde rop, dy't klinkt as in blaffend ''k-jyp'', of lange fluittoanen dy't er hearre lit by de [[balts]]flecht.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Lesser-spotted eagle (Clanga pomarina) Pieniny.jpg|thumb|left|Krytearn yn [[Slowakije]].]]
De middelgrutte earn hat in lingte fan 'e kop oant de sturt fan 55 oant 65 sentimeter en in spanwiidte fan 143 oant 168 sm. De soarte hat in relatyf lytse snaffel en in donkerbrún fearrekleed. De krytearn is lestich te ûnderskieden fan 'e [[steppe-earn]] en de [[bastertearn]]. It bêste ûnderskiedingsskaaimerk binne de wat ljochter brún kleure ûnderwjukdekfearren en twa kommafoarmige wite streekjes oan 'e basis fan de hânpinnen.

== Fersprieding en biotoop ==
De krytearn is in trekfûgel dy't yn súdlik en eastlik Afrika oerwinteret en yn 'e maitiid nei East-Europa migrearret om dêr de simmer troch te bringen. Hy briedt yn healiepen gebieten mei stikken bosk, tichteby fochtige gerslannen dêr't er in soad op jacht giet. It foar Nederlân tichtstbylizzende briedgebiet fan 'e fûgel leit yn it easten fan Dútslân. Yn ús lân is de fûgel in swalker.

== Briedgedrach en iten ==
[[Ofbyld:Aquila pomarina nest with eggs.jpg|thumb|left|Aaien.]]
De krytearn bout syn grutte nêst fan tûken yn in hege beam, meastentiids oan 'e râne fan it bosk. It lechsel bestiet út 1 oant 3 (meastentiids 2) aaien. As der twa piken útkomme, komt it by dizze soarte hast altiten foar dat de âldste pyk de jongere deadet ('kaïnisme'), sadat der úteinlik mar ien jong útfleant. De soarte yt in ferskaat fan alderhande lytse bisten, lykas ynsekten, amfibyen (foaral kikkerts), lytse fûgels en lytse sûchdieren lykas mûzen.

== Status ==
De krytearn hat in grut ferspriedingsgebiet en allinnich dêrtroch al is de kâns op útstjerren) hiel lyts. De grutte fan 'e wrâldpopulaasje wurdt op 40 oant 60 tûzen folwoeksen fûgels rûsd. Hoewol't der lokaal wol wat bedrigings binne troch boskbou en biotoopferlies, is der oer it gehiel nommen gjin oanlieding om oan te nimmen dat de soarte yn oantallen sterk efterútgiet. Dêrfandinne stiet de krytearn as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]].
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lesser-spotted-eagle-clanga-pomarina BirdLife, oproppen 19 novimber 2025.]
* [https://ebird.org/species/leseag1 eBird, oproppen 19 novimber 2025.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/leseag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 novimber 2025.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Clanga pomarina|Krytearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:Kritearn}}
[[Kategory:Krytearn]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]</text>
      <sha1>etp7weuwdre8q15wstttk2x11h3ypc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Clanga pomarina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191953</id>
    <redirect title="Krytearn" />
    <revision>
      <id>1230393</id>
      <timestamp>2026-05-20T17:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Krytearn]]</comment>
      <origin>1230393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="4l3mylc3qwny5ob5r15d18j7qhzvk1w" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Krytearn]]</text>
      <sha1>4l3mylc3qwny5ob5r15d18j7qhzvk1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yndyske krytearn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191954</id>
    <revision>
      <id>1230397</id>
      <timestamp>2026-05-20T20:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme        = Yndyske krytearn |Ofbyld       = [[Ofbyld:Indian Spotted Eagle in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|250px]] |lûd          =  |Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')  |Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')  |Skaai        = [[krytearnen]] (''Clanga'') |Wittensk...&quot;</comment>
      <origin>1230397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4156" sha1="rha41bcxobpfw6da4s414w85xi22udm" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Yndyske krytearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Indian Spotted Eagle in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[krytearnen]] (''Clanga'')
|Wittenskiplike namme= Clanga hastata
|Beskriuwer, jier= [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1831
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;'''kwetsber'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = [[Ofbyld:Clanga hastata map.png|250px]]
}}
De '''Yndyske krytearn''' (''Clanga hastata'') is in fûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') yn it [[skift]] fan 'e [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'').

