Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 519 1230597 1200629 2026-05-23T23:11:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ferstoarn */ + 1230597 wikitext text/x-wiki {{DeisideBoppe}} {{Kalinder}}{{Kalinderdei}} == Foarfallen == * [[1356]]- Oan [[Inkhuzen]] wurde [[stedsrjochten]] ferliend troch [[greve]] [[Willem V fan Hollân]] * [[1917]] - 3e [[Alvestêdetocht]] wûn troch [[C.C.J. de Koning]] út [[Arnhim]] yn in tiid fan 9.53 oere * [[1926]] - [[John Baird]] jout de earste demonstraasje fan in nije útfining: de [[telefyzje]]. * [[1942]] - leechste [[temperatuer|minimumtemperatuer]] yn [[Nederlân]] ea mjitten * [[1943]] - De [[stêd]] [[Wilhelmshaven]] wurdt it earste plak yn [[Dútslân]] dat bombardearre wurdt troch de [[Feriene Steaten|Amerikanen]] yn de [[Twadde Wrâldoarloch]]. * [[2001]] - Yn 'e [[autonoom gebiet|autonome]] [[republyk]] [[Sansibar]] iepenje [[Tanzania]]anske feilichheidstroepen it fjoer op demonstranten dy't protestearje tsjin 'e grutskalige [[stimbusfraude]] en wiidfersprate [[yntimidaasje]] ûnder de [[ferkiezings]] fan [[desimber]] [[2000]]. Hjirby komme 35 minsken om it libben en reitsje 600 oaren ferwûne. Neitiid ûntflechtsje in protte Sansibarezen op [[fisker]]sboaten Tanzania en sykje beskûl yn 'e buorlannen. == Berne == * [[1443]] - hartoch [[Albrecht fan Saksen]] († [[1500]]) * [[1756]] - [[Wolfgang Amadeus Mozart]], Eastenryksk komponist († [[1791]]) * [[1821]] - [[John M. Chivington]], Amerikaansk militêr († [[1894]]) * [[1832]] - [[Lewis Carroll]], Ingelsk berneboekeskriuwer en wiskundige († [[1898]]) * [[1890]] - [[Gerard de Kruijff]], Nederlânsk hynstesporter († [[1968]]) * [[1911]] - [[Alfons Dorfner]], Eastenryksk kanoër († [[1982]]) * [[1922]] - [[Wiebe Keikes]], Frysk argivaris († [[1998]]) * [[1944]] - [[Kevin Coyne]], Ingelsk sjonger, muzikant en keunstskilder († [[2004]]) * 1944 - [[Nick Mason]], Ingelsk drummer * [[1947]] - [[D.C. Lewis]], Nederlânsk sjonger († [[2000]]) * [[1949]] - [[Galina Stepanskaja]], Russysk reedrydster * [[1957]] - [[Janick Gers]], Ingelsk gitarist * [[1973]] - [[Lovette (pornografysk aktrise)|Lovette]], Amerikaansk pornoaktrise * [[1975]] - [[Reşat Amet]], Krimtataarsk aktivist († [[2014]]) * [[1987]] - [[Lupe Fuentes]], Kolombiaansk pornoaktrise en discjockey * [[1996]] - [[Esmee Visser]], Nederlânsk reedrydster * [[1998]] - [[Nicole Steigenga]], Frysk hurdfytster == Ferstoarn == * [[1731]] - [[Bartolomeo Cristofori]], Italjaansk muzykynstrumintebouwer (* [[1655]]) * [[1851]] - [[John James Audubon]], Amerikaansk ornitolooch en keunstskilder (* [[1785]]) * [[1876]] - [[Bruno Lieuwes van Albada]], Frysk letterkundige en publisist (* [[1792]]) * [[1894]] - [[Auke Boonemmer]], Frysk skriuwer (* [[1823]]) * [[1901]] - [[Giuseppe Verdi]], Italjaansk komponist (* [[1845]]) * [[1958]] - [[August van Lierde]], Belgysk keatser (* [[1890]]) * [[1964]] - [[Stuart N. Lake]], Amerikaansk publisist (* [[1889]]) * [[1968]] - [[Sándor Gombos]], Hongaarsk skermer (* [[1895]]) * [[1983]] - [[Louis de Funès]], Frânsk akteur (* [[1914]]) * [[1985]] - [[Arend Hauer]], Nederlânsk akteur (* [[1909]]) * [[2004]] - [[Harry Verbeke]], Frysk muzikant (* [[1922]]) * [[2005]] - [[Libbe de Jong]], Frysk moardslachtoffer (* [[1951]]) * [[2006]] - [[Rindert Straatsma]], Frysk bestjoerder en frisiast (* [[1937]]) * [[2010]] - [[J.D. Salinger]], Amerikaansk skriuwer (* [[1919]]) * 2010 - [[Zelda Rubinstein]], Amerikaansk aktrise (* [[1933]]) * [[2014]] - [[Edmond Classen]], Nederlânsk akteur (* [[1938]]) * [[2021]] - [[Jan J. Bijlsma]], Frysk ûnderwizer en skriuwer/dichter (* [[1931]]) {{DeisideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}} }} [[Kategory:Datum]] [[Kategory:Jannewaris|27]] 8o9pla6twky4kpptzs0svmb0iiwpgd2 0 760 1230595 1205843 2026-05-23T23:11:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Berne */ + 1230595 wikitext text/x-wiki {{DeisideBoppe}} {{Kalinder}}{{Kalinderdei}} == Foarfallen == * [[1617]] - [[Samuel Coster]], [[P.C. Hooft]] en [[Gerbrand Adriaensz. Bredero]] stiftsje de ''[[Eerste Nederduytsche Academie]]'' yn [[Amsterdam]]. * [[1805]] - It (earste) [[Ferdrach fan St. Peters (1805)|Ferdrach fan St. Peters]] wurdt sletten tusken de [[Feriene Steaten]] en de [[Eastlike Dakota (folk)|Eastlike&nbsp;Dakota]]-[[Yndianen]]. * [[1806]] - De [[Ekspedysje fan Lewis en Clark]] keart werom yn [[St. Louis]] nei in súksesfolle oerlânske tocht nei de westkust fan 'e [[Feriene Steaten]]. * [[1846]] - De [[planeet]] [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] wurdt ûntdutsen troch de [[Frankryk|Frânske]] [[astronoom]] [[Urbain Le Verrier]] en de [[Grut-Brittanje|Britske]] astronoom [[John Couch Adams]]. De ûntdekking wurdt ferifiëarre troch de [[Dútslân|Dútske]] astronoom [[Johann Gottfried Galle]]. * [[1862]] - De [[Dakota (folk)|Dakota]] wurde troch [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] troepen definityf ferslein yn 'e [[Slach by Wood Lake]]. Hjirmei komt in ein oan 'e [[Dakota-Oarloch fan 1862]]. * [[1868]] - [[Porto Riko]] ferklearret him ûnôfhinklik fan [[Spanje]]. * [[1884]] - [[Herman Hollerith]] [[patint]]earret syn meganyske [[rekkenmasine|optelmasine]]. * [[1868]] - [[Puerto Riko]] ferklearret him ûnôfhinklik fan [[Spanje]]. * [[1932]] - It [[keninkryk Hedjaz]] en it [[Nadjd|sultanaat Nadjd]] wurden byinoar brocht ta it keninkryk [[Saûdi-Arabië]]. * [[1973]] - [[Juan Perón]] nimt fannijs de macht oer yn [[Argentinië]]. * [[1990]] - [[Frederik Willem de Klerk]] giet nei de [[Feriene Steaten]]. Hy is de earste [[Súd-Afrika]]anske presidint dy't dat lân besiket sûnt de ynfiering fan de [[apartheid]]. == Berne == * [[63 f.Kr.]] - keizer [[Augustus (keizer)|Augustus]] fan it [[Romeinske Ryk]] († [[14]]) * [[1158]] - hartoch [[Godfryd II fan Bretanje]] († [[1186]]) * [[1555]] - [[Louise fan Coligny]], Frânsk ealfrouwe en de fjirde frou fan [[Willem fan Oranje]] († [[1620]]) * [[1596]] - [[Joan Blaeu]], Nederlânsk kartograaf († [[1673]]) * [[1713]] - kening [[Ferdinand VI fan Spanje]] († [[1759]]) * [[1854]] - [[Cornelis Lely]], Nederlânsk wetterboukundige en politikus († [[1929]]) * [[1865]] - [[Emma baronesse Orczy]], Hongaarsk-Ingelsk skriuwster († [[1947]]) * [[1889]] - [[Stuart N. Lake]], Amerikaansk publisist († [[1964]]) * [[1904]] - [[Ibrahim Moustafa]], Egyptysk wrakselder († [[1968]]) * [[1913]] - [[Carl-Henning Pedersen]], Deensk keunstskilder († [[2007]]) * 1913 - [[Sándor Tarics]], Hongaarsk wetterpoloër († [[2016]]) * [[1915]] - [[Sergio Bertoni]], Italjaansk fuotbaltrainer en fuotballer († [[1995]]) * [[1930]] - [[Ray Charles]], Amerikaansk sjonger en pianist († [[2004]]) * [[1934]] - [[Per Olov Enquist]], Sweedsk skriuwer († [[2020]]) * [[1938]] - [[Romy Schneider]], Eastenryksk aktrise († [[1982]]) * 1938 - [[Jean-Claude Mézières]], Frânsk auteur († [[2022]]) * [[1945]] - [[Inge Boulonois]], Nederlânsk dichteresse en byldzjend keunstner († [[2024]]) * [[1949]] - [[Bruce Springsteen]], Amerikaansk sjonger en lietsjeskriuwer * [[1972]] - [[Harley Raine]], Amerikaansk pornoaktrise * [[1982]] - [[Shyla Stylez]], Kanadeesk pornoaktrise († [[2017]]) * [[1989]] - [[A.J. Applegate]], Amerikaansk pornoaktrise == Ferstoarn == * [[1213]] - kening [[Peter II fan Aragon]] (* [[1174]]) * [[1738]] - [[Herman Boerhaave]], Nederlânsk dokter, anatoom en skiekundige (* [[1668]]) * [[1934]] - [[Lucien Gaudin]], Frânsk skermer (* [[1886]]) * [[1939]] - [[Sigmund Freud]], Eastenryksk psycholooch en psychiater (* [[1856]]) * [[1961]] - [[Romeo Neri]], Italjaansk turner (* [[1903]]) * [[1963]] - [[Hein Buisman]], Frysk bûterkeapman en natoerbeskermer (* [[1904]]) * [[1973]] - [[Pablo Neruda]], Sileensk dichter en Nobelpriiswinner (* [[1904]]) * [[1981]] - [[Dan George (opperhaad)|Dan George]], Kanadeesk opperhaad, dichter en akteur (* [[1899]]) * [[1988]] - [[Teartse van der Zee]], Frysk heechlearaar filosofy (* [[1906]]) * 1988 - [[Tibor Sekelj]], Kroätysk ûntdekkingsreizger (* [[1912]]) * [[1996]] - [[Károly Kárpáti]], Hongaarsk wrakselder (* [[1906]]) * [[2004]] - [[André Hazes]], Nederlânsk sjonger (* [[1951]]) * [[2025]] - [[Claudia Cardinale]], Italjaansk aktrise (* [[1938]]) {{DeisideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}} }} [[Kategory:Datum]] [[Kategory:Septimber|23]] 5ymxtcp0lt7w86ju10zsgyt8tm5jmlo 0 1690 1230596 1203802 2026-05-23T23:11:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ferstoarn */ + 1230596 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1960-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris *[[12 jannewaris|12]] - By in bloedige [[steatsgreep]] yn [[Sansibar]] wurdt de lêste [[sultan]], [[Djamsjyd bin Abdûlla fan Sansibar|Djamsjyd bin Abdûlla]], ôfset. It lân wurdt no de [[Folksrepublyk Sansibar en Pemba]]. * [[29 jannewaris|29]]-[[9 febrewaris]] - De [[Olympyske Winterspullen 1964|Olympyske Winterspullen]] wurde hâlden yn [[Innsbruck]], yn [[Eastenryk]]. *[[31 jannewaris|31]] - Yn it ûnder tafersjoch fan it [[regear]] fan 'e [[Feriene Steaten]] publisearre [[rapport (ferslach)|rapport]] ''Smoking and Health'' wurdt foar it earst in ferbân lein tusken [[smoken]] en [[longkanker]]. ;maart *[[27 maart|27]] - By in [[ierdbeving yn Alaska (1964)|ierdbeving yn Alaska]], ek bekend as de Goedfreedierdbeving, komme 133 minsken om. It is de swierste ierdbeving yn [[Noard-Amearika]] dy't ea registrearre is. *[[31 maart|31]]-[[1 april]] - By [[steatsgreep yn Brazylje (1964)|in steatsgreep]] yn [[Brazylje]] wurdt it [[demokratysk]] keazen [[regear]] fan [[presidint]] [[João Goulart]] ôfset en komt in [[militêr]]e [[diktatuer]] oan 'e macht, dy't it lân mear as tweintich jier ûnderdrukke sil. ;april *[[26 april|26]] - De [[Republyk Tanganjika]] en de [[Folksrepublyk Sansibar en Pemba]] ferrane ta in nij lân: de [[Feriene Republyk Tanzania]]. *[[29 april|29]] - De [[Nederlân]]ske [[prinsesse]] [[Irene fan Oranje-Nassau|Irene]] [[trout]] yn [[Rome]] mei de [[roomsk-katolisisme|roomske]] [[Spanje|Spaanske]] [[ealman]] [[Karel Hugo fan Boerbon-Parma]]. ;juny *[[12 juny|12]] - Yn [[Súd-Afrika]] wurdt de [[negroïde|swarte]] anty-[[apartheid]]saktivist [[Nelson Mandela]] feroardiele ta [[libbenslange finzenisstraf]]. * [[19 juny|19]] - De [[Ljouwert (stêd)|Ljouwerter]] [[fuotbal]]klub [[SK Cambuur Ljouwert]] wurdt oprjochte. *[[21 juny|21]] - Yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Mississippy (steat)|Mississippy]] fine de saneamde [[Frijheidssimmermoarden]] plak. Derby wurde trije [[aktivist]]en fan 'e [[Amerikaanske boargerrjochtebeweging]], [[James Chaney]], [[Andrew Goodman]] en [[Mickey Schwerner]], [[fermoarde]] troch de [[Ku Klux Klan]] yn gearwurking mei de pleatslike [[plysje]]. ;july *[[2 july|2]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Lyndon B. Johnson]] ûndertekenet de [[Boargerrjochtewet fan 1964]], wêrmei't [[rasseskieding]] op [[skoalle (ynstelling)|skoalle]]n, op it [[wurk]] en yn iepenbiere romten yllegaal wurdt. *[[6 july|6]] - [[Malawy]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. * [[29 july|29]] - [[Rienk de Groot]], [[Sjoerd Heeringa]] en [[Johan Halbesma]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1964|111e]] [[PC]]. Johan Halbesma wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. ;augustus *[[2 augustus|2]] - By it [[Ynsidint yn de Golf fan Tonkin]] wurdt (nei it sizzen fan 'e Amerikanen) in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[marineskip]] yn 'e [[Golf fan Tonkin]], foar de [[kust]] fan [[Noard-Fjetnam]], oanfallen troch de Noardfjetnamezen. (Yn [[2005]] soe út frijjûne dokuminten fan 'e Amerikaanske [[feilichheidstsjinst]] [[NSA]] bliken dwaan dat de oanfal troch de Amerikanen optocht wie as ferlechje om aktive dielname fan Amerikaanske troepen oan 'e [[Fjetnamoarloch]] te rjochtfeardigjen.) *[[7 augustus|7]] - It [[Amerikaanske Kongres]] nimt de [[Golf-fan-Tonkinresolúsje]] oan, wêrmei't as antwurd op ít [[Ynsidint yn de Golf fan Tonkin]] frij baan jûn wurdt oan 'e ynset fan Amerikaanske gefjochtstroepen yn 'e [[Fjetnamoarloch]]. ;septimber *[[21 septimber|21]] - [[Malta]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. *[[27 septimber|27]] - It rapport fan 'e [[Kommisje-Warren]] oer de [[moard op John F. Kennedy]] wurdt publisearre. Neffens de kommisje wurke de (ek fermoarde) [[Lee Harvey Oswald]] folslein allinnich. ;oktober * [[10 oktober|10]]-[[24 oktober|24]] - De [[Olympyske Simmerspullen 1964|Olympyske Simmerspullen]] wurde hâlden yn [[Tokyo]]. *[[15 oktober|15]] - Fanwegen syn almar ûnfoarsisberder [[hâlden en dragen]] wurdt [[Sovjet-Uny|Sovjet-lieder]] [[Nikita Chrûsjtsjov]] út al syn funksjes set. As [[siktaris-generaal]] wurdt er opfolge troch [[Leonid Brezjnjev]]. *[[16 oktober|16]] - De [[Folksrepublyk Sina]] bringt foar it earst mei súkses in [[atoombom]] ta ûntploffing. *[[24 oktober|24]] - [[Sambia]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. ;novimber *[[4 novimber|4]] - De [[Iraan]]ske [[geastlike]] [[Rûholla Chomeiny]], in skerp kritikus fan 'e [[sjah]], wurdt út syn heitelân [[ferballe]]. *[[24 novimber|24]] - [[Belgje|Belgyske]] [[kommando's]] befrije yn 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] in groep fan 60 [[Feriene Steaten|Amerikanen]] en 800 Belgen dy't yn [[Stanleystad]] [[gizeling (misdriuw)|gizele]] waarden troch [[rebel]]len. By de operaasje falle in protte deaden. ;datum ûnbekend * - [[Kees van Kooten]] en [[Wim de Bie]] hawwe har debút as ''Klisjeemannetjes'' yn it radio-programma ''Uitlaat'' (fan de VARA). == Berne == ;jannewaris * [[17 jannewaris|17]] - [[Michelle Obama]], Amerikaansk presidintsfrou * [[20 jannewaris|20]] - [[Mustapha Oukbih]], Nederlânsk sjoernalist en ferslachjouwer († [[2017]]) ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - [[Søren Malling]], Deensk akteur * [[11 febrewaris|11]] - [[Sarah Palin]], Amerikaansk politika ;maart * [[1 maart|1]] - [[Paul Le Guen]], Bretonsk fuotballer * [[3 maart|3]] - [[Laura Harring]], Meksikaansk-Amerikaansk aktrise en model * [[5 maart|5]] - [[Gerald Vanenburg]], Nederlânsk fuotballer * [[7 maart|7]] - [[Eva Wiessing]], Nederlânsk ferslachjouster * [[8 maart|8]] - [[Mariska Hulscher]], Nederlânsk presintatrise * [[9 maart|9]] - [[Juliette Binoche]], Frânsk aktrise * [[18 maart|18]] - [[Bonnie Blair]], Amerikaansk reedrydster * 18 - [[Seymore Butts]], Amerikaansk pornoakteur en -produsint en realitypersoanlikheid * [[21 maart|21]] - [[Douwe Heeringa]], Frysk sjonger en programmamakker * [[31 maart|31]] - [[Monique Knol]], Frysk hurdfytster ;april * [[1 april|1]] - [[Erik Breukink]], Nederlânsk hurdfytser * [[12 april|12]] - [[Pandora Peaks]] Amerikaansk neakenmodel en aktrise * [[23 april|23]] - [[Bill Browder]], Amerikaanske sakeman en aktivist ;maaie * [[1 maaie|1]] - [[Yvonne van Gennip]], Nederlânsk hurdrydster * [[4 maaie|4]] - [[Rocco Siffredi]], Italjaansk pornoakteur ;juny * [[3 juny|3]] - [[Doro Pesch]], Dútsk sjongeres * 3 - [[Ye Qiaobo]], Sineesk reedrydster * [[11 juny|11]] - [[Jean Alesi]], Frânsk autokoereur * [[22 juny|22]] - [[Dan Brown]], Amerikaansk skriuwer ;july * [[1 july|1]] - [[Geartsje de Vries (sjoernaliste)|Geartsje de Vries]], Frysk sjoernaliste, redaktrise en presintatrise * [[16 july|16]] - [[Miguel Induráin]], Spaanks hurdfytser * [[19 july|19]] - [[Henk Rouwé]], Frysk roeier * [[26 july|26]] - [[Johan Leutscher]], Frysk roeier ;augustus * [[4 augustus|4]] - [[Jan Tekstra]], Frysk sjonger, muzikant en komponist * 4 - [[Wout Zijlstra]], Frysk krêftsporter * [[20 augustus|20]] - [[Dörte Hansen]], Dútsk skriuwster ;septimber ;oktober * [[8 oktober|8]] - [[Jakob Arjouni]], Dútsk skriuwer († [[2013]]) * [[9 oktober|9]] - [[Jacqueline Carey]], Amerikaansk skriuwster * [[20 oktober|20]] - [[Kamala Harris]], fise-presidinte fan 'e [[Feriene Steaten]] * [[21 oktober|21]] - [[Annemiek Schrijver]], Nederlânsk presintatrise en skriuwster * [[23 oktober|23]] - [[Robert Trujillo]], Amerikaansk bassist ;novimber * [[11 novimber|11]] - [[Ron van den Hout]], Nederlânsk biskop ;desimber * [[1 desimber|1]] - [[Jo Walton]], Welsk-Kanadeesk skriuwster * [[3 desimber|3]] - [[Sjieuwe Borger]], Frysk skriuwer * [[28 desimber|28]] - [[Antoinette Hertsenberg]], Nederlânsk presintatrise ;''datum ûnbekend'' *[[Shada Nasser]], Jemenitysk abbekate en minskerjochte-aktiviste *[[Jonathan Strahan]], Australysk boekeredakteur en útjouwer == Ferstoarn == ;jannewaris * [[10 jannewaris|10]] - [[A. Marja]], Nederlânsk skriuwer (* [[1917]]) * [[27 jannewaris|27]] - [[Stuart N. Lake]], Amerikaansk publisist (* [[1889]]) ;febrewaris * [[2 febrewaris|2]] - [[Jakob Brendel]], Dútsk wrakselder (* [[1907]]) * [[25 febrewaris|25]] - [[Maurice Farman]], Frânsk loftfeartpionier (* [[1877]]) ;juny * [[6 juny|6]] - [[Albina Osipowich]], Amerikaansk swimster (* [[1911]]) * [[11 juny|11]] - [[Lolle Piers de Boer]], Frysk skiedkundige en frisiast (* [[1881]]) * [[22 juny|22]] - [[Wike Zijlstra]], Frysk ûnderwizeres en pedagoge (* [[1893]]) * 22 - [[Havank]] (Hans van der Kallen), Frysk skriuwer (* [[1904]]) * [[26 juny|26]] - [[Gerrit Rietveld]], Nederlânsk arsjitekt en meubelmakker (* [[1888]]) ;july * [[7 july|7]] - [[Lillian Copeland]], Amerikaansk atlete (* [[1904]]) ;augustus * [[12 augustus|12]] - [[Ian Fleming]], Ingelsk skriuwer (* [[1908]]) ;septimber * [[3 septimber|3]] - [[Mario Lusiani]], Italjaansk baanhurdfytser (* [[1903]]) ;novimber * [[6 novimber|6]] - [[Hugo Koblet]], Switsersk hurdfytser (* [[1925]]) ;desimber * [[17 desimber|17]] - [[Jurjen Koksma]], Frysk wiskundige (* [[1904]]) == Literatuer == ;prizen * [[Jean-Paul Sartre]] wint de [[Nobelpriis foar de Literatuer]], mar wegeret dy ;romans * [[Simon Vestdijk]], ''Het Genadeschot'' * [[Jan Cremer]], ''Ik Jan Cremer'' * [[Elizabeth Bowen]], ''The Little Girls'' * [[Elie Wiesel]] - ''[[Les Portes de la Forêt]]'' <small>(oerset yn it [[Frysk]] as ''De Poarten fan it Wâld'')</small> ;novelles * [[Tonke Dragt]], ''De Blauwe Boekanier'' (berneboekewikegeskink) ;poëzij * [[Ezra Pound]] - ''[[The Cantos]]'' <small>(foar in diel oerset yn it Frysk as ''De Kanto's'')</small> ;non-fiksje * [[Susan Sontag]], ''Notes on Camp'' (essay) ==Films== * ''[[The Fall of the Roman Empire]]'' * ''[[A Fistful of Dollars]]'' * ''[[Goldfinger (film)|Goldfinger]]'' * ''[[Mary Poppins (film)|Mary Poppins]]'' * ''[[Winnetou 2. Teil]]'' * ''[[Zulu (film út 1964)|Zulu]]'' == Muzyk == [[Ofbyld:The Beatles arrive at JFK Airport.jpg|thumb|''Beatlemania'']] ;albums * [[The Beatles]], ''A Hard Day's Night'' * The Beatles, ''Beatles For Sale'' * [[The Rolling Stones]], ''The Rolling Stones'' * The Rolling Stones, ''The Rolling Stones: England's Newest Hit Makers'' * The Rolling Stones, ''12 x 5'' ;singles * [[The Beach Boys]], ''I Get Around'' * [[Billy J. Kramer with The Dakotas]], ''Little Children'' * [[Bobby Fuller Four]], ''I Fought the Law'' * [[Chad & Jeremy]], ''A Summer Song'' * Chad & Jeremy, ''Yesterday's Gone'' * [[Chubby Checker]], ''Lovely Lovely'' * [[Cilla Black]], ''You're My World'' * [[Cliff Richard]], ''Constantly'' * Cliff Richard, ''I Could Easily Fall in Love'' * [[The Dave Clark Five]], ''Bits and Pieces'' * The Dave Clark Five, ''Glad All Over'' * [[The Supremes]], ''Baby Love'' * The Supremes, ''Where Did Our Love Go'' * [[Dixie Cups]], ''Chapel of Love'' * [[Freddie & the Dreamers]], ''Over You'' * [[Gerry & The Pacemakers]], ''Ferry Cross the Mersey'' * [[Geschwister Jacob]], ''Träume der Liebe'' * [[Herman's Hermits]], ''I'm into Something Good'' * [[Imca Marina]], ''Harlekino'' * [[Jim Reeves]], ''I Love You Because'' * [[Julie Rogers]], ''The Wedding'' * [[The Jumping Jewels]], ''Irish Washer Woman'' * The Jumping Jewels, ''Jumping Can-Can'' * The Jumping Jewels, ''Zambezi'' * [[Lucille Starr]], ''Colinda'' * Lucille Starr, ''Quand le Soleil Dit Bonjour aux Montagnes'' (''The French Song'') * [[Lulu]], ''Shout'' * [[Manfred Mann]], ''Do Wah Diddy Diddy'' * [[Marianne Faithfull]], ''As Tears Go By'' * [[Martha Reeves & The Vandellas]], ''Dancing in the Street'' * [[Mary Wells]], ''My Guy'' * [[Millie Small]], ''My Boy Lollipop'' * [[Peter & Gordon]], ''True love Ways'' * [[Petula Clark]], ''Downtown'' * [[The Rolling Stones]], ''It's All Over Now'' * The Rolling Stones, ''Little Red Rooster'' * The Rolling Stones, ''Tell Me'' * The Rolling Stones, ''Time Is on My Side'' * The Rolling Stones, ''You Better Move On'' * [[Roy Orbison]], ''Pretty Woman'' * [[Royal Showband Waterford]], ''Huckle Buck'' * [[The Swinging Blue Jeans]], ''Hippy Hippy Shake'' * [[The Animals]], ''House of the Rising Sun'' * [[The Beatles]], ''A Hard Day's Night'' * The Beatles, ''Ain't She Sweet'' * The Beatles, ''All My Loving'' * The Beatles, ''Can't Buy Me Love'' * The Beatles, ''I Feel Fine'' * The Beatles, ''I Should Have Known Better'' * [[The Drifters (Amerikaanske band)|The Drifters]], ''Saturday Night at the Movies'' * [[The Fortunes]], ''Caroline'' * [[The Hollies]], ''Here I Go Again'' * The Hollies, ''Just One Look'' * [[The Searchers (band)|The Searchers]], ''Needles and Pins'' * [[Trini Lopez]], ''This Land Is Your Land'' * [[Willeke Alberti]], ''Mijn Dagboek'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1964| ]] [[Kategory:20e iuw]] jm8ex8bttle84f9gq3ie0cimhkyqba4 0 1759 1230594 1208716 2026-05-23T23:10:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Berne */ + 1230594 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == ;maart * [[2 maart|2]] - It [[Amerikaanske Kongres]] nimt in [[wet]] oan dy't it [[Grutte Sû Reservaat]], it [[Yndianereservaat]] fan 'e [[Lakota (folk)|Lakota]] yn it [[Dakota's|Dakota-territoarium]], opheft. De helte fan it lân wurdt frijjûn foar [[kolonisaasje]] troch de [[jeropide ras|blanken]], en de rest fan it gebiet wurdt opdield yn fiif ôfsûnderlike, lytsere reservaten. ;maaie * [[6 maaie|6]] - De [[Eiffeltoer]] wurdt offisjeel iepene. ;july * [[31 july|31]] - [[Lammert Scheltes Hilarides]], [[Wiebren Tjeerds Kooistra]] en [[Meindert Geerts Kooistra]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1889|38ste]] [[PC]]. Lammert Scheltes Hilarides wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. ;oktober * [[27 oktober|27]] - [[Broedertrouw]] oprjochte, feriening fan lânarbeiders op [[It Bilt]]. ;novimber * [[2 novimber|2]] - [[Súd-Dakota]] wurdt as 40e [[Amerikaanske steat|steat]] talitten ta de [[Feriene Steaten|Amerikaanske Uny]]. * [[8 novimber|8]] - [[Montana]] wurdt as 41e [[Amerikaanske steat|steat]] talitten ta de [[Feriene Steaten|Amerikaanske Uny]]. ;desimber * [[8 desimber|8]] - Op inisjatyf fan [[Pim Mulier]] wurdt de [[Nederlânske Atletyk- en Fuotbalbûn]] oprjochte. ;datum ûnbekend * - De baggellju fan [[Appelskea]] rjochtsje arbeidersferiening [[De Iendracht]] op. == Berne == ;jannewaris * [[14 jannewaris]] - [[Mar. Naberman]], Frysk musikus en muzykpedagooch († [[1968]]) ;febrewaris * [[23 febrewaris|23]] - [[János Garay]] Hongaarsk skermer († [[1945]]) * [[24 febrewaris|24]] - [[Albin Stenroos]], Finsk lange-ôfstânsdraver († [[1971]]) ;maart * [[23 maart|23]] - [[Tjeerd Venstra]], Frysk arsjitekt († [[1977]]) ;april * [[5 april|5]] - [[Sikke Bruinsma]], Frysk sportsjitter († [[1963]]) * [[16 april|16]] - [[Charlie Chaplin]], Ingelsk akteur en regisseur († [[1977]]) * [[20 april|20]] - [[Adolf Hitler]], lieder fan [[nazy-Dútslân]] († [[1945]]) ;maaie * [[17 maaie|17]] - [[Karst Leemburg]], Frysk maratonrider († [[1958]]) ;juny * [[12 juny|12]] - [[Julius Skutnabb]], Finsk reedrider († [[1965]]) ;july * [[29 july|19]] - [[Johannes Rijpstra]], Frysk politikus en fersetsman († [[1944]]) ;augustus * [[23 augustus|23]] - [[Truus Schröder-Schräder]], Nederlânsk byldzjend keunstner († [[1985]]) ;septimber * [[23 septimber|23]] - [[Stuart N. Lake]], Amerikaansk publisist († [[1964]]) * [[24 septimber|24]] - [[Hanna Beekhuis]], Frysk komponiste en pianiste († [[1980]]) ;oktober * [[8 oktober|8]] - [[Philippe Thys]], Belgysk hurdfytser († [[1971]]) * [[10 oktober|10]] - [[Han van Meegeren]], Nederlânsk keunstskilder en master-ferfalsker († [[1947]]) * [[13 oktober|13]] - [[Anna Maria Catharina Buma]], Frysk dichteresse († [[1963]]) ;novimber * [[7 novimber|7]] - [[Ids Roukema (Frjentsjer)|Ids Roukema]], Frysk keatser († [[1949]]) * [[16 novimber|16]] - [[Jan Herder]], Frysk kommunist en fersetsstrider († [[1978]]) * [[24 novimber|24]] - [[Cissy van Marxveldt]], Frysk berneboekeskriuwster († [[1948]]) ;datum ûnbekend * [[Émile Hoyois]], Belgysk keatser († 19??) == Ferstoarn == * [[3 jannewaris]] - [[James Halliwell-Phillipps]], Ingelsk letterkundige en folklorist (* [[1820]]) * [[19 jannewaris]] - [[Ranald S. Mackenzie]], Amerikaansk militêr (* [[1840]]) * [[9 maart]] - keizer [[Jehannes IV fan Abessynje]] (* [[1831]]) * [[30 maart]] - [[Marcus Reno]], Amerikaansk militêr (* [[1834]]) * [[26 septimber]] - [[Martin Heidegger]], Dútsk filosoof († [[1976]]) * [[28 septimber]] - [[Samuel D. Sturgis (1822-1889)|Samuel D. Sturgis]], Amerikaansk militêr (* [[1822]]) * [[8 oktober]] - [[Johann Jakob von Tschudi]], Switsersk biolooch (* [[1818]]) * [[11 oktober]] - [[James Prescott Joule]], Ingelsk natuerkundige (* [[1818]]) * [[19 oktober]] - kening [[Loadewyk I fan Portegal]] (* [[1838]]) ;''datum ûnbekend'' *[[Lytse Raven]] (''Little Raven''), opperhaad fan 'e [[Súdlike Arapaho (folk)|Súdlike Arapaho]] (* [[1810]]) ==Literatuer== ;poëzij * [[Herman Gorter]], ''[[Mei (Gorter)|Mei]]'' <small>(oerset yn it [[Frysk]] as ''Maaie'')</small> {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1889| ]] [[Kategory:19e iuw]] lbuoxg7nmi8m9cg3qi49azp988iqr4j 0 7188 1230572 1205907 2026-05-23T16:41:00Z ~2026-28570-74 58144 /* */ 1230572 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = Монгол Улс<br />Mongol Uls | namme = Mongoalje | flagge = Flag of Mongolia.svg | wapen = Coat of Arms of Mongolia.svg | lokaasje = Mongolia in its region.svg | motto = Dayar Mongol | folksliet = Bügd Nairamdakh Mongol | taal = [[Mongoalsk]] | haadstêd = Ulaanbaatar | steatsfoarm = Republyk | oerflak = 1.564.116 | pctwetter = 0,6 | ynwenners = 2.647.199 | teljier = 2010 | munt = Tugrik | muntkoade = MNT | tiidsone = +8 | feestdei = [[11 july]] | lânkoade = MNG | ynternet = .mn | tillefoan = 60 | }} [[Ofbyld:Un-mongolia.png|thumb|290px|Mongoalje]] '''Mongoalje''' as '''Mongoalië''', sûnt [[1992]] offisjeel de '''Mongoalske Steat''', is in lân yn it [[Sintraal-Aazje]]. De haadstêd is [[Ulaanbaatar]] presidint fan de republyk is sûnt [[2021]] [[Ukhnaagiin Khürelsükh]]. == Geografy == === Lizzing === Mongoalje wurdt begrinzge troch: * [[Ruslân]] yn it noarden; * [[Sina]] yn it suden. === Lânskip === [[Ofbyld:Mongolia Landscape.jpg|left|thumbnail|150px|Lânskip yn Mongoalje.]] It lânskip fan Mongoalje wurdt yn it westen domineare troch it [[Altay-berchtme]] mei piken oant 4300 meter hichte en it [[Sjangay-berchtme]] boppe de 3500 meter hichte. Heechlân tusken de 1000-1500 meter leit yn it easten. It noardeasten bestiet út [[taiga]]. It oare part is [[woastyn]] en [[steppe]], nei it suden oergeand yn de [[Gobywoastyn]]. De heechste punt yn Mongoalje is [[Küiten Pyk]] yn it ''Tavan bogd massyf'' yn it fiere westen op 4.374 meter. It streamgebiet fan Uvs Nuur Mar, dat dield wurdt mei de Tuva Republyk yn [[Ruslân]], stiet op de Wrâlderfgoedlist. It meastepart fan it lân is hiet yn de simmer en ekstreem kâld yn de winter, mei temperatuer trochsneden yn jannewaris dy't lêger lizze as -30&nbsp;°C. == Skiednis == Oant en mei de ein fan de [[midsiuwen]] giet de skiednis fan Mongoalje lykop mei dat fan it hiele steppegebiet fan Euraazje. Dizze skiednis jout it byld fan hieltyd wikseljende machtskonsintraasjes, foarme troch federaasjes fan [[nomaden|nomadestammen]]. Ferskate folken hawwe dêrby belutsen west, û.o. de [[Skyten]], [[Sarmaten]], [[Turken]], [[Mongoalen]] en [[Toengoezen]]. Healwei de [[12e iuw]] wienen de ''Mangchol'', de echte Mongoalen, in lytse stam yn it gebiet fan de Onon en de Keroelen. Besibbe stammen yn Mongoalje wienen de ''Tartaren'', dy't harren namme jûn hawwe oan de letter Turksk-Mongoalyske hearskers fan Ruslân. [[Jengis Kaan]] slagge dêryn, troch al dizze folken oan him te ûnderwurpen, de grûnslach te lizzen foar de Mongoalske wrâldmacht. Foar syn dea ferdielde hy syn ryk ûnder syn fjouwer soannen. In pakesizzer fan Jengis Kaan, [[Batoe]] stifte it Russyske Mongoalenryk fan de [[Gouden Horde]]. Yn [[1258]] waard it Kalifaat fan Bagdad troch [[Hoelagoe]] ferneatige en yn [[1279]] wie in [[Soeng-Dynasty|Soengryk]] yn Súd-Sina alhiel troch [[Koebilai-Kaan]] ferovere. Hy festige him as earste keizer fan de [[Juan-Dynasty]] Tsjin de ein fan de [[13e iuw]] wie dat Mongoalenryk útinoar fallen yn in tal selsstannige steaten. Yn [[1368]] waard de lêste Juan-keizer út Sina ferdreaun troch de Ming. De Mongoalen yn Perzje en Ruslân stapten oer op it [[islam]]ityske leauwen. Yn de súdwestlike parten fan it Mongoalenryk bleaunen de Mongoalske tradysjes it langst bewarre. Lettere feroverers as [[Timoer Lenk]] en [[Baboer]] soenen harren noch op dizze tradysjes beroppe. De [[Mantsjoe-dynasty]] wreide de Sineeske hearskippij oer Mongoalje út. Yn de [[17e iuw]] wei sprake fan in ''Binnen-Mongaalje'' en in ''Bûten-Mongoalje'', hokker ûnderskied te krijen hie mei de gebieten súdlik en noardlik fan de [[Goby-woastyn]]. It suden kaam foarfêst yn Sineeske hannen, it noarden hâlde foar in grut part har politike en kulturele selsstannigens. Bûten-Mongoalje ferklearre har yn [[1911]] by de fal fan de Mantsjoe-Dynasty selsstannich. Yn [[1919]] besette Sineeske troepen it lân. In koart skoft hearske de [[Witten (Ruslân|Witte]] generaal [[Roman von Ungern-Sterbern]], oan waans bewâld it [[Reade leger]] in ein makke soe. In Mongoalske regearing waard oansteld dy't troch de [[Sowjet-Uny]] kontrolearre waard. == Demografy == === Befolking === Etnyske Mongoalen meitsje om-ende-by 85% fan de befolking út. Hjirfan binne de [[Kalka (folk)|Kalka]] mei 90% de grutste kloft. It oare 10% omfiemje [[Buryats]], [[Dörbet|Durbet Mongoalen]] en oaren yn it noarden en [[Dariganga|Dariganga Mongoalen]] yn it easten. [[Turken|Turkske]] befolkingskloften as de ([[Kazaks]], [[Tuvans]], en Chantuu ([[Oezbeken]]) foarme de oare 7% fan de Mongoalske befolking. De rest binne etnyske [[Sinezen]]. === Talen === [[Ofbyld:Kloster zezerleg.JPG|thumb|250px|A [[Boedisme|Boedistysk]] kleaster yn [[Tsetserlech]]]] De offisjele taal fan Mongoalje is it [[Mongoalysk]] dat sprutsen wurdt troch 90% fan de befolking. Der is in grut ferskaat oan dialekten. Yn it westen fan it lân wurde [[Kazak (taal)|Kazaks]] en [[Tuvan (taal)|Tuvan]], beide [[Turkske talen]], sprutsen. Tsjintwurdich wurdt it Mongoalsk skreaun mei gebrûk fan it [[Syrillysk alfabet]], lykwols waard yn it ferline in eigen (Mongoalysk) skrift brûkt. It skrift soe offisjeel yn 1994 opnij yn gebrûk nommen wurde, mar hat noch hieltyd net plak fûn omdat de âldere generaasje it net went is te brûken. It [[Russysk]] is de meast brûkte bûtenlânske taal yn Mongoalje, folge troch it [[Ingelsk]] dat hieltyd mear opgong fynt. === Religy === Neffens de ''CIA World Factbook'' heart de helte fan de Mongoalske befolking ta it [[Boedisme|Boedistyske leauwen]], 40% hat gjin leauwen, 6% binne [[Sjamanisme|Sjamanist]], [[Bahá'í]] en [[Kristendom|Kristen]], en 4% is [[Islam|Moslim]]. [[Kategory:Mongoalje| ]] [[Kategory:Lân yn Aazje]] [[Kategory:Histoaryske Russyske koloanje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1206]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1691]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1913]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1919]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1921]] [[Kategory:Republyk]] clojpb742pzdl1ibu2lbnprfmnomq8t 1230573 1230572 2026-05-23T16:48:40Z Drewes 2754 Bewurkings fan "[[Wiki:Contributions/~2026-28570-74|~2026-28570-74]]" ([[Meidogger oerlis:~2026-28570-74|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan "Drewes". 