Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 1931 0 1719 1230642 1214552 2026-05-24T23:25:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ferstoarn */ + literatuer 1230642 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1930-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris * [[19 jannewaris|19]] - Yn [[Londen]] mislearret de earste rûnetafelkonferinsje oer de takomst fan [[Britsk-Ynje]] trochdat it [[Yndysk Nasjonaal Kongres]] wegeret om oan te skowen salang't syn foaroanman [[Mahatma Gandhi]] troch de [[Feriene Keninkryk|Britten]] fêstholden wurdt. * [[25 jannewaris|25]] - De [[Britsk-Ynje|Britsk-Yndyske]] foaroanman [[Mahatma Gandhi]] wurdt frijlitten út [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[finzenskip]] (nei't er oppakt wie fanwegen syn ynbrek op it [[sâlt]]monopoalje fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[oerheid]] yn Ynje). ;febrewaris * [[17 febrewaris|17]] - Yn [[Britsk-Ynje]] fine de earste besprekkings plak tusken [[Edward Wood, 1e greve fan Halifax|Lord Irwin]], de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ûnderkening]], en de lânseigen lieder [[Mahatma Gandhi]]. * [[30 febrewaris|30]] - Komt as [[datum]] foar yn 'e [[Revolusjonêre kalinder]] fan 'e [[Sovjet-Uny]]. ;maart * [[5 maart|5]] - Yn [[Britsk-Ynje]] slute [[Edward Wood, 1e greve fan Halifax|Lord Irwin]], de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ûnderkening]], en de lânseigen lieder [[Mahatma Gandhi]] it [[Irwin-Gandhi-pakt]]. Neffens dy oerienkomst jout Gandhi syn [[Yndysk Nasjonaal Kongres]] foarearst de striid foar ûnôfhinklikheid op en wurdt de kampanje fan [[boargerlike oerhearrigens]] stillein. De Britten litte alle finzen nommen [[aktivist]]en frij, betelje [[skealeasstelling]]s út oan lju dy't ûnder harren hurde optreden te lijen hân hawwe, en stelle harren iepen op by nije [[ûnderhanneling]]s oer mear Yndysk [[selsbestjoer]]. * 5 - Yn it [[Feriene Keninkryk]] rjochtet [[sir]] [[Oswald Mosley]] de [[Nije Partij (Feriene Keninkryk)|Nije Partij]] op, de earste [[faksist]]yske [[politike partij]] yn dat lân. ;april * [[1 april|1]] - By [[ierdbeving fan Managua (1931)|in swiere ierdbeving]] yn [[Nikaragûa]] wurdt de [[haadstêd]] [[Managua]] fierhinne ferwoastge. Der falle mear as 2.000 deaden. * [[14 april|14]] - Nei in grutte [[ferkiezing]]soerwinning fan 'e linkse, republikeinske [[politike partij|partijen]] yn [[Spanje]] nimt de ympopulêre [[kening]] [[Alfûns XIII fan Spanje|Alfûns&nbsp;XIII]] de wyk nei [[Frankryk]]. Syn tsjinstanners beskôgje dat as in ''[[de facto]]'' [[abdikaasje]], en roppe de [[Twadde Spaanske Republyk]] út. ;maaie * [[3 maaie|3]] - Yn [[New York (stêd)|New York]] komt it [[Empire State Building]] ree, it heechste [[gebou]] fan 'e wrâld. ;juny * [[10 juny|10]] - [[Noarwegen]] beset [[East-Grienlân]]. Dit liedt ta in konflikt mei [[Denemark]]. ;july * [[27 july|27]] - By [[steatsgreep yn Sily (1931)|in steatsgreep]] yn [[Sily]] wurdt [[diktator]] [[Carlos Ibáñez del Campo]] ôfset, dy't útwykt nei [[Argentynje]]. Neitiid falt Sily ta proai oan in perioade fan folsleine [[anargy]]. * [[29 july|29]] - [[Taede Zijlstra]], [[Pieter Helfrich]] en [[Klaas de Jager]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1931|80ste]] [[PC]]. Pieter Helfrich wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. ;augustus * [[2 augustus|2]] - By it [[Katalaanske autonomyreferindum (1931)|in referindum]] sprekt mear as 99% fan 'e [[befolking]] fan [[Kataloanje]] him út foar [[autonomy]] binnen de [[Twadde Spaanske Republyk]]. * [[12 augustus|12]] - By [[Wettersneed yn Sina (1931)|wettersneed yn Sina]] oerstreamt de [[rivier]] de [[Jangtse]]. Der komme 8.000 minsken om. * [[25 augustus|25]] - Yn it [[Feriene Keninkryk]] foarmet [[premier]] [[Ramsay MacDonald]] in [[regear fan nasjonale ienheid]] yn ferbân mei de [[Grutte Depresje|oangeande ekonomyske krisis]]. ;septimber * [[18 septimber|18]] - By it [[Mukden-ynsidint]] yn 'e neite fan 'e [[Sina|Sineeske]] [[stêd]] [[Mukden]] (no: Shenyang) wurdt in [[bomoanslach]] útfierd op in [[spoarline]] yn súdlik [[Mantsjoerije]], dy't ûnder [[Japan]]sk tafersjoch stiet. * [[19 septimber|19]] - Nei oanlieding fan it [[Mukden-ynsidint]] docht [[Japan]] [[Japanske ynfal yn Mantsjoerije|in ynfal]] yn noardeastlik [[Sina]] en begjint mei de besetting fan [[Mantsjoerije]]. ;oktober * [[11 oktober|11]] - Yn [[Dútslân]] foarmje in stikmannich ekstreem-rjochtse [[organisaasje]]s, wêrûnder de [[NSDAP]], by in reuseftige [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] yn [[Bad Harzburg]] it [[Harzburger Front]]. * [[14 oktober|14]] - Yn [[Spanje]] wurdt de [[skieding tusken tsjerke en steat]] ynfierd. * [[24 oktober|24]] - [[Maffia]]baas [[Al Capone]] wurdt yn 'e [[Feriene Steaten]] foar [[belestingûntdûking]] feroardiele ta 11 jier [[finzenisstraf]] en in [[jildboete]] fan [[$]]50.000. ;desimber * [[1 desimber|1]] - De twadde rûnetafelkonferinsje oer de takomst fan [[Britsk-Ynje]] einiget sûnder dat der foarútgong boekt is. De Yndyske [[nasjonalist]]en, oanfierd troch [[Mahatma Gandhi]], bliuwe by harren minimumeask fan folslein yntern [[selsbestjoer]], wylst de [[Feriene Keninkryk|Britten]] dêr neat fan witte wolle. * 1 - De [[Sovjet-Uny]] skaft de [[Revolúsjonêre kalinder]] ôf. * [[10 desimber|10]] - Yn [[Spanje]] wurdt in nije, progressive [[grûnwet]] oannommen, dy't û.m. de earder ynstelde [[skieding fan tsjerke en steat]] formalisearret en de ynfiering fan it [[frouljuskiesrjocht]] regelet. * [[16 desimber|16]] - Yn [[Dútslân]] rjochtsje de [[sosjalistysk]]e [[SPD]] en oare linke [[organisaasje]]s it [[Eiserne Front]] op dat him keart tsjin sawol ekstreem-rjochts as de [[kommunistysk]]e [[KPD]]. ;datum ûnbekend * [[simmer]] - De [[Twadde Koerdysk-Arabyske Oarloch]] brekt út yn noardlik [[Irak]]. == Berne == ;jannewaris * [[22 jannewaris|22]] - [[Galina Zybina]], Russysk atlete († [[2024]]) ;febrewaris * [[1 febrewaris|1]] - [[Klaas Bruinsma (oersetter)|Klaas Bruinsma]], Frysk oersetter († [[2018]]) * 1 - [[Ton Frinking]], Nederlânsk politikus († [[2022]]) * [[2 febrewaris|2]] - [[Dries van Agt]], premier fan [[Nederlân]] († [[2024]]) * [[5 febrewaris|5]] - [[Wim van Eekelen]], Nederlânske VVD-politikus († [[2025]]) * [[12 febrewaris|12]] - [[Tine de Vries (reedrydster)|Tine de Vries]], Frysk reedrydster († [[2014]]) * [[18 febrewaris|18]] - [[Reinier Paping]], Nederlânsk maratonrider († [[2021]]) * [[23 febrewaris|23]] - [[Harry Langman]], Nederlânsk ekonoom en politikus († [[2016]]) * [[26 febrewaris|26]] - [[Josephine Tewson]], Ingelsk aktrise († [[2022]]) ;maart * [[2 maart|2]] - [[Michail Gorbatsjov]], Russysk politikus en lieder fan 'e [[Sovjet-Uny]] († [[2022]]) * [[3 maart|3]] - [[Piet Bambergen]], Nederlânsk akteur († [[1996]]) * [[11 maart|11]] - [[Rupert Murdoch]], Amerikaansk mediamagnaat * [[18 maart|18]] - [[Albert Rinia]], Frysk keatser († [[2005]]) * [[23 maart|23]] - [[Evgeny Grisjin]], Russysk reedrider († [[2005]]) ;april * [[2 april|2]] - [[Gerrit Noordzij]], Nederlânsk typograaf en letterûntwerper († [[2022]]) * [[15 april|15]] - [[Tomas Tranströmer]], Sweedsk dichter en oersetter († [[2015]]) * [[16 april|16]] - [[Piet de Visser (politikus)|Piet de Visser]], Nederlânsk politikus († [[2012]]) * [[21 april|21]] - [[René van Vooren]], Nederlânsk akteur en produsint († [[1998]]) * [[22 april|22]] - [[Siem Vroom]], Nederlânsk akteur († [[1985]]) * [[26 april|26]] - [[Cor Hoekstra]] (Cork), Frysk cartoonist († [[1996]]) ;maaie * [[2 maaie|2]] - [[Theo Sontrop]], Nederlânsk dichter, letterkundige en útjouwer († [[2007]]) * [[4 maaie|4]] - [[Jan Pesman (reedrider)|Jan Pesman]], Nederlânsk reedrider († [[2014]]) * [[5 maaie|5]] - [[Greg (striptekener)|Greg]], Waalsk striptekener († [[1999]]) * [[13 maaie|13]] - [[Martin Schröder]], oprjochter fan loftfeartmaatskippij Martinair († [[2024]]) * [[16 maaie|16]] - [[Johan Jansen]], Frysk keatser († [[2001]]) ;juny * [[18 juny|18]] - [[Geeske Krol-Benedictus]], Frysk politika († [[2025]]) * [[22 juny|22]] - [[Henk Vonhoff]], Nederlânsk politikus († [[2010]]) * [[25 juny|25]] - [[Glenmor]], Bretonsk sjonger († [[1996]]) ;july * [[30 july|30]] - [[Wies van Dongen (1931)|Wies van Dongen]], Nederlânsk hurdfytser († [[2022]]) * [[31 july|31]] - [[Iwan Rebroff]], Dútsk sjonger († [[2008]]) ;augustus * [[1 augustus|1]] - [[Cor van der Gijp]], Nederlânsk fuotballer († [[2022]]) * [[7 augustus|7]] - [[Nils Århammar]], Sweedsk taalkundige († [[2022]]) * [[16 augustus|16]] - [[Kakuichi Mimura]], Japansk fuotballer († [[2022]]) * [[18 augustus|18]] - [[Oleg Gontsjarenko]], Oekraynsk reedrider († [[1986]]) * 18 - [[Hans van Mierlo]], Nederlânsk politikus († [[2010]]) * [[20 augustus|20]] - [[Anne Hellinga]], Frysk skriuwer († [[2004]]) * [[22 augustus|22]] - [[Maurice Gee]], Nijseelânsk skriuwer * [[25 augustus|25]] - [[Peter Gilmore (akteur)|Peter Gilmore]], Ingelsk akteur (''Onedin Line'') († [[2013]]) * [[28 augustus|28]] - [[Cristina Deutekom]], Nederlânsk operasjongster * [[30 augustus|30]] - [[Emmy Eerdmans]], Nederlânsk keunstneresse († [[2024]]) ;septimber * [[10 septimber|10]] - [[Philip Baker Hall]], Amerikaansk akteur († [[2022]]) * [[22 septimber|22]] - [[Fay Weldon]], Ingelsk skriuwster († [[2023]]) * [[30 septimber|30]] - [[Jan J. van der Hoorn]], Nederlânsk reedrider († [[2016]]) ;oktober * [[7 oktober|7]] - [[Desmond Tutu]], Súdafrikaansk aartsbiskop en minskerjochte-aktivist († [[2021]]) * [[10 oktober|10]] - [[Jan Schurer (politikus)|Jan Schurer]], Frysk politikus († [[1989]]) * [[19 oktober|19]] - [[Rubens de Falco]], Brazyljaansk akteur († [[2008]]) * [[31 oktober|31]] - [[Tamara Rylova]], Russysk reedrydster († [[2021]]) ;novimber * [[13 novimber|13]] - [[Ank Reinders]], Nederlânsk sopraan († [[2024]]) * [[15 novimber|15]] - [[Jan Terlouw]], Nederlânsk politikus en skriuwer († [[2025]]) * [[23 novimber|23]] - [[Jan J. Bijlsma]], Frysk skriuwer/dichter en ûnderwizer († [[2021]]) * [[26 novimber|26]] - [[Hitoshi Kodama]], Japansk taalkundige († [[2021]]) * [[28 novimber|28]] - [[Rinus Ferdinandusse]], Nederlânsk skriuwer († [[2022]]) ;desimber * [[13 desimber|13]] - [[Johannes de Groot]], Frysk keatser († [[1955]]) * [[17 desimber|17]] - [[Yvonne Keuls]], Nederlânsk skriuwster († [[2025]]) * [[29 desimber|29]] - [[Joets]], Frysk muzikant († [[2008]]) == Ferstoarn == ;febrewaris * [[14 febrewaris|14]] - [[Jan Paardekoper]], Nederlânsk komponist, dirigint en pianist (* [[1875]]) * [[28 febrewaris|28]] - [[Jetze Doorman]], Frysk skermer (* [[1881]]) ;april * [[4 april|4]] - [[André Michelin]], Frânsk ûndernimmer (* [[1853]]) ;july * [[17 july|17]] - [[Nicolae Paulescu]], Roemeensk fysiolooch, ûntdekker fan 'e [[ynsuline]] (* [[1869]]) ;augustus * [[31 augustus|31]] - [[David Pendleton Oakerhater]], Amerikaansk predikant (* [[1847]]) ;oktober * [[18 oktober|18]] - [[Thomas Edison]], Amerikaansk útfiner (* [[1847]]) ;desimber * [[16 desimber|16]] - [[René Borjas]], Oerûguayaansk fuotballer (* [[1897]]) * [[24 desimber|24]] - [[Fleanende Hauk]] (''Flying Hawk''), opperhaad fan 'e [[Lakota (folk)|Lakota]] en skiedkundige (* [[1854]]) ==Literatuer== ;non-fiksje * [[Stuart N. Lake]], ''[[Wyatt Earp: Frontier Marshal]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1931| ]] [[Kategory:20e iuw]] gscoujfuig6izv7vkjba39kmpsvw0tc Wikipedy:Taalhelp 4 3830 1230624 1160746 2026-05-24T22:31:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1230624 wikitext text/x-wiki {{Sydbalke menu rjochtlinen}} ==Handige taaltips== Om safolle mooglik sûnder flaters yn it Frysk te skriuwen, binne der in tal handige helpmiddels beskikber. De meast folsleine is de Fryske '''staveringhifker''' foar brûkers fan Microsoft Word. Dy is del te laden fan de side fan de [[Fryske Akademy]]. Om dêrmei in troch jo of oaren makke Wiki-tekst te kontrolearjen geane jo nei de side dy't jo kontrolearje wolle en klikke jo op ''Wizigje''. Kopiearje de tekst dy't jo kontrolearje wolle nei in nij Word-dokumint. Kontrolearje de tekst en plak de tekst nei korreksje werom yn it Wiki-artikel. Klik op ''fêstlizze'' en de ferbettere ferzje stiet op de Wikipedy. Klik [http://www1.fa.knaw.nl/ftp/msstaver97-2000.zip hjir] om de staveringhifker del te heljen. In (ridlik) folslein oersjoch fan de '''staveringregels''' is te finen op de [http://www.digischool.nl/fry/siden/basisfoarming/stavering/bf_stavering.html Digiskoalle]. Dêr steane ek ienfâldige oefeningen om jo wer eefkes op te skerpjen. Fansels is it altyd maklik om in '''wurdboek''' by de hân te hawwen (sjoch ek [http://fy.wiktionary.org it Fryske Wikiwurdboek]). Der stiet no in koarte kursus '''Frysk skriuwen''' op [http://www.allezhop.de/frysk/skriuw1.htm Allezhop]. ==X of Y== * ch of g? nl: prachti<B>g</B> = fy: prachti<B>ch</B>, en bygelyks wichti<B>ch</B>. By ferlinging komt de g lykwols wer foar it ljocht: prachti<B>g</B>e en wichti<B>g</B>e. * ij of y? Hjir folget it Frysk meastentiids it Ingelsk. Bygelyks en: free (nl: vrij) - fy: frij ; en: bee (nl:bij) fy: bij. By en: he, we en she (nl: hij, wij en zij) altyd op syn Wâldsjers. fy: hy, wy en sy. * u of ú? Sletten wurdlid: ú - sl'''ú'''t. Iepen wurdlid: u - sl'''u'''-ting. By in sletten wurdlid mei in koart lûd lykas yn it Nederlânske ''put'' komt der yn it Frysk '''gjín''' streekje op de u. ==Stavering fan frjemde wurden== * Grykske '''y''': #Bliuwt stean op plakken dêr't er yn it frjemde wurd ek stiet: kategor'''y''', s'''y'''steem. #Frjemde wurden dy't yn it Nederlânsk op i of ie einichje wurde mei '''y''' stavere: sjen'''y''', parod'''y'''. #Frjemde foarheaksels (il, im, in ensfh.) wurde yn it Frysk mei '''y''' skreaun: '''y'''mpresje, '''y'''nternasjonaal. ==Nederlânsk-Frysk idioom== Op de side fan de Stifting ELF stiet in oersjoch fan [http://www.elfelf.nl/Idioom.htm Nederlânsk-Frysk idioom]. Sykje op Nederlânske stekwurden en fyn moai Frysk idioom. [[Kategory:Help]] dg9jawgdhz2zxav3uro3awnrv54seku Barok (stylperioade) 0 27676 1230610 1222607 2026-05-24T15:43:27Z Drewes 2754 red. 1230610 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Hendrick van balen Holy trinity.jpg|thumb|250px|Foarbyld: ''De Hillige Trijefâldichheid troch [[Hendrick van Balen]]'']] [[Ofbyld:Giambologna raptodasabina.jpg|right|thumb|250px|Foarbyld:''de Sabynske Fammerôf]] De '''barok''' is in Jeropeeske [[stylperioade]], dy't duorre fan de 17e iuw oant de earste helte fan de 18e iuw. Hy hie syn oarsprong yn [[Itaalje]] en utere him yn de [[arsjitektuer]], [[túnarsjitektuer]], [[skilderkeunst]], [[byldhoukeunst]], [[literatuer]] en [[muzyk]]. It wurd ''barok'' komt fan it [[Portugal|Portugeeske]] ''barroco'', wat 'ûnregelmjittich foarme pearel' betsjut. Men ûnderskiedt iere-, hege- en lettebarok. == Barok yn de boukeunst == De boukeunst út de barokperioade hat as skaaimerken: gebrûk fan perspektyf en faak ovalen. Fierders: * ryk en wielderich materiaalgebrûk; * asymmetry; * yngewikkelde patroanen; * faak gebrûk fan fersiersels; * goddelike ûnderwerpen * gebrûk fan konkaaf en konveks. == Barok yn de skilderkeunst == Skaaimerken: * ekstreem [[realisme (keunststreaming)|realisme]]; * dramatyske effekten; * sterke ljocht-tsjuster kontrasten, [[clair-obscure]] * in soad gefoel (op gesichten) * faasje en beweging en drok-kringeljende figueren; * berekkene djiptewurking; * diagonalen. == Barok yn de muzyk == Fierders waard brûk makke fan: * monody op basis fan [[basso continuo]]; * affektenlear as leidraad foar de muzikale ekspresje; * harmoanysk [[kontrapunt]]; * [[da capo]] [[Aria (komposysje)|aria]] en [[fuga]]; * opera's mei serieuze tema's út de [[Grykske mytology|Grykske]] en [[Romeinske mytology]] en oratoria, op grûn fan bibelske ferhalen; * typysk ynstrumintale foarmen, sa as it [[concerto grosso]] en de [[suite]], bedoeld foar útfiering yn adelike fermiddens; * ferskate nasjonale dûnsen, sa as [[allemande]], [[bourree]], [[gavotte]], [[menuet]], [[sarabande]]. Yn de [[19e iuw]] krige de barok opnij omtinken en komt in neo-barokke styl op. == Keppelings om utens == * [https://www.baroquelife.org De barok en rokoko kultuer] * [http://www.hernandofla.com/liteliz.htm It wichtichste wurk yn de Barok literatuer] * [https://www.ibiblio.org/wm/paint/glo/baroque/ Webmuseum Parys] * [http://www.all-art.org/history252_contents_Baroque_Rococo.html Barok yn de "Skiednis fan keunst"] * [http://www.oriole-artists.com/Reviews_Baroque_Symbolism Oer symboalen yn de barok] * [http://www.antiquestopic.com/the-baroque-style-1620-1700/ Barok en de ynfloed fan Loadewyk XIV] [[Kategory:Barok| 1]] [[Kategory:Boustyl]] [[Kategory:Literêre streaming]] [[Kategory:Stylperioade]] [[Kategory:17e iuw]] [[Kategory:18e iuw]] 3swp8bgz8kr09bbjf1xvy5gyt0bpo04 Ierdappel 0 43326 1230645 1227624 2026-05-25T01:40:04Z Ziv 46247 ([[c:GR|GR]]) [[File:Patates2.jpg]] → [[File:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 1230645 wikitext text/x-wiki {{Plantesoarte| | Namme = ierdappel | Ofbyld= [[Ofbyld:Potatoes.jpg|250px]] | Ryk= [[planten]] (''Plantae'') | Stamme= [[blêdplanten]] (''Euphyllophyta'') | Klasse= [[bedutsensieddigen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Angiospermae'') | Skift= [[ierdappeleftigen]] (''Solanales'') | Famylje= [[ierdappelplanten (famylje)|ierdappelplanten]] (''Solanaceae'') | Skaai= [[ierdappelplanten (skaai)|ierdappelplanten]] (''Solanum'') | Wittenskiplike namme= Solanum tuberosum | Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1753 | IUCN-status= | lânkaart= }} De '''ierdappel''', '''earpel''', '''ierpel''', '''jirpel''', '''ierappel''' of '''rjappel''' (''Solanum tuberosum'') is in [[soarte]] [[plant]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[Antophyta|blomplanten]] (''Antophyta''), it [[skift]] fan 'e [[ierdappeleftigen]] (''Solanales''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ierdappelplanten (famylje)|ierdappelplanten]] (''Solanaceae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ierdappelplanten (skaai)|ierdappelplanten]] (''Solanum''). Dizze plant foarmet [[knol]]len ûnder de [[grûn]], dy't [[stiselmoal]] befetsje en tige streksum binne. De ierdappel is oarspronklik ôfkomstich út [[Súd-Amearika]] en waard koart foar de ein fan 'e [[sechstjinde iuw]] foar it earst troch weromkearende [[ûntdekkingsreizger]]s yn [[Jeropa]] yntrodusearre. Tsjintwurdich foarmje ierdappels de haaditensboarne foar de [[befolking]] fan in grut tal [[lân|lannen]], benammen yn [[Jeropa]], mar ek yn oare dielen fan 'e [[Westerske wrâld]]. Fierders wurdt de ierdappel ek almar mear yn [[ûntwikkelingslân|ûntwikkelingslannen]] ynfierd. Neist [[rys]], [[pasta (daaiguod)|pasta]] en [[bôle]] is de ierdappel no ien fan 'e wichtichste boarnen fan [[koalhydraten]] fan 'e wrâld. ==Fiedingswearde== Krekt as [[rys]], [[pasta (daaiguod)|pasta]] en [[bôle]] is de ierdappel in wichtige boarne fan [[koalhydraten]]. Ierdappels befetsje ek [[fitamine B6]] en [[Fiedingsfezels|fezels]]. Trochsneed fiedingswearden fan ierdappels (sa't op de ferpakking stiet), tamakke lykas meast wenst: {| border="0" cellpadding="8" |- align=left |- valign=top | :'''Fiedingswearde''' :Enerzjy :Fetten :<small>- ''wêrfan fersêde fetsoeren''</small> :Koalhydraten :<small>- ''wêrfan sûkers''</small> :Fezels :Aaiwiten :Sâlt | :'''de 100 g''' :kJ 362, kkal 86 :0,4 g :0,1 g :17,9 g :0,4 g :1,5 g :1,7 g :< 0,1 g |} == Skiednis == De ierdappel komt fan oarsprong út [[Súd-Amearika]] ([[Perû]] en de noardlike helte fan [[Sily]] om presys te wêzen) en waard troch [[ûntdekkingsreizger]]s meinaam nei Jeropa. Earst waard hy net as iten brûkt omdat tocht waard dat de hiele plant giftich wie. Boeren wiene yn 't earstoan dan ek net happich op it ferbouwen fan ierdappels. Earst yn [[1727]] waard de ierdappel yn Nederlân erkend as fiedsel. Dat barde yn Fryslân, dêr't dan ek in ferskaat fan ierdappelsoarten weikomme en kweekt binne. Stadichoan krige de ierdappel dochs linkendewei mear de rol fan folksiten en yn de 18e iuw waard de ierdappel yn alle Jeropeeske lannen ferboud. Troch it hege gehalte oan fitamine C waard de knol ek brûkt om [[skuorbot]] op lange seereizen foar te kommen. [[Geert Veenhuizen]] (ûnder oare [[eigenheimer]] en [[reade star]]) en Kornelis Lieuwes de Vries ([[Bintje]]) wiene Nederlanners dy't har yn de 19e en 20e iuw dwaande holden mei de tylt en ûntjouwing fan de ierdappel. [[File:Patates.jpg|right|thumb|250px|Ferskate skylkleuren.]] == Soarten == In oantal bekende ierdappelsoarten binne: * [[Wâldgieltsje]] * [[Bintsje]] * [[Eigenheimer]] of [[Borger (ierdappel)|Borger]] * [[Nicola (ierdappel)|Nicola]] * [[Doré (ierdappel)|Doré]] * [[Opperdoezer Ronde]] * Frieslander Wrâldwiid binne der sa'n 4.000 ierdappelrassen,<ref>http://news.nationalgeographic.com/news/2002/06/0610_020610_potato.html</ref> dêr't sa'n 200 fan yn [[België]] en/of [[Nederlân]] kweekt wurde. == Produksje == De trochsneed wrâldboarger iet yn de earste dekade fan de 20e iuw sa’n 33 kilo ierdappels jiers. De pleatslike populariteit fan de ierdappel is slim wikseljend en kin samar feroarje. It is in wichtich gewaaks yn Jeropa (benammen East- en Sintraal-Jeropa), dêr’t de produksje steesoan de heechste fan de wrâld is, mar de grutste groei sit him de lêste dekades yn Súd- en East-[[Azië]]. [[Sina]] is no de grutste produsint en sawat in tredde fan de wrâldproduksje sit yn Sina en [[Yndia]]. <ref name="Hijmans 2001 403–12">url=http://www.springerlink.com/content/x337773202025363/ </ref> Ierdappels ferbouwe is mei net al tefolle wurk goed te dwaan en hy past him ridlik goed oan oan de ferskate klimaten, as it mar koel en wiet genôch is foar de plant om wetter út de grûn te heljen om de stiseleftige knol foarmje te kinnen. Ierdappels binne wol o sa fetber foar sykten. [[File:Aardappel bessen Fresco.jpg|right|thumb|250px|[[Bei]]en fan ierdappel.]] === Op de bou === Nei’t de grûn troch lânwurk ree makke is, wurde de setters yn de grûn treaun. Foar in gewoane tylt wurde de poaters yn april/maaie set en mei in bytsje grûn bedutsen. Dat kin mei in [[Ierdappelsetmasine|setmasine]]. De ierdappels wurde yn rêgen tylt. Yn de rin fan de waakstiid wurde dy in pear kear opstrutsen mei help fan in [[opstriker]]. Dêrby wurdt oan wjerskanten in bytsje grûn oer de woartels fan de plant skood. Dêrtroch bliuwe de woartels hieltyd goed ûnder de grûn sadat der gjin griene knollen ûntsteane en sa de rêch dêr’t de ierdappels yn waakse ek ûntstiet. Foar’t de ierdappels dolt wurde, wurdt it gewaaks lofklapt en/of deaspuite. Troch dat deameitsjen fan it lôf behurdet de skyl, wêrtroch’t de by it dollen minder skeind wurde. De ierdappels wurde mei in [[ierdappeldoller]] út de grûn helle. Ofhinklik fan it ras wurdt der betiid, heal-betiid of let rispe. In probleem by ierdappels is it stjitblau, dat ûntstiet trochdat de ierdappels by of nei it dollen skansearje troch ûnder oare in te grutte falhichte, drukplakken, smiten of stjitten. By in lege temperatuer nimt de gefoeligens foar stjitblau ta. Under de skyl ûntsteane blauwe plakken, dy’t by it skilen in soad ferlies opsmite. De blauwe plakken ûntsteane trochdat yn stikkene sellen it aminosoer [[tyrosine]] en [[fenol]]en omset wurde yn it brúngrize of blauswarte [[melanine]]. Eartiids waarden de ierdappels winterdeis yn in bult (kûle) opslein op it lân. Dy bult waard mei reid of strie ôfdutsen, omdat de ierdappels ûnder ynfloed fan ljocht oars grien wurde. By it bewarjen wurdt nei in hoart, ôfhinklik fan it ras, de sprútrêst ferbrutsen en begjint de ierdappel út te rinnen. Dêrom wurde ierdappels gauris mei guod behannele dat it spruten opkeard. In natuerlike sprútkearder is [[karvon]]. Yn it tsjuster ûntsteane by it útrinnen lange, wite spruten. It útrinnen is tsjin te gean troch de spruten geregeldwei te ferwiderjen. <gallery mode="packed" heights="150"> File:Kartoffelanbau acker.jpg|thumb|Ierdappelrêgen File:Solanum tuberosum stootblauw (1).jpg|thumb|Stjitblau by Pearel File:Planting Potatos.jpg|thumb|Setmasine. File:Récolte pommes de terre en Bretagne.JPG|thumb|Ierdappeldolle ([[Frankryk]]). File:Potato harvest and farmers Dieng.jpg|thumb|Ierdappelsykje ([[Yndoneezje]]). </gallery> ===Tiden yn it jier=== De tylt fan ierdappels duorret meiïnoar altyd sawat fiif moanne en kin op ferskate stuiten yn de winter en de maitiid úteinsette. De folgjende fjouwer haadperioades wurde oantsjut:<ref>''Bosatlas van het voedsel'', [[Noordhoff Utjouwers]], 1e pr, 2014, p. 30</ref> *Betiid: febrewaris - juny *Heal-betiid: maart - july *Heal-let: april - septimber *Let: maaie - oktober === Syktebestriding === Yn it seizoen wurdt, ôfhinklik fan it waar, troch de measte kwekers alle 7 oant 10 dagen mei in [[gemysk bestridingsmiddel|gewaaksbeskermingsmiddel]] spuite tsjin de [[ierdappelsykte]] (phytophthora). De needsaak fan gemyske bestriding is allinnich te beheinen troch safolle mooglik [[resistinsje by planten|resistint]]e rassen te nimmen. Mei help fan [[planteferedeling]], bygelyks troch [[Genetyske technology|genetyske modifikaasje]] wurdt besocht om mear resistinte rassen te kweken, mar dat proses ferrint dreech. By it kweken fan ierdappelrassen lykas [[Bintsje]], [[Bildtstar]] en [[Eigenheimer]] wurde relatyf in soad gewaaksbeskermingsmiddels brûkt. Ierdappels út de gongbere tylt dêr’t minder miljeubestridingsmiddels by brûkt wurde, binne ûnder oare [[Doré (ierdappel)|Doré]], [[Escort (ierdappel)|Escort]], [[Alpha (ierdappel)|Alpha]], [[Van Gogh (ierdappel)|Van Gogh]] en [[Santé]].<ref>[http://www.milieuloket.nl/9292000/modulesf/vfz6gbxu9004 Milieuloket]</ref> ==== Sykten en pleagen ==== Ierdappels binne fetber foar ferskate [[plantesykte]]n en [[pleachynsekt|pleagen]]. Dat binne bygelyks: {| class="wikitable" | rowspan="8" | [[skimmels]] || [[ierdappelsykte]] (phytophthora) || [[File:Aardappel Parel Phytophthora.jpg|150px|Phytophtora]] |- | [[alternaria]] || [[File:Alternaria solani - leaf lesions.jpg|150px|Lôfskea troch ''Alternaria solani'']] |- | [[fusarium]] (drûchrot) || [[File:Aardappel Phytophthora Fresco.jpg|150px|Troch fusarium oantaaste ierdappels (ras Fresco)]] |- | [[Rhizoctonia-sykte|lakskurft]] || [[File:Rhizoctonia hyphae 160X.png|150px|Hyfen Rhizoctonia solani]] |- | [[netskurft]] (''Streptomyces'' spp.) || [[File:Streptomyces_sp_01.png|150px|Netskurftstruktuer]] |- | [[sulverskurft]] || [[File:Aardappelschurft (Streptomyces scabies on potato).jpg|150px|Skurft op Doré]] |- | [[wylsykte]] || |- | [[wartsykte]] || [[File:Synchytridium endobioticum.jpg|150px|Wartsykte]] |- | rowspan="3" | [[baktearjes]] || [[stâlewietrot]] || |- | [[swartskonkigens]] || [[File:Blackleg of Potato Stem Wilt.png|150px|Stâleferkleuring en swart wurden]] |- | [[Brúnrot (ierdappelsykte)|brúnrot]] || |- | rowspan="2" | [[ynsekten]] || [[Blêdluzen|blêdlús]] || [[File:Aphidoidea puceron Luc Viatour.jpg|150px|Blêdluzen]] |- | [[ierdappelkrobbe]] || [[File:Colorado potato beetle.jpg|150px|ierdappelkrobbe]] |- | rowspan="3" | [[nematoade]]n |- | [[ierdappelwurgens]] (ierdappelsyste-ieltsje) : ''[[Globodera rostochiensis]]'' : ''[[Globodera pallida]]'' |[[File:PotatoNematodeCysts.jpg|150px|''Globodera rostochiensis'']] |- | [[woartelknobbelieltsjes]] : ''[[Meloidogyne hapla]]'' : ''[[Meloidogyne chitwoodi]]'' : ''[[Meloidogyne fallax]]'' |[[File:A juvenile root-knot nematode (Meloidogyne incognita) penetrates a tomato root - USDA-ARS.jpg|150px|''Globodera rostochiensis''|Meloidogyne incognita ieltsje dat in tomatewoartel ynkringt, fergrutting 500X]] |- | rowspan="5" | ferskate [[firus (biology)|firussen]] en [[firoïde]]n || blêdrolfirus || |- | ierdappel X-firus || |- | ierdappel Y-firus || |- | ierdappel S-firus || |- | [[ierdappelspindelknolfiroïde]] (PSTVd) || |} === Biologyske tylt === Yn de [[Biologyske lânbou|biologyske ierdappeltylt]] wurdt net spuite. It gefolch is wol, dat it groeiseizoen daliks oer is sadree’t in persiel op gruttere skaal rekke wurdt troch phytophthora. Lytse besmettings kinne noch útrûge wurde troch de planten pleatslik dea te brânen. Fóár de rispinge wurde de planten op it hiele persiel deabaarnd. Troch iere besmetting wurdt der gâns minder rispe by de biologyske tylt en mei’t dy besmetting frijwat ritich is binne de jieropbringsten slim wikseljend. Om’t biologyske produkten meast streekrjocht oan de klant ferkocht wurde, leannet de tylt dochs. [[File:Solanum tuberosum flower, 'Doré' bloem (4).jpg|right|thumb|180px|Bloeiend ierdappelras Doré.]] == Keuring == Yn it foarste plak is de boer sels ferantwurdlik foar de kwaliteit en sûnens fan de ierdappels. Lykwols binne der (strange) kontrôles, sawol op it lân as by it bewurkjen (bewarjen, lêzen, sortearjen) fan ierdappels. Dy kontrôle wurdt dien troch de NAK<ref>https://www.nak.nl/aardappelen</ref>. De NAK hâldt de sûnens, rassuverens en kwaliteit yn de gaten. Der binne sa’n 85 karmasters aktyf dy’t om ende by 38.000 hektare poaters beöardielje. Partijen ierdappels dy’t oan alle easken foldogge wurde troch de NAK sertifisearre. Sûnder sertifisearring troch de NAK binne ierdappels net te ferhanneljen. == Top ierdappelprodusearjende lannen == Nettsjinsteande it lytse oerflak stiet Nederlân wol yn de top tsien fan ierdappelprodusearjende lannen. {| class=wikitable !Lân !Miljoen metrike ton (2013) |- |{{CHNf}} |style="text-align:right;"|88.9 |- |{{INDf}} |style="text-align:right;"|45.3 |- |{{RUSf}} |style="text-align:right;"|30.2 |- |{{UKRf}} |style="text-align:right;"|22.3 |- |{{USAf}} |style="text-align:right;"|19.8 |- |{{GERf}} |style="text-align:right;"|9.7 |- |{{BANf}} |style="text-align:right;"|8.6 |- |{{FRAf}} |style="text-align:right;"|7.0 |- |{{NEDf}} |style="text-align:right;"|6.8 |- |{{POLf}} |style="text-align:right;"|6.3 |- |'''Wrâldtotaal''' | style="text-align:right"|368.1 |} :Boarne: FAOSTAT<ref name="FAOSTAT">url=http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor</ref> == Posysje Nederlân en Fryslân == Yn Nederlân wurde boud: *konsumpsje-ierdappels *processing ierdappels [[fabryksierdappel]]s *setmoalierdappels [[fabryksierdappel]]s *poaters De grutste arealen oan ierdappels yn Nederlân binne foar konsumpsje-ierdappels [[Flevolân]], [[Seelân]] en [[Noard-Brabân]]. Yn de [[feankoloanje]]s yn [[Drinte]] en [[Grinslân]] wurde in soad [[fabryksierdappel]]s boud foar it winnen fan setmoal. Yn it noarden, troch minder luzen, poaters. De meast ferboude ierdappel hat 2n=48 [[gromosoom|gromosomen]] en is in [[tetraploïde]] plant, dêr’t alle gromosomen fan ien plant ôfkomme ([[autoploïde]]). Ierdappels wurde hast altyd kweekt fan ién inkelde [[klone|kloon]] mei sa goed mooglike [[gen]]en. Alle ‘bintsjes’ komme bygelyks fan ién kloon. Sûnt koart is der in nije wize fan ierdappelferedeling ûntwikkele wêrby’t der fan [[diploïde]] planten út sied, troch selsbestowing fan inkelde generaasjes [[Homozygoat|homozygoate]] âlderlinen makke wurde. Dy âlderlinen wurde brûkt om [[Hybride (biology)|hybride]] ierdappelsied te meitsjen.<ref>Lindhout, P. et al. Towards F1 Hybrid Seed Potato Breeding. Potato Research (2011) 54:301–312. https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11540-011-9196-z</ref> {| class="wikitable" ! colspan="2" | &nbsp; ! colspan="5" | Nederlân ! colspan="5" | Fryslân |- ! colspan="2" | &nbsp; ! 2000 ! 2005 ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2000 ! 2005 ! 2014 ! 2015 ! 