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Indian Spotted Eagle in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 09.jpg|thumb|left|Fûgel yn [[Yndia]].]]
De Yndyske krytearn is in lytse earn (50 oant 60 sentimeter) dy't in soad op 'e [[krytearn]] (''Clanga pomarina'') liket, dêr't er earder as [[ûndersoarte]] fan beskôge waard. Hy ûnderskiedt him lykwols troch wat langere wjukken, in folle langere mûlshoeke en in brune iris ynstee fan in giele of amberkleurige.

== Fersprieding en systematyk ==
De fûgel is in [[stânfûgel]] yn [[Yndia]] en [[Bangladesj]]. Yn [[Birma]] binne útsein yn it noarden gjin resinte waarnimmingen; it is mooglik dat de fûgel altiten in swalker west hat yn it lân mar it is ek mooglik dat de fûgel no mooglik is útstoarn.

De Yndyske krytearn waard earder faak as in ûndersoarte fan 'e krytearn (''Clanga pomarina'') behannele. Hjoed-de-dei wurdt er troch it grutste part fan 'e autoriteiten as in aparte, selsstannige soarte bekôge.

== Taksonomy ==
Earder waard de Yndyske krytearn yn it skaai fan 'e [[echte earnen]] (''Aquila'') set, mar de soarte is ferhûze nei it skaai fan 'e [[krytearnen]] (''Clanga''), tegearre mei de [[krytearn]] (''Clanga pomarina'') en de [[bastertearn]] (''Clanga clanga''). Ut genetysk ûndersyk die bliken dat dizze trije soarten nauwer besibbe binne oan 'e [[Yndyske swarte earn]] (''Ictinaetus malaiensis'') en de [[Afrikaanske swarte túfearn]] (''Lophaetus occipitalis'') as oan 'e earnen út it skaai ''Aquila'', lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'').

De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]].
== Hâlden en dragen ==
De Yndyske krytearn is in krêftige rôffûgel dy't fanút iepen gebieten of boskrânen syn proai – meastentiids [[sûchdieren]] – op 'e grûn fangt. Hy kin ek kikkerts en fûgels pakke. De Yndyske krytearn nêstelet yn beammen en hat in foarkar foar iepen gebieten lykas ekstinsyf brûkte lânbougrûn, wiete lannen en iepen bosk. 

Lykas oare krytearnen hat er in [[balts]]flecht wêrby't er akrobatysk mei de wjukken klapt, op 'e kop fljocht en hiele loopings makket. De balts wurdt sûnt jannewaris waarnommen en it lizzen fan 'e aaien bart yn april.

== Status ==
De Yndyske krytearn is wiidferspraat mar seldsum, dy't nei alle gedachten yn grutte dielen fan syn ferspriedingsgebiet yn oantal efterútgiet. It grutste gefaar is it ferlies fan gaadlike nêstplakken, feroarsake troch fersteuring en biotoopferlies. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte as hast bedrige (''Near Threatened'') op 'e [[Reade list]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-spotted-eagle-clanga-hastata BirdLife, oproppen 19 novimber 2025.]
* [https://ebird.org/species/inseag1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 19 novimber 2025.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/inseag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 novimber 2025.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Clanga hastata|Yndyske krytearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:Indiske kritearn}}
[[Kategory:Krytearn]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]</text>
      <sha1>rha41bcxobpfw6da4s414w85xi22udm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1230412</id>
      <parentid>1230397</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T23:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */</comment>
      <origin>1230412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4156" sha1="qef4de6afoixxg91l2tuq0qp3s10mlw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Yndyske krytearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Indian Spotted Eagle in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[krytearnen]] (''Clanga'')
|Wittenskiplike namme= Clanga hastata
|Beskriuwer, jier= [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1831
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;'''kwetsber'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = [[Ofbyld:Clanga hastata map.png|250px]]
}}
De '''Yndyske krytearn''' (''Clanga hastata'') is in fûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') yn it [[skift]] fan 'e [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'').