1205907 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = Монгол Улс<br />Mongol Uls | namme = Mongoalje | flagge = Flag of Mongolia.svg | wapen = Coat of Arms of Mongolia.svg | lokaasje = Mongolia in its region.svg | motto = Dayar Mongol | folksliet = Bügd Nairamdakh Mongol | taal = [[Mongoalsk]] | haadstêd = Ulaanbaatar | steatsfoarm = Republyk | oerflak = 1.564.116 | pctwetter = 0,6 | ynwenners = 2.647.199 | teljier = 2010 | munt = Tugrik | muntkoade = MNT | tiidsone = +8 | feestdei = [[11 july]] | lânkoade = MNG | ynternet = .mn | tillefoan = 60 | }} [[Ofbyld:Un-mongolia.png|thumb|290px|Mongoalje]] '''Mongoalje''' as '''Mongoalië''', sûnt [[1992]] offisjeel de '''Mongoalske Steat''', is in lân yn it [[Sintraal-Aazje]]. De haadstêd is [[Ulaanbaatar]] en de presidint fan de republyk is sûnt [[2021]] [[Ukhnaagiin Khürelsükh]]. == Geografy == === Lizzing === Mongoalje wurdt begrinzge troch: * [[Ruslân]] yn it noarden; * [[Sina]] yn it suden. === Lânskip === [[Ofbyld:Mongolia Landscape.jpg|left|thumbnail|150px|Lânskip yn Mongoalje.]] It lânskip fan Mongoalje wurdt yn it westen domineare troch it [[Altay-berchtme]] mei piken oant 4300 meter hichte en it [[Sjangay-berchtme]] boppe de 3500 meter hichte. Heechlân tusken de 1000-1500 meter leit yn it easten. It noardeasten bestiet út [[taiga]]. It oare part is [[woastyn]] en [[steppe]], nei it suden oergeand yn de [[Gobywoastyn]]. De heechste punt yn Mongoalje is [[Küiten Pyk]] yn it ''Tavan bogd massyf'' yn it fiere westen op 4.374 meter. It streamgebiet fan Uvs Nuur Mar, dat dield wurdt mei de Tuva Republyk yn [[Ruslân]], stiet op de Wrâlderfgoedlist. It meastepart fan it lân is hiet yn de simmer en ekstreem kâld yn de winter, mei temperatuer trochsneden yn jannewaris dy't lêger lizze as -30&nbsp;°C. == Skiednis == Oant en mei de ein fan de [[midsiuwen]] giet de skiednis fan Mongoalje lykop mei dat fan it hiele steppegebiet fan Euraazje. Dizze skiednis jout it byld fan hieltyd wikseljende machtskonsintraasjes, foarme troch federaasjes fan [[nomaden|nomadestammen]]. Ferskate folken hawwe dêrby belutsen west, û.o. de [[Skyten]], [[Sarmaten]], [[Turken]], [[Mongoalen]] en [[Toengoezen]]. Healwei de [[12e iuw]] wienen de ''Mangchol'', de echte Mongoalen, in lytse stam yn it gebiet fan de Onon en de Keroelen. Besibbe stammen yn Mongoalje wienen de ''Tartaren'', dy't harren namme jûn hawwe oan de letter Turksk-Mongoalyske hearskers fan Ruslân. [[Jengis Kaan]] slagge dêryn, troch al dizze folken oan him te ûnderwurpen, de grûnslach te lizzen foar de Mongoalske wrâldmacht. Foar syn dea ferdielde hy syn ryk ûnder syn fjouwer soannen. In pakesizzer fan Jengis Kaan, [[Batoe]] stifte it Russyske Mongoalenryk fan de [[Gouden Horde]]. Yn [[1258]] waard it Kalifaat fan Bagdad troch [[Hoelagoe]] ferneatige en yn [[1279]] wie in [[Soeng-Dynasty|Soengryk]] yn Súd-Sina alhiel troch [[Koebilai-Kaan]] ferovere. Hy festige him as earste keizer fan de [[Juan-Dynasty]] Tsjin de ein fan de [[13e iuw]] wie dat Mongoalenryk útinoar fallen yn in tal selsstannige steaten. Yn [[1368]] waard de lêste Juan-keizer út Sina ferdreaun troch de Ming. De Mongoalen yn Perzje en Ruslân stapten oer op it [[islam]]ityske leauwen. Yn de súdwestlike parten fan it Mongoalenryk bleaunen de Mongoalske tradysjes it langst bewarre. Lettere feroverers as [[Timoer Lenk]] en [[Baboer]] soenen harren noch op dizze tradysjes beroppe. De [[Mantsjoe-dynasty]] wreide de Sineeske hearskippij oer Mongoalje út. Yn de [[17e iuw]] wei sprake fan in ''Binnen-Mongaalje'' en in ''Bûten-Mongoalje'', hokker ûnderskied te krijen hie mei de gebieten súdlik en noardlik fan de [[Goby-woastyn]]. It suden kaam foarfêst yn Sineeske hannen, it noarden hâlde foar in grut part har politike en kulturele selsstannigens. Bûten-Mongoalje ferklearre har yn [[1911]] by de fal fan de Mantsjoe-Dynasty selsstannich. Yn [[1919]] besette Sineeske troepen it lân. In koart skoft hearske de [[Witten (Ruslân|Witte]] generaal [[Roman von Ungern-Sterbern]], oan waans bewâld it [[Reade leger]] in ein makke soe. In Mongoalske regearing waard oansteld dy't troch de [[Sowjet-Uny]] kontrolearre waard. == Demografy == === Befolking === Etnyske Mongoalen meitsje om-ende-by 85% fan de befolking út. Hjirfan binne de [[Kalka (folk)|Kalka]] mei 90% de grutste kloft. It oare 10% omfiemje [[Buryats]], [[Dörbet|Durbet Mongoalen]] en oaren yn it noarden en [[Dariganga|Dariganga Mongoalen]] yn it easten. [[Turken|Turkske]] befolkingskloften as de ([[Kazaks]], [[Tuvans]], en Chantuu ([[Oezbeken]]) foarme de oare 7% fan de Mongoalske befolking. De rest binne etnyske [[Sinezen]]. === Talen === [[Ofbyld:Kloster zezerleg.JPG|thumb|250px|A [[Boedisme|Boedistysk]] kleaster yn [[Tsetserlech]]]] De offisjele taal fan Mongoalje is it [[Mongoalysk]] dat sprutsen wurdt troch 90% fan de befolking. Der is in grut ferskaat oan dialekten. Yn it westen fan it lân wurde [[Kazak (taal)|Kazaks]] en [[Tuvan (taal)|Tuvan]], beide [[Turkske talen]], sprutsen. Tsjintwurdich wurdt it Mongoalsk skreaun mei gebrûk fan it [[Syrillysk alfabet]], lykwols waard yn it ferline in eigen (Mongoalysk) skrift brûkt. It skrift soe offisjeel yn 1994 opnij yn gebrûk nommen wurde, mar hat noch hieltyd net plak fûn omdat de âldere generaasje it net went is te brûken. It [[Russysk]] is de meast brûkte bûtenlânske taal yn Mongoalje, folge troch it [[Ingelsk]] dat hieltyd mear opgong fynt. === Religy === Neffens de ''CIA World Factbook'' heart de helte fan de Mongoalske befolking ta it [[Boedisme|Boedistyske leauwen]], 40% hat gjin leauwen, 6% binne [[Sjamanisme|Sjamanist]], [[Bahá'í]] en [[Kristendom|Kristen]], en 4% is [[Islam|Moslim]]. [[Kategory:Mongoalje| ]] [[Kategory:Lân yn Aazje]] [[Kategory:Histoaryske Russyske koloanje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1206]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1691]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1913]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1919]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1921]] [[Kategory:Republyk]] hd3f6hxjpry01xyljj1gnkm33i9ptfl 0 28545 1230583 1111578 2026-05-23T22:13:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 ek fuort 1230583 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:1-NATUURMUSEUM SANJES steur nijewier.jpg|thumb|350px|De 'Steur fan Nijewier' útstald yn Boarters- en Bistepark SanjesFertier]] De '''Steur fan Nijewier''' wie de [[steur (fisk)|steur]] ''(Acipenser sturio)'' dy't earst yn de grêften fan [[Dokkum]] sjoen waard en op [[7 septimber]] [[1860]] yn de [[opfeart]] fan [[Nijewier]] fongen waard. It bist hie him grif mei in boat skutte litten yn de Nijewierster Feart. Dat smelle wetter gie foarby Nijewier oer yn de [[Alde Peazens]] en waard drok befearn troch [[skûtsje]]s. Begjin septimber [[1860]] gie yn de omkriten fan Nijewier praat oer in ''ontzaggelijk groote visch'' dy't yn de [[Peazens (wetter)|Peazens]] sjoen wêze soe. Op 5 septimber waard er yn de [[Nijwierster Opfeart]] sinjalearre. In keppel manlju besocht it bist de oare deis te fangen. Op tongerdei 6 septimber mislearre it trochdat kneppels en [[heafoarke]]n net geskikt blieken. De oare deis, freed 7 septimber, middeis om ien oere krige men him te pakken. De Nijewierster Feart waard ôfsetten mei [[eide]]n en koalsiedsekken en it bist waard fan de iene kant nei de oare jage om him ôf te mêdzjen. Uteinlik slagge it Klaas de smid om him op de wâl te krijen. It noch libbene bist waard woegen en metten. De lingte wie 2,60 m., de omfang 1,117 [[jellen]] en hy woech 80 ''Nederlandsche ponden'' (dat is yn it [[metrysk stelsel]] fan no 80 kg). De steur waard waard in skoft útstald yn in mei wetter folde [[pream]] sadat eltsenien him besjen koe. In pear dagen letter wie er dea. It fleis, en faaks ek de [[kaviaar]], waard ferkocht oan begoedige [[Kollum]]ers. De hûd waard drûge en opstoppe mei reid. Op it plak fan de kiuwen waard reade baai (reade [[tabak]]) stoppe. It opstoppe bist hat oant [[1974]] op in pear skreagen yn de eardere [[trochreed]] fan Nijewier hongen, foar kafee 'De Steur' oer. Doe't de trochreed ôfbrutsen waard krige de fisk yn de santiger jierren in plakje yn doarpshûs 'Nij Sion'. It bist waard earst profesjoneel preparearre, de reiden stutsen der ommers oan alle kanten út. Nei de ferbou fan "Nij Sion" yn 2011 hie de fisk gjin fêst plak mear, mar 26 maart 2013 waard er nei it [[Natuermuseum Bruinenberg]] yn [[Dierepark SânjesZoo]] ûnder [[De Westereen]] brocht, dêr't er in fêst plak hie.<ref>[http://niawier-wetsens.nl/dat_1/2013/2013%20mei%20Doarpskrante.pdf Doarpskrante fan Nijewier]</ref> De steur is in soarte fan [[symboal]] fan Nijewier wurden. By in grutte útslaande [[brân]] yn Dierepark SânjesZoo, dy't it haadgebou op [[20&nbsp;maaie]] [[2026]] folslein yn 'e jiske lei, baarnde de hiele kolleksje fan it Natuermuseum Bruinenberg op. Ek de Steur fan Nijewier gie ferlern.<ref>{{Aut|Ligthart, Jan}}, ''"Der is neat mear. Unfoarstelber"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 23 maaie 2026, s. 3.</ref> {{boarnen|boarnefernijing= * [[Ljouwerter Krante]], 10 septimber 1860 en 31 maaie 2008 side 5 <references/> }} [[Kategory:Nijewier]] [[Kategory:Barren yn 1860]] [[Kategory:Bist stoarn yn 1860]] kdl2tkcpk785jgjjz9bje1znfzidr7d 0 41604 1230571 1221119 2026-05-23T15:53:13Z Dondersmooi 57338 Werom sette fan ferzje 1221119 fan [[Special:Contributions/KenntnisseSchüler]] ([[Meidogger_oerlis:KenntnisseSchüler]]) 1230571 wikitext text/x-wiki De '''Steat fan de Nederlannen''', yn it koart ''de [[Steat]]'', is de juridyske term foar de oerheid fan it [[Keninkryk fan de Nederlannen]] en [[Nederlân]] as [[rjochtspersoan]]. De 'Steat fan de Nederlannen' slút ferdraggen, hat besittingen, docht wurk, jout opdrachten en kin yn [[rjochtssaak|rjochtssaken]] optrede. De term komt in soad foar yn offisjele stikken. [[kategory:Steatsrjocht]] [[Kategory:Nederlân]] pdvjiq7jjko81htp901yzssbesz7r4k 0 47784 1230589 1228937 2026-05-23T22:45:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1230589 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = Wyatt Earp portrait.png | ôfbyldingstekst = Wyatt Earp mei 39 jier. | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = Wyatt Berry Stapp Earp | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = [[19 maart]] [[1848]] | berteplak = [[Monmouth (Illinois)|Monmouth]] ([[Illinois (steat)|Illinois]]) | stoarn = [[13 jannewaris]] [[1929]] | stjerplak = [[Los Angeles]] ([[Kalifornje]]) | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]<br> [[File:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]] | regionale identiteit = | berop/amt = û.o. [[plysjeman]], [[fuorman]], <br>[[útsmiter (berop)|útsmiter]], [[bordeel]]hâlder | aktyf as = | jierren aktyf = [[1866]] – [[1910]] | reden bekendheid = ● [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]]<br>● [[kultureel ikoan|ikoan]] fan it [[Wylde Westen]] | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = [http://www.wyattearp.net/ www.wyattearp.net] }} '''Wyatt Earp''' ([[útspr.]]: ['wa:iət œɹp], likernôch: "<u>ûaai</u>-jut urp"; folút: '''Wyatt Berry Stapp Earp'''; [[Monmouth (Illinois)|Monmouth]] ([[Illinois (steat)|Illinois]]), [[19&nbsp;maart]] [[1848]] – [[Los Angeles]], [[13&nbsp;jannewaris]] [[1929]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[plysjeman]] en [[revolverman]] dy't yn 'e tiid fan it [[Wylde Westen]] [[sheriff]] of [[marshal (plysje)|marshal]] wie yn rouwe plakken oan 'e [[Amerikaanske frontier|Amerikaanske ''frontier'']], lykas [[Wichita (Kansas)|Wichita]], [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]] en [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]]. Hy late in ûngeduerich [[libben]] en wie fierders ek [[fuorman]], [[jacht (aktiviteit)|jager]] op [[Amerikaanske bizon|bizons]], [[útsmiter (berop)|útsmiter]], eigner fan ferskate [[saloon]]s, [[gokker]], [[bordeel]]hâlder, [[goudsiker]] en [[skiedsrjochter]] by [[bokswedstriden]]. Earp waard ferneamd doe't er yn [[1881]] yn Tombstone mei syn [[bruorren]] [[Virgil Earp|Virgil]] en [[Morgan Earp|Morgan]] en syn freon [[Doc Holliday]] yn 'e [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] trije [[bandyt|banditen]] [[dea]]skeat dy't leden wiene fan 'e [[binde]] [[The Cowboys (Cochise County)|The Cowboys]]. Doe't de binde neitiid [[wraak]] naam, fierde Earp mei [[famylje (besibskip)|famyljeleden]] en freonen in skoft lang in [[fendetta]] tsjin harren, dy't bekend waard as de [[Earp Vendetta Ride]]. Letter makke Earp syn fortún ûnder de [[Goudkoarts fan Klondike]] en sette er him nei wenjen yn [[Kalifornje]], dêr't er úteinlik yn 'e [[âlderdom]] fan 80 jier [[stoar]] sûnder ea yn in sjitpartij [[ferwûne]] rekke te wêzen. Tsjin dy tiid wied er in [[kultureel ikoan|ikoan]] fan it [[Wylde Westen]] wurden as de taaiste en deadlikste [[revolverman]] fan syn tiid, in byld dat noch oanfitere waard troch de fierhinne [[fiktive]] [[biografy]] dy't yn [[1931]] fan him ferskynde. Neitiid hat Earp syn [[libben]] ûnderwerp west fan withoefolle [[film]]s, [[tillefyzjeprogramma's]], [[biografy]]en en [[roman]]s. ==Libben== ===Jonkheid=== Wyatt Earp waard yn [[1848]] [[berne]] yn [[Monmouth (Illinois)|Monmouth]], yn it [[west]]like part fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Illinois (steat)|Illinois]], as de [[soan]] fan [[Nicholas Porter Earp]] ([[1813]]-[[1907]]) en dy syn twadde [[oarehelte|frou]] Virginia Ann Cooksey ([[1821]]-[[1893]]). Syn [[heit]] hie yn 'e [[Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch]] fochten, en de jonge Wyatt waard ferneamd nei syn heite [[ofsier|superieur]] út dy tiid, [[kaptein (rang)|kaptein]] Wyatt Berry Stapp fan 'e 2e Kompanjy Frijwilligers te Pearde fan Illinois. Earp wie fan mingd [[Ingelsen|Ingelsk]] en [[Ulstersen|Ultsersk]] (d.w.s. [[Noard-Ierlân|Noardiersk]] [[protestantsk]]) [[etnyske groep|etnysk]] [[komôf]]. Hy hie in âldere [[healbroer]], [[Newton Earp]] ([[1837]]-[[1928]]), út it eardere [[houlik]] fan syn heit, en ek in âldere [[healsuster]], Mariah Ann Earp, dy't lykwols as [[poppe]] fan tsien [[moanne (tiid)|moannen]] yn [[1839]] kommen wie te [[ferstjerren]]. Fierders hied er fjouwer folle [[bruorren]]: [[James Earp|James]] ([[1841]]-[[1926]]), [[Virgil Earp|Virgil]] ([[1843]]-[[1905]]), [[Morgan Earp|Morgan]] ([[1851]]-[[1882]]) en [[Warren Earp|Warren]] ([[1855]]-[[1900]]), mei dêropta trije folle [[suster]]s, Martha ([[1845]]-[[1856]]), Virginia ([[1858]]-[[1861]]) en Adelia ([[1861]]-[[1941]]). [[File:Wyatt-earp-mother.jpg|left|thumb|200px|Wyatt Earp mei syn [[mem]], Virginia Ann Cooksey Earp, omtrint [[1856]].]] Yn [[maart]] [[1849]] of mooglik begjin [[1850]] joech Nicholas Earp him mei sa'n hûndert oaren by in [[karavaan]] fan [[kapwein]]en dy't dwers troch [[Noard-Amearika]] op [[Kalifornje]] oan soe, dêr't op dat stuit de [[Kalifornyske Goudkoarts]] geande wie. It wie Nicholas der lykwols om te dwaan en fyn dêr goede [[lânbou]]grûn ynstee fan [[goud]]. Hy besleat dêrom te [[ferfarren]] nei de omkriten fan [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]], yn it súdlike diel fan 'e steat. Underweis nei it westen waard syn dochter Martha lykwols [[sykte|siik]], dy't net wer opbetterje en úteinlik ferstjerre soe. De Earps joegen dêrom de reis nei it westen op en fêstigen har yn 'e steat [[Iowa]], dêr't se in [[boerespultsje]] stiften op 11&nbsp;[[km]] noardeastlik fan 'e stêd [[Pella (Iowa)|Pella]]. Dêre brocht Wyatt Earp syn [[jonkheid]] troch. Under de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]-[[1865]]) fungearre Nicholas Earp, mei syn [[militêr]]e eftergrûn, as rekruteur foar it [[Noardlike Leger]] en as [[sersjant-ynstrukteur]] foar [[kompanjy (militêre ienheid)|militêre ienheden]] dy't yn 'e omkriten fan Pella oprjochte waarden. Wyatt syn healbroer Newton en syn âldere bruorren James en Virgil namen tsjinst en fochten oan 'e Noardlike kant yn 'e [[boargeroarloch]], wylst Wyatt en syn jongere bruorren Morgan en Warren efterbleaune om thús it [[boer]]ewurk te berêden. Wyatt wie noch mar trettjin jier doe't de oarloch útbriek, wat fierstente jong wie om tsjinst te nimmen, mar likegoed besocht ferskate kearen om fan hûs fuort te rinnen en [[soldaat]] te wurden. Eltse kear spoarde syn heit him lykwols op en sleepte him mei werom nei hûs. James rekke slim [[ferwûne]] by gefjochten yn 'e omkriten fan [[Frederickstown (Missoery)|Frederickstown]], yn [[Missoery (steat)|Missoery]], en kaam yn 'e [[simmer]] fan [[1863]] thús. Newton en Virgil fochten mei yn ferskate [[fjildslaggen]] yn [[Firginia]]. [[File:Wyatt_Earp_House.jpg|right|thumb|250px|It hûs fan 'e Earps by [[Pella (Iowa)]].]] ===Iere jierren=== Op [[12&nbsp;maaie]] [[1864]] organisearre Nicholas Earp in nije karavaan kapweinen en sette nei in fertraging fan hast fyftjin jier mei syn [[húshâlding]] de [[reis]] nei it westen fuort. De Earps kamen op [[17 desimber]] [[1864]] oan yn [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]], dêr't Newton en Virgil har nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch, yn [[april]] [[1865]], by harren joegen. Yn 'e [[simmer]] fan [[1865]] fûn Virgil [[wurk]] as [[koetsier]] foar de [[postkoets]]en fan [[Phineas Banning]] yn [[Imperial Valley (Kalifornje)|Imperial Valley]], en de doe sechstjinjierrige Wyatt holp him dêrby. Yn 'e [[maityd]] fan [[1866]] gie Wyatt op eigen manneboet oan 'e slach by in [[fuormanderij]], wêrnei't er twa jier lang mei [[hynder-en-wein]] [[fracht]] [[ferfier]]de fan [[Wilmington (Los Angeles)|Wilmington]] by [[Los Angeles]] oer San Bernardino en [[Las Vegas]] nei [[Salt Lake City]] en werom. Yn 'e maityd fan [[1868]] waard er ynhierd om nedichheden foar de oanlis fan it [[spoarwei|spoar]] fan 'e [[Union Pacific Railroad]] oan te fieren nei de spoarein yn it [[Territoarium Wyoming]]. It wie yn dy tiid dat Earp sawol it [[gokken]] as it [[boksen]] oanlearde. Op [[4&nbsp;july]] [[1868]] of [[1869]] spile er foar it earst foar [[skiedsrjochter]] by in gefjocht tusken de [[bokser]]s [[John Shanssey]] en [[Mike Donovan (bokser)|Mike Donovan]] yn [[Cheyenne (Wyoming)]]. Underwilens wie de húshâlding Earp wer weromferfearn fan Kalifornje nei it easten, dêr't Wyatt syn heit Nicholas yn [[Lamar (Missoery)]] de pleatslike [[plysje]] (''constable'') waard. Wyatt joech him dêr yn [[1869]] wer by de famylje. Syn heit naam op [[17&nbsp;novimber]] [[1869]] ûntslach as plysje om ynstee [[rjochter]] te wurden. Wyatt waard doe yn syn plak beneamd as ''constable''. Tsjin 'e ein fan dat jier kaam er yn 'e kunde mei Urilla Sutherland (±[[1849]]-[[1870]]), de [[dochter]] fan 'e pleatslike [[hotel]]eigner William Sutherland en dy syn frou Permelia, dy't út [[New York-Stêd]] wei nei Lamar ferfearn wiene. Wyatt en Urilla [[troud]]en op [[10&nbsp;jannewaris]] [[1870]], en kochten yn [[augustus]] fan dat jier foar [[$]]50 in eigen hûs yn Lamar. Tsjin dy tiid wie Urilla [[yn ferwachting]], mar ear't se it [[bern (persoan)|bern]] te wrâld bringe koe, stoar se oan tyfus. [[File:Urilla_Sutherland.jpg|left|thumb|180px|Urilla Sutherland, de earste [[oarehelte|frou]] fan Wyatt Earp.]] Nei de [[dea]] fan syn frou rekke it mei Wyatt Earp yn in delgeande spiraal. As ûnderdiel fan syn wurk as ''constable'' wie it syn taak om in soarte fan [[kontribúsje]] te ynjen, dêr't de pleatslike skoallen fan betelle waarden, mar yn [[maart]] [[1871]] waard er troch de [[oerheid]] fan [[Barton County (Missoery)|Barton County]] foar de [[rjochter]] dage op 'e beskuldiging dat er de kontribúsje wol ine mar nea ynlevere hie. Fjirtjin dagen letter folge der in nije [[rjochtsaak]], tsjin him oanspand troch in James Cromwell, dy't bewearde dat Earp offisjele [[dokumint]]en [[falskheid yn geskrifte|ferfalske]] hie oer de hichte fan in [[jild]]bedrach dat Cromwell oan him betelle hie. De [[rjochtbank]] joech Cromwell gelyk en [[konfiskaasje|lei beslach]] op Earp syn [[meanmasine]], dy't likernôch it ferskil wurdich wie tusken it bedrach dat Cromwell oan Earp betelle hie en it bedrach dat Earp by it stedsbestjoer ynlevere hie. Op [[28 maart]] [[1871]] waarden Earp, in Edward Kennedy en in John Shown beskuldige fan it [[dieverij|stellen]] fan twa [[hynder]]s fan in William Keys. Earp waard dêrfoar op [[6&nbsp;april]] [[arrestaasje|arrestearre]] troch de [[U.S. marshal]] J.G. Owens. Nei twa moannen yn [[foararrest]] sitten te hawwen yn ôfwachting fan 'e behanneling fan 'e [[rjochtsaak]], ûntsnapte Earp troch in gat yn it [[dak]] fan syn [[sel (finzenis)|sel]] en pykte út nei [[Peoria (Illinois)|Peoria]], yn Illinois. Dêr soed er him neffens syn [[biograaf]] [[Stuart N. Lake]] yn 'e [[winter]] fan [[1871]] op [[1872]] ûnderholden hawwe mei de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] op [[Amerikaanske bizon|bizons]], mar Earp wenne yn Peoria yn it hûs fan 'e [[madam]] Jane Haspel, dy't in [[bordeel]] hie, en hy waard trije kear (yn [[febrewaris]], [[maaie]] en [[septimber]] [[1872]]) arrestearre foar "it hâlden fan en oanwêzich wêzen yn in [[bordeel|kweaferneamd hûs]]". De arrestaasje fan [[10&nbsp;septimber]] soe neffens in [[artikel (publikaasje)|artikel]] yn 'e ''Peoria Daily National Democrat'' plakfûn hawwe op in driuwend bordeel mei as namme de ''Beardstown Gunboat''. Dat bordeel soed Earp sels dreaun hawwe mei in Sally Heckell, dy't harsels syn frou neamde. ===Begjin fan 'e leginde=== Der binne oanwizings dat Earp yn [[1873]] en [[1874]] wer troch de tiid kaam mei it bejeien fan bizons. Begjin [[1874]] ferhuze er nei [[Wichita (Kansas)|Wichita]], yn [[Kansas]], dêr't de registraasje fan arrestaasjes út dy tiid bewiist dat der fan begjin [[1874]] oant mids [[1876]] in Sally Earp wie dy't in bordeel dreau mei Bessie, de frou fan Wyatt syn broer James. It liket der sadwaande op dat Earp yn dy dagen de kost fertsjinne as [[poaier]], mar [[histoarikus]] [[Robert Gary L. Roberts]] mient dat it wierskynliker is dat er fungearre as [[útsmiter (berop)|útsmiter]] en it runnen fan it bordeel oan syn 'frou' oerliet. Wichita wie yn dy tiid de westlike útein fan it [[spoarwegen|spoar]], dy't as bestimming fungearre foar [[feedriuwerij|it opdriuwen fan fee]] út [[Teksas]] wei, dat dêr op 'e [[trein]] nei de [[slachthûs|slachthuzen]] yn [[St. Louis]] en [[Chicago]] set waard. As it fee arrivearre, rûn de stêd fol mei [[dronkenskip|dronken]] [[cowboy]]s dy't allegear [[fjoerwapen]]s by harren hiene en de ein fan harren lange [[reis]] fiere woene. Sadwaande wie der in protte wurk foar de [[plysje]] om it spul yn 'e stringen te hâlden. [[File:Wyatt_Earp_1869.png|right|thumb|250px|Wyatt Earp mei 21 jier ([[1869]]).]] Op [[21&nbsp;april]] [[1875]], nei de [[ferkiezing]] fan in Mike Meagher as [[marshal (plysje)|marshal]], waard Wyatt Earp formeel beneamd ta helpmarshal, mei in [[salaris]] fan $100 yn 'e moanne. Dêrnjonken wurke er ek as [[krûpeur]] fan [[faro (kaartspul)|faro]] yn in pleatslike [[saloon]]. Doe't er yn [[1876]] belangstelling toande foar it [[amt (Funkenentladungen)|amt]] fan marshal, waard er der troch in eardere marshal, Bill Smith, yn it iepenbier fan beskuldige dat it inkeld syn bedoeling wie om as marshal syn bruorren [[nepotisem|baantsjes as helpmarshal]] te besoargjen. Dêrop briek tusken Earp en Smith [[slaanderij]] út, en dat late derta dat marshal Meagher twongen wie om Earp op [[2&nbsp;april]] [[1876]] út syn funksje as helpmarshal te setten. Nei't er dat jiers op 'e nij keazen waard ta marshal woe Meagher Earp op 'e nij as helpmarshal oanstelle, mar de [[gemeenteried]] fan Wichita wie dêr ferdield oer, en de saak rekke yn in ympasse. Doe't Earp syn broer James letter dat jier in bordeel iepene yn [[Dodge City (Kansas)]], ferliet Earp Wichita om dêrhinne te gean. Yn [[1876]] naam Dodge City de funksje as feestedsje oan 'e westlike útein fan it spoar en de noardlike útein fan it [[Chisolm Trail]] út [[Teksas]] wei oer fan Wichita. Earp arrivearre dus op in opportún momint yn Dodge City, dêr't er yn [[maaie]] fan dat jier helpmarshal waard ûnder marshal Larry Deger. Der binne oanwizings dat Earp de winter fan [[1876]] op [[1877]] trochbrocht yn [[Deadwood (Súd-Dakota)]], in oar plak dat om dy tiid hinne in grutte [[befolking]]sgroei trochmakke. Yn elts gefal wied er oan 'e ein fan [[1877]] net mear helpmarshal yn Dodge City, want doe't yn [[oktober]] fan dat jier de [[bandyt]] [[Dave Rudabaugh]] in konstruksjekamp fan 'e [[Atchison, Topeka & Santa Fe Railway]] berôve en nei it suden flechte, krige Earp in tydlike oanstelling as [[U.S. marshal]] om efter de man oan te gean. Earp efterfolge Rudabaugh oer in ôfstân fan likernôch 640&nbsp;[[km]] nei [[Fort Griffin (Teksas)|Fort Griffin]], oan 'e [[rivier]] de [[Brazos (rivier)|Brazos]] yn Teksas. Dêr kaam er yn 'e kunde mei de [[gokker]] [[Doc Holliday]], dy't mei Rudabaugh [[kaartspul|kaartspile]] hie. Dyselde fertelde him dat Rudabaugh wer weromgien wie dat út nei Kansas. [[File:Wyatt_Earp_und_Bat_Masterson_1876.jpg|left|thumb|200px|[[Bat Masterson]] (l.) en Wyatt Earp (rj.) yn [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]] yn [[1876]].]] Sadwaande kearde Earp yn 'e maityd fan [[1878]] sûnder wat bedijd te hawwen werom yn Dodge City, dêr't er op fersyk fan [[boargemaster]] [[James H. Kelley|James H. "Dog" Kelley]] de funksje fan helpmarshal wer op him naam, diskear ûnder marshal [[Charlie Bassett]]. Dy simmer doeken Doc Holliday en [[Big Nose Kate]], mei wa't er [[oer de putheak trouwe|oer de putheak troud]] wie, op yn Dodge City. Yn dyselde snuorje arrivearre der ek in kloft Teksaanske [[cowboys]] yn 'e stêd, oanfierd troch in Ed Morrison, dy't al sjittende troch Front Street [[fjouwersprong (hynstegong)|fjouweren]], de [[Long Branch Saloon]] yngiene, dêr de boel [[fandalisme|fandalisearren]] en oare [[klant]]en lestichfoelen. Earp kaam op it trelit ôf, mar doe't er yn 'e [[saloon]] kaam, wiene der in stikmannich [[fjoerwapen]]s op him rjochte. Holliday, dy't efteryn 'e saak oan it kaartspyljen wie, sette doe syn eigen [[revolver]] Morrison tsjin 'e [[holle]] oan, wêrmei't er dyselde en syn trewanten twong om harren oer te jaan. Earp sei neitiid altyd dat Holliday him dêrmei sûnder mis it libben rêden hie, en de beide mannen waarden goede freonen. Yn syn tiid yn Dodge City kaam Earp ek yn 'e kunde mei [[Bat Masterson]], dy't dêr krekt as hy as helpmarshal tsjinne, en fierders mei Bat syn broer [[James Masterson]], de [[gokker]] [[Luke Short]] en de [[prostituee]] [[Mattie Blaylock]] ([[1850]]-[[1888]]), mei wa't er yn [[1881]] oer de putheak troude. Op [[26&nbsp;july]] [[1878]] wie der wer opskuor yn Dodge City, wêrby't George Hoyt en guon oare dronken cowboys yn it wylde wei om harren hinne begûnen te sjitten mei harren revolvers. Dat nimmen dêrby ferwûne rekke wie klearebare lok. Doe't Earp en Bat Masterson op it trelit ôfkamen, naaide de cowboys út. Wylst se de [[brêge]] oer de rivier de [[Arkansas (rivier)|Arkansas]] oerstieken, waard Hoyt yn syn [[skonk]] rekke troch in [[kûgel]] en foel er fan syn hynder. Earp bewearde jierren letter foar syn [[biograaf]] Stuart N. Lake oer dat er Hoyt yn it fizier krigen hie tsjin it [[ljocht]] fan 'e [[sinne-opgong|opkommende sinne]] en dat er de man deasketten hie. Neffens de ''Dodge City Times'' wie Hoyt lykwols inkeld ferwûne rekke en stoar er yn [[augustus]] fan dat jier nei de [[amputaasje]] fan syn oansketten skonk oan [[kâldfjoer]]. [[File:Celia_ann_mattie_blaylock.jpg|right|thumb|200px|[[Mattie Blaylock]], de twadde [[oarehelte|frou]] fan Wyatt Earp.]] ===Nei Tombstone=== Yn [[1879]] ûntfong Earp in [[brief]] fan syn âldere broer [[Virgil Earp|Virgil]], dy't plysjeman yn [[Prescott (Arizona)|Prescott]] wie, yn it [[Territoarium Arizona]]. Yn dat brief fertelde Virgil oer de mooglikheden yn it stedsje [[Tombstone (Arizona)]], dat op dat stuit te krijen hie mei in befolkingseksploazje fanwegen de ûntdekking dat dêr grutte hoemannichten [[sulver]] yn 'e grûn sieten. Begjin [[septimber]] [[1879]] naam Earp [[ûntslach]] as helpmarshal yn Dodge City, wêrneit'er mei [[Mattie Blaylock]], syn broer [[James Earp|James]] en dy syn frou Bessie oer [[Las Vegas]] nei [[Arizona]] reizge. Yn Las Vegas joegen Doc Holliday en Big Nose Kate har by it selskip, en yn Prescott heakke ek Virgil Earp oan, dy't beneamd wie ta plakferfangend [[U.S. marshal]] foar súdeastlik Arizona. Se arrivearren op [[1&nbsp;desimber]] yn Tombstone, dêr't Wyatt en James Earp yn 't earstoan sulver besochten te finen en in [[postkoets]]tsjinst oprjochtsje woene. Doe't harren [[ynvestearring]]s allegear op 'e non rûnen, fûn Wyatt Earp yn [[april]] of [[maaie]] [[1880]] wurk as [[byrider (postkoets)|byrider]] op 'e postkoetsen fan [[Wells Fargo]]. Dy simmer arrivearren de bruorren [[Morgan Earp|Morgan]] en [[Warren Earp]] ek yn Tombstone. Op [[25 july]] [[1880]] rôp [[kaptein (rang)|kaptein]] Joseph H. Hurst fan it [[Amerikaanske