2016 |- | Ierdappels, totaal | are | style="text-align:right;" | 18.016.160 | style="text-align:right;" | 15.578.061 | style="text-align:right;" | 15.625.247 | style="text-align:right;" | 15.651.111 | style="text-align:right;" | 15.789.953 | style="text-align:right;" | 882.937 | style="text-align:right;" | 785.397 | style="text-align:right;" | 840.379 | style="text-align:right;" | 840.920 | style="text-align:right;" | 840.916 |- | — Konsumpsje-ierdappels | | style="text-align:right;" | 8.741.303 | style="text-align:right;" | 6.582.921 | style="text-align:right;" | 7.406.842 | style="text-align:right;" | 7.173.565 | style="text-align:right;" | 7.332.080 | style="text-align:right;" | 146.880 | style="text-align:right;" | 103.274 | style="text-align:right;" | 139.874 | style="text-align:right;" | 124.626 | style="text-align:right;" | 125.548 |- | — Poatierdappels | | style="text-align:right;" | 4.180.152 | style="text-align:right;" | 3.926.211 | style="text-align:right;" | 3.987.369 | style="text-align:right;" | 4.184.803 | style="text-align:right;" | 4.140.509 | style="text-align:right;" | 699.510 | style="text-align:right;" | 661.087 | style="text-align:right;" | 684.161 | style="text-align:right;" | 698.112 | style="text-align:right;" | 697.581 |- | — Setmoalierdappels | | style="text-align:right;" | 5.094.705 | style="text-align:right;" | 5.069.029 | style="text-align:right;" | 4.231.036 | style="text-align:right;" | 4.292.743 | style="text-align:right;" | 4.317.364 | style="text-align:right;" | 36.547 | style="text-align:right;" | 21.036 | style="text-align:right;" | 16.344 | style="text-align:right;" | 18.182 | style="text-align:right;" | 17.786 |- | Bedriuwen, totaal | tal | style="text-align:right;" | 15.267 | style="text-align:right;" | 10.458 | style="text-align:right;" | 9.324 | style="text-align:right;" | 9.507 | style="text-align:right;" | 9.569 | style="text-align:right;" | 560 | style="text-align:right;" | 421 | style="text-align:right;" | 350 | style="text-align:right;" | 357 | style="text-align:right;" | 343 |- | — Bedriuwen, konsumpsje-ierdappels | | style="text-align:right;" | 10.887 | style="text-align:right;" | 7.035 | style="text-align:right;" | 6.779 | style="text-align:right;" | 6.742 | style="text-align:right;" | 6.813 | style="text-align:right;" | 306 | style="text-align:right;" | 170 | style="text-align:right;" | 168 | style="text-align:right;" | 147 | style="text-align:right;" | 155 |- | — Bedriuwen, poatierdappels | | style="text-align:right;" | 3.273 | style="text-align:right;" | 2.324 | style="text-align:right;" | 2.321 | style="text-align:right;" | 2.419 | style="text-align:right;" | 2.294 | style="text-align:right;" | 429 | style="text-align:right;" | 327 | style="text-align:right;" | 281 | style="text-align:right;" | 288 | style="text-align:right;" | 265 |- | — Bedriuwen, setmoalierdappels | | style="text-align:right;" | 2.916 | style="text-align:right;" | 2.049 | style="text-align:right;" | 1.409 | style="text-align:right;" | 1.508 | style="text-align:right;" | 1.594 | style="text-align:right;" | 25 | style="text-align:right;" | 13 | style="text-align:right;" | 14 | style="text-align:right;" | 21 | style="text-align:right;" | 18 |- |} :Boarne: CBS<ref>url=http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=80780NED&D1=24-31,90-97&D2=0,6&D3=0,5,14-16&HDR=G1,G2&STB=T&VW=T</ref> == Ierdappelgerjochten == <gallery mode="packed" heights="160"> Ofbyld:Hutspot_met_stooflap_op_bord.JPG|Oranjerats op board mei sju en [[stooflap]]. Fariant mei jirpels der daliks trochhinne stampt, wêrby't ek [[woartel (griente)|winterwoartel]] brûkt is ynstee fan jonge woartels. File:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg|Ferskate gerjochten File:Burger and fries (1).jpg|Hamburger mei patat File:BakedPotatoWithButter.jpg|Bakte ierdappel yn de skyl, mei bûter bestrutsen File:Fish n chips.JPG|Fish and chips </gallery> ==Bildtse Aardappelweken== Yn 2018 sille de Biltske Ierdappelwiken heve. It programma omfiemet ûnder oare de poëtyske bân tusken Malta en Fryslân mei de ierdappel as ferbinend elemint, lokaasjefoarstellings mei (ierdappel)keunst sintraal, in grut Frysk-Malteesk ierdappelmiel oan de Aldebiltdyk, besichtiging fan de gewaaksen op It Bilt, in agrarysk sympoasium en in skoalleprojekt. Foar de poézij oer en om de ierdappel hinne wurkje û.o. mei: [[Geart Tigchelaar]], [[Janneke Spoelstra]], [[Simon Oosting]], [[Tsead Bruinja]], [[Yva Hokwerda]], [[Arjen Dijkstra]], [[Baukje Wytsma]], [[Ben Cami]], [[Hans Andreus]], [[Jantsje Post]], [[Achille Mizzi]], [[Fra Gioele (Joe P. Galea)]], [[Jesmond Sharples]], [[Josef Borg]], [[Manwel Cassar]] en [[Omar Seguna]]. <ref>https://www.bildtseaardappelweken.nl</ref> == Sechje == :Der binne mar twa dingen yn 'e wrâld dy't in man sels útsykje moat: :In ierdappel en in wiif.<ref>[[Simke Kloosterman]]/[[Wieke de Haan]], 'De Fryske Petiele en wat der op en yn leit', s. 85. De Tille, Ljouwert 1986</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> * [https://library.wur.nl/biola/bestanden/1738624.pdf Biologyske ierdappelkweek] }} {{CommonsBalke|Potato}} [[Kategory:Ierdappel| ]] [[Kategory:Basisiten]] [[Kategory:Griente]] [[Kategory:Lânbougewaaks]] [[Kategory:Plantesoarte]] [[Kategory:Ierdappelplant (skaai)]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen floara yn Perû]] qjss4vwbmkp8nugbzeusc8e4lvam61h Manchester City FC 0 55767 1230615 1104052 2026-05-24T17:19:40Z ~2026-30966-50 58223 1230615 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks Sportklub2 |klubnamme = Manchester City |ôfbyldingsnamme = |ôfbyldingstekst = Etihad Stadium |oprjochte = [[1878]] |opheft = |plaknamme = [[Manchester]] |stadion = Etihad Stadium |kapasiteit = 47.726 |fjilden = |foarsitter = Khaldoon Al Mubarak |trener = |kompetysje = [[Premier League]] | pattern_la1 = _mancity2223h | pattern_b1 = _mancity2223h | pattern_ra1 = _mancity2223h | pattern_sh1 = _mancity2223h | pattern_so1 = _mancity2223hl | leftarm1 = 78BCFF | body1 = 78BCFF | rightarm1 = 78BCFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 78BCFF | pattern_la2 = _mancity2223a | pattern_b2 = _mancity2223a | pattern_ra2 = _mancity2223a | pattern_sh2 = _mancity2223a | pattern_so2 = _mancity2223al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _mancity2223t | pattern_b3 = _mancity2223t | pattern_ra3 = _mancity2223t | pattern_sh3 = _mancity2223t | pattern_so3 = _mancity2223tl | leftarm3 = D3FE7A | body3 = D3FE7A | rightarm3 = D3FE7A | shorts3 = 384157 | socks3 = D3FE7A }} '''Manchester City FC''' is in [[Ingelân|Ingelske]] fuotbalklup út de stêd [[Manchester]]. De klup waard yn 1880 oprjochte as ''West Gorton Saint Marks'', mar sân jier letter, yn 1887, feroare it har namme yn ''Ardwick FC''. Wer sân jier letter, yn 1894, waard de namme sa't er no is: Manchester City FC. De thúswedstriden wurde yn it [[Etihad Stadium]] spile. [[Kategory:Ingelske fuotbalklup]] [[Kategory:Manchester]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1880]] ozgf7pd7p0r5mbs4y9p0vwdobb3erqv 1230616 1230615 2026-05-24T17:30:48Z Drewes 2754 Bewurkings fan "[[Wiki:Contributions/~2026-30966-50|~2026-30966-50]]" ([[Meidogger oerlis:~2026-30966-50|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan "Folander". 1104052 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks Sportklub2 |klubnamme = Manchester City |ôfbyldingsnamme = City of Manchester Stadium 2.jpg |ôfbyldingstekst = Etihad Stadium |oprjochte = [[1878]] |opheft = |plaknamme = [[Manchester]] |stadion = Etihad Stadium |kapasiteit = 47.726 |fjilden = |foarsitter = Khaldoon Al Mubarak |trener = Pep Guardiola |kompetysje = [[Premier League]] | pattern_la1 = _mancity2223h | pattern_b1 = _mancity2223h | pattern_ra1 = _mancity2223h | pattern_sh1 = _mancity2223h | pattern_so1 = _mancity2223hl | leftarm1 = 78BCFF | body1 = 78BCFF | rightarm1 = 78BCFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 78BCFF | pattern_la2 = _mancity2223a | pattern_b2 = _mancity2223a | pattern_ra2 = _mancity2223a | pattern_sh2 = _mancity2223a | pattern_so2 = _mancity2223al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _mancity2223t | pattern_b3 = _mancity2223t | pattern_ra3 = _mancity2223t | pattern_sh3 = _mancity2223t | pattern_so3 = _mancity2223tl | leftarm3 = D3FE7A | body3 = D3FE7A | rightarm3 = D3FE7A | shorts3 = 384157 | socks3 = D3FE7A }} '''Manchester City FC''' is in [[Ingelân|Ingelske]] fuotbalklup út de stêd [[Manchester]]. De klup waard yn 1880 oprjochte as ''West Gorton Saint Marks'', mar sân jier letter, yn 1887, feroare it har namme yn ''Ardwick FC''. Wer sân jier letter, yn 1894, waard de namme sa't er no is: Manchester City FC. De thúswedstriden wurde yn it [[Etihad Stadium]] spile. [[Kategory:Ingelske fuotbalklup]] [[Kategory:Manchester]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1880]] slhw1w8qf3wwkcoq4i55h62jnmumbxf Neuss 0 58328 1230620 1229346 2026-05-24T21:15:37Z Kneppelfreed 2013 1230620 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Universele ynfoboks stêd | namme = Neuss <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = Obertor - Neuss.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = Stedspoarte ''Obertur'' | wapen = [[Ofbyld:Flagge Neuss.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|60px]] | ynwennertal = 154.317 (31 desimber 2024) | oerflak = 99 km² | befolkingstichtens = 1.555 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 40 m boppe seenivo | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|border|20px]] [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Kreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Kreis Neuss]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = 41460–41472 | tiidsône = CET([[UTC]]+1) | simmertiid = (UTC+2) | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|51_11_55_N_6_41_29_E_type:city_zoom:14_region:NL|51°11'NB, 6°41'EL}} | webside = [https://www.neuss.de/ Webstee] | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 51 | lat_min = 11 | lat_sec = 55 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 41 | lon_sec = 29 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Neuss_in_NE.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan Neuss yn 'e Rhein-Kreis Neuss | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Neuss''' ([[Ripuarysk]]: ''Nüss'') is in stêd en [[Gemeente (Dútslân)|gemeente]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. De stêd hat 154.317 ynwenners (2024). Neuss is sûnt it jier [[1963]] in Dútske ''Großstadt''. De stêd stiet op it 56e plak op de [[List fan grutste stêden yn Dútslân|list fan grutte stêden yn Dútslân]] en is benammen bekend om syn [[Romeinske tiid|Romeinske]] ferline, de [[Ryn]]haven en it Neuss Bürger-Schützenfest. De stêd is de ''[[Kreisstadt]]'' fan de [[Rhein-Kreis Neuss]] en is dêr de grutste stêd yn Dútslân dy't gjin ''[[Kreisfreie Stadt]]'' is, mar ta in ''[[Kreis]]'' heart. De stêd leit oan de lofterouwer fan de [[Ryn]] foar [[Düsseldorf]] oer oan de mûning fan de rivier de [[Erft]]. Foar 1968 wie de offisjele stavering fan de namme ''Neuß''. De stêd fierde yn 1984 syn 2000 jier bestean en is dêrmei ien fan de âldste stêden fan Dútslân. == Skiednis == === Romeinske tiid === Neuss waard yn [[16 f.Kr.]] troch de Romeinen stifte as in militêre fêsting (''[[castrum]]'') mei de namme ''Novaesium'', dêr't de hjoeddeistige stêd noardlik fan it ''castrum'' lei, oan de [[gearrin]] fan de [[Ryn]] en de [[Erft]]. Legio XVI Gallica (16e Gallyske Legioen) fan it Romeinske leger wie dêr stasjonearre yn 43-70 n.Kr. It waard nei de oerjefte by de [[Bataafske Opstân]] yn [[70]] n.Kr. ûntbûn. Letter, yn de [[1e iuw]] n.Kr. waard dêr in boargerlike delsetting stifte yn it gebiet fan it hjoeddeistige stedssintrum. Novaesium is, mank mei [[Trier]] (''Augusta Treverorum'') en [[Keulen]] (''Colonia Claudia Ara Agrippinensium''), ien fan de trije âldste Romeinske delsettings yn Dútslân. === Midsiuwen === Neuss woeks yn de Midsiuwen troch syn geunstige lizzing oan ferskate rûten, oan d ekrusing troch de delling fan de Ryn, en mei syn haven en fear. Yn de [[10e iuw]] waarden de oerbliuwsels fan 'e [[martler]] en [[tribún]] [[Kwirinius fan Neuss|Sint-Kwirinius]], net te betiizjen mei de Romeinske god [[Kwirinius (mytology)|Kwirinius]], oerbrocht nei Neuss. Dat late ta [[pylger]]stochten nei it hillichdom fan Sint-Kwirinius, sels út lannen wei bûten de grinzen fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. Neuss waard foar it earst as stêd neamd yn [[1138]]. Ien fan de wichtichste foarfallen yn 'e skiednis fan de stêd is it belegerjen fan de stêd yn 1474/1475 troch [[Karel de Stoute]], [[Hartochdom Boergonje|hartoch fan Boergonje]], dy't hast in jier lang duorre. De ynwenners fan Neuss ferwarden de belegering en waarden dêrom troch de [[Roomsk-Dútske keizer]] [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Freark III]] beleane. De stêd krige it rjocht en slach syn eigen munten en it keizerlik wapen, de keizerlike earn en de kroan, yn it eigen wapen fan de stêd te fieren. Neuss waard lid fan de [[Hânze]], hoewol't dat nea troch oare leden akseptearre waard. === Moderne tiid === Yn [[1586]] waard de stêd mear as twatred ferwoastge troch in brân, en ferskate oarloggen ûnder it bewâld fan kening [[Loadewyk XIV fan Frankryk|Loadewyk XIV]] fan [[Frankryk]] laten ta it ferminderjen fan de finansjele sitewaasje fan Neuss. It belang fan de stêd as hannelsintrum naam fluch ôf, en fan 'e mid-17e iuw ôf waard Neuss allinnich noch wichtich fanwegen de [[lânbou]]. Oant 'e ein fan 'e [[18e iuw]] hearde Neuss ta it [[Karfoarstedom Keulen]]. Fan [[1794]] oant [[1814]] wie Neuss part fan Frankryk ûnder it bewâld fan [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. Yn [[1815]], nei de [[Napoleontyske Oarloggen]], waard Neuss part fan it [[keninkryk Prusen]] en waard it reorganisearre as in distrikt mei de gemeenten Neuss, [[Dormagen]], Nettesheim, Nievenheim, Rommerskirchen en Zons. De stêd hie op dat stuit 6.333 ynwenners. It wie part fan de Prusyske provinsje [[Gulik-Kleef-Berch (provinsje)|Gulik-Kleef-Berch]] (1815-1822) en syn opfolger, de [[Rynprovinsje]] (1822-1946). Neuss krige syn ekonomyske macht yn 'e [[19e iuw]] werom, troch it útwreidzjen fan 'e haven yn [[1835]] en de tanimmende yndustriele aktiviteit. De stedsgrinzen waarden yn [[1881]] útwreide. Yn [[1946]] waard Neuss part fan de nije [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. Yn [[1968]] waard de stavering fan de namme wizige fan Neuß ta Neuss. Yn [[1975]] waarden de stêd Neuss en it distrikt Grevenboich gearfoege ta it distrikt [[Rhein-Kreis Neuss]] mei 440.000 ynwenners en Neuss as sit. Neuss is ek de thúsbasis fan it Jeropeeske kantoar fan Toshiba, 3M, Norsk Hydro ASA en UPS. == Galery == <gallery mode="packed" heights="160" style="font-size:85%"> NRW, Neuss - Hauptbahnhof.jpg|Neuss ''Hauptbahnhof'' Neuss, straatzicht Krefelder Strasse foto4 2014-03-31 10.52.jpg|''Krefelder Strasse'' Jakobsweg.jpg|Byld fan in pylger nei Santiago de Compostella </gallery> {{CommonsBalke|Neuss}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] 2e6j8bhkrh9bf1chx321zcc48ew9nw5 1230643 1230620 2026-05-24T23:26:28Z Kneppelfreed 2013 1230643 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Universele ynfoboks stêd | namme = Neuss <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = Obertor - Neuss.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = Stedspoarte ''Obertur'' | wapen = [[Ofbyld:Flagge Neuss.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|60px]] | ynwennertal = 154.317 (31 desimber 2024) | oerflak = 99 km² | befolkingstichtens = 1.555 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 40 m boppe seenivo | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|border|20px]] [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Kreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Kreis Neuss]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = 41460–41472 | tiidsône = CET([[UTC]]+1) | simmertiid = (UTC+2) | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|51_11_55_N_6_41_29_E_type:city_zoom:14_region:NL|51°11'NB, 6°41'EL}} | webside = [https://www.neuss.de/ Webstee] | ôfbylding2 = Quirinus-MünsterFront.jpg | ôfbyldingstekst2 = Kwiriniusmunster | ôfbylding3 = Neuss,_Rathaus_2008.JPG | ôfbyldingstekst3 = It stedhûs | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 51 | lat_min = 11 | lat_sec = 55 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 41 | lon_sec = 29 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Neuss_in_NE.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan Neuss yn 'e Rhein-Kreis Neuss | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Neuss''' ([[Ripuarysk]]: ''Nüss'') is in stêd en [[Gemeente (Dútslân)|gemeente]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. De stêd hat 154.317 ynwenners (2024). Neuss is sûnt it jier [[1963]] in Dútske ''Großstadt''. De stêd stiet op it 56e plak op de [[List fan grutste stêden yn Dútslân|list fan grutte stêden yn Dútslân]] en is benammen bekend om syn [[Romeinske tiid|Romeinske]] ferline, de [[Ryn]]haven en it Neuss Bürger-Schützenfest. De stêd is de ''[[Kreisstadt]]'' fan de [[Rhein-Kreis Neuss]] en is dêr de grutste stêd yn Dútslân dy't gjin ''[[Kreisfreie Stadt]]'' is, mar ta in ''[[Kreis]]'' heart. De stêd leit oan de lofterouwer fan de [[Ryn]] foar [[Düsseldorf]] oer oan de mûning fan de rivier de [[Erft]]. Foar 1968 wie de offisjele stavering fan de namme ''Neuß''. De stêd fierde yn 1984 syn 2000 jier bestean en is dêrmei ien fan de âldste stêden fan Dútslân. == Skiednis == === Romeinske tiid === Neuss waard yn [[16 f.Kr.]] troch de Romeinen stifte as in militêre fêsting (''[[castrum]]'') mei de namme ''Novaesium'', dêr't de hjoeddeistige stêd noardlik fan it ''castrum'' lei, oan de [[gearrin]] fan de [[Ryn]] en de [[Erft]]. Legio XVI Gallica (16e Gallyske Legioen) fan it Romeinske leger wie dêr stasjonearre yn 43-70 n.Kr. It waard nei de oerjefte by de [[Bataafske Opstân]] yn [[70]] n.Kr. ûntbûn. Letter, yn de [[1e iuw]] n.Kr. waard dêr in boargerlike delsetting stifte yn it gebiet fan it hjoeddeistige stedssintrum. Novaesium is, mank mei [[Trier]] (''Augusta Treverorum'') en [[Keulen]] (''Colonia Claudia Ara Agrippinensium''), ien fan de trije âldste Romeinske delsettings yn Dútslân. === Midsiuwen === Neuss woeks yn de Midsiuwen troch syn geunstige lizzing oan ferskate rûten, oan d ekrusing troch de delling fan de Ryn, en mei syn haven en fear. Yn de [[10e iuw]] waarden de oerbliuwsels fan 'e [[martler]] en [[tribún]] [[Kwirinius fan Neuss|Sint-Kwirinius]], net te betiizjen mei de Romeinske god [[Kwirinius (mytology)|Kwirinius]], oerbrocht nei Neuss. Dat late ta [[pylger]]stochten nei it hillichdom fan Sint-Kwirinius, sels út lannen wei bûten de grinzen fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. Neuss waard foar it earst as stêd neamd yn [[1138]]. Ien fan de wichtichste foarfallen yn 'e skiednis fan de stêd is it belegerjen fan de stêd yn 1474/1475 troch [[Karel de Stoute]], [[Hartochdom Boergonje|hartoch fan Boergonje]], dy't hast in jier lang duorre. De ynwenners fan Neuss ferwarden de belegering en waarden dêrom troch de [[Roomsk-Dútske keizer]] [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Freark III]] beleane. De stêd krige it rjocht en slach syn eigen munten en it keizerlik wapen, de keizerlike earn en de kroan, yn it eigen wapen fan de stêd te fieren. Neuss waard lid fan de [[Hânze]], hoewol't dat nea troch oare leden akseptearre waard. === Moderne tiid === Yn [[1586]] waard de stêd mear as twatred ferwoastge troch in brân, en ferskate oarloggen ûnder it bewâld fan kening [[Loadewyk XIV fan Frankryk|Loadewyk XIV]] fan [[Frankryk]] laten ta it ferminderjen fan de finansjele sitewaasje fan Neuss. It belang fan de stêd as hannelsintrum naam fluch ôf, en fan 'e mid-17e iuw ôf waard Neuss allinnich noch wichtich fanwegen de [[lânbou]]. Oant 'e ein fan 'e [[18e iuw]] hearde Neuss ta it [[Karfoarstedom Keulen]]. Fan [[1794]] oant [[1814]] wie Neuss part fan Frankryk ûnder it bewâld fan [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. Yn [[1815]], nei de [[Napoleontyske Oarloggen]], waard Neuss part fan it [[keninkryk Prusen]] en waard it reorganisearre as in distrikt mei de gemeenten Neuss, [[Dormagen]], Nettesheim, Nievenheim, Rommerskirchen en Zons. De stêd hie op dat stuit 6.333 ynwenners. It wie part fan de Prusyske provinsje [[Gulik-Kleef-Berch (provinsje)|Gulik-Kleef-Berch]] (1815-1822) en syn opfolger, de [[Rynprovinsje]] (1822-1946). Neuss krige syn ekonomyske macht yn 'e [[19e iuw]] werom, troch it útwreidzjen fan 'e haven yn [[1835]] en de tanimmende yndustriele aktiviteit. De stedsgrinzen waarden yn [[1881]] útwreide. Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard de stêd troch [[Alliearden|Alliearde]] bommesmiters troffen. Lykas in soad Rynlânske stêden waarden grutte parten fan de âlde binnenstêd ferwoastge troch Britske loftoanfallen. Yn totaal kamen 837 minsken yn Neuss by de loftoanfallen om it libben. Troch de oanfallen waarden yn totaal 1270 gebouwen folslein ferwoastge, 1250 swier skeind en 4400 licht skeind. 88o gebouwen bleaune besparre. Yn [[1946]] waard Neuss part fan de nije [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. Yn [[1968]] waard de stavering fan de namme wizige fan Neuß ta Neuss. Yn [[1975]] waarden de stêd Neuss en it distrikt Grevenboich gearfoege ta it distrikt [[Rhein-Kreis Neuss]] mei 440.000 ynwenners en Neuss as sit. Neuss is ek de thúsbasis fan it Jeropeeske kantoar fan Toshiba, 3M, Norsk Hydro ASA en UPS. === Joadske skiednis === Der is al sûnt de hege midsiuwen in [[Joaden|Joadske]] mienskip yn de stêd. It waard foar it earst neamd yn [[1096]], doe't Joaden út [[Keulen]] wie op 'e flecht wiene foar de [[krúsfarders]], yn de stêd opfongen waarden troch de [[Aartsbisdom Keulen|aartsbiskop fan Keulen]], Herman III. Nettsjinsteande dat waarden likernôch 200 fan harren troch de krúsfarders fermoarde. Dat barde yn 'e kontekst fan wat bekend stiet as de [[Rynlânske bloedbadden]]. Der binne lykwols gjin oanwizings dat Neuss yn 1096 al in organisearre Joadske mienskip hie. It stiet wol fêst dat der fan de lette [[12e iuw]] dêr al ien wie, yn 'e kontekst fan in algemiene tastream fan keaplju nei de stêd. Neffens [[Efraim fan Bonn]] waarden op [[11 jannewaris]] [[1197]] ferskate leden fan 'e Joadske mienskip ta dea brocht as wraak foar de moard op in kristlik famke troch in geastlik sike Joad. De moardner en in tal fan syn neiste famyljeleden waarden op in grousume manear eksekutearre. Hja lykje op in Joadske begraafplak begroeven te wêzen. Harren stoflike omskotten waarden, nei alle gedachten mei in boat, oerbrocht nei [[Xanten]], dêr't se begroeven waarden njonken de slachtoffers fan de Rynlânske bloedbadden fan 1096. De mienskip wenne yn 'e hege midsiuwen ynearsten yn it gebiet dêr't de keaplju wennen, tuskend e haven en de merke. De trochgong nei it laadplak fan 'e haven stie bekend as ''Judensteg'' (Joadestege). Tsjin it jier 1300 oan waard de ''Judensteg'' lykwols troch [[kristenen]] bewenne, wylst de Joaden ferhuze wiene nei it gebiet om de ''Glockhammer'' hinne, dêr't harren [[synagoge]] en skoalle fêstige wiene. It gebiet wie gjin [[getto]], om't it net omsletten wie en dêr ek kristenen wennen. Fan de [[14e iuw]] ôf krigen de Joaden te krijen mei tanimmende ekonomyske konkurrinsje, earst troch it ferlies fan harren eardere geunstige lizzing by de haven, en letter troch it ferlies fan harren monopoly op it útlienen fan jild, mei it kommen fan bankiers út [[Lombardije]] en [[Cahors]]. De stêd waard yn 1348-1349 troffen troch de [[Swarte Dea]], en de Joadske mienskip hie yn dy snuorje te lijen ûnder grousume ferfolgings, lykas op oare plakken yn Jeropa. Yn 'e neisleep fan de [[pest]]epidemy wie de mienskip in bot úttinne en ekonomysk ferswakke. In weach fan religieus ekstremisme en yntolerânsje oerspielde it gebiet yn dy snuorje, en de Joaden waarden hieltyd mear ûnder druk set en waarden foarwerp fan politike machtsstriid. Yn [[1424]] waarden de Joaden sels foar in skoftke út 'e stêd wei ferdreaun. De Joaden kearden letter werom, mar waarden yn [[1464]] fannijs ferdreaun. De aartsbiskop fan Keulen, Ruprecht fan de Palts, brocht op [[5 maaie]] in besite oan 'e stêd en hie in moeting mei de boargemasters, wethâlders en gemeenteried yn in besykjen en hâld it ferdriuwen tsjin. Dat wie om 'e nocht. Joaden mochten tenei net mear yn 'e stêd wenje en ek net binnen de stedsmuorren oernachtsje. Yn [[1694]] krigen de Joaden tastimming in feemerke te hâlden foar de ''Obertor''. Konfrontearre mei efterstallige forfêtêre betellings, fierde de stêd yn [[1704]] in spesjale belesting yn foar Joaden dy't de stêd ynkamen, bekend as de ''Juden[[leibzoll]]''. Yn [[1794]], by de [[Earste Koalysjekriich]], kaam Neuss ûnder Frânske kontrôle en waarden alle diskriminearjende anty-Joadske wetten dêrnei ôfskaft. Net earder as yn [[1808]], fêstige lykwols yn in kontekst fan 'e yn him ûntjaande yndustrialisaasje en befolkingsgroei foar it earst yn iuewen wer in Joadske famylje yn 'e stêd. De mienskip woeks dêrnei stadichoan en yn [[1830]] wiene der likernôch 100 Joaden op in befolking fan likernôch 8000. De mienskip naam dy iuws hieltyd ta. De Joaden dy't nei Neuss ta ferhuzen, kamen út 'e omlizzende plattelânsgebieten yn it [[Rynlân]] en wiene dêr konservativer troch en sterker troch it plattelânslibben foarme as harren tsjinhingers en dêrtroch wiene de Joaden yn Neuss frommer as yn oare Dútske stêden. De relaasjes tusken Joaden en kristenen wiene yn dy tiid oer it algemien goed. Hja wennen njonkeninoar en it kaam foar dta kristenen ferbeane taken útfieren, lykas it oanstekken of dwêstgjen fan fjoer yn Joadske huzen op 'e sabbat. Yn [[1834]] ûntstie der lykwols in brek yn dy frede. Yn it gebiet fan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] wiene der geroften oer [[bloedskande]] yn 'e rûnte, dat late ta in weach fan anty-Joadsk geweld yn 'e omkriten, allyk yn Neuss. [[Ofbyld:Neuss--synagoge--lithographie-um-1870.jpg|thumb|left|De synagoge dy't op 10 novimber 1938 op [[Kristallnacht]] opbaarnd waard]] Op [[29 maart]] [[1867]] waard de synagoge ûntbleate, dy't ûntwurpen wie troch de Prusyske arsjitekt Friedrich Weise en boud waard yn de doe populêre [[Neomoarske arsjitektuer|orientalistyske styl]]. De stêd fierde trije dagen lang feest ta gelegenheid fan 'e ynwijing. Hoewol't de synagoge allinnich mar likernôch 1% fan de befolking betsjinne, wie it in grutsk part fan it stedsbyld fan Neuss. It ledetal fan de synagogemienskip hie yn [[1890]] in hichtepunt fan 316 leden. Nei it frijsprekken fan de Joadske slachter Adolf Buschoff yn 'e bloedskandesaak fan Xanten yn [[1892]], wie der [[antysemitysk]] geweld geande yn it neie Neuss. Eigendommen fan Joaden waraden yn 'e brân stutsen en Joadske famyljes krigen driichbrieven. Likernôch in fearnspart ferliet de stêd. Yn [[1933]] wennen der net mear as 227 Joadske boargers yn Neuss. Fan dat jier ôf waarden se hieltyd swierder ferfolge troch de [[nazy]]s. Mar in pear koene op tiid flechtsje. Dêrnei setten de saneamde ''[[Endlösung der Judenfrage]]'' en deportaasjes útein. Op [[22 july]] [[1942]] waard de lêste bewenner fan it ''Judenhaus'' op in trein set fan [[Aken]] nei [[Theresienstadt (konsintraasjekamp)|Theresienstadt]]. Op [[23 novimber]] 1942 waard Neuss synysk ta ''Judenrein'' (frij fan Joaden) ferklearre. Der wie lykwols in hânfol Joaden dy't it oerlibben troch ûnder te dûken, of dy't net it doelwyt wiene, om't se mei "Aarjers" troud wiene. It krekte tal Joadske slachtoffers fan it nazyrezjym is net mei wissigens bekend. Op in monumint fan Ulrich Rückriem steane lykwols de nammen fan 204 fermoarde Joaden dy't op ien as oare manear in bân mei Neuss hiene. Yn de stêd binne ferskate [[stroffelstien]]nen te finen. Sûnt de 1990-er jierren belibbet de mienskip in weroplibjen troch in tastream fan Joaden út 'e eardere [[Sovjet Uny]]. Yn [[2021]] wennen der nei in r☼0zing likernôch 550 Joaden yn Neuss. == Galery == <gallery mode="packed" heights="160" style="font-size:85%"> NRW, Neuss - Hauptbahnhof.jpg|Neuss ''Hauptbahnhof'' Neuss, straatzicht Krefelder Strasse foto4 2014-03-31 10.52.jpg|''Krefelder Strasse'' Jakobsweg.jpg|Byld fan in pylger nei Santiago de Compostella </gallery> {{CommonsBalke|Neuss}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] nbc5hfjqun60bqxlewwybtpmpz5h9p3 1230646 1230643 2026-05-25T05:09:10Z Kneppelfreed 2013 1230646 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Universele ynfoboks stêd | namme = Neuss <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = Obertor - Neuss.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = Stedspoarte ''Obertur'' | wapen = [[Ofbyld:Flagge Neuss.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|60px]] | ynwennertal = 154.317 (31 desimber 2024) | oerflak = 99 km² | befolkingstichtens = 1.555 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 40 m boppe seenivo | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|border|20px]] [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Kreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Kreis Neuss]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = 41460–41472 | tiidsône = CET([[UTC]]+1) | simmertiid = (UTC+2) | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|51_11_55_N_6_41_29_E_type:city_zoom:14_region:NL|51°11'NB, 6°41'EL}} | webside = [https://www.neuss.de/ Webstee] | ôfbylding2 = Quirinus-MünsterFront.jpg | ôfbyldingstekst2 = Kwirinus-munster | ôfbylding3 = Neuss,_Rathaus_2008.JPG | ôfbyldingstekst3 = It stedhûs | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 51 | lat_min = 11 | lat_sec = 55 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 41 | lon_sec = 29 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Neuss_in_NE.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan Neuss yn 'e Rhein-Kreis Neuss | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Neuss''' (útsprutsen as: {{IPA|nɔʏs}}, likernôch: ''Nois'', [[Ripuarysk]]: ''Nüss'') is in stêd en [[Gemeente (Dútslân)|gemeente]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. De stêd hat 154.317 ynwenners (2024). Neuss is sûnt it jier [[1963]] in Dútske ''Großstadt''. De stêd stiet op it 56e plak op de [[List fan grutste stêden yn Dútslân|list fan grutte stêden yn Dútslân]] en is benammen bekend om syn [[Romeinske tiid|Romeinske]] ferline, de [[Ryn]]haven en it Neuss Bürger-Schützenfest. De stêd is de ''[[Kreisstadt]]'' fan de [[Rhein-Kreis Neuss]] en is dêr de grutste stêd yn Dútslân dy't gjin ''[[Kreisfreie Stadt]]'' is, mar ta in ''[[Kreis]]'' heart. De stêd leit oan de lofterouwer fan de [[Ryn]] foar [[Düsseldorf]] oer oan de mûning fan de rivier de [[Erft]]. Foar 1968 wie de offisjele stavering fan de namme ''Neuß''. De stêd fierde yn 1984 syn 2000 jier bestean en is dêrmei ien fan de âldste stêden fan Dútslân. == Skiednis == === Romeinske tiid === Neuss waard yn [[16 f.Kr.]] troch de Romeinen stifte as in militêre fêsting (''[[castrum]]'') mei de namme ''Novaesium'', dêr't de hjoeddeistige stêd noardlik fan it ''castrum'' lei, oan de [[gearrin]] fan de [[Ryn]] en de [[Erft]]. Legio XVI Gallica (16e Gallyske Legioen) fan it Romeinske leger wie dêr stasjonearre yn 43-70 n.Kr. It waard nei de oerjefte by de [[Bataafske Opstân]] yn [[70]] n.Kr. ûntbûn. Letter, yn de [[1e iuw]] n.Kr. waard dêr in boargerlike delsetting stifte yn it gebiet fan it hjoeddeistige stedssintrum. Novaesium is, mank mei [[Trier]] (''Augusta Treverorum'') en [[Keulen]] (''Colonia Claudia Ara Agrippinensium''), ien fan de trije âldste Romeinske delsettings yn Dútslân. === Midsiuwen === Neuss woeks yn de Midsiuwen troch syn geunstige lizzing oan ferskate rûten, oan de krusing troch de delling fan de Ryn, en mei syn haven en fear. Yn de [[10e iuw]] waarden de oerbliuwsels fan 'e [[martler]] en [[tribún]] [[Kwirinus fan Neuss|Sint-Kwirinus]], net te betiizjen mei de Romeinske god [[Kwirinus (mytology)|Kwirinus]], oerbrocht nei Neuss. Dat late ta [[pylger]]stochten nei it hillichdom fan Sint-Kwirinius, sels út lannen wei bûten de grinzen fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. Neuss waard foar it earst as stêd neamd yn [[1138]]. Ien fan de wichtichste foarfallen yn 'e skiednis fan de stêd is it belegerjen fan de stêd yn 1474/1475 troch [[Karel de Stoute]], [[Hartochdom Boergonje|hartoch fan Boergonje]], dy't hast in jier lang duorre. De ynwenners fan Neuss ferwarden de belegering en waarden dêrom troch de [[Roomsk-Dútske keizer]] [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Freark III]] beleane. De stêd krige it rjocht en slach syn eigen munten en it keizerlik wapen, de keizerlike earn en de kroan, yn it eigen wapen fan de stêd te fieren. Neuss waard lid fan de [[Hânze]], hoewol't dat nea troch oare leden akseptearre waard. === Moderne tiid === Yn [[1586]] waard de stêd mear as twatred ferwoastge troch in brân, en ferskate oarloggen ûnder it bewâld fan kening [[Loadewyk XIV fan Frankryk|Loadewyk XIV]] fan [[Frankryk]] laten ta it ferminderjen fan de finansjele sitewaasje fan Neuss. It belang fan de stêd as hannelsintrum naam fluch ôf, en fan 'e mid-17e iuw ôf waard Neuss allinnich noch wichtich fanwegen de [[lânbou]]. Oant 'e ein fan 'e [[18e iuw]] hearde Neuss ta it [[Karfoarstedom Keulen]]. Fan [[1794]] oant [[1814]] wie Neuss part fan Frankryk ûnder it bewâld fan [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. Yn [[1815]], nei de [[Napoleontyske Oarloggen]], waard Neuss part fan it [[keninkryk Prusen]] en waard it reorganisearre as in distrikt mei de gemeenten Neuss, [[Dormagen]], Nettesheim, Nievenheim, Rommerskirchen en Zons. De stêd hie op dat stuit 6.333 ynwenners. It wie part fan de Prusyske provinsje [[Gulik-Kleef-Berch (provinsje)|Gulik-Kleef-Berch]] (1815-1822) en syn opfolger, de [[Rynprovinsje]] (1822-1946). Neuss krige syn ekonomyske macht yn 'e [[19e iuw]] werom, troch it útwreidzjen fan 'e haven yn [[1835]] en de tanimmende yndustriele aktiviteit. De stedsgrinzen waarden yn [[1881]] útwreide. Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard de stêd troch [[Alliearden|Alliearde]] bommesmiters troffen. Lykas in soad Rynlânske stêden waarden grutte parten fan de âlde binnenstêd ferwoastge troch Britske loftoanfallen. Yn totaal kamen 837 minsken yn Neuss by de loftoanfallen om it libben. Troch de oanfallen waarden yn totaal 1270 gebouwen folslein ferwoastge, 1250 swier skeind en 4400 licht skeind. 