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Indian Spotted Eagle in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 09.jpg|thumb|left|Fûgel yn [[Yndia]].]]
De Yndyske krytearn is in lytse earn (50 oant 60 sentimeter) dy't in soad op 'e [[krytearn]] (''Clanga pomarina'') liket, dêr't er earder as [[ûndersoarte]] fan beskôge waard. Hy ûnderskiedt him lykwols troch wat langere wjukken, in folle langere mûlshoeke en in brune iris ynstee fan in giele of amberkleurige.

== Fersprieding en systematyk ==
De fûgel is in [[stânfûgel]] yn [[Yndia]] en [[Bangladesj]]. Yn [[Birma]] binne útsein yn it noarden gjin resinte waarnimmingen; it is mooglik dat de fûgel altiten in swalker west hat yn it lân mar it is ek mooglik dat de fûgel no mooglik is útstoarn.

De Yndyske krytearn waard earder faak as in ûndersoarte fan 'e krytearn (''Clanga pomarina'') behannele. Hjoed-de-dei wurdt er troch it grutste part fan 'e autoriteiten as in aparte, selsstannige soarte bekôge.

== Taksonomy ==
Earder waard de Yndyske krytearn yn it skaai fan 'e [[echte earnen]] (''Aquila'') set, mar de soarte is ferhûze nei it skaai fan 'e [[krytearnen]] (''Clanga''), tegearre mei de [[krytearn]] (''Clanga pomarina'') en de [[bastertearn]] (''Clanga clanga''). Ut genetysk ûndersyk die bliken dat dizze trije soarten nauwer besibbe binne oan 'e [[Yndyske swarte earn]] (''Ictinaetus malaiensis'') en de [[Afrikaanske swarte túfearn]] (''Lophaetus occipitalis'') as oan 'e earnen út it skaai ''Aquila'', lykas de [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'').

De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]].
== Hâlden en dragen ==
De Yndyske krytearn is in krêftige rôffûgel dy't fanút iepen gebieten of boskrânen syn proai – meastentiids [[sûchdieren]] – op 'e grûn fangt. Hy kin ek kikkerts en fûgels pakke. De Yndyske krytearn nêstelet yn beammen en hat in foarkar foar iepen gebieten lykas ekstinsyf brûkte lânbougrûn, wiete lannen en iepen bosk. 

Lykas oare krytearnen hat er in [[balts]]flecht wêrby't er akrobatysk mei de wjukken klapt, op 'e kop fljocht en hiele loopings makket. De balts wurdt sûnt jannewaris waarnommen en it lizzen fan 'e aaien bart yn april.