Leger]] de help fan Virgil Earp yn dy syn hoedanichheid fan plakferfangend U.S. marshal yn foar it opspoaren fan seis leger[[mûldier]]en dy't stellen wiene út [[Fort Rucker (Arizona)|Camp Rucker]]. Virgil frege dêrby syn bruorren Wyatt en Morgan en Marshall Williams, in agint fan Wells Fargo, om help. Fiifresom fûnen se de mûldieren werom op 'e [[pleats|ranch]] fan in [[Frank McLaury]], dy't ien fan 'e lieders wie fan in [[binde]] dy't [[The Cowboys (Cochise County)|The Cowboys]] neamd waard. (Yn dy tiid waard de term 'cowboy' brûkt foar banditen, wylst [[feedriuwer]]s "''cattle herders''" neamd waarden.) Behalven de bisten fûnen se ek in [[brânizer]] dat brûkt wie om it [[brânmerk]] "U.S." te feroarjen yn "D.8." Hoewol't it om in earnstich [[misdriuw]] gie, mei't de mûldieren eigendom fan 'e Amerikaanske oerheid wiene, sleaten kaptein Hurst en McLaury in [[kompromis]] op betingst dat de bisten weromjûn wurde soene. The Cowboys kamen lykwols sûnder de mûldieren op it ôfsprutsen plak opdaagjen en laken Hurst en de Earps út. Neitiid uteren se ferskate [[bedriging (misdriuw)|deadsbedrigings]] oan it adres fan 'e Earps. [[File:Tombstone year 1881.jpg|left|thumb|250px|[[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] yn [[1891]].]] Op [[28 july]] [[1880]] waard Wyatt Earp troch [[sheriff]] [[Charles A. Shibell|Charlie Shibell]] oansteld as [[helpsheriff]] foar it eastlike part fan [[Pima County (Arizona)|Pima County]], dêr't Tombstone lei. Syn [[baan (wurk)|baan]] as byrider foar Wells Fargo droech er doe oer oan syn broer Morgan. It amt fan helpsheriff wie lukratyf, mei't de helpsheriff ek [[belesting]]ynder wie en hy 10% fan 'e ine [[belesting]]s sels hâlde mocht (wat delkaam op in jier[[salaris]] fan $40.000, of yn hjoeddeisk jild sa'n $975.000). Op [[28&nbsp;oktober]] [[1880]] rekke [[Fred White (marshal)|Fred White]], de [[marshal (plysje)|marshal]] fan Tombstone, troch in [[ferdwaalde kûgel]] deadlik ferwûne doe't er te neare [[nacht]] in groepke dronken feestfierders delbêdzje woe dy't besochten de [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]] del te sjitten. Hoewol't Wyatt Earp op dat stuit gjin [[fjoerwapen]] by him hie, gied er der daliks op ta en liende er in pistoal fan [[Fred J. Dodge|Fred Dodge]]. Dêrmei hufte er [[Curly Bill Brocius]] yn it [[gesicht]], de man dy't by fersin White yn 'e [[ûnderbúk]] sketten hie. Earp en syn broer Virgil brochten Brocius, dy't in lid fan The Cowboys wie, letter dy deis oer nei [[Tucson]], wêrmei't se him mooglik rêden fan in [[lynchen|lynchpartij]], mei't White yn Tombstone tige populêr wie. Neitiid waard Virgil njonken syn amt as plakferfangend U.S marshal ek oansteld as de stedsmarshal fan Tombstone. By de ferkiezings foar it amt fan sheriff fan Pima County, yn [[novimber]] [[1880]], naam de sittende sheriff, Charlie Shibell, in [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokraat]], it op tsjin 'e [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske]] útdager [[Robert H. Paul|Bob Paul]]. Mei't de krite sterk Republikeinsksinnich wie, waard ferwachte dat Paul Shibell maklik ferslaan soe. The Cowboys wiene lykwols op 'e hân fan Shibell, en soargen der mei [[stimbusfraude]] foar dat Shibell syn funksje mei in marzje fan 54 stimmen behold. Paul focht dy útslach oan, en Earp, dy't sels ek in Republikein wie, naam ûntslach as helpsheriff om him dêrby te helpen. Shibell stelde foar him yn 't plak de Demokraat [[Johnny Behan]] oan. Uteinlik waard Paul yn [[april]] [[1881]] yn it gelyk steld, mar hoewol't er doe sheriff fan Pima County waard, koed er Earp net syn âlde funksje weromjaan, mei't per [[1&nbsp;jannewaris]] [[1881]] [[Cochise County (Arizona)|Cochise County]] ûntstien wie út it eastlike part fan Pima County, sadat Tombstone en omkriten doe net mear ta de [[jurisdiksje]] fan Paul hearden. Foar de nije posysje fan sheriff fan Cochise County hiene sawol Earp as Behan belangstelling. Under de [[rjochtsaak]] nei de [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] tsjûge Earp lykwols dat hy en Behan it op in akkoartsje goaid hiene: Earp loek him werom, en sadree't Behan sheriff wurden wie, soed er Earp as helpsheriff beneame. Behan waard yn [[febrewaris]] [[1881]] yndie sheriff, mar hy briek syn ûnthjit en beneamde Harry Woods, in foaroansteand Demokraat, as helpsheriff. Doe't Behan ûnder de [[eed]] oer dy kwestje befrege waard, ûntstried er earst dat er in oerienkomst sletten hie mei Earp, mar letter joech er ta dat it dochs wier wie. Neffens him hied er neitiid syn wurd brutsen fanwegen in foarfal dat koart foar syn oanstelling plakhie. Der wie nammentlik mear as in jier earder in hynder fan Earp stellen, en begjin [[1881]] waard Earp trochdien dat dat bist yn it besit wie fan [[Ike Clanton]], in lid fan The Cowboys, en dy syn broer [[Billy Clanton]]. Earp en Doc Holliday rieden nei de ranch fan 'e Clantons ta en hellen ûnderweis Behan yn in [[kapwein]] yn, dy't Ike Clanton in [[daging]] foar in rjochtsaak besoargje soe dy't neat mei de kwestje fan it stellen hynder út te stean hie. Neffens Earp joech Billy Clanton it hynder daliks werom sadree't hy en Holliday op 'e ranch oankamen, mar neffens Behan hie Earp tsjin Billy Clanton sein dat sheriff Behan ûnderweis wie om 'e Clantons op te pakken foar hynstedieverij. Om't er de sheriff yndie oankommen sjen koe, joech Billy Clanton doe sûnder fierder tsjinakseljen it hynder werom. Troch dat [[bedroch]] wiene sawol Behan as de Clantons yn [[ferlegenheid]] brocht, en dêrom woe Behan neitiid net mear mei Earp gearwurkje. [[File:Josephine-Sarah-Marcus-c1881.jpg|right|thumb|200px|[[Josephine Earp|Josephine Sarah Marcus]], de trêde [[oarehelte|frou]] fan Wyatt Earp.]] Njonken dat beropsmjittige skeel wie der ûnderwilens ek op it persoanlike flak in konflikt tusken de 32-jierrige Earp en de 35-jierrige Behan ûntstien, mei't beide mannen belangstelling hiene foar deselde 18-jierrige [[frou]], in [[Josephine Earp|Josephine Sarah Marcus]] ([[1861]]-[[1944]]). Neffens eigen sizzen wie dy op [[1&nbsp;desimber]] [[1879]] yn Tombstone oankommen as lid fan it [[teäterselskip]] fan [[Pauline Markham]], mar hjoeddeistige histoarisy hawwe gjin inkeld bewiis weromfine kind dat immen mei har namme ea lid wie fan dy troep. Oan 'e oare kant is wol bekend dat Behan, foar't er yn [[septimber]] [[1880]] nei Tombstone ta kommen wie, in prostituee ûnderhold dy't Sadie Mansfield hiet. Mei't Sadie in bekende [[ropnamme]] foar Sarah is, en prostituees yn it [[Wylde Westen]] geregeldwei harren nammen feroaren, giet men der no frij algemien fan út dat Josephine Sarah Marcus eins deselde wie as Sadie Mansfield, dy't Behan nei Tombstone efternei reizge wêze moat. Yn it foarjier fan [[1881]] trof Josephine har frijer Behan [[geslachtsmienskip|op bêd]] oan mei in freondinne fan harres, en fan gefolgen sette se him oan 'e dyk. Underwilens wie Earp syn freondinne Mattie Blaylock oanhelle rekke mei [[migrêne]], dêr't har de [[pinestiller]] [[laudanum]] foar foarskreaun waard. Dêr wie se oan [[ferslaving|ferslave]] rekke. Hoewol't der gjin kontemporêne boarnen binne foar in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] tusken Earp en Josephine yn harren tiid yn Tombstone, kin dat maklik lizze oan it feit dat se beide neitiid hurd bodde hawwe om Earp syn [[reputaasje]] te behimmeljen. Sa waarden de nammen fan Josephine en Mattie Blaylock ûnder bedriging mei in [[rjochtsaak]] bûten de [[biografy]] ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'' fan [[Stuart N. Lake]] holden, en Josephine fertelde ek oan Earp syn biografen dat er nea [[etanol|alkohol]] dronk, gjin [[saloon]]s yn besit hân hie dêr't [[gokken|gokt]] waard en nea behelle wie yn it oanbieden fan [[prostitúsje]], wat allegear planute [[leagens]] wiene. [[File:VirgilEarp.jpg|left|thumb|160px|Wyatt syn âldere [[broer]] [[Virgil Earp]].]] Nei't er syn posysje as helpsheriff kwytrekke wie, kocht Earp yn [[jannewaris]] [[1881]] in oandiel fan 25% yn 'e Oriental Saloon. Hy beloek âlde freonen as [[Bat Masterson]] en [[Luke Short]] by syn wurk dêre. Om dyselde snuorje hinne soe Earp (neffens syn biograaf Stuart N. Lake) sûnder help in grutte oproerige kliber folk delbêde hawwe dy't de gokker [[Michael O'Rourke (gokker)|Michael O'Rourke]] [[lynchen|lynche]] woe. Dyselde hie nammentlik, nei't er sels bewearde út selsferdigening, Henry Schneider deade, de populêre haad[[yngenieur]] fan 'e Tombstone Mining and Milling Company. Yn wurklikheid bêde Earp de mannichte folk net allinnich del, mar yn 'e mande mei Behan, syn broer Virgil en in Ben Sippy. It ferhaal sa't it ferteld waard troch Lake soe lykwols sterk bydrage oan 'e [[leginde]] fan Wyatt Earp. ===Sjitpartij by de O.K.-Kraal=== Op [[15 maart]] [[1881]] diene The Cowboys by [[Benson (Arizona)|Benson]] in mislearre oerfal op in [[postkoets]] fan Kinnear & Co., dy't nei't sein waard $26.000 oan [[sulver]] ferfierde (likernôch $635.000 yn hjoeddeisk jild). Dêrby kamen de [[koetsier]] Eli "Budd" Philpot en de [[passazjier]] Peter Roerig om. De bruorren Earp stalden in [[posse (Feriene Steaten)|posse]] gear om 'e dieders op te spoaren. Se arrestearren in Luther King, dy't bekende dat er de [[leie]]n fan 'e hynders beetholden hie foar de wiere dieders: Bill Leonard, [[Harry Head|Harry "The Kid" Head]] en Jim Crane. King waard oerdroegen oan sheriff Johnny Behan, dy't him nei it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] brocht. Dêr gie King de foardoar yn en daliks de efterdoar wer út. De trije neamde dieders waarden nea pakt om't se alle trije koarte tiid letter deasketten waarden by oare berôvings. [[File:DocHolliday.jpg|right|thumb|130px|Wyatt Earp syn [[freon]] [[Doc Holliday]].]] Op [[8&nbsp;septimber]] [[1881]] waard der wer in oerfal op in postkoets dien, diskear op ien fan 'e Sandy Bob Line fan Tombstone nei [[Bisbee (Arizona)|Bisbee]]. De maskere banditen berôven de passazjiers en naaiden út mei de [[klûs]], mar harren identiteiten waarden efterhelle oan 'e hân fan harren [[stim]]men, dy't de passazjiers weromkend hiene. It wiene twa helpsheriffs fan Behan: [[Pete Spence]], dy't eins Elliot Larkin Ferguson hiet, en [[Frank Stilwell]], allebeide freonen fan Frank McLaury en de oare Cowboys. Virgil Earp stalde fannijs in [[posse comitatus|posse]] gear dêr't syn bruorren Wyatt en Morgan diel fan útmakken en arrestearre Spence en Stilwell. De beide mannen waarden letter op [[boarchtocht (strafrjocht)|boarchtocht]] frijlitten yn ôfwachting fan harren rjochtsaak. Dit ynsidint late ta nije bedrigings fan The Cowboys oan it adres fan 'e bruorren Earp. De spanning dy't him tusken de bruorren en de binde opboud hie, kaam hommels ta ûntlading op [[woansdei]] [[26&nbsp;oktober]] [[1881]]. Dy deis wiene Ike Clanton, Frank McLaury en in groepke oare Cowboys yn Tombstone gearkommen by in [[kraal (ynslútplak foar fee)|feekraal]] oan Fremont Street dy't de O.K.-Kraal hiet. Virgil Earp hearde dêrfan, en besleat yn syn hoedanichheid as stedsmarshal dat de mannen ûntwapene wurde moasten. Hy frege syn bruorren Wyatt en Morgan en Doc Holliday om him dêrby te helpen. Wyatt wie op dat stuit tydlik assistint-U.S. marshal, Morgan wie helpstedsmarshal, en Virgil swarde Holliday spesjaal foar dy gelegenheid ek yn as helpstedsmarshal. [[Middei (deidiel)|Middeis]] omtrint 15.00&nbsp;[[oere]] setten se fjouweresom nei de O.K.-Kraal ta. Dêr troffen se fiif leden fan The Cowboys oan. Doe't Virgil oanjoech dat se harren wapens opjaan moasten, briek der in [[sjitpartij]] út: de ferneamde [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]]. [[Ike Clanton]] en [[Billy Claiborne]] naaiden út, mar [[Frank McLaury]], syn broer [[Tom McLaury]] en [[Billy Clanton]] waarden deasketten. Morgan rûn in [[skampskot]] oer de [[skouderblêd]]en en de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] op, Virgil waard troch it [[kût]] sketten en Doc Holliday krige in skampskot. Wyatt wie de iennichste dy't alhiel ûnskansearre út it gefjocht kaam. Troch de legindefoarming om syn persoan hinne wurdt Wyatt Earp hjoed de dei sjoen as de sintrale persoan yn 'e sjitpartij, mar dat strykt net mei de wurklikheid. Virgil Earp wie U.S. marshal en stedsmarshal fan Tombstone, en hy naam it foartou ta de konfrontaasje. Dêrby hied er ek folle mear [[ûnderfining]] as sheriff, marshal en oarlochs[[feteraan]] as Wyatt. [[File:Gunfight at the OK Corral.jpg|left|thumb|250px|In [[foto]] fan 'e tsjintwurdige deistige neispiling fan 'e [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] yn [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]].]] Op [[30&nbsp;oktober]] tsjinne Ike Clanton in oanklacht foar [[moard]] yn tsjin 'e bruorren Earp en Doc Holliday. [[Rjochter]] [[Wells Spicer]] rôp de deis dêrop in [[preliminêre sitting]] gear, om te sjen oft der genôch bewiis wie om 'e fjouwer mannen te ferfolgjen. Dat barren duorre mear as in moanne, wat doedestiden hiel ûngewoan wie. Yn dy perioade naam Spicer skriftlike en mûnlinge tsjûgenissen yn omtinken fan in stikmannich lju. Neffens it tsjûgenis fan sheriff Behan hiene de Cowboys harren net ferset, mar krekt de hannen omheech dien, en wiene de earste kûgels ôffjurre út 'e [[revolver]] fan Doc Holliday (hoewol't oare tsjûgen seine dat Holliday dy deis bewapene west hie mei in [[gewear]] en net mei in revolver). Neffens it tsjûgenis fan Wyatt Earp hiene hy en syn bruorren harren revolvers pas lutsen nei't Billy Clanton en Frank McLaury dat diene. De sjitpartij wie neffens him dan ek in gefal fan selsferdigening. Nei yngeand ûndersyk besleat rjochter Spicer op [[30&nbsp;novimber]] dat der net genôch bewiis tsjin 'e bruorren Earp en Doc Holliday wie om ta ferfolging oer te gean. Nettsjinsteande dat se dêrmei foar de [[wet]] yn it gelyk steld wiene, hie de reputaasje fan 'e Earps yn Cochise County in flinke knau krigen, mei't de oanhingers fan The Cowboys harren no as [[moardner]]s beskôgen. The Cowboys sels sinden op [[wraak]]. ===Wraak en wjerwraak=== Op [[28 desimber]] [[1881]] rekke Virgil Earp swierferwûne en foar it libben skeind doe't er mei in [[jachtgewear]] delsketten waard wylst er fan 'e iene [[saloon]] oan Allen Street nei de oare rûn. Yn it gebou oan 'e oare kant fan 'e strjitte, dêr't wei sketten wie, waard Ike Clanton oantroffen. Wyatt liet himsels ta assistint-U.S. marshal beneame om belutsen te bliuwen by it ûndersyk, mar yn [[febrewaris]] [[1882]] tsjinnen sawol hy as Virgil harren ûntslach yn, dat lykwols troch U.S. marshal [[Crawley P. Dake]] wegere waard. Dyselde deis waard Ike Clanton frijsprutsen fan belutsenens by de oanslach op Virgil Earp, doe't er sân tsjûgen foar de rjochtbank brocht dy't allegear ferklearren dat Clanton dy deis net yn Tombstone, mar yn [[Charleston (Arizona)|Charleston]] west hie. Op [[18&nbsp;maart]] waard Morgan Earp deasketten doe't er [[jûn]]s let oan it [[biljert]]en wie. De dieder fjurre út in tsjustere [[stege]] wei troch in [[finster]] yn in [[doar]] nei binnen ta. De kûgel tebrizele Morgan syn [[rêchbonke]], en in twadde kûgel rekke op in hier nei Wyatt. Morgan stoar fjirtich [[minuten]] letter, wylst de dieder yn it [[nacht]]lik [[tsjuster]] wist te ûntkommen. [[File:MorganEarp.jpg|right|thumb|180px|Wyatt syn jongere [[broer]] [[Morgan Earp]].]] Op dat stuit fûn Wyatt Earp dat er net mear op 'e wet fertrouwe koe, en besleat er it rjocht yn eigen hannen te nimmen. Hy konkludearre dat de iennichste manear om mei de moardners fan syn broer ôf te weven wie om se allegear dea te sjitten. Dêrmei begûn de saneamde [[Earp Vendetta Ride]]. Om't er noch altyd assistint-U.S. marshal wie, koe Earp de deis nei de moard op Morgan in eigen [[posse comitatus|posse]] gearstalle, dy't bestie út syn bruorren [[James Earp|James]] en [[Warren Earp|Warren]], [[Doc Holliday]], [[Sherman McMaster]], [[Jack Johnson (posseman)|Jack "Turkey Creek" Johnson]], [[Charlies Smith (posseman)|Hairlip Charlie Smith]], [[Dan Tipton]] en [[Texas Jack Vermillion]]. Se brochten it [[stoflik omskot]] fan Morgan nei it [[treinstasjon|stasjon]] yn Benson, dêr't James Earp de trein naam om syn broer nei [[Colton (Kalifornje)|Colton]] yn [[Kalifornje]] te bringen, dêr't harren [[âlden]] doe wennen, en dêr't Morgan syn [[widdo]] him [[begrave]] woene. De rest fan 'e posse bewekke Virgil Earp en dy syn frou Addie by harren ôfreis nei [[Tucson]], om't de Earps heard hiene dat [[Frank Stilwell]] dêr wachte om Virgil dea te sjitten. De oare moarns waard it libbenleaze en mei kûgels trochsingele lichem fan Stilwell dêr by it spoar oantroffen. Wyatt en fiif oare wetstsjinners waarden beskuldige fan 'e moard op Stilwell, en rjochter [[Charles Meyer (rjochter)|Charles Meyer]] feardige arrestaasjebefellen tsjin harren út. De posse fan Earp wie ûnderwilens al weromkeard yn Tombstone, dêr't sheriff Behan healhertich besocht om harren tsjin te hâlden. Hairlip Charlie en Warren bleaune yn 'e stêd, wylst de oaren ôfsetten nei it kamp fan [[Pete Spence]] yn it [[Dragoon-berchtme]]. Dêr troffen se Florentino Cruz oan, byneamd Indian Charlie, dy't se deaden. Twa dagen letter, yn 'e neite fan [[Iron Springs (Cochise County, Arizona)|Iron Springs]], yn it [[Whetstone-berchme]], staten se ûnferwachts op in kamp fan The Cowboys, dêr't [[Curly Bill Brocius]], [[Pony Diehl]] en ferskate oaren oanwêzich wiene. Neffens tsjûgeferslaggen fan beide kanten briek der daliks in sjitpartij út, wêrby't Wyatt Earp isolearre rekke fan 'e rest fan 'e posse, tegearre mei Texas Jack Vermillion, fan wa't it hynder deasketten waard. De oaren loeken har werom om dekking te sykjen. Curly Bill Brocius skeat mei in jachtgewear op Earp, mar miste, wêrnei't Earp him mei it gewear yn it boarst skeat, dat er it bestoar. Nei't er syn gewear leechsketten hie, loek Earp syn revolver, wêrmei't er Johnny Barnes deadlik ferwûne en Milt Hicks yn 'e earm skeat. Doc Holliday holp Texas Jack út 'e fjoerliny, wylst Wyatt himsels op it hynder yn feilichheid brocht. [[File:Tucson-Amtrak Station-1907-1922-2.JPG|left|thumb|250px|It stasjon fan [[Tucson]] mei in [[monumint]] op it plak dêr't Wyatt Earp-en-dy de [[bandyt]] [[Frank Stilwell]] [[fermoarde]]n.]] Neitiid ried de posse nei it noarden, dêr't se op 'e ranch fan Hugh en Jim Percy net wolkom wiene om't dy benaud wiene foar The Cowboys. Nei in [[iten|miel]] en wat rêst setten Earp-en-dy dêrom te neare nacht wer ôf en yn 'e neite fan Tombstone joegen Hairlip Charlie en Warren Earp har by de groep. De oare deis, op [[27&nbsp;maart]], berikten se de [[Sierra Bonita Ranch]] fan 'e [[rykdom|rike]] hynstefokker [[Henry C. Hooker]]. Dêr waarden se gastfrij ûnthelle, en doe't Earp sei dat hy en syn mannen farske hynders keapje woene, wegere Hooker dêrfoar eltse betelling. Doe't der berjocht kaam dat in oare posse ûnder sheriff Behan nei Earp-en-dy op 'e siik wie, oppenearre Hooker dat Earp syn ranch wol brûke mocht foar in konfrontaasje. Earp sette lykwols mei syn mannen ôf ear't Behan op 'e Sierra Bonita Ranch arrivearre, en hoewol't Behan him withoefier efterneisiet, helle er him nea yn. Mids [[april]] [[1882]] ferlieten Wyatt en Warren Earp, Doc Holliday, Turkey Creek Johnson, Texas Jack Vermillion en Sherman McMaster Arizona troch de grins mei [[Nij-Meksiko]] oer te stekken. Yn Nij-Meksiko bedarren Earp-en-dy yn [[Albuquerque (Nij-Meksiko)|Albuquerque]], dêr't se Earp syn âlde maat [[Bat Masterson]] metten. Dy gie mei harren nei [[Trinidad (Kolorado)|Trinidad]], yn [[Kolorado]], dêr't er in saloon besiet dêr't Wyatt in skoftke as krûpeur wurke. Yn [[maaie]] [[1882]] giene Wyatt en Warren Earp, Texas Jack en mooglik ek Dan Tipton nei [[Gunnison (Kolorado)|Gunnison]], dêr't Wyatt ek wer as krûpeur yn in pleatslike saloon oan it wurk gie. Doc Holliday keas ûnderwilens syn eigen paad troch nei [[Pueblo (Kolorado)|Pueblo]] te gean en dêrwei nei [[Denver]]. Wyatt Earp liet syn hûs yn Tombstone efter yn 'e hannen fan [[Mattie Blaylock]], mei wa't er jierrenlang [[oer de putheak trouwe|oer de putheak troud]] west hie, mar hja sette ôf nei Colton, yn Kalifornje, dêr't se by syn âldelju in skoft op him wachte. Doe't se úteinlik akseptearre dat er net om har komme soe, ferfear se nei [[Pinal City (Arizona)]], dêr't se harsels wer as prostituee begûn te ûnderhâlden. Har ferslaving oan laudanum boaze almar fierder oan, en op [[3&nbsp;july]] [[1888]] stoar se dêr. De deadsoarsaak waard fêststeld as "[[selsmoard]] troch [[opium]]fergiftiging". Underwilens wie Josephine Marcus op [[25 maart]] [[1882]] ûnder de namme fan "frou Wyatt Earp" út Tombstone wei gien nei Los Angeles, dêr't se wei trochreizge nei har famylje yn [[San Francisco]]. Yn [[july]] fan dat jier joech Earp him dêr by har, en begjin [[1883]] naam er har mei werom nei Gunnison. Josephine soe de folgjende 46 jier syn [[oarehelte]] wêze, hoewol't se nei alle gedachten nea foar de wet trouden. [[File:Luke_Short.jpg|right|thumb|180px|[[Gokker]] en [[dandy]] [[Luke Short]], in freon fan Wyatt Earp.]] De Sjitpartij by de O.K.-Kraal duorre mar tritich tellen, mar feroare de koerts fan it libben fan Wyatt Earp folslein. Nei't er Frank Stilwell ombrocht hie, waarden syn dieden fierders ferslein yn 'e Amerikaanske nasjonale [[parse]], en sa waard er in leginde fan it Wylde Westen. ===Fierdere aventoeren=== Yn it foarjier fan [[1883]] besocht de [[boargemaster]] fan [[Dodge City (Kansas)]] Earp syn freon [[Luke Short]], dy't foar in diel eigner wie fan 'e [[Long Branch Saloon]], saaklik te ruïnearjen. Doe't dat net slagge, besleat er him simpelwei út 'e stêd te ferjeien, wat ta in barren late dat bekend kaam te stean as de [[Oarloch fan Dodge City]]. Short [[tillegraaf (kommunikaasje)|tillegrafearre]] nammentlik syn maten om help en op [[31&nbsp;maaie]] [[1883]] arrivearren Earp en Josephine yn Dodge City. Wylst Short yn [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] de sitewaasje bespriek mei [[gûverneur]] [[George Washington Glick]], marsjearre Wyatte Earp mei [[Bat Masterson]], [[Texas Jack Vermillion]], [[Johnny Millsap]], [[Shotgun John Collins]] en [[Johnny Green (revolverman)|Johnny Green]] de haadstrjitte fan Dodge City del nei de Long Branch Saloon, dêr't de mannen ynsward waarden as helpmarshals troch plysjeman [[Prairie Dog Dave Marrow]]. De gemeenteried bea doe by wize fan kompromis oan om Short tsien dagen lang weromkomme te litten sadat er syn saken ynoarder meitsje koe, mar Earp stegere dat ôf, en twong de ried dêrmei om te kiezen tusken in wapene konfrontaasje en de definitive weromkear fan Short. De ried bûn yn, en doe't Short út Kansas City weromkearde, koed er sûnder swierrichheden syn saloon wer iepenje. De saneamde Oarloch fan Dodge City wie dêrmei foarby sûnder dat der in skot lost wie. Yn [[1884]] bejoegen Wyatt en Josephine, syn bruorren Warren en James en James syn frou Bessie harren nei [[Eagle City (Idaho)|Eagle City]] yn [[Idaho]] (no in [[spûkstêd]]), dêr't [[goud]], [[sulver]] en [[lead (metaal)|lead]] fûn wie. Earp kocht dêr belangen yn ferskate [[mynbou|minen]] en waard oansteld as helpsheriff fan it krekt oprjochte [[Kootenai County (Idaho)|Kootenai County]]. De [[goudsiker]]s rekken allegeduerigen deilis om lânrjochten, dat Earp hie wurk by 't folop. Sa briek op [[28&nbsp;maart]] tusken hege [[snie]]banken yn in heechoprinnend skeel út tusken Jack Enright, in sakepartner fan Earp, en in Bill Buzzard, dat eskalearre ta in fjoergefjocht. Mei syn broer James sprong Earp tusken de beide partijen yn en bêde de boel del foar't der immen ferwûne reitsje koe. Yn [[april]] [[1885]] wie Earp yn Embry Camp (no [[Chewelah (Washington)|Chewelah]], yn [[Washington (steat)|Washington]]) belutsen by in groepke goudsikers dy't in stik grûn [[claimjumping|oan oaren ûntstellen]] hiene. Likernôch tsien jier letter spoarde in [[sjoernalist]] Buzzard op, dy't fertelde dat Earp it brein efter dy [[dieverij]] west hie. [[File:DodgeCityPoliceCommission.jpg|left|thumb|250px|De saneamde "Fredeskomisje fan [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]]" út [[juny]] [[1888]]. Steand f.l.n.rj.: W.H. Harris, [[Luke Short]], [[Bat Masterson]], W.F. Petillon. Sittend f.l.n.rj.: [[Charlie Bassett]], Wyatt Earp, [[Frank McLain]] en [[Neal Brown]].]] Nei't yn it neijier fan [[1885]] de goudminen yn Eagle City útdien rekken, ferfearen Earp en Josephine nei [[El Paso (Teksas)]], dêr't se yn [[1887]] wei fierder teagen nei [[San Diego]], yn súdlik Kalifornje. Yn dy tiid soe San Diego krekt op it Amerikaanske [[spoarwegen|spoarnetwurk]] oansletten wurde, wat dêr ta in ''[[konjunktuer|boom]]'' yn 'e [[ûnreplik guod]]sektor late. Earp en de frou ferbleaune yn San Diego fjouwer jier lang hast útslutend yn in [[hotel]], wylst hy [[grûnspekulaasje|spekulearre mei grûnbesit]]. Hy kocht ek fjouwer saloons, dy't allegear yn it 'respektabele' diel fan 'e stêd stiene, hoewol't de Oyster Bar, oan 5th Avenue, op 'e boppeferdjippings it Golden Poppy Bordeel húsfêste. Yn dyselde snuorje fungearre Earp ek as [[skiedsrjochter]] by [[bokswedstriden]] yn San Diego, [[San Bernardino (Kalifornje)]] en [[Tijuana]] (oer de grins yn [[Meksiko]]). Nei't er by it [[pokerjen]] it [[racehynder]] Otto Rex wûn hie, krige er boppedat belangstelling foar [[hurddraverij]]en, en yn [[1889]] wied er lid fan 'e sjuery by de hurddraverij yn [[Escondido (Kalifornje)|Escondido]]. Yn [[1891]] ferfearen Earp en Josephine nei [[San Francisco]], yn noardlik Kalifornje, sadat Josephine tichter by har famylje wêze koe. Trochdat de ûnreplik-goedbubbel yn San Diego om dyselde tiid hinne barste, wie Earp al rillegau twongen om syn saloons te ferkeapjen. Tsjin [[1896]] hied er ek te min jild om noch racehynders te hâlden, hoewol't er trochgie mei it dielnimmen oan hurddraverijen as [[bedriuwslieder]] fan in [[feefokkerij|hynstefokkerij]] yn [[Santa Rosa (Kalifornje)|Santa Rosa]]. Underwilens hiene Earp en Josephine in stoarmeftige relaasje, foar in part om't sy tefolle [[gokken|gokte]] en hy [[oerhoer|mei oare froulju omsloech]], mar ek om't Earp in ûndogensk [[humor|gefoel foar humor]] hie en der aardichheid oan belibbe om syn frou tsjin it hier yn te striken (sa neamde er har faak 'Sadie', hoewol't er wist dat se in hekel oan dy namme hie en 'Josephine' neamd wurde woe). Neffens Josephine soene sy en Earp yn [[1892]] foar de wet troud wêze troch de [[kaptein (skipfeart)|kaptein]] fan it [[jacht (fartúch)|jacht]] fan [[miljonêr]] [[Lucky Baldwin]], dêr't se foar de kust fan Kalifornje op te gast wiene. Foar dy bewearing hat men lykwols nea offisjele dokumintaasje fine kinnen. [[File:Bad_man_wyatt_earp_in_cartoon.png|right|thumb|220px|In [[karikatuer]] fan Wyatt Earp nei de [[bokswedstryd]] tusken [[Bob Fitzsimmons|Fitzsimmons]] en [[Tom Sharkey|Sharkey]] yn [[1896]].]] By de [[bokswedstryd]] tusken [[Bob Fitzsimmons]] en [[Tom Sharkey]], op [[2&nbsp;desimber]] [[1896]] yn San Francisco, dy't oanpriizge waard as it wrâldkampioenskip yn 'e swiergewichtkategory, foel Earp op it lêste momint yn as skiedsrjochter. Fitzsimmons, dy't de favoryt wie, dominearre it hiele gefjocht troch, en yn 'e achtste omgong rekke er Sharkey op 'e [[sinneflecht]], in tige gefoelich plak boppe-oan de [[búk]] fuort ûnder de [[ribbekast]]. Sharkey wie dêrtroch even net by steat om himsels te ferdigenjen, en de folgjende slach fan Fitzsimmons rekke him ûnder de gurle. Earp liet it gefjocht dêrop stil lizze en rôp Sharkey út ta winner om't Fitzsimmons himsels diskwalifisearre hie. Behalven Earp, dy't ticht op it gefjocht stie, hie lykwols suver nimmen de lêste slach fan Fitzsimmons sjoen, en de 15.000 [[fan (persoan)|boksfans]] dy't by it gefjocht oanwêzich wiene, begûne te boeroppen en Earp út te fluitsjen. Hoewol't ferskate [[dokter]]s neitiid fêststelden dat Sharkey hurd yn it [[skamstreek|krús]] slein wie, hie it [[publyk]] in soad jild ynset op 'e oerwinning fan Fitzsimmons en wie it poerrazen oer de útkomst. Der waard rûnom fan útgien dat Earp troch Sharkey omkocht wie en dat der hielendal gjin stomp ûnder de gurle west hie. Fitzsimmons stapte neitiid nei de rjochtbank ta om Earp syn beslissing weromdraaid te krijen, mar op [[17&nbsp;desimber]] oardiele de rjochter dat fjochtsjen om jild yn San Francisco yllegaal wie en dat er dêrom neat mei de saak te krijen hawwe woe. Sharkey behold de oerwinning, mar de oantaaste reputaasje fan Earp, dy't ûnderwilens fan alle kanten oanfallen en fan bedroch beskuldige waard, hie neat oan dy útspraak. Acht jier letter waard in dokter B. Brookes Lee oanholden yn [[Portland (Oregon)]], dy't derfan beskuldige waard dat er Sharkey syn ûnderlichem der sa útsjen litten hie dat it liek as wie de man yn it krús stompt. Hy bekende dat er dat dien hie, mar woe net sizze hoe. Hy sei ek dat er foar syn tsjinsten $1.000 krigen hie. As it ferhaal fan Lee wier is, wie Earp belutsen by in gefal fan [[matchfixing]], mar it is ûndúdlik oft sa is. Yn elts gefal belibbe Earp gjin wille oan 'e útkomst fan 'e wedstryd, dy't syn namme op 'e minst mooglike manear bekendmakke hie yn 'e hiele Feriene Steaten. Ein [[desimber]] ferliet er San Francisco, dêr't it wenjen him frijwol ûnmooglik makke wie, en fêstige er him mei syn frou yn [[Yuma (Arizona)]]. [[File:Nome_Alaska_1900.jpg|left|thumb|350px|[[Nome (Alaska)]], yn [[1900]]. De Dexter Saloon, oan 'e lofterkant fan 'e [[foto]], wie eigendom fan Wyatt Earp en syn sakepartner Charles E. Hoxie.]] Yn [[augustus]] [[1897]] reizgen Earp en Josephine werom nei San Francisco, mar allinnich om dêrwei in [[skip]] te nimmen nei [[Alaska]], dêr't de [[Goudkoarts fan Klondike]] útbrutsen wie. Yn [[Nome (Alaska)|Nome]] iepene Earp mei ynvestearrings fan in groep [[kunde]] fan him in [[saloon]] en [[kasino]], en yn [[Wrangell (Alaska)|Wrangell]] naam er inkele dagen lang in oanstelling as helpsheriff oan, om 'e pleatslike sheriff út 'e brân te helpen. Yn 'e simmer fan [[1899]] hied er in [[kafee]] yn [[St. Michael (Alaska)|St. Michael]], en yn [[septimber]] fan dat jier liet er yn Nome de Dexter Saloon sette, it earste gebou fan twa ferdjippings yn dat stedsje en tagelyk de meast [[lúkse]] gelegenheid dy't der wie. De boppeferdjipping brûkte Earp om in bordeel te driuwen. Earp waard yn Nome twa kear arrestearre, û.m. foar [[iepenbiere dronkenskip]], mar it kaam nea ta in rjochtsaak. Hy kaam dêr yn 'e kunde mei de [[skriuwer]]s [[Jack London]] en [[Rex Beach]], [[toanielskriuwer]] [[Wilson Mizner]] en bokspromoter [[Tex Rickard]]. Yn [[novimber]] [[1899]] ferliet Earp Alaska