88o gebouwen bleaune besparre. Yn [[1946]] waard Neuss part fan de nije [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. Yn [[1968]] waard de stavering fan de namme wizige fan Neuß ta Neuss. Yn [[1975]] waarden de stêd Neuss en it distrikt Grevenboich gearfoege ta it distrikt [[Rhein-Kreis Neuss]] mei 440.000 ynwenners en Neuss as sit. Neuss is ek de thúsbasis fan it Jeropeeske kantoar fan Toshiba, 3M, Norsk Hydro ASA en UPS. === Joadske skiednis === Der is al sûnt de hege midsiuwen in [[Joaden|Joadske]] mienskip yn de stêd. It waard foar it earst neamd yn [[1096]], doe't Joaden út [[Keulen]] wie op 'e flecht wiene foar de [[krúsfarders]], yn de stêd opfongen waarden troch de [[Aartsbisdom Keulen|aartsbiskop fan Keulen]], Herman III. Nettsjinsteande dat waarden likernôch 200 fan harren troch de krúsfarders fermoarde. Dat barde yn 'e kontekst fan wat bekend stiet as de [[Rynlânske bloedbadden]]. Der binne lykwols gjin oanwizings dat Neuss yn 1096 al in organisearre Joadske mienskip hie. It stiet wol fêst dat der fan de lette [[12e iuw]] dêr al ien wie, yn 'e kontekst fan in algemiene tastream fan keaplju nei de stêd. Neffens [[Efraim fan Bonn]] waarden op [[11 jannewaris]] [[1197]] ferskate leden fan 'e Joadske mienskip ta dea brocht as wraak foar de moard op in kristlik famke troch in geastlik sike Joad. De moardner en in tal fan syn neiste famyljeleden waarden op in grousume manear eksekutearre. Hja lykje op in Joadske begraafplak begroeven te wêzen. Harren stoflike omskotten waarden, nei alle gedachten mei in boat, oerbrocht nei [[Xanten]], dêr't se begroeven waarden njonken de slachtoffers fan de Rynlânske bloedbadden fan 1096. De mienskip wenne yn 'e hege midsiuwen ynearsten yn it gebiet dêr't de keaplju wennen, tuskend e haven en de merke. De trochgong nei it laadplak fan 'e haven stie bekend as ''Judensteg'' (Joadestege). Tsjin it jier 1300 oan waard de ''Judensteg'' lykwols troch [[kristenen]] bewenne, wylst de Joaden ferhuze wiene nei it gebiet om de ''Glockhammer'' hinne, dêr't harren [[synagoge]] en skoalle fêstige wiene. It gebiet wie gjin [[getto]], om't it net omsletten wie en dêr ek kristenen wennen. Fan de [[14e iuw]] ôf krigen de Joaden te krijen mei tanimmende ekonomyske konkurrinsje, earst troch it ferlies fan harren eardere geunstige lizzing by de haven, en letter troch it ferlies fan harren monopoly op it útlienen fan jild, mei it kommen fan bankiers út [[Lombardije]] en [[Cahors]]. De stêd waard yn 1348-1349 troffen troch de [[Swarte Dea]], en de Joadske mienskip hie yn dy snuorje te lijen ûnder grousume ferfolgings, lykas op oare plakken yn Jeropa. Yn 'e neisleep fan de [[pest]]epidemy wie de mienskip in bot úttinne en ekonomysk ferswakke. In weach fan religieus ekstremisme en yntolerânsje oerspielde it gebiet yn dy snuorje, en de Joaden waarden hieltyd mear ûnder druk set en waarden foarwerp fan politike machtsstriid. Yn [[1424]] waarden de Joaden sels foar in skoftke út 'e stêd wei ferdreaun. De Joaden kearden letter werom, mar waarden yn [[1464]] fannijs ferdreaun. De aartsbiskop fan Keulen, Ruprecht fan de Palts, brocht op [[5 maaie]] in besite oan 'e stêd en hie in moeting mei de boargemasters, wethâlders en gemeenteried yn in besykjen en hâld it ferdriuwen tsjin. Dat wie om 'e nocht. Joaden mochten tenei net mear yn 'e stêd wenje en ek net binnen de stedsmuorren oernachtsje. Yn [[1694]] krigen de Joaden tastimming in feemerke te hâlden foar de ''Obertor''. Konfrontearre mei efterstallige forfêtêre betellings, fierde de stêd yn [[1704]] in spesjale belesting yn foar Joaden dy't de stêd ynkamen, bekend as de ''Juden[[leibzoll]]''. Yn [[1794]], by de [[Earste Koälysjekriich]], kaam Neuss ûnder Frânske kontrôle en waarden alle diskriminearjende anty-Joadske wetten dêrnei ôfskaft. Net earder as yn [[1808]], fêstige lykwols yn in kontekst fan 'e yn him ûntjaande yndustrialisaasje en befolkingsgroei foar it earst yn iuewen wer in Joadske famylje yn 'e stêd. De mienskip woeks dêrnei stadichoan en yn [[1830]] wiene der likernôch 100 Joaden op in befolking fan likernôch 8000. De mienskip naam dy iuws hieltyd ta. De Joaden dy't nei Neuss ta ferhuzen, kamen út 'e omlizzende plattelânsgebieten yn it [[Rynlân]] en wiene dêr konservativer troch en sterker troch it plattelânslibben foarme as harren tsjinhingers en dêrtroch wiene de Joaden yn Neuss frommer as yn oare Dútske stêden. De relaasjes tusken Joaden en kristenen wiene yn dy tiid oer it algemien goed. Hja wennen njonkeninoar en it kaam foar dta kristenen ferbeane taken útfieren, lykas it oanstekken of dwêstgjen fan fjoer yn Joadske huzen op 'e sabbat. Yn [[1834]] ûntstie der lykwols in brek yn dy frede. Yn it gebiet fan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] wiene der geroften oer [[bloedskande]] yn 'e rûnte, dat late ta in weach fan anty-Joadsk geweld yn 'e omkriten, allyk yn Neuss. [[Ofbyld:Neuss--synagoge--lithographie-um-1870.jpg|thumb|left|De synagoge dy't op 10 novimber 1938 op [[Kristallnacht]] opbaarnd waard]] Op [[29 maart]] [[1867]] waard de synagoge ûntbleate, dy't ûntwurpen wie troch de Prusyske arsjitekt Friedrich Weise en boud waard yn de doe populêre [[Neomoarske arsjitektuer|orientalistyske styl]]. De stêd fierde trije dagen lang feest ta gelegenheid fan 'e ynwijing. Hoewol't de synagoge allinnich mar likernôch 1% fan de befolking betsjinne, wie it in grutsk part fan it stedsbyld fan Neuss. It ledetal fan de synagogemienskip hie yn [[1890]] in hichtepunt fan 316 leden. Nei it frijsprekken fan de Joadske slachter Adolf Buschoff yn 'e bloedskandesaak fan Xanten yn [[1892]], wie der [[antysemitysk]] geweld geande yn it neie Neuss. Eigendommen fan Joaden waraden yn 'e brân stutsen en Joadske famyljes krigen driichbrieven. Likernôch in fearnspart ferliet de stêd. Yn [[1933]] wennen der net mear as 227 Joadske boargers yn Neuss. Fan dat jier ôf waarden se hieltyd swierder ferfolge troch de [[nazy]]s. Mar in pear koene op tiid flechtsje. Dêrnei setten de saneamde ''[[Endlösung der Judenfrage]]'' en deportaasjes útein. Op [[22 july]] [[1942]] waard de lêste bewenner fan it ''Judenhaus'' op in trein set fan [[Aken]] nei [[Theresienstadt (konsintraasjekamp)|Theresienstadt]]. Op [[23 novimber]] 1942 waard Neuss synysk ta ''Judenrein'' (frij fan Joaden) ferklearre. Der wie lykwols in hânfol Joaden dy't it oerlibben troch ûnder te dûken, of dy't net it doelwyt wiene, om't se mei "Aarjers" troud wiene. It krekte tal Joadske slachtoffers fan it nazyrezjym is net mei wissigens bekend. Op in monumint fan Ulrich Rückriem steane lykwols de nammen fan 204 fermoarde Joaden dy't op ien as oare manear in bân mei Neuss hiene. Yn de stêd binne ferskate [[stroffelstien]]nen te finen. Sûnt de 1990-er jierren belibbet de mienskip in weroplibjen troch in tastream fan Joaden út 'e eardere [[Sovjet Uny]]. Yn [[2021]] wennen der nei in rûzing likernôch 550 Joaden yn Neuss. == Geografy == Neuss leit oan 'e lofterouwer fan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] op in leechlizzende [[Rivierterras|terras]] foar [[Düsseldorf]] oer by de mûning fan de [[Erft]] yn 'e [[Ryn]]. It heechste punt yn it stedsgebiet is yn de omkriten fan it stedsdiel Holzheim en leit op 67,5 meter boppe [[seenivo]] en it leechste punt yn 'e buert fan de súdlike stedsgrins en leit op 30 meter boppe seenivo. It stedsgebiet is yn noard-súdlike rjochting 13,2 km en yn east-westlike rjochting 12,8 km. Hoewol't Neuss oan 'e eastkant fan it distrikt [[Rhein-Kreis Neuss]] leit it geografysk middelpunt yn it stedsgebiet fan Neuss. === Stedsyndieling === [[Ofbyld:Neuss Stadtgliederung.png|200px|thumb|left|Kaart mei de stedsdielen fan Neuss]] It stedsgebiet fan Neuss is yn de folgjende 28 [[Ortsteil|stedsdielen]] ferparte, dy't allinnich mar foar de statistyk tsjinje. Yn tsjinstelling ta oare grutte stêden yn Noardryn-Westfalen, dy't ''[[Kreisfreie Stadt|Kreisfrei]]'' binne, is Neuss net yn stedsdistrikten ferparte. De stedsdielen hawwe in nûmer en in namme. Ta guon fan dy stedsdielen hearre ek noch los fan it stedsgebiet doarpen mei eigen nammen, lykas Stüttgen, Minkel, Dirkes, Röckrath, Derikum, Schlicherum, Allerheiligen, Elvekum, Lanzerath, Bettikum, Gier en Kuckhof. De 28 stedsdielen binne: 1 Innenstadt, 2 Dreikönigenviertel, 3 Hafengebiet, 4 Hammfeld, 5 Augustinusviertel, 6 Gnadental, 7 Grimlinghausen, 8 Uedesheim, 9 Weckhoven, 10 Erfttal, 11 Selikum, 12 Reuschenberg, 13 Pomona, 14 Stadionviertel, 15 Westfeld, 16 Morgensternsheide, 17 Südliche Furth, 18 Mittlere Furth, 19 Nördliche Furth, 20 Weissenberg, 21 Vogelsang, 22 Barbaraviertel, 23 Holzheim, 24 Grefrath, 25 Hoisten, 26 Speck/Wehl/Helpenstein, 27 Norf, 28 Rosellen (mei Rosellerheide en Allerheiligen). === Untjouwing ynwennertal === {| class="wikitable" |- ! 1798 !! 1831 !! 1861 !! 1885 !! 1900 !! 1925 !! 1945 !! 1965 !! 1987 !! 2015 !! 2024 |- | 4.423 || 7.888 || 10.300 || 20.074 || 28.472 || 44.958 || 51.624 || 111.104 || 142.178 || 159.672 || 154.317 |} == It besjen wurdich == * ''Botanischer Garten der Stadt Neuss'', botanyske tún fan de stêd * Munster fan Sint-Kwirinus: in 13e iuwske let-romaanske tsjerke, wijd ta de beskermhillige fan 'e stêd en mei in skryn dêr't syn relikwyen yn bewarre wurde. De koepelfoarmige eastlike toer is part fan it stedsbyld. Yn 2009 krige de tsjerke de titel fan [[basilica minor]]. * ''Obertor'' (Boppepoarte): súdlike stedspoarte, boud om 1200 hinne; hjoed-de-dei ûnderdiel fan it Clemens Sels Museum Neuss. It is de iennige fan de oarspronklike seis poarten dy't oerbleaun is dat part wie fan it midsiuwsk fêstingwurk. * ''Blutturm'' (Bloedtoer): boud yn de 13e iuw, de iennige noch oerbleaune rûne toer fan it midsiuwsk fêstingwurk. * ''Zum "Schwatte Päd"'' (It Swarte Hynder): it âldste kafee yn de regio Nederryn, oprjochte yn 1604 * Sint-Sebastianustsjerke * Hillige Marijetsjerke * Kristustsjerke: histoaryske tsjerke, de âldste protestantske tsjerke fan de stêd * ''Neusser Bürger-Schützenfest'': ien fan de grutste skuttersfeesten fan Dútslân, dat alle jierren yn it lêste wykein yn augustus is. Likernôch 7000 skutters dogge mei oan de tradisjonele optochten. == Galery == <gallery mode="packed" heights="160" style="font-size:85%"> Neuss_StSebastianus_v_N.jpg|Sint-Sebastianustsjerke Neuss_Christuskirche_asv2024-05.jpg|Kristustsjerke Blutturm_2_Neuss.jpg|''Blutturm'' NRW, Neuss - Hauptbahnhof.jpg|Neuss ''Hauptbahnhof'' Neuss, straatzicht Krefelder Strasse foto4 2014-03-31 10.52.jpg|''Krefelder Strasse'' Jakobsweg.jpg|Byld fan in pylger nei Santiago de Compostella </gallery> == Stêdebannen == *{{Flagge FR}} [[Châlons-en-Champagne]], Frankryk (1972) *{{Flagge RU}} [[Pskov]], Ruslân (1990) *{{Flagge HR}} [[Rijeka]], Kroaasje (1990) *{{Flagge US}} [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]], Feriene Steaten (1999) *{{Flagge TR}} [[Nevşehir]], Turkije (2007) == Keppeling om utens == * [http://www.neuss.de/ Offisjele hiemside fan de gemeente] {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://de.wikipedia.org/wiki/Neuss ''Literatur'' en ''Einzelnachweise'' op dizze side]. }} {{CommonsBalke|Neuss}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] 6fe5gcl75xuovxwencoj8qlujvya14d 1230647 1230646 2026-05-25T05:18:24Z Kneppelfreed 2013 wurk dien 1230647 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Neuss <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = Obertor - Neuss.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = Stedspoarte ''Obertur'' | wapen = [[Ofbyld:Flagge Neuss.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|60px]] | ynwennertal = 154.317 (31 desimber 2024) | oerflak = 99 km² | befolkingstichtens = 1.555 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 40 m boppe seenivo | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|border|20px]] [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Kreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Kreis Neuss]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = 41460–41472 | tiidsône = CET([[UTC]]+1) | simmertiid = (UTC+2) | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|51_11_55_N_6_41_29_E_type:city_zoom:14_region:NL|51°11'NB, 6°41'EL}} | webside = [https://www.neuss.de/ Webstee] | ôfbylding2 = Quirinus-MünsterFront.jpg | ôfbyldingstekst2 = Kwirinus-munster | ôfbylding3 = Neuss,_Rathaus_2008.JPG | ôfbyldingstekst3 = It stedhûs | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 51 | lat_min = 11 | lat_sec = 55 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 41 | lon_sec = 29 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Neuss_in_NE.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan Neuss yn 'e Rhein-Kreis Neuss | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Neuss''' (útsprutsen as: {{IPA|nɔʏs}}, likernôch: ''Nois'', [[Ripuarysk]]: ''Nüss'') is in stêd en [[Gemeente (Dútslân)|gemeente]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. De stêd hat 154.317 ynwenners (2024). Neuss is sûnt it jier [[1963]] in Dútske ''Großstadt''. De stêd stiet op it 56e plak op de [[List fan grutste stêden yn Dútslân|list fan grutte stêden yn Dútslân]] en is benammen bekend om syn [[Romeinske tiid|Romeinske]] ferline, de [[Ryn]]haven en it Neuss Bürger-Schützenfest. De stêd is de ''[[Kreisstadt]]'' fan de [[Rhein-Kreis Neuss]] en is dêr de grutste stêd yn Dútslân dy't gjin ''[[Kreisfreie Stadt]]'' is, mar ta in ''[[Kreis]]'' heart. De stêd leit oan de lofterouwer fan de [[Ryn]] foar [[Düsseldorf]] oer oan de mûning fan de rivier de [[Erft]]. Foar 1968 wie de offisjele stavering fan de namme ''Neuß''. De stêd fierde yn 1984 syn 2000 jier bestean en is dêrmei ien fan de âldste stêden fan Dútslân. == Skiednis == === Romeinske tiid === Neuss waard yn [[16 f.Kr.]] troch de Romeinen stifte as in militêre fêsting (''[[castrum]]'') mei de namme ''Novaesium'', dêr't de hjoeddeistige stêd noardlik fan it ''castrum'' lei, oan de [[gearrin]] fan de [[Ryn]] en de [[Erft]]. Legio XVI Gallica (16e Gallyske Legioen) fan it Romeinske leger wie dêr stasjonearre yn 43-70 n.Kr. It waard nei de oerjefte by de [[Bataafske Opstân]] yn [[70]] n.Kr. ûntbûn. Letter, yn de [[1e iuw]] n.Kr. waard dêr in boargerlike delsetting stifte yn it gebiet fan it hjoeddeistige stedssintrum. Novaesium is, mank mei [[Trier]] (''Augusta Treverorum'') en [[Keulen]] (''Colonia Claudia Ara Agrippinensium''), ien fan de trije âldste Romeinske delsettings yn Dútslân. === Midsiuwen === Neuss woeks yn de Midsiuwen troch syn geunstige lizzing oan ferskate rûten, oan de krusing troch de delling fan de Ryn, en mei syn haven en fear. Yn de [[10e iuw]] waarden de oerbliuwsels fan 'e [[martler]] en [[tribún]] [[Kwirinus fan Neuss|Sint-Kwirinus]], net te betiizjen mei de Romeinske god [[Kwirinus (mytology)|Kwirinus]], oerbrocht nei Neuss. Dat late ta [[pylger]]stochten nei it hillichdom fan Sint-Kwirinius, sels út lannen wei bûten de grinzen fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. Neuss waard foar it earst as stêd neamd yn [[1138]]. Ien fan de wichtichste foarfallen yn 'e skiednis fan de stêd is it belegerjen fan de stêd yn 1474/1475 troch [[Karel de Stoute]], [[Hartochdom Boergonje|hartoch fan Boergonje]], dy't hast in jier lang duorre. De ynwenners fan Neuss ferwarden de belegering en waarden dêrom troch de [[Roomsk-Dútske keizer]] [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Freark III]] beleane. De stêd krige it rjocht om syn eigen munten te slaan en it keizerlik wapen, de keizerlike earn en de kroan, yn it eigen wapen fan de stêd te fieren. Neuss waard lid fan de [[Hânze]], hoewol't dat nea troch oare leden akseptearre waard. === Moderne tiid === Yn [[1586]] waard de stêd mear as twatred ferwoastge troch in brân, en ferskate oarloggen ûnder it bewâld fan kening [[Loadewyk XIV fan Frankryk|Loadewyk XIV]] fan [[Frankryk]] laten ta it ferminderjen fan de finansjele sitewaasje fan Neuss. It belang fan de stêd as hannelsintrum naam fluch ôf, en fan 'e mid-17e iuw ôf waard Neuss allinnich noch wichtich fanwegen de [[lânbou]]. Oant 'e ein fan 'e [[18e iuw]] hearde Neuss ta it [[Karfoarstedom Keulen]]. Fan [[1794]] oant [[1814]] wie Neuss part fan Frankryk ûnder it bewâld fan [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. Yn [[1815]], nei de [[Napoleontyske Oarloggen]], waard Neuss part fan it [[keninkryk Prusen]] en waard it reorganisearre as in distrikt mei de gemeenten Neuss, [[Dormagen]], Nettesheim, Nievenheim, Rommerskirchen en Zons. De stêd hie op dat stuit 6.333 ynwenners. It wie part fan de Prusyske provinsje [[Gulik-Kleef-Berch (provinsje)|Gulik-Kleef-Berch]] (1815-1822) en syn opfolger, de [[Rynprovinsje]] (1822-1946). Neuss krige syn ekonomyske macht yn 'e [[19e iuw]] werom, troch it útwreidzjen fan 'e haven yn [[1835]] en de tanimmende yndustriele aktiviteit. De stedsgrinzen waarden yn [[1881]] útwreide. Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard de stêd troch [[Alliearden|Alliearde]] bommesmiters troffen. Lykas in soad Rynlânske stêden waarden grutte parten fan de âlde binnenstêd ferwoastge troch Britske loftoanfallen. Yn totaal kamen 837 minsken yn Neuss by de loftoanfallen om it libben. Troch de oanfallen waarden yn totaal 1270 gebouwen folslein ferwoastge, 1250 swier skeind en 4400 licht skeind. 880 gebouwen waarden besparre. Yn [[1946]] waard Neuss part fan de nije [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. Yn [[1968]] waard de stavering fan de namme wizige fan Neuß ta Neuss. Yn [[1975]] waarden de stêd Neuss en it distrikt Grevenboich gearfoege ta it distrikt [[Rhein-Kreis Neuss]] mei 440.000 ynwenners en mei Neuss as sit. Neuss is ek de thúsbasis fan it Jeropeeske kantoar fan Toshiba, 3M, Norsk Hydro ASA en UPS. === Joadske skiednis === Der is al sûnt de hege midsiuwen in [[Joaden|Joadske]] mienskip yn de stêd. It waard foar it earst neamd yn [[1096]], doe't Joaden út [[Keulen]] wei op 'e flecht wiene foar de [[krúsfarders]], yn de stêd opfongen waarden troch de [[Aartsbisdom Keulen|aartsbiskop fan Keulen]], Herman III. Nettsjinsteande dat waarden likernôch 200 fan harren troch de krúsfarders fermoarde. Dat barde yn 'e kontekst fan wat bekend stiet as de [[Rynlânske bloedbadden]]. Der binne lykwols gjin oanwizings dat Neuss yn 1096 al in organisearre Joadske mienskip hie. It stiet wol fêst dat der fan de lette [[12e iuw]] dêr al ien wie, yn 'e kontekst fan in algemiene tastream fan keaplju nei de stêd. Neffens [[Efraim fan Bonn]] waarden op [[11 jannewaris]] [[1197]] ferskate leden fan 'e Joadske mienskip ta dea brocht as wraak foar de moard op in kristlik famke troch in geastlik sike Joad. De moardner en in tal fan syn neiste famyljeleden waarden op in grousume manear eksekutearre. Hja lykje op in Joadske begraafplak begroeven te wêzen. Harren stoflike omskotten waarden, nei alle gedachten mei in boat, oerbrocht nei [[Xanten]], dêr't se begroeven waarden njonken de slachtoffers fan de Rynlânske bloedbadden fan 1096. De mienskip wenne yn 'e hege midsiuwen ynearsten yn it gebiet dêr't de keaplju wennen, tusken de haven en de merke. De trochgong nei it laadplak fan 'e haven stie bekend as ''Judensteg'' (Joadestege). Tsjin it jier 1300 oan waard de ''Judensteg'' lykwols troch [[kristenen]] bewenne, wylst de Joaden ferhuze wiene nei it gebiet om de ''Glockhammer'' hinne, dêr't harren [[synagoge]] en skoalle fêstige wiene. It gebiet wie gjin [[getto]], om't it net omsletten wie en dêr ek kristenen wennen. Fan de [[14e iuw]] ôf krigen de Joaden te krijen mei tanimmende ekonomyske konkurrinsje, earst troch it ferlies fan harren eardere geunstige lizzing by de haven, en letter troch it ferlies fan harren monopoly op it útlienen fan jild, mei it kommen fan bankiers út [[Lombardije]] en [[Cahors]]. De stêd waard yn 1348-1349 troffen troch de [[Swarte Dea]], en de Joadske mienskip hie yn dy snuorje te lijen ûnder grousume ferfolgings, lykas op oare plakken yn Jeropa. Yn 'e neisleep fan de [[pest]]epidemy wie de mienskip in bot úttinne en ekonomysk ferswakke. In weach fan religieus ekstremisme en yntolerânsje oerspielde it gebiet yn dy snuorje, en de Joaden waarden hieltyd mear ûnder druk set en waarden foarwerp fan politike machtsstriid. Yn [[1424]] waarden de Joaden sels foar in skoftke út 'e stêd wei ferdreaun. De Joaden kearden letter werom, mar waarden yn [[1464]] fannijs ferdreaun. De aartsbiskop fan Keulen, Ruprecht fan de Palts, brocht op [[5 maaie]] in besite oan 'e stêd en hie in moeting mei de boargemasters, wethâlders en gemeenteried yn in besykjen en hâld it ferdriuwen tsjin. Dat wie om 'e nocht. Joaden mochten tenei net mear yn 'e stêd wenje en ek net binnen de stedsmuorren oernachtsje. Yn [[1694]] krigen de Joaden tastimming in feemerke te hâlden foar de ''Obertor''. Konfrontearre mei efterstallige forfêtêre betellings, fierde de stêd yn [[1704]] in spesjale belesting yn foar Joaden dy't de stêd ynkamen, bekend as de ''[[Leibzoll|Judenleibzoll]]''. Yn [[1794]], by de [[Earste Koälysjekriich]], kaam Neuss ûnder Frânske kontrôle en waarden alle diskriminearjende anty-Joadske wetten dêrnei ôfskaft. Net earder as yn [[1808]], fêstige lykwols yn in kontekst fan 'e yn him ûntjaande yndustrialisaasje en befolkingsgroei foar it earst yn iuwen wer in Joadske famylje yn 'e stêd. De mienskip woeks dêrnei stadichoan en yn [[1830]] wiene der likernôch 100 Joaden op in befolking fan likernôch 8000. De mienskip naam dy iuws hieltyd ta. De Joaden dy't nei Neuss ta ferhuzen, kamen út 'e omlizzende plattelânsgebieten yn it [[Rynlân]] en wiene dêr konservativer troch en sterker troch it plattelânslibben foarme as harren tsjinhingers en dêrtroch wiene de Joaden yn Neuss frommer as yn oare Dútske stêden. De relaasjes tusken Joaden en kristenen wiene yn dy tiid oer it algemien goed. Hja wennen njonkeninoar en it kaam foar dta kristenen ferbeane taken útfieren, lykas it oanstekken of dwêstgjen fan fjoer yn Joadske huzen op 'e sabbat. Yn [[1834]] ûntstie der lykwols in brek yn dy frede. Yn it gebiet fan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] wiene der geroften oer [[bloedskande]] yn 'e rûnte, dat late ta in weach fan anty-Joadsk geweld yn 'e omkriten, allyk yn Neuss. [[Ofbyld:Neuss--synagoge--lithographie-um-1870.jpg|thumb|left|De synagoge dy't op 10 novimber 1938 op [[Kristallnacht]] opbaarnd waard]] Op [[29 maart]] [[1867]] waard de synagoge ûntbleate, dy't ûntwurpen waard troch de Prusyske arsjitekt Friedrich Weise en boud waard yn de doe populêre [[Neomoarske arsjitektuer|orientalistyske styl]]. De stêd fierde trije dagen lang feest ta gelegenheid fan 'e ynwijing. Hoewol't de synagoge allinnich mar likernôch 1% fan de befolking betsjinne, wie it in grutsk part fan it stedsbyld fan Neuss. It ledetal fan de synagogemienskip hie yn [[1890]] in hichtepunt fan 316 leden. Nei it frijsprekken fan de Joadske slachter Adolf Buschoff yn 'e bloedskandesaak fan Xanten yn [[1892]], wie der [[antysemitysk]] geweld geande yn it neie Neuss. Eigendommen fan Joaden waarden yn 'e brân stutsen en Joadske famyljes krigen driichbrieven. Likernôch in fearnspart ferliet de stêd. Yn [[1933]] wennen der net mear as 227 Joadske boargers yn Neuss. Fan dat jier ôf waarden se hieltyd swierder ferfolge troch de [[nazy]]s. Mar in pear koene op tiid flechtsje. Dêrnei setten de saneamde ''[[Endlösung der Judenfrage]]'' en deportaasjes útein. Op [[22 july]] [[1942]] waard de lêste bewenner fan it ''Judenhaus'' op in trein set fan [[Aken]] nei [[Theresienstadt (konsintraasjekamp)|Theresienstadt]]. Op [[23 novimber]] 1942 waard Neuss synysk ta ''Judenrein'' (frij fan Joaden) ferklearre. Der wie lykwols in hânfol Joaden dy't it oerlibben troch ûnder te dûken, of dy't net it doelwyt wiene, om't se mei "Aarjers" troud wiene. It krekte tal Joadske slachtoffers fan it nazyrezjym is net mei wissigens bekend. Op in monumint fan Ulrich Rückriem steane lykwols de nammen fan 204 fermoarde Joaden dy't op ien as oare manear in bân mei Neuss hiene. Yn de stêd binne ferskate [[stroffelstien]]nen te finen. Sûnt de 1990-er jierren belibbet de mienskip in weroplibjen troch in tastream fan Joaden út 'e eardere [[Sovjet Uny]]. Yn [[2021]] wennen der nei in rûzing likernôch 550 Joaden yn Neuss. == Geografy == Neuss leit oan 'e lofterouwer fan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] op in leechlizzende [[Rivierterras|terras]] foar [[Düsseldorf]] oer by de mûning fan de [[Erft]] yn 'e [[Ryn]]. It heechste punt yn it stedsgebiet is yn de omkriten fan it stedsdiel Holzheim en leit op 67,5 meter boppe [[seenivo]] en it leechste punt yn 'e buert fan de súdlike stedsgrins en leit op 30 meter boppe seenivo. It stedsgebiet is yn noard-súdlike rjochting 13,2 km en yn east-westlike rjochting 12,8 km. Hoewol't Neuss oan 'e eastkant fan it distrikt [[Rhein-Kreis Neuss]] leit it geografysk middelpunt yn it stedsgebiet fan Neuss. === Stedsyndieling === [[Ofbyld:Neuss Stadtgliederung.png|200px|thumb|left|Kaart mei de stedsdielen fan Neuss]] It stedsgebiet fan Neuss is yn de folgjende 28 [[Ortsteil|stedsdielen]] ferparte, dy't allinnich mar foar de statistyk tsjinje. Yn tsjinstelling ta oare grutte stêden yn Noardryn-Westfalen, dy't ''[[Kreisfreie Stadt|Kreisfrei]]'' binne, is Neuss net yn stedsdistrikten ferparte. De stedsdielen hawwe in nûmer en in namme. Ta guon fan dy stedsdielen hearre ek noch los fan it stedsgebiet doarpen mei eigen nammen, lykas Stüttgen, Minkel, Dirkes, Röckrath, Derikum, Schlicherum, Allerheiligen, Elvekum, Lanzerath, Bettikum, Gier en Kuckhof. De 28 stedsdielen binne: 1 Innenstadt, 2 Dreikönigenviertel, 3 Hafengebiet, 4 Hammfeld, 5 Augustinusviertel, 6 Gnadental, 7 Grimlinghausen, 8 Uedesheim, 9 Weckhoven, 10 Erfttal, 11 Selikum, 12 Reuschenberg, 13 Pomona, 14 Stadionviertel, 15 Westfeld, 16 Morgensternsheide, 17 Südliche Furth, 18 Mittlere Furth, 19 Nördliche Furth, 20 Weissenberg, 21 Vogelsang, 22 Barbaraviertel, 23 Holzheim, 24 Grefrath, 25 Hoisten, 26 Speck/Wehl/Helpenstein, 27 Norf, 28 Rosellen (mei Rosellerheide en Allerheiligen). === Untjouwing ynwennertal === {| class="wikitable" |- ! 1798 !! 1831 !! 1861 !! 1885 !! 1900 !! 1925 !! 1945 !! 1965 !! 1987 !! 2015 !! 2024 |- | 4.423 || 7.888 || 10.300 || 20.074 || 28.472 || 44.958 || 51.624 || 111.104 || 142.178 || 159.672 || 154.317 |} == It besjen wurdich == * ''Botanischer Garten der Stadt Neuss'', botanyske tún fan de stêd * Munster fan Sint-Kwirinus: in 13e iuwske let-romaanske tsjerke, wijd ta de beskermhillige fan 'e stêd en mei in skryn dêr't syn relikwyen yn bewarre wurde. De koepelfoarmige eastlike toer is part fan it stedsbyld. Yn 2009 krige de tsjerke de titel fan [[basilica minor]]. * ''Obertor'' (Boppepoarte): súdlike stedspoarte, boud om 1200 hinne; hjoed-de-dei ûnderdiel fan it Clemens Sels Museum Neuss. It is de iennige fan de oarspronklike seis poarten dy't oerbleaun is dat part wie fan it midsiuwsk fêstingwurk. * ''Blutturm'' (Bloedtoer): boud yn de 13e iuw, de iennige noch oerbleaune rûne toer fan it midsiuwsk fêstingwurk. * ''Zum "Schwatte Päd"'' (It Swarte Hynder): it âldste kafee yn de regio Nederryn, oprjochte yn 1604 * Sint-Sebastianustsjerke * Hillige Marijetsjerke * Kristustsjerke: histoaryske tsjerke, de âldste protestantske tsjerke fan de stêd * ''Neusser Bürger-Schützenfest'': ien fan de grutste skuttersfeesten fan Dútslân, dat alle jierren yn it lêste wykein yn augustus is. Likernôch 7000 skutters dogge mei oan de tradisjonele optochten. == Galery == <gallery mode="packed" heights="160" style="font-size:85%"> Neuss_StSebastianus_v_N.jpg|Sint-Sebastianustsjerke Neuss_Christuskirche_asv2024-05.jpg|Kristustsjerke Blutturm_2_Neuss.jpg|''Blutturm'' NRW, Neuss - Hauptbahnhof.jpg|Neuss ''Hauptbahnhof'' Neuss, straatzicht Krefelder Strasse foto4 2014-03-31 10.52.jpg|''Krefelder Strasse'' Jakobsweg.jpg|Byld fan in pylger nei Santiago de Compostella </gallery> == Stêdebannen == *{{Flagge FR}} [[Châlons-en-Champagne]], Frankryk (1972) *{{Flagge RU}} [[Pskov]], Ruslân (1990) *{{Flagge HR}} [[Rijeka]], Kroaasje (1990) *{{Flagge US}} [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]], Feriene Steaten (1999) *{{Flagge TR}} [[Nevşehir]], Turkije (2007) == Keppeling om utens == * [http://www.neuss.de/ Offisjele hiemside fan de gemeente] {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://de.wikipedia.org/wiki/Neuss ''Literatur'' en ''Einzelnachweise'' op dizze side]. }} {{CommonsBalke|Neuss}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] gog515n8sco0gog895ussszh4060lrr 1230656 1230647 2026-05-25T10:41:05Z RomkeHoekstra 10582 + kt, tf 1230656 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Neuss <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = Obertor - Neuss.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = Stedspoarte ''Obertur'' | wapen = [[Ofbyld:Flagge Neuss.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|60px]] | ynwennertal = 154.317 (31 desimber 2024) | oerflak = 99 km² | befolkingstichtens = 1.555 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 40 m boppe seenivo | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|border|20px]] [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Kreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Kreis Neuss]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = 41460–41472 | tiidsône = CET([[UTC]]+1) | simmertiid = (UTC+2) | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|51_11_55_N_6_41_29_E_type:city_zoom:14_region:NL|51°11'NB, 6°41'EL}} | webside = [https://www.neuss.de/ Webstee] | ôfbylding2 = Quirinus-MünsterFront.jpg | ôfbyldingstekst2 = Kwirinus-munster | ôfbylding3 = Neuss,_Rathaus_2008.JPG | ôfbyldingstekst3 = It stedhûs | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 51 | lat_min = 11 | lat_sec = 55 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 41 | lon_sec = 29 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Neuss_in_NE.svg | ôfbyldingstekst99 = Lizzing fan Neuss yn 'e Rhein-Kreis Neuss | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Neuss''' (útsprutsen as: {{IPA|nɔʏs}}, likernôch: ''Nois'', [[Ripuarysk]]: ''Nüss'') is in stêd en [[Gemeente (Dútslân)|gemeente]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. De stêd hat 154.317 ynwenners (2024). Neuss is sûnt it jier [[1963]] in Dútske ''Großstadt''. De stêd stiet op it 56e plak op de [[List fan grutste stêden yn Dútslân|list fan grutte stêden yn Dútslân]] en is benammen bekend om syn [[Romeinske tiid|Romeinske]] ferline, de [[Ryn]]haven en it Neuss Bürger-Schützenfest. De stêd is de ''[[Kreisstadt]]'' fan de [[Rhein-Kreis Neuss]] en is dêr de grutste stêd yn Dútslân dy't gjin ''[[Kreisfreie Stadt]]'' is, mar ta in ''[[Kreis]]'' heart. De stêd leit oan de lofterouwer fan de [[Ryn]] foar [[Düsseldorf]] oer oan de mûning fan de rivier de [[Erft]]. Foar 1968 wie de offisjele stavering fan de namme ''Neuß''. De stêd fierde yn 1984 syn 2000-jierrich bestean en is dêrmei ien fan de âldste stêden fan Dútslân. == Skiednis == === Romeinske tiid === Neuss waard yn [[16 f.Kr.]] troch de Romeinen stifte as in militêre fêsting (''[[castrum]]'') mei de namme ''Novaesium'' oan de [[gearrin]] fan de [[Ryn]] en de [[Erft]]. De hjoeddeiske stêd ûntstie noardlik fan dat castrum. Legio XVI Gallica (16e Gallyske Legioen) fan it Romeinske leger wie dêr stasjonearre yn 43-70 n.Kr. It waard nei de oerjefte by de [[Bataafske Opstân]] yn [[70]] n.Kr. ûntbûn. Letter, yn de [[1e iuw]] n.Kr. waard dêr in boargerlike delsetting stifte yn it gebiet fan it hjoeddeistige stedssintrum. Novaesium is, mank mei [[Trier]] (''Augusta Treverorum'') en [[Keulen]] (''Colonia Claudia Ara Agrippinensium''), ien fan de trije âldste Romeinske delsettings yn Dútslân. === Midsiuwen === Neuss woeks yn de Midsiuwen troch syn geunstige lizzing oan ferskate rûten, oan de krusing troch de delling fan de Ryn, en mei syn haven en fear. Yn de [[10e iuw]] waarden de oerbliuwsels fan 'e [[martler]] en [[tribún]] [[Kwirinus fan Neuss|Sint-Kwirinus]], net te betiizjen mei de Romeinske god [[Kwirinus (mytology)|Kwirinus]], oerbrocht nei Neuss. Dat late ta [[pylger]]stochten nei it hillichdom fan Sint-Kwirinius, sels út lannen wei bûten de grinzen fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. Neuss waard foar it earst as stêd neamd yn [[1138]]. Ien fan de wichtichste foarfallen yn 'e skiednis fan de stêd is it belegerjen fan de stêd yn 1474/1475 troch [[Karel de Stoute]], [[Hartochdom Boergonje|hartoch fan Boergonje]], dat hast in jier lang duorre. De ynwenners fan Neuss sloegen de belegering ôf en waarden dêrom troch de [[Roomsk-Dútske keizer]] [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Freark III]] beleane. De stêd krige it rjocht om syn eigen munten te slaan en it keizerlik wapen, de keizerlike earn en de kroan, yn it eigen wapen fan de stêd te fieren. Neuss waard lid fan de [[Hânze]], hoewol't dat nea troch oare leden akseptearre waard. === Moderne tiid === Yn [[1586]] waard de stêd mear as twatred ferwoastge troch in brân, en ferskate oarloggen ûnder it bewâld fan kening [[Loadewyk XIV fan Frankryk|Loadewyk XIV]] fan [[Frankryk]] laten ta in minder goede finansjele sitewaasje fan Neuss. It belang fan de stêd as hannelsintrum naam fluch ôf, en fan 'e mid-17e iuw ôf waard Neuss allinnich noch wichtich fanwegen de [[lânbou]]. Oant 'e ein fan 'e [[18e iuw]] hearde Neuss ta it [[Karfoarstedom Keulen]]. Fan [[1794]] oant [[1814]] wie Neuss part fan Frankryk ûnder it bewâld fan [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. Yn [[1815]], nei de [[Napoleontyske Oarloggen]], waard Neuss part fan it [[keninkryk Prusen]] en waard it reorganisearre as in distrikt mei de gemeenten Neuss, [[Dormagen]], Nettesheim, Nievenheim, Rommerskirchen en Zons. De stêd hie op dat stuit 6.333 ynwenners. It wie part fan de Prusyske provinsje [[Gulik-Kleef-Berch (provinsje)|Gulik-Kleef-Berch]] (1815-1822) en syn opfolger, de [[Rynprovinsje]] (1822-1946). Neuss krige syn ekonomyske macht yn 'e [[19e iuw]] werom, troch it útwreidzjen fan 'e haven yn [[1835]] en de tanimmende yndustriële aktiviteit. De stedsgrinzen waarden yn [[1881]] útwreide. Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard de stêd troch [[Alliearden|Alliearde]] bommesmiters troffen. Lykas in soad Rynlânske stêden waarden grutte parten fan de âlde binnenstêd ferwoastge troch Britske loftoanfallen. Yn totaal kamen 837 minsken yn Neuss by de loftoanfallen om it libben. Troch de oanfallen waarden yn totaal 1270 gebouwen folslein ferwoastge, 1250 swier skeind en 4400 licht skeind. 880 gebouwen waarden besparre. Yn [[1946]] waard Neuss part fan de nije [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. Yn [[1968]] waard de stavering fan de namme wizige fan Neuß ta Neuss. Yn [[1975]] waarden de stêd Neuss en it distrikt Grevenboich gearfoege ta it distrikt [[Rhein-Kreis Neuss]] mei 440.000 ynwenners en mei Neuss as sit. Neuss is ek de thúsbasis fan it Jeropeeske kantoar fan Toshiba, 3M, Norsk Hydro ASA en UPS. === Joadske skiednis === Der is al sûnt de hege midsiuwen in [[Joaden|Joadske]] mienskip yn de stêd. Dy waard foar it earst neamd yn [[1096]], doe't Joaden út [[Keulen]] wei op 'e flecht wiene foar de [[krúsfarders]], yn de stêd opfongen waarden troch de [[Aartsbisdom Keulen|aartsbiskop fan Keulen]], Herman III. Nettsjinsteande dat waarden likernôch 200 fan harren troch de krúsfarders fermoarde. Dat barde yn 'e kontekst fan wat bekend stiet as de [[Rynlânske bloedbadden]]. Der binne lykwols gjin oanwizings dat Neuss yn 1096 al in organisearre Joadske mienskip hie. It stiet wol fêst dat der fan de lette [[12e iuw]] dêr al ien wie, yn 'e kontekst fan in algemiene tastream fan keaplju nei de stêd. Neffens [[Efraim fan Bonn]] waarden op [[11 jannewaris]] [[1197]] ferskate leden fan 'e Joadske mienskip ta dea brocht as wraak foar de moard op in kristlik famke troch in geastlik sike Joad. De moardner en in tal fan syn neiste famyljeleden waarden op in grousume manear eksekutearre. Hja lykje op in Joadske begraafplak begroeven te wêzen. Harren stoflike omskotten waarden, nei alle gedachten mei in boat, oerbrocht nei [[Xanten]], dêr't se begroeven waarden njonken de slachtoffers fan de Rynlânske bloedbadden fan 1096. De mienskip wenne yn 'e hege midsiuwen ynearsten yn it gebiet dêr't de keaplju wennen, tusken de haven en de merke. De trochgong nei it laadplak fan 'e haven stie bekend as ''Judensteg'' (Joadestege). Tsjin it jier 1300 waard de ''Judensteg'' lykwols troch [[kristenen]] bewenne, wylst de Joaden ferhuze wiene nei it gebiet om de ''Glockhammer'' hinne, dêr't harren [[synagoge]] en skoalle stiene. It gebiet wie gjin [[getto]], om't it net omsletten wie en dêr ek kristenen wennen. Fan de [[14e iuw]] ôf krigen de Joaden te krijen mei tanimmende ekonomyske konkurrinsje, earst troch it ferlies fan harren eardere geunstige lizzing by de haven, en letter troch it ferlies fan harren monopoly op it útlienen fan jild, mei it kommen fan bankiers út [[Lombardije]] en [[Cahors]]. De stêd waard yn 1348-1349 troffen troch de [[Swarte Dea]], en de Joadske mienskip hie yn dy snuorje te lijen ûnder grousume ferfolgings, lykas op oare plakken yn Jeropa. Yn 'e neisleep fan de [[pest]]epidemy wie de mienskip slim úttinne en ekonomysk ferswakke. In weach fan religieus ekstremisme en yntolerânsje oerspielde it gebiet yn dy snuorje, en de Joaden waarden hieltyd mear ûnder druk set en waarden foarwerp fan politike machtsstriid. Yn [[1424]] waarden de Joaden sels foar in skoftke út 'e stêd wei ferdreaun. De Joaden kearden letter werom, mar waarden yn [[1464]] fannijs ferdreaun. De aartsbiskop fan Keulen, Ruprecht fan de Palts, brocht op [[5 maaie]] in besite oan 'e stêd en hie in moeting mei de boargemasters, wethâlders en gemeenteried yn in besykjen en hâld it ferdriuwen tsjin. Dat wie om 'e nocht. Joaden mochten tenei net mear yn 'e stêd wenje en ek net binnen de stedsmuorren oernachtsje. Yn [[1694]] krigen de Joaden tastimming in feemerke te hâlden foar de ''Obertor''. Konfrontearre mei efterstallige forfêtêre betellings, fierde de stêd yn [[1704]] in spesjale belesting yn foar Joaden dy't de stêd ynkamen, bekend as de ''[[Leibzoll|Judenleibzoll]]''. Yn [[1794]], by de [[Earste Koälysjekriich]], kaam Neuss ûnder Frânske kontrôle en waarden alle diskriminearjende anty-Joadske wetten dêrnei ôfskaft. Pas yn 1808, yn de tiid van de opkommende yndustrialisaasje en befolkingsgroei, fêstige him foar it earst yn iuwen wer in Joadsk gesin yn de stêd. De mienskip woeks dêrnei stadichoan en yn [[1830]] wiene der likernôch 100 Joaden op in befolking fan likernôch 8000. De mienskip naam dy iuw hieltyd ta. De Joaden dy't nei Neuss ta ferhuzen, kamen út 'e omlizzende plattelânsgebieten yn it [[Rynlân]] en wiene dêr konservativer troch en sterker troch it plattelânslibben foarme as harren tsjinhingers en dêrtroch wiene de Joaden yn Neuss frommer as yn oare Dútske stêden. De relaasjes tusken Joaden en kristenen wiene yn dy tiid oer it algemien goed. Hja wennen njonkeninoar en it kaam foar dat kristenen foar Joaden ferbeane taken útfierden, lykas it oanstekken of dwêstgjen fan fjoer yn Joadske huzen op 'e sabbat. Yn [[1834]] ûntstie der lykwols in brek yn dy frede. Yn it gebiet fan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] wiene der geroften oer [[bloedskande]] yn 'e rûnte, dat late ta in weach fan anty-Joadsk geweld yn 'e omkriten, allyksa yn Neuss. [[Ofbyld:Neuss--synagoge--lithographie-um-1870.jpg|thumb|left|De synagoge dy't op 10 novimber 1938 op [[Kristallnacht]] opbaarnd waard]] Op [[29 maart]] [[1867]] waard de synagoge ûntbleate, dy't ûntwurpen waard troch de Prusyske arsjitekt Friedrich Weise en boud waard yn de doe populêre [[Neomoarske arsjitektuer|oriïntalistyske styl]]. De stêd fierde trije dagen lang feest ta gelegenheid fan 'e ynwijing. Hoewol't de synagoge allinnich mar likernôch 1% fan de befolking betsjinne, wie it in grutsk part fan it stedsbyld fan Neuss. It ledetal fan de synagogemienskip hie yn [[1890]] in hichtepunt fan 316 leden. Nei it frijsprekken fan de Joadske slachter Adolf Buschoff yn 'e bloedskandesaak fan Xanten yn [[1892]], wie der [[antysemitysk]] geweld yn 'e omjouwing fan Neuss. Eigendommen fan Joaden waarden yn 'e brân stutsen en Joadske famyljes krigen driichbrieven. Likernôch in fearnspart ferliet de stêd. Yn [[1933]] wennen der net mear as 227 Joadske boargers yn Neuss. Fan dat jier ôf waarden se hieltyd swierder ferfolge troch de [[nazy]]s. Mar in pear koene op tiid flechtsje. Dêrnei setten de saneamde ''[[Endlösung der Judenfrage]]'' en deportaasjes útein. Op [[22 july]] [[1942]] waard de lêste bewenner fan it ''Judenhaus'' op in trein set fan [[Aken]] nei [[Theresienstadt (konsintraasjekamp)|Theresienstadt]]. Op [[23 novimber]] 1942 waard Neuss synysk ta ''Judenrein'' (frij fan Joaden) ferklearre. Der wie lykwols in hânfol Joaden dy't it oerlibben troch ûnder te dûken, of dy't net it doelwyt wiene, om't se mei "Aarjers" troud wiene. It krekte tal Joadske slachtoffers fan it nazyrezjym is net mei wissigens bekend. Op in monumint fan Ulrich Rückriem steane lykwols de nammen fan 204 fermoarde Joaden dy't op ien as oare manear in bân mei Neuss hiene. Yn de stêd binne ferskate [[stroffelstien]]nen te finen. Sûnt de 1990-er jierren belibbet de mienskip in weroplibjen troch in tastream fan Joaden út 'e eardere [[Sovjet Uny]]. Yn [[2021]] wennen der nei in rûzing likernôch 550 Joaden yn Neuss. == Geografy == Neuss leit oan 'e lofterouwer fan de [[Nederryn (regio)|Nederryn]] op in leechlizzende [[Rivierterras|terras]] foar [[Düsseldorf]] oer by de mûning fan de [[Erft]] yn 'e [[Ryn]]. It heechste punt yn it stedsgebiet is yn de omkriten fan it stedsdiel Holzheim en leit op 67,5 meter boppe [[seenivo]] en it leechste punt yn 'e buert fan de súdlike stedsgrins en leit op 30 meter boppe seenivo. It stedsgebiet is yn noard-súdlike rjochting 13,2 km en yn east-westlike rjochting 12,8 km. Hoewol't Neuss oan 'e eastkant fan it distrikt [[Rhein-Kreis Neuss]] leit it geografysk middelpunt yn it stedsgebiet fan Neuss. === Stedsyndieling === [[Ofbyld:Neuss Stadtgliederung.png|200px|thumb|left|Kaart mei de stedsdielen fan Neuss]] It stedsgebiet fan Neuss is yn de folgjende 28 [[Ortsteil|stedsdielen]] ferparte, dy't allinnich mar foar de statistyk tsjinje. Yn tsjinstelling ta oare grutte stêden yn Noardryn-Westfalen, dy't ''[[Kreisfreie Stadt|Kreisfrei]]'' binne, is Neuss net yn stedsdistrikten ferparte. De stedsdielen hawwe in nûmer en in namme. Ta guon fan dy stedsdielen hearre ek noch los fan it stedsgebiet doarpen mei eigen nammen, lykas Stüttgen, Minkel, Dirkes, Röckrath, Derikum, Schlicherum, Allerheiligen, Elvekum, Lanzerath, Bettikum, Gier en Kuckhof. De 28 stedsdielen binne: 1 Innenstadt, 2 Dreikönigenviertel, 3 Hafengebiet, 4 Hammfeld, 5 Augustinusviertel, 6 Gnadental, 7 Grimlinghausen, 8 Uedesheim, 9 Weckhoven, 10 Erfttal, 11 Selikum, 12 Reuschenberg, 13 Pomona, 14 Stadionviertel, 15 Westfeld, 16 Morgensternsheide, 17 Südliche Furth, 18 Mittlere Furth, 19 Nördliche Furth, 20 Weissenberg, 21 Vogelsang, 22 Barbaraviertel, 23 Holzheim, 24 Grefrath, 25 Hoisten, 26 Speck/Wehl/Helpenstein, 27 Norf, 28 Rosellen (mei Rosellerheide en Allerheiligen). === Untjouwing ynwennertal === {| class="wikitable" |- ! 1798 !! 1831 !! 1861 !! 1885 !! 1900 !! 1925 !! 1945 !! 1965 !! 1987 !! 2015 !! 2024 |- | 4.423 || 7.888 || 10.300 || 20.074 || 28.472 || 44.958 || 51.624 || 111.104 || 142.178 || 159.672 || 154.317 |} == It besjen wurdich == * ''Botanischer Garten der Stadt Neuss'', botanyske tún fan de stêd * [[Quirinusmunster|Munster fan Sint-Kwirinus]]: in 13e iuwske let-romaanske tsjerke, wijd oan de beskermhillige fan 'e stêd en mei in skryn dêr't syn relikwyen yn bewarre wurde. De koepelfoarmige eastlike toer is part fan it stedsbyld. Yn 2009 krige de tsjerke de titel fan [[basilica minor]]. * ''Obertor'' (Boppepoarte): súdlike stedspoarte, boud om 1200 hinne; hjoed-de-dei ûnderdiel fan it Clemens Sels Museum Neuss. It is de iennige fan de oarspronklike seis poarten dy't oerbleaun is dat part wie fan it midsiuwsk fêstingwurk. * ''Blutturm'' (Bloedtoer): boud yn de 13e iuw, de iennige noch oerbleaune rûne toer fan it midsiuwsk fêstingwurk. * ''Zum "Schwatte Päd"'' (It Swarte Hynder): it âldste kafee yn de regio Nederryn, oprjochte yn 1604 * Sint-Sebastianustsjerke * Hillige Marijetsjerke * Kristustsjerke: histoaryske tsjerke, de âldste protestantske tsjerke fan de stêd * ''Neusser Bürger-Schützenfest'': ien fan de grutste skuttersfeesten fan Dútslân, dat alle jierren yn it lêste wykein yn augustus is. Likernôch 7000 skutters dogge mei oan de tradisjonele optochten. == Galery == <gallery mode="packed" heights="160" style="font-size:85%"> Neuss_StSebastianus_v_N.jpg|Sint-Sebastianustsjerke Neuss_Christuskirche_asv2024-05.jpg|Kristustsjerke Blutturm_2_Neuss.jpg|''Blutturm'' NRW, Neuss - Hauptbahnhof.jpg|Neuss ''Hauptbahnhof'' Neuss, straatzicht Krefelder Strasse foto4 2014-03-31 10.52.jpg|''Krefelder Strasse'' Jakobsweg.jpg|Byld fan in pylger nei Santiago de Compostella </gallery> == Stêdebannen == *{{Flagge FR}} [[Châlons-en-Champagne]], Frankryk (1972) *{{Flagge RU}} [[Pskov]], Ruslân (1990) *{{Flagge HR}} [[Rijeka]], Kroaasje (1990) *{{Flagge US}} [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]], Feriene Steaten (1999) *{{Flagge TR}} [[Nevşehir]], Turkije (2007) == Keppeling om utens == * [http://www.neuss.de/ Offisjele hiemside fan de gemeente] {{Boarnen|boarnefernijing= * Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://de.wikipedia.org/wiki/Neuss ''Literatur'' en ''Einzelnachweise'' op dizze side]. }} {{CommonsBalke|Neuss}} [[Kategory:Neuss]] [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] 8u3gkoo74uvxo8x4r9chwf4nac2pkq0 Rhein-Kreis Neuss 0 58537 1230648 878730 2026-05-25T05:54:48Z Kneppelfreed 2013 1230648 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks Landkreis | namme = Rhein-Kreis Neuss | ôfbylding = Locator map NE in Germany.svg | ôfbyldingsbreedte = 180px | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan de Rhein-Kreis Neuss yn Dútslân | ynwennertal = 457.077 (31 des. 2024) | oerflak = 576 km² | befolkingsticht. = 793 ynw./km² | lân = {{DE}} | dielsteat = {{Flagge DE NRW}} [[Noardryn-Westfalen]] | Regierungsbezirk = Düsseldorf | Bestjoerssit = [[Neuss]], [[Grevenbroich]] | adres bestjoer = Oberstraße 91 41460 Neuss | koördinaten = 51° 12′ NB, 6° 42′ EL | oprjochting = 1 jannewaris 1975 | opheffing = | yndieling = 8 gemeenten | kenteken = NE, GV | NUTS-koade = DEA1D | kreiskaai = 05 1 62 | webside = [https://www.rhein-kreis-neuss.de/ www.rhein-kreiss-neuss.de] }} '''Rhein-Kreis Neuss''' is in bestjoerlik distrikt yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Noardryn-Westfalen]] en hat 443.850 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn [[1946]], en droech oant [[1975]] de namme '''Kreis Grevenbroich''' en dêrnei oan [[2003]] de namme '''Kreis Neuss'''. {{Noardryn-Westfalen}} [[Kategory:Distrikt yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1946]] pbhtoyuqq6wvhzydxssynubfs2jy4se Ferdrach fan Versailles 0 120854 1230614 1141002 2026-05-24T16:28:53Z Drewes 2754 plaatsje 1230614 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Treaty of Versailles, English version.jpg|thumb|Omslach fan in Ingelske ferzje]] It '''Ferdrach fan Versailles''' wie it wichtichste fan 'e [[frede]]sferdraggen dy't laten ta de offisjele ein fan 'e [[Earste Wrâldkriich]]. Mei it [[ferdrach]] waard de [[steat fan oarloch]] tusken [[Dútslân]] en de [[Alliëarden]] formeel opheft. It ferdrach waard ûndertekene yn [[Versailles]], op [[28 juny]] [[1919]]. De oare [[Sintrale Steaten]] dy't yn 'e Earste Wrâldkriich oan Dútske kant stiene – [[Eastenryk]], [[Bulgarije]], [[Hongarije]] en it [[Osmaanske Ryk]] – tekenen allegear in eigen fredesferdrach mei de Allïearden. Fan alle bepalingen yn it ferdrach wie fierwei de wichstichste en meast kontroversjele dat Dútslân de ferantwurdlikens akseptearje moast foar alle feroarsake ferliezen en skea dy't de Alliëarden yn 'e oarloch lit hiene. Dy bepaling, Kêst 231, waard letter ek wol de 'Kriichsskuldklausule' neamd. [[Kategory:Skiednis fan Parys]] [[Kategory:Earste Wrâldkriich]] [[Kategory:Ferdrach út 1919|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Dútslân|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Frankryk|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei it Feriene Keninkryk|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Itaalje|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei de Feriene Steaten|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Japan|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Belgje|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Bolivia|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Brazylje|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei de Hidjas|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Ekwador|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Grikelân|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Gûatemala|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Haïty|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Hondoeras|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Joegoslaavje|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Kuba|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Libearia|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Nikaragûa|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Oerûguay|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Panama|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Perû|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Poalen|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Portegal|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Roemeenje|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Sina|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Tailân|Versailles]] [[Kategory:Ferdrach mei Tsjechoslowakije|Versailles]] [[Kategory:Dútslân yn de Earste Wrâldkriich]] 4akns4wm8jb0rovjy7wbn3a3eiqm60g Monumint foar it Swarte Leger (Reims) 0 127706 1230631 1185203 2026-05-24T22:44:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Skiednis */ kt 1230631 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bouwurk | namme = Monumint foar it Swarte Leger <br><small>''Monument à l'Armée Noire''</small> | ôfbylding = Monumment_armée_noire_05869.JPG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] | bestjoerlike ienheid 1 = regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Grand Est Logo vectoriel.svg|border|20px]] [[Grutte Easten]] | bestjoerlike ienheid 2 = departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Drapeau fr département Marne.svg|border|20px]] [[Marne (departemint)|Marne]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[File:Flag of Rheims.svg|border|20px]] [[Reims]] | adres = | koördinaten = 49°14′24″ N 4°03′27″ E | type bouwurk = [[tinkteken]] | subtype = [[byldhouwurk]] | keatling = | boujier = [[1922]]-[[1924]], [[1958]]-[[1963]] | sloopjier = [[1940]] | arsjitekt = | yngenieur = | boustyl = | oerbrêget = | tunnelet ûnder = | wei of spoar = | monumintale status = | monumintnûmer = | hichte = | lingte = | breedte = | draachkrêft = | oerflak = | tal ferdjippings = | kosten = | webside = | mapname = Reims | lat_deg = 49 | lat_min = 14 | lat_sec = 24 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 3 | lon_sec = 27 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} It '''Monumint foar it Swarte Leger''' ([[Frânsk]] en offisjeel: ''Monument à l'Armée Noire'') is in [[tinkteken]] foar de [[Earste Wrâldoarloch]], dat yn it Parc de Champagne yn 'e [[Frankryk|Frânske]] [[stêd]] [[Reims]] stiet. It betinkt de ynset fan 'e ([[negroïde ras|negroïde]]) [[soldaten]] út 'e Frânske [[koloanje]]s yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]], dy't fan [[1914]] oant en mei [[1918]] yn 'e [[rinfuorge]]n fan it [[Westfront (Earste Wrâldkriich)|Westfront]] yn 'e neite fan Reims fochten en [[sneuvele]]n. __TOC__ ==Skiednis== It oarspronklike Monumint foar it Swarte Leger waard nei de [[Earste Wrâldoarloch]] oprjochte op 'e hoeke fan 'e Boulevard [[Henry Vasnier]] en de Avenue du Général [[Henri Giraud|Giraud]]. De [[earste stien]] waard op [[29&nbsp;oktober]] [[1922]] lein troch [[André Maginot]], de Frânske [[minister]] fan [[Oarloch]], dy't letter syn [[namme]] jaan soe oan 'e ferneamde [[Maginotliny]]. By dy gelegenheid hold de [[Senegal]]eeske lieder [[Blaise Diagne]] in [[taspraak]]. It tinkteken waard in sekuere replika fan in selse soarte monumint dat yn [[jannewaris]] [[1924]] yn [[Bamako]], yn [[Maly]], ûntbleate waard. It bestie út fiif figueren fan Afrikaanske Frânske soldaten mei in [[findel]], dy't útseagen oer it slachfjild. Yn [[july]] [[1924]] waard it tinkteken ynhuldige troch de Frânske minister fan [[Koloanje]]s [[Édouard Daladier]], by in plechtichheid dy't mankgie mei grutte [[feest|festiviteiten]]. De [[foarsitter]] fan it [[komitee]] dat it tafersjoch oer de oprjochting fan it tinkteken hie, wie [[generaal]] [[Louis Archinard]]. By de ûntbleating fan it monumint joech dyselde yn in taspraak benammen omtinken oan 'e rol dy't de Afrikaanske troepen fan it 1e Koloniale Ynfanterykorps yn [[1918]] spilen by de ferdigening fan [[Reims]] tsjin 'e [[Dútslân|Dútsers]]. Hja stiene benammen bekend om harren taaie ferdigening fan it [[Fort de la Pompelle]], in [[fêsting]] eastlik fan 'e stêd (dêr't hjoed de dei in [[museum]] oer de Earste Wrâldoarloch fêstige is). De ûntbleating fan it tinkteken waard bywenne troch in mannichte fan 10.000 minsken. [[File:Reims-Armée_noire(1924) (sûnder râne).jpg|left|thumb|200px|It oarspronklike monumint út [[1924]].]] Nei't noardlik Frankryk ûnder de [[Twadde Wrâldoarloch]], yn [[maaie]] [[1940]], by de [[Slach om Frankryk]] troch [[nazy-Dútslân]] beset wie, bliezen de besetters it Monumint foar it Swarte Leger yn [[septimber]] fan dat jier op. Yn [[septimber]] [[1958]], doe't de Afrikaanske ferdigening fan Reims ûnder de Earste Wrâldoarloch persiis fjirtich jier lyn wie, sette men útein mei de bou fan in nij monumint. Dat waard op [[6&nbsp;oktober]] [[1963]] ûntbleate troch de Frânske minister fan Definsje [[Pierre Messmer]], de minister fan Feteranesaken [[Jean Sainteny]], [[siktaris-generaal]] fan it departemint [[Afrika]]anske en [[Madagaskar|Malagassyske]] Saken [[Jacques Foccart]] en generaal [[Georges Catroux]], de grutkânselier fan it [[Légion d'Honneur]]. Yn [[2008]] waard by it monumint in grutte plechtichheid holden ta gelegenheid fan 'e 90e [[betinking]] fan 'e ferdigening fan Reims, bywenne troch [[steatssiktaris]] fan Feteranesaken [[Jean-Marie Bockel]], steatssiktaris fan Bûtenlânske Saken en Minskerjochten [[Rama Yade]] en [[boargemaster]] fan [[Reims]] [[Adeline Hazan]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch: [https://en.wikipedia.org/wiki/Reims#Monument_to_the_Black_Army_of_Reims dizze tekst]. ---- {{commonscat|Monument à l'Armée Noire}} }} [[Kategory:Monumint yn Frankryk]] [[Kategory:Bouwurk yn Reims]] [[Kategory:Monumint foar de Earste Wrâldkriich]] [[Kategory:Bouwurk út 1924]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1940]] [[Kategory:Bouwurk út 1963]] [[Kategory:Frankryk yn de Earste Wrâldkriich]] [[en:Reims#Monument to the Black Army of Reims]] k0bf9rwvbecrpz98dnjee02ecy5ijn6 Notre-Dame fan Reims 0 130703 1230630 1230569 2026-05-24T22:44:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Tsjerkeskat */ kt 1230630 wikitext text/x-wiki {{Wrapper}} | {{Ynfoboks katedraal | namme = Us-Leaffrou fan Reims<br><small>''Notre-Dame de Reims''</small> | ôfbylding = Reims Kathedrale.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{Flagge FR}} [[Frankryk]] | bestjoerlike ienheid 1 = regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Proposed design for the flag of Grand Est.svg|border|20px]] [[Grutte Easten]] | bestjoerlike ienheid 2 = departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Drapeau fr département Marne.svg|border|20px]] [[Marne (rivier)|Marne]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[File:Flag of Rheims.svg|border|20px]] [[Reims]] | adres = Place du Cardinal Luçon, 51100 Reims | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|49_15_14_N_4_2_3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|49° 15' N 4° 2' E}} | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Reims|Reims]] | patroanhillige = [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] | status = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = [[12e iuw]]-[[14e iuw]] | sloopjier = | boustyl = [[Gotyk]] | hichte = | monumintale status = [[Ofbyld:Logo monument historique - rouge ombré.svg|12px]] histoarysk monumint<br>UNESCO-wrâlderfgoed | monumintnûmer = | webside = [https://www.cathedrale-reims.com/ Side katedraal] <br> [https://catholique-reims.fr/ Side aartsbisdom] | mapname = Frankryk | mapwidth = | mapname = Reims | lat_deg = 49 | lat_min = 15 | lat_sec = 13 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 3 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultureel | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Jeropa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 | ynskriuwing = 1991 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 117,14 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] | tekst by posysjekaart = Notre-Dame fan Reims }} |- |} De '''Notre-Dame fan Reims''' (Us-Leaffrou fan Reims) yn de [[Frankryk|Noard-Frânske]] stêd [[Reims]] is ien fan 'e wichtichste [[Gotyk|goatyske]] tsjerken fan [[Frankryk]]. Sûnt 1991 falt de katedraal ûnder it wrâlderfskip fan [[UNESCO]]. It as ''Monument histoarique'' klassifisearre gebou wie iuwenlang de tsjerke dêr't de Frânske keningen kroand waarden. Hjoeddedei is it de katedraal fan it [[aartsbisdom Reims]]. Alle jierren wer bringe hûnderttûzenen toeristen in besite oan 'e tsjerke en it religieuze keunstwurk is ien fan 'e grutste attraksjes fan 'e [[Champagne (provinsje)|Champagne]]. De as [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]] [[Basilyk (boufoarm)|basilika]] boude katedraal wie, útsein de westlike gevel, al yn 'e 14e iuw (1211–1311) foltôge. De earste oerlevere boumastser hiet Hugo Libergier. De definitive foltôging folge yn 'e 15e iuw, nei't it skip langer makke waard om de minsken plak te bieden dy't by de kroanings útnûge wiene. By in brân yn 1481 waarden it dak en de tuorren slim skeind. It meast opfallend oan 'e katedraal is de mei reliëfs en bylden dekorearre westlike gevel. It is in unyk foarbyld fan heechgoatyske, midsiuwske byldhoukeunst. De beide westlike tuorren mei in hichte fan 81 meter soene neffens oarspronklik plannen noch spitsen oant in hichte fan 120 meter krije. It haadportaal is oan 'e Jongfaam Marije wijd. Fuort boppe it portaal is noch binnen de goatyske [[spitsbôge]] fan it portaal in lytser [[roasfinster]] ynbrocht. Midden yn 'e westlike gevel is it grutte roasfinster ynbrocht. De galerij fan 'e kenings boppe it grutte roasfinster toant de doop fan [[Klovis I]] en de bylden fan syn opfolgers. Yn 1870 ferliende [[paus]] [[Pius IX]] de katedraal de status fan ''[[basilica minor]]''. De katedraal rekke slim skeind yn 'e [[Earste Wrâldkriich]]. Under oaren it houten dak út de 15e iuw gyng folslein ferlern. Yn 1919 waard mei de renovaasje úteinset, dy't 20 jier duorje soe. == Skiednis == [[Ofbyld:Jeanne d'Arc - Panthéon III.jpg|thumb|left|De katedraal fan Reims as kroaningstsjerke (Kroaning fan Karel VII).]] In earste tsjerke ûntstie al yn 'e 5e iuw op 'e resten fan 'e Gallo-Romeinske termen. De bou fan 'e katedraal fan Reims begûn yn it jier 1211 nei in grutte brân yn 1210. De katedralen fan [[Katedraal fan Chartres|Chartres]] yn 1194 en [[Amiens]] yn 1220 waarden ek boud nei grutte brannen. Neffens de troch aartsbiskop Hinkmar fan Reims betochte leginde hie de hillige [[Remigius fan Reims|Remigius]] tsjin 'e ein fan 'e 5e iuw as biskop fan Reims de Frankekening [[Klovis I]] doopt en mei út de himel ôfkomstige oalje salve. Dêrmei rjochtfeardige de aartsbiskop it idee om tenei alle keningen fan Frankryk yn syn katedraal te kroanen en te salvjen. De katedraal symbolisearre as kroaningstsjerke yn 'e skiednis fan Frankryk de nauwe bân tusken monarchy en Tsjerke. Alhoewol't de katedraal fan Reims in belangryk symboal wie foar de Frânske monarchy, brocht de [[Frânske revolúsje]] net sa'n soad skea oan it gebou as by de [[katedraal fan Chartres]]. Sûnt de Tredde Republyk de skieding tusken Steat en Tsjerke trochsette stiet de katedraal fan Reims symboal foar de Frânske naasje. Sûnt 1860 late de arsjitektuerteoretikus [[Eugène Viollet-le-Duc]] de restauraasje oan 'e westlike gevel. Nei de [[Slach oan de Marne]] fan 5 oant 12 septimber 1914 hiene de Dútske troepen harren yn fersterke stellings noardlik fan Reims weromlutsen, dêr't se oant 1918 stân holden. De stêd, dêr't op 13 septimber Frânske troepen oankamen, waard út dy stellings wei troch de Dútske artillery besketten. Dêrby waard in grut part fan it histoaryske sintrum fan 'e stêd ferneatige. De katedraal waard fan 17 septimber ôf hieltiten wer troffen. Op 19 septimber krige de katedraal 25 ynslaggen te ferduorjen en rekke de stelling oan 'e noardlike toer yn 'e brân. By it ynstoarten fan 'e toer rekke ek it byldhouwurk oan 'e gevel skeind. It fjoer sloech op it dak oer, dat hielendal útbaarnde. It lead raande en in grut part fan 'e midsiuwske finsters gyngen ferlern. Sûnt 1915 waard de gevel mei sânsekken beskerme, mar oant maart 1918 bleau de tsjerke it doel fan artillerybesjittingen. Doe't de oarloch foarby wie, riisde in slim skeinde katedraal boppe de ruïnes fan 'e stêd út. [[Ofbyld:Shell Explosion Cathedral at Rheims.jpg|thumb|left|Granaateksploazje yn 'e katedraal fan Reims.]] Fanwegen de politike betsjutting foar en de nasjonale identiteit fan Frankryk en de arsjitektuerskiedkundige betsjutting waard it ferwoastgjen fan 'e katedraal troch beide kanten yn de kriichspropaganda brûkt. In berjocht fan it Dútske leger fan 22 septimber 1914 dat ien fan 'e tuorren fan 'e katedraal brûkt waard troch in Frânske waarnimmingspost moast de Dútske besjittings op 'e katedraal rjochtfeardigje. De Frânske en ynternasjonale parse dêrfoaroer woenen hawwe dat de fernielingen in bewuste en foarnommen foarm fan barbarisme wie. Yn it [[ynterbellum]] waard de katedraal ûnder lieding fan [[Henri Deneux]] (1874–1969) wer opboud. It houten dakstuolte waard dêrby ferfongen troch ien fan betoneleminten. De Amerikaanske famylje Rockefeller droech finansjeel by oan 'e weropbou. Sûnt 1927 waard de katedraal wer foar in part brûkt en op 18 oktober 1937 fûn de ynwijing fan 'e restaurearre katedraal plak. By dy gelegenheid wie ek de doedestiidske Frânske presidint oanwêzich. == Eksterieur == Alhoewol't de bou fan 'e katedraal mear as twa iuwen duorre is it namste opmerkliker dat de bou in grutte unifoarmiteit fan styl hat. Der is hast gjin katedraal yn Jeropa mei sa'n soad bylden as de katedraal fan Reims. Meiïnoar fersiere 2303 bylden de katedraal. Dêrfan hawwe 211 bylden in hichte fan 3 oant 4 meter. Der binne 788 bylden fan bisten fan ferskillende grutte. [[Ofbyld:Ange au sourire.jpg|thumb|left|De ferneamde glimkjende ingel.]] Yn 'e midden fan 'e foargevel steane yn 'e keningsgalerij 56 bylden fan keningen mei in hichte fan 4,5 meter. Sintraal stiet de doop fan Klovis I mei [[Klotildis]] rjochts en [[Remigius fan Reims|Sint-Remigius]] lofts fan 'e kening. It sintrale portaal is wijd oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] en hat in foarstelling fan 'e kroaning fan Marije. Fuort boppe it grutte roasfinster wurdt it ferhaal fan [[David fan Israel|David]] tsjin [[Goliat]] útbylde. De gevels fan 'e [[dwersskip]]en binne ek fersierd mei bylden. De biskoppen fan Reims, in foarstelling fan it [[Lêste Oardiel|Jongste Gerjocht]] en in byld fan Jezus foarmje de fersiering fan it noardlike transept, wylst de gevel fan it súdlike dwersskip fersierd is mei profeten en apostels. Beide gevels fan it dwersskip hawwe in roasfinster. Nei de brân yn 1481 binne de spitsen fan 'e fjouwer tuorren dy't yn 'e hoeken fan it dwersskip stienen net wer opboud, sadat tsjintwurdich gjin ien fan dy tuorren mear boppe it dak útkomt. Boppe it koar is in yn 'e 15e iuw en 20 iuw rekonstuearre houten toer fan 18 meter heech. [[Ofbyld:Reims, Kathedrale, Marienkrönung.jpg|thumb|Kroaning fan Marije.]] De katedraal is fersierd mei in soad bylden fan ingels en wurdt dêrom ek wol de "katedraal fan ingels" neamd. Yn 'e portalen binne ferskate laitsjende ingels te sjen, mar de ferneamste is wol de glimkjende ingel mei de útsleine wjukken fan it noardlike portaal. == Ynterieur == De katedraal hat fan binnen in lingte fan 139 meter. Yn it trijeskippige [[dwersskip]] mei in dûbele [[krusing (tsjerke)|krusing]] is de katedraal 55 meter breed. De trijeskippige tsjerke is 32 meter breed. === Finsters === Oant de [[Earste Wrâldkriich]] hie de katedraal yn 'e hegere dielen fan it middenskip, yn it koar en it dwersskip noch in soad oarspronklik brânskildere glês út de 13e iuw. Nei de kriich krigen de ferneatige ramen by de weropbou ynearsten ruten foar need en yn 'e tiid dêrnei stadichoan wer kleure glês, dat troch eigentiidske keunsters levere waard. Yn 'e jierren 1930 waarden it lytse roasfinster boppe it haadportaal, de [[travee]]ën fan 'e sydportalen en it roasfinster fan it súdlike dwersskip ynset. [[Marc Chagall]] levere trije ruten foar de sintrale kapel fan it koar. Se stelle de [[Beam fan Jesse]], sênes út de beide Testaminten en út de stedsskiednis fan Reims foar. Fierdere ruten waarden troch Brigitte Simon, Tsuguharu Foujita, Josef Šíma en Maria Helena Vieira da Silva makke. Nei oanlieding fan it 800-jierrich jubileum fan 'e wijing fan 'e katedraal waarden der yn 2011 acht nije ruten fan 'e Dútske keunstner Imi Knoebel yn 'e [[apsis]] ynbrocht. De lêste trije needfinsters yn 'e Jeanne d'Arc-kapel waarden yn maaie 2015 ferfongen troch nije ruten, dy't ek troch Imi Knoebel makke binne. De Knoebel-ruten binne abstrakt en hawwe primêre kleuren; de fersplintere komposysje ferwiist nei de ferneatiging troch de Dútsk-Frânske striid en de fersteuring fan 'e Dútsk-Frânske relaasjes. By de ynwijing fan 'e nije finsters dêrfoaroer waard de symboalyske betsjutting fan 'e Dútsk-Frânske freonskip ûnderstreke. <center><gallery perrow="6" widths="150px" heights="150px"> Reims ND5 tango7174.jpg|Roasfinster fan it Skeppingsferhaal, noardlik transept (13e iuw). Vitrail Grande rose Ouest Reims 020208 2.jpg|Grutte westlike roasfinster, sintraal Marije mei dêromhinne apostels en musisearjende ingels (13e iuw). Reims ND6 tango7174.jpg|Roasfinster fan 'e Ferrizenis, súdlik transept (Jacques Simon (1937). </gallery></center> === Jeanne d'Arc === [[Ofbyld:Jeannedarc a reims.jpg|thumb|left|''Jehanne au Sacre'']] Yn 'e [[Hûndertjierrige Oarloch|Hûndertjierrige Kriich]] waard de stêd fan 1359 oant 1360 troch de Ingelsen belegere. Alhoewol't de belegering gjin sukses wie, slagge it de troepen fan kening [[Hindrik V fan Ingelân|Hindrik V]] letter om it leger fan [[Karel VI fan Frankryk|Karel VI]] te ferslaan. Tegearre mei it grutste diel fan Noard-Frankryk foel Reims doe yn Ingelske hannen. Yn 1429 befrijde [[Jeanne d'Arc]] de stêd en koe [[Karel VII fan Frankryk|Karel VII]] op 14 july 1429 yn 'e katedraal ta kening kroand wurde. It betsjutte in ommekear yn 'e Hûndertjierrige Kriich. Jeanne d'Arc, de nasjonale hillige fan it lân, wurdt yn en by de katedraal betocht mei twa bylden. Bûten de tsjerke stiet in stânbyld fan in striidbere Jeanne op it hynder fan Paul Dubois út 1896. It 1,70 meter hege byld ''Jehanne au Sacre'' yn 'e tsjerke is hiel oars fan karakter. It waard yn 1901 foltôge en makke troch Prosper d'Épinay en toant in hillige Jeanne. === Labyrint === De tsjerke hie ûnder it tredde en fjirde travee fan it middenskip eartiids in labyrint oer de flier. It labyrint koe op 'e knibbels folge wurde as in symboalyske pylgertocht of om in ôflaat te fertsjinjen. It waard yn 1286 yn gebrûk nommen, mar yn 1779 ferneatige troch de koarhearen om't bern de tsjinsten fersteurden troch te boartsjen op it labyrint. === Oargel === [[Ofbyld:Reims Cathedral Organ, France - Diliff.jpg|thumb|Oargel]] De skiednis fan oargels yn 'e katedraal giet werom op it jier 1489, doe't der foar it earst in oargel yn 'e katedraal kaam. Yn 'e rin fan 'e tiid waard it oargel ferskate kearen fergrutte en ferboud en ek de oargelkas waard ferskate kearen feroare. It hjoeddeiske oargel waard yn 'e jierren 1937-1938 troch Victor Gonzales boud. It hat 86 registers op fjouwer manualen en pedaal. Foar in part binne by it ynstrumint pipen út de 17e oant 19e iuw brûkt. === Tsjerkeskat === Yn it Paleis fan 'e Aartsbiskop (''Palais du Tau'') wurdt de tsjerkeskat bewarre. Yn it Palais du Tau wurde in soad kostbere saken bewarre. It neamen wurdich is de ''Sainte Ampoule'', de hillige ampul. Yn 'e ampul waard de oalje bewarre dêr't de Frânske kenings mei salve waarden. By de [[Frânske Revolúsje]] briek de orizjinele ampul. De tsjintwurdige ampul befettet in fragmint fan it orizjineel. Ek binne der bylden en tapiten út de katedraal te sjen. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Kathedrale von Reims]] ---- {{Commonscat|Reims Cathedral|Us-Leaffrou fan Reims}} }} [[Kategory:Bouwurk yn Reims]] [[Kategory:Katedraal yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Basilyk yn Frankryk]] [[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] ofo0l7sqy4fo7b6pvvxlttqjppvv49g Grutte Tsjerke (Doardt) 0 154742 1230621 1192042 2026-05-24T22:17:36Z ReneeWrites 35998 1230621 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Grutte Tsjerke | ôfbylding = Zicht op Korte Kalkhaven en Grote kerk, Dordrecht (12171763026).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Zuid-Holland.svg|20px]] [[Súd-Hollân]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[File:Flag of Dordrecht.svg|20px]] [[Doardt]] | adres = Grotekerksplein 8 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|51_48_51.2_N_4_39_37.6_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|51°48' N 4°39' E}} | tsjerkegenoatskip = [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]] | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = [[Marije (mem fan Jezus)|Us Leaffrou]] | status = | arsjitekt = û.o. Everaert Spoorwater | yngenieur = | boujier = 14e iuw | sloopjier = | boustyl = gotyk | hichte = | monumintale status = [[Ofbyld:Monumentenbordje 2014.svg|12px]] [[ryksmonumint]] | monumintnûmer = 13417 <ref>[https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/13417 Ryksmonuminten]</ref> | webside = [https://www.pkn-dordrecht.nl/ Side PKN] | mapname = Doardt-Sintrum | mapwidth = | lat_deg = 51 | lat_min = 48 | lat_sec = 51.2 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 39 | lon_sec = 37.6 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Grutte Tsjerke''' is in tsjerke fan 'e herfoarme gemeente yn de [[Súd-Hollân|Súdhollânske]] stêd [[Doardt]]. De herfoarme gemeente is oansletten by de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân]]. De tsjerke is in [[Krústsjerke|krúsbasilyk]] yn 'e [[Brabânske gotyk|Brabânsk-goatyske]] styl en waard nei de bou wijd oan [[Marije (mem fan Jezus)|Us-Leaffrou]]. Sûnt 1572 is de tsjerke in [[Protestantisme|protestantsk]] tsjerkegebou. It monumintale gebou stiet yn de [[Top 100 fan de Rykstsjinst foar de Monumintesoarch]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Dordrecht Grote Kerk Onze Lieve Vrouwe Innen Langhaus Ost 2.jpg|thumb|left|Ynterieur.]] Foar de bou fan de Grutte Tsjerke hat op it plak in [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] foargonger stien, werfan de fûneminten by wurk ûnder it hjoeddeiske tsjerkegebou fûn binnne. De tsjintwurdige tsjerke is in gebou yn in ienfâldige styl fan de Brabânske [[gotyk]] en is ien fan de meast noardlike fertsjintwurdigers fan dy styl. It is ek de iennige grutte stedstsjerke fan it eartiidske greefskip Hollân mei folslein stiennen [[ferwulft]]en. It âldste diel fan de tsjerke is it Marijekoer, in út 1285 datearjende kapel noardlik fan it [[Koer (tsjerke)|heechkoer]]. Faaks wie de nije status as [[kapitteltsjerke]] de oanlieding om út 1367 útein te setten mei in grutte nijbou. De grutte stedsbrân yn 1457 skansearre ek de tsjerke, mar fjouwer jier letter wie de tsjerke wer renovearre. Om 1470 hinne krige de tsjerke syn hjoeddeiske foarm. Sûnt likernôch it begjin fan de 16e iuw waard begûn mei de bou fan de toer, dy't lykwols nea foltôge waard. Der bestiene plannen om in achthoekige bekroaning te bouwen sadat de toer in hichte krige fan 108 meter. Mar de toer begûn te fersakjen en ynstee fan ferheging wiene der plannen om 'e toer ôf te brekken. Lang om let waarden der yn 1626 grutte wizerbuorden op de toer set, dy't dêr ek tsjintwurdich noch binne.<ref>[https://www.grotekerk-dordrecht.nl/het-grote-kerk-gebouw/de-toren/ Side Grutte Tsjerke]</ref> Yn 'e jûn fan 5 oktober 1572 oerfoelen de [[geuzen]] de tsjerke; hja ûnthilligen it gebou en diene harren behoeften op 'e alters. Us-Leaffrouwetsjerke waard dêrnei suvere fan alle roomske oantinkens en de fresko's waarden oerkalke; tenei wie de tsjerke in protestantsk gebou.<ref>[https://s3-eu-central-1.amazonaws.com/static.grotekerk-dordrecht.nl/wp-content/uploads/2015/11/04144218/BEELDENSTORM-IN-DORDRECHT-website-GK.pdf Beeldenstorm in Dordrecht? - Herman A. van Duinen]</ref> Fan 19 novimber 1618 oant 27 novimber 1619 hat de [[Synoade fan Doardt|synoade]] yn sân gearkomsten yn de Grutte Tsjerke praat oer de oersetting fan de [[Bibel]]. De tsjerke ûndergyng yn de jierren 1982-1987 foar it lêst in grutte restauraasje. Op 4 desimber 2010 fûn de offisjele presintaasje fan 'e Oanpaste Steatenoersetting yn de Grutte Tsjerke plak.<ref>[https://www.reformatieinstituutdordrecht.nl/activiteiten/presentatiehsv/ Reformatie Instituut Dordrecht, oproppen 15 desimber 2021]</reF> == Ynterieur == [[Ofbyld:Dordrecht Grote Kerk fresco Man van Smarten.jpg|thumb|left|Fresko Man fan Smerten.]] Ut 'e roomske tiid fan 'e tsjerke binne de [[renêssânse]] koerbanken bewarre bleaun. De út 1538-1541 stammende banken hawwe op de [[miserikorde]]s tige detaillearre bibelske en wrâldske foarstellings. Oan 'e noardlike kant fan de [[koeromgong]] is in 15e-iuwsk fresko fan Kristus as [[Man fan Smerten]] bewarre bleaun. Ek is der in muorreskildering fan Sint-[[Gislenus]] mei de [[Hillige Roomske Ryk|roomsk-dútske]] kening [[Hindrik de Hillige|Hinrikus I]]. Boppe it noarder portaal is in muorreskildering fan in cartouche mei opskrift, dat flak nei de reformaasje oanbrocht waard (1579). De [[preekstoel]] datearret fan 1756, it koperen koerstek fan 1744. Yn 'e tsjerke lizze in grut tal ryk byldhoude grêven. Ien moarmeren grêf bleau goed bewarre om't de famylje de sark yn de [[Frânske tiid]] omdraaie liet, sadat de wapens net fernield waarden. De tsjerke hat in pear brânskildere ramen, dy't yn de neogoatyske tiid ûntstiene. It raam fan Catharina van Santen (1954) toant wichtige barrens yn 'e skiednis fan Doardt. == Oargels == [[Ofbyld:Dordrecht Grote Kerk Onze Lieve Vrouwe Innen Orgel 1.jpg|thumb|left|Haadoargel.]] Yn 'e Grutte Tsjerke steane trije oargels. It haadoargel waard yn 1859 troch Willem Hendrik Kam boud efter de yn 1671 troch Nicolaas van Hagen út [[Antwerpen]] boude [[oargelkas]]. It oargel hat 51 registers op trije manualen en pedaal. Feroarings waarden útfierd troch de firma Bätz-Witte (1869) en de firma Gerrit van Leeuwen (1939). In lange restauraasje fan it ynstrumint, dy't al tsjin it ein fan de jierren 1980 útein sette, waard yn maaie 2021 fasearre foltôge.<ref>[https://www.ad.nl/dordrecht/restauratie-van-het-kamorgel-in-grote-kerk-van-dordrecht-is-klaar-de-lijmpot-kan-weg~ab94e86e/#:~:text=Victor%20van%20Breukelen-,Restauratie%20van%20het%20Kamorgel%20in%20Grote%20Kerk%20van%20Dordrecht%20is,het%20orgel%2C%20is%20nu%20afgerond. AD: Restauratie van het Kamorgel in Grote Kerk van Dordrecht is klaar, 25 maaie 2021]</ref> Op inisjatyf fan de stifting ''Bach-orgel Grote Kerk Dordrecht'' boude Verschueren Orgelbouw in Bach-oargel yn it Marijekoer fan de tsjerke, dat op 26 septimber 2007 yn gebrûk nommen waard. It tredde oargel is in [[kammenetoargel]]tsje út 1785, dat troch P.J. Geerkens boud waard en fiif registers telt. == Keppeling om utens == * [https://www.grotekerk-dordrecht.nl/ Side Grutte Tsjerke] * [https://www.grotekerk-dordrecht.nl/het-grote-kerk-gebouw/de-orgels/ Disposysje en ynformaasje oargels op de side fan de tsjerke] {{boarnen|boarnefernijing= * [https://reliwiki.nl/index.php/Dordrecht,_Lange_Geldersekade_2_-_Grote_of_Onze_Lieve_Vrouwekerk Reliwiki, oproppen 15 desimber 2021] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk (Dordrecht)|Grutte Tsjerke, Doardt}} }} [[Kategory:Bouwurk yn Doardt]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Súd-Hollân]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Súd-Hollân]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] [[Kategory:Protestantsk tsjerkegebou yn Nederlân]] k23f7qiwxz9ppwdk5o467k706fujhen Goede tijden, slechte tijden 0 181786 1230622 1230188 2026-05-24T22:20:36Z RuedNL2 54023 Afleveringen geüpdatet 1230622 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks telefyzjesearje | ôfbylding = Gtstlogo.gif | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 107px | ferwizing = | namme = Goede tijden, slechte tijden | betocht troch = [[Reg Watson]] | ûntwikkele troch = | produsint(en) = [[Endemol]]<br>Joop van den Ende <small>(1990-2003)</small><br>Reg Grundy/Grundy <small>(1990-2006)</small> | útfierend produsint = | regisseur(s) = | senario = | basearre op = {{Flagge AU}} [[The Restless Years]] | kamerarezjy = NEP The Netherlands | muzyk = | tillefyzjestudio = ''MediArena'', Amsterdam-Duivendrecht | distribúsje = | haadrollen = | voice-over = | foarm = | sjenre = [[Soapsearje|soap]] | seizoenen = 36 | jierren = [[1990]] - no | tal ôfl. = 7271 <small>(28 mei 2026)</small> | spyltiid (de ôfl.) = ±22 min | lân/lannen = {{NEDf}} | taal = [[Nederlânsk]] | prizen = | webside = | besibbe searjes = }}'''Goede tijden, slechte tijden''', ek bekend as '''GTST''', is in Nederlânske [[soapsearje]] dy't sûnt [[1 oktober]] [[1990]] útstjoerd wurdt troch de kommersjele telefyzjestjoerder [[RTL 4]]. De searje draait om de ynwenners fan it fiktive plak Meerdijk. It skript fan de earste twa seizoenen is basearre op de Australyske soaprige [[The Restless Years]] ([[1977]]-[[1981]]). Fan it tredde seizoen ôf is dizze formule loslitten en sûnt dy tiid binne de ferhaallinen fan GTST folslein útwurke troch Nederlânske auteurs. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * Wikipedy:NL {{Commonscat|Goede tijden, slechte tijden}} }} [[Kategory:Nederlânske soapsearje]] [[Kategory:Nederlânsktalige telefyzjesearje]] [[Kategory:Telefyzjesearje út 1990]] [[Kategory:RTL Nederlân]] hrouwvpjqydvo7ryez16z0sf7ml3esb Kees Flodder (telefyzjesearje) 0 191997 1230623 1230505 2026-05-24T22:21:51Z RuedNL2 54023 Fix 1230623 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks telefyzjesearje | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = | namme = ''Kees Flodder'' | betocht troch = [[Jeroen Koopman]] | ûntwikkele troch = | produsint(en) = [[Jeroen Koopman]] | útfierend produsint = | regisseur(s) = [[Jon Karthaus]]<br>[[Erwin van den Eshof]] | senario = [[Jeroen Koopman]]<br>[[Wijo Koek]] | basearre op = ''[[Flodder (film)|Flodder]]'' fan [[Dick Maas]] | kamerarezjy = | muzyk = | tillefyzjestudio = [[NewBe]] | distribúsje = [[RTL Nederlân]]<br>[[Videoland]] | haadrollen = [[Tatjana Šimić]] <br>[[Ghislaine van IJperen]] <br>[[Tibor Lúkács]] <br>[[Dylan Jongejans]] <br>[[Jack Koren]] <br>[[Saskia van Iterson]] <br>[[Robbert Bleij]] <br>[[Isa Hoes]] | voice-over = | foarm = [[live-action]] | sjenre = [[komeedzjesearje]] | seizoenen = 1 | jierren = [[2026]] | tal ôfl. = 6 | spyltiid (de ôfl.) = 29-33 min. | lân/lannen = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | taal = [[Nederlânsk]] | prizen = | webside = [https://www.imdb.com/title/tt38141577/ ''Kees Flodder''] yn 'e [[IMDb]] | besibbe searjes = ''[[Flodder (telefyzjesearje)|Flodder]]'' }} '''''Kees Flodder''''' is in [[Nederlân]]ske [[komeedzjesearje]] dy't yn [[2026]] útbrocht waard fia [[streamingtsjinst]] [[Videoland]]. De rige is in [[spin-off]]searje fan en in [[ferfolch]] op 'e [[Flodder (franchise)|''Flodder''-franchise]] út 'e [[1980-er jierren|1980-er]] en [[1990-er jierren]], en spesifyk de eardere komeezjesearje ''[[Flodder (telefyzjesearje)|Flodder]]'', dy't fan [[1993]] oant [[1998]] makke waard. ''Kees Flodder'' folget dochter Kees Flodder, spile troch [[Tatjana Šimić]], dy't ûnderwilens in [[folwoeksen]] [[dochter]] hat, dy't ek Kees hjit. Mei guon oare [[famyljeleden]] bedarje [[mem]] en dochter yn in nije [[filla]]wyk, dêr't de asosjale [[húshâlding]] wer foar de nedige opskuor soarget. ==Untstean== De troch [[regisseur|filmmakker]] [[Dick Maas]] betochte [[Flodder (franchise)|''Flodder''-mediafranchise]] sette yn [[1986]] útein mei de [[satirysk]]e [[komeedzjefilm]] ''[[Flodder (film)|Flodder]]''. Op basis fan it súkses fan dy film waarden neitiid twa [[ferfolchfilm|ferfolgen]] makke en fan [[1993]] ôf waard der ek in [[komeedzjesearje]] produsearre, dy't ek ''[[Flodder (telefyzjesearje)|Flodder]]'' hiet. Nei trije [[seizoen (omrop)|seizoenen]] kaam dêr yn [[1995]] foarearst in ein oan, mar yn [[1997]] waarden nochris twa seizoenen makke (dy't yn [[1998]] foar it earst op 'e tillefyzje kamen). Maas hie plannen foar teminsten noch in sechsde seizoen, mar it hommels [[ferstjerren]] fan [[akteur]] [[Coen van Vrijberghe de Coningh]], dy't yn 'e searje de [[haadrol]] fan Johnnie Flodder spile, makke dêr in ein oan. It bliuwende súkses fan 'e films en ek fan 'e searje ''Flodder'', dy't anno [[2026]] noch altyd geregeldwei werhelle wurdt op [[RTL5]], makke dat der in goed fearnsiuw nei dato neitocht waard oer in nije searje. [[Tillefyzjeprodusint]] [[Jeroen Koopmans]] wie de driuwende krêft efter it projekt, dêr't Dick Maas net by belutsen wie. Dyselde joech lykwols al tastimming foar it brûken fan syn konsept. Der waard al ier yn 'e tarieding foar de nije searje besletten om it personaazje fan Johnnie Flodder út earbetoan oan Van Vrijberghe de Coningh net werom te bringen. It koe dêrom net in identike [[remake]] fan 'e earste searje wurde. [[Tatjana Šimić]] waard ree befûn om op 'e nij yn 'e hûd fan dochter Kees Flodder te krûpen, fjirtich jier nei't se dat foar it earst dien hie. Om har [[personaazje]] hinne waard doe in nij ferhaal betocht. ==Produksje== ''Kees Flodder'' waard produsearre troch [[Jeroen Koopmans]] foar dyn eigen [[tillefyzjestudio]] [[NewBe]]. Hy wurke yn opdracht fan [[RTL Nederlân]] y.g.m. mei [[RTL Dútslân]]. [[Jon Karthaus]] fierde de [[rezjy]] en waard dêrby ûnderstipe troch [[Erwin van den Eshof]]. De [[senario's]] waarden skreaun troch Koopmans sels en [[Wijo Koek]]. Dy lêste skreau yn 'e [[1990-er jierren]] yn 'e mande mei [[Dick Maas]] ek de senario's foar de searje ''[[Flodder (telefyzjesearje)|Flodder]]''. De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Kees Flodder'' setten yn [[septimber]] [[2025]] útein en duorren oant [[15&nbsp;novimber]] fan dat jier. De wichtichste filmlokaasje wie, krekt as by de films en de foargeande searje, de [[wyk]] [[Kollenberg]] yn it [[Limburch (Nederlân)|Limburchske]] [[Sittard]]. Dêrnjonken waard der ek filme yn [[Beverwyk]] en yn it [[World Fashion Centre]] yn [[Amsterdam]]. ==Casting== [[Tatjana Šimić]] keart yn ''Kees Flodder'' werom yn 'e [[titelrol]], dy't se yn 'e [[1980-er jierren|1980-er]] en [[1990-er jierren]] ek yn alle oare dielen fan 'e [[Flodder (franchise)|''Flodder''-franchise]] spile. [[Horace Cohen]], dy't yn 'e oarspronklike film ''[[Flodder (film)|Flodder]]'' út [[1986]] de rol fan Henkie Flodder spile, komt yn ''Kees Flodder'' yn dy rol werom. De oare Flodders út 'e nije searje wurde troch nije [[akteur]]s spile. Dêrby waard [[Ghislaine van IJperen]] [[cast]] as Kees jr. In oare gadingmakker foar dy rol wie [[Sylvana IJsselmuiden]] út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Der waard yn 'e nije searje in rol oanbean oan [[Stefan de Walle]], dy't yn 'e film ''[[Flodder&nbsp;3]]'' en yn 'e searje ''[[Flodder (telefyzjesearje)|Flodder]]'' de rol fan soan Kees Flodder spile, mar hy betanke foar de ear om't foar him ''Flodder'' in ôfsletten haadstik wie en ek om't er romte meitsje woe foar in nije [[generaasje]] akteurs. [[René van 't Hof]], dy't deselde rol yn 'e earste beide films fertolke, wegere krektlyk in rol yn ''Kees Flodder''. [[Nelly Frijda]], dy't yn 'e hiele eardere franchise de rol fan Ma Flodder hie, waard útnûge om in dei op 'e [[filmset|set]] fan 'e nije searje te kommen, mar besleat dêrfan ôf te sjen. ==Distribúsje== De searje ''Kees Flodder'' hie seis [[ôflevering]]s. Dy waarden yn [[Nederlân]] fan [[18&nbsp;maaie]] [[2026]] ôf útbrocht fia [[Videoland]], de eigen [[streamingtsjinst]] fan RTL Nederlân. In yn it [[Dútsk]] [[neisyngronisearre]] ferzje fan 'e searje kaam ûnder de [[titel (namme)|titel]] ''Die Flodders'' tagelyk út op 'e [[Dútslân|Dútske]] streamingtsjinst [[RTL+]]. ==Utgongspunt fan 'e plot== De searje folget Kees Flodder jr., de [[folwoeksen]] [[dochter]] fan 'e oarspronklike dochter Kees Flodder. Hja moetet en [[trouwen|trout]] mei de [[miljonêr]] op jierren Lodewijk, en as dyselde koarte tiid letter [[ferstjerren|ferstjert]], [[erf]]t se syn [[filla]]. Dy stiet yn 'e sjike [[wyk]] Eyckendael, dy't grinzget oan 'e wyk Zonnedael dêr't de Flodders oant dan ta wennen. Kees&nbsp;jr. [[ferhúzjen|ferhuzet]] nei har nije hûs en nimt in grut diel fan har [[famylje]] mei, ûnder wa har [[omke]] Donnie, har [[neef (famyljelid)|neef]] Paultje, har [[nicht (famyljelid)|nicht]] Priscilla ("Pris") en Donnie syn mem, dy't bekend stiet as Oma Flodder. De komst fan 'e Flodders soarget al rillegau foar ûnrêst ûnder de oarspronklike bewenners fan it nette Eyckendael. [[Buorman]] J.P., dy't tsjin 'e Flodders [[wrok]]ket om't er ferwachte hie dat hý de filla fan Lodewijk ervje soe, stokelet de oare buertbewenners tsjin 'e famylje op. Yn 'e mande mei [[buorfrou]] Charlotte besiket er ek ferskate kearen iepentlik en set de Flodders út harren wente. Dat liedt ta in oanboazjend konflikt mei beskate leden fan 'e Flodder-famylje. Kees jr. besiket de sitewaasje del te bêdzjen, mar de tastân eskalearret fierder as har mem Kees sr. ûnferwachts arrivearret. ==Rolferdieling== ;haadrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:orange"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:orange"| '''akteur/aktrise''' |- | Kees Flodder | [[Tatjana Šimić]] |- | Kees Flodder jr. | [[Ghislaine van IJperen]] |- | Donnie Flodder | [[Tibor Lúkács]] |- | Pris Flodder | [[Dylan Jongejans]] |- | Paultje Flodder | [[Jack Koren]] |- | Oma Flodder | [[Saskia van Iterson]] |- | buorman J.P. | [[Robbert Bleij]] |- | buorfrou Charlotte | [[Isa Hoes]] |- |} <br> ;wichtichste byrollen {| height="100px" width="350px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:orange"| '''personaazje''' | style="background:orange"| '''akteur/aktrise''' |- | buorman Menno | [[André Dongelmans]] |- | buorman Bert-Jan | [[Ferdi Stofmeel]] |- | buorman Alexander | [[Sidar Toksöz]] |- | buorfrou Mirthe | [[Laura Bakker]] |- | Lodewijk | [[Serge-Henri Valcke]] |- | Stu Sterling | [[Ronn Moss]] |- | Henkie Flodder | [[Horace Cohen]] |- | Jeremy | [[Oscar Aerts]] |- |} ==Seizoenen== {| class="wikitable" |- ! [[seizoen (omrop)|seizoen]] ! tal [[ôflevering|ôfl.]] ! rûn fan ! rûn oant ! [[tillefyzjenetwurk|netwurk]] |- | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|6 |18 maaie 2026 |22 maaie 2026 | [[Videoland]] |- |} ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt38141577/ Ynformaasje oer ''Kees Flodder'' yn 'e Internet Movie Database] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/Kees_Flodder_(televisieserie) ''Bronnen, Noten en/of Referenties'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Kees Flodder'' (telefyzjesearje)}} {{Berjocht:Flodder2}} [[Kategory:Nederlânske komeedzjesearje]] [[Kategory:Nederlânsktalige telefyzjesearje]] [[Kategory:Telefyzjesearje út 2026]] [[Kategory:Telefyzjesearje oer famyljerelaasjes]] [[Kategory:Telefyzjesearje oer memmen en soannen]] [[Kategory:Telefyzjesearje oer memmen en dochters]] [[Kategory:Telefyzjesearje oer bruorren en susters]] [[Kategory:Telefyzjesearje oer ferskil yn maatskiplike klasse]] hxwxwcx8e2kj2dnk80262ucwof9ycne Oerlis:Rosa Parks 1 192000 1230625 1230598 2026-05-24T22:38:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Hja en sa */ Antwurd 1230625 wikitext text/x-wiki == Hja en sa == {{Ping|Hurkonides}} Goeie. Jo hawwe in pear kear 'hja' yn 'se' en 'belutsen' yn 'behelle' feroare. Wêrom? Neffens Frysker binne beide goed. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 22 mai 2026, 17.02 (CEST), [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 mai 2026, 00.25 (CEST) :Hja en se binne yndie beide goed mar yn de saneamde "enclise" (sûnder klam) brûke je yn it Frysk gjin "hja" en "hy" mar "se" en "er". Foar "hy" en "er"is dat minsken folle bekinder omdat dat noch gewoan brûkt wurdt. Mar itselde jildt dus foar "hja" en "se". :Atst it Wurdboek fan de Fryske Taal derby pakst, blykt "belutsen" in hiel oare betsjutting te hawwen. Frysker.nl makket spitigernôch in soad fouten, mar is ek noch yn ûntwikkeling. :Foar alle dúdlikheid, ik bin ôfstudearre yn it Frysk mei neidruk op taalkunde en grammatika. [[Meidogger:Hurkonides|Hurkonides]] ([[Meidogger oerlis:Hurkonides|oerlis]]) 23 mai 2026, 07.25 (CEST) {{Ping|Hurkonides}} Goed, ik nim it fan jo oan. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 23 mai 2026, 16.33 (CEST) :{{Ping|Hurkonides|Drewes}} Dat fan hja en se sil wol sa wêze, dêr wol ik ôf wêze, mar belûke, dêr binne jo mis mei. O, ik leau bêst dat it yn it WFT sa stiet, mar dan mist dêr dus wat. Want ik haw twa oare wurdboeken, ek fan 'e Fryske Akademy, dêr't "belûke by" gewoan as synonym jûn wurdt fan "behelje yn". Sawol it Frysk-Nederlânsk Wurdboek as it Frysk Hânwurdboek jouwe by it lemma "belûke" 4 betsjuttings: :# it mei wolken bedutsen reitsjen fan 'e loft :# it bleek wurden fan in gesicht :# lytser/minder wurde, krimpe :# (belûke by/yn) '''behelje yn''' :[[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 mai 2026, 00.31 (CEST) ::It is net in kwestje fan mis wêzen, mar mear in kwestje fan smaak. "Belutsen" yn dy betsjutting is domwei in letterlike oersetting fan it Hollânske "betrokken" sa't it Frysk dy earder net koe. Yn it wurdboek fan 1985 wurdt dy fariant yn it wurdboek Nederlânsk-Frysk ek noch net neamd. Letter sa't it liket wol. Der mist dus neat yn it WFT. Dêr ha se noch goed oanfield dat it oerset Hollânsk is. Sa fiel ik it sels ek oan. Myn foarkar giet út nei de âlde, mear Fryske farianten, mar elkenien moat it sels witte. Ik hâld nea yn tsjin, mar sil it sels net brûke. Mar it is dus mear in kwestje fan smaak. [[Meidogger:Hurkonides|Hurkonides]] ([[Meidogger oerlis:Hurkonides|oerlis]]) 24 mai 2026, 07.24 (CEST) :::{{Ping|Hurkonides|Drewes}} Tsja, Hurkonides, kwestjes fan smaak binne ynherint subjektyf, dus it hat gjin sin dêroer te tsieren. Feit is dat "belûke" yn dizze sin yn it wurdboek stiet. En it is eins ''not done'' om 'e wurdkar fan oare meidoggers te "ferbetterjen" as dy wurdkar net fout is. Soks ropt argewaasje en wranteligens op en is net befoarderlik foar it skeppen en bewarjen fan in ûntspande en mienriedige wurksfear op 'e Wikipedy. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 mai 2026, 00.38 (CEST) f72fqftjcpxohowrv21hjxzsydj985i Sint-Remigiusabdij 0 192025 1230632 1230588 2026-05-24T22:45:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppeling om utens */ kt 1230632 wikitext text/x-wiki {{Wrapper}} | {{Ynfoboks kleaster | namme = Abdij fan Sint-Remigius | ôfbylding = Basilique Saint-Remi de Reims, Southwest view 20140306 1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Remigiuistsjerke | wapen = | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Marne (departemint)|Marne]] | bestjoerlike ienheid 3 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Reims (arrondissemint)|Reims]] | plak = [[Reims]] | adres = 53 rue Simon | koördinaten = | denominaasje = [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-Katolyk]] | tsjerkeprovinsje = Reims | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Reims]] | oarder = [[Benediktinen]] (sûnt ±790) | kongregaasje = Mauristen (sûnt 1627) | oprjochting = 7e iuw | oprjochter = [[Tilpin fan Reims|Aartsbiskop Tilpin]] | opheffing = [[1792]] (Frânske Revolúsje) | weriepening = | patroanhillige = [[Remigius fan Reims|Sint-Remigius]] | wijd oan = | status = sekularisearre | hjoeddeiske funksje = Histoarysk museum (Musée Saint-Remi) | arsjitekt = Jean Bonhomme (18e iuw) <br> Louis Duroché (nei 1774) | yngenieur = | boujier = 11e - 12 iuw (tsjerke) <br> 17e - 18e iuw (kleastergebouwen) | sloopjier = | boustyl = [[Barokke arsjitektuer|Barok]] / [[Klassisistyske arsjitektuer|Klassisistysk]] | hichte = | monumintale status = Monument historique (1889) <br> [[Wrâlderfgoed]] (1991) | monumintnûmer = PA00078773 | oare gegevens = | webside = | mapname = Reims | mapwidth = | lat_deg = 49 | lat_min = 14 | lat_sec = 36 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 33 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Abdij fan Sint-Remigius }} {{Ynfoboks wrâlderfgoed | namme = Katedraal Notre-Dame, eardere abdij fan Sint-Remigius en it Paleis fan Tau, Reims | soarte = Kultureel | tekst = | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Jeropa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 | ynskriuwing = 1991 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 117,14 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] }} |- |} De '''Sint-Remigiusbasilyk''' ([[Frânsk]]: ''Basilique Saint-Remi'') mei de njonkenlizzende eardere keninklike '''abdij fan Sint-Remigius''' is in histoarysk tsjerkekompleks yn 'e [[Frankryk|Frânske]] stêd [[Reims]]. Yn 'e abdij waard iuwenlang de hillige ampul mei de salvingsoalje bewarre, dy't brûkt waard by de kroaning fan 'e Frânske kenings. Hjoed-de-dei biede de kleastergebouwen ûnderdak oan it histoarysk museum fan 'e stêd. De tsjerke is sûnt 1870 in ''[[basilica minor]]''<ref>[https://gcatholic.org/churches/france/0174 Catholic Org., oproppen 23 maaie 2026.]</ref> en sûnt [[1991]] stiet it hiele kompleks op 'e [[Wrâlderfgoedlist]] fan [[UNESCO]]. == Skiednis fan de abdij == Sûnt de 7e iuw ûntstie der in religieuze mienskip om it grêf fan 'e hillige [[Remigius fan Reims|Remigius]] († [[533]]). Oan 'e ein fan 'e 8e iuw waard it kleaster oernommen troch in groep muontsen dy't ûnder aartsbiskop Tilpin om [[790]] de oarderregels fan 'e [[benediktinen]] oannamen. Yn [[930]] waard it kleaster fersterke om it te beskermjen tsjin 'e ynfallen fan 'e [[Wytsings]] en de [[Hongaren]]. Sûnt [[945]] sletten de muontsen harren ûnder aartsbiskop Hugo fan Vermandois oan by de herfoarmingsbeweging fan [[Abdij fan Cluny|Cluny]]. [[Ofbyld:Abbaye Saint Remi gravure Pellé 30175.jpg|thumb|left|De abdij yn 1837.]] Sûnt de 17e iuw waarden de âlde abdijgebouwen stap foar stap ferfongen troch nijbou yn 'e [[barok|barokstyl]]. Aartsbiskop Charles Maurice Le Tellier joech dêrfoar de bouopdracht oan 'e arsjitekt Jean Bonhomme. As lêste ûnderdiel waard tusken [[1709]] en [[1730]] in nije [[kleastergong]] boud. De abdijtsjerke bleau dêrby lykwols ûnferoare. Yn 'e nacht fan 15 op 16 jannewaris [[1774]] waarden grutte dielen fan 'e kleastergebouwen troch in slimme brân ferneatige, mar hja waarden letter yn 'e [[klassisisme|klasisistyske]] styl wer opboud. Under de [[Frânske Revolúsje]] waard it kleaster yn [[1792]] opheft en de muontsen waarden ferdreaun. Yn 'e gebouwen waard earst oant [[1816]] in militêr hospitaal ûnderbrocht, en letter tsjinne it as it sikehûs fan 'e stêd. === De kleastergebouwen en it museum === [[Ofbyld:Reims (Marne) - Musée Saint-Rémi - Salle capitulaire (24121030213).jpg|thumb|left|[[Kapittelseal]].]] Nei de brân fan 1774 waarden de gebouwen troch hôfarsjitekt Louis Duroché yn klasisistyske styl werboud; hy wie foaral ferantwurdlik foar de hjoeddeiske strakke gevel fan 'e abdij. By de ferbouwings yn 'e 18e iuw bleau lykwols de goatyske [[kapittelseal]] en it [[parlatoarium]] bewarre. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] ûntstie it plan om yn it gebou it histoarysk museum fan Reims ûnder te bringen. Dat iepene yn augustus [[1978]]. It museum omfiemet ûnder oare in grutte [[archeology]]ske samling út de [[Romeinske tiid]], dy't útstald stiet yn it eardere [[refektoarium]] en de 18e-iuwske keuken. In oar hichtepunt fan 'e kolleksje is in searje wandkleden út de 16e iuw dy't sênes út it libben fan Sint-Remigius sjen litte, makke yn opdracht fan aartsbiskop Robert II de Lénoncourt. == De abdijtsjerke == === Skiednis en arsjitektuer === De abdijtsjerke waard boud oer it legindaryske grêf fan Sint-Remigius en wie de grêftsjerke fan in soad aartsbiskoppen en in pear Frankyske en Frânske kenings, wêrûnder [[Karloman I]] († [[771]]), [[Loadewyk IV fan Frankryk|Loadewyk IV]] († [[954]]) en [[Lotarius fan Frankryk|Lotarius]] († [[986]]). Yn [[1049]] wijde paus [[Leo IX]] in folslein nije abdijtsjerke yn. Nei in brân yn [[1098]], dy't de tsjerke foar in part ferneatige hie, waard it gebou yn 'e 12e iuw ûnder abt Odon noch grutter en moaier makke. [[Ofbyld:PM 144245 F Reims.jpg|thumb|left|It lange, smelle skip fan de tsjerke mei it goatyske ferwulft.]] De westlike gevel wurdt flankearre troch twa tuorren fan 56 meter heech. De súdlike toer stammet noch út de 11e iuw, wylst de noardlike toer pas by restauraasjes yn 'e 19e iuw tafoege waard. Yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] waard it [[ferwulft]] fan 'e tsjerke troch besjittings folslein ferneatige. De weropbou duorre mar leafst fjirtich jier en waard yn [[1958]] foltôge. It ienfâldich dekorearre haadskip is 122 meter lang en mar 26 meter breed. It koer wurdt troch in [[koeromgong]] mei in [[kapellekrâns]] omfieme. De tsjerke hie oarspronklik in plat houten plafond en krige pas letter in stiennen ferwulft. Dat is hjoed-de-dei noch goed te sjen oan 'e oergongen yn 'e muorren en de ferskillende stiensoarten. Yn it haadskip binne de bôgen nei de sydskippen en de boppegallerijen (útfierd as bifoaria) romaansk en [[Rûnbôge|rûnbôgich]], lykas de boppeste finsters. By it letter oanbringen fan it goatyske [[krúsferwulft]] waarden der ekstra pylders foar de âlde romaanske bundelpylders set. De oarspronklike struktuer krige dêrtroch in nijsgjirrige mingstyl fan romaanske bôgen en goatyske ferwulften. It koar heart hielendal ta de iere gotyk en hat in strange, ljochte opbou yn fjouwer nivo's. === Oargel === It grutte oargel fan 'e abdijtsjerke waard tusken [[1991]] en [[2000]] boud troch de oargelbouwers Bertrand Cattiaux en Yves Lehuen. It ynstrumint hat 45 registers ferdield oer trije manualen en in pedaal. De spyltraktuer is folslein meganysk, wylst de registertraktuer elektrysk wurket. In bysûnderheid is dat de manualen fan it [[rêchposityf]], de Grand Orgue en it pedaal begjinne mei de Kontra-A, wat noch ûnder de grutte C leit. == Keppeling om utens == * [https://www.orgelsite.nl/reims-basilique-saint-remi-hoofdorgel/ Disposysje oargel.] {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedy-side, sjoch foar referinsjes op [[:de:Abtei Saint-Remi (Reims)]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Abbey of Saint-Remi|Abdij Sint-Remigius}} }} [[Kategory:Bouwurk yn Reims]] [[Kategory:Basilyk yn Frankryk]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Reims]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Frankryk]] [[Kategory:Kleaster yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 7e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1792]] [[Kategory:Bouwurk út de 11e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 18e iuw]] 3dce6gqzu1u9o3kraasf3c6un4bialt Paleis fan Tau 0 192030 1230609 1230600 2026-05-24T15:37:58Z Drewes 2754 + makker 1230609 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultuer | namme = Paleis fan Tau yn Reims | ôfbylding = Reims Palace of Tau 016 7893.jpg | tekst = De barokke foargevel fan it Paleis fan Tau. | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Marne (departemint)|Marne]] | plak = [[Reims]] | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Europa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 - as Katedraal Notre-Dame, eardere abdij fan Sint-Remigius en it Paleis fan Tau, Reims | ynskriuwing = [[1991]] | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 127,54 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] | mapname = Reims | mapwidth = | lat_deg = 49 | lat_min = 15 | lat_sec = 12 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 5 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Paleis fan Tau }} It '''Paleis fan Tau''' ([[Frânsk]]: ''Palais du Tau'') is it aartsbiskoplike paleis yn [[Reims]], [[Frankryk]]. Mei de [[Notre-Dame fan Reims]] en de eardere [[Sint-Remigiusabdij]] stiet it Paleis fan Tau sûnt 1991 ynskreaun as [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. De biskopsresidinsje waard tusken [[1498]] en [[1509]] boud op it terrein fan in Gallo-Romeinske filla. Dy filla wie oant yn 'e 6e of 7e iuw bewarre bleaun en waard letter omboud ta in [[Karolingen|Karolingyske]] keninklike [[palts]]. De earste dokumintearre namme fan it Paleis fan Tau datearret fan it jier [[1131]]. De namme is ôflied fan 'e plattegrûn fan it gebou, dy't tinken docht oan de letter T, it Grykske tau. It âldste diel fan it paleis dat hjoed-de-dei noch bewarre is, is de iergoatyske kapel út [[1207]]. Yn 'e jierren 1498 oant 1509 waard it hiele kompleks foar it grutste part yn 'e lette gotyk weropboud. Tusken [[1671]] en [[1710]] waard it troch de arsjitekten [[Jules Hardouin-Mansart]] en [[Robert de Cotte]] yn [[barokke arsjitektuer|barokstyl]] ferboud. [[Ofbyld:FeastCoronationLouisXV.jpg|thumb|left|Banket by de kroaning fan Loadewyk XV fan Frankryk. <br><small> Pierre-Denis Martin (1663-1742) </small>]] De kenings fan [[Frankryk]] brochten de nacht foar harren kroaning yn 'e Notre-Dame fan Reims yn dit gebou troch. Foarôfgeand oan 'e kroaning waard de takomstige kening dêr oanklaaid, en nei de plechtichheid fûn dêr in grut banket plak yn 'e ''Salle du Tau'', dêr't in ûnbidich grutte skoarstienmantel út de 15e iuw te sjen is. It earste dokumintearre banket fûn plak yn it jier [[990]], it lêste yn [[1825]]. Mei de flecht fan aartsbiskop Alexandre de Talleyrand-Périgord nei [[Dútslân]] yn [[1790]], waard it monumint yn beslach naam as nasjonaal besit (''bien national''). It paleis waard doe folslein ferboud en krige in nije funksje as rjochtbank, wylst de ''Salle du Tau'' brûkt waard as hannelsbeurs. De kapel, dy't op it punt stie om ôfbrutsen te wurden, waard ynrjochte as finzenis en de tún waard in plak foar de finzenen om te luchtsjen. Yn [[1823]], ûnder de [[Restauraasje (Frankryk)|Restauraasje]], kearde de aartsbiskop werom. Foar de kroaning fan [[Karel X fan Frankryk|Karel X]] yn [[1825]] waard it paleis troch de arsjitekt François Mazois yn [[Neogotyk|neogotyske styl]] restaurearre. It paleis krige al betiid in kulturele funksje troch de festiging fan 'e Académie de Reims, dy't dêr fan [[1841]] oant [[1906]] de sit hie. Dêrnjonken waard oan 'e ein fan 'e 19e iuw yn 'e ûnderste kapel tydlik in [[lapidarium]] (in museum foar histoaryske stiennen en skulptueren) iepene. It monumint waard ek foar ferskate kongressen en útstallings brûkt. De súdlike fleugel oan 'e earste binnenhôf waard wer opboud neffens de ûntwerpen fan 'e ferneamde arsjitekt [[Eugène Viollet-le-Duc]]; it âlde tsjinstgebou makke dêrby plak foar hynstestâlen op 'e grûn en de bibleteek fan kardinaal Gousset op 'e earste ferdjipping fan hast 20.000 boeken. De Wet op 'e skieding fan Tsjerke en Steat yn [[1905]] makke in ein oan 'e bewenning fan it paleis troch de aartsbiskoppen fan Reims: op 17 desimber 1906 waard aartsbiskop Louis-Joseph Luçon twongen om it paleis te ferlitten. Sûnt 20 desimber [[1907]] is it Paleis fan Tau offisjeel beskerme as ''monument historique''. [[Ofbyld:Archevêché (ancien) ; Palais du Tau (actuel) - Vue d'ensemble prise de la cathédrale - Reims - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00016987.jpg|thumb|left|De ruïnes yn 1915.]] Op 19 septimber [[1914]] waard it paleis troch Dútske artillerijbesjittings swier skansearre en it waard earst nei de ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] wer renovearre. Sûnt [[1972]] biedt it paleis ûnderdak oan it ''Musée de l'Œuvre''. It museum toant byldhouwurken, wandkleden en [[Relikwy|reliken]] fan 'e katedraal en oare foarwerpen dy't tinken dogge oan 'e kroaningsfeesten. Under de stikken is ek de saneamde talisman fan [[Karel de Grutte]]. Dêrnjonken wurde yn it Paleis fan Tau de iennichst oerbleaune keningskroan (dy't de ferneatigingen fan 'e [[Frânske Revolúsje]] oerlibbe hat), in kroaningsmantel en de relykhâlder fan 'e hillige ampul útstald. It Paleis fan Tau, de Notre-Dame-katedraal en de Abdij fan Sint-Remigius waarden yn [[1991]] útroppen ta [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsk- en Frânsktalige Wikipedy-side, sjoch foar referinsjes op [[:de:Palais du Tau]] en [[:fr:Palais du Tau (Reims)]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Abbey of Saint-Remi|Abdij Sint-Remigius}} }} [[Kategory:Reims]] [[Kategory:Kastiel yn Frankryk]] [[Kategory:Museum yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] 1hj71j5tgxib99xgr31gyee7m4axtsa 1230626 1230609 2026-05-24T22:40:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 in paleis is gjin kastiel 1230626 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultuer | namme = Paleis fan Tau yn Reims | ôfbylding = Reims Palace of Tau 016 7893.jpg | tekst = De barokke foargevel fan it Paleis fan Tau. | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Marne (departemint)|Marne]] | plak = [[Reims]] | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Europa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 - as Katedraal Notre-Dame, eardere abdij fan Sint-Remigius en it Paleis fan Tau, Reims | ynskriuwing = [[1991]] | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 127,54 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] | mapname = Reims | mapwidth = | lat_deg = 49 | lat_min = 15 | lat_sec = 12 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 5 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Paleis fan Tau }} It '''Paleis fan Tau''' ([[Frânsk]]: ''Palais du Tau'') is it aartsbiskoplike paleis yn [[Reims]], [[Frankryk]]. Mei de [[Notre-Dame fan Reims]] en de eardere [[Sint-Remigiusabdij]] stiet it Paleis fan Tau sûnt 1991 ynskreaun as [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. De biskopsresidinsje waard tusken [[1498]] en [[1509]] boud op it terrein fan in Gallo-Romeinske filla. Dy filla wie oant yn 'e 6e of 7e iuw bewarre bleaun en waard letter omboud ta in [[Karolingen|Karolingyske]] keninklike [[palts]]. De earste dokumintearre namme fan it Paleis fan Tau datearret fan it jier [[1131]]. De namme is ôflied fan 'e plattegrûn fan it gebou, dy't tinken docht oan de letter T, it Grykske tau. It âldste diel fan it paleis dat hjoed-de-dei noch bewarre is, is de iergoatyske kapel út [[1207]]. Yn 'e jierren 1498 oant 1509 waard it hiele kompleks foar it grutste part yn 'e lette gotyk weropboud. Tusken [[1671]] en [[1710]] waard it troch de arsjitekten [[Jules Hardouin-Mansart]] en [[Robert de Cotte]] yn [[barokke arsjitektuer|barokstyl]] ferboud. [[Ofbyld:FeastCoronationLouisXV.jpg|thumb|left|Banket by de kroaning fan Loadewyk XV fan Frankryk. <br><small> Pierre-Denis Martin (1663-1742) </small>]] De kenings fan [[Frankryk]] brochten de nacht foar harren kroaning yn 'e Notre-Dame fan Reims yn dit gebou troch. Foarôfgeand oan 'e kroaning waard de takomstige kening dêr oanklaaid, en nei de plechtichheid fûn dêr in grut banket plak yn 'e ''Salle du Tau'', dêr't in ûnbidich grutte skoarstienmantel út de 15e iuw te sjen is. It earste dokumintearre banket fûn plak yn it jier [[990]], it lêste yn [[1825]]. Mei de flecht fan aartsbiskop Alexandre de Talleyrand-Périgord nei [[Dútslân]] yn [[1790]], waard it monumint yn beslach naam as nasjonaal besit (''bien national''). It paleis waard doe folslein ferboud en krige in nije funksje as rjochtbank, wylst de ''Salle du Tau'' brûkt waard as hannelsbeurs. De kapel, dy't op it punt stie om ôfbrutsen te wurden, waard ynrjochte as finzenis en de tún waard in plak foar de finzenen om te luchtsjen. Yn [[1823]], ûnder de [[Restauraasje (Frankryk)|Restauraasje]], kearde de aartsbiskop werom. Foar de kroaning fan [[Karel X fan Frankryk|Karel X]] yn [[1825]] waard it paleis troch de arsjitekt François Mazois yn [[Neogotyk|neogotyske styl]] restaurearre. It paleis krige al betiid in kulturele funksje troch de festiging fan 'e Académie de Reims, dy't dêr fan [[1841]] oant [[1906]] de sit hie. Dêrnjonken waard oan 'e ein fan 'e 19e iuw yn 'e ûnderste kapel tydlik in [[lapidarium]] (in museum foar histoaryske stiennen en skulptueren) iepene. It monumint waard ek foar ferskate kongressen en útstallings brûkt. De súdlike fleugel oan 'e earste binnenhôf waard wer opboud neffens de ûntwerpen fan 'e ferneamde arsjitekt [[Eugène Viollet-le-Duc]]; it âlde tsjinstgebou makke dêrby plak foar hynstestâlen op 'e grûn en de bibleteek fan kardinaal Gousset op 'e earste ferdjipping fan hast 20.000 boeken. De Wet op 'e skieding fan Tsjerke en Steat yn [[1905]] makke in ein oan 'e bewenning fan it paleis troch de aartsbiskoppen fan Reims: op 17 desimber 1906 waard aartsbiskop Louis-Joseph Luçon twongen om it paleis te ferlitten. Sûnt 20 desimber [[1907]] is it Paleis fan Tau offisjeel beskerme as ''monument historique''. [[Ofbyld:Archevêché (ancien) ; Palais du Tau (actuel) - Vue d'ensemble prise de la cathédrale - Reims - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00016987.jpg|thumb|left|De ruïnes yn 1915.]] Op 19 septimber [[1914]] waard it paleis troch Dútske artillerijbesjittings swier skansearre en it waard earst nei de ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] wer renovearre. Sûnt [[1972]] biedt it paleis ûnderdak oan it ''Musée de l'Œuvre''. It museum toant byldhouwurken, wandkleden en [[Relikwy|reliken]] fan 'e katedraal en oare foarwerpen dy't tinken dogge oan 'e kroaningsfeesten. Under de stikken is ek de saneamde talisman fan [[Karel de Grutte]]. Dêrnjonken wurde yn it Paleis fan Tau de iennichst oerbleaune keningskroan (dy't de ferneatigingen fan 'e [[Frânske Revolúsje]] oerlibbe hat), in kroaningsmantel en de relykhâlder fan 'e hillige ampul útstald. It Paleis fan Tau, de Notre-Dame-katedraal en de Abdij fan Sint-Remigius waarden yn [[1991]] útroppen ta [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsk- en Frânsktalige Wikipedy-side, sjoch foar referinsjes op [[:de:Palais du Tau]] en [[:fr:Palais du Tau (Reims)]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Abbey of Saint-Remi|Abdij Sint-Remigius}} }} [[Kategory:Bouwurk yn Reims]] [[Kategory:Paleis yn Frankryk]] [[Kategory:Museum yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] 62pvw8nwh855z8pk90o8ypex5ikotcq 1230628 1230626 2026-05-24T22:42:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1230628 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultuer | namme = Paleis fan Tau yn Reims | ôfbylding = Reims Palace of Tau 016 7893.jpg | tekst = De barokke foargevel fan it Paleis fan Tau. | lân = {{FR}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Grand Est]] | bestjoerlike ienheid 2 = Departemint | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Marne (departemint)|Marne]] | plak = [[Reims]] | kritearia = i, ii, vi | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Europa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 601 - as Katedraal Notre-Dame, eardere abdij fan Sint-Remigius en it Paleis fan Tau, Reims | ynskriuwing = [[1991]] | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 4,16 ha | buffersône = 127,54 ha | bedrige = | webside = [https://whc.unesco.org/en/list/601 whc.unesco.org] | mapname = Reims | mapwidth = | lat_deg = 49 | lat_min = 15 | lat_sec = 12 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 2 | lon_sec = 5 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Paleis fan Tau }} It '''Paleis fan Tau''' ([[Frânsk]]: ''Palais du Tau'') is it aartsbiskoplike paleis yn [[Reims]], [[Frankryk]]. Mei de [[Notre-Dame fan Reims]] en de eardere [[Sint-Remigiusabdij]] stiet it Paleis fan Tau sûnt 1991 ynskreaun as [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. De biskopsresidinsje waard tusken [[1498]] en [[1509]] boud op it terrein fan in Gallo-Romeinske filla. Dy filla wie oant yn 'e 6e of 7e iuw bewarre bleaun en waard letter omboud ta in [[Karolingen|Karolingyske]] keninklike [[palts]]. De earste dokumintearre namme fan it Paleis fan Tau datearret fan it jier [[1131]]. De namme is ôflied fan 'e plattegrûn fan it gebou, dy't tinken docht oan de letter T, it Grykske tau. It âldste diel fan it paleis dat hjoed-de-dei noch bewarre is, is de iergoatyske kapel út [[1207]]. Yn 'e jierren 1498 oant 1509 waard it hiele kompleks foar it grutste part yn 'e lette gotyk weropboud. Tusken [[1671]] en [[1710]] waard it troch de arsjitekten [[Jules Hardouin-Mansart]] en [[Robert de Cotte]] yn [[barokke arsjitektuer|barokstyl]] ferboud. [[Ofbyld:FeastCoronationLouisXV.jpg|thumb|left|Banket by de kroaning fan Loadewyk XV fan Frankryk. <br><small> Pierre-Denis Martin (1663-1742) </small>]] De kenings fan [[Frankryk]] brochten de nacht foar harren kroaning yn 'e Notre-Dame fan Reims yn dit gebou troch. Foarôfgeand oan 'e kroaning waard de takomstige kening dêr oanklaaid, en nei de plechtichheid fûn dêr in grut banket plak yn 'e ''Salle du Tau'', dêr't in ûnbidich grutte skoarstienmantel út de 15e iuw te sjen is. It earste dokumintearre banket fûn plak yn it jier [[990]], it lêste yn [[1825]]. Mei de flecht fan aartsbiskop Alexandre de Talleyrand-Périgord nei [[Dútslân]] yn [[1790]], waard it monumint yn beslach naam as nasjonaal besit (''bien national''). It paleis waard doe folslein ferboud en krige in nije funksje as rjochtbank, wylst de ''Salle du Tau'' brûkt waard as hannelsbeurs. De kapel, dy't op it punt stie om ôfbrutsen te wurden, waard ynrjochte as finzenis en de tún waard in plak foar de finzenen om te luchtsjen. Yn [[1823]], ûnder de [[Restauraasje (Frankryk)|Restauraasje]], kearde de aartsbiskop werom. Foar de kroaning fan [[Karel X fan Frankryk|Karel X]] yn [[1825]] waard it paleis troch de arsjitekt François Mazois yn [[Neogotyk|neogotyske styl]] restaurearre. It paleis krige al betiid in kulturele funksje troch de festiging fan 'e Académie de Reims, dy't dêr fan [[1841]] oant [[1906]] de sit hie. Dêrnjonken waard oan 'e ein fan 'e 19e iuw yn 'e ûnderste kapel tydlik in [[lapidarium]] (in museum foar histoaryske stiennen en skulptueren) iepene. It monumint waard ek foar ferskate kongressen en útstallings brûkt. De súdlike fleugel oan 'e earste binnenhôf waard wer opboud neffens de ûntwerpen fan 'e ferneamde arsjitekt [[Eugène Viollet-le-Duc]]; it âlde tsjinstgebou makke dêrby plak foar hynstestâlen op 'e grûn en de bibleteek fan kardinaal Gousset op 'e earste ferdjipping fan hast 20.000 boeken. De Wet op 'e skieding fan Tsjerke en Steat yn [[1905]] makke in ein oan 'e bewenning fan it paleis troch de aartsbiskoppen fan Reims: op 17 desimber 1906 waard aartsbiskop Louis-Joseph Luçon twongen om it paleis te ferlitten. Sûnt 20 desimber [[1907]] is it Paleis fan Tau offisjeel beskerme as ''monument historique''. [[Ofbyld:Archevêché (ancien) ; Palais du Tau (actuel) - Vue d'ensemble prise de la cathédrale - Reims - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00016987.jpg|thumb|left|De ruïnes yn 1915.]] Op 19 septimber [[1914]] waard it paleis troch Dútske artillerijbesjittings swier skansearre en it waard earst nei de ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] wer renovearre. Sûnt [[1972]] biedt it paleis ûnderdak oan it ''Musée de l'Œuvre''. It museum toant byldhouwurken, wandkleden en [[Relikwy|reliken]] fan 'e katedraal en oare foarwerpen dy't tinken dogge oan 'e kroaningsfeesten. Under de stikken is ek de saneamde talisman fan [[Karel de Grutte]]. Dêrnjonken wurde yn it Paleis fan Tau de iennichst oerbleaune keningskroan (dy't de ferneatigingen fan 'e [[Frânske Revolúsje]] oerlibbe hat), in kroaningsmantel en de relykhâlder fan 'e hillige ampul útstald. It Paleis fan Tau, de Notre-Dame-katedraal en de Abdij fan Sint-Remigius waarden yn [[1991]] útroppen ta [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsk- en Frânsktalige Wikipedy-side, sjoch foar referinsjes op [[:de:Palais du Tau]] en [[:fr:Palais du Tau (Reims)]]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Abbey of Saint-Remi|Abdij Sint-Remigius}} }} [[Kategory:Bouwurk yn Reims]] [[Kategory:Paleis yn Frankryk|Tau]] [[Kategory:Museum yn Frankryk]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Frankryk]] [[Kategory:Bouwurk út 1498]] [[Kategory:Bouwurk út 1509]] nzmb2l812tug24ql0b9om79si9iypy6 Cassins túfearn 0 192031 1230613 1230601 2026-05-24T16:04:51Z Drewes 2754 /* Ekology en hâlden en dragen */ 1230613 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Cassins túfearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Cassin's hawk-eagle, Mt.Cameroon.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[echte earnen]] (''Aquila'') |Wittenskiplike namme= Aquila africana |Beskriuwer, jier= [[John Cassin|Cassin]], 1865 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span> |lânkaart = }} De '''Cassins túfearn''' (''Aquila africana'') is in middelgrutte [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') binnen it skift oer de [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). Dizze earn is ferneamd nei de Amerikaanske [[ornitolooch]] [[John Cassin]] (1813-1869). == Uterlik == De fûgel hat in kop-sturtlingte fan sawat 50 oant 61 sentimeter en in wjukspanne fan 103 oant 113 sm. Lykas by de measte oare rôffûgels binne ek by dizze soarte de wyfkes in slach grutter en swierder as de mantsjes. De folwoeksen Cassins túfearn is in lytse earn mei koarte, rûne wjukken en in lange, rûne sturt. De boppekant fan it lichem is donkerbrún mei wite plakken. De sturt is brún en hat trije swarte balken mei in brede swarte subterminale bân (in tsjustere bân flak foar de útein fan 'e sturt). De poaten binne oant de teannen ta befearre en wyt mei swarte streken, wylst de bleate teannen ljochtgiel binne. De búk is folslein wyt, of wyt mei karakteristike swarte plakken op 'e siden fan it ûnderboarst. De snaffel is swart mei in ljochtgiele waakshûd en de fûgel hat opfallende gielbrune eagen. It fearrekleed fan ûnfolwoeksen en jonge fûgels (juvenilen) wykt opfallend ôf fan dat fan 'e folwoeksen fûgels. Karakteristyk is de brune oant rossige kop mei in donkere team (lores) tusken it each en de snaffel en swarte streken op 'e kiel en it midden fan 'e krún. De búk is wyt en it boarst readbrún mei heal ferside swarte plakken, wylst de búk en flanken mei tichte swarte plakken markearre binne. De sturt is donkergriis mei in wite punt en donker ein en de donkerbrune wjukken ha wytpuntige sekundêre fearren. == Fersprieding en biotoop == Dizze earn hat in grut, mar faak fragmintearre ferspriedingsgebiet yn 'e tropyske dielen fan [[Afrika]]. Hy komt yn it tichte reinwâld foar fan West- en Sintraal-Afrika, fan [[Sierra Leöane]] nei it easten ta oant yn it meast westlike part fan [[Uganda]] en nei it suden ta oant noardlik [[Angoala]]. It is in typyske [[stânfûgel]] dy't it hiele jier troch yn syn eigen territoarium bliuwt en net oer grutte ôfstannen trekt. Syn biotoop bestiet benammen út ûnfersteurde, tichte tropyske reinwâlden yn it leechlân. Hy hâldt him foaral op yn 'e kronen fan 'e hege beammen, mar wurdt ek wolris sjoen by de rânen fan 'e bosken en by dellingen fan rivieren. De fûgel mijt iepen savannes en grutskalich kapte gebieten folslein. == Ekology en hâlden en dragen == Oer de [[ekology]] fan Cassins túfearn is yn ferhâlding ta oare earnen noch net sa'n soad bekend bekend, om't er skou en ferburgen libbet yn 'e tichte tropyske wâlden. It is in rappe jager dy't behindich manûvrearret fanút in útsjochpost of yn in flugge flecht krekt ûnder as troch de kroanen fan 'e beammen. Syn dieet bestiet foar in grut part út fûgels dy't yn 'e beammen libje en lytse [[sûchdieren]], lykas ferskillende soarten [[iikhoarntsjes]] en oare lytse [[kjifdieren]]. Dêrnjonken jaget er ek op grutte hagedissen en ferskate soarten ynsekten. It nêst wurdt boud fan tûken en ticht grien, hiel heech yn 'e kroan fan in grutte, dominante beam. It briedseizoen ferskilt tige per regio en is nau ferbûn mei de reintiid. == Status == Cassins túfearn wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige klassifisearre op 'e [[Reade list]]. Alhoewol't de totale wrâldpopulaasje troch it ferburgen libben fan 'e fûgel lestich te rûzjen is, wurdt oannommen dat it ferspriedingsgebiet grut genôch is om de soarte as net bedrige te beskôgjen. De oantallen rinne lykwols wol stadichoan tebek troch de grutskalige ûntbosking en habitatfragmintaasje yn ferskate dielen fan West- en Sintraal-Afrika. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cassins-hawk-eagle-aquila-africana BirdLife, oproppen 24 maaie 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=51FD3E3C2D57F1B6 eBird, oproppen 24 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/cashae1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 24 maaie 2026.] * [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Cassins_kuifarend/Index.html Eagle Watch, oproppen 24 maaie 2026.]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aquila africana|Cassins túfearn}} }} {{DEFAULTSORT:Cassins tufearn}} [[Kategory:echte earn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] 85s8cfyi6mcml2j6f0rmhv0jncwxba6 1230633 1230613 2026-05-24T22:46:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 syn. 1230633 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Cassins túfearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Cassin's hawk-eagle, Mt.Cameroon.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[echte earnen]] (''Aquila'') |Wittenskiplike namme= Aquila africana |Beskriuwer, jier= [[John Cassin|Cassin]], 1865 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span> |lânkaart = }} De '''Cassins túfearn''' (''Aquila africana''), ek '''Cassins toefearn''' of '''cassintúfearn''', is in middelgrutte [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') binnen it skift oer de [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). Dizze earn is ferneamd nei de Amerikaanske [[ornitolooch]] [[John Cassin]] (1813-1869). == Uterlik == De fûgel hat in kop-sturtlingte fan sawat 50 oant 61 sentimeter en in wjukspanne fan 103 oant 113 sm. Lykas by de measte oare rôffûgels binne ek by dizze soarte de wyfkes in slach grutter en swierder as de mantsjes. De folwoeksen Cassins túfearn is in lytse earn mei koarte, rûne wjukken en in lange, rûne sturt. De boppekant fan it lichem is donkerbrún mei wite plakken. De sturt is brún en hat trije swarte balken mei in brede swarte subterminale bân (in tsjustere bân flak foar de útein fan 'e sturt). De poaten binne oant de teannen ta befearre en wyt mei swarte streken, wylst de bleate teannen ljochtgiel binne. De búk is folslein wyt, of wyt mei karakteristike swarte plakken op 'e siden fan it ûnderboarst. De snaffel is swart mei in ljochtgiele waakshûd en de fûgel hat opfallende gielbrune eagen. It fearrekleed fan ûnfolwoeksen en jonge fûgels (juvenilen) wykt opfallend ôf fan dat fan 'e folwoeksen fûgels. Karakteristyk is de brune oant rossige kop mei in donkere team (lores) tusken it each en de snaffel en swarte streken op 'e kiel en it midden fan 'e krún. De búk is wyt en it boarst readbrún mei heal ferside swarte plakken, wylst de búk en flanken mei tichte swarte plakken markearre binne. De sturt is donkergriis mei in wite punt en donker ein en de donkerbrune wjukken ha wytpuntige sekundêre fearren. == Fersprieding en biotoop == Dizze earn hat in grut, mar faak fragmintearre ferspriedingsgebiet yn 'e tropyske dielen fan [[Afrika]]. Hy komt yn it tichte reinwâld foar fan West- en Sintraal-Afrika, fan [[Sierra Leöane]] nei it easten ta oant yn it meast westlike part fan [[Uganda]] en nei it suden ta oant noardlik [[Angoala]]. It is in typyske [[stânfûgel]] dy't it hiele jier troch yn syn eigen territoarium bliuwt en net oer grutte ôfstannen trekt. Syn biotoop bestiet benammen út ûnfersteurde, tichte tropyske reinwâlden yn it leechlân. Hy hâldt him foaral op yn 'e kronen fan 'e hege beammen, mar wurdt ek wolris sjoen by de rânen fan 'e bosken en by dellingen fan rivieren. De fûgel mijt iepen savannes en grutskalich kapte gebieten folslein. == Ekology en hâlden en dragen == Oer de [[ekology]] fan Cassins túfearn is yn ferhâlding ta oare earnen noch net sa'n soad bekend bekend, om't er skou en ferburgen libbet yn 'e tichte tropyske wâlden. It is in rappe jager dy't behindich manûvrearret fanút in útsjochpost of yn in flugge flecht krekt ûnder as troch de kroanen fan 'e beammen. Syn dieet bestiet foar in grut part út fûgels dy't yn 'e beammen libje en lytse [[sûchdieren]], lykas ferskillende soarten [[iikhoarntsjes]] en oare lytse [[kjifdieren]]. Dêrnjonken jaget er ek op grutte hagedissen en ferskate soarten ynsekten. It nêst wurdt boud fan tûken en ticht grien, hiel heech yn 'e kroan fan in grutte, dominante beam. It briedseizoen ferskilt tige per regio en is nau ferbûn mei de reintiid. == Status == Cassins túfearn wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige klassifisearre op 'e [[Reade list]]. Alhoewol't de totale wrâldpopulaasje troch it ferburgen libben fan 'e fûgel lestich te rûzjen is, wurdt oannommen dat it ferspriedingsgebiet grut genôch is om de soarte as net bedrige te beskôgjen. De oantallen rinne lykwols wol stadichoan tebek troch de grutskalige ûntbosking en habitatfragmintaasje yn ferskate dielen fan West- en Sintraal-Afrika. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cassins-hawk-eagle-aquila-africana BirdLife, oproppen 24 maaie 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=51FD3E3C2D57F1B6 eBird, oproppen 24 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/cashae1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 24 maaie 2026.] * [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Cassins_kuifarend/Index.html Eagle Watch, oproppen 24 maaie 2026.]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aquila africana|Cassins túfearn}} }} {{DEFAULTSORT:Cassins tufearn}} [[Kategory:echte earn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] m18qxcu6gr2yd6z17bjaiob68cy0n1t Malmedy 0 192034 1230604 2026-05-24T13:28:50Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malmedy | ôfbylding = Vue de Malmedy en mai 2012.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Malmedy.svg | wapen = Blason commune be Malmedy.svg | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Luik (provinsje)|Luik]] | bestjoerlike ienheid 2 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Verviers (arrondissemint)|Verviers]] | boargemaster = | stedsyndieling = | g..." 1230604 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malmedy | ôfbylding = Vue de Malmedy en mai 2012.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Malmedy.svg | wapen = Blason commune be Malmedy.svg | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Luik (provinsje)|Luik]] | bestjoerlike ienheid 2 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Verviers (arrondissemint)|Verviers]] | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = [[Malmedy (dielgemeente)|Malmedy]], [[Bévercé]], [[Bellevaux-Ligneuville]] | ynwennertal = 12.991 <small>(2025)</small> | oerflak = 100,37 km² | befolkingstichtens = 129,44 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 345 m | stifting = 648 (om de abdij hinne) | ferkearsieren = | postkoade = 4960 | netnûmer = 080 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.malmedy.be www.malmedy.be] | mapname = Belgje-reliëf | lat_deg = 50 | lat_min = 25 | lat_sec = 42 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malmedy yn Belgje }} '''Malmedy''' ([[Waalsk]]: Måmdey, [[Dútsk]]: ferâldere: Malmünd) is in stêd yn 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Luik (provinsje)|Luik. De stêd leit op it plak dêr't de [[Warchenne]] útmûnet yn 'e [[Warche]]. Malmedy telt goed 12.000 ynwenners. == Toponimy == De namme Malmedy is nei alle gedachten fan Gallo-Romeinske oarsprong. De âldste fermelding fan 'e abdij fan Malmedy stammet út it jier 670 as ''monasterio Malmundario''. Latere farianten wiene: Malmedie (1287), Malmundier (1288), Malmonder (1367), Melmender (1388), Malmeder (1451). Sûnt dy tiid waard it plak yn it lokale dialekt Malmder neamd, wat úteinlik feroare yn Måmdey. De autoriteiten brûkten de namme Malmedy, lykas yn Stavelot-Malmedy. Under ynfloed fan it Dútske nasjonalisme waard it plak nei de Prusyske anneksaasje yn 1815 omdoopt ta Malmünd (ek wol Malmünde). Fan 'e weromstuint begûnen se yn it Frânske taalgebiet Malmédy (mei in [[[skerpteken]]) te skriuwen. Beide aksinten binne karakteristyk foar de respektivelike talen en holden in dúdlike oanspraak op 'e identiteit fan it plak yn, ek al wiene it gjin histoaryske nammen. Yn 1988 waard de offisjele namme wer sûnder skerpteken fêststeld: Malmedy. == Skiednis == Malmedy ûntstie om de abdij hinne dy't yn 648 stifte waard troch [[Remaklus]]. Kening Sigebert III van [[Austraasje]] skonk dêrfoar boskgrûnen út de keninklike domeinen en ek syn hofmeier Grimoald stipe de abdij. Dy trije persoanen sieten yn 'e selde tiid ek efter de stifting fan 'e twillingabdij yn [[Stavelot]]. It Abdijfoarstedom Stavelot-Malmedy waard in steat yn it [[Hillige Roomske Ryk]]. Oars as Stavelot hearde Malmedy by it [[Karfoarstedom Keulen]]. It lei tichtby de Germaansk-Romaanske taalgrins, mar hat nei alle gedachten altiten in Romaansktalige mearderheid hân. === Prusysk bestjoer en ferdútsing === [[Ofbyld:Vûe de la ville de malmendÿ, à trois Lieues de Spa païs de Stave Lot.jpg|thumb|left|Malmedy healwei de 18e iuw.]] Nei de Frânske anneksaasje fan 'e Súdlike Nederlannen yn 1795 hearde Malmedy by it departemint Ourthe. It [[Kongres fan Wenen]] wiisde de Eastkantons yn 1815 lykwols ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. De stêd waard doe ûnderdiel fan it distrikt Malmedy yn 'e [[Rynprovinsje]]. Wylst kening [[Freark Willem IV fan Prusen]] noch ferklearre grutsk te wêzen dat in Frânsktalich lantsje ta syn ryk hearde, kaam it letter ta in anty-katolike [[Kulturkampf]]. Yn 1876 waard it Dútsk de iennichste offisjele taal. It krewearjen om Malmedy te ferdútskjen bestie ûnder oare troch de ynfiering fan Dútskstalich ûnderwiis en de nammeferoaring nei Malmünd. It ferset tsjin 'e ferdútsking waard laat troch Nicolas Pietkin, in pastoar út Malmedy dy't temûk yn it Frânsk en it Waalsk preke. === De Wrâldoarloggen === By de [[Ferdrach fan Versailles|Konferinsje fan Versailles]] tsjinne Malmedy – dat doe seistûzen ynwenners hie en libbe fan papiermûnen en learloaierijen – in fersyk yn om by Belgje foege te wurden. Dat inisjatyf kaam fan Henri Bragard en krige de stipe fan 10 fan 'e 16 gemeenteriedsleden. Nei't it Ferdrach fan Versailles Eupen-Malmedy oan Belgje tawiisde, waard in oergongsbestjoer ynsteld (it Regear-Baltia). Dat bestjoer organisearre in stjoerd referindum om de oansluting te befêstigjen. Yn 'e skoallen ferfong it Frânsk it Dútsk as ûnderwiistaal. Dochs wie der ek yn it foaral Waalske Malmedy in Dútsksinnich kamp dat tsjin de oansluting wie, stimulearre troch de anty-Versailles-retoryk fan [[Adolf Hitler]]. De Heimatbund wie dêr aktyf en yn 1935 stifte Josef Dehottay út Malmedy it [[Nasjonaalsosjalisme|nasionaalsosjalistyske]] Heimattreue Front. [[Ofbyld:Malmundarium Malmedy 1945.jpg|thumb|left|Malmedy yn 1945.]] Doe't Malmedy oan it begjin fan 'e Dúytske ynvaazje fan Belgje yn 1940 troch de Dútske troepen ynnommen waard, ferwolkommen in soad ynwenners de Dútsers. De sosjalistyske boargemaster Joseph Werson waard yn july deportearre en stoar yn it [[konsintraasjekamp]] [[Oranienburg (konsintraasjekamp)|Oranienburg]]. Al earder, op 23 maaie, wiene de eastlike kantons by it [[Tredde Ryk]] ynlive en krigen de ynwenners de Dútske nasjonaliteit, mei as gefolch dat de manlju fan Malmedy tsjinstplichtich waarden yn 'e [[Wehrmacht]]. It Place Albert I waard omdoopt ta it Adolf-Hitler-Platz en wie regelmjittich it dekôr foar nazy-parades. De stêd waard yn septimber 1944 befrijd, mar it swierste oarlochsgeweld moast doe noch komme. By it [[Ardinnenoffinsyf]] deaden Dútske [[Schutzstaffel|SS'ers]] op 17 desimber 1944 tsientallen Amerikaanske kriigsfinzenen. Op 21 desimber 1944 fûn de [[Slach om Malmedy]] plak; de Panzerbrigade 150 fan Otto Skorzeny besocht de stêd wer yn te nimmen, mar de Amerikanen sloegen de oanfal ôf. Tusken 23 en 25 desimber 1944 bombardearren de Amerikanen Malmedy. De bombardeminten feroarsaken 202 deaden ûnder de ynwenners en mear as hûndert deade Amerikaanske militêren. It stedssintrum lei yn pún en de helte fan 'e 1.600 huzen wie ûnbewenber woarn. == Taal == Neffens de offisjele taaltelling yn Malmedy soe it oandiel Dútskstaligen tusken 1920 en 1947 tebekgien wêze fan 21% nei 9,7%. By it fêstlizzen fan 'e taalgrins tusken 1961-1963 waard bepaald dat Malmedy ta it Frânske taalgebiet heart, mar fasiliteiten leveret foar Dútskstaligen. De gemeente wurdt rekkene ta de Eastkantons, mar heart net by de Dútskstalige Mienskip (dêr't de taal yn it offisjele ferkear Dútsk is). Wol is yn Malmedy de 'Sintrale tsjinst foar Dútske oersetting' fan 'e FOD Ynlânske Saken fêstige. == Kearnen == === Dielgemeenten === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! # !! Namme !! Oerflak/km² !! Ynwenners (2025)!! Ynwenners/km² !! NIS-koade |- | 1 || align="left" | Malmedy || 6,44 || 6.532 || 1.015 || 63049A |- | 2 || align="left" | [[Bévercé]] || 66,87 || 4.599 || 69 || 63049B |- | 3 || align="left" | [[Bellevaux-Ligneuville]] || 27,06 || 1.859 || 69 || 63049C |} === Oare kearnen === [[Ofbyld:Sint-Albinuskerk (Bellevaux) 7-10-2025 11-03-21.jpg|thumb|Sint-Albinustsjerke (Bellevaux)]] [[Ofbyld:Bévercé, la chapelle Saint-Antoine foto6 2017-03-12 10.44.jpg|thumb|Bévercé, Sint-Antoniuskapel.]] Op it grûngebiet fan dizze trije dielgemeenten lizze mear as 30 doarpen en buorskippen. {| | valign=top width=250 | ==== Malmedy ==== *''Malmedy'' ==== Bellevaux-Ligneuville ==== *[[Bellevaux (Luik)|Bellevaux]] *[[Chevofosse]] *[[Lamonriville]] *[[Lasnenville]] *[[Ligneuville]] *[[Mé]] *[[Planche]] *[[Pont (Belgje)|Pont]] *[[Reculémont]] *[[Ronxhy]] *[[Warche (plak)|Warche]] | valign=top width=250 | ==== Bévercé ==== *[[Arimont]] *[[Baugnez]] *[[Bellevue (Malmedy)|Bellevue]] *[[Bernister]] *''Bévercé'' *[[Boussire]] *[[Burnenville]] *[[Chôdes]] *[[Cligneval]] *[[Difflot]] *[[Falize]] *[[Floriheid]] *[[G'doumont]] *[[Géromont (Malmedy)|Géromont]] *[[Gohimont]] *[[Hédomont]] *[[Longfaye]] *[[Macampagne]] *[[Meiz]] *[[Mont (Malmedy)|Mont]] *[[Otaimont]] *[[Préaix]] *[[Winbomont]] *[[Xhoffraix]] *[[Xhurdebise]] |} == Demografyske ûntwikkeling == Befolkingsûntwikkeling foar de fúzje: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de âlde gemeente Malmedy (1930–1976)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1976''' |- ! Ynwennertal | 5.321 || 5.391 || 6.355 || 6.464 || 6.276 |- ! Groei | — || +1,3% || +17,9% || +1,7% || -2,9% |} <small>''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1970 = folkstellingen, 1976 = ynwennertal op 31 desimber.''