== Status ==
De Yndyske krytearn is wiidferspraat mar seldsum, dy't nei alle gedachten yn grutte dielen fan syn ferspriedingsgebiet yn oantal efterútgiet. It grutste gefaar is it ferlies fan gaadlike nêstplakken, feroarsake troch fersteuring en biotoopferlies. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte as hast bedrige (''Near Threatened'') op 'e [[Reade list]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-spotted-eagle-clanga-hastata BirdLife, oproppen 19 novimber 2025.]
* [https://ebird.org/species/inseag1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 19 novimber 2025.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/inseag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 novimber 2025.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Clanga hastata|Yndyske krytearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:Indyske kritearn}}
[[Kategory:Krytearn]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]</text>
      <sha1>qef4de6afoixxg91l2tuq0qp3s10mlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Clanga hastata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191955</id>
    <redirect title="Yndyske krytearn" />
    <revision>
      <id>1230398</id>
      <timestamp>2026-05-20T20:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Yndyske krytearn]]</comment>
      <origin>1230398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="mrvmcqghd79dwroqohb76iz7m6ro2s0" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Yndyske krytearn]]</text>
      <sha1>mrvmcqghd79dwroqohb76iz7m6ro2s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Werjefte fan Indira Gandhi yn keunst en kultuer</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191956</id>
    <revision>
      <id>1230403</id>
      <timestamp>2026-05-20T23:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1230403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="6vrug0g1jlvraisml7gbakwsyt4gcgj" xml:space="preserve">[[Kategory:Werjefte fan in bekend persoan yn keunst en kultuer|Gandhi, Indira]]
[[Kategory:Indira Gandhi]]</text>
      <sha1>6vrug0g1jlvraisml7gbakwsyt4gcgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Indira Gandhi</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191957</id>
    <revision>
      <id>1230405</id>
      <timestamp>2026-05-20T23:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1230405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="393" sha1="0z4qrppu8o9yfhfm5p8v2bmy8bsa5cm" xml:space="preserve">{{DEFAULTSORT:Gandhi, Indira}}
[[Kategory:Yndiaask politikus]]
[[Kategory:Yndiaask parlemintslid]]
[[Kategory:Yndiaask minister]]
[[Kategory:Premier fan Yndia]]
[[Kategory:Yndiaask sosjalist]]
[[Kategory:Yndiaask misdieslachtoffer]]
[[Kategory:Persoan dy't omkommen is by in moardoanslach]]
[[Kategory:Kasjmiersk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1917]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1984]]</text>
      <sha1>0z4qrppu8o9yfhfm5p8v2bmy8bsa5cm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literatuer oer de Dieling fan Ynje</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191958</id>
    <revision>
      <id>1230406</id>
      <timestamp>2026-05-20T23:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1230406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="87cxpokk9nzdda7pm91jn5f8sdx0icj" xml:space="preserve">[[Kategory:Literatuer oer in histoarysk barren|Dieling fan Ynje]]
[[Kategory:Dieling fan Ynje]]</text>
      <sha1>87cxpokk9nzdda7pm91jn5f8sdx0icj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literatuer oer Britsk-Ynje</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191959</id>
    <revision>
      <id>1230407</id>
      <timestamp>2026-05-20T23:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1230407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="58dvs8usxtz7dg222agig7fuzu9cf6l" xml:space="preserve">[[Kategory:Literatuer mei in geografysk-kultureel tema|Britsk-Inje]]
[[Kategory:Literatuer oer in histoarysk tiidrek|Britsk-Inje]]
[[Kategory:Britsk-Ynje]]</text>
      <sha1>58dvs8usxtz7dg222agig7fuzu9cf6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Literatuer mei in geografysk-kultureel tema</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191960</id>
    <revision>
      <id>1230408</id>
      <timestamp>2026-05-20T23:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1230408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="7klmjfop08le7lbxub1tkfcc5n57jmj" xml:space="preserve">[[Kategory:Literatuer nei ûnderwerp|Geografysk-kultureel]]</text>
      <sha1>7klmjfop08le7lbxub1tkfcc5n57jmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Bouwurk sloopt yn 1814</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191961</id>
    <revision>
      <id>1230410</id>
      <timestamp>2026-05-20T23:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1230410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="2wyb0ezo8652tjp2sh02228zkwsufqa" xml:space="preserve">[[Kategory:Bouwurk sloopt yn de 19e iuw|1814]]
[[Kategory:1814]]</text>
      <sha1>2wyb0ezo8652tjp2sh02228zkwsufqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Racibórz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191962</id>
    <revision>
      <id>1230421</id>
      <timestamp>2026-05-21T08:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks plak (2026) | namme             = Racibórz&lt;br&gt;Ratibor | ôfbylding         = Ratibor-rynek.jpg | ôfbyldingstekst   = De Merk (Rynek) fan Racibórz mei de barokke Marijepylder. | flagge            = POL Racibórz flag.svg | wapen             = POL Racibórz COA.svg | lân               = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]] | boargemaster      =  | ynwennertal       = 46.650 &lt;small&gt;(...&quot;</comment>
      <origin>1230421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6941" sha1="8q6hb6lkyzio0oh2ci1q21t9lpkvywq" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme             = Racibórz&lt;br&gt;Ratibor
| ôfbylding         = Ratibor-rynek.jpg
| ôfbyldingstekst   = De Merk (Rynek) fan Racibórz mei de barokke Marijepylder.
| flagge            = POL Racibórz flag.svg
| wapen             = POL Racibórz COA.svg
| lân               = [[Poalen]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]]
| boargemaster      = 
| ynwennertal       = 46.650 &lt;small&gt;(2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]&lt;/ref&gt;
| oerflak           = 74,96 km²
| befolkingstichtens = 622 ynw./km²
| hichte            = 176 - 220 m
| stifting          = 1217 (stedsrjochten)
| postkoade         = 47-400 oant 47-440
| netnûmer          = +48 32
| tiidsône          = UTC+1
| simmertiid        = UTC+2
| webside           = https://www.raciborz.pl
| mapname           = Poalen
| lat_deg           = 50
| lat_min           = 5
| lat_sec           = 0
| lat_dir           = N
| lon_deg           = 18
| lon_min           = 13
| lon_sec           = 0
| lon_dir           = E
| tekst by posysjekaart = Racibórz yn Poalen
}}
'''Racibórz''' ([[Dútsk]]: ''Ratibor''; [[Tsjechysk]]: ''Ratiboř'') is in histoaryske stêd yn it suden fan [[Poalen]] yn it [[woiwodskip]] [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]] oan 'e bopperin fan 'e [[Oder]]. De stêd leit tichteby de grins mei [[Tsjechje]] en hat in djippe histoarje as ien fan 'e âldste kulturele en bestjoerlike sintra fan Opper-Sileezje. Hjied-de-dei is it de haadstêd fan it distrikt mei deselde namme.