en gie nei [[Seattle]], yn [[Washington (steat)|Washington]], dêr't er in saloon anneks kasino iepenje woe. Dêr kaam [[John Considine (ympressario)|John Considine]], dy't alle trije besteande gokhuzen yn 'e stêd yn 'e hannen hie, tsjin yn ferset. Earp naam lykwols de pleatslike gokker Thomas Urquhart as partner oan en tegearre iepenen se de Union Club oan it [[plein]] Pioneer Square. Dêrmei hiene se oansjenlik súkses, oant op [[23&nbsp;maart]] [[1900]] de oerheid fan 'e steat Washington fanwegen kaam tsjin it gokken yn Seattle, dat eins yllegaal wie, en de ynboel fan 'e Union Club yn beslach naam en opbaarne liet. Earp en Josephine kearden dêrop yn [[april]] werom nei San Francisco, mar in pear moannen letter namen se in skip nei Alaska, dêr't se yn [[desimber]] [[1901]] wei weromkamen mei fermogen dat rûsd wurdt op $80.000 (yn hjoeddeisk jild sa'n $2.270.000). [[File:Northern_Saloon.jpg|right|thumb|250px|Wyatt Earp syn Northern Saloon yn [[Tonopah (Nevada)]], omtrint [[1902]].]] Yn [[febrewaris]] [[1902]] setten se har nei wenjen yn [[Tonopah (Nevada)|Tonopah]], yn [[Nevada]], dêr't yn [[1900]] sawol [[goud]] as [[sulver]] fûn wie, en dat doedestiden bekendstie as de "''Queen of the Silver Camps''". Earp iepene dêr de Northern Saloon en kocht belangen op yn ferskate [[mynbou]]projekten, wylst er ek tsjinne as helpmarshal ûnder in marshal J.F. Emmitt. Doe't de heechtijdagen fan Tonopah yn [[1905]] einigen, ferhuzen Earp en Josephine nei [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]], ek yn Nevada, dêr't syn broer Virgil en frou wennen. Earp kocht [[mynclaim]]s fuort bûten [[Death Valley]] oan en op oare plakken yn 'e [[Mojave-woastyn]]. Yn [[1906]] ûntdiek er ferskate [[erts]]lagen fan goud en [[koper]] by [[Vidal (Kalifornje)|Vidal]], yn Kalifornje, oan 'e rivier de [[Kolorado (rivier)|Kolorado]], dêr't er mear as hûndert mynclaims opeaske yn 'e neite fan it [[Whipple-berchtme]]. Yn dy jierren brochten Earp en de frou de simmers troch yn [[Los Angeles]], mei syn oangename [[klimaat]], dêr't se in hierhúske bewennen. Yn [[1910]], doe't er 62 jier wie, waard Earp dêr, tegearre mei de eardere [[resjersjeur]] Arthur Moore King, foar $10 deis ynhierd troch it [[Los Angeles Police Department]] om ferskate taken bûten de wet om út te fieren. Sa spoarden de beide mannen ferskillende kearen [[krimineel|kriminelen]] op dy't de wyk nommen hiene nei [[Meksiko]], wêrnei't se harren [[ûntfiering|ûntfierden]] nei de Feriene Steaten, sadat se yn Los Angeles terjocht stean koene. Dat wurk, dat oant [[1912]] duorre, late ta Earp syn lêste wapene konfrontaasje. Yn [[oktober]] fan [[1910]] waard er troch H.L. Lewis, in eardere [[plysjekommissaris]] fan Los Angeles, nammentlik frege om lieding te jaan oan in [[posse (Feriene Steaten)|posse]] om in groepke [[lânmjitter]]s te beskermjen. Dat wiene wurknimmers fan 'e American Trona Company (ATC), dy't besochten mynclaims oan 'e [[igge]] fan 'e [[Searles-mar]], dy't ryk wiene oan [[potjiske]], yn besit te krijen wylst dyselde claims eins foar de [[faillissemint|faillite]] California Trona Company (CTC) ûnder [[kurator]]skip fan it federale regear pleatst wiene. [[File:EarpinNome.jpg|left|thumb|180px|Wyatt Earp (l.) yn [[Nome (Alaska)]] mei syn freon [[John Clum]], de eardere [[boargemaster]] fan [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]].]] Earp-en-dy wiene dus eins [[claimjumping|claimjumpers]] (lju dy't op ûntwetlike wize oaren harren mynclaims ôfhandich meitsje wolle), en sadree't de kurator fan 'e CTC foar it ferstân krige wat der geande wie, gie dy mei in eigen groep fan wapene fertsjintwurdigers nei de Searles-mar ta. Doe't dy yn it kamp fan Earp-en-dy arrivearren, stapte Earp (neffens it tsjûgenis fan Arthur Moore King) mei in [[Winchester-gewear]] yn 'e oanslach út syn [[tinte]], skeat foar de fuotten fan federaal kurator Stafford W. Austin yn 'e grûn, en sei: "Meitsje dat jim fuortkomme of ik sjit jim oan grom, of myn namme is net Wyatt Earp!" Dêrop rôp de kurator der in [[U.S. marshal]] by, dy't Earp en 27 oaren arrestearre, harren yn beskuldiging stelde foar [[belediging fan de rjochtbank|belediging fan 'e rjochtbank]] (dy't ommers de kurator oansteld hie), en harren doe nei hûs ta stjoerde. Earp syn bydrage oan it skeel tusken de ATC en de CTC holp net om 'e sitewaasje op te lossen, dy't neitiid eskalearre ta de saneamde [[Potjiske-oarloggen]] fan 'e [[Mojave-woastyn]]. ===Lettere jierren en dea=== Nei [[1912]] bemuoide Earp him benammen mei syn eigen mynclaims. Dêrnjonken begûn er yn 'e [[1910-er jierren|jierren '10]] as ûnbetelle adviseur foar de [[filmyndustry]] fan [[Hollywood]] te wurkjen. Yn dy hoedanichheid wied er belutsen by de produksje fan ferskate [[stomme film|stomme]] [[westernfilms]]. Fierders krige er yn 'e iere [[1920-er jierren]] de earetitel fan helpsheriff yn [[San Bernardino County (Kalifornje)|San Bernardino County]]. Hy en de frou kochten letter in lytseftich hûs yn [[Vidal (Kalifornje)|Vidal]], dêr't se fan [[1925]] oant [[1928]] fan 'e [[hjerst]] oant en mei de [[maityd]] taholden, sadat Earp dêr deunby syn "Happy Days"-minen yn it Whipple-berchtme eksploitearje koe. Dat hûs wie de iennichste keapwente dy't hy en Josephine yn eigendom hiene yn 'e hiele 46 jier dat se byinoar wiene. Earp hie in beheind súkses mei syn goudminen, genôch, alteast, om fan bestean te kinnen, om't er ek ynkomsten hie út syn ynvestearrings yn 'e [[ierdoaljemaatskippij]] Kern County Oil. [[File:Wyatt_and_Josephine_Earp_1906.jpg|right|thumb|250px|Wyatt Earp en syn [[oarehelte|frou]] [[Josephine Earp|Josephine]] yn harren mynkamp by [[Vidal (Kalifornje)|Vidal]], yn [[1906]].]] Yn dyselde tiid sloech [[Stuart N. Lake]], dy't in [[biografy]] fan Earp skriuwe woe, oates en toates by de Earps om. Omtrint [[1923]] krigen de Earps ek mear gedoente mei in Charles Welsh, in [[pinsjonearre]] spoar[[yngenieur]] dy't mei Wyatt Earp yn 'e kunde kommen wie yn 'e tiid dat dy helpmarshal yn [[Dodge City (Kansas)]] west hie. Earp en Josephine besochten de famylje Welsh fan dy tiid ôf geregeldwei by harren thús yn [[Needles (Kalifornje)]]. Welsh syn dochter Grace Spolidora, fertelde yn [[1990]] by in [[fraachpetear]] mei de [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]] Historical Society dat se as tinerfamke oanwêzich west hie by withoefolle besites fan 'e Earps oan har âlden. Neffens har wie it Josephine dy't har allegeduerigen bemuoide mei de ferhalen dy't Earp oan Stuart N. Lake fertelde: "Sy woe dat er derút kaam te sjen as in tsjerkebesykjende hillige [...]. Wyatt woe dat hielendal net!" De famylje Welsh hie it net stean op 'e [[gokken|gokferslaving]] fan Josephine. Neffens harren krige se in talage fan har famylje dy't se stiiffêst fergokte, wylst Earp, dy't op syn âlde dei krebintich waard, dan gauris foarbygean moast fan iten. Doe't de Welshes nei Los Angeles ta ferfearen, nûgen se de Earps, dy't dêr in nij hierhûs sochten, út om in skoft yn 'e boppeferdjipping fan it nije hûs te útfanhúzjen. Wyatt Earp wie de lêste oerlibjende Earp-broer (hoewol't er sels oerlibbe waard troch syn suster Adelia) en ek de lêste oerlibjende dielnimmer oan 'e Sjitpartij by de O.K.-Kraal. Hy [[stoar]] op [[13&nbsp;jannewaris]] [[1929]] yn 'e [[âlderdom]] fan 80 jier thús yn syn wente oan West 17th Street yn Los Angeles oan wat neffens de measte boarnen groanyske [[blaasûntstekking]] wie (inkele boarnen wolle hawwe dat it om [[prostaatkanker]] gie). Syn [[widdo]] Josephine, dy't der stikken fan wie, liet it regeljen fan 'e [[begraffenis]] oer oan Welsh syn [[skoandochter]] Alma. [[File:Wyatt_&_Josephine_Earp_grave.JPG|left|thumb|200px|It [[grêf]] fan Wyatt en [[Josephine Earp]] op it [[joadendom|joadske]] [[begraaflplak]] Hills of Eternity yn [[Colma (Kalifornje)|Colma]].]] De [[routsjinst]] waard holden yn 'e Congregational Church oan Wilshire Boulevard, wêrby't de [[deakiste]] droegen waard troch [[William J. Hunsaker]], [[Jim Mitchell (sjoernalist)|Jim Mitchell]], [[George W. Parsons]], [[Wilson Mizner]], [[John Clum]], [[William S. Hart]] en [[Tom Mix]]. Hunsaker wie in foaroansteand [[abbekaat]] yn Los Angeles, dy't earder yn Tombstone wenne en dêr de Earps foar de rjochtbank ferdigene hie. Mitchell wie in [[sjoernalist]] fan 'e ''[[Los Angels Examiner]]'' dy't yn [[Hollywood]] as [[senarioskriuwer]] wurke. Parsons wie in oprjochtsjend lid fan it Komitee fan Wachens yn Tombstone. Mizner wie in [[toanielskriuwer]] mei wa't Earp yn [[Alaska]] befreone rekke wie. Clum wie in eardere [[boargemaster]] fan Tombstone en [[haadredakteur]] fan ''The Tombstone Epitaph''. Hart en Mix wiene [[western]]akteurs út Hollywood. De routsjinst waard holden yn ôfwêzigens fan Josephine, dy't sa oerstjoer west hawwe soe, dat se der net by wêze koe. Grace Spolidora leaude dêr neat fan. Yn har fraachpetear fan [[1990]] sei hja: "Sa oerstjoer wie se net. Se wie apart." Josephine, dy't in [[joadinne]] wie, liet Earp syn [[stoflik omskot]] [[kremearje]] en begroef syn [[jiske (ferbaarning)|jiske]] dêrnei yn it geheim yn it famylje[[grêf]] fan har folk op 'e Hills of Eternity, in [[joadendom|joadsk]] [[begraafplak]] yn [[Colma (Kalifornje)]]. Doe't se sels yn [[1944]] kaam te ferstjerren, waard se njonken him begroeven. Yn [[1957]], doe't de Tombstone Restoration Commission it plan opfette om Earp yn Tombstone te werbegraven, die bliken dat net ien, sels syn famylje net, wist wêr't er begroeven lei. Uteinlik wie it âld-resjersjeur Arthur Moore King, dy't útbrocht wat der mei syn stoflik omskot bard wie. De kommisje besleat dêrop en sjoch fan it plan ôf. Op [[8&nbsp;july]] [[1957]], koart nei't syn lêste rêstplak bekend wurden wie, besochten [[grêfskeining|grêfskeiners]] om 'e [[urne]] mei Earp syn jiske op te graven en te stellen. Se koene him lykwols net fine en stielen doe syn (270&nbsp;[[kg]] swiere) [[grêfstien]]. Dy waard úteinlik weromfûn, mar tsjin dy tiid wie op it grêf al in nije, lúksere grêfstien pleatst, dy't der hjoed de dei noch stiet. [[File:Wyatt_Earp_gun_Red_Dog_Juneau.jpg|right|thumb|250px|De [[revolver]] fan Wyatt Earp, efterlitten yn [[Juneau (Alaska)]].]] ==Neilittenskip== De [[leginde]] fan Wyatt Earp sa't dy hjoed de dei bekend is, komt fierhinne fuort út 'e [[biografy]] dy't [[Stuart N. Lake]] oer him skreau: ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]''. Dat [[boek]] ferskynde yn [[1931]], twa jier nei Earp syn dea, en fertelde in sterk [[fiksje|fiksjonalisearre]] [[libbensferhaal]], dat Lake ûnder strang tafersjoch fan Josephine Earp skreaun hie en dêr't bygelyks eltse bân tusken Earp en [[prostitúsje]] út weilitten wie. In selde soarte ferhaal kaam nei foarren út Josephine har [[autobiografy]], ''I Married Wyatt Earp'', dy't yn [[1976]] publisearre waard ûnder [[redaksje]] fan amateurhistoarikus [[Glenn Boyer]]. Jierrenlang waard dat boek as de absolute wierheid beskôge, mar yn [[1998]] kaam út dat Boyer hiel frij mei syn boarnen omsprongen wie, en joech er ta: "Ik bin gjin histoarikus. Ik bin in ferhaleferteller." Wyatt Earp makket no ûnderdiel út fan 'e Amerikaanske [[folkloare]]. Syn libbensferhaal, en benammen syn rol yn 'e foarfallen yn Tombstone, hawwe withoefaak it ûnderwerp west fan [[roman]]s, [[film]]s en [[tillefyzjeprogramma's]]. It bekendst is yn dy kontekt de klassike [[westernfilm]] ''[[Gunfight at the O.K. Corral (film)|Gunfight at the O.K. Corral]]'', út [[1957]], ûnder [[rezjy]] fan [[John Huston]] en mei [[Burt Lancaster]] yn 'e rol fan Wyatt Earp. Oare bekende films oer Earp binne ''[[Tombstone (film)|Tombstone]]'', út [[1993]], mei [[Kurt Russell]] as Wyatt Earp, en ''[[Wyatt Earp (film)|Wyatt Earp]]'', út [[1994]], mei [[Kevin Costner]] yn 'e [[titelrol]]. Yn [[1930]] waard it [[doarp]] Drennan, yn [[Kalifornje]], yn 'e neite fan guon fan Earp syn mynclaims, ta syn eare omneamd ta [[Earp (Kalifornje)|Earp]]. Tsjintwurdich komme in soad lju nei it joadsk begraafplak yn Colma om it grêf fan Wyatt Earp te besykjen. == Keppeling om utens == * {{en}} [http://www.wyattearp.net Skiedniswebside oer Wyatt Earp] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wyatt_Earp ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Wyatt Earp}} }} {{DEFAULTSORT:Earp, Wyatt}} [[Kategory:Wyatt Earp| ]] [[Kategory:Amerikaansk plysjeman]] [[Kategory:Amerikaansk fuorman]] [[Kategory:Amerikaansk jager]] [[Kategory:Amerikaansk útsmiter]] [[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]] [[Kategory:Amerikaansk gokker]] [[Kategory:Amerikaansk bordeelhâlder]] [[Kategory:Amerikaansk goudsiker]] [[Kategory:Amerikaansk skiedsrjochter]] [[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]] [[Kategory:Revolverman]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1848]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1929]] [[Kategory:Amerikaanske folkloare]] ps0p1bxk31602o6fea5i6eab86c64sw 0 70531 1230580 1230458 2026-05-23T22:00:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 sekuerder 1230580 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dieretún | namme = Dierepark SânjesZoo | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | logo = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flagge fan Dantumadiel.png|border|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[File:Veenwouden vlag.svg|border|20px]] [[Feanwâlden]] | adres = De Sânjes 8 | koördinaten = 53°15′00″N 6°00′00″E | sels yn te foljen0 = | namme sels yn te foljen0 = | ôfkoarting = | type = tradisjonele [[dieretún]] | tema = "in oare kyk op bisten" | diel fan = [[Sânjes Safary]] | oerflak = 2 [[hektare|ha]] | ynhâld tanks = | tal bisten = | tal soarten = 47 <small>(2022)</small> | wurknimmers = | besikers = | leden = | netwurken = | sels yn te foljen1 = | namme sels yn te foljen1 = | sels yn te foljen2 = | namme sels yn te foljen2 = | sels yn te foljen3 = | namme sels yn te foljen3 = | ferneamd nei = | histoaryske namme = | iepening = [[2012]] | sluting = | fuortkommen út = [[Sânjes Safary|Boarterspark SânjesFertier]] | opgien yn = | sels yn te foljen4 = | namme sels yn te foljen4 = | sels yn te foljen5 = | namme sels yn te foljen5 = | sels yn te foljen6 = | namme sels yn te foljen6 = | namme gebou = | arsjitekt = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | monumintale status = | monumintnûmer = | sels yn te foljen7 = | namme sels yn te foljen7 = | sels yn te foljen8 = | namme sels yn te foljen8 = | sels yn te foljen9 = | namme sels yn te foljen9 = | webside = [http://www.sanjeszoo.nl/ www.sanjeszoo.nl] | mapname = Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 15 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Dierepark Sânjeszoo yn [[Fryslân]]. }} '''Dierepark Sânjeszoo''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Dierenpark Sanjeszoo''), of koartwei '''Sânjeszoo''', is in [[dieretún]] yn [[Feanwâlden]]. De dieretún is ûnderdiel fan [[Sânjes Safary]], dat ek it boarterspark SânjesFertier en [[ferdivedaasjepark]] SânjesPlezier omfiemet. It dierepark gie yn [[july]] [[2012]] iepen en wie in útwreiding fan de al besteande Sânjesparken. Op [[20 maaie]] [[2026]] wie der in grutte [[brân]] yn it park dêr't ek in mannichte bisten by omkamen.<ref>[https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/84351/Brand_verwoest_gebouw_Sanjes_Zoo_meerdere_dieren_omgekomen.html ——, ''Brand verwoest gebou Sanjes Zoo: meerdere dieren omgekomen'', op: ''Wâldnet.nl'', 20 maaie 2026.]</ref><ref>{{Aut|Lamme, Zander}}, ''Dieren komen om by brand SanjesZoo'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 21 maaie 2026, s. 1 en 3.</ref> == Natuermuseum Bruinenberg == Yn [[2012]] moast [[Natuermuseum Dokkum|Natuermuseum Bruinenberg]] yn [[Dokkum]] in oar ûnderkommen sykje. Dat waard fûn yn it Dierepark Sânjeszoo. Ein [[2012]], of ier yn [[2013]] ferhuze it [[museum]] út Dokkum wei nei Feanwâlden, dêr't it syn yntrek naam op de earste ferdjipping fan it haadgebou fan it dierepark. Op 31 maaie 2013 wie de offisjele iepening fan it museum.<ref>[http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/agenda.html Agenda Natuurmuseum Bruinenberg] Natuermuseum Bruinenberg (rieplachte 8 novimber 2013)</ref><ref>[http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/ Info Natuurmuseum Bruinenberg] Natuermuseum Bruinenberg (rieplachte 8 novimber 2013)</ref> == Keppeling om utens == * [http://www.sanjeszoo.nl/ Offisjele webside fan Dierepark SânjesZoo] * [http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/ Webstee Natuermuseum Bruinenberg] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje bistetunen yn Nederlân}} {{DEFAULTSORT:Dierepark Sanjeszoo}} [[Kategory:Feanwâlden]] [[Kategory:Dieretún yn Fryslân]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2012]] [[Kategory:Bouwurk út 2012]] k74cryou3z4e4od6r8mxiow2ggf8g38 1230581 1230580 2026-05-23T22:04:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Natuermuseum Bruinenberg */ hielendal fuort 1230581 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dieretún | namme = Dierepark SânjesZoo | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | logo = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flagge fan Dantumadiel.png|border|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[File:Veenwouden vlag.svg|border|20px]] [[Feanwâlden]] | adres = De Sânjes 8 | koördinaten = 53°15′00″N 6°00′00″E | sels yn te foljen0 = | namme sels yn te foljen0 = | ôfkoarting = | type = tradisjonele [[dieretún]] | tema = "in oare kyk op bisten" | diel fan = [[Sânjes Safary]] | oerflak = 2 [[hektare|ha]] | ynhâld tanks = | tal bisten = | tal soarten = 47 <small>(2022)</small> | wurknimmers = | besikers = | leden = | netwurken = | sels yn te foljen1 = | namme sels yn te foljen1 = | sels yn te foljen2 = | namme sels yn te foljen2 = | sels yn te foljen3 = | namme sels yn te foljen3 = | ferneamd nei = | histoaryske namme = | iepening = [[2012]] | sluting = | fuortkommen út = [[Sânjes Safary|Boarterspark SânjesFertier]] | opgien yn = | sels yn te foljen4 = | namme sels yn te foljen4 = | sels yn te foljen5 = | namme sels yn te foljen5 = | sels yn te foljen6 = | namme sels yn te foljen6 = | namme gebou = | arsjitekt = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | monumintale status = | monumintnûmer = | sels yn te foljen7 = | namme sels yn te foljen7 = | sels yn te foljen8 = | namme sels yn te foljen8 = | sels yn te foljen9 = | namme sels yn te foljen9 = | webside = [http://www.sanjeszoo.nl/ www.sanjeszoo.nl] | mapname = Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 15 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Dierepark Sânjeszoo yn [[Fryslân]]. }} '''Dierepark Sânjeszoo''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Dierenpark Sanjeszoo''), of koartwei '''Sânjeszoo''', is in [[dieretún]] yn [[Feanwâlden]]. De dieretún is ûnderdiel fan [[Sânjes Safary]], dat ek it boarterspark SânjesFertier en [[ferdivedaasjepark]] SânjesPlezier omfiemet. It dierepark gie yn [[july]] [[2012]] iepen en wie in útwreiding fan de al besteande Sânjesparken. Op [[20 maaie]] [[2026]] wie der in grutte [[brân]] yn it park dêr't ek in mannichte bisten by omkamen.<ref>[https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/84351/Brand_verwoest_gebouw_Sanjes_Zoo_meerdere_dieren_omgekomen.html ——, ''Brand verwoest gebou Sanjes Zoo: meerdere dieren omgekomen'', op: ''Wâldnet.nl'', 20 maaie 2026.]</ref><ref>{{Aut|Lamme, Zander}}, ''Dieren komen om by brand SanjesZoo'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 21 maaie 2026, s. 1 en 3.</ref> == Natuermuseum Bruinenberg == It [[Natuermuseum Dokkum]], in [[natoerhistoarysk]] [[museum]], waard yn [[1951]] oprjochte troch [[taksidermy|preparateur]] Ab Bruinenberg. Ta de kolleksje hearden û.m. opsette [[fûgels]], [[mineraal|mineralen]], [[koraal|koralen]], [[skulp]]en en [[stiente|stiennen]] oanfolle troch natoerfoto's fan Ab Bruinenberg en [[skilderij]]en fan syn frou Pytsje Bruinenberg. Yn [[2012]] museum yn [[Dokkum]] in oar ûnderkommen sykje om't de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dongeradiel]] in oar doel hie foar it gebou. Yn 'e stêd wie gjin gaadlik plak te finen, dat der waard fierder omsjoen. Uteinlik fûn it museum ûnderdak yn it Dierepark Sânjeszoo.<ref name="Unfoarstelber">{{Fuotnoat|{{Aut|Ligthart, Jan}}, ''"Der is neat mear. Unfoarstelber"'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 23 maaie 2026, s. 3}}</ref> Ein [[2012]], of ier yn [[2013]], ferhuze it museum út Dokkum wei nei Feanwâlden, dêr't it syn yntrek naam op de earste ferdjipping fan it haadgebou fan it dierepark. Om't it dêr fansels net mear Natuermuseum Dokkum hjitte koe, waard de namme feroare yn Natuermuseum Bruinenberg, om 'e oprjochter te earjen. Op [[31 maaie]] [[2013]] wie de offisjele iepening fan it museum<ref>[http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/agenda.html Agenda Natuurmuseum Bruinenberg] Natuermuseum Bruinenberg (rieplachte 8 novimber 2013)</ref><ref>[http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/ Info Natuurmuseum Bruinenberg] Natuermuseum Bruinenberg (rieplachte 8 novimber 2013)</ref> De [[feriening]] dy't oer it museum gie, koe gjin [[bestjoer]]sleden mear fine, dat yn [[2025]] waard definityf de hiele kolleksje fan it Natuermuseum Bruinenberg oerdroegen oan Dierpark SânjesZoo.<ref name="Unfoarstelber"/> By in grutte [[brân]] yn SânjesZoo op [[20&nbsp;maaie]] [[2026]] baarnde it haadgebou folslein út. Dêrby gie ek de hiele kolleksje fan it Natuermuseum Bruinenberg ferlern. Op dy tryste wize kaam der in ein oan it museum.<ref name="Unfoarstelber"/> == Keppeling om utens == * [http://www.sanjeszoo.nl/ Offisjele webside fan Dierepark SânjesZoo] * [http://www.natuurmuseumbruinenberg.nl/ Webstee Natuermuseum Bruinenberg] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje bistetunen yn Nederlân}} {{DEFAULTSORT:Dierepark Sanjeszoo}} [[Kategory:Feanwâlden]] [[Kategory:Dieretún yn Fryslân]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2012]] [[Kategory:Bouwurk út 2012]] d1hzrwhreqs4tpj6ht7drwx8j1u9tqr 0 84035 1230582 1226082 2026-05-23T22:06:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 by de tiid 1230582 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks ferdivedaasjepark | namme = Sânjes Safary | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | logo = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flagge fan Dantumadiel.png|border|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | resort = | plak = [[File:Veenwouden vlag.svg|border|20px]] [[Feanwâlden]] | adres = De Sânjes 8 | koördinaten = 53°15′00″N 6°00′00″E | sels yn te foljen0 = | namme sels yn te foljen0 = | ôfkoarting = | type = algemien [[ferdivedaasjepark]] | tema = | eigner = Fa. SanjesFertier | útbater = | iepen = [[wykein]]en en [[skoalfakânje]]s | oerflak = | attraksjes = | achtbanen = | wetterattraksjes = | sels yn te foljen1 = dieretún | namme sels yn te foljen1 = [[Dierepark SânjesZoo]] | sels yn te foljen2 = | namme sels yn te foljen2 = | shows = | wurknimmers = | besikers = | netwurken = | sels yn te foljen3 = | namme sels yn te foljen3 = | sels yn te foljen4 = | namme sels yn te foljen4 = | ferneamd nei = | histoaryske namme = Boarters- en Bistepark <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;SânjesFertier | iepening = [[1998]] | sluting = | fuortkommen út = | opgien yn = | sels yn te foljen5 = | namme sels yn te foljen5 = | sels yn te foljen6 = | namme sels yn te foljen6 = | sels yn te foljen7 = | namme sels yn te foljen7 = | namme gebou = | arsjitekt = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | monumintale status = | monumintnûmer = | sels yn te foljen8 = | namme sels yn te foljen8 = | sels yn te foljen9 = | namme sels yn te foljen9 = | webside = [https://sanjessafari.nl/ sanjessafari.nl] | mapname = Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 15 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Sânjes Safary yn [[Fryslân]]. }} '''Sânjes Safary''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Sanjes Safari''), foarhinne '''Boarters- en Bistepark SânjesFertier''' (Nederlânsk en offisjeel: ''Speel- en Dierenpark SanjesFertier''), is in lytsskalich [[ferdivedaasjepark]] mei in [[dieretún]] derby, sitewearre yn [[Dantumadiel]], deunby [[De Westereen]], mar yn 'e [[himrik]] fan [[Feanwâlden]]. It park waard yn [[1998]] oprjochte as SânjesFertier en waard yn [[2020]] omneamd ta Sânjes Safary. ==Akkomodaasjes== Sânjes Safary bestiet út twa ôfdielings, in boarterspark of ferdivedaasjepark mei as namme SânjesFertier, en in lytse dieretún dy't [[Dierepark SânjesZoo]] hjit. Dêrnjonken beskikt it park ek oer in [[kafetaria]] dêr't men telâne kin foar in hapke en in snapke. In diel fan it park is oerdutsen om ek by reinich waar oantreklik te wêzen foar [[toerisme|toeristen]] en [[deitoerisme|deitoeristen]]. Yn totaal hat it park in oerflak fan 10.000&nbsp;m² bûtendoar en 2.000&nbsp;m² binnen. Yn it bistepark wurde likernôch 40 ferskillende bistesoarten holden, wêrûnder [[kamiel]]en, [[strúsfûgels]], [[stôksturtsje]]s, [[kavia|kavia's]] en [[nuete knyn|kninen]]. Teffens is yn it bistepark it [[Natuermuseum Bruinenberg]] fêstige. By in grutte útslaande [[brân]] dy't it haadgebou fan Dierepark SânjesZoo folslein yn 'e jiske lei, kamen op [[20&nbsp;maaie]] [[2026]] ferskate bisten om. Ek gie de folslein kolleksje fan it Natuermuseum Bruinenberg ferlern. ==Keppelings om utens== * {{nl}}[https://www.sanjessafari.nl/ Offisjele webside fan Sânjes Safary] * {{nl}}[https://www.facebook.com/sanjessafari Sânjes Safary op Facebook] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * [http://www.sanjessafari.nl Offisjele webside fan Sânjes Safary] }} {{Navigaasje ferdivedaasjeparken yn Nederlân}} {{DEFAULTSORT:Sanjes Safari}} [[Kategory:Ferdivedaasjepark yn Fryslân]] [[Kategory:Feanwâlden]] [[Kategory:Dantumadiel]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1998]] [[Kategory:Bouwurk út 1998]] 72gvo90rzko17mdd9h3l4cr8ybguhgw 0 127544 1230599 1177534 2026-05-24T06:08:53Z Kneppelfreed 2013 /* Reims hjoed de dei */ [[]] 1230599 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Reims | ôfbylding =Hôtel_de_Ville_de_Reims,_Southeast_View_20140306_1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = It stedhûs fan Reims. | wapen = [[File:Flag of Rheims.svg|border|125px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[File:Grandes Armes de Reims.svg|60px]] | | ynwennertal = 186.971 <small>(2014)</small> | oerflak = 46,9 km² | befolkingstichtens = 3.986,6 / km² | stêdekloft = 317.611 <small>(2014)</small> | hichte = 80 – 135 m | lân =[[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] | bestjoerlike ienheid 1 =Regio | namme bestjoerlike ienheid 1=[[File:Proposed design for the flag of Grand Est.svg|border|20px]] [[Grutte Easten]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Drapeau fr département Marne.svg|border|20px]] [[Marne (departemint)|Marne]] | bestjoerlike ienheid 3 = Arondissemint | namme bestjoerlike ienheid 3= [[File:Gjin Flagge (Bekend).PNG|border|20px]] [[Reims (arondissemint)|Reims]] | bestjoerlike ienheid 4 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 4= [[File:Flag of Rheims.svg|border|20px]] Reims | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = ±[[80 f.Kr.]] | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid =UTC +2 | koördinaten =49°15′46″N 4°02′05″W | webside = [http://www.ville-reims.com/ www.ville-reims.com] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Frankryk | lat_deg = 49 | lat_min = 15 | lat_sec = 46 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 5 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje yn [[Frankryk]]. }} '''Reims''' ([[Frânsk]]e [[útspraak]]: [ʁɛ̃s]; likernôch: "rêns") is in [[stêd]] en [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn [[noard]]lik [[Frankryk]] dy't diel útmakket fan 'e regio fan it [[Grand Est|Grutte Easten]], it [[departemint (bestjoer)|departemint]] [[Marne (departemint)|Marne]] en it [[arondissemint]] [[Reims (arondissemint)|Reims]]. It plak waard yn 'e [[lêste iuw f.Kr.]] stifte troch de [[Galje|Gallyske]] [[Kelten]] en ûntjoech him yn 'e [[Romeinske Tiid]] ta in grutte stêd. Under it [[Keninkryk Frankryk]] hie Reims in wichtige funksje as it plak dêr't de [[kening fan Frankryk|Frânske keningen]] [[tradisjoneel]] [[kroaning|kroane]] waarden. De stêd, dy't midstwa spjalte wurdt troch de [[rivier]] de [[Vesle]], telde yn [[2014]] krapoan 183.000 ynwenners. ==Skiednis== ===Aldheid=== Reims waard omtrint [[80 f.Kr.]] stifte troch de doetiidske [[Kelten|Keltyske]] bewennrs fan 'e krite, foarôfgeande oan 'e [[Romeinske Ryk|Romeinske]] ferovering fan [[noard]]lik [[Galje]]. It hie doe de [[namme]] *''Durocorteron'', dat yn it [[Gallysk]] "rûne fêsting" betsjut hawwe soe (troch [[taalkundige]]n weromfoarme út 'e [[Latyn]]ske [[ferbastering]] ''Durocortorum''). It tsjinne as it [[oppidum]] (haadplak) fan 'e Keltyske [[stamme (folk)|stamme]] fan 'e [[Remy (folk)|Remy]], nei wa't de stêd letter neamd wurde soe. Under de [[Gallyske Oarloggen|ferovering fan Galje]] troch [[Julius Caesar]] sleaten de Remy in bûnsgenoatskip mei de [[Romeinen (folk)|Romeinen]], en troch harren trou oan 'e Romeinske saak wisten se in foarkarsposysje te bemachtigjen binnen it Romeinske Ryk. Dat stelde harren haadplak by steat om út te groeien ta in wichtich regionaal knooppunt en [[hannel]]ssintrum, mei in [[befolking]] dy't neffens behâldende rûzings tusken de 30.000 en 50.000 lei, mar neffens oare skattings om 'e 100.000 hinne. Tsjin [[260]] wie it [[kristendom]] yn Reims stevich fêstige, en waard der it [[bisdom]] Reims stifte troch de [[hillige]] [[Sikstus fan Reims]]. De [[konsul]] [[Jovinus (konsul)|Jovinus]], in ynfloedryk oanhinger fan it nije [[leauwe]], sloech oanfallen fan 'e [[Germanen|Germaanske]] [[Alamannen]] ôf, dy't de [[Sjampanje]] yn [[336]] binnenfoelen, mar yn [[406]] waard de stêd ynnommen troch in oar Germaansk folk, de [[Fandalen]], dy't [[biskop]] [[Nikasius fan Reims|Nikasius]] deadiene. In heale iuw letter, yn [[451]] waard Reims fannijs ynnommen en [[plondering|plondere]], diskear troch de [[Hunnen]] ûnder lieding fan harren [[kening]] [[Attila de Hun|Attila]]. Yn [[496]], tsien jier nei't [[Klovis]], de [[kening]] fan 'e [[Salyske Franken]], de oerwinning behelle yn 'e [[Slach by Soissons (486)|Slach by Soissons]], waard er [[doop (sakramint)|doop]]t troch biskop [[Remigius fan Reims]], wêrmei't ek [[Franken|al syn ûnderdienen]] ta it kristendom brocht waarden. De [[plantaardige oalje|oalje]] dy't dêrby brûkt waard, wie de biskop, sa hiet it, troch in [[do (fûgel)|do]] út 'e [[himel]] brocht en waard dêrnei bewarre yn 'e [[Abdij fan Sint-Remy]]. Noch iuwenlang waard it ferhaal oer de doop en dêropfolgjende [[kroaning]] fan Klovis troch de Frânske [[monargy]] brûkt om in [[godlik rjocht fan keningen|godlik rjocht]] op 'e hearskippij op te easkjen. [[File:Reims Basilique St Remi 01.JPG|left|thumb|250px|De [[Basilyk fan Sint-Remy (Reims)|Basilyk fan Sint Remy]].]] ===Groei yn wichtigens=== Yn Reims fûnen wichtige moetings plak tusken [[paus]] [[Steffen II (paus)|Steffen&nbsp;II]] ([[752]]-[[757]]) en de [[Franken|Frankyske]] [[hofmeier]] [[Pepyn de Koarte]], en tusken paus [[Leo III (paus)|Leo&nbsp;III]] en [[Karel de Grutte]]. It wie ek dêre dat paus [[Steffen IV (paus)|Steffen&nbsp;IV]] yn [[816]] [[Loadewyk de Fromme]] kroane ta [[keizer]] oer it [[Frankyske Ryk]]. Yn [[940]] skonk [[Loadewyk&nbsp;IV fan Frankryk]] it [[greefskip]] fan Reims oan 'e pleatslike [[aartsbiskop]] [[Artaldus]], wêrmei't Reims in [[prinsbisdom]] ûnder de [[Frânske Kroan]] waard. Earne tusken [[1176]] en [[1180]] ferhefte [[Loadewyk&nbsp;VII fan Frankryk]] de doetiidske aartsbiskop fan Reims, [[Willem fan de Wite Hannen]], ta de [[adel|aadlike rang]] fan [[hartoch]]. Neitiid prevalearren de aartsbiskoppen fan Reims oant de [[Frânske Revolúsje]] fan [[1789]] boppe alle oare Frânske [[geastlike]]n. Tsjin 'e [[tsiende iuw]] wie Reims in wichtich [[Jeropa|Jeropeesk]] [[kultureel]] sintrum wurden. Aartsbiskop [[Adalberon fan Reims|Adalberon]] (reg. [[969]]-[[988]]), dêrby stipe troch de [[mûnts]] Gerbert, dy't letter fan [[999]] oant [[1003]] [[paus]] wêze soe ûnder de namme [[Silvester II (paus)|Silvester&nbsp;II]], stifte yn 'e stêd [[skoalle]]n dêr't de klassike [[skiene keunsten]] ûnderrjochte waarden. Dêrnjonken spile Adalberon ek in wichtige rol yn 'e [[dynasty|dynastike]] [[revolúsje]] dy't it [[Kapetingers]] yn it plak fan 'e [[Karolingen]] op 'e Frânske troan brocht. De aartsbiskoppen fan Reims holden stevich fêst oan harren [[privileezje]] om 'e keningen fan Frankryk kroanje te meien, wat se mei mar in pear útsûnderings diene fanôf [[Filips II Augustus fan Frankryk|Filips&nbsp;II Augustus]], yn [[1179]], oant [[Karel X fan Frankryk|Karel&nbsp;X]], yn [[1825]]. [[Loadewyk VII fan Frankryk|Loadewyk&nbsp;VII]] skonk Reims yn [[1139]] offisjele [[stedsrjochten]], hoewol't it plak foar dy tiid al iuwen as stêd funksjonearre hie. ===Reims yn oarloggen=== Yn [[1420]] waard Reims ûnder de [[Hûndertjierrige Oarloch]] mei it [[Keninkryk Ingelân]] by it [[Ferdrach fan Troyes]] oan 'e Ingelsen ôfstien, mar dyselden waarden yn [[1429]] troch de ynwenners de stêd útjage doe't in Frânsk leger ûnder lieding fan [[Jeanne d'Arc]] nei Reims opmarsjearre. Dêrtroch waard de kroaning yn Reims fan [[Karel VII fan Frankryk|Karel&nbsp;VII]], letter dat jier, mooglik. Yn [[1461]] lei [[Loadewyk XI fan Frankryk|Loadewyk&nbsp;XI]] op [[wredens|wrede]] wize it near op in [[opskuor]] yn Reims, dat útbrutsen wie fanwegen in nije [[belesting]] op [[sâlt]]. [[File:France,_Reims_and_its_cathedral,_1916.jpg|right|thumb|250px|Troch Dútske bombardeminten ferwuostge gebouwen yn Reims, yn [[1916]].]] Under de [[Frânske Godstsjinstoarloggen]] keas Reims yn [[1585]] de kant fan 'e [[Katolike Liga (Frankryk)|Katolike Liga]], mar nei de [[Slach by Ivry]], yn [[1590]], joech de stêd him oer oan kening [[Hindrik IV fan Frankryk|Hindrik&nbsp;IV]]. Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] waard Reims trijeris ynnommen: twaris troch de [[Alliëarden]] oan 'e ein fan 'e [[Napoleontyske Oarloggen]], yn [[1814]], en ienris ûnder de [[Frânsk-Dútske Oarloch]] fan [[1870]]-[[1871]] troch de [[Prusen]], dy't it ta de sit fan in [[gûverneur-generaal]] makken en dy't de stêd yn 'e [[earmoede]] stoarten mei grutskalige [[ûnteigening]]s. ===Tweintichste iuw=== Yn [[augustus]] [[1909]] waard yn Reims de earste ynternasjonale [[konferinsje]] op it mêd fan 'e [[loftfeart]] holden, de ''[[Grande Semaine d'Aviation de la Champagne]]''. Dêr wiene loftfeartpioniers lykas [[Glenn Curtiss]], [[Louis Blériot]] en [[Louis Paulhan]] oanwêzich. Yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] ([[1914]]-[[1918]]) rûn Reims grutte skea op. Sa waard de [[katedraal]] yn [[1914]] troch de [[Dútslân|Dútsers]] [[bombardemint|bombardearre]], wêrnei't it gebou troch [[brân]] ta in [[ruïne]] ferwaard. De ferrinnewearre [[Notre-Dame fan Reims]] waard ien fan 'e sintrale bylden fan 'e anty-Dútske [[propaganda]] dy't ûnder de Earste Wrâldoarloch yn Frankryk produsearre waard. Yn 'e mande mei bylden fan 'e ferrinnewearre [[Lekkenhal (Iper)|Lekkenhal]] yn [[Iper]] en de yn 'e jiske leine [[Universiteitsbibleteek fan Leuven]] waard it as bewiis oanfierd dat de Dútsers [[barbaar|barbaren]] wiene, dy't mei opsetsin it kultureel erfgoed fan oare folken ferneatigen. Nei ôfrin fan 'e oarloch wie Reims it toaniel fan in ynternasjonaal projekt om 'e katedraal en oare gebouwen fan grutte kultuerhistoaryske wearde yn 'e stêd (lykas it [[Paleis fan Tau]], de [[Sint-Jakobustsjerke (Reims)|Sint-Jakobustsjerke]] en de [[Abdij fan Sint-Remy]]) wer op te bouwen of te reparearjen. Under de [[Twadde Wrâldoarloch]] ([[1939]]-[[1945]]) rûn Reims op 'e nij skea op, mar op [[7&nbsp;maaie]] [[1945]], om 2.41 yn 'e [[moarn (deidiel)|moarn]], fûn yn 'e stêd ek de [[oerjefte sûnder betingsten]] plak fan 'e Dútske [[Wehrmacht]] (yn 'e persoan fan [[generaal]] [[Alfred Jodl]]) oan 'e [[Alliëarden]] (ûnder lieding fan generaal [[Dwight Eisenhower]]). ==Reims hjoed de dei== Reims is no [[bestjoer]]lik in [[subprefektuer]] fan it [[departemint (bestjoer)|departemint]] [[Marne (departemint)|Marne]], yn 'e regio fan it [[Grand Est|Grutte Easten]]. Hoewol't Reims fierwei it grutste plak yn it departemint is, falt it ûnder de [[prefektuer]] [[Châlons-en-Champagne]]. [[File:ReimsCathedral0116.jpg|right|thumb|250px|De [[Notre-Dame fan Reims]].]] [[File:Palais du Tau vu des jardins 1.jpg|right|thumb|250px|It [[Paleis fan Tau]].]] ===It besjen wurdich=== * it [[Place Royale (Reims)|Place Royale]], in [[plein]] mei in [[stânbyld]] fan kening [[Loadewyk&nbsp;XV fan Frankryk]] * it [[Place Cardinal-Luçon]], in plein mei in stânbyld fan [[Jeanne d'Arc]] * de [[Porte de Mars]], in [[triomfbôge]] út 'e [[Romeinske Tiid]] * de [[Notre-Dame fan Reims]], de [[katedraal]] fan 'e stêd, dêr't foarhinne de Frânske keningen kroane waarden * it [[Paleis fan Tau]], út [[1498]]-[[1509]], de residinsje fan 'e Frânske keningen as se de stêd besochten * de [[Sint-Remigiusabdij|Abdij fan Sint-Remigius]], út 'e [[17e iuw]], dy't syn skiednis weromfolgje kin oant de [[5e iuw]] * de [[Sint-Remigiusabdij|Basilyk fan Sint-Remigius]], njonken de [[abdij]], wêrfan't it âldste diel datearret út 'e [[11e iuw]] * de [[Sint-Jakobustsjerke (Reims)|Sint-Jakobustsjerke]] (''Église de Saint-Jacques''), út 'e [[13e iuw|13e]] oant de [[16e iuw]] * de [[Protestantske Timpel fan Reims]] * de [[Foujita-kapel]] * it [[Stedhûs fan Reims]], út 'e [[17e iuw]] * de [[Carnegie-bibleteek (Reims)|Carnegie-bibleteek]], in [[bibleteek]] boud fan in skinking dy't [[Andrew Carnegie]] nei ôfrin fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]] oan 'e stêd die * it [[Fort de la Pompelle]], in âlde fêsting beëasten Reims mei in [[museum]] oer de Earste Wrâldoarloch * it [[Monumint foar it Swarte Leger fan Reims]], in [[tinkteken]] foar de [[troepen]] ôfkomstich út 'e Frânske [[koloanje]]s yn [[Afrika]] dy't yn 'e Earste Wrâldoarloch yn 'e omkriten fan Reims fochten en [[sneuvelen]] * it [[Oerjeftemuseum (Reims)|Oerjeftemuseum]], wijd oan 'e Dútske oerjeft oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] ===Stêdebân=== Reims ûnderhâldt in stêdebân mei: *[[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Florâns]] ([[Itaalje]]), sûnt [[1954]] *[[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|border|20px]] [[Brazzaville]] ([[Republyk Kongo]]), sûnt [[1961]] *[[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Canterbury]] ([[Ingelân]]), sûnt [[1962]] *[[File:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Salzburg]] ([[Eastenryk]]), sûnt [[1964]] *[[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Aken (stêd)|Aken]] ([[Dútslân]]), sûnt [[1967]] *[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Arlington County (Firginia)|Arlington County]] ([[Feriene Steaten]]), sûnt [[2005]] *[[File:Flag of the Czech Republic.svg|border|20px]] [[Kutná Hora]] ([[Tsjechje]]), sûnt [[2008]] *[[File:Flag of Japan.svg|border|20px]] [[Nagoya]] ([[Japan]]), sûnt [[2017]] [[File:(Top) - German officers sign unconditional surrender in Reims, France. (Bottom) - Allied force leaders at the signing. - NARA - 195337.jpg|right|thumb|250px|Boppe: [[Alfred Jodl]] tekenet de oerjefte fan 'e [[Wehrmacht]]; ûnder de fertsjintwurdigers fan 'e [[Alliëarden]] foar de ûndertekening.]] ==Demografy== De stêd Reims telde yn [[2014]] krapoan 183.000 ynwenners. As [[stêdekloft]], mei alle [[foarstêd]]en meirekkene, hie Reims yn datselde jier hast 320.000 ynwenners. ===Berne yn Reims=== <!---dizze opsomming stiet op folchoarder fan bertejier---> *[[Nicolas Bergier]] (1567-1623), [[wegeboukunde|wegeboukundige]] *[[Jean-Baptiste Colbert]] (1619-1683), [[politikus]], [[minister]] fan Finânsjes ûnder [[Loadewyk XIV fan Frankryk|Loadewyk&nbsp;XIV]] *[[Jean-Baptiste de la Salle]] (1651-1719), [[ûnderwiis]]herfoarmer en [[hillige]] *[[Nicolas de Grigny]] (1672-1703), [[oargelist]] en [[komponist]] *[[Jean Lévesque de Burigny]] (1692-1785), [[histoarikus]] *[[Jean-Baptiste Drouet, greve fan Erlon]] (1765-1844), [[maarskalk]] ûnder [[Napoleon]] *[[Adolphe d'Archiac]] (1802-1868), [[geolooch]] en [[paleöntolooch]] *[[Jules de Saint-Pol]] (1810-1855), [[generaal]] *[[Olivier Métra]] (1830-1889), [[komponist]] en [[dirigint]] *[[Émile Senart]] (1847-1928), [[antropolooch]] *[[Paul Fort]] (1872-1960), [[dichter]] *[[Henri Marteau]] (1874-1934), [[fioelist]] en komponist *[[Maurice Pézard]] (1876-1923), [[argeolooch]] *[[Maurice Halbwachs]] (1877-1945), [[filosoof]] en [[sosjolooch]] *[[Jean Baudrillard]] (1929-2007), filosoof *[[Marie-Claire Jamet]] (1933), [[harpist]]e *[[Patrick Poivre d'Arvor]] (1947), [[ferslachjouwer]] en [[publisist]] *[[Robert Pirès]] (1973), [[fuotballer]] *[[Adeline Wuillème]] (1975), [[skermjen|skermster]] *[[Pauline Ferrand-Prévot]] (1992), [[hurdfytster]] ===Stoarn yn Reims=== <!---dizze opsomming stiet op folchoarder fan stjerjier---> *[[Remigius fan Reims]] (437-533), [[biskop]] en [[hillige]] ==Klimaat== Reims hat in [[seeklimaat]], mei waarme [[simmer]]s en mylde [[winter]]s. Yn [[july]], de waarmste [[moanne (tiid)|moanne]], is de trochsneed [[temperatuer]] [[dei|oerdeis]] 23,8&nbsp;°C ([[nacht]]s: 12,0&nbsp;°C), en yn [[jannewaris]], de kâldste moanne, is dat 4,9&nbsp;°C (nachts –0,4&nbsp;°C). By útsûndering kinne de temperatueren simmerdeis oprinne oant goed 37&nbsp;°C yn [[july]] en [[augustus]], wylst se by 't winter oant –22&nbsp;°C sakje kinne yn [[jannewaris]] en [[desimber]]. Reims kriget [[jier]]s trochinoar 604,1&nbsp;mm [[delslach (waar)|delslach]]. Winterdeis binne der trochinoar 21&nbsp;[[dagen]] dat der [[snie]] leit. De stêd kriget op jierbasis trochinoar 1.729&nbsp;oeren [[sinne]]skyn. ==Keppelings om utens== *{{fr}}[http://www.ville-reims.com/ Offisjele webside fan Reims] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Reims ''References'' en ''Bibliography'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Reims}} }} [[Kategory:Reims| ]] [[Kategory:Plak yn Frankryk]] [[Kategory:Gemeente yn Frankryk]] [[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw f.Kr.]] rremltfgbfy6ifr7eqpq3f246evcxum 0 130703 1230566 1199961 2026-05-23T15:25:28Z RomkeHoekstra 10582 + kt + ynfoboks wrâlderfgoed 1230566 wikitext text/x-wiki {{Wrapper}} | {{Ynfoboks katedraal | namme = Us-Leaffrou fan Reims<br><small>''Notre-Dame de Reims''</small> | ôfbylding = Reims Kathedrale.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{Flagge FR}} [[Frankryk]] | bestjoerlike ienheid 1 = regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Proposed design for the flag of Grand Est.svg|border|20px]] [[Grutte Easten]] | bestjoerlike ienheid 2 = departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Drapeau fr département Marne.svg|border|20px]] [[Marne (rivier)|Marne]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[File:Flag of Rheims.svg|border|20px]] [[Reims]] | adres = Place du Cardinal Luçon, 51100 Reims | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|49_15_14_N_4_2_3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|49° 15' N 4° 2' E}} | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Reims|Reims]] | patroanhillige = [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] | status = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = [[12e iuw]]-[[14e iuw]] | sloopjier = | boustyl = [[Gotyk]] | hichte = | monumintale status = [[Ofbyld:Logo monument historique - rouge ombré.svg|12px]] histoarysk monumint<br>UNESCO-wrâlderfgoed | monumintnûmer = | webside = [https://www.cathedrale-reims.com/ Side katedraal] <br> [https://catholique-reims.fr/ Side aartsbisdom] | mapname = Frankryk | mapwidth = | mapname = Reims | lat_deg = 49 | lat_min = 15 | lat_sec = 13 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 3 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultureel | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Jeropa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 | ynskriuwing = 1991 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 117,14 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] | tekst by posysjekaart = Notre-Dame fan Reims }} |- |} De '''Notre-Dame fan Reims''' (Us-Leaffrou fan Reims) yn de [[Frankryk|Noard-Frânske]] stêd [[Reims]] is ien fan 'e wichtichste [[Gotyk|goatyske]] tsjerken fan [[Frankryk]]. Sûnt 1991 falt de katedraal ûnder it wrâlderfskip fan [[UNESCO]]. It as ''Monument histoarique'' klassifisearre gebou wie iuwenlang de tsjerke dêr't de Frânske keningen kroand waarden. Hjoeddedei is it de katedraal fan it [[aartsbisdom Reims]]. Alle jierren wer bringe hûnderttûzenen toeristen in besite oan 'e tsjerke en it religieuze keunstwurk is ien fan 'e grutste attraksjes fan 'e [[Champagne (provinsje)|Champagne]]. De as [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]] [[Basilyk (boufoarm)|basilika]] boude katedraal wie, útsein de westlike gevel, al yn 'e 14e iuw (1211–1311) foltôge. De earste oerlevere boumastser hiet Hugo Libergier. De definitive foltôging folge yn 'e 15e iuw, nei't it skip langer makke waard om de minsken plak te bieden dy't by de kroanings útnûge wiene. By in brân yn 1481 waarden it dak en de tuorren slim skeind. It meast opfallend oan 'e katedraal is de mei reliëfs en bylden dekorearre westlike gevel. It is in unyk foarbyld fan heechgoatyske, midsiuwske byldhoukeunst. De beide westlike tuorren mei in hichte fan 81 meter soene neffens oarspronklik plannen noch spitsen oant in hichte fan 120 meter krije. It haadportaal is oan 'e Jongfaam Marije wijd. Fuort boppe it portaal is noch binnen de goatyske [[spitsbôge]] fan it portaal in lytser [[roasfinster]] ynbrocht. Midden yn 'e westlike gevel is it grutte roasfinster ynbrocht. De galerij fan 'e kenings boppe it grutte roasfinster toant de doop fan [[Klovis I]] en de bylden fan syn opfolgers. Yn 1870 ferliende [[paus]] [[Pius IX]] de katedraal de status fan ''[[basilica minor]]''. De katedraal rekke slim skeind yn 'e [[Earste Wrâldkriich]]. Under oaren it houten dak út de 15e iuw gyng folslein ferlern. Yn 1919 waard mei de renovaasje úteinset, dy't 20 jier duorje soe. == Skiednis == [[Ofbyld:Jeanne d'Arc - Panthéon III.jpg|thumb|left|De katedraal fan Reims as kroaningstsjerke (Kroaning fan Karel VII).]] In earste tsjerke ûntstie al yn 'e 5e iuw op 'e resten fan 'e Gallo-Romeinske termen. De bou fan 'e katedraal fan Reims begûn yn it jier 1211 nei in grutte brân yn 1210. De katedralen fan [[Katedraal fan Chartres|Chartres]] yn 1194 en [[Amiens]] yn 1220 waarden ek boud nei grutte brannen. Neffens de troch aartsbiskop Hinkmar fan Reims betochte leginde hie de hillige [[Remigius fan Reims|Remigius]] tsjin 'e ein fan 'e 5e iuw as biskop fan Reims de Frankekening [[Klovis I]] doopt en mei út de himel ôfkomstige oalje salve. Dêrmei rjochtfeardige de aartsbiskop it idee om tenei alle keningen fan Frankryk yn syn katedraal te kroanen en te salvjen. De katedraal symbolisearre as kroaningstsjerke yn 'e skiednis fan Frankryk de nauwe bân tusken monarchy en Tsjerke. Alhoewol't de katedraal fan Reims in belangryk symboal wie foar de Frânske monarchy, brocht de [[Frânske revolúsje]] net sa'n soad skea oan it gebou as by de [[katedraal fan Chartres]]. Sûnt de Tredde Republyk de skieding tusken Steat en Tsjerke trochsette stiet de katedraal fan Reims symboal foar de Frânske naasje. Sûnt 1860 late de arsjitektuerteoretikus [[Eugène Viollet-le-Duc]] de restauraasje oan 'e westlike gevel. Nei de [[Slach oan de Marne]] fan 5 oant 12 septimber 1914 hiene de Dútske troepen harren yn fersterke stellings noardlik fan Reims weromlutsen, dêr't se oant 1918 stân holden. De stêd, dêr't op 13 septimber Frânske troepen oankamen, waard út dy stellings wei troch de Dútske artillery besketten. Dêrby waard in grut part fan it histoaryske sintrum fan 'e stêd ferneatige. De katedraal waard fan 17 septimber ôf hieltiten wer troffen. Op 19 septimber krige de katedraal 25 ynslaggen te ferduorjen en rekke de stelling oan 'e noardlike toer yn 'e brân. By it ynstoarten fan 'e toer rekke ek it byldhouwurk oan 'e gevel skeind. It fjoer sloech op it dak oer, dat hielendal útbaarnde. It lead raande en in grut part fan 'e midsiuwske finsters gyngen ferlern. Sûnt 1915 waard de gevel mei sânsekken beskerme, mar oant maart 1918 bleau de tsjerke it doel fan artillerybesjittingen. Doe't de oarloch foarby wie, riisde in slim skeinde katedraal boppe de ruïnes fan 'e stêd út. [[Ofbyld:Shell Explosion Cathedral at Rheims.jpg|thumb|left|Granaateksploazje yn 'e katedraal fan Reims.]] Fanwegen de politike betsjutting foar en de nasjonale identiteit fan Frankryk en de arsjitektuerskiedkundige betsjutting waard it ferwoastgjen fan 'e katedraal troch beide kanten yn de kriichspropaganda brûkt. In berjocht fan it Dútske leger fan 22 septimber 1914 dat ien fan 'e tuorren fan 'e katedraal brûkt waard troch in Frânske waarnimmingspost moast de Dútske besjittings op 'e katedraal rjochtfeardigje. De Frânske en ynternasjonale parse dêrfoaroer woenen hawwe dat de fernielingen in bewuste en foarnommen foarm fan barbarisme wie. Yn it [[ynterbellum]] waard de katedraal ûnder lieding fan [[Henri Deneux]] (1874–1969) wer opboud. It houten dakstuolte waard dêrby ferfongen troch ien fan betoneleminten. De Amerikaanske famylje Rockefeller droech finansjeel by oan 'e weropbou. Sûnt 1927 waard de katedraal wer foar in part brûkt en op 18 oktober 1937 fûn de ynwijing fan 'e restaurearre katedraal plak. By dy gelegenheid wie ek de doedestiidske Frânske presidint oanwêzich. == Eksterieur == Alhoewol't de bou fan 'e katedraal mear as twa iuwen duorre is it namste opmerkliker dat de bou in grutte unifoarmiteit fan styl hat. Der is hast gjin katedraal yn Jeropa mei sa'n soad bylden as de katedraal fan Reims. Meiïnoar fersiere 2303 bylden de katedraal. Dêrfan hawwe 211 bylden in hichte fan 3 oant 4 meter. Der binne 788 bylden fan bisten fan ferskillende grutte. [[Ofbyld:Ange au sourire.jpg|thumb|left|De ferneamde glimkjende ingel.]] Yn 'e midden fan 'e foargevel steane yn 'e keningsgalerij 56 bylden fan keningen mei in hichte fan 4,5 meter. Sintraal stiet de doop fan Klovis I mei [[Klotildis]] rjochts en [[Remigius fan Reims|Sint-Remigius]] lofts fan 'e kening. It sintrale portaal is wijd oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] en hat in foarstelling fan 'e kroaning fan Marije. Fuort boppe it grutte roasfinster wurdt it ferhaal fan [[David fan Israel|David]] tsjin [[Goliat]] útbylde. De gevels fan 'e [[dwersskip]]en binne ek fersierd mei bylden. De biskoppen fan Reims, in foarstelling fan it [[Lêste Oardiel|Jongste Gerjocht]] en in byld fan Jezus foarmje de fersiering fan it noardlike transept, wylst de gevel fan it súdlike dwersskip fersierd is mei profeten en apostels. Beide gevels fan it dwersskip hawwe in roasfinster. Nei de brân yn 1481 binne de spitsen fan 'e fjouwer tuorren dy't yn 'e hoeken fan it dwersskip stienen net wer opboud, sadat tsjintwurdich gjin ien fan dy tuorren mear boppe it dak útkomt. Boppe it koar is in yn 'e 15e iuw en 20 iuw rekonstuearre houten toer fan 18 meter heech. [[Ofbyld:Reims, Kathedrale, Marienkrönung.jpg|thumb|Kroaning fan Marije.]] De katedraal is fersierd mei in soad bylden fan ingels en wurdt dêrom ek wol de "katedraal fan ingels" neamd. Yn 'e portalen binne ferskate laitsjende ingels te sjen, mar de ferneamste is wol de glimkjende ingel mei de útsleine wjukken fan it noardlike portaal. == Ynterieur == De katedraal hat fan binnen in lingte fan 139 meter. Yn it trijeskippige [[dwersskip]] mei in dûbele [[krusing (tsjerke)|krusing]] is de katedraal 55 meter breed. De trijeskippige tsjerke is 32 meter breed. === Finsters === Oant de [[Earste Wrâldkriich]] hie de katedraal yn 'e hegere dielen fan it middenskip, yn it koar en it dwersskip noch in soad oarspronklik brânskildere glês út de 13e iuw. Nei de kriich krigen de ferneatige ramen by de weropbou ynearsten ruten foar need en yn 'e tiid dêrnei stadichoan wer kleure glês, dat troch eigentiidske keunsters levere waard. Yn 'e jierren 1930 waarden it lytse roasfinster boppe it haadportaal, de [[travee]]ën fan 'e sydportalen en it roasfinster fan it súdlike dwersskip ynset. [[Marc Chagall]] levere trije ruten foar de sintrale kapel fan it koar. Se stelle de [[Beam fan Jesse]], sênes út de beide Testaminten en út de stedsskiednis fan Reims foar. Fierdere ruten waarden troch Brigitte Simon, Tsuguharu Foujita, Josef Šíma en Maria Helena Vieira da Silva makke. Nei oanlieding fan it 800-jierrich jubileum fan 'e wijing fan 'e katedraal waarden der yn 2011 acht nije ruten fan 'e Dútske keunstner Imi Knoebel yn 'e [[apsis]] ynbrocht. De lêste trije needfinsters yn 'e Jeanne d'Arc-kapel waarden yn maaie 2015 ferfongen troch nije ruten, dy't ek troch Imi Knoebel makke binne. De Knoebel-ruten binne abstrakt en hawwe primêre kleuren; de fersplintere komposysje ferwiist nei de ferneatiging troch de Dútsk-Frânske striid en de fersteuring fan 'e Dútsk-Frânske relaasjes. By de ynwijing fan 'e nije finsters dêrfoaroer waard de symboalyske betsjutting fan 'e Dútsk-Frânske freonskip ûnderstreke. <center><gallery perrow="6" widths="150px" heights="150px"> Reims ND5 tango7174.jpg|Roasfinster fan it Skeppingsferhaal, noardlik transept (13e iuw). Vitrail Grande rose Ouest Reims 020208 2.jpg|Grutte westlike roasfinster, sintraal Marije mei dêromhinne apostels en musisearjende ingels (13e iuw). Reims ND6 tango7174.jpg|Roasfinster fan 'e Ferrizenis, súdlik transept (Jacques Simon (1937). </gallery></center> === Jeanne d'Arc === [[Ofbyld:Jeannedarc a reims.jpg|thumb|left|''Jehanne au Sacre'']] Yn 'e [[Hûndertjierrige Oarloch|Hûndertjierrige Kriich]] waard de stêd fan 1359 oant 1360 troch de Ingelsen belegere. Alhoewol't de belegering gjin sukses wie, slagge it de troepen fan kening [[Hindrik V fan Ingelân|Hindrik V]] letter om it leger fan [[Karel VI fan Frankryk|Karel VI]] te ferslaan. Tegearre mei it grutste diel fan Noard-Frankryk foel Reims doe yn Ingelske hannen. Yn 1429 befrijde [[Jeanne d'Arc]] de stêd en koe [[Karel VII fan Frankryk|Karel VII]] op 14 july 1429 yn 'e katedraal ta kening kroand wurde. It betsjutte in ommekear yn 'e Hûndertjierrige Kriich. Jeanne d'Arc, de nasjonale hillige fan it lân, wurdt yn en by de katedraal betocht mei twa bylden. Bûten de tsjerke stiet in stânbyld fan in striidbere Jeanne op it hynder fan Paul Dubois út 1896. It 1,70 meter hege byld ''Jehanne au Sacre'' yn 'e tsjerke is hiel oars fan karakter. It waard yn 1901 foltôge en makke troch Prosper d'Épinay en toant in hillige Jeanne. === Labyrint === De tsjerke hie ûnder it tredde en fjirde travee fan it middenskip eartiids in labyrint oer de flier. It labyrint koe op 'e knibbels folge wurde as in symboalyske pylgertocht of om in ôflaat te fertsjinjen. It waard yn 1286 yn gebrûk nommen, mar yn 1779 ferneatige troch de koarhearen om't bern de tsjinsten fersteurden troch te boartsjen op it labyrint. === Oargel === [[Ofbyld:Reims Cathedral Organ, France - Diliff.jpg|thumb|Oargel]] De skiednis fan oargels yn 'e katedraal giet werom op it jier 1489, doe't der foar it earst in oargel yn 'e katedraal kaam. Yn 'e rin fan 'e tiid waard it oargel ferskate kearen fergrutte en ferboud en ek de oargelkas waard ferskate kearen feroare. It hjoeddeiske oargel waard yn 'e jierren 1937-1938 troch Victor Gonzales boud. It hat 86 registers op fjouwer manualen en pedaal. Foar in part binne by it ynstrumint pipen út de 17e oant 19e iuw brûkt. === Tsjerkeskat === Yn it Paleis fan 'e Aartsbiskop (''Palais du Tau'') wurdt de tsjerkeskat bewarre. Yn it Palais du Tau wurde in soad kostbere saken bewarre. It neamen wurdich is de ''Sainte Ampoule'', de hillige ampul. Yn 'e ampul waard de oalje bewarre dêr't de Frânske kenings mei salve waarden. By de [[Frânske Revolúsje]] briek de orizjinele ampul. De tsjintwurdige ampul befettet in fragmint fan it orizjineel. Ek binne der bylden en tapiten út de katedraal te sjen. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Kathedrale von Reims]] ---- {{Commonscat|Cathédrale Notre-Dame de Reims|Us-Leaffrou fan Reims}} }} [[Kategory:Reims]] [[Kategory:Katedraal yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Basilyk yn Frankryk]] [[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] eeeknadwk2vavakhh7g7rxknfj86419 1230569 1230566 2026-05-23T15:35:35Z RomkeHoekstra 10582 Commons oanpast. 1230569 wikitext text/x-wiki {{Wrapper}} | {{Ynfoboks katedraal | namme = Us-Leaffrou fan Reims<br><small>''Notre-Dame de Reims''</small> | ôfbylding = Reims Kathedrale.