</small> Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente Malmedy (1930–2025)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1981''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2020''' || '''2025''' |- ! Ynwennertal | 8.052 || 8.212 || 9.262 || 9.777 || 10.036 || 10.275 || 11.144 || 12.161 || 12.797 || 12.991 |- ! Groei | — || +2,0% || +12,8% || +5,6% || +2,6% || | +2,4% || +8,5% || +9,1% || +5,2% || +1,5% |} <small<''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1981 = folkstellingen; 1990 en letter = ynwennertal op 1 jannewaris. De histoaryske gegevens hawwe betrekking op 'e hjoeddeiske gemeente, ynklusyf dielgemeenten.''</small> == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Malmedy (B), Malmundarium -- 2021 -- 111710.jpg|thumb|left|Malmundarium.]] * De [[Katedraal fan Malmedy]] * De [[Abdij fan Malmedy]] * De Opstanningskapel (Chapelle de la Résurrection) - in klassisistysk bouwurk út 1755-1757. * De Kapel Us-Leaffrou-fan-de-Siken (Chapelle Notre-Dame des Malades) - werboud yn 1554. Oan 'e ein fan in epidemy waard yn 1741 der in Marijebyld set. Sûnt dy tiid is de kapel it plak fan in [[beafeart]]. De kapel waard restaurearre yn 1908 en 2001. * De Klûzerij fan Sint-Antonius * It Malmundarium, in museum yn 'e abdij dat oer it ferline en de kultuer fan 'e stêd ynformearret. == Gea == Malmedy leit yn 'e delling fan 'e Warche. Wat súdwestlik fan 'e beboude kom is de Rocher de Falize, in oerhingjende rots fan wêr't in moai útsicht oer de delling fan 'e Warche bean wurdt. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Malmedy]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malmedy}} }} [[Kategory:Malmedy]] [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]] 70jvhjszqiqcmyudva86kpsqtknngs4 1230606 1230604 2026-05-24T13:30:17Z RomkeHoekstra 10582 1230606 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malmedy | ôfbylding = Vue de Malmedy en mai 2012.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Malmedy.svg | wapen = Blason commune be Malmedy.svg | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Luik (provinsje)|Luik]] | bestjoerlike ienheid 2 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Verviers (arrondissemint)|Verviers]] | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = [[Malmedy (dielgemeente)|Malmedy]], [[Bévercé]], [[Bellevaux-Ligneuville]] | ynwennertal = 12.991 <small>(2025)</small> | oerflak = 100,37 km² | befolkingstichtens = 129,44 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 345 m | stifting = 648 (om de abdij hinne) | ferkearsieren = | postkoade = 4960 | netnûmer = 080 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.malmedy.be www.malmedy.be] | mapname = Belgje-reliëf | lat_deg = 50 | lat_min = 25 | lat_sec = 42 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malmedy yn Belgje }} '''Malmedy''' ([[Waalsk]]: Måmdey, [[Dútsk]]: ferâldere: Malmünd) is in stêd yn 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Luik (provinsje)|Luik. De stêd leit op it plak dêr't de [[Warchenne]] útmûnet yn 'e [[Warche]]. Malmedy telt goed 12.000 ynwenners. == Toponimy == De namme Malmedy is nei alle gedachten fan Gallo-Romeinske oarsprong. De âldste fermelding fan 'e abdij fan Malmedy stammet út it jier 670 as ''monasterio Malmundario''. Latere farianten wiene: Malmedie (1287), Malmundier (1288), Malmonder (1367), Melmender (1388), Malmeder (1451). Sûnt dy tiid waard it plak yn it lokale dialekt Malmder neamd, wat úteinlik feroare yn Måmdey. De autoriteiten brûkten de namme Malmedy, lykas yn Stavelot-Malmedy. Under ynfloed fan it Dútske nasjonalisme waard it plak nei de Prusyske anneksaasje yn 1815 omdoopt ta Malmünd (ek wol Malmünde). Fan 'e weromstuint begûnen se yn it Frânske taalgebiet Malmédy (mei in [[[skerpteken]]) te skriuwen. Beide aksinten binne karakteristyk foar de respektivelike talen en holden in dúdlike oanspraak op 'e identiteit fan it plak yn, ek al wiene it gjin histoaryske nammen. Yn 1988 waard de offisjele namme wer sûnder skerpteken fêststeld: Malmedy. == Skiednis == Malmedy ûntstie om de abdij hinne dy't yn 648 stifte waard troch [[Remaklus]]. Kening Sigebert III van [[Austraasje]] skonk dêrfoar boskgrûnen út de keninklike domeinen en ek syn hofmeier Grimoald stipe de abdij. Dy trije persoanen sieten yn 'e selde tiid ek efter de stifting fan 'e twillingabdij yn [[Stavelot]]. It Abdijfoarstedom Stavelot-Malmedy waard in steat yn it [[Hillige Roomske Ryk]]. Oars as Stavelot hearde Malmedy by it [[Karfoarstedom Keulen]]. It lei tichtby de Germaansk-Romaanske taalgrins, mar hat nei alle gedachten altiten in Romaansktalige mearderheid hân. === Prusysk bestjoer en ferdútsing === [[Ofbyld:Vûe de la ville de malmendÿ, à trois Lieues de Spa païs de Stave Lot.jpg|thumb|left|Malmedy healwei de 18e iuw.]] Nei de Frânske anneksaasje fan 'e Súdlike Nederlannen yn 1795 hearde Malmedy by it departemint Ourthe. It [[Kongres fan Wenen]] wiisde de Eastkantons yn 1815 lykwols ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. De stêd waard doe ûnderdiel fan it distrikt Malmedy yn 'e [[Rynprovinsje]]. Wylst kening [[Freark Willem IV fan Prusen]] noch ferklearre grutsk te wêzen dat in Frânsktalich lantsje ta syn ryk hearde, kaam it letter ta in anty-katolike [[Kulturkampf]]. Yn 1876 waard it Dútsk de iennichste offisjele taal. It krewearjen om Malmedy te ferdútskjen bestie ûnder oare troch de ynfiering fan Dútskstalich ûnderwiis en de nammeferoaring nei Malmünd. It ferset tsjin 'e ferdútsking waard laat troch Nicolas Pietkin, in pastoar út Malmedy dy't temûk yn it Frânsk en it Waalsk preke. === De Wrâldoarloggen === By de [[Ferdrach fan Versailles|Konferinsje fan Versailles]] tsjinne Malmedy – dat doe seistûzen ynwenners hie en libbe fan papiermûnen en learloaierijen – in fersyk yn om by Belgje foege te wurden. Dat inisjatyf kaam fan Henri Bragard en krige de stipe fan 10 fan 'e 16 gemeenteriedsleden. Nei't it Ferdrach fan Versailles Eupen-Malmedy oan Belgje tawiisde, waard in oergongsbestjoer ynsteld (it Regear-Baltia). Dat bestjoer organisearre in stjoerd referindum om de oansluting te befêstigjen. Yn 'e skoallen ferfong it Frânsk it Dútsk as ûnderwiistaal. Dochs wie der ek yn it foaral Waalske Malmedy in Dútsksinnich kamp dat tsjin de oansluting wie, stimulearre troch de anty-Versailles-retoryk fan [[Adolf Hitler]]. De Heimatbund wie dêr aktyf en yn 1935 stifte Josef Dehottay út Malmedy it [[Nasjonaalsosjalisme|nasionaalsosjalistyske]] Heimattreue Front. [[Ofbyld:Malmundarium Malmedy 1945.jpg|thumb|left|Malmedy yn 1945.]] Doe't Malmedy oan it begjin fan 'e Dúytske ynvaazje fan Belgje yn 1940 troch de Dútske troepen ynnommen waard, ferwolkommen in soad ynwenners de Dútsers. De sosjalistyske boargemaster Joseph Werson waard yn july deportearre en stoar yn it [[konsintraasjekamp]] [[Oranienburg (konsintraasjekamp)|Oranienburg]]. Al earder, op 23 maaie, wiene de eastlike kantons by it [[Tredde Ryk]] ynlive en krigen de ynwenners de Dútske nasjonaliteit, mei as gefolch dat de manlju fan Malmedy tsjinstplichtich waarden yn 'e [[Wehrmacht]]. It Place Albert I waard omdoopt ta it Adolf-Hitler-Platz en wie regelmjittich it dekôr foar nazy-parades. De stêd waard yn septimber 1944 befrijd, mar it swierste oarlochsgeweld moast doe noch komme. By it [[Ardinnenoffinsyf]] deaden Dútske [[Schutzstaffel|SS'ers]] op 17 desimber 1944 tsientallen Amerikaanske kriigsfinzenen. Op 21 desimber 1944 fûn de [[Slach om Malmedy]] plak; de Panzerbrigade 150 fan Otto Skorzeny besocht de stêd wer yn te nimmen, mar de Amerikanen sloegen de oanfal ôf. Tusken 23 en 25 desimber 1944 bombardearren de Amerikanen Malmedy. De bombardeminten feroarsaken 202 deaden ûnder de ynwenners en mear as hûndert deade Amerikaanske militêren. It stedssintrum lei yn pún en de helte fan 'e 1.600 huzen wie ûnbewenber woarn. == Taal == Neffens de offisjele taaltelling yn Malmedy soe it oandiel Dútskstaligen tusken 1920 en 1947 tebekgien wêze fan 21% nei 9,7%. By it fêstlizzen fan 'e taalgrins tusken 1961-1963 waard bepaald dat Malmedy ta it Frânske taalgebiet heart, mar fasiliteiten leveret foar Dútskstaligen. De gemeente wurdt rekkene ta de Eastkantons, mar heart net by de Dútskstalige Mienskip (dêr't de taal yn it offisjele ferkear Dútsk is). Wol is yn Malmedy de 'Sintrale tsjinst foar Dútske oersetting' fan 'e FOD Ynlânske Saken fêstige. == Kearnen == === Dielgemeenten === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! # !! Namme !! Oerflak/km² !! Ynwenners (2025)!! Ynwenners/km² !! NIS-koade |- | 1 || align="left" | Malmedy || 6,44 || 6.532 || 1.015 || 63049A |- | 2 || align="left" | [[Bévercé]] || 66,87 || 4.599 || 69 || 63049B |- | 3 || align="left" | [[Bellevaux-Ligneuville]] || 27,06 || 1.859 || 69 || 63049C |} === Oare kearnen === [[Ofbyld:Sint-Albinuskerk (Bellevaux) 7-10-2025 11-03-21.jpg|thumb|Sint-Albinustsjerke (Bellevaux)]] [[Ofbyld:Bévercé, la chapelle Saint-Antoine foto6 2017-03-12 10.44.jpg|thumb|Bévercé, Sint-Antoniuskapel.]] Op it grûngebiet fan dizze trije dielgemeenten lizze mear as 30 doarpen en buorskippen. {| | valign=top width=250 | ==== Malmedy ==== *''Malmedy'' ==== Bellevaux-Ligneuville ==== *[[Bellevaux (Luik)|Bellevaux]] *[[Chevofosse]] *[[Lamonriville]] *[[Lasnenville]] *[[Ligneuville]] *[[Mé]] *[[Planche]] *[[Pont (Belgje)|Pont]] *[[Reculémont]] *[[Ronxhy]] *[[Warche (plak)|Warche]] | valign=top width=250 | ==== Bévercé ==== *[[Arimont]] *[[Baugnez]] *[[Bellevue (Malmedy)|Bellevue]] *[[Bernister]] *''Bévercé'' *[[Boussire]] *[[Burnenville]] *[[Chôdes]] *[[Cligneval]] *[[Difflot]] *[[Falize]] *[[Floriheid]] *[[G'doumont]] *[[Géromont (Malmedy)|Géromont]] *[[Gohimont]] *[[Hédomont]] *[[Longfaye]] *[[Macampagne]] *[[Meiz]] *[[Mont (Malmedy)|Mont]] *[[Otaimont]] *[[Préaix]] *[[Winbomont]] *[[Xhoffraix]] *[[Xhurdebise]] |} == Demografyske ûntwikkeling == Befolkingsûntwikkeling foar de fúzje: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de âlde gemeente Malmedy (1930–1976)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1976''' |- ! Ynwennertal | 5.321 || 5.391 || 6.355 || 6.464 || 6.276 |- ! Groei | — || +1,3% || +17,9% || +1,7% || -2,9% |} <small>''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1970 = folkstellingen, 1976 = ynwennertal op 31 desimber.''</small> Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente Malmedy (1930–2025)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1981''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2020''' || '''2025''' |- ! Ynwennertal | 8.052 || 8.212 || 9.262 || 9.777 || 10.036 || 10.275 || 11.144 || 12.161 || 12.797 || 12.991 |- ! Groei | — || +2,0% || +12,8% || +5,6% || +2,6% || | +2,4% || +8,5% || +9,1% || +5,2% || +1,5% |} <small<''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1981 = folkstellingen; 1990 en letter = ynwennertal op 1 jannewaris. De histoaryske gegevens hawwe betrekking op 'e hjoeddeiske gemeente, ynklusyf dielgemeenten.''</small> == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Malmedy (B), Malmundarium -- 2021 -- 111710.jpg|thumb|left|Malmundarium.]] * De [[Katedraal fan Malmedy]] * De [[Abdij fan Malmedy]] * De Opstanningskapel (Chapelle de la Résurrection) - in klassisistysk bouwurk út 1755-1757. * De Kapel Us-Leaffrou-fan-de-Siken (Chapelle Notre-Dame des Malades) - werboud yn 1554. Oan 'e ein fan in epidemy waard yn 1741 der in Marijebyld set. Sûnt dy tiid is de kapel it plak fan in [[beafeart]]. De kapel waard restaurearre yn 1908 en 2001. * De Klûzerij fan Sint-Antonius * It Malmundarium, in museum yn 'e abdij dat oer it ferline en de kultuer fan 'e stêd ynformearret. == Gea == Malmedy leit yn 'e delling fan 'e Warche. Wat súdwestlik fan 'e beboude kom is de Rocher de Falize, in oerhingjende rots fan wêr't in moai útsicht oer de delling fan 'e Warche bean wurdt. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Malmedy]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malmedy}} }} [[Kategory:Malmedy| ]] [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]] c2qckadtyby70x8xcrozqcggj59v2lw 1230607 1230606 2026-05-24T13:34:56Z RomkeHoekstra 10582 1230607 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malmedy | ôfbylding = Vue de Malmedy en mai 2012.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Malmedy.svg | wapen = Blason commune be Malmedy.svg | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Luik (provinsje)|Luik]] | bestjoerlike ienheid 2 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Verviers (arrondissemint)|Verviers]] | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = [[Malmedy (dielgemeente)|Malmedy]], [[Bévercé]], [[Bellevaux-Ligneuville]] | ynwennertal = 12.991 <small>(2025)</small> | oerflak = 100,37 km² | befolkingstichtens = 129,44 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 345 m | stifting = 648 (om de abdij hinne) | ferkearsieren = | postkoade = 4960 | netnûmer = 080 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.malmedy.be www.malmedy.be] | mapname = Belgje-reliëf | lat_deg = 50 | lat_min = 25 | lat_sec = 42 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malmedy yn Belgje }} '''Malmedy''' ([[Waalsk]]: Måmdey, [[Dútsk]]: ferâldere: Malmünd) is in stêd yn 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Luik (provinsje)|Luik]]. De stêd leit op it plak dêr't de [[Warchenne]] útmûnet yn 'e [[Warche]]. Malmedy telt goed 12.000 ynwenners. == Toponimy == De namme Malmedy is nei alle gedachten fan Gallo-Romeinske oarsprong. De âldste fermelding fan 'e abdij fan Malmedy stammet út it jier 670 as ''monasterio Malmundario''. Latere farianten wiene: Malmedie (1287), Malmundier (1288), Malmonder (1367), Melmender (1388), Malmeder (1451). Sûnt dy tiid waard it plak yn it lokale dialekt Malmder neamd, wat úteinlik feroare yn Måmdey. De autoriteiten brûkten de namme Malmedy, lykas yn Stavelot-Malmedy. Under ynfloed fan it Dútske nasjonalisme waard it plak nei de Prusyske anneksaasje yn 1815 omdoopt ta Malmünd (ek wol Malmünde). Fan 'e weromstuint begûnen se yn it Frânske taalgebiet Malmédy (mei in [[[skerpteken]]) te skriuwen. Beide aksinten binne karakteristyk foar de respektivelike talen en holden in dúdlike oanspraak op 'e identiteit fan it plak yn, ek al wiene it gjin histoaryske nammen. Yn 1988 waard de offisjele namme wer sûnder skerpteken fêststeld: Malmedy. == Skiednis == Malmedy ûntstie om de abdij hinne dy't yn 648 stifte waard troch [[Remaklus]]. Kening Sigebert III van [[Austraasje]] skonk dêrfoar boskgrûnen út de keninklike domeinen en ek syn hofmeier Grimoald stipe de abdij. Dy trije persoanen sieten yn 'e selde tiid ek efter de stifting fan 'e twillingabdij yn [[Stavelot]]. It Abdijfoarstedom Stavelot-Malmedy waard in steat yn it [[Hillige Roomske Ryk]]. Oars as Stavelot hearde Malmedy by it [[Karfoarstedom Keulen]]. It lei tichtby de Germaansk-Romaanske taalgrins, mar hat nei alle gedachten altiten in Romaansktalige mearderheid hân. === Prusysk bestjoer en ferdútsing === [[Ofbyld:Vûe de la ville de malmendÿ, à trois Lieues de Spa païs de Stave Lot.jpg|thumb|left|Malmedy healwei de 18e iuw.]] Nei de Frânske anneksaasje fan 'e Súdlike Nederlannen yn 1795 hearde Malmedy by it departemint Ourthe. It [[Kongres fan Wenen]] wiisde de Eastkantons yn 1815 lykwols ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. De stêd waard doe ûnderdiel fan it distrikt Malmedy yn 'e [[Rynprovinsje]]. Wylst kening [[Freark Willem IV fan Prusen]] noch ferklearre grutsk te wêzen dat in Frânsktalich lantsje ta syn ryk hearde, kaam it letter ta in anty-katolike [[Kulturkampf]]. Yn 1876 waard it Dútsk de iennichste offisjele taal. It krewearjen om Malmedy te ferdútskjen bestie ûnder oare troch de ynfiering fan Dútskstalich ûnderwiis en de nammeferoaring nei Malmünd. It ferset tsjin 'e ferdútsking waard laat troch Nicolas Pietkin, in pastoar út Malmedy dy't temûk yn it Frânsk en it Waalsk preke. === De Wrâldoarloggen === By de [[Ferdrach fan Versailles|Konferinsje fan Versailles]] tsjinne Malmedy – dat doe seistûzen ynwenners hie en libbe fan papiermûnen en learloaierijen – in fersyk yn om by Belgje foege te wurden. Dat inisjatyf kaam fan Henri Bragard en krige de stipe fan 10 fan 'e 16 gemeenteriedsleden. Nei't it Ferdrach fan Versailles Eupen-Malmedy oan Belgje tawiisde, waard in oergongsbestjoer ynsteld (it Regear-Baltia). Dat bestjoer organisearre in stjoerd referindum om de oansluting te befêstigjen. Yn 'e skoallen ferfong it Frânsk it Dútsk as ûnderwiistaal. Dochs wie der ek yn it foaral Waalske Malmedy in Dútsksinnich kamp dat tsjin de oansluting wie, stimulearre troch de anty-Versailles-retoryk fan [[Adolf Hitler]]. De Heimatbund wie dêr aktyf en yn 1935 stifte Josef Dehottay út Malmedy it [[Nasjonaalsosjalisme|nasionaalsosjalistyske]] Heimattreue Front. [[Ofbyld:Malmundarium Malmedy 1945.jpg|thumb|left|Malmedy yn 1945.]] Doe't Malmedy oan it begjin fan 'e Dúytske ynvaazje fan Belgje yn 1940 troch de Dútske troepen ynnommen waard, ferwolkommen in soad ynwenners de Dútsers. De sosjalistyske boargemaster Joseph Werson waard yn july deportearre en stoar yn it [[konsintraasjekamp]] [[Oranienburg (konsintraasjekamp)|Oranienburg]]. Al earder, op 23 maaie, wiene de eastlike kantons by it [[Tredde Ryk]] ynlive en krigen de ynwenners de Dútske nasjonaliteit, mei as gefolch dat de manlju fan Malmedy tsjinstplichtich waarden yn 'e [[Wehrmacht]]. It Place Albert I waard omdoopt ta it Adolf-Hitler-Platz en wie regelmjittich it dekôr foar nazy-parades. De stêd waard yn septimber 1944 befrijd, mar it swierste oarlochsgeweld moast doe noch komme. By it [[Ardinnenoffinsyf]] deaden Dútske [[Schutzstaffel|SS'ers]] op 17 desimber 1944 tsientallen Amerikaanske kriigsfinzenen. Op 21 desimber 1944 fûn de [[Slach om Malmedy]] plak; de Panzerbrigade 150 fan Otto Skorzeny besocht de stêd wer yn te nimmen, mar de Amerikanen sloegen de oanfal ôf. Tusken 23 en 25 desimber 1944 bombardearren de Amerikanen Malmedy. De bombardeminten feroarsaken 202 deaden ûnder de ynwenners en mear as hûndert deade Amerikaanske militêren. It stedssintrum lei yn pún en de helte fan 'e 1.600 huzen wie ûnbewenber woarn. == Taal == Neffens de offisjele taaltelling yn Malmedy soe it oandiel Dútskstaligen tusken 1920 en 1947 tebekgien wêze fan 21% nei 9,7%. By it fêstlizzen fan 'e taalgrins tusken 1961-1963 waard bepaald dat Malmedy ta it Frânske taalgebiet heart, mar fasiliteiten leveret foar Dútskstaligen. De gemeente wurdt rekkene ta de Eastkantons, mar heart net by de Dútskstalige Mienskip (dêr't de taal yn it offisjele ferkear Dútsk is). Wol is yn Malmedy de 'Sintrale tsjinst foar Dútske oersetting' fan 'e FOD Ynlânske Saken fêstige. == Kearnen == === Dielgemeenten === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! # !! Namme !! Oerflak/km² !! Ynwenners (2025)!! Ynwenners/km² !! NIS-koade |- | 1 || align="left" | Malmedy || 6,44 || 6.532 || 1.015 || 63049A |- | 2 || align="left" | [[Bévercé]] || 66,87 || 4.599 || 69 || 63049B |- | 3 || align="left" | [[Bellevaux-Ligneuville]] || 27,06 || 1.859 || 69 || 63049C |} === Oare kearnen === [[Ofbyld:Sint-Albinuskerk (Bellevaux) 7-10-2025 11-03-21.jpg|thumb|Sint-Albinustsjerke (Bellevaux)]] [[Ofbyld:Bévercé, la chapelle Saint-Antoine foto6 2017-03-12 10.44.jpg|thumb|Bévercé, Sint-Antoniuskapel.]] Op it grûngebiet fan dizze trije dielgemeenten lizze mear as 30 doarpen en buorskippen. {| | valign=top width=250 | ==== Malmedy ==== *''Malmedy'' ==== Bellevaux-Ligneuville ==== *[[Bellevaux (Luik)|Bellevaux]] *[[Chevofosse]] *[[Lamonriville]] *[[Lasnenville]] *[[Ligneuville]] *[[Mé]] *[[Planche]] *[[Pont (Belgje)|Pont]] *[[Reculémont]] *[[Ronxhy]] *[[Warche (plak)|Warche]] | valign=top width=250 | ==== Bévercé ==== *[[Arimont]] *[[Baugnez]] *[[Bellevue (Malmedy)|Bellevue]] *[[Bernister]] *''Bévercé'' *[[Boussire]] *[[Burnenville]] *[[Chôdes]] *[[Cligneval]] *[[Difflot]] *[[Falize]] *[[Floriheid]] *[[G'doumont]] *[[Géromont (Malmedy)|Géromont]] *[[Gohimont]] *[[Hédomont]] *[[Longfaye]] *[[Macampagne]] *[[Meiz]] *[[Mont (Malmedy)|Mont]] *[[Otaimont]] *[[Préaix]] *[[Winbomont]] *[[Xhoffraix]] *[[Xhurdebise]] |} == Demografyske ûntwikkeling == Befolkingsûntwikkeling foar de fúzje: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de âlde gemeente Malmedy (1930–1976)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1976''' |- ! Ynwennertal | 5.321 || 5.391 || 6.355 || 6.464 || 6.276 |- ! Groei | — || +1,3% || +17,9% || +1,7% || -2,9% |} <small>''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1970 = folkstellingen, 1976 = ynwennertal op 31 desimber.''</small> Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente Malmedy (1930–2025)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1981''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2020''' || '''2025''' |- ! Ynwennertal | 8.052 || 8.212 || 9.262 || 9.777 || 10.036 || 10.275 || 11.144 || 12.161 || 12.797 || 12.991 |- ! Groei | — || +2,0% || +12,8% || +5,6% || +2,6% || | +2,4% || +8,5% || +9,1% || +5,2% || +1,5% |} <small<''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1981 = folkstellingen; 1990 en letter = ynwennertal op 1 jannewaris. De histoaryske gegevens hawwe betrekking op 'e hjoeddeiske gemeente, ynklusyf dielgemeenten.''</small> == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Malmedy (B), Malmundarium -- 2021 -- 111710.jpg|thumb|left|Malmundarium.]] * De [[Katedraal fan Malmedy]] * De [[Abdij fan Malmedy]] * De Opstanningskapel (Chapelle de la Résurrection) - in klassisistysk bouwurk út 1755-1757. * De Kapel Us-Leaffrou-fan-de-Siken (Chapelle Notre-Dame des Malades) - werboud yn 1554. Oan 'e ein fan in epidemy waard yn 1741 der in Marijebyld set. Sûnt dy tiid is de kapel it plak fan in [[beafeart]]. De kapel waard restaurearre yn 1908 en 2001. * De Klûzerij fan Sint-Antonius * It Malmundarium, in museum yn 'e abdij dat oer it ferline en de kultuer fan 'e stêd ynformearret. == Gea == Malmedy leit yn 'e delling fan 'e Warche. Wat súdwestlik fan 'e beboude kom is de Rocher de Falize, in oerhingjende rots fan wêr't in moai útsicht oer de delling fan 'e Warche bean wurdt. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Malmedy]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malmedy}} }} [[Kategory:Malmedy| ]] [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]] d1uv0i7m49asvdj9qoctoe9r2k9odnh 1230612 1230607 2026-05-24T15:58:02Z Drewes 2754 redsje 1230612 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malmedy | ôfbylding = Vue de Malmedy en mai 2012.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Malmedy.svg | wapen = Blason commune be Malmedy.svg | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Luik (provinsje)|Luik]] | bestjoerlike ienheid 2 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Verviers (arrondissemint)|Verviers]] | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = [[Malmedy (dielgemeente)|Malmedy]], [[Bévercé]], [[Bellevaux-Ligneuville]] | ynwennertal = 12.991 <small>(2025)</small> | oerflak = 100,37 km² | befolkingstichtens = 129,44 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 345 m | stifting = 648 (om de abdij hinne) | ferkearsieren = | postkoade = 4960 | netnûmer = 080 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.malmedy.be www.malmedy.be] | mapname = Belgje-reliëf | lat_deg = 50 | lat_min = 25 | lat_sec = 42 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malmedy yn Belgje }} '''Malmedy''' ([[Waalsk]]: Måmdey, [[Dútsk]]: ferâldere: Malmünd) is in stêd yn 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Luik (provinsje)|Luik]]. De stêd leit op it plak dêr't de [[Warchenne]] útmûnet yn 'e [[Warche]]. Malmedy telt goed 12.000 ynwenners. == Toponimy == De namme Malmedy is nei alle gedachten fan Gallo-Romeinske oarsprong. De âldste fermelding fan 'e abdij fan Malmedy stamt út it jier 670 as ''monasterio Malmundario''. Lettere farianten wiene: Malmedie (1287), Malmundier (1288), Malmonder (1367), Melmender (1388), Malmeder (1451). Sûnt dy tiid waard it plak yn it lokale dialekt Malmder neamd, wat úteinlik feroare yn Måmdey. De autoriteiten brûkten de namme Malmedy, lykas yn Stavelot-Malmedy. Under ynfloed fan it Dútske nasjonalisme waard it plak nei de Prusyske anneksaasje yn 1815 omdoopt ta Malmünd (ek wol Malmünde). Fan 'e weromstuint begûnen se yn it Frânske taalgebiet Malmédy (mei in [[skerpteken]]) te skriuwen. Beide aksinten binne karakteristyk foar de respektivelike talen en holden in dúdlike oanspraak op 'e identiteit fan it plak yn, ek al wiene it gjin histoaryske nammen. Yn 1988 waard de offisjele namme wer sûnder skerpteken fêststeld: Malmedy. == Skiednis == Malmedy ûntstie om de abdij hinne dy't yn 648 stifte waard troch [[Remaklus]]. Kening Sigebert III van [[Austraasje]] skonk dêrfoar boskgrûnen út de keninklike domeinen en ek syn hofmeier Grimoald stipe de abdij. Dy trije persoanen sieten yn 'e selde tiid ek efter de stifting fan 'e twillingabdij yn [[Stavelot]]. It Abdijfoarstedom Stavelot-Malmedy waard in steat yn it [[Hillige Roomske Ryk]]. Oars as Stavelot hearde Malmedy by it [[Karfoarstedom Keulen]]. It lei tichtby de Germaansk-Romaanske taalgrins, mar hat nei alle gedachten altiten in Romaansktalige mearderheid hân. === Prusysk bestjoer en ferdútsing === [[Ofbyld:Vûe de la ville de malmendÿ, à trois Lieues de Spa païs de Stave Lot.jpg|thumb|left|Malmedy healwei de 18e iuw.]] Nei de Frânske anneksaasje fan 'e [[Súdlike Nederlannen]] yn 1795 hearde Malmedy by it departemint Ourthe. It [[Kongres fan Wenen]] wiisde de Eastkantons yn 1815 lykwols ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. De stêd waard doe ûnderdiel fan it distrikt Malmedy yn 'e [[Rynprovinsje]]. Wylst kening [[Freark Willem IV fan Prusen]] noch ferklearre grutsk te wêzen dat in Frânsktalich lantsje ta syn ryk hearde, kaam it letter ta in anty-katolike [[Kulturkampf]]. Yn 1876 waard it Dútsk de iennichste offisjele taal. It krewearjen om Malmedy te ferdútskjen bestie ûnder oare troch de ynfiering fan Dútskstalich ûnderwiis en de nammeferoaring nei Malmünd. It ferset tsjin 'e ferdútsking waard laat troch Nicolas Pietkin, in pastoar út Malmedy dy't temûk yn it Frânsk en it Waalsk preke. === De Wrâldoarloggen === By de [[Ferdrach fan Versailles|Konferinsje fan Versailles]] tsjinne Malmedy – dat doe seistûzen ynwenners hie en libbe fan papiermûnen en learloaierijen – in fersyk yn om by Belgje foege te wurden. Dat inisjatyf kaam fan Henri Bragard en krige de stipe fan 10 fan 'e 16 gemeenteriedsleden. Nei't it Ferdrach fan Versailles Eupen-Malmedy oan Belgje tawiisde, waard in oergongsbestjoer ynsteld (it Regear-Baltia). Dat bestjoer organisearre in stjoerd referindum om de oansluting te befêstigjen. Yn 'e skoallen ferfong it Frânsk it Dútsk as ûnderwiistaal. Dochs wie der ek yn it foaral Waalske Malmedy in Dútsksinnich kamp dat tsjin de oansluting wie, stimulearre troch de anty-Versailles-retoryk fan [[Adolf Hitler]]. De Heimatbund wie dêr aktyf en yn 1935 stifte Josef Dehottay út Malmedy it [[Nasjonaalsosjalisme|nasionaalsosjalistyske]] Heimattreue Front. [[Ofbyld:Malmundarium Malmedy 1945.jpg|thumb|left|Malmedy yn 1945.]] Doe't Malmedy oan it begjin fan 'e Dúytske ynvaazje fan Belgje yn 1940 troch de Dútske troepen ynnommen waard, ferwolkommen in soad ynwenners de Dútsers. De sosjalistyske boargemaster Joseph Werson waard yn july deportearre en stoar yn it [[konsintraasjekamp]] [[Oranienburg (konsintraasjekamp)|Oranienburg]]. Al earder, op 23 maaie, wiene de eastlike kantons by it [[Tredde Ryk]] ynlive en krigen de ynwenners de Dútske nasjonaliteit, mei as gefolch dat de manlju fan Malmedy tsjinstplichtich waarden yn 'e [[Wehrmacht]]. It Place Albert I waard omdoopt ta it Adolf-Hitler-Platz en wie regelmjittich it dekôr foar nazy-parades. De stêd waard yn septimber 1944 befrijd, mar it swierste oarlochsgeweld moast doe noch komme. By it [[Ardinnenoffinsyf]] deaden Dútske [[Schutzstaffel|SS'ers]] op 17 desimber 1944 tsientallen Amerikaanske kriigsfinzenen. Op 21 desimber 1944 fûn de [[Slach om Malmedy]] plak; de Panzerbrigade 150 fan Otto Skorzeny besocht de stêd wer yn te nimmen, mar de Amerikanen sloegen de oanfal ôf. Tusken 23 en 25 desimber 1944 bombardearren de Amerikanen Malmedy. De bombardeminten feroarsaken 202 deaden ûnder de ynwenners en mear as hûndert deade Amerikaanske militêren. It stedssintrum lei yn pún en de helte fan 'e 1.600 huzen wie ûnbewenber woarn. == Taal == Neffens de offisjele taaltelling yn Malmedy soe it oandiel Dútskstaligen tusken 1920 en 1947 tebekgien wêze fan 21% nei 9,7%. By it fêstlizzen fan 'e taalgrins tusken 1961-1963 waard bepaald dat Malmedy ta it Frânske taalgebiet heart, mar fasiliteiten leveret foar Dútskstaligen. De gemeente wurdt rekkene ta de Eastkantons, mar heart net by de Dútskstalige Mienskip (dêr't de taal yn it offisjele ferkear Dútsk is). Wol is yn Malmedy de 'Sintrale tsjinst foar Dútske oersetting' fan 'e FOD Ynlânske Saken fêstige. == Kearnen == === Dielgemeenten === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! # !! Namme !! Oerflak/km² !! Ynwenners (2025)!! Ynwenners/km² !! NIS-koade |- | 1 || align="left" | Malmedy || 6,44 || 6.532 || 1.015 || 63049A |- | 2 || align="left" | [[Bévercé]] || 66,87 || 4.599 || 69 || 63049B |- | 3 || align="left" | [[Bellevaux-Ligneuville]] || 27,06 || 1.859 || 69 || 63049C |} === Oare kearnen === [[Ofbyld:Sint-Albinuskerk (Bellevaux) 7-10-2025 11-03-21.jpg|thumb|Sint-Albinustsjerke (Bellevaux)]] [[Ofbyld:Bévercé, la chapelle Saint-Antoine foto6 2017-03-12 10.44.jpg|thumb|Bévercé, Sint-Antoniuskapel.]] Op it grûngebiet fan dizze trije dielgemeenten lizze mear as 30 doarpen en buorskippen. {| | valign=top width=250 | ==== Malmedy ==== *''Malmedy'' ==== Bellevaux-Ligneuville ==== *[[Bellevaux (Luik)|Bellevaux]] *[[Chevofosse]] *[[Lamonriville]] *[[Lasnenville]] *[[Ligneuville]] *[[Mé]] *[[Planche]] *[[Pont (Belgje)|Pont]] *[[Reculémont]] *[[Ronxhy]] *[[Warche (plak)|Warche]] | valign=top width=250 | ==== Bévercé ==== *[[Arimont]] *[[Baugnez]] *[[Bellevue (Malmedy)|Bellevue]] *[[Bernister]] *''Bévercé'' *[[Boussire]] *[[Burnenville]] *[[Chôdes]] *[[Cligneval]] *[[Difflot]] *[[Falize]] *[[Floriheid]] *[[G'doumont]] *[[Géromont (Malmedy)|Géromont]] *[[Gohimont]] *[[Hédomont]] *[[Longfaye]] *[[Macampagne]] *[[Meiz]] *[[Mont (Malmedy)|Mont]] *[[Otaimont]] *[[Préaix]] *[[Winbomont]] *[[Xhoffraix]] *[[Xhurdebise]] |} == Demografyske ûntwikkeling == Befolkingsûntwikkeling foar de fúzje: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de âlde gemeente Malmedy (1930–1976)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1976''' |- ! Ynwennertal | 5.321 || 5.391 || 6.355 || 6.464 || 6.276 |- ! Groei | — || +1,3% || +17,9% || +1,7% || -2,9% |} <small>''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1970 = folkstellingen, 1976 = ynwennertal op 31 desimber.''