== Skiednis ==
De skiednis fan Racibórz giet werom op 'e iere [[midsiuwen]]. Al yn 'e 10e iuw stie hjir in Slavysk kastiel dy't de hannelsrûte oer de Oder befeilige. De stêd krige om it jier 1217 hinne [[stedsrjochten]] (neffens Flaamsk rjocht) fan hartoch Kazimierz I fan Opole. Yn dy tiid groeide Racibórz út ta de haadstêd fan in selsstannich hartochdom.
[[Ofbyld:POL Racibórz zamek przełom XVII i XVIII wieku.jpg|thumb|left|It kastiel yn 'e 17e iuw.]]
Troch de iuwen hinne feroare de stêd faak fan hear. Nei de Poalske Piasten-dynasty foel de stêd ûnder de Kroan fan Bohemen en letter ûnder it Eastenrykske Hûs fan 'e Habsburgers. Yn 1742, nei de Silezyske Oarloggen, waard de stêd ûnder de Dútske namme Ratibor ûnderdiel fan it [[keninkryk Prusen]]. De stêd ûntwikkele him yn 'e 19e iuw ta in wichtich spoarknooppunt en yndustrieel sintrum foar metaal- en masinebou.

Nei de [[Earste Wrâldkriich]] waard der yn 1921 in folksstimming holden oer de fraach of de stêd by it nije Poalen of by Dútslân hearre moast. In grutte mearderheid fan 88% stimde foar Dútslân, sadat Ratibor oant 1945 Dútsk bleau. Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]], yn 1945, waard de stêd troch it [[Reade Leger]] ferovere en foar 80% ferneatige. Nei de oarloch waard de Dútske befolking ferballe en krige de stêd syn Poalske namme Racibórz werom.

=== De Floed fan 1997 ===
[[Ofbyld:POL Racibórz Powódź w Raciborzu.jpg|thumb|left|De floed fan 1997.]]
Yn july 1997 waard Racibórz mei oare dielen fan Sintraal-Europa troffen troch de grutste natuerramp yn syn moderne skiednis: de &quot;Powódź tysiąclecia&quot; (de Milleniumfloed). Troch ekstreem swiere rein yn it berchtme brieken de diken fan 'e Oder troch, wêrtroch't mear as 60% fan 'e stêd folslein ûnder wetter kaam te stean. Yn guon strjitten stie it wetter meters heech en de stêd wie folslein ôfsnien fan 'e bûtenwrâld. Hoewol't de materiële skea ûnbidich grut wie, foelen der yn 'e stêd sels gjin deaden troch de floed.

De ramp en de striid tsjin it wetter binne letter fêstlein yn ferskate dokumintêres, dy't mei orizjinele argyfbylden sjen litte hoe't de floed de stêd oerspielde. As gefolch fan 'e ramp is der jierrenlang boud oan it keunstmjittige wetterbekken Zbiornik Racibórz Dolny (oplevere yn 2020), dat Opper-Silezje yn 'e takomst tsjin nije oerstreamings beskermje moat