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{Flagge FR}} [[Frankryk]] | bestjoerlike ienheid 1 = regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Proposed design for the flag of Grand Est.svg|border|20px]] [[Grutte Easten]] | bestjoerlike ienheid 2 = departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Drapeau fr département Marne.svg|border|20px]] [[Marne (rivier)|Marne]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[File:Flag of Rheims.svg|border|20px]] [[Reims]] | adres = Place du Cardinal Luçon, 51100 Reims | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|49_15_14_N_4_2_3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|49° 15' N 4° 2' E}} | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Reims|Reims]] | patroanhillige = [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] | status = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = [[12e iuw]]-[[14e iuw]] | sloopjier = | boustyl = [[Gotyk]] | hichte = | monumintale status = [[Ofbyld:Logo monument historique - rouge ombré.svg|12px]] histoarysk monumint<br>UNESCO-wrâlderfgoed | monumintnûmer = | webside = [https://www.cathedrale-reims.com/ Side katedraal] <br> [https://catholique-reims.fr/ Side aartsbisdom] | mapname = Frankryk | mapwidth = | mapname = Reims | lat_deg = 49 | lat_min = 15 | lat_sec = 13 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 3 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultureel | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Jeropa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 | ynskriuwing = 1991 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 117,14 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] | tekst by posysjekaart = Notre-Dame fan Reims }} |- |} De '''Notre-Dame fan Reims''' (Us-Leaffrou fan Reims) yn de [[Frankryk|Noard-Frânske]] stêd [[Reims]] is ien fan 'e wichtichste [[Gotyk|goatyske]] tsjerken fan [[Frankryk]]. Sûnt 1991 falt de katedraal ûnder it wrâlderfskip fan [[UNESCO]]. It as ''Monument histoarique'' klassifisearre gebou wie iuwenlang de tsjerke dêr't de Frânske keningen kroand waarden. Hjoeddedei is it de katedraal fan it [[aartsbisdom Reims]]. Alle jierren wer bringe hûnderttûzenen toeristen in besite oan 'e tsjerke en it religieuze keunstwurk is ien fan 'e grutste attraksjes fan 'e [[Champagne (provinsje)|Champagne]]. De as [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]] [[Basilyk (boufoarm)|basilika]] boude katedraal wie, útsein de westlike gevel, al yn 'e 14e iuw (1211–1311) foltôge. De earste oerlevere boumastser hiet Hugo Libergier. De definitive foltôging folge yn 'e 15e iuw, nei't it skip langer makke waard om de minsken plak te bieden dy't by de kroanings útnûge wiene. By in brân yn 1481 waarden it dak en de tuorren slim skeind. It meast opfallend oan 'e katedraal is de mei reliëfs en bylden dekorearre westlike gevel. It is in unyk foarbyld fan heechgoatyske, midsiuwske byldhoukeunst. De beide westlike tuorren mei in hichte fan 81 meter soene neffens oarspronklik plannen noch spitsen oant in hichte fan 120 meter krije. It haadportaal is oan 'e Jongfaam Marije wijd. Fuort boppe it portaal is noch binnen de goatyske [[spitsbôge]] fan it portaal in lytser [[roasfinster]] ynbrocht. Midden yn 'e westlike gevel is it grutte roasfinster ynbrocht. De galerij fan 'e kenings boppe it grutte roasfinster toant de doop fan [[Klovis I]] en de bylden fan syn opfolgers. Yn 1870 ferliende [[paus]] [[Pius IX]] de katedraal de status fan ''[[basilica minor]]''. De katedraal rekke slim skeind yn 'e [[Earste Wrâldkriich]]. Under oaren it houten dak út de 15e iuw gyng folslein ferlern. Yn 1919 waard mei de renovaasje úteinset, dy't 20 jier duorje soe. == Skiednis == [[Ofbyld:Jeanne d'Arc - Panthéon III.jpg|thumb|left|De katedraal fan Reims as kroaningstsjerke (Kroaning fan Karel VII).]] In earste tsjerke ûntstie al yn 'e 5e iuw op 'e resten fan 'e Gallo-Romeinske termen. De bou fan 'e katedraal fan Reims begûn yn it jier 1211 nei in grutte brân yn 1210. De katedralen fan [[Katedraal fan Chartres|Chartres]] yn 1194 en [[Amiens]] yn 1220 waarden ek boud nei grutte brannen. Neffens de troch aartsbiskop Hinkmar fan Reims betochte leginde hie de hillige [[Remigius fan Reims|Remigius]] tsjin 'e ein fan 'e 5e iuw as biskop fan Reims de Frankekening [[Klovis I]] doopt en mei út de himel ôfkomstige oalje salve. Dêrmei rjochtfeardige de aartsbiskop it idee om tenei alle keningen fan Frankryk yn syn katedraal te kroanen en te salvjen. De katedraal symbolisearre as kroaningstsjerke yn 'e skiednis fan Frankryk de nauwe bân tusken monarchy en Tsjerke. Alhoewol't de katedraal fan Reims in belangryk symboal wie foar de Frânske monarchy, brocht de [[Frânske revolúsje]] net sa'n soad skea oan it gebou as by de [[katedraal fan Chartres]]. Sûnt de Tredde Republyk de skieding tusken Steat en Tsjerke trochsette stiet de katedraal fan Reims symboal foar de Frânske naasje. Sûnt 1860 late de arsjitektuerteoretikus [[Eugène Viollet-le-Duc]] de restauraasje oan 'e westlike gevel. Nei de [[Slach oan de Marne]] fan 5 oant 12 septimber 1914 hiene de Dútske troepen harren yn fersterke stellings noardlik fan Reims weromlutsen, dêr't se oant 1918 stân holden. De stêd, dêr't op 13 septimber Frânske troepen oankamen, waard út dy stellings wei troch de Dútske artillery besketten. Dêrby waard in grut part fan it histoaryske sintrum fan 'e stêd ferneatige. De katedraal waard fan 17 septimber ôf hieltiten wer troffen. Op 19 septimber krige de katedraal 25 ynslaggen te ferduorjen en rekke de stelling oan 'e noardlike toer yn 'e brân. By it ynstoarten fan 'e toer rekke ek it byldhouwurk oan 'e gevel skeind. It fjoer sloech op it dak oer, dat hielendal útbaarnde. It lead raande en in grut part fan 'e midsiuwske finsters gyngen ferlern. Sûnt 1915 waard de gevel mei sânsekken beskerme, mar oant maart 1918 bleau de tsjerke it doel fan artillerybesjittingen. Doe't de oarloch foarby wie, riisde in slim skeinde katedraal boppe de ruïnes fan 'e stêd út. [[Ofbyld:Shell Explosion Cathedral at Rheims.jpg|thumb|left|Granaateksploazje yn 'e katedraal fan Reims.]] Fanwegen de politike betsjutting foar en de nasjonale identiteit fan Frankryk en de arsjitektuerskiedkundige betsjutting waard it ferwoastgjen fan 'e katedraal troch beide kanten yn de kriichspropaganda brûkt. In berjocht fan it Dútske leger fan 22 septimber 1914 dat ien fan 'e tuorren fan 'e katedraal brûkt waard troch in Frânske waarnimmingspost moast de Dútske besjittings op 'e katedraal rjochtfeardigje. De Frânske en ynternasjonale parse dêrfoaroer woenen hawwe dat de fernielingen in bewuste en foarnommen foarm fan barbarisme wie. Yn it [[ynterbellum]] waard de katedraal ûnder lieding fan [[Henri Deneux]] (1874–1969) wer opboud. It houten dakstuolte waard dêrby ferfongen troch ien fan betoneleminten. De Amerikaanske famylje Rockefeller droech finansjeel by oan 'e weropbou. Sûnt 1927 waard de katedraal wer foar in part brûkt en op 18 oktober 1937 fûn de ynwijing fan 'e restaurearre katedraal plak. By dy gelegenheid wie ek de doedestiidske Frânske presidint oanwêzich. == Eksterieur == Alhoewol't de bou fan 'e katedraal mear as twa iuwen duorre is it namste opmerkliker dat de bou in grutte unifoarmiteit fan styl hat. Der is hast gjin katedraal yn Jeropa mei sa'n soad bylden as de katedraal fan Reims. Meiïnoar fersiere 2303 bylden de katedraal. Dêrfan hawwe 211 bylden in hichte fan 3 oant 4 meter. Der binne 788 bylden fan bisten fan ferskillende grutte. [[Ofbyld:Ange au sourire.jpg|thumb|left|De ferneamde glimkjende ingel.]] Yn 'e midden fan 'e foargevel steane yn 'e keningsgalerij 56 bylden fan keningen mei in hichte fan 4,5 meter. Sintraal stiet de doop fan Klovis I mei [[Klotildis]] rjochts en [[Remigius fan Reims|Sint-Remigius]] lofts fan 'e kening. It sintrale portaal is wijd oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] en hat in foarstelling fan 'e kroaning fan Marije. Fuort boppe it grutte roasfinster wurdt it ferhaal fan [[David fan Israel|David]] tsjin [[Goliat]] útbylde. De gevels fan 'e [[dwersskip]]en binne ek fersierd mei bylden. De biskoppen fan Reims, in foarstelling fan it [[Lêste Oardiel|Jongste Gerjocht]] en in byld fan Jezus foarmje de fersiering fan it noardlike transept, wylst de gevel fan it súdlike dwersskip fersierd is mei profeten en apostels. Beide gevels fan it dwersskip hawwe in roasfinster. Nei de brân yn 1481 binne de spitsen fan 'e fjouwer tuorren dy't yn 'e hoeken fan it dwersskip stienen net wer opboud, sadat tsjintwurdich gjin ien fan dy tuorren mear boppe it dak útkomt. Boppe it koar is in yn 'e 15e iuw en 20 iuw rekonstuearre houten toer fan 18 meter heech. [[Ofbyld:Reims, Kathedrale, Marienkrönung.jpg|thumb|Kroaning fan Marije.]] De katedraal is fersierd mei in soad bylden fan ingels en wurdt dêrom ek wol de "katedraal fan ingels" neamd. Yn 'e portalen binne ferskate laitsjende ingels te sjen, mar de ferneamste is wol de glimkjende ingel mei de útsleine wjukken fan it noardlike portaal. == Ynterieur == De katedraal hat fan binnen in lingte fan 139 meter. Yn it trijeskippige [[dwersskip]] mei in dûbele [[krusing (tsjerke)|krusing]] is de katedraal 55 meter breed. De trijeskippige tsjerke is 32 meter breed. === Finsters === Oant de [[Earste Wrâldkriich]] hie de katedraal yn 'e hegere dielen fan it middenskip, yn it koar en it dwersskip noch in soad oarspronklik brânskildere glês út de 13e iuw. Nei de kriich krigen de ferneatige ramen by de weropbou ynearsten ruten foar need en yn 'e tiid dêrnei stadichoan wer kleure glês, dat troch eigentiidske keunsters levere waard. Yn 'e jierren 1930 waarden it lytse roasfinster boppe it haadportaal, de [[travee]]ën fan 'e sydportalen en it roasfinster fan it súdlike dwersskip ynset. [[Marc Chagall]] levere trije ruten foar de sintrale kapel fan it koar. Se stelle de [[Beam fan Jesse]], sênes út de beide Testaminten en út de stedsskiednis fan Reims foar. Fierdere ruten waarden troch Brigitte Simon, Tsuguharu Foujita, Josef Šíma en Maria Helena Vieira da Silva makke. Nei oanlieding fan it 800-jierrich jubileum fan 'e wijing fan 'e katedraal waarden der yn 2011 acht nije ruten fan 'e Dútske keunstner Imi Knoebel yn 'e [[apsis]] ynbrocht. De lêste trije needfinsters yn 'e Jeanne d'Arc-kapel waarden yn maaie 2015 ferfongen troch nije ruten, dy't ek troch Imi Knoebel makke binne. De Knoebel-ruten binne abstrakt en hawwe primêre kleuren; de fersplintere komposysje ferwiist nei de ferneatiging troch de Dútsk-Frânske striid en de fersteuring fan 'e Dútsk-Frânske relaasjes. By de ynwijing fan 'e nije finsters dêrfoaroer waard de symboalyske betsjutting fan 'e Dútsk-Frânske freonskip ûnderstreke. <center><gallery perrow="6" widths="150px" heights="150px"> Reims ND5 tango7174.jpg|Roasfinster fan it Skeppingsferhaal, noardlik transept (13e iuw). Vitrail Grande rose Ouest Reims 020208 2.jpg|Grutte westlike roasfinster, sintraal Marije mei dêromhinne apostels en musisearjende ingels (13e iuw). Reims ND6 tango7174.jpg|Roasfinster fan 'e Ferrizenis, súdlik transept (Jacques Simon (1937). </gallery></center> === Jeanne d'Arc === [[Ofbyld:Jeannedarc a reims.jpg|thumb|left|''Jehanne au Sacre'']] Yn 'e [[Hûndertjierrige Oarloch|Hûndertjierrige Kriich]] waard de stêd fan 1359 oant 1360 troch de Ingelsen belegere. Alhoewol't de belegering gjin sukses wie, slagge it de troepen fan kening [[Hindrik V fan Ingelân|Hindrik V]] letter om it leger fan [[Karel VI fan Frankryk|Karel VI]] te ferslaan. Tegearre mei it grutste diel fan Noard-Frankryk foel Reims doe yn Ingelske hannen. Yn 1429 befrijde [[Jeanne d'Arc]] de stêd en koe [[Karel VII fan Frankryk|Karel VII]] op 14 july 1429 yn 'e katedraal ta kening kroand wurde. It betsjutte in ommekear yn 'e Hûndertjierrige Kriich. Jeanne d'Arc, de nasjonale hillige fan it lân, wurdt yn en by de katedraal betocht mei twa bylden. Bûten de tsjerke stiet in stânbyld fan in striidbere Jeanne op it hynder fan Paul Dubois út 1896. It 1,70 meter hege byld ''Jehanne au Sacre'' yn 'e tsjerke is hiel oars fan karakter. It waard yn 1901 foltôge en makke troch Prosper d'Épinay en toant in hillige Jeanne. === Labyrint === De tsjerke hie ûnder it tredde en fjirde travee fan it middenskip eartiids in labyrint oer de flier. It labyrint koe op 'e knibbels folge wurde as in symboalyske pylgertocht of om in ôflaat te fertsjinjen. It waard yn 1286 yn gebrûk nommen, mar yn 1779 ferneatige troch de koarhearen om't bern de tsjinsten fersteurden troch te boartsjen op it labyrint. === Oargel === [[Ofbyld:Reims Cathedral Organ, France - Diliff.jpg|thumb|Oargel]] De skiednis fan oargels yn 'e katedraal giet werom op it jier 1489, doe't der foar it earst in oargel yn 'e katedraal kaam. Yn 'e rin fan 'e tiid waard it oargel ferskate kearen fergrutte en ferboud en ek de oargelkas waard ferskate kearen feroare. It hjoeddeiske oargel waard yn 'e jierren 1937-1938 troch Victor Gonzales boud. It hat 86 registers op fjouwer manualen en pedaal. Foar in part binne by it ynstrumint pipen út de 17e oant 19e iuw brûkt. === Tsjerkeskat === Yn it Paleis fan 'e Aartsbiskop (''Palais du Tau'') wurdt de tsjerkeskat bewarre. Yn it Palais du Tau wurde in soad kostbere saken bewarre. It neamen wurdich is de ''Sainte Ampoule'', de hillige ampul. Yn 'e ampul waard de oalje bewarre dêr't de Frânske kenings mei salve waarden. By de [[Frânske Revolúsje]] briek de orizjinele ampul. De tsjintwurdige ampul befettet in fragmint fan it orizjineel. Ek binne der bylden en tapiten út de katedraal te sjen. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Kathedrale von Reims]] ---- {{Commonscat|Reims Cathedral|Us-Leaffrou fan Reims}} }} [[Kategory:Reims]] [[Kategory:Katedraal yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Basilyk yn Frankryk]] [[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] 4sg3aw1bwftb7kxxghovf3p5cu61vaz 1 191968 1230574 1230483 2026-05-23T17:03:59Z Drewes 2754 1230574 wikitext text/x-wiki {{Ping|Mysha}} Goeie. 'Feriening lânmjitters' wolle jo hawwe? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 21 mai 2026, 16.49 (CEST) :: Absoluut gjin idee wêr't dit oer is. :[[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 22 mai 2026, 13.10 (CEST) {{Ping|Mysha}} No gewoan dit: ''De schakel is in 1961 door Verbondsmeters G.J.M. Luyten en D.J. Koopmans ontworpen, op initiatief van het Koninklijk Nederlands Watersport Verbond'' seit nl.. Jo hawwe it oer in 'Feriening lânmjitters'. Wat moatte lânmjitters by in wettersportbûn? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 23 mai 2026, 19.03 (CEST) nw95hjr0dbq8ilyhni53ucz5bemukbs 1 192000 1230564 1230552 2026-05-23T14:33:30Z Drewes 2754 1230564 wikitext text/x-wiki == Hja en sa == {{Ping|Hurkonides}} Goeie. Jo hawwe in pear kear 'hja' yn 'se' en 'belutsen' yn 'behelle' feroare. Wêrom? Neffens Frysker binne beide goed. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 22 mai 2026, 17.02 (CEST), [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 mai 2026, 00.25 (CEST) :Hja en se binne yndie beide goed mar yn de saneamde "enclise" (sûnder klam) brûke je yn it Frysk gjin "hja" en "hy" mar "se" en "er". Foar "hy" en "er"is dat minsken folle bekinder omdat dat noch gewoan brûkt wurdt. Mar itselde jildt dus foar "hja" en "se". :Atst it Wurdboek fan de Fryske Taal derby pakst, blykt "belutsen" in hiel oare betsjutting te hawwen. Frysker.nl makket spitigernôch in soad fouten, mar is ek noch yn ûntwikkeling. :Foar alle dúdlikheid, ik bin ôfstudearre yn it Frysk mei neidruk op taalkunde en grammatika. [[Meidogger:Hurkonides|Hurkonides]] ([[Meidogger oerlis:Hurkonides|oerlis]]) 23 mai 2026, 07.25 (CEST) {{Ping|Hurkonides}} Goed, ik nim it fan jo oan. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 23 mai 2026, 16.33 (CEST) sqi5oopy3igswdwd2syokeprobsa6dp 1230584 1230564 2026-05-23T22:31:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Hja en sa */ Antwurd 1230584 wikitext text/x-wiki == Hja en sa == {{Ping|Hurkonides}} Goeie. Jo hawwe in pear kear 'hja' yn 'se' en 'belutsen' yn 'behelle' feroare. Wêrom? Neffens Frysker binne beide goed. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 22 mai 2026, 17.02 (CEST), [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 mai 2026, 00.25 (CEST) :Hja en se binne yndie beide goed mar yn de saneamde "enclise" (sûnder klam) brûke je yn it Frysk gjin "hja" en "hy" mar "se" en "er". Foar "hy" en "er"is dat minsken folle bekinder omdat dat noch gewoan brûkt wurdt. Mar itselde jildt dus foar "hja" en "se". :Atst it Wurdboek fan de Fryske Taal derby pakst, blykt "belutsen" in hiel oare betsjutting te hawwen. Frysker.nl makket spitigernôch in soad fouten, mar is ek noch yn ûntwikkeling. :Foar alle dúdlikheid, ik bin ôfstudearre yn it Frysk mei neidruk op taalkunde en grammatika. [[Meidogger:Hurkonides|Hurkonides]] ([[Meidogger oerlis:Hurkonides|oerlis]]) 23 mai 2026, 07.25 (CEST) {{Ping|Hurkonides}} Goed, ik nim it fan jo oan. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 23 mai 2026, 16.33 (CEST) :{{Ping|Hurkonides|Drewes}} Dat fan hja en se sil wol sa wêze, dêr wol ik ôf wêze, mar belûke, dêr binne jo mis mei. O, ik leau bêst dat it yn it WFT sa stiet, mar dan mist dêr dus wat. Want ik haw twa oare wurdboeken, ek fan 'e Fryske Akademy, dêr't "belûke by" gewoan as synonym jûn wurdt fan "behelje yn". Sawol it Frysk-Nederlânsk Wurdboek as it Frysk Hânwurdboek jouwe by it lemma "belûke" 4 betsjuttings: :# it mei wolken bedutsen reitsjen fan 'e loft :# it bleek wurden fan in gesicht :# lytser/minder wurde, krimpe :# (belûke by/yn) '''behelje yn''' :[[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 mai 2026, 00.31 (CEST) r573cadcr3b000rjoo7x0b1kp9n880u 1230598 1230584 2026-05-24T05:24:37Z Hurkonides 5270 /* Hja en sa */ Antwurd 1230598 wikitext text/x-wiki == Hja en sa == {{Ping|Hurkonides}} Goeie. Jo hawwe in pear kear 'hja' yn 'se' en 'belutsen' yn 'behelle' feroare. Wêrom? Neffens Frysker binne beide goed. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 22 mai 2026, 17.02 (CEST), [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 mai 2026, 00.25 (CEST) :Hja en se binne yndie beide goed mar yn de saneamde "enclise" (sûnder klam) brûke je yn it Frysk gjin "hja" en "hy" mar "se" en "er". Foar "hy" en "er"is dat minsken folle bekinder omdat dat noch gewoan brûkt wurdt. Mar itselde jildt dus foar "hja" en "se". :Atst it Wurdboek fan de Fryske Taal derby pakst, blykt "belutsen" in hiel oare betsjutting te hawwen. Frysker.nl makket spitigernôch in soad fouten, mar is ek noch yn ûntwikkeling. :Foar alle dúdlikheid, ik bin ôfstudearre yn it Frysk mei neidruk op taalkunde en grammatika. [[Meidogger:Hurkonides|Hurkonides]] ([[Meidogger oerlis:Hurkonides|oerlis]]) 23 mai 2026, 07.25 (CEST) {{Ping|Hurkonides}} Goed, ik nim it fan jo oan. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 23 mai 2026, 16.33 (CEST) :{{Ping|Hurkonides|Drewes}} Dat fan hja en se sil wol sa wêze, dêr wol ik ôf wêze, mar belûke, dêr binne jo mis mei. O, ik leau bêst dat it yn it WFT sa stiet, mar dan mist dêr dus wat. Want ik haw twa oare wurdboeken, ek fan 'e Fryske Akademy, dêr't "belûke by" gewoan as synonym jûn wurdt fan "behelje yn". Sawol it Frysk-Nederlânsk Wurdboek as it Frysk Hânwurdboek jouwe by it lemma "belûke" 4 betsjuttings: :# it mei wolken bedutsen reitsjen fan 'e loft :# it bleek wurden fan in gesicht :# lytser/minder wurde, krimpe :# (belûke by/yn) '''behelje yn''' :[[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 mai 2026, 00.31 (CEST) ::It is net in kwestje fan mis wêzen, mar mear in kwestje fan smaak. "Belutsen" yn dy betsjutting is domwei in letterlike oersetting fan it Hollânske "betrokken" sa't it Frysk dy earder net koe. Yn it wurdboek fan 1985 wurdt dy fariant yn it wurdboek Nederlânsk-Frysk ek noch net neamd. Letter sa't it liket wol. Der mist dus neat yn it WFT. Dêr ha se noch goed oanfield dat it oerset Hollânsk is. Sa fiel ik it sels ek oan. Myn foarkar giet út nei de âlde, mear Fryske farianten, mar elkenien moat it sels witte. Ik hâld nea yn tsjin, mar sil it sels net brûke. Mar it is dus mear in kwestje fan smaak. [[Meidogger:Hurkonides|Hurkonides]] ([[Meidogger oerlis:Hurkonides|oerlis]]) 24 mai 2026, 07.24 (CEST) 79ilhy3ywqzrcf5w0toqenjegkabeqo 0 192020 1230585 1230559 2026-05-23T22:32:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Feestdei */ fan Frankryk is pas omtrint 750 foar it earst sprake 1230585 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks hillige | ôfbylding = Jan van Eyck 060.jpg | ôfbyldingstekst = Donatus fan Reims op it skilderij 'Madonna mei kanunnik Joris van der Paele' (1436) fan Jan van Eyck | ôfbyldingsbreedte = | namme = Donatus fan Reims | bertenamme = Donatianus | nasjonaliteit = Romeinske Ryk | bertedatum = 4e iuw | berteplak = [[Rome]] | stjerdatum = 390 | stjerplak = [[Reims]] | funksje1 = Biskop fan Reims | amtsperioade1 = 360–390 | foargonger1 = Maternianus | opfolger1 = Finsintius | hillich ferklearre = Tradisjoneel | fereare troch = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | hjeldei = 14 oktober | hillichdom = [[Sint-Salvatorkatedraal]] (Brugge) | attributen = Tsjil mei fiif baarnende kearsen, krússtêf, miter | patroan fan = Bisdom en katedraal fan Brugge, stêd Brugge, stêd Reims, beskermer fan 'e lannen oan 'e see | tradysje = | wichtichste wurken = | webside = }} {{Of|Donatus fan Reims|Donatus fan Münstereifel|Donatus fan Münstereifel}} '''Sint-Donatus''' ([[Rome]], 4e iuw – 390) wie de sânde [[Aartsbisdom Reims|biskop fan Reims]] en beklaaide dat amt tritich jier lang (360–390). Hy is de patroanhillige fan 'e [[Sint-Salvatorkatedraal|katedraal]] en it [[bisdom Brugge]] en fan 'e stêd [[Reims]] ([[Frankryk]]). Syn nammedei falt op 14 oktober, de dei dat de Flamingen him ferearje as beskermer fan 'e lannen oan 'e see. == Reliken == De bonken fan Donatus, dy't in natuerlike dea stoar, waarden oarspronklik begroeven yn [[Corbie]] (tichteby [[Amiens]]) yn [[Frankryk]]. Letter waarden se oerbrocht nei [[Torhout]] yn [[Belgje]]. Yn 'e 9e iuw joech [[Karel de Keale]] de [[Relikwy|reliken]] oan greve [[Boudewyn I fan Flaanderen]]. Dy brocht se yn 863 oer nei syn kastiel yn [[Brugge]]. De oarspronklik oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] wijde boarchkapel waard doe fergrutte en de Sint-Donatustsjerke neamd. Sûnt dy tiid is Donatus ek de patroanhillige fan 'e stêd Brugge. Ek yn [[Zeebrugge]] is in tsjerke dy't oan 'e hillige wijd is. [[Ofbyld:Reliekschrijn Sint Donatius; Brugge.JPG|thumb|left|De relykskryn fan Sint-Donatus, Brugge.]] By de oprjochting fan it nije bisdom Brugge yn 1559 waard Donatus ek de patroanhillige fan it nije bisdom. Nei de [[Frânske Revolúsje]] (1806) en de ferkeap en ferneatiging fan 'e Sint-Donatuskatedraal (1799), waarden de reliken fan Sint-Donatus yn in nije relikwy[[skryn]] lein yn 'e hjoeddeiske katedraal, de [[Sint-Salvatorkatedraal]]. == Ikonografy en leginde == Neffens de tradisjonele leginde foel Donatus op jonge leeftyd yn it wetter. Hy koe rêden wurde meidat syn âlden in weintsjil mei baarnende kearsen op it wetter leinen, dat krekt stilhâlde op it plak dêr't it bern yn it wetter sakke wie.<ref>[https://www.okv.be/archief/jan-gossart-de-heilige-donatius OKV, ''Jan Gossart - De heilige Donatius''.]</ref> In oare, mear fantastyske fariant fan dit ferhaal wol hawwe dat paus Dionysius in tsjil mei fiif kearsen nei him ta smiten hawwe soe om him út de Tiber te rêden, wêrby't de kearsen op wûnderlike wize baarnen bleauwen. Fanwegen dizze legindes wurdt Sint-Donatus yn 'e kristlike keunst faak ôfbylde mei in tsjil dêr't fiif kearsen op brâne. In ferneamde ôfbylding fan 'e hillige is te finen op it skilderij ''Madonna mei kanunnik Joris van der Paele'' (1436) fan [[Jan van Eyck]], dêr't er as patroanhillige fan 'e doetiidske Sint-Donatuskatedraal yn Brugge stiet. In oar bekend keunstwurk, in paniel dat yn opdracht fan Jean Carondelet foar de Sint-Donatustsjerke yn Brugge makke waard, toant de hillige yn syn weardichheid as de sânde biskop fan Reims. Hy is dêrop ôfbylde yn in ryk borduere gewaad mei in miter op 'e holle en in krússtêf (yn stee fan in kromstêf) yn 'e rjochterhân. == Feestdei == De feestdei fan Sint-Donatus is op 14 oktober. As de feestdei gearfalt mei in snein, hat dy allinnich yn 'e katedraal fan Brugge foarrang op 'e sneinsliturgy. Op oare plakken yn it bisdom wurdt de feestdei net op 'e sneinen fierd. {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Nederlânske wikipedyside, sjoch foar boarnen: [[:nl:Donatianus fan Reims]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Saint Donatian of Reims|Donatus fan Reims}} }} [[Kategory:Persoan berne yn de 4e iuw]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 390]] [[Kategory:Romeinsk hillige]] [[Kategory:Romeinsk biskop]] [[Kategory:Roomsk-katolyk biskop]] 4ebzb0c3fiipvuisfjw3yt8qy77plee 0 192021 1230561 2026-05-23T13:02:33Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks bisdom | namme = Aartsbisdom Reims | ôfbylding = Archidiocèse de Reims.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Bisdomgebiet (donkerbrún) | wapen = [[Ofbyld:Blason Archevêques de Reims.svg|100px]] | lân = {{FR}} | aartsbisdom = | biskopssit = [[Reims]] | katedraal = Notre-Dame fan R..." 1230561 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bisdom | namme = Aartsbisdom Reims | ôfbylding = Archidiocèse de Reims.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Bisdomgebiet (donkerbrún) | wapen = [[Ofbyld:Blason Archevêques de Reims.svg|100px]] | lân = {{FR}} | aartsbisdom = | biskopssit = [[Reims]] | katedraal = [[Notre-Dame fan Reims|Notre-Dame]] | patroanhillige = [[Remigius fan Reims|Sint-Remigius]] | hiemside = [https://catholique-reims.fr/ catholique-reims.fr] | oprjochting = ± [[250]] (bisdom)<br>(aartsbisdom [[748]])<br>(weroprjochting [[1822]]) | opheffing = 29 novimber 1801 (Konkordaat fan 1801) | stifter = [[Sikstus fan Reims|Sint-Sikstus]] (250)<br>[[Paulus IV]] | aartsbiskop = [[Éric de Moulins-Beaufort]] | biskop = | oerflak = 6931 km² | befolking = 610.580 <small>(2023)</small> | wêrfan katolyk = 92,7 % | dekenaten = 13 | parochy's = 67 | tal tsjerken = | tal katoliken = 565.760 <small>(2023)</small> | ôfbylding2 = Province ecclésiastique de Reims.svg | ôfbyldingstekst2 = Tsjerkeprovinsje (brún) | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | ôfbylding99 = }} It '''Aartsbisdom Reims''' ([[Latyn]]: ''Archidioecesis Remensis'') is in metropolitaansk [[aartsbisdom]] fan 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] yn [[Frankryk]]. De aartsbiskop fan Reims hat fanâlds de titel ''Primas fan Gallia Belgica''. It aartsbisdom omfiemet it departemint [[Ardennes (departemint)|Ardennes]] en it arrondissemint Reims yn it departemint [[Marne (departemint)|Marne]]. De tsjerklike provinsje Reims bestiet hjoed-de-dei njonken Reims sels út de [[Suffragaan bisdom|suffragane bisdommen]] Amiens, Beauvais, Châlons, Langres, Soissons en Troyes. == Skiednis == === Aldheid en Midsiuwen === It bisdom waard om it jier [[250]] hinne stifte troch de hillige Sikstus fan Reims. It krige in hiel foarname status yn it jier [[496]] (of mooglik letter), doe't biskop [[Remigius fan Reims|Remigius]] de earste kening fan 'e Franken, [[Klovis I]], doopte. Hjirút ûntstie de iuwenlange tradysje dat de Frânske kenings yn Reims kroand waarden. Yn [[748]] waard Reims troch paus [[Sacharias]] ferheven ta in aartsbisdom. Sûnt [[1023]] krigen de aartsbiskoppen ek de wrâldske macht oer it greefskip Reims, en yn 'e 12e iuw waarden hja ferheven ta ''pair'' van Frankrijk (Frânsk: ''Pair de France'', in titel fan hege aadlike of tsjerklike titel foar in lyts, eksklusyf selskip fan 'e alderheechste fazallen fan 'e kening). De aartsbiskop krige as [[Metropolyt (tsjerklike titel)|metropolyt]] in soad respekt en it rjocht om de kening te salvjen en te kroanjen yn 'e [[katedraal fan Reims]]. Sûnt de 13e iuw oant de [[Frânske Revolúsje]] waarden, op twa nei, alle Frânske kenings yn Reims kroand. === Revolúsje en Moderniteit === [[Ofbyld:Reims Cathedral 016 8341.jpg|thumb|left|De Notre-Dame fan Reims, dêr't de Frânske kenings kroand waarden.]] Under de [[Frânske Revolúsje]] waarden de wrâldske privileezjes en it prinsbisdom opheft. Ek de tsjerklike struktuer waard troch de nije machthawwers omsmiten. As gefolch fan it [[Konkordaat fan 1801]] tusken paus [[Pius VII]] en [[Napoleon]] waard it âlde aartsbisdom Reims op 29 novimber 1801 opheft en it grûngebiet ferdield oer de bisdommen Meaux en Troyes. By it Konkordaat fan 1817 waarden nije ôfspraken makke en op 6 oktober 1822 waard it aartsbisdom Reims troch de pauslike bul ''Paternae charitatis'' wer oprjochte. It grûngebiet waard doe sa ôfbeakene dat it de hiele Ardennes en in part fan 'e Marne omfieme. By in grutte herstrukturearring fan 'e Frânske tsjerklike provinsjes yn 2002 ferlear Reims syn suffragane bisdommen Châlons en Soissons oan 'e provinsje [[Parys]], mar yn 2008 krige it de hjoeddeikee provinsjale yndieling werom. == Katedraal en basilyk == De biskoplike tsjerke is de wrâldferneamde Notre-Dame fan Reims, in masterwurk fan 'e [[Goatyske arsjitektuer|hege gotyk]]. Njonken de katedraal hat it aartsbisdom noch in oar hiel wichtich geastlik sintrum: de romaansk-goatyske [[Sint-Remigiusbasilyk|basilyk fan Sint-Remigius]], dêr't it grêf fan 'e hillige Remigius leit en dêr't earder de hillige ampul mei de salvingsoalje foar de keningskroaningen bewarre waard. Beide gebouwen steane op 'e Wrâlderfgoedlist fan [[UNESCO]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Frânsktalige side, sjoch foar referinsjes op [[:fr:Archidiocèse de Reims]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Roman Catholic Archdiocese of Reims|Aartsbisdom Reims}} }} [[Kategory:Aartsbisdom Reims| ]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 3e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1801]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1822]] 5r6et0fpc6f2tn4e7m3efxl7hku79gt 1230586 1230561 2026-05-23T22:34:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Katedraal en basilyk */ kt 1230586 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bisdom | namme = Aartsbisdom Reims | ôfbylding = Archidiocèse de Reims.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Bisdomgebiet (donkerbrún) | wapen = [[Ofbyld:Blason Archevêques de Reims.svg|100px]] | lân = {{FR}} | aartsbisdom = | biskopssit = [[Reims]] | katedraal = [[Notre-Dame fan Reims|Notre-Dame]] | patroanhillige = [[Remigius fan Reims|Sint-Remigius]] | hiemside = [https://catholique-reims.fr/ catholique-reims.fr] | oprjochting = ± [[250]] (bisdom)<br>(aartsbisdom [[748]])<br>(weroprjochting [[1822]]) | opheffing = 29 novimber 1801 (Konkordaat fan 1801) | stifter = [[Sikstus fan Reims|Sint-Sikstus]] (250)<br>[[Paulus IV]] | aartsbiskop = [[Éric de Moulins-Beaufort]] | biskop = | oerflak = 6931 km² | befolking = 610.580 <small>(2023)</small> | wêrfan katolyk = 92,7 % | dekenaten = 13 | parochy's = 67 | tal tsjerken = | tal katoliken = 565.760 <small>(2023)</small> | ôfbylding2 = Province ecclésiastique de Reims.svg | ôfbyldingstekst2 = Tsjerkeprovinsje (brún) | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | ôfbylding99 = }} It '''Aartsbisdom Reims''' ([[Latyn]]: ''Archidioecesis Remensis'') is in metropolitaansk [[aartsbisdom]] fan 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] yn [[Frankryk]]. De aartsbiskop fan Reims hat fanâlds de titel ''Primas fan Gallia Belgica''. It aartsbisdom omfiemet it departemint [[Ardennes (departemint)|Ardennes]] en it arrondissemint Reims yn it departemint [[Marne (departemint)|Marne]]. De tsjerklike provinsje Reims bestiet hjoed-de-dei njonken Reims sels út de [[Suffragaan bisdom|suffragane bisdommen]] Amiens, Beauvais, Châlons, Langres, Soissons en Troyes. == Skiednis == === Aldheid en Midsiuwen === It bisdom waard om it jier [[250]] hinne stifte troch de hillige Sikstus fan Reims. It krige in hiel foarname status yn it jier [[496]] (of mooglik letter), doe't biskop [[Remigius fan Reims|Remigius]] de earste kening fan 'e Franken, [[Klovis I]], doopte. Hjirút ûntstie de iuwenlange tradysje dat de Frânske kenings yn Reims kroand waarden. Yn [[748]] waard Reims troch paus [[Sacharias]] ferheven ta in aartsbisdom. Sûnt [[1023]] krigen de aartsbiskoppen ek de wrâldske macht oer it greefskip Reims, en yn 'e 12e iuw waarden hja ferheven ta ''pair'' van Frankrijk (Frânsk: ''Pair de France'', in titel fan hege aadlike of tsjerklike titel foar in lyts, eksklusyf selskip fan 'e alderheechste fazallen fan 'e kening). De aartsbiskop krige as [[Metropolyt (tsjerklike titel)|metropolyt]] in soad respekt en it rjocht om de kening te salvjen en te kroanjen yn 'e [[katedraal fan Reims]]. Sûnt de 13e iuw oant de [[Frânske Revolúsje]] waarden, op twa nei, alle Frânske kenings yn Reims kroand. === Revolúsje en Moderniteit === [[Ofbyld:Reims Cathedral 016 8341.jpg|thumb|left|De Notre-Dame fan Reims, dêr't de Frânske kenings kroand waarden.]] Under de [[Frânske Revolúsje]] waarden de wrâldske privileezjes en it prinsbisdom opheft. Ek de tsjerklike struktuer waard troch de nije machthawwers omsmiten. As gefolch fan it [[Konkordaat fan 1801]] tusken paus [[Pius VII]] en [[Napoleon]] waard it âlde aartsbisdom Reims op 29 novimber 1801 opheft en it grûngebiet ferdield oer de bisdommen Meaux en Troyes. By it Konkordaat fan 1817 waarden nije ôfspraken makke en op 6 oktober 1822 waard it aartsbisdom Reims troch de pauslike bul ''Paternae charitatis'' wer oprjochte. It grûngebiet waard doe sa ôfbeakene dat it de hiele Ardennes en in part fan 'e Marne omfieme. By in grutte herstrukturearring fan 'e Frânske tsjerklike provinsjes yn 2002 ferlear Reims syn suffragane bisdommen Châlons en Soissons oan 'e provinsje [[Parys]], mar yn 2008 krige it de hjoeddeikee provinsjale yndieling werom. == Katedraal en basilyk == De biskoplike tsjerke is de wrâldferneamde Notre-Dame fan Reims, in masterwurk fan 'e [[Goatyske arsjitektuer|hege gotyk]]. Njonken de katedraal hat it aartsbisdom noch in oar hiel wichtich geastlik sintrum: de romaansk-goatyske [[Sint-Remigiusbasilyk|basilyk fan Sint-Remigius]], dêr't it grêf fan 'e hillige Remigius leit en dêr't earder de hillige ampul mei de salvingsoalje foar de keningskroaningen bewarre waard. Beide gebouwen steane op 'e Wrâlderfgoedlist fan [[UNESCO]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Frânsktalige side, sjoch foar referinsjes op [[:fr:Archidiocèse de Reims]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Roman Catholic Archdiocese of Reims|Aartsbisdom Reims}} }} [[Kategory:Aartsbisdom Reims| ]] [[Kategory:Bisdom yn Frankryk|Reims]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 3e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1801]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1822]] 542qxwscjwro5m5hyfq46cgf51srsbz 14 192022 1230562 2026-05-23T13:04:34Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Roman Catholic Archdiocese of Reims}} [[Kategory:Bisdom yn Frankryk]]" 1230562 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Roman Catholic Archdiocese of Reims}} [[Kategory:Bisdom yn Frankryk]] 0xlfriftsoxmcl1v7jkoac9pd9j60c5 1230563 1230562 2026-05-23T13:05:43Z RomkeHoekstra 10582 1230563 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Roman Catholic Archdiocese of Reims}} [[Kategory:Bisdom yn Frankryk|Reims]] nvpv0xwvdgpyxl8f23ljsle10dch808 1230587 1230563 2026-05-23T22:34:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1230587 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Roman Catholic Archdiocese of Reims}} [[Kategory:Bisdom yn Frankryk|Reims]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 3e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1801]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1822]] ca7r1hi9rzaee61mrdva08o9o6p4uhp 0 192023 1230565 2026-05-23T15:24:56Z Drewes 2754 wurk 1230565 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = MVO Nederland Nieuwjaarsevenement 2015 Van Ambitie naar Impact (16161183287) (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = Marjan Minnesma (2015) | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[28 oktober]] [[1966]] | berteplak = | stoarn = [[22 maaie]] [[2026]] (59 jier) | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = Stichting Urgenda | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = [https://marjanminnesma.nl/ Hiemside] }} '''Marjan Minnesma''' ([[Wormerveer]], [[28 oktober]] [[1966]] – [[Noordbeemster]], [[22 maaie]] [[2026]]) <ref name=":0">[https://marjanminnesma.nl/ Marjan Minnesma; Wormerveer, 28 oktober 1966 – Noord-Beemster, 22 mei 2026]</ref> wie direkteur en oprjochter fan [[Stichting Urgenda]], in organisaasje foar ynnovaasje en duorsumens. == Wurkpaad == Yn 2022 wûn Minnesma de [[Goldman Environmental Prize]].