== Befolkingsûntwikkeling ==
De befolking fan Racibórz hat yn 'e lêste iuw grutte feroarings ûndergien. Hjoed-de-dei hat de stêd krekt wat minder as 47.000 ynwenners. Lykas by in soad oare yndustrystêden yn Sileezje hat ek Racibórz te krijen mei in lytse krimp, meast om't jonge minsken nei gruttere stêden lykas [[Katowice]] of [[Wrocław]] ferhúzje.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Racibórz (1825–2024)
! Jier
| '''1825''' || '''1900''' || '''1939''' || '''1950''' || '''1990''' || '''2010''' || '''2024'''
|-
! Ynwennertal
| 5.315 || 25.236 || 50.004 || 26.442 || 64.327 || 56.484 || 46.198
|-
! Groei
| — || +374,8% || +98,1% || -47,1% || +143,3% || -12,2% || -18,2%
|}

&lt;small&gt;Boarne: Główny Urząd Statystyczny (GUS).&lt;/small&gt;

== It besjen wurdich (Monuminten) ==
Hoewol't de stêd yn 1945 swier skansearre waard, binne in oantal histoaryske gebouwen wer opboud. De wichtichste monuminten binne:
[[Ofbyld:Baszta więzienna w Raciborzu 3.JPG|thumb|left|Finzenistoer.]]
* It Hartoggelik Slot (Zamek Piastowski) is it âlde slot fan 'e Piasten-hartoggen, dat datearret út de 13e iuw. De Slotkapel fan 'e Hillige Tomas fan Canterbury stiet bekend as de Sylezyske &quot;Sainte-Chapelle&quot;.
* De Merk (Rynek) is it sintrale plein fan 'e stêd en hat in opfallen barokke Marijepylder (Kolumna Maryjna) út 1727. It monumint is boud as tank foar it einigjen fan in [[pest]][[epidemy]].
* De Jakobustsjerke is in [[Neogotyk|neogotyske]] tsjerke dy't oarspronklik by in Dominikaansk kleaster hearde en dêr't ferskillende Silezyske hartoggen byset binne.
* De finzenistoer (Baszta Więzienna) is in oerbliuwsel fan 'e midsiuwske stedsmuorren út de 16e iuw.

== Omjouwing ==
[[Ofbyld:Zaczarowany Ogród, Obora, Ratiboř, Polsko 01.jpg|thumb|Arboretum Bramy Morawskiej.]]
* Arboretum Bramy Morawskiej is in grut natuerpark en botanyske tún oan 'e râne fan 'e stêd. It leit yn it histoaryske Obora-bosk. Yn it park is in grutte samling unike planten, in lytse dieretún en in saneamde &quot;Betsjoende Toer&quot;.
* Noardeastlik fan Racibórz leit in Natoerreservaat Łężczo, ien fan 'e wichtichste fûgelreservaten fan Poalen. It bestiet út in grut oantal midsiuwske fiskfivers en âlde ikebosken, dêr't mear as de helte fan alle Poalske fûgelsoarten libbet of briedt.
* De Moravyske Poarte (Brama Morawska): Racibórz leit geografysk sjoen oan it begjin fan de Moravyske Poarte, in natuerlike delling tusken de [[Karpaten]] en de [[Sudeten]]. Dy poarte is fanâlds in krúsjale hannelswei foar minsken, bisten en fûgels tusken Súd- en Noard-Europa.

== Berne ==
* [[Joseph von Eichendorff]] (Ratibor, 10 maart 1788 — Neisse, 26 november 1857), Dútsk skriuwer en dichter út de Romantyk.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Racibórz}}
}}
{{DEFAULTSORT:Raciborz}}
[[Kategory:Plak yn Sileezje]]
[[Kategory:Plak yn Poalen]]</text>
      <sha1>8q6hb6lkyzio0oh2ci1q21t9lpkvywq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ratibor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191963</id>
    <redirect title="Racibórz" />
    <revision>
      <id>1230422</id>
      <timestamp>2026-05-21T08:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Racibórz]]</comment>
      <origin>1230422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="cspte8fcq477t5vqb0c34qdlesnqs6s" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Racibórz]]</text>
      <sha1>cspte8fcq477t5vqb0c34qdlesnqs6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bastertearn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191964</id>
    <revision>
      <id>1230425</id>
      <timestamp>2026-05-21T10:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme        = bastertearn |Ofbyld       = [[Ofbyld:Greater Spotted Eagle in Bhigwan January 2026 by Tisha Mukherjee 03.jpg|250px]] |lûd          =  |Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')  |Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')  |Skaai        = [[krytearnen]] (''Clanga'') |Wittenskiplike namme= Clang...&quot;</comment>
      <origin>1230425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7101" sha1="j1nfp5i49heoa1uwvvaxtn0p9sru3ly" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = bastertearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Greater Spotted Eagle in Bhigwan January 2026 by Tisha Mukherjee 03.jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[krytearnen]] (''Clanga'')
|Wittenskiplike namme= Clanga clanga
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1811
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;'''kwetsber'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = [[Ofbyld:ClangaClangaIUCNver2018 2.png|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] (briedgebiet)&lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] &lt;br&gt;{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]&lt;/small&gt;
}}
De '''bastertearn''' (''Clanga clanga'', synonym: ''Aquila clanga'') is in middelgrutte [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') yn it [[skift]] fan 'e [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'').

== Uterlik ==
De bastertearn hat in kop-sturtlingte fan 59 oant 71 sentimeter en in wjukspanwiidte fan 155 oant 180 sm. It is in kompakte middelgrutte earn mei in koarte, rûne sturt en brede wjukken. De fûgel hat in hiel donkerbrún fearrekleed, dat  benammen by folwoeksen fûgels yn it fjild faak swart liket. Op 'e stút is in wyt V-foarmich plak te sjen 

Jonge fûgels hawwe opfallende wite plakken op 'e wjukdekfearren. Hy is yn 'e loft lestich te ûnderskieden fan 'e [[krytearn]] (''Clanga pomarina''), mar de bastertearn is wat grutter, donkerder en mist meastentiids de ljochtere kontrasten op 'e boppewjuk dy't de krytearn wol hat.

== Fersprieding en biotoop ==
De bastertearn is in [[trekfûgel]] mei in hiel grut ferspriedingsgebiet. Hy briedt yn in brede bân fan East-[[Jeropa]] (benammen [[Poalen]], [[Wyt-Ruslân]] en de [[Oekraïne]]) dwers troch [[Ruslân]] oant it [[Russyske Fiere Easten]] en it noardeasten fan [[Sina]]. 

Yn 'e hjerst lûkt de soarte nei it suden ta. De wichtichste oerwinteringsgebieten lizze yn it [[Midden-Easten]], Noardeast-[[Afrika]], it [[Yndyske subkontinint]] en [[Súdeast-Aazje]]. As doarmer wurdt de bastertearn ek wolris yn [[Fryslân]] sjoen.

Hy libbet benammen yn grutte en iensume wiete boskgebieten dy't grinzje oan sompen, feanlannen, rivierdellingen of wiete gerslannen dêr't er siket nei proaien.

== Hâlden en dragen ==
De bastertearn jaget foaral op lytse sûchdieren lykas mûzen en rotten, mar fangt ek in soad wetterfûgels, amfibyen, reptilen en grutte ynsekten. Soms yt er ek ies, benammen winterdeis. 

It nêst wurdt fan tûken yn in hege beam boud, faak tichtby it wetter. It lechsel bestiet meastentiids út 1 oant 2 aaien. Lykas by de krytearn komt ek by de bastertearn 'kaïnisme' foar, wêrby't de âldste pyk de jongere pyk deadet, sadat der oer it generaal mar ien jong grutbrocht wurdt.