<ref>{{Citeer web|url=https://nos.nl/l/2430154|titel=Internationale milieuprijs voor Marjan Minnesma van Urgenda|bezochtdatum=2022-05-25|werk=nos.nl|taal=nl}}</ref> Minnesma ferstoar op 22 maie 2026 oan [[boarstkanker]]. Se waard 59 jier.<ref name=":0" /><ref>{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/algemeen/6396858/urgenda-oprichter-marjan-minnesma-59-overleden-aan-de-gevolgen-van-borstkanker.html |titel=Urgenda-oprichter Marjan Minnesma (59) overleden aan de gevolgen van borstkanker |bezochtdatum=2026-05-23 |werk=NU.nl}}</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * [https://www.oneworld.nl/magazinearticle/marjan-minnesma-duurzame-koningin oneworld.nl] }} {{DEFAULTSORT:Minnesma, Marjan}} [[Kategory:Nederlânsk miljeu-aktivist]] [[Kategory:Persoan berne yn 1966]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] 489c9cayv8zo5o96j8uo340fmz9e4aj 1230570 1230565 2026-05-23T15:43:51Z Drewes 2754 1230570 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = MVO Nederland Nieuwjaarsevenement 2015 Van Ambitie naar Impact (16161183287) (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = Marjan Minnesma (2015) | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[28 oktober]] [[1966]] | berteplak = | stoarn = [[22 maaie]] [[2026]] (59 jier) | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = [[Aktivisme|aktivist]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = Stichting Urgenda | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = [https://marjanminnesma.nl/ Hiemside] }} '''Marjan Minnesma''' ([[Wormerveer]], [[28 oktober]] [[1966]] – [[Noordbeemster]], [[22 maaie]] [[2026]]) <ref name=":0">[https://marjanminnesma.nl/ Marjan Minnesma; Wormerveer, 28 oktober 1966 – Noord-Beemster, 22 mei 2026]</ref> wie direkteur en oprjochter fan [[Stichting Urgenda]], in organisaasje foar ynnovaasje en duorsumens. == Wurkpaad == Minnesma waard oplaat as bedriuwskundige, jurist en filosoof en ûntwikkele har yn de earste desennia fan de 21e iuw ta ien fan de boechbylden fan it stribjen nei in enerzjytransysje yn Nederlân. Foar't se oerstapte nei Urgenda wurke se by NOVEM, [[Greenpeace]], de [[Frije Universiteit Amsterdam]] en it Dutch Research Institute For Transitions (DRIFT) fan de Rotterdamske Erasmus Universiteit dêr't ûnder mear mei-Urgenda-oprjochter Jan Rotmans oan ferbûn is. Fia de yn 2007 mei troch har oprjochte Stichting Urgenda waard se yn Nederlân bekend troch har inisjativen foar in fluggere transysje nei in enerzjyneutrale mienskip. Bûten Nederlân krige se wat bekendheid troch it suksesfolle proses yn 2015 tsjin de Nederlânske steat dêr't in aktiver klimaat- en enerzjybelied yn easke waard. Minnesma is ferskate kearen keazen ta nûmer 1 fan de Duurzame 100, <ref>{{Citeer web|url=https://www.trouw.nl/nieuws/marjan-minnesma-nr-1-ik-ben-een-verleider-een-verbinder-geen-vechter~b29b755b/|werk=Trouw|titel=Marjan Minnesma (nr 1.): 'Ik ben een verleider, een verbinder - geen vechter'|datum=2011-11-04|auteur=Janne Chaudron|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230605234455/https://www.trouw.nl/nieuws/marjan-minnesma-nr-1-ik-ben-een-verleider-een-verbinder-geen-vechter~b29b755b/|archiefdatum=2023-06-05}}</ref> in list mei de ynfloedrykste 'duorsume' Nederlanners dy't deiblêd [[Trouw (krante)|Trouw]] sûnt 2009 publisearret. Yn 2022 wûn Minnesma de [[Goldman Environmental Prize]].<ref>{{Citeer web|url=https://nos.nl/l/2430154|titel=Internationale milieuprijs voor Marjan Minnesma van Urgenda|bezochtdatum=2022-05-25|werk=nos.nl|taal=nl}}</ref> Minnesma ferstoar op 22 maie 2026 oan [[boarstkanker]]. Se waard 59 jier.<ref name=":0" /><ref>{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/algemeen/6396858/urgenda-oprichter-marjan-minnesma-59-overleden-aan-de-gevolgen-van-borstkanker.html |titel=Urgenda-oprichter Marjan Minnesma (59) overleden aan de gevolgen van borstkanker |bezochtdatum=2026-05-23 |werk=NU.nl}}</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * [https://www.oneworld.nl/magazinearticle/marjan-minnesma-duurzame-koningin oneworld.nl] }} {{DEFAULTSORT:Minnesma, Marjan}} [[Kategory:Nederlânsk miljeu-aktivist]] [[Kategory:Persoan berne yn 1966]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] e2o0k03f67jrtrzlckxesk0qh15qh5o 14 192024 1230567 2026-05-23T15:30:43Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Churches in the Roman Catholic Archdiocese of Reims|| [[Kategory:Aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Tsjerkegebou nei bisdom (roomsk-katolyk)]] [[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Frankryk]]" 1230567 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Churches in the Roman Catholic Archdiocese of Reims|| [[Kategory:Aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Tsjerkegebou nei bisdom (roomsk-katolyk)]] [[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Frankryk]] 07o1co2q88kkbd7fcfoys4mrf4tv16w 1230568 1230567 2026-05-23T15:30:58Z RomkeHoekstra 10582 1230568 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Churches in the Roman Catholic Archdiocese of Reims}} [[Kategory:Aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Tsjerkegebou nei bisdom (roomsk-katolyk)]] [[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Frankryk]] 3i6dr5xhs37n63g80n4nxecmbwsj5yi 0 192025 1230575 2026-05-23T20:52:20Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Wrapper}} | {{Ynfoboks kleaster | namme = Abdij fan Sint-Remigius | ôfbylding = Basilique Saint-Remi de Reims, Southwest view 20140306 1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Remigiuistsjerke | wapen = | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | n..." 1230575 wikitext text/x-wiki {{Wrapper}} | {{Ynfoboks kleaster | namme = Abdij fan Sint-Remigius | ôfbylding = Basilique Saint-Remi de Reims, Southwest view 20140306 1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Remigiuistsjerke | wapen = | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Marne (departemint)|Marne]] | bestjoerlike ienheid 3 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Reims (arrondissemint)|Reims]] | plak = [[Reims]] | adres = 53 rue Simon | koördinaten = | denominaasje = [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-Katolyk]] | tsjerkeprovinsje = Reims | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Reims]] | oarder = [[Benediktinen]] (sûnt ±790) | kongregaasje = Mauristen (sûnt 1627) | oprjochting = 7e iuw | oprjochter = [[Tilpin fan Reims|Aartsbiskop Tilpin]] | opheffing = [[1792]] (Frânske Revolúsje) | weriepening = | patroanhillige = [[Remigius fan Reims|Sint-Remigius]] | wijd oan = | status = sekularisearre | hjoeddeiske funksje = Histoarysk museum (Musée Saint-Remi) | arsjitekt = Jean Bonhomme (18e iuw) <br> Louis Duroché (nei 1774) | yngenieur = | boujier = 11e - 12 iuw (tsjerke) <br> 17e - 18e iuw (kleastergebouwen) | sloopjier = | boustyl = [[Barokke arsjitektuer|Barok]] / [[Klassisistyske arsjitektuer|Klassisistysk]] | hichte = | monumintale status = Monument historique (1889) <br> [[Wrâlderfgoed]] (1991) | monumintnûmer = PA00078773 | oare gegevens = | webside = | mapname = Reims | mapwidth = | lat_deg = 49 | lat_min = 14 | lat_sec = 36 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 33 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Abdij fan Sint-Remigius }} {{Ynfoboks wrâlderfgoed | namme = Katedraal Notre-Dame, eardere abdij fan Sint-Remigius en it Paleis fan Tau, Reims | soarte = Kultureel | tekst = | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Jeropa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 | ynskriuwing = 1991 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 117,14 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] }} |- |} De '''Sint-Remigiusbasilyk''' ([[Frânsk]]: ''Basilique Saint-Remi'') mei de njonkenlizzende eardere keninklike '''abdij fan Sint-Remigius''' is in histoarysk tsjerkekompleks yn 'e [[Frankryk|Frânske]] stêd [[Reims]]. Yn 'e abdij waard iuwenlang de hillige ampul mei de salvingsoalje bewarre, dy't brûkt waard by de kroaning fan 'e Frânske kenings. Hjoed-de-dei biede de kleastergebouwen ûnderdak oan it histoarysk museum fan 'e stêd. De tsjerke is sûnt 1870 in ''[[basilica minor]]''<ref>[https://gcatholic.org/churches/france/0174 Catholic Org., oproppen 23 maaie 2026.]</ref> en sûnt [[1991]] stiet it hiele kompleks op 'e Wrâlderfgoedlist fan [[UNESCO]]. == Skiednis fan de abdij == Sûnt de 7e iuw ûntstie der in religieuze mienskip om it grêf fan 'e hillige [[Remigius fan Reims|Remigius]] († [[533]]). Oan 'e ein fan 'e 8e iuw waard it kleaster oernommen troch in groep muontsen dy't ûnder aartsbiskop Tilpin om [[790]] de oarderregels fan 'e [[benediktinen]] oanmoasten. Yn [[930]] waard it kleaster sterk fersterke om it te beskermjen tsjin ynfallen fan 'e [[Noarmannen]] en de [[Hongaren]]. Sûnt [[945]] sletten de muontsen harren ûnder aartsbiskop Hugo fan Vermandois oan by de herfoarmingsbeweging fan [[Abdij fan Cluny|Cluny]]. [[Ofbyld:Abbaye Saint Remi gravure Pellé 30175.jpg|thumb|left|De abdij yn 1837.]] Sûnt de 17e iuw waarden de âlde abdijgebouwen stap foar stap ferfongen troch nijbou yn 'e [[barok|barokstyl]]. Aartsbiskop Charles Maurice Le Tellier joech dêrfoar de bouopdracht oan 'e arsjitekt Jean Bonhomme. As lêste ûnderdiel waard tusken [[1709]] en [[1730]] in nije [[kleastergong]] boud. De abdijtsjerke bleau dêrby lykwols ûnferoare. Yn 'e nacht fan 15 op 16 jannewaris [[1774]] waarden grutte dielen fan 'e kleastergebouwen troch in slimme brân ferneatige, mar hja waarden letter yn 'e [[klassisisme (byldzjende keunst)|klasisistyske styl]] wer opboud. Under de [[Frânske Revolúsje]] waard it kleaster yn [[1792]] opheft en de muontsen waarden ferdreaun. Yn 'e gebouwen waard earst oant [[1816]] in militêr hospitaal ûnderbrocht, en letter tsjinne it as it sikehûs fan 'e stêd. === De kleastergebouwen en it museum === Ofbyld:Reims (Marne) - Musée Saint-Rémi - Salle capitulaire (24121030213).jpg|thumb|left|[[Kapittelseal]].]] Nei de brân fan 1774 waarden de gebouwen troch hôfarsjitekt Louis Duroché yn klasisistyske styl werboud; hy wie foaral ferantwurdlik foar de hjoeddeiske strakke gevel fan 'e abdij. By de ferbouwings yn 'e 18e iuw bleau lykwols de goatyske [[kapittelseal]] en it [[parlatoarium]] bewarre. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] ûntstie it plan om yn it gebou it histoarysk museum fan Reims ûnder te bringen. Dat iepene yn augustus [[1978]]. It museum omfiemet ûnder oare in grutte archeologyske samling út de [[Romeinske tiid]], dy't útstald stiet yn it eardere [[refektoarium ]] en de 18e-iuwske keuken. In oar hichtepunt fan 'e kolleksje is in searje wandkleden út de 16e iuw dy't sênes út it libben fan Sint-Remigius sjen litte, makke yn opdracht fan aartsbiskop Robert II de Lénoncourt. == De abdijtsjerke == === Skiednis en arsjitektuer === De abdijtsjerke waard boud oer it legindaryske grêf fan Sint-Remigius en wie de grêftsjerke fan in soad aartsbiskoppen en in pear Frankyske en Frânske kenings, wêrûnder [[Karloman I]] († [[771]]), [[Loadewyk IV fan Frankryk|Loadewyk IV]] († [[954]]) en [[Lotarius fan Frankryk|Lotarius]] († [[986]]). Yn [[1049]] wijde paus [[Leo IX]] in folslein nije abdijtsjerke yn. Nei in brân yn [[1098]], dy't de tsjerke foar in part ferneatige hie, waard it gebou yn 'e 12e iuw ûnder abt Odon noch grutter en moaier makke. [[Ofbyld:PM 144245 F Reims.jpg|thumb|left|It lange, smelle skip fan de tsjerke mei it goatyske ferwulft.]] De westlike gevel wurdt flankearre troch twa tuorren fan 56 meter heech. De súdlike toer stammet noch út de 11e iuw, wylst de noardlike toer pas by restauraasjes yn 'e 19e iuw tafoege waard. Yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] waard it [[ferwulft]] fan 'e tsjerke troch besjittings folslein ferneatige. De weropbou duorre mar leafst fjirtich jier en waard yn [[1958]] foltôge. It ienfâldich dekorearre haadskip is 122 meter lang en mar 26 meter breed. It koer wurdt troch in [[koeromgong]] mei in [[kapellekrâns]] omfieme. De tsjerke hie oarspronklik in plat houten plafond en krige pas letter in stiennen ferwulft. Dat is hjoed-de-dei noch goed te sjen oan 'e oergongen yn 'e muorren en de ferskillende stiensoarten. Yn it haadskip binne de bôgen nei de sydskippen en de boppegallerijen (útfierd as bifoaria) romaansk en [[Rûne bôge|rûnbôgich]], lykas de boppeste finsters. By it letter oanbringen fan it goatyske [[krúsferwulft]] waarden der ekstra pylders foar de âlde romaanske bundelpylders set. De oarspronklike struktuer krige dêrtroch in nijsgjirrige mingstyl fan romaanske bôgen en goatyske ferwulften. It koar heart hielendal ta de iere gotyk en hat in strange, ljochte opbou yn fjouwer nivo's. === Oargel === It grutte oargel fan 'e abdijtsjerke waard tusken [[1991]] en [[2000]] boud troch de oargelbouwers Bertrand Cattiaux en Yves Lehuen. It ynstrumint hat 45 registers ferdield oer trije manualen en in pedaal. De spyltraktuer is folslein meganysk, wylst de registertraktuer elektrysk wurket. In bysûnderheid is dat de manualen fan it [[rêchposityf]], de Grand Orgue en it pedaal begjinne mei de Kontra-A, wat noch ûnder de grutte C leit. == Keppeling om utens == * [https://www.orgelsite.nl/reims-basilique-saint-remi-hoofdorgel/ Disposysje oargel.] {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedy-side, sjoch foar referinsjes op [[:de:Abtei Saint-Remi (Reims)]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Abbey of Saint-Remi|Abdij Sint-Remigius}} }} [[Kategory:Reims]] [[Kategory:Basilyk yn Frankryk]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Frankryk]] [[Kategory:Kleaster yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 7e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1792]] 9jfd8p7w2rlhrzfabwhv0i7dyniqool 1230576 1230575 2026-05-23T21:03:29Z RomkeHoekstra 10582 1230576 wikitext text/x-wiki {{Wrapper}} | {{Ynfoboks kleaster | namme = Abdij fan Sint-Remigius | ôfbylding = Basilique Saint-Remi de Reims, Southwest view 20140306 1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Remigiuistsjerke | wapen = | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Marne (departemint)|Marne]] | bestjoerlike ienheid 3 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Reims (arrondissemint)|Reims]] | plak = [[Reims]] | adres = 53 rue Simon | koördinaten = | denominaasje = [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-Katolyk]] | tsjerkeprovinsje = Reims | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Reims]] | oarder = [[Benediktinen]] (sûnt ±790) | kongregaasje = Mauristen (sûnt 1627) | oprjochting = 7e iuw | oprjochter = [[Tilpin fan Reims|Aartsbiskop Tilpin]] | opheffing = [[1792]] (Frânske Revolúsje) | weriepening = | patroanhillige = [[Remigius fan Reims|Sint-Remigius]] | wijd oan = | status = sekularisearre | hjoeddeiske funksje = Histoarysk museum (Musée Saint-Remi) | arsjitekt = Jean Bonhomme (18e iuw) <br> Louis Duroché (nei 1774) | yngenieur = | boujier = 11e - 12 iuw (tsjerke) <br> 17e - 18e iuw (kleastergebouwen) | sloopjier = | boustyl = [[Barokke arsjitektuer|Barok]] / [[Klassisistyske arsjitektuer|Klassisistysk]] | hichte = | monumintale status = Monument historique (1889) <br> [[Wrâlderfgoed]] (1991) | monumintnûmer = PA00078773 | oare gegevens = | webside = | mapname = Reims | mapwidth = | lat_deg = 49 | lat_min = 14 | lat_sec = 36 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 33 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Abdij fan Sint-Remigius }} {{Ynfoboks wrâlderfgoed | namme = Katedraal Notre-Dame, eardere abdij fan Sint-Remigius en it Paleis fan Tau, Reims | soarte = Kultureel | tekst = | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Jeropa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 | ynskriuwing = 1991 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 117,14 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] }} |- |} De '''Sint-Remigiusbasilyk''' ([[Frânsk]]: ''Basilique Saint-Remi'') mei de njonkenlizzende eardere keninklike '''abdij fan Sint-Remigius''' is in histoarysk tsjerkekompleks yn 'e [[Frankryk|Frânske]] stêd [[Reims]]. Yn 'e abdij waard iuwenlang de hillige ampul mei de salvingsoalje bewarre, dy't brûkt waard by de kroaning fan 'e Frânske kenings. Hjoed-de-dei biede de kleastergebouwen ûnderdak oan it histoarysk museum fan 'e stêd. De tsjerke is sûnt 1870 in ''[[basilica minor]]''<ref>[https://gcatholic.org/churches/france/0174 Catholic Org., oproppen 23 maaie 2026.]</ref> en sûnt [[1991]] stiet it hiele kompleks op 'e Wrâlderfgoedlist fan [[UNESCO]]. == Skiednis fan de abdij == Sûnt de 7e iuw ûntstie der in religieuze mienskip om it grêf fan 'e hillige [[Remigius fan Reims|Remigius]] († [[533]]). Oan 'e ein fan 'e 8e iuw waard it kleaster oernommen troch in groep muontsen dy't ûnder aartsbiskop Tilpin om [[790]] de oarderregels fan 'e [[benediktinen]] oannamen. Yn [[930]] waard it kleaster fersterke om it te beskermjen tsjin 'e ynfallen fan 'e [[Wytsings]] en de [[Hongaren]]. Sûnt [[945]] sletten de muontsen harren ûnder aartsbiskop Hugo fan Vermandois oan by de herfoarmingsbeweging fan [[Abdij fan Cluny|Cluny]]. [[Ofbyld:Abbaye Saint Remi gravure Pellé 30175.jpg|thumb|left|De abdij yn 1837.]] Sûnt de 17e iuw waarden de âlde abdijgebouwen stap foar stap ferfongen troch nijbou yn 'e [[barok|barokstyl]]. Aartsbiskop Charles Maurice Le Tellier joech dêrfoar de bouopdracht oan 'e arsjitekt Jean Bonhomme. As lêste ûnderdiel waard tusken [[1709]] en [[1730]] in nije [[kleastergong]] boud. De abdijtsjerke bleau dêrby lykwols ûnferoare. Yn 'e nacht fan 15 op 16 jannewaris [[1774]] waarden grutte dielen fan 'e kleastergebouwen troch in slimme brân ferneatige, mar hja waarden letter yn 'e [[klassisisme|klasisistyske]] styl wer opboud. Under de [[Frânske Revolúsje]] waard it kleaster yn [[1792]] opheft en de muontsen waarden ferdreaun. Yn 'e gebouwen waard earst oant [[1816]] in militêr hospitaal ûnderbrocht, en letter tsjinne it as it sikehûs fan 'e stêd. === De kleastergebouwen en it museum === [[Ofbyld:Reims (Marne) - Musée Saint-Rémi - Salle capitulaire (24121030213).jpg|thumb|left|[[Kapittelseal]].]] Nei de brân fan 1774 waarden de gebouwen troch hôfarsjitekt Louis Duroché yn klasisistyske styl werboud; hy wie foaral ferantwurdlik foar de hjoeddeiske strakke gevel fan 'e abdij. By de ferbouwings yn 'e 18e iuw bleau lykwols de goatyske [[kapittelseal]] en it [[parlatoarium]] bewarre. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] ûntstie it plan om yn it gebou it histoarysk museum fan Reims ûnder te bringen. Dat iepene yn augustus [[1978]]. It museum omfiemet ûnder oare in grutte [[archeology]]ske samling út de [[Romeinske tiid]], dy't útstald stiet yn it eardere [[refektoarium]] en de 18e-iuwske keuken. In oar hichtepunt fan 'e kolleksje is in searje wandkleden út de 16e iuw dy't sênes út it libben fan Sint-Remigius sjen litte, makke yn opdracht fan aartsbiskop Robert II de Lénoncourt. == De abdijtsjerke == === Skiednis en arsjitektuer === De abdijtsjerke waard boud oer it legindaryske grêf fan Sint-Remigius en wie de grêftsjerke fan in soad aartsbiskoppen en in pear Frankyske en Frânske kenings, wêrûnder [[Karloman I]] († [[771]]), [[Loadewyk IV fan Frankryk|Loadewyk IV]] († [[954]]) en [[Lotarius fan Frankryk|Lotarius]] († [[986]]). Yn [[1049]] wijde paus [[Leo IX]] in folslein nije abdijtsjerke yn. Nei in brân yn [[1098]], dy't de tsjerke foar in part ferneatige hie, waard it gebou yn 'e 12e iuw ûnder abt Odon noch grutter en moaier makke. [[Ofbyld:PM 144245 F Reims.jpg|thumb|left|It lange, smelle skip fan de tsjerke mei it goatyske ferwulft.]] De westlike gevel wurdt flankearre troch twa tuorren fan 56 meter heech. De súdlike toer stammet noch út de 11e iuw, wylst de noardlike toer pas by restauraasjes yn 'e 19e iuw tafoege waard. Yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] waard it [[ferwulft]] fan 'e tsjerke troch besjittings folslein ferneatige. De weropbou duorre mar leafst fjirtich jier en waard yn [[1958]] foltôge. It ienfâldich dekorearre haadskip is 122 meter lang en mar 26 meter breed. It koer wurdt troch in [[koeromgong]] mei in [[kapellekrâns]] omfieme. De tsjerke hie oarspronklik in plat houten plafond en krige pas letter in stiennen ferwulft. Dat is hjoed-de-dei noch goed te sjen oan 'e oergongen yn 'e muorren en de ferskillende stiensoarten. Yn it haadskip binne de bôgen nei de sydskippen en de boppegallerijen (útfierd as bifoaria) romaansk en [[Rûnbôge|rûnbôgich]], lykas de boppeste finsters. By it letter oanbringen fan it goatyske [[krúsferwulft]] waarden der ekstra pylders foar de âlde romaanske bundelpylders set. De oarspronklike struktuer krige dêrtroch in nijsgjirrige mingstyl fan romaanske bôgen en goatyske ferwulften. It koar heart hielendal ta de iere gotyk en hat in strange, ljochte opbou yn fjouwer nivo's. === Oargel === It grutte oargel fan 'e abdijtsjerke waard tusken [[1991]] en [[2000]] boud troch de oargelbouwers Bertrand Cattiaux en Yves Lehuen. It ynstrumint hat 45 registers ferdield oer trije manualen en in pedaal. De spyltraktuer is folslein meganysk, wylst de registertraktuer elektrysk wurket. In bysûnderheid is dat de manualen fan it [[rêchposityf]], de Grand Orgue en it pedaal begjinne mei de Kontra-A, wat noch ûnder de grutte C leit. == Keppeling om utens == * [https://www.orgelsite.nl/reims-basilique-saint-remi-hoofdorgel/ Disposysje oargel.] {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedy-side, sjoch foar referinsjes op [[:de:Abtei Saint-Remi (Reims)]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Abbey of Saint-Remi|Abdij Sint-Remigius}} }} [[Kategory:Reims]] [[Kategory:Basilyk yn Frankryk]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Frankryk]] [[Kategory:Kleaster yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 7e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1792]] qnhfngv3tyeluwk1wo16elawwq59o6d 1230577 1230576 2026-05-23T21:30:36Z Drewes 2754 [[]] 1230577 wikitext text/x-wiki {{Wrapper}} | {{Ynfoboks kleaster | namme = Abdij fan Sint-Remigius | ôfbylding = Basilique Saint-Remi de Reims, Southwest view 20140306 1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Remigiuistsjerke | wapen = | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Marne (departemint)|Marne]] | bestjoerlike ienheid 3 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Reims (arrondissemint)|Reims]] | plak = [[Reims]] | adres = 53 rue Simon | koördinaten = | denominaasje = [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-Katolyk]] | tsjerkeprovinsje = Reims | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Reims]] | oarder = [[Benediktinen]] (sûnt ±790) | kongregaasje = Mauristen (sûnt 1627) | oprjochting = 7e iuw | oprjochter = [[Tilpin fan Reims|Aartsbiskop Tilpin]] | opheffing = [[1792]] (Frânske Revolúsje) | weriepening = | patroanhillige = [[Remigius fan Reims|Sint-Remigius]] | wijd oan = | status = sekularisearre | hjoeddeiske funksje = Histoarysk museum (Musée Saint-Remi) | arsjitekt = Jean Bonhomme (18e iuw) <br> Louis Duroché (nei 1774) | yngenieur = | boujier = 11e - 12 iuw (tsjerke) <br> 17e - 18e iuw (kleastergebouwen) | sloopjier = | boustyl = [[Barokke arsjitektuer|Barok]] / [[Klassisistyske arsjitektuer|Klassisistysk]] | hichte = | monumintale status = Monument historique (1889) <br> [[Wrâlderfgoed]] (1991) | monumintnûmer = PA00078773 | oare gegevens = | webside = | mapname = Reims | mapwidth = | lat_deg = 49 | lat_min = 14 | lat_sec = 36 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 33 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Abdij fan Sint-Remigius }} {{Ynfoboks wrâlderfgoed | namme = Katedraal Notre-Dame, eardere abdij fan Sint-Remigius en it Paleis fan Tau, Reims | soarte = Kultureel | tekst = | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Jeropa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 | ynskriuwing = 1991 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 117,14 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] }} |- |} De '''Sint-Remigiusbasilyk''' ([[Frânsk]]: ''Basilique Saint-Remi'') mei de njonkenlizzende eardere keninklike '''abdij fan Sint-Remigius''' is in histoarysk tsjerkekompleks yn 'e [[Frankryk|Frânske]] stêd [[Reims]]. Yn 'e abdij waard iuwenlang de hillige ampul mei de salvingsoalje bewarre, dy't brûkt waard by de kroaning fan 'e Frânske kenings. Hjoed-de-dei biede de kleastergebouwen ûnderdak oan it histoarysk museum fan 'e stêd. De tsjerke is sûnt 1870 in ''[[basilica minor]]''<ref>[https://gcatholic.org/churches/france/0174 Catholic Org., oproppen 23 maaie 2026.]</ref> en sûnt [[1991]] stiet it hiele kompleks op 'e [[Wrâlderfgoedlist]] fan [[UNESCO]]. == Skiednis fan de abdij == Sûnt de 7e iuw ûntstie der in religieuze mienskip om it grêf fan 'e hillige [[Remigius fan Reims|Remigius]] († [[533]]). Oan 'e ein fan 'e 8e iuw waard it kleaster oernommen troch in groep muontsen dy't ûnder aartsbiskop Tilpin om [[790]] de oarderregels fan 'e [[benediktinen]] oannamen. Yn [[930]] waard it kleaster fersterke om it te beskermjen tsjin 'e ynfallen fan 'e [[Wytsings]] en de [[Hongaren]]. Sûnt [[945]] sletten de muontsen harren ûnder aartsbiskop Hugo fan Vermandois oan by de herfoarmingsbeweging fan [[Abdij fan Cluny|Cluny]]. [[Ofbyld:Abbaye Saint Remi gravure Pellé 30175.jpg|thumb|left|De abdij yn 1837.]] Sûnt de 17e iuw waarden de âlde abdijgebouwen stap foar stap ferfongen troch nijbou yn 'e [[barok|barokstyl]]. Aartsbiskop Charles Maurice Le Tellier joech dêrfoar de bouopdracht oan 'e arsjitekt Jean Bonhomme. As lêste ûnderdiel waard tusken [[1709]] en [[1730]] in nije [[kleastergong]] boud. De abdijtsjerke bleau dêrby lykwols ûnferoare. Yn 'e nacht fan 15 op 16 jannewaris [[1774]] waarden grutte dielen fan 'e kleastergebouwen troch in slimme brân ferneatige, mar hja waarden letter yn 'e [[klassisisme|klasisistyske]] styl wer opboud. Under de [[Frânske Revolúsje]] waard it kleaster yn [[1792]] opheft en de muontsen waarden ferdreaun. Yn 'e gebouwen waard earst oant [[1816]] in militêr hospitaal ûnderbrocht, en letter tsjinne it as it sikehûs fan 'e stêd. === De kleastergebouwen en it museum === [[Ofbyld:Reims (Marne) - Musée Saint-Rémi - Salle capitulaire (24121030213).jpg|thumb|left|[[Kapittelseal]].]] Nei de brân fan 1774 waarden de gebouwen troch hôfarsjitekt Louis Duroché yn klasisistyske styl werboud; hy wie foaral ferantwurdlik foar de hjoeddeiske strakke gevel fan 'e abdij. By de ferbouwings yn 'e 18e iuw bleau lykwols de goatyske [[kapittelseal]] en it [[parlatoarium]] bewarre. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] ûntstie it plan om yn it gebou it histoarysk museum fan Reims ûnder te bringen. Dat iepene yn augustus [[1978]]. It museum omfiemet ûnder oare in grutte [[archeology]]ske samling út de [[Romeinske tiid]], dy't útstald stiet yn it eardere [[refektoarium]] en de 18e-iuwske keuken. In oar hichtepunt fan 'e kolleksje is in searje wandkleden út de 16e iuw dy't sênes út it libben fan Sint-Remigius sjen litte, makke yn opdracht fan aartsbiskop Robert II de Lénoncourt. == De abdijtsjerke == === Skiednis en arsjitektuer === De abdijtsjerke waard boud oer it legindaryske grêf fan Sint-Remigius en wie de grêftsjerke fan in soad aartsbiskoppen en in pear Frankyske en Frânske kenings, wêrûnder [[Karloman I]] († [[771]]), [[Loadewyk IV fan Frankryk|Loadewyk IV]] († [[954]]) en [[Lotarius fan Frankryk|Lotarius]] († [[986]]). Yn [[1049]] wijde paus [[Leo IX]] in folslein nije abdijtsjerke yn. Nei in brân yn [[1098]], dy't de tsjerke foar in part ferneatige hie, waard it gebou yn 'e 12e iuw ûnder abt Odon noch grutter en moaier makke. [[Ofbyld:PM 144245 F Reims.jpg|thumb|left|It lange, smelle skip fan de tsjerke mei it goatyske ferwulft.]] De westlike gevel wurdt flankearre troch twa tuorren fan 56 meter heech. De súdlike toer stammet noch út de 11e iuw, wylst de noardlike toer pas by restauraasjes yn 'e 19e iuw tafoege waard. Yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] waard it [[ferwulft]] fan 'e tsjerke troch besjittings folslein ferneatige. De weropbou duorre mar leafst fjirtich jier en waard yn [[1958]] foltôge. It ienfâldich dekorearre haadskip is 122 meter lang en mar 26 meter breed. It koer wurdt troch in [[koeromgong]] mei in [[kapellekrâns]] omfieme. De tsjerke hie oarspronklik in plat houten plafond en krige pas letter in stiennen ferwulft. Dat is hjoed-de-dei noch goed te sjen oan 'e oergongen yn 'e muorren en de ferskillende stiensoarten. Yn it haadskip binne de bôgen nei de sydskippen en de boppegallerijen (útfierd as bifoaria) romaansk en [[Rûnbôge|rûnbôgich]], lykas de boppeste finsters. By it letter oanbringen fan it goatyske [[krúsferwulft]] waarden der ekstra pylders foar de âlde romaanske bundelpylders set. De oarspronklike struktuer krige dêrtroch in nijsgjirrige mingstyl fan romaanske bôgen en goatyske ferwulften. It koar heart hielendal ta de iere gotyk en hat in strange, ljochte opbou yn fjouwer nivo's. === Oargel === It grutte oargel fan 'e abdijtsjerke waard tusken [[1991]] en [[2000]] boud troch de oargelbouwers Bertrand Cattiaux en Yves Lehuen. It ynstrumint hat 45 registers ferdield oer trije manualen en in pedaal. De spyltraktuer is folslein meganysk, wylst de registertraktuer elektrysk wurket. In bysûnderheid is dat de manualen fan it [[rêchposityf]], de Grand Orgue en it pedaal begjinne mei de Kontra-A, wat noch ûnder de grutte C leit. == Keppeling om utens == * [https://www.orgelsite.nl/reims-basilique-saint-remi-hoofdorgel/ Disposysje oargel.] {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedy-side, sjoch foar referinsjes op [[:de:Abtei Saint-Remi (Reims)]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Abbey of Saint-Remi|Abdij Sint-Remigius}} }} [[Kategory:Reims]] [[Kategory:Basilyk yn Frankryk]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Frankryk]] [[Kategory:Kleaster yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 7e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1792]] 45kga607uxatojt3x02ji8k6l1t2n05 1230588 1230577 2026-05-23T22:36:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppeling om utens */ kt 1230588 wikitext text/x-wiki {{Wrapper}} | {{Ynfoboks kleaster | namme = Abdij fan Sint-Remigius | ôfbylding = Basilique Saint-Remi de Reims, Southwest view 20140306 1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Remigiuistsjerke | wapen = | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Marne (departemint)|Marne]] | bestjoerlike ienheid 3 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Reims (arrondissemint)|Reims]] | plak = [[Reims]] | adres = 53 rue Simon | koördinaten = | denominaasje = [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-Katolyk]] | tsjerkeprovinsje = Reims | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Reims]] | oarder = [[Benediktinen]] (sûnt ±790) | kongregaasje = Mauristen (sûnt 1627) | oprjochting = 7e iuw | oprjochter = [[Tilpin fan Reims|Aartsbiskop Tilpin]] | opheffing = [[1792]] (Frânske Revolúsje) | weriepening = | patroanhillige = [[Remigius fan Reims|Sint-Remigius]] | wijd oan = | status = sekularisearre | hjoeddeiske funksje = Histoarysk museum (Musée Saint-Remi) | arsjitekt = Jean Bonhomme (18e iuw) <br> Louis Duroché (nei 1774) | yngenieur = | boujier = 11e - 12 iuw (tsjerke) <br> 17e - 18e iuw (kleastergebouwen) | sloopjier = | boustyl = [[Barokke arsjitektuer|Barok]] / [[Klassisistyske arsjitektuer|Klassisistysk]] | hichte = | monumintale status = Monument historique (1889) <br> [[Wrâlderfgoed]] (1991) | monumintnûmer = PA00078773 | oare gegevens = | webside = | mapname = Reims | mapwidth = | lat_deg = 49 | lat_min = 14 | lat_sec = 36 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 33 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Abdij fan Sint-Remigius }} {{Ynfoboks wrâlderfgoed | namme = Katedraal Notre-Dame, eardere abdij fan Sint-Remigius en it Paleis fan Tau, Reims | soarte = Kultureel | tekst = | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Jeropa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 | ynskriuwing = 1991 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 117,14 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] }} |- |} De '''Sint-Remigiusbasilyk''' ([[Frânsk]]: ''Basilique Saint-Remi'') mei de njonkenlizzende eardere keninklike '''abdij fan Sint-Remigius''' is in histoarysk tsjerkekompleks yn 'e [[Frankryk|Frânske]] stêd [[Reims]]. Yn 'e abdij waard iuwenlang de hillige ampul mei de salvingsoalje bewarre, dy't brûkt waard by de kroaning fan 'e Frânske kenings. Hjoed-de-dei biede de kleastergebouwen ûnderdak oan it histoarysk museum fan 'e stêd. De tsjerke is sûnt 1870 in ''[[basilica minor]]''<ref>[https://gcatholic.org/churches/france/0174 Catholic Org., oproppen 23 maaie 2026.]</ref> en sûnt [[1991]] stiet it hiele kompleks op 'e [[Wrâlderfgoedlist]] fan [[UNESCO]]. == Skiednis fan de abdij == Sûnt de 7e iuw ûntstie der in religieuze mienskip om it grêf fan 'e hillige [[Remigius fan Reims|Remigius]] († [[533]]). Oan 'e ein fan 'e 8e iuw waard it kleaster oernommen troch in groep muontsen dy't ûnder aartsbiskop Tilpin om [[790]] de oarderregels fan 'e [[benediktinen]] oannamen. Yn [[930]] waard it kleaster fersterke om it te beskermjen tsjin 'e ynfallen fan 'e [[Wytsings]] en de [[Hongaren]]. Sûnt [[945]] sletten de muontsen harren ûnder aartsbiskop Hugo fan Vermandois oan by de herfoarmingsbeweging fan [[Abdij fan Cluny|Cluny]]. [[Ofbyld:Abbaye Saint Remi gravure Pellé 30175.jpg|thumb|left|De abdij yn 1837.]] Sûnt de 17e iuw waarden de âlde abdijgebouwen stap foar stap ferfongen troch nijbou yn 'e [[barok|barokstyl]]. Aartsbiskop Charles Maurice Le Tellier joech dêrfoar de bouopdracht oan 'e arsjitekt Jean Bonhomme. As lêste ûnderdiel waard tusken [[1709]] en [[1730]] in nije [[kleastergong]] boud. De abdijtsjerke bleau dêrby lykwols ûnferoare. Yn 'e nacht fan 15 op 16 jannewaris [[1774]] waarden grutte dielen fan 'e kleastergebouwen troch in slimme brân ferneatige, mar hja waarden letter yn 'e [[klassisisme|klasisistyske]] styl wer opboud. Under de [[Frânske Revolúsje]] waard it kleaster yn [[1792]] opheft en de muontsen waarden ferdreaun. Yn 'e gebouwen waard earst oant [[1816]] in militêr hospitaal ûnderbrocht, en letter tsjinne it as it sikehûs fan 'e stêd. === De kleastergebouwen en it museum === [[Ofbyld:Reims (Marne) - Musée Saint-Rémi - Salle capitulaire (24121030213).jpg|thumb|left|[[Kapittelseal]].]] Nei de brân fan 1774 waarden de gebouwen troch hôfarsjitekt Louis Duroché yn klasisistyske styl werboud; hy wie foaral ferantwurdlik foar de hjoeddeiske strakke gevel fan 'e abdij. By de ferbouwings yn 'e 18e iuw bleau lykwols de goatyske [[kapittelseal]] en it [[parlatoarium]] bewarre. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] ûntstie it plan om yn it gebou it histoarysk museum fan Reims ûnder te bringen. Dat iepene yn augustus [[1978]]. It museum omfiemet ûnder oare in grutte [[archeology]]ske samling út de [[Romeinske tiid]], dy't útstald stiet yn it eardere [[refektoarium]] en de 18e-iuwske keuken. In oar hichtepunt fan 'e kolleksje is in searje wandkleden út de 16e iuw dy't sênes út it libben fan Sint-Remigius sjen litte, makke yn opdracht fan aartsbiskop Robert II de Lénoncourt. == De abdijtsjerke == === Skiednis en arsjitektuer === De abdijtsjerke waard boud oer it legindaryske grêf fan Sint-Remigius en wie de grêftsjerke fan in soad aartsbiskoppen en in pear Frankyske en Frânske kenings, wêrûnder [[Karloman I]] († [[771]]), [[Loadewyk IV fan Frankryk|Loadewyk IV]] († [[954]]) en [[Lotarius fan Frankryk|Lotarius]] († [[986]]). Yn [[1049]] wijde paus [[Leo IX]] in folslein nije abdijtsjerke yn. Nei in brân yn [[1098]], dy't de tsjerke foar in part ferneatige hie, waard it gebou yn 'e 12e iuw ûnder abt Odon noch grutter en moaier makke. [[Ofbyld:PM 144245 F Reims.jpg|thumb|left|It lange, smelle skip fan de tsjerke mei it goatyske ferwulft.]] De westlike gevel wurdt flankearre troch twa tuorren fan 56 meter heech. De súdlike toer stammet noch út de 11e iuw, wylst de noardlike toer pas by restauraasjes yn 'e 19e iuw tafoege waard. Yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] waard it [[ferwulft]] fan 'e tsjerke troch besjittings folslein ferneatige. De weropbou duorre mar leafst fjirtich jier en waard yn [[1958]] foltôge. It ienfâldich dekorearre haadskip is 122 meter lang en mar 26 meter breed. It koer wurdt troch in [[koeromgong]] mei in [[kapellekrâns]] omfieme. De tsjerke hie oarspronklik in plat houten plafond en krige pas letter in stiennen ferwulft. Dat is hjoed-de-dei noch goed te sjen oan 'e oergongen yn 'e muorren en de ferskillende stiensoarten. Yn it haadskip binne de bôgen nei de sydskippen en de boppegallerijen (útfierd as bifoaria) romaansk en [[Rûnbôge|rûnbôgich]], lykas de boppeste finsters. By it letter oanbringen fan it goatyske [[krúsferwulft]] waarden der ekstra pylders foar de âlde romaanske bundelpylders set. De oarspronklike struktuer krige dêrtroch in nijsgjirrige mingstyl fan romaanske bôgen en goatyske ferwulften. It koar heart hielendal ta de iere gotyk en hat in strange, ljochte opbou yn fjouwer nivo's. === Oargel === It grutte oargel fan 'e abdijtsjerke waard tusken [[1991]] en [[2000]] boud troch de oargelbouwers Bertrand Cattiaux en Yves Lehuen. It ynstrumint hat 45 registers ferdield oer trije manualen en in pedaal. De spyltraktuer is folslein meganysk, wylst de registertraktuer elektrysk wurket. In bysûnderheid is dat de manualen fan it [[rêchposityf]], de Grand Orgue en it pedaal begjinne mei de Kontra-A, wat noch ûnder de grutte C leit. == Keppeling om utens == * [https://www.orgelsite.nl/reims-basilique-saint-remi-hoofdorgel/ Disposysje oargel.] {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedy-side, sjoch foar referinsjes op [[:de:Abtei Saint-Remi (Reims)]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Abbey of Saint-Remi|Abdij Sint-Remigius}} }} [[Kategory:Reims]] [[Kategory:Basilyk yn Frankryk]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Frankryk]] [[Kategory:Kleaster yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 7e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1792]] [[Kategory:Bouwurk út de 11e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 18e iuw]] 29qaz2lg267s9a8fy34biz4zyr15yx4 0 192026 1230578 2026-05-23T21:50:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Dierepark SânjesZoo#Natuermuseum Bruinenberg]] 1230578 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Dierepark SânjesZoo#Natuermuseum Bruinenberg]] [[Kategory:Museum yn Fryslân]] [[Kategory:Natoerhistoarysk museum]] [[Kategory:Feanwâlden]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2012]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 2026]] r3i8nbxa88k5ca7aze5v5e8s9649mri 1230579 1230578 2026-05-23T21:57:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr 1230579 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Dierepark SânjesZoo#Natuermuseum Bruinenberg]] [[Kategory:Museum yn Fryslân]] [[Kategory:Natoerhistoarysk museum]] [[Kategory:Feanwâlden]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2013]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 2026]] pz9ahkci00p53fasp2o47pvl27cuyw3 6 192027 1230590 2026-05-23T22:50:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 In foto fan Stuart N. Lake. 1230590 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In foto fan Stuart N. Lake. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} l8ednsg82t7nz6bblcoxp325e8help8 1230591 1230590 2026-05-23T22:53:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1230591 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In foto fan Stuart N. Lake. == Lisinsje == {{Unfrij ôfbyld |Omskriuwing = In foto fan 'e Amerikaanske publisist Stuart N. Lake (1889-1964) |Boarne = https://nl.findagrave.com/memorial/3412820/stuart_nathaniel-lake |Bysnien = Nee |Makker = |Eigner = Unbekend. Wierskynlik de erven Lake. |Doel = Ta yllustraasje fan it artikel en ta identifikaasje fan 'e persoan yn kwestje. |Artikel(s) = [[Stuart N. Lake]] |Ferfangberens = Net, want it giet om in persoan dy't ferstoarn is. |Lege resolúsje = Ja. |Oare ynformaasje = }} asmffd2q3h5wxw7c0q94cy4xrj66hho 0 192028 1230592 2026-05-23T23:09:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1230592 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Stuart N. Lake.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | oar pseudonym = | echte namme = Stuart Nathaniel Lake | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = [[23 septimber]] [[1889]] | berteplak = [[Rome (New York)|Rome]] ([[New York (steat)|New York]]) | stoarn = [[27 jannewaris]] [[1964]] | stjerplak = [[San Diego]] ([[Kalifornje]]) | etnisiteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Angelsaksyske Amerikanen|Angelsaksysk&nbsp;Amerikaansk]] | regionale identiteit = | taal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[non-fiksje]] <small>([[skiednis]])</small> | perioade = | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'' | útjouwer = | prizen = | jierren aktyf = [[1931]] – [[1964]] | webside = [http://www.imdb.com/name/nm0482193/ Stuart N. Lake] yn 'e [[IMDb]] }} '''Stuart N. Lake''' (folút: '''Stuart Nathaniel Lake'''; [[Rome (New York)|Rome]] ([[New York (steat)|New York]]), [[23 septimber]] [[1889]] – [[San Diego]], [[27 jannewaris]] [[1964]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[amateur]]-[[histoarikus]], [[publisist]] en [[senarioskriuwer]]. Hy krige bekendheid troch syn [[boek]] ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'', in [[biografy]] fan 'e bekende [[revolverman]] út it [[Wylde Westen]] [[Wyatt Earp]]. It boek bliek letter foar in grut part út leagens te bestean. ==Libben en karriêre== ===Iere jierren=== Stuart N. Lake waard yn [[1889]] [[berne]] yn [[Rome (New York)|Rome]] yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[New York (steat)|New York]]. Hy [[studearre]] ôf oan 'e [[Cornell Universiteit]] yn [[Ithaca (New York)]] en wurke neitiid jierrenlang as [[sjoernalist]]. Sa wied er twa jier lang [[korrespondint]] yn it [[Fiere Easten]] en wurke er fiif jier op 'e [[redaksje]] fan 'e [[krante]] ''[[The New York Herald]]''. Yn dyselde snuorje wied er ek aktyf as [[promoasje (marketing)|promoater]] foar it [[showwrakseljen]]. Under de [[kampanje (polityk)|kampanje]] foar de [[Amerikaanske presidintsferkiezings (1912)|Amerikaanske presidintsferkiezings fan 1912]] wurke er as [[public relations|p.r.-man]] foar presidintskandidaat [[Theodore Roosevelt]]. Lake tsjinne yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] as [[sersjant]] yn it [[sjenykorps]] fan it [[Amerikaanske Leger]] oan it [[Westfront (Earste Wrâldkriich)|Westfront]] yn [[Frankryk]], mar waard omreden fan oprûne [[ferwûning]]s nei hûs stjoerd nei't er oerriden wie troch in [[frachtwein|legerfrachtwein]]. ===Biograaf fan Wyatt Earp=== Yn [[1931]] publisearre Lake in tige ynfloedrike [[biografy]] fan [[Wyatt Earp]] ([[1848]]–[[1929]]), in ferneamde [[plysjeman]] en [[revolverman]] út 'e tiid fan it [[Wylde Westen]]. It boek krige de [[titel (opskrift)|titel]] ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'' ("Wyatt Earp: [[Marshal (plysjeman)|Marshal]] oan 'e [[Amerikaanske frontier|Amerikaanske ''frontier'']]"). Lake hie ferskate jierren oan it boek wurke en hie Earp sels, foar syn [[ferstjerren]], noch by ferskate gelegenheden oer syn libben befrege. In oare boarne wie Earp syn [[oarehelte|frou]] en letter [[widdo]] [[Josephine Earp|Josephine]]. Neitiid waard by ûndersyk troch renommearre [[histoarisy]] fêststeld dat ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' foar in grut diel út [[leagen]]s bestie. Foar in part waarden dy Lake foarkôge troch Josephine Earp yn in besykjen har eigen [[reputaasje]] en dy fan har man te behimmeljen. Sa hie Josephine Earp, foar't se har man mette, nei alle gedachten as [[prostituee]] wurke en teffens runde Earp sels in skoft in [[bordeel]]. Mar de biografy befette ek ûnnedige 'opleukings', lykas de bewearing dat Earp syn favorite [[fjoerwapen]] yn 'e tiid fan it Wylde Westen in [[Colt Buntline]] west hie, wylst er nei alle gedachten nea sa'n wapen yn besit hân hat. Lake joech letter ta dat er der sels dingen by fantasearre hie en dat er in protte útspraken, dy't yn syn boek opfierd wurde as letterlike [[sitaat|sitaten]] fan Wyatt Earp, út 'e tomme sûgd hie. ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' spile in grutte rol by it húsriem meitsjen fan 'e namme fan Wyatt Earp yn 'e Feriene Steaten. Der waarden twa [[spylfilm]]s op it boek basearre: ''[[Frontier Marshall (film út 1934)|Frontier Marshal]]'' út [[1934]] en ''[[Frontier Marshall (film út 1939)|Frontier Marshal]]'' út [[1939]]. Yn 'e lêste film spile [[akteur|filmstjer]] [[Randolph Scott]] de [[haadrol]]. Yn [[1946]] brocht Lake in werfertelling fan syn boek út ûnder de titel ''My Darling Clementine''. Behalven de feroare namme stie dêr frijwol neat nijs yn, en it kin dan suver ek wol as in op 'e nij besjoene [[werútjefte]] fan ''Wyatt Earp: Frontier Marshall'' beskôge wurde. Op dat boek basearre [[regisseur]] [[John Ford]], ek yn [[1946]], de [[westernfilm|western]] ''[[My Darling Clementine (film út 1946)|My Darling Clementine]]'', wêryn't [[Henry Fonda]] de rol fan Wyatt Earp fertolke. ===Lettere jierren=== Lake skreau ek oare skiedkundige teksten oer it Wylde Westen, wêrûnder ''In the Path of the Padres'' en ''Tales of the Kansas Cow Towns''. Gauris publisearre er syn wurk yn 'e foarm fan [[artikel (publikaasje)|artikel]]s yn ''[[The Saturday Evening Post]]''. Troch de ferfilmings fan ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' rekke Lake behelle yn 'e [[filmyndustry]] fan [[Hollywood]]. Hy waard [[senarioskriuwer]], û.o. fan 'e [[film]]s ''[[Wells Fargo (film)|Wells Fargo]]'' ([[1937]]), ''[[The Westerner (film út 1940)|The Westerner]]'' ([[1940]]) mei [[Gary Cooper]], ''[[Winchester '73]]'' ([[1950]]) mei [[James Stewart]] en ''[[Powder River (film)|Powder River]]'' ([[1953]]) mei [[Rory Calhoun]]. Lake [[ferstoar]] op [[27 jannewaris]] [[1964]] yn [[San Diego]] yn 'e [[âlderdom]] fan 74 jier. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0482193/ Folsleine filmografy fan Stuart N. Lake yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Stuart_N._Lake ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Lake, Stuart N.}} [[Kategory:Amerikaansk sjoernalist]] [[Kategory:Amerikaansk skiedkundige]] [[Kategory:Amerikaansk publisist]] [[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]] [[Kategory:Amerikaansk soldaat]] [[Kategory:Amerikaansk militêr yn de Earste Wrâldkriich]] [[Kategory:Persoan berne yn 1889]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1964]] [[Kategory:Wyatt Earp]] q70gfhi7drweq58in27v91ulmkjnnd0 0 192029 1230593 2026-05-23T23:10:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Stuart N. Lake]] 1230593 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Stuart N. Lake]] d22c247q7w0dvsupegtkw65fgwqctai 0 192030 1230600 2026-05-24T08:48:43Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultuer | namme = Paleis fan Tau yn Reims | ôfbylding = Reims Palace of Tau 016 7893.jpg | tekst = De barokke foargevel fan it Paleis fan Tau. | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= Marne (depart..." 1230600 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultuer | namme = Paleis fan Tau yn Reims | ôfbylding = Reims Palace of Tau 016 7893.jpg | tekst = De barokke foargevel fan it Paleis fan Tau. | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Marne (departemint)|Marne]] | plak = [[Reims]] | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Europa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 - as Katedraal Notre-Dame, eardere abdij fan Sint-Remigius en it Paleis fan Tau, Reims | ynskriuwing = [[1991]] | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 127,54 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] | mapname = Reims | mapwidth = | lat_deg = 49 | lat_min = 15 | lat_sec = 12 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 5 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Paleis fan Tau }} It '''Paleis fan Tau''' ([[Frânsk]]: ''Palais du Tau'') is it aartsbiskoplike paleis yn [[Reims]], [[Frankryk]]. Mei de [[Notre-Dame fan Reims]] en de eardere [[Sint-Remigiusabdij]] stiet it Paleis fan Tau sûnt 1991 ynskreaun as [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. De biskopsresidinsje waard tusken [[1498]] en [[1509]] boud op it terrein fan in Gallo-Romeinske filla. Dy filla wie oant yn 'e 6e of 7e iuw bewarre bleaun en waard letter omboud ta in [[Karolingen|Karolingyske]] keninklike [[palts]]. De earste dokumintearre namme fan it Paleis fan Tau datearret fan it jier [[1131]]. De namme is ôflied fan 'e plattegrûn fan it gebou, dy't tinken docht oan de letter T, it Grykske tau. It âldste diel fan it paleis dat hjoed-de-dei noch bewarre is, is de iergoatyske kapel út [[1207]]. Yn 'e jierren 1498 oant 1509 waard it hiele kompleks foar it grutste part yn 'e lette gotyk weropboud. Tusken [[1671]] en [[1710]] waard it troch de arsjitekten [[Jules Hardouin-Mansart]] en [[Robert de Cotte]] yn [[barokke arsjitektuer|barokstyl]] ferboud. [[Ofbyld:FeastCoronationLouisXV.jpg|thumb|left|Banket by de kroaning fan Loadewyk XV fan Frankryk.]] De kenings fan [[Frankryk]] brochten de nacht foar harren kroaning yn 'e Notre-Dame fan Reims yn dit gebou troch. Foarôfgeand oan 'e kroaning waard de takomstige kening dêr oanklaaid, en nei de plechtichheid fûn dêr in grut banket plak yn 'e ''Salle du Tau'', dêr't in ûnbidich grutte skoarstienmantel út de 15e iuw te sjen is. It earste dokumintearre banket fûn plak yn it jier [[990]], it lêste yn [[1825]]. Mei de flecht fan aartsbiskop Alexandre de Talleyrand-Périgord nei [[Dútslân]] yn [[1790]], waard it monumint yn beslach naam as nasjonaal besit (''bien national''). It paleis waard doe folslein ferboud en krige in nije funksje as rjochtbank, wylst de ''Salle du Tau'' brûkt waard as hannelsbeurs. De kapel, dy't op it punt stie om ôfbrutsen te wurden, waard ynrjochte as finzenis en de tún waard in plak foar de finzenen om te luchtsjen. Yn [[1823]], ûnder de [[Restauraasje (Frankryk)|Restauraasje]], kearde de aartsbiskop werom. Foar de kroaning fan [[Karel X fan Frankryk|Karel X]] yn [[1825]] waard it paleis troch de arsjitekt François Mazois yn [[Neogotyk|neogotyske styl]] restaurearre. It paleis krige al betiid in kulturele funksje troch de festiging fan 'e Académie de Reims, dy't dêr fan [[1841]] oant [[1906]] de sit hie. Dêrnjonken waard oan 'e ein fan 'e 19e iuw yn 'e ûnderste kapel tydlik in [[lapidarium]] (in museum foar histoaryske stiennen en skulptueren) iepene. It monumint waard ek foar ferskate kongressen en útstallings brûkt. De súdlike fleugel oan 'e earste binnenhôf waard wer opboud neffens de ûntwerpen fan 'e ferneamde arsjitekt [[Eugène Viollet-le-Duc]]; it âlde tsjinstgebou makke dêrby plak foar hynstestâlen op 'e grûn en de bibleteek fan kardinaal Gousset op 'e earste ferdjipping fan hast 20.000 boeken. De Wet op 'e skieding fan Tsjerke en Steat yn [[1905]] makke in ein oan 'e bewenning fan it paleis troch de aartsbiskoppen fan Reims: op 17 desimber 1906 waard aartsbiskop Louis-Joseph Luçon twongen om it paleis te ferlitten. Sûnt 20 desimber [[1907]] is it Paleis fan Tau offisjeel beskerme as ''monument historique''. [[Ofbyld:Archevêché (ancien) ; Palais du Tau (actuel) - Vue d'ensemble prise de la cathédrale - Reims - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00016987.jpg|thumb|left|De ruïnes yn 1915.]] Op 19 septimber [[1914]] waard it paleis troch Dútske artillerijbesjittings swier skansearre en it waard earst nei de ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] wer renovearre. Sûnt [[1972]] biedt it paleis ûnderdak oan it ''Musée de l'Œuvre''. It museum toant byldhouwurken, wandkleden en [[Relikwy|reliken]] fan 'e katedraal en oare foarwerpen dy't tinken dogge oan 'e kroaningsfeesten. Under de stikken is ek de saneamde talisman fan [[Karel de Grutte]]. Dêrnjonken wurde yn it Paleis fan Tau de iennichst oerbleaune keningskroan (dy't de ferneatigingen fan 'e [[Frânske Revolúsje]] oerlibbe hat), in kroaningsmantel en de relykhâlder fan 'e hillige ampul útstald. It Paleis fan Tau, de Notre-Dame-katedraal en de Abdij fan Sint-Remigius waarden yn [[1991]] útroppen ta [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsk- en Frânsktalige Wikipedy-side, sjoch foar referinsjes op [[:de:Palais du Tau]] en [[:fr:Palais du Tau (Reims)]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Abbey of Saint-Remi|Abdij Sint-Remigius}} }} [[Kategory:Reims]] [[Kategory:Kastiel yn Frankryk]] [[Kategory:Museum yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] fuhv4s5da0lkq7djqjstvo23uo5avsm 0 192031 1230601 2026-05-24T09:38:57Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Cassins túfearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Cassin's hawk-eagle, Mt.Cameroon.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[echte earnen]] (''Aquila'') |Wittenskiplike namme= Aquila africana |Beskriuwer, jie..." 1230601 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Cassins túfearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Cassin's hawk-eagle, Mt.Cameroon.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[echte earnen]] (''Aquila'') |Wittenskiplike namme= Aquila africana |Beskriuwer, jier= [[John Cassin|Cassin]], 1865 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span> |lânkaart = }} De '''Cassins túfearn''' (''Aquila africana'') is in middelgrutte [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') binnen it skift oer de [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). Dizze earn is ferneamd nei de Amerikaanske [[ornitolooch]] [[John Cassin]] (1813-1869). == Uterlik == De fûgel hat in kop-sturtlingte fan sawat 50 oant 61 sentimeter en in wjukspanne fan 103 oant 113 sm. Lykas by de measte oare rôffûgels binne ek by dizze soarte de wyfkes in slach grutter en swierder as de mantsjes. De folwoeksen Cassins túfearn is in lytse earn mei koarte, rûne wjukken en in lange, rûne sturt. De boppekant fan it lichem is donkerbrún mei wite plakken. De sturt is brún en hat trije swarte balken mei in brede swarte subterminale bân (in tsjustere bân flak foar de útein fan 'e sturt). De poaten binne oant de teannen ta befearre en wyt mei swarte streken, wylst de bleate teannen ljochtgiel binne. De búk is folslein wyt, of wyt mei karakteristike swarte plakken op 'e siden fan it ûnderboarst. De snaffel is swart mei in ljochtgiele waakshûd en de fûgel hat opfallende gielbrune eagen. It fearrekleed fan ûnfolwoeksen en jonge fûgels (juvenilen) wykt opfallend ôf fan dat fan 'e folwoeksen fûgels. Karakteristyk is de brune oant rossige kop mei in donkere team (lores) tusken it each en de snaffel en swarte streken op 'e kiel en it midden fan 'e krún. De búk is wyt en it boarst readbrún mei heal ferside swarte plakken, wylst de búk en flanken mei tichte swarte plakken markearre binne. De sturt is donkergriis mei in wite punt en donker ein en de donkerbrune wjukken ha wytpuntige sekundêre fearren. == Fersprieding en biotoop == Dizze earn hat in grut, mar faak fragmintearre ferspriedingsgebiet yn 'e tropyske dielen fan [[Afrika]]. Hy komt yn it tichte reinwâld foar fan West- en Sintraal-Afrika, fan [[Sierra Leöane]] nei it easten ta oant yn it meast westlike part fan [[Uganda]] en nei it suden ta oant noardlik [[Angoala]]. It is in typyske [[stânfûgel]] dy't it hiele jier troch yn syn eigen territoarium bliuwt en net oer grutte ôfstannen trekt. Syn biotoop bestiet benammen út ûnfersteurde, tichte tropyske reinwâlden yn it leechlân. Hy hâldt him foaral op yn 'e kronen fan 'e hege beammen, mar wurdt ek wolris sjoen by de rânen fan 'e bosken en by dellingen fan rivieren. De fûgel mijt iepen savannes en grutskalich kapte gebieten folslein. == Ekology en hâlden en dragen == Oer de [[ekology]] fan Cassins túfearn is yn ferhâlding ta oare earnen noch net sa'n soad bekend bekend, om't er skou en ferburgen libbet yn 'e tichte tropyske wâlden. It is in rappe jager dy't behindich manûvrearret fanút in útsjochpost of yn in flugge flecht krekt ûnder as troch de kroanen fan 'e beammen. Syn dieet bestiet foar in grut part út fûgels dy't yn 'e beammen libje en lytse [[sûchdieren]], lykas ferskillende soarten [[iikhoarnen]] en oare lytse [[kjifdieren]]. Dêrnjonken jaget er ek op grutte hagedissen en ferskate soarten ynsekten. It nêst wurdt boud fan tûken en ticht grien, hiel heech yn 'e kroan fan in grutte, dominante beam. It briedseizoen ferskilt tige per regio en is nau ferbûn mei de reintiid. == Status == Cassins túfearn wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige klassifisearre op 'e [[Reade list]]. Alhoewol't de totale wrâldpopulaasje troch it ferburgen libben fan 'e fûgel lestich te rûzjen is, wurdt oannommen dat it ferspriedingsgebiet grut genôch is om de soarte as net bedrige te beskôgjen. De oantallen rinne lykwols wol stadichoan tebek troch de grutskalige ûntbosking en habitatfragmintaasje yn ferskate dielen fan West- en Sintraal-Afrika. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cassins-hawk-eagle-aquila-africana BirdLife, oproppen 24 maaie 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=51FD3E3C2D57F1B6 eBird, oproppen 24 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/cashae1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 24 maaie 2026.] * [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Cassins_kuifarend/Index.html Eagle Watch, oproppen 24 maaie 2026.]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aquila africana|Cassins túfearn}} }} {{DEFAULTSORT:Cassins tufearn}} [[Kategory:echte earn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] m9jcnm19ng7hs6yf6v5a6s2kp696db8 0 192032 1230602 2026-05-24T09:39:19Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Cassins túfearn]] 1230602 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cassins túfearn]] eiab0pys5n9rrne3pkqfre8c49jvzwh 0 192033 1230603 2026-05-24T09:39:44Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Cassins túfearn]] 1230603 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cassins túfearn]] eiab0pys5n9rrne3pkqfre8c49jvzwh