== Status ==
De bastertearn wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as [[IUCN-status]] kwetsber (''Vulnerable''). Hoewol't it ferspriedingsgebiet ûnbidich grut is, binne de oantallen oeral relatyf leech en nimt de wrâldwide populaasje stadichoan ôf. De grutste bedrigings foarmje it drûglizzen fan wiet lân, it kappen fan âlde bosken, de fersteuring fan nêstplakken en yllegale jacht op 'e trek. In rûzing fan 2021 giet út fan in wrâldpopulaasje fan 3.900 oant 10.000 folwoeksen fûgels.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/greater-spotted-eagle-clanga-clanga BirdLife, oproppen 19 novimber 2025.]
* [https://ebird.org/species/grseag1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 19 novimber 2025.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/grseag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 19 novimber 2025.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Clanga clanga|Bastertearn}}
}}
[[Kategory:Krytearn]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]</text>
      <sha1>j1nfp5i49heoa1uwvvaxtn0p9sru3ly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Clanga clanga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191965</id>
    <redirect title="Bastertearn" />
    <revision>
      <id>1230426</id>
      <timestamp>2026-05-21T10:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Bastertearn]]</comment>
      <origin>1230426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="a837wbnllduuu9ijkrerhuhm7ylzq6w" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Bastertearn]]</text>
      <sha1>a837wbnllduuu9ijkrerhuhm7ylzq6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skeakel (sylboat)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191966</id>
    <revision>
      <id>1230427</id>
      <timestamp>2026-05-21T10:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>Ik moat noch efkens in ôfbyld fine.</comment>
      <origin>1230427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2516" sha1="pp9pfnesjsuyrpgd876oqjij26rvfny" xml:space="preserve">{{Ynfoboks sylboat
| Boattype     = Skeakel
| Ofbyld       = Ofbyld:Schakel zeilteken.svg
| Seilteken    = Ofbyld:Schakel zeilteken.svg 
| Lingte       = 4,710 m
| Breedte      = 1,704 m
| Djipgong     = 1,050 m (swurd omleech)
| Gewicht      = 112 kg
| Bemanning    = 2
| Seiloerflak  = likernôch: 7,70 + 4,20 m²
| Untwerp      = G.J.M. Luyten en D.J. Koopmans
| Jier         = 1961
| SW           = 113
}}
&lt;!--
| namme = Schakel
| sw = 113
| organisaasje = [http://www.schakelklasse.com/index.html Schakel Klasse Organisaasje]
| seilmark = Schakel zeilteken.svg
--&gt;
De '''Skeakel''' is yn [[1961]] ûntwurpen troch Feriening lânmjitters G.J.M. Luyten en D.J. Koopmans, op inisjatyf fan de [[Koninklijke Nederlânske Wettersportferiening]]. Der wie in needsaak foar in nije [[sintrumboerd]]-klasse dy't de ferbining foarmje soe tusken in lytsere jeugdboat en de gruttere raceklassen lykas de [[Frijheidklasse|Frijheid]]. It ûntwerp moast gaadlik wêze foar krús- en raceseilers en geskikt foar hûsbou.

Dat is hoe't de Skeakel in V-foarmige boaiem krige, en makke is fan wetterdicht [[multipleks]]. De trimmingopsjes binne ienfâldich, mar goed; in [[spinnaker]] is net tastien. Der is lykwols al in [[Trapeze (seilen)|trapeze]]. Fanbinnen is der romte genôch en jou twa folwoeksenen romt om te sliepen.

Nei it yntsjinjen fan ûntwerpen troch ferskate skipswerven, folgen de bou fan in proefsearje fan 'e nije boaten en in oantal testraces. It ûntwerp fan 'e Skeakel wie de winner. Yn twa jier tiid wiene der al 250 Schakels boud. Sûnt dy tiid hawwe der gjin grutte feroarings oan it ûntwerp west. De grutste feroaring wie yn [[1994]], doe't de foarm fan it roer feroare waard. Fan 2010 ôf binne der mear as 2.600 [[mjitsertifikaat|mjitsertifikaten]] útjûn.

De Schakel hat syn populariteit net yn it minst te tankjen oan de aktive Skeakel-organisaasje. Yn Fryslân is de boat tige populêr ûnder silers dy't de [[Flits]] foarbywoeksen binne.

Letter is it ûntwerp min ofte mear replissearre yn polyester ûnder de namme [[Flying Arrow]].

==Eksterne keppelings==
* [https://web.archive.org/web/20201021205537/https://www.watersportverbond.nl/media/unkcnt3c/kv-schakel-v2010.pdf De klasseregels foar de Schakel-klasse]
* [http://www.schakelklasse.com/ Homepage Schakel Klasseorganisaasje]

== Boarnen ==
* J. van Vollenhove, Wat zeilt daar? (Amsterdam, n.d.), s. 54-55
* Elisabeth Spits, Wat zeilt daar? (Eemdijk, 1998), s. 64-65
* Jierboek Fries Scheepvaart Museum 1998, s. 27

[[Kategory:Sylboat]]</text>
      <sha1>pp9pfnesjsuyrpgd876oqjij26rvfny</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>