</small> Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente Malmedy (1930–2025)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1981''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2020''' || '''2025''' |- ! Ynwennertal | 8.052 || 8.212 || 9.262 || 9.777 || 10.036 || 10.275 || 11.144 || 12.161 || 12.797 || 12.991 |- ! Groei | — || +2,0% || +12,8% || +5,6% || +2,6% || | +2,4% || +8,5% || +9,1% || +5,2% || +1,5% |} <small<''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1981 = folkstellingen; 1990 en letter = ynwennertal op 1 jannewaris. De histoaryske gegevens hawwe betrekking op 'e hjoeddeiske gemeente, ynklusyf dielgemeenten.''</small> == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Malmedy (B), Malmundarium -- 2021 -- 111710.jpg|thumb|left|Malmundarium.]] * De [[Katedraal fan Malmedy]] * De [[Abdij fan Malmedy]] * De Opstanningskapel (Chapelle de la Résurrection) - in klassisistysk bouwurk út 1755-1757. * De Kapel Us-Leaffrou-fan-de-Siken (Chapelle Notre-Dame des Malades) - werboud yn 1554. Oan 'e ein fan in epidemy waard yn 1741 der in Marijebyld set. Sûnt dy tiid is de kapel it plak fan in [[beafeart]]. De kapel waard restaurearre yn 1908 en 2001. * De Klûzerij fan Sint-Antonius * It Malmundarium, in museum yn 'e abdij dat oer it ferline en de kultuer fan 'e stêd ynformearret. == Gea == Malmedy leit yn 'e delling fan 'e Warche. Wat súdwestlik fan 'e beboude kom is de Rocher de Falize, in oerhingjende rots fan wêr't in moai útsicht oer de delling fan 'e Warche bean wurdt. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Malmedy]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malmedy}} }} [[Kategory:Malmedy| ]] [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]] 9yjyfhkhd2pew42zjwbwgt7ovc3bh0l 1230617 1230612 2026-05-24T19:39:44Z Kneppelfreed 2013 telt --> hat 1230617 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malmedy | ôfbylding = Vue de Malmedy en mai 2012.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Malmedy.svg | wapen = Blason commune be Malmedy.svg | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Luik (provinsje)|Luik]] | bestjoerlike ienheid 2 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Verviers (arrondissemint)|Verviers]] | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = [[Malmedy (dielgemeente)|Malmedy]], [[Bévercé]], [[Bellevaux-Ligneuville]] | ynwennertal = 12.991 <small>(2025)</small> | oerflak = 100,37 km² | befolkingstichtens = 129,44 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 345 m | stifting = 648 (om de abdij hinne) | ferkearsieren = | postkoade = 4960 | netnûmer = 080 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.malmedy.be www.malmedy.be] | mapname = Belgje-reliëf | lat_deg = 50 | lat_min = 25 | lat_sec = 42 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malmedy yn Belgje }} '''Malmedy''' ([[Waalsk]]: Måmdey, [[Dútsk]]: ferâldere: Malmünd) is in stêd yn 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Luik (provinsje)|Luik]]. De stêd leit op it plak dêr't de [[Warchenne]] útmûnet yn 'e [[Warche]]. Malmedy hat goed 12.000 ynwenners. == Toponimy == De namme Malmedy is nei alle gedachten fan Gallo-Romeinske oarsprong. De âldste fermelding fan 'e abdij fan Malmedy stamt út it jier 670 as ''monasterio Malmundario''. Lettere farianten wiene: Malmedie (1287), Malmundier (1288), Malmonder (1367), Melmender (1388), Malmeder (1451). Sûnt dy tiid waard it plak yn it lokale dialekt Malmder neamd, wat úteinlik feroare yn Måmdey. De autoriteiten brûkten de namme Malmedy, lykas yn Stavelot-Malmedy. Under ynfloed fan it Dútske nasjonalisme waard it plak nei de Prusyske anneksaasje yn 1815 omdoopt ta Malmünd (ek wol Malmünde). Fan 'e weromstuint begûnen se yn it Frânske taalgebiet Malmédy (mei in [[skerpteken]]) te skriuwen. Beide aksinten binne karakteristyk foar de respektivelike talen en holden in dúdlike oanspraak op 'e identiteit fan it plak yn, ek al wiene it gjin histoaryske nammen. Yn 1988 waard de offisjele namme wer sûnder skerpteken fêststeld: Malmedy. == Skiednis == Malmedy ûntstie om de abdij hinne dy't yn 648 stifte waard troch [[Remaklus]]. Kening Sigebert III van [[Austraasje]] skonk dêrfoar boskgrûnen út de keninklike domeinen en ek syn hofmeier Grimoald stipe de abdij. Dy trije persoanen sieten yn 'e selde tiid ek efter de stifting fan 'e twillingabdij yn [[Stavelot]]. It Abdijfoarstedom Stavelot-Malmedy waard in steat yn it [[Hillige Roomske Ryk]]. Oars as Stavelot hearde Malmedy by it [[Karfoarstedom Keulen]]. It lei tichtby de Germaansk-Romaanske taalgrins, mar hat nei alle gedachten altiten in Romaansktalige mearderheid hân. === Prusysk bestjoer en ferdútsing === [[Ofbyld:Vûe de la ville de malmendÿ, à trois Lieues de Spa païs de Stave Lot.jpg|thumb|left|Malmedy healwei de 18e iuw.]] Nei de Frânske anneksaasje fan 'e [[Súdlike Nederlannen]] yn 1795 hearde Malmedy by it departemint Ourthe. It [[Kongres fan Wenen]] wiisde de Eastkantons yn 1815 lykwols ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. De stêd waard doe ûnderdiel fan it distrikt Malmedy yn 'e [[Rynprovinsje]]. Wylst kening [[Freark Willem IV fan Prusen]] noch ferklearre grutsk te wêzen dat in Frânsktalich lantsje ta syn ryk hearde, kaam it letter ta in anty-katolike [[Kulturkampf]]. Yn 1876 waard it Dútsk de iennichste offisjele taal. It krewearjen om Malmedy te ferdútskjen bestie ûnder oare troch de ynfiering fan Dútskstalich ûnderwiis en de nammeferoaring nei Malmünd. It ferset tsjin 'e ferdútsking waard laat troch Nicolas Pietkin, in pastoar út Malmedy dy't temûk yn it Frânsk en it Waalsk preke. === De Wrâldoarloggen === By de [[Ferdrach fan Versailles|Konferinsje fan Versailles]] tsjinne Malmedy – dat doe seistûzen ynwenners hie en libbe fan papiermûnen en learloaierijen – in fersyk yn om by Belgje foege te wurden. Dat inisjatyf kaam fan Henri Bragard en krige de stipe fan 10 fan 'e 16 gemeenteriedsleden. Nei't it Ferdrach fan Versailles Eupen-Malmedy oan Belgje tawiisde, waard in oergongsbestjoer ynsteld (it Regear-Baltia). Dat bestjoer organisearre in stjoerd referindum om de oansluting te befêstigjen. Yn 'e skoallen ferfong it Frânsk it Dútsk as ûnderwiistaal. Dochs wie der ek yn it foaral Waalske Malmedy in Dútsksinnich kamp dat tsjin de oansluting wie, stimulearre troch de anty-Versailles-retoryk fan [[Adolf Hitler]]. De Heimatbund wie dêr aktyf en yn 1935 stifte Josef Dehottay út Malmedy it [[Nasjonaalsosjalisme|nasionaalsosjalistyske]] Heimattreue Front. [[Ofbyld:Malmundarium Malmedy 1945.jpg|thumb|left|Malmedy yn 1945.]] Doe't Malmedy oan it begjin fan 'e Dúytske ynvaazje fan Belgje yn 1940 troch de Dútske troepen ynnommen waard, ferwolkommen in soad ynwenners de Dútsers. De sosjalistyske boargemaster Joseph Werson waard yn july deportearre en stoar yn it [[konsintraasjekamp]] [[Oranienburg (konsintraasjekamp)|Oranienburg]]. Al earder, op 23 maaie, wiene de eastlike kantons by it [[Tredde Ryk]] ynlive en krigen de ynwenners de Dútske nasjonaliteit, mei as gefolch dat de manlju fan Malmedy tsjinstplichtich waarden yn 'e [[Wehrmacht]]. It Place Albert I waard omdoopt ta it Adolf-Hitler-Platz en wie regelmjittich it dekôr foar nazy-parades. De stêd waard yn septimber 1944 befrijd, mar it swierste oarlochsgeweld moast doe noch komme. By it [[Ardinnenoffinsyf]] deaden Dútske [[Schutzstaffel|SS'ers]] op 17 desimber 1944 tsientallen Amerikaanske kriigsfinzenen. Op 21 desimber 1944 fûn de [[Slach om Malmedy]] plak; de Panzerbrigade 150 fan Otto Skorzeny besocht de stêd wer yn te nimmen, mar de Amerikanen sloegen de oanfal ôf. Tusken 23 en 25 desimber 1944 bombardearren de Amerikanen Malmedy. De bombardeminten feroarsaken 202 deaden ûnder de ynwenners en mear as hûndert deade Amerikaanske militêren. It stedssintrum lei yn pún en de helte fan 'e 1.600 huzen wie ûnbewenber woarn. == Taal == Neffens de offisjele taaltelling yn Malmedy soe it oandiel Dútskstaligen tusken 1920 en 1947 tebekgien wêze fan 21% nei 9,7%. By it fêstlizzen fan 'e taalgrins tusken 1961-1963 waard bepaald dat Malmedy ta it Frânske taalgebiet heart, mar fasiliteiten leveret foar Dútskstaligen. De gemeente wurdt rekkene ta de Eastkantons, mar heart net by de Dútskstalige Mienskip (dêr't de taal yn it offisjele ferkear Dútsk is). Wol is yn Malmedy de 'Sintrale tsjinst foar Dútske oersetting' fan 'e FOD Ynlânske Saken fêstige. == Kearnen == === Dielgemeenten === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! # !! Namme !! Oerflak/km² !! Ynwenners (2025)!! Ynwenners/km² !! NIS-koade |- | 1 || align="left" | Malmedy || 6,44 || 6.532 || 1.015 || 63049A |- | 2 || align="left" | [[Bévercé]] || 66,87 || 4.599 || 69 || 63049B |- | 3 || align="left" | [[Bellevaux-Ligneuville]] || 27,06 || 1.859 || 69 || 63049C |} === Oare kearnen === [[Ofbyld:Sint-Albinuskerk (Bellevaux) 7-10-2025 11-03-21.jpg|thumb|Sint-Albinustsjerke (Bellevaux)]] [[Ofbyld:Bévercé, la chapelle Saint-Antoine foto6 2017-03-12 10.44.jpg|thumb|Bévercé, Sint-Antoniuskapel.]] Op it grûngebiet fan dizze trije dielgemeenten lizze mear as 30 doarpen en buorskippen. {| | valign=top width=250 | ==== Malmedy ==== *''Malmedy'' ==== Bellevaux-Ligneuville ==== *[[Bellevaux (Luik)|Bellevaux]] *[[Chevofosse]] *[[Lamonriville]] *[[Lasnenville]] *[[Ligneuville]] *[[Mé]] *[[Planche]] *[[Pont (Belgje)|Pont]] *[[Reculémont]] *[[Ronxhy]] *[[Warche (plak)|Warche]] | valign=top width=250 | ==== Bévercé ==== *[[Arimont]] *[[Baugnez]] *[[Bellevue (Malmedy)|Bellevue]] *[[Bernister]] *''Bévercé'' *[[Boussire]] *[[Burnenville]] *[[Chôdes]] *[[Cligneval]] *[[Difflot]] *[[Falize]] *[[Floriheid]] *[[G'doumont]] *[[Géromont (Malmedy)|Géromont]] *[[Gohimont]] *[[Hédomont]] *[[Longfaye]] *[[Macampagne]] *[[Meiz]] *[[Mont (Malmedy)|Mont]] *[[Otaimont]] *[[Préaix]] *[[Winbomont]] *[[Xhoffraix]] *[[Xhurdebise]] |} == Demografyske ûntwikkeling == Befolkingsûntwikkeling foar de fúzje: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de âlde gemeente Malmedy (1930–1976)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1976''' |- ! Ynwennertal | 5.321 || 5.391 || 6.355 || 6.464 || 6.276 |- ! Groei | — || +1,3% || +17,9% || +1,7% || -2,9% |} <small>''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1970 = folkstellingen, 1976 = ynwennertal op 31 desimber.''</small> Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente Malmedy (1930–2025)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1981''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2020''' || '''2025''' |- ! Ynwennertal | 8.052 || 8.212 || 9.262 || 9.777 || 10.036 || 10.275 || 11.144 || 12.161 || 12.797 || 12.991 |- ! Groei | — || +2,0% || +12,8% || +5,6% || +2,6% || | +2,4% || +8,5% || +9,1% || +5,2% || +1,5% |} <small<''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1981 = folkstellingen; 1990 en letter = ynwennertal op 1 jannewaris. De histoaryske gegevens hawwe betrekking op 'e hjoeddeiske gemeente, ynklusyf dielgemeenten.''</small> == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Malmedy (B), Malmundarium -- 2021 -- 111710.jpg|thumb|left|Malmundarium.]] * De [[Katedraal fan Malmedy]] * De [[Abdij fan Malmedy]] * De Opstanningskapel (Chapelle de la Résurrection) - in klassisistysk bouwurk út 1755-1757. * De Kapel Us-Leaffrou-fan-de-Siken (Chapelle Notre-Dame des Malades) - werboud yn 1554. Oan 'e ein fan in epidemy waard yn 1741 der in Marijebyld set. Sûnt dy tiid is de kapel it plak fan in [[beafeart]]. De kapel waard restaurearre yn 1908 en 2001. * De Klûzerij fan Sint-Antonius * It Malmundarium, in museum yn 'e abdij dat oer it ferline en de kultuer fan 'e stêd ynformearret. == Gea == Malmedy leit yn 'e delling fan 'e Warche. Wat súdwestlik fan 'e beboude kom is de Rocher de Falize, in oerhingjende rots fan wêr't in moai útsicht oer de delling fan 'e Warche bean wurdt. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Malmedy]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malmedy}} }} [[Kategory:Malmedy| ]] [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]] gxna9ynhd7dsg5cobmig1d6r6w3cq5z 1230636 1230617 2026-05-24T22:48:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Taal */ [[]] 1230636 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malmedy | ôfbylding = Vue de Malmedy en mai 2012.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Malmedy.svg | wapen = Blason commune be Malmedy.svg | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Luik (provinsje)|Luik]] | bestjoerlike ienheid 2 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Verviers (arrondissemint)|Verviers]] | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = [[Malmedy (dielgemeente)|Malmedy]], [[Bévercé]], [[Bellevaux-Ligneuville]] | ynwennertal = 12.991 <small>(2025)</small> | oerflak = 100,37 km² | befolkingstichtens = 129,44 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 345 m | stifting = 648 (om de abdij hinne) | ferkearsieren = | postkoade = 4960 | netnûmer = 080 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.malmedy.be www.malmedy.be] | mapname = Belgje-reliëf | lat_deg = 50 | lat_min = 25 | lat_sec = 42 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malmedy yn Belgje }} '''Malmedy''' ([[Waalsk]]: Måmdey, [[Dútsk]]: ferâldere: Malmünd) is in stêd yn 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Luik (provinsje)|Luik]]. De stêd leit op it plak dêr't de [[Warchenne]] útmûnet yn 'e [[Warche]]. Malmedy hat goed 12.000 ynwenners. == Toponimy == De namme Malmedy is nei alle gedachten fan Gallo-Romeinske oarsprong. De âldste fermelding fan 'e abdij fan Malmedy stamt út it jier 670 as ''monasterio Malmundario''. Lettere farianten wiene: Malmedie (1287), Malmundier (1288), Malmonder (1367), Melmender (1388), Malmeder (1451). Sûnt dy tiid waard it plak yn it lokale dialekt Malmder neamd, wat úteinlik feroare yn Måmdey. De autoriteiten brûkten de namme Malmedy, lykas yn Stavelot-Malmedy. Under ynfloed fan it Dútske nasjonalisme waard it plak nei de Prusyske anneksaasje yn 1815 omdoopt ta Malmünd (ek wol Malmünde). Fan 'e weromstuint begûnen se yn it Frânske taalgebiet Malmédy (mei in [[skerpteken]]) te skriuwen. Beide aksinten binne karakteristyk foar de respektivelike talen en holden in dúdlike oanspraak op 'e identiteit fan it plak yn, ek al wiene it gjin histoaryske nammen. Yn 1988 waard de offisjele namme wer sûnder skerpteken fêststeld: Malmedy. == Skiednis == Malmedy ûntstie om de abdij hinne dy't yn 648 stifte waard troch [[Remaklus]]. Kening Sigebert III van [[Austraasje]] skonk dêrfoar boskgrûnen út de keninklike domeinen en ek syn hofmeier Grimoald stipe de abdij. Dy trije persoanen sieten yn 'e selde tiid ek efter de stifting fan 'e twillingabdij yn [[Stavelot]]. It Abdijfoarstedom Stavelot-Malmedy waard in steat yn it [[Hillige Roomske Ryk]]. Oars as Stavelot hearde Malmedy by it [[Karfoarstedom Keulen]]. It lei tichtby de Germaansk-Romaanske taalgrins, mar hat nei alle gedachten altiten in Romaansktalige mearderheid hân. === Prusysk bestjoer en ferdútsing === [[Ofbyld:Vûe de la ville de malmendÿ, à trois Lieues de Spa païs de Stave Lot.jpg|thumb|left|Malmedy healwei de 18e iuw.]] Nei de Frânske anneksaasje fan 'e [[Súdlike Nederlannen]] yn 1795 hearde Malmedy by it departemint Ourthe. It [[Kongres fan Wenen]] wiisde de Eastkantons yn 1815 lykwols ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. De stêd waard doe ûnderdiel fan it distrikt Malmedy yn 'e [[Rynprovinsje]]. Wylst kening [[Freark Willem IV fan Prusen]] noch ferklearre grutsk te wêzen dat in Frânsktalich lantsje ta syn ryk hearde, kaam it letter ta in anty-katolike [[Kulturkampf]]. Yn 1876 waard it Dútsk de iennichste offisjele taal. It krewearjen om Malmedy te ferdútskjen bestie ûnder oare troch de ynfiering fan Dútskstalich ûnderwiis en de nammeferoaring nei Malmünd. It ferset tsjin 'e ferdútsking waard laat troch Nicolas Pietkin, in pastoar út Malmedy dy't temûk yn it Frânsk en it Waalsk preke. === De Wrâldoarloggen === By de [[Ferdrach fan Versailles|Konferinsje fan Versailles]] tsjinne Malmedy – dat doe seistûzen ynwenners hie en libbe fan papiermûnen en learloaierijen – in fersyk yn om by Belgje foege te wurden. Dat inisjatyf kaam fan Henri Bragard en krige de stipe fan 10 fan 'e 16 gemeenteriedsleden. Nei't it Ferdrach fan Versailles Eupen-Malmedy oan Belgje tawiisde, waard in oergongsbestjoer ynsteld (it Regear-Baltia). Dat bestjoer organisearre in stjoerd referindum om de oansluting te befêstigjen. Yn 'e skoallen ferfong it Frânsk it Dútsk as ûnderwiistaal. Dochs wie der ek yn it foaral Waalske Malmedy in Dútsksinnich kamp dat tsjin de oansluting wie, stimulearre troch de anty-Versailles-retoryk fan [[Adolf Hitler]]. De Heimatbund wie dêr aktyf en yn 1935 stifte Josef Dehottay út Malmedy it [[Nasjonaalsosjalisme|nasionaalsosjalistyske]] Heimattreue Front. [[Ofbyld:Malmundarium Malmedy 1945.jpg|thumb|left|Malmedy yn 1945.]] Doe't Malmedy oan it begjin fan 'e Dúytske ynvaazje fan Belgje yn 1940 troch de Dútske troepen ynnommen waard, ferwolkommen in soad ynwenners de Dútsers. De sosjalistyske boargemaster Joseph Werson waard yn july deportearre en stoar yn it [[konsintraasjekamp]] [[Oranienburg (konsintraasjekamp)|Oranienburg]]. Al earder, op 23 maaie, wiene de eastlike kantons by it [[Tredde Ryk]] ynlive en krigen de ynwenners de Dútske nasjonaliteit, mei as gefolch dat de manlju fan Malmedy tsjinstplichtich waarden yn 'e [[Wehrmacht]]. It Place Albert I waard omdoopt ta it Adolf-Hitler-Platz en wie regelmjittich it dekôr foar nazy-parades. De stêd waard yn septimber 1944 befrijd, mar it swierste oarlochsgeweld moast doe noch komme. By it [[Ardinnenoffinsyf]] deaden Dútske [[Schutzstaffel|SS'ers]] op 17 desimber 1944 tsientallen Amerikaanske kriigsfinzenen. Op 21 desimber 1944 fûn de [[Slach om Malmedy]] plak; de Panzerbrigade 150 fan Otto Skorzeny besocht de stêd wer yn te nimmen, mar de Amerikanen sloegen de oanfal ôf. Tusken 23 en 25 desimber 1944 bombardearren de Amerikanen Malmedy. De bombardeminten feroarsaken 202 deaden ûnder de ynwenners en mear as hûndert deade Amerikaanske militêren. It stedssintrum lei yn pún en de helte fan 'e 1.600 huzen wie ûnbewenber woarn. == Taal == Neffens de offisjele taaltelling yn Malmedy soe it oandiel Dútskstaligen tusken 1920 en 1947 tebekgien wêze fan 21% nei 9,7%. By it fêstlizzen fan 'e taalgrins tusken 1961-1963 waard bepaald dat Malmedy ta it Frânske taalgebiet heart, mar fasiliteiten leveret foar Dútskstaligen. De gemeente wurdt rekkene ta de [[Eastkantons]], mar heart net by de [[Dútskstalige Mienskip]] (dêr't de taal yn it offisjele ferkear Dútsk is). Wol is yn Malmedy de 'Sintrale tsjinst foar Dútske oersetting' fan 'e FOD Ynlânske Saken fêstige. == Kearnen == === Dielgemeenten === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! # !! Namme !! Oerflak/km² !! Ynwenners (2025)!! Ynwenners/km² !! NIS-koade |- | 1 || align="left" | Malmedy || 6,44 || 6.532 || 1.015 || 63049A |- | 2 || align="left" | [[Bévercé]] || 66,87 || 4.599 || 69 || 63049B |- | 3 || align="left" | [[Bellevaux-Ligneuville]] || 27,06 || 1.859 || 69 || 63049C |} === Oare kearnen === [[Ofbyld:Sint-Albinuskerk (Bellevaux) 7-10-2025 11-03-21.jpg|thumb|Sint-Albinustsjerke (Bellevaux)]] [[Ofbyld:Bévercé, la chapelle Saint-Antoine foto6 2017-03-12 10.44.jpg|thumb|Bévercé, Sint-Antoniuskapel.]] Op it grûngebiet fan dizze trije dielgemeenten lizze mear as 30 doarpen en buorskippen. {| | valign=top width=250 | ==== Malmedy ==== *''Malmedy'' ==== Bellevaux-Ligneuville ==== *[[Bellevaux (Luik)|Bellevaux]] *[[Chevofosse]] *[[Lamonriville]] *[[Lasnenville]] *[[Ligneuville]] *[[Mé]] *[[Planche]] *[[Pont (Belgje)|Pont]] *[[Reculémont]] *[[Ronxhy]] *[[Warche (plak)|Warche]] | valign=top width=250 | ==== Bévercé ==== *[[Arimont]] *[[Baugnez]] *[[Bellevue (Malmedy)|Bellevue]] *[[Bernister]] *''Bévercé'' *[[Boussire]] *[[Burnenville]] *[[Chôdes]] *[[Cligneval]] *[[Difflot]] *[[Falize]] *[[Floriheid]] *[[G'doumont]] *[[Géromont (Malmedy)|Géromont]] *[[Gohimont]] *[[Hédomont]] *[[Longfaye]] *[[Macampagne]] *[[Meiz]] *[[Mont (Malmedy)|Mont]] *[[Otaimont]] *[[Préaix]] *[[Winbomont]] *[[Xhoffraix]] *[[Xhurdebise]] |} == Demografyske ûntwikkeling == Befolkingsûntwikkeling foar de fúzje: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de âlde gemeente Malmedy (1930–1976)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1976''' |- ! Ynwennertal | 5.321 || 5.391 || 6.355 || 6.464 || 6.276 |- ! Groei | — || +1,3% || +17,9% || +1,7% || -2,9% |} <small>''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1970 = folkstellingen, 1976 = ynwennertal op 31 desimber.''</small> Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente Malmedy (1930–2025)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1981''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2020''' || '''2025''' |- ! Ynwennertal | 8.052 || 8.212 || 9.262 || 9.777 || 10.036 || 10.275 || 11.144 || 12.161 || 12.797 || 12.991 |- ! Groei | — || +2,0% || +12,8% || +5,6% || +2,6% || | +2,4% || +8,5% || +9,1% || +5,2% || +1,5% |} <small<''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1981 = folkstellingen; 1990 en letter = ynwennertal op 1 jannewaris. De histoaryske gegevens hawwe betrekking op 'e hjoeddeiske gemeente, ynklusyf dielgemeenten.''</small> == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Malmedy (B), Malmundarium -- 2021 -- 111710.jpg|thumb|left|Malmundarium.]] * De [[Katedraal fan Malmedy]] * De [[Abdij fan Malmedy]] * De Opstanningskapel (Chapelle de la Résurrection) - in klassisistysk bouwurk út 1755-1757. * De Kapel Us-Leaffrou-fan-de-Siken (Chapelle Notre-Dame des Malades) - werboud yn 1554. Oan 'e ein fan in epidemy waard yn 1741 der in Marijebyld set. Sûnt dy tiid is de kapel it plak fan in [[beafeart]]. De kapel waard restaurearre yn 1908 en 2001. * De Klûzerij fan Sint-Antonius * It Malmundarium, in museum yn 'e abdij dat oer it ferline en de kultuer fan 'e stêd ynformearret. == Gea == Malmedy leit yn 'e delling fan 'e Warche. Wat súdwestlik fan 'e beboude kom is de Rocher de Falize, in oerhingjende rots fan wêr't in moai útsicht oer de delling fan 'e Warche bean wurdt. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Malmedy]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malmedy}} }} [[Kategory:Malmedy| ]] [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]] ouh1dz0vojo7f5w2sr8nru601bxfg6w 1230637 1230636 2026-05-24T22:49:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Taal */ - typfl 1230637 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malmedy | ôfbylding = Vue de Malmedy en mai 2012.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Malmedy.svg | wapen = Blason commune be Malmedy.svg | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Luik (provinsje)|Luik]] | bestjoerlike ienheid 2 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Verviers (arrondissemint)|Verviers]] | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = [[Malmedy (dielgemeente)|Malmedy]], [[Bévercé]], [[Bellevaux-Ligneuville]] | ynwennertal = 12.991 <small>(2025)</small> | oerflak = 100,37 km² | befolkingstichtens = 129,44 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 345 m | stifting = 648 (om de abdij hinne) | ferkearsieren = | postkoade = 4960 | netnûmer = 080 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.malmedy.be www.malmedy.be] | mapname = Belgje-reliëf | lat_deg = 50 | lat_min = 25 | lat_sec = 42 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malmedy yn Belgje }} '''Malmedy''' ([[Waalsk]]: Måmdey, [[Dútsk]]: ferâldere: Malmünd) is in stêd yn 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Luik (provinsje)|Luik]]. De stêd leit op it plak dêr't de [[Warchenne]] útmûnet yn 'e [[Warche]]. Malmedy hat goed 12.000 ynwenners. == Toponimy == De namme Malmedy is nei alle gedachten fan Gallo-Romeinske oarsprong. De âldste fermelding fan 'e abdij fan Malmedy stamt út it jier 670 as ''monasterio Malmundario''. Lettere farianten wiene: Malmedie (1287), Malmundier (1288), Malmonder (1367), Melmender (1388), Malmeder (1451). Sûnt dy tiid waard it plak yn it lokale dialekt Malmder neamd, wat úteinlik feroare yn Måmdey. De autoriteiten brûkten de namme Malmedy, lykas yn Stavelot-Malmedy. Under ynfloed fan it Dútske nasjonalisme waard it plak nei de Prusyske anneksaasje yn 1815 omdoopt ta Malmünd (ek wol Malmünde). Fan 'e weromstuint begûnen se yn it Frânske taalgebiet Malmédy (mei in [[skerpteken]]) te skriuwen. Beide aksinten binne karakteristyk foar de respektivelike talen en holden in dúdlike oanspraak op 'e identiteit fan it plak yn, ek al wiene it gjin histoaryske nammen. Yn 1988 waard de offisjele namme wer sûnder skerpteken fêststeld: Malmedy. == Skiednis == Malmedy ûntstie om de abdij hinne dy't yn 648 stifte waard troch [[Remaklus]]. Kening Sigebert III van [[Austraasje]] skonk dêrfoar boskgrûnen út de keninklike domeinen en ek syn hofmeier Grimoald stipe de abdij. Dy trije persoanen sieten yn 'e selde tiid ek efter de stifting fan 'e twillingabdij yn [[Stavelot]]. It Abdijfoarstedom Stavelot-Malmedy waard in steat yn it [[Hillige Roomske Ryk]]. Oars as Stavelot hearde Malmedy by it [[Karfoarstedom Keulen]]. It lei tichtby de Germaansk-Romaanske taalgrins, mar hat nei alle gedachten altiten in Romaansktalige mearderheid hân. === Prusysk bestjoer en ferdútsing === [[Ofbyld:Vûe de la ville de malmendÿ, à trois Lieues de Spa païs de Stave Lot.jpg|thumb|left|Malmedy healwei de 18e iuw.]] Nei de Frânske anneksaasje fan 'e [[Súdlike Nederlannen]] yn 1795 hearde Malmedy by it departemint Ourthe. It [[Kongres fan Wenen]] wiisde de Eastkantons yn 1815 lykwols ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. De stêd waard doe ûnderdiel fan it distrikt Malmedy yn 'e [[Rynprovinsje]]. Wylst kening [[Freark Willem IV fan Prusen]] noch ferklearre grutsk te wêzen dat in Frânsktalich lantsje ta syn ryk hearde, kaam it letter ta in anty-katolike [[Kulturkampf]]. Yn 1876 waard it Dútsk de iennichste offisjele taal. It krewearjen om Malmedy te ferdútskjen bestie ûnder oare troch de ynfiering fan Dútskstalich ûnderwiis en de nammeferoaring nei Malmünd. It ferset tsjin 'e ferdútsking waard laat troch Nicolas Pietkin, in pastoar út Malmedy dy't temûk yn it Frânsk en it Waalsk preke. === De Wrâldoarloggen === By de [[Ferdrach fan Versailles|Konferinsje fan Versailles]] tsjinne Malmedy – dat doe seistûzen ynwenners hie en libbe fan papiermûnen en learloaierijen – in fersyk yn om by Belgje foege te wurden. Dat inisjatyf kaam fan Henri Bragard en krige de stipe fan 10 fan 'e 16 gemeenteriedsleden. Nei't it Ferdrach fan Versailles Eupen-Malmedy oan Belgje tawiisde, waard in oergongsbestjoer ynsteld (it Regear-Baltia). Dat bestjoer organisearre in stjoerd referindum om de oansluting te befêstigjen. Yn 'e skoallen ferfong it Frânsk it Dútsk as ûnderwiistaal. Dochs wie der ek yn it foaral Waalske Malmedy in Dútsksinnich kamp dat tsjin de oansluting wie, stimulearre troch de anty-Versailles-retoryk fan [[Adolf Hitler]]. De Heimatbund wie dêr aktyf en yn 1935 stifte Josef Dehottay út Malmedy it [[Nasjonaalsosjalisme|nasionaalsosjalistyske]] Heimattreue Front. [[Ofbyld:Malmundarium Malmedy 1945.jpg|thumb|left|Malmedy yn 1945.]] Doe't Malmedy oan it begjin fan 'e Dúytske ynvaazje fan Belgje yn 1940 troch de Dútske troepen ynnommen waard, ferwolkommen in soad ynwenners de Dútsers. De sosjalistyske boargemaster Joseph Werson waard yn july deportearre en stoar yn it [[konsintraasjekamp]] [[Oranienburg (konsintraasjekamp)|Oranienburg]]. Al earder, op 23 maaie, wiene de eastlike kantons by it [[Tredde Ryk]] ynlive en krigen de ynwenners de Dútske nasjonaliteit, mei as gefolch dat de manlju fan Malmedy tsjinstplichtich waarden yn 'e [[Wehrmacht]]. It Place Albert I waard omdoopt ta it Adolf-Hitler-Platz en wie regelmjittich it dekôr foar nazy-parades. De stêd waard yn septimber 1944 befrijd, mar it swierste oarlochsgeweld moast doe noch komme. By it [[Ardinnenoffinsyf]] deaden Dútske [[Schutzstaffel|SS'ers]] op 17 desimber 1944 tsientallen Amerikaanske kriigsfinzenen. Op 21 desimber 1944 fûn de [[Slach om Malmedy]] plak; de Panzerbrigade 150 fan Otto Skorzeny besocht de stêd wer yn te nimmen, mar de Amerikanen sloegen de oanfal ôf. Tusken 23 en 25 desimber 1944 bombardearren de Amerikanen Malmedy. De bombardeminten feroarsaken 202 deaden ûnder de ynwenners en mear as hûndert deade Amerikaanske militêren. It stedssintrum lei yn pún en de helte fan 'e 1.600 huzen wie ûnbewenber woarn. == Taal == Neffens de offisjele taaltelling yn Malmedy soe it oandiel Dútskstaligen tusken 1920 en 1947 tebekgien wêze fan 21% nei 9,7%. By it fêstlizzen fan 'e taalgrins tusken 1961-1963 waard bepaald dat Malmedy ta it Frânske taalgebiet heart, mar fasiliteiten leveret foar Dútskstaligen. De gemeente wurdt rekkene ta de [[Eastkantons]], mar heart net by de [[Dútsktalige Mienskip]] (dêr't de taal yn it offisjele ferkear Dútsk is). Wol is yn Malmedy de 'Sintrale tsjinst foar Dútske oersetting' fan 'e FOD Ynlânske Saken fêstige. == Kearnen == === Dielgemeenten === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! # !! Namme !! Oerflak/km² !! Ynwenners (2025)!! Ynwenners/km² !! NIS-koade |- | 1 || align="left" | Malmedy || 6,44 || 6.532 || 1.015 || 63049A |- | 2 || align="left" | [[Bévercé]] || 66,87 || 4.599 || 69 || 63049B |- | 3 || align="left" | [[Bellevaux-Ligneuville]] || 27,06 || 1.859 || 69 || 63049C |} === Oare kearnen === [[Ofbyld:Sint-Albinuskerk (Bellevaux) 7-10-2025 11-03-21.jpg|thumb|Sint-Albinustsjerke (Bellevaux)]] [[Ofbyld:Bévercé, la chapelle Saint-Antoine foto6 2017-03-12 10.44.jpg|thumb|Bévercé, Sint-Antoniuskapel.]] Op it grûngebiet fan dizze trije dielgemeenten lizze mear as 30 doarpen en buorskippen. {| | valign=top width=250 | ==== Malmedy ==== *''Malmedy'' ==== Bellevaux-Ligneuville ==== *[[Bellevaux (Luik)|Bellevaux]] *[[Chevofosse]] *[[Lamonriville]] *[[Lasnenville]] *[[Ligneuville]] *[[Mé]] *[[Planche]] *[[Pont (Belgje)|Pont]] *[[Reculémont]] *[[Ronxhy]] *[[Warche (plak)|Warche]] | valign=top width=250 | ==== Bévercé ==== *[[Arimont]] *[[Baugnez]] *[[Bellevue (Malmedy)|Bellevue]] *[[Bernister]] *''Bévercé'' *[[Boussire]] *[[Burnenville]] *[[Chôdes]] *[[Cligneval]] *[[Difflot]] *[[Falize]] *[[Floriheid]] *[[G'doumont]] *[[Géromont (Malmedy)|Géromont]] *[[Gohimont]] *[[Hédomont]] *[[Longfaye]] *[[Macampagne]] *[[Meiz]] *[[Mont (Malmedy)|Mont]] *[[Otaimont]] *[[Préaix]] *[[Winbomont]] *[[Xhoffraix]] *[[Xhurdebise]] |} == Demografyske ûntwikkeling == Befolkingsûntwikkeling foar de fúzje: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de âlde gemeente Malmedy (1930–1976)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1976''' |- ! Ynwennertal | 5.321 || 5.391 || 6.355 || 6.464 || 6.276 |- ! Groei | — || +1,3% || +17,9% || +1,7% || -2,9% |} <small>''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1970 = folkstellingen, 1976 = ynwennertal op 31 desimber.''</small> Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente Malmedy (1930–2025)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1981''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2020''' || '''2025''' |- ! Ynwennertal | 8.052 || 8.212 || 9.262 || 9.777 || 10.036 || 10.275 || 11.144 || 12.161 || 12.797 || 12.991 |- ! Groei | — || +2,0% || +12,8% || +5,6% || +2,6% || | +2,4% || +8,5% || +9,1% || +5,2% || +1,5% |} <small<''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1981 = folkstellingen; 1990 en letter = ynwennertal op 1 jannewaris. De histoaryske gegevens hawwe betrekking op 'e hjoeddeiske gemeente, ynklusyf dielgemeenten.''</small> == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Malmedy (B), Malmundarium -- 2021 -- 111710.jpg|thumb|left|Malmundarium.]] * De [[Katedraal fan Malmedy]] * De [[Abdij fan Malmedy]] * De Opstanningskapel (Chapelle de la Résurrection) - in klassisistysk bouwurk út 1755-1757. * De Kapel Us-Leaffrou-fan-de-Siken (Chapelle Notre-Dame des Malades) - werboud yn 1554. Oan 'e ein fan in epidemy waard yn 1741 der in Marijebyld set. Sûnt dy tiid is de kapel it plak fan in [[beafeart]]. De kapel waard restaurearre yn 1908 en 2001. * De Klûzerij fan Sint-Antonius * It Malmundarium, in museum yn 'e abdij dat oer it ferline en de kultuer fan 'e stêd ynformearret. == Gea == Malmedy leit yn 'e delling fan 'e Warche. Wat súdwestlik fan 'e beboude kom is de Rocher de Falize, in oerhingjende rots fan wêr't in moai útsicht oer de delling fan 'e Warche bean wurdt. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Malmedy]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malmedy}} }} [[Kategory:Malmedy| ]] [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]] 800032oqvhdacg2hr6iql8lmyvk6yho 1230638 1230637 2026-05-24T22:52:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Dêr kin ik de namme Malmedy fan en ik miende dat de gemeente dus ta de Dútsktalige Mienskip hearde, mar blykber wie dat mis. 1230638 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malmedy | ôfbylding = Vue de Malmedy en mai 2012.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Malmedy.svg | wapen = Blason commune be Malmedy.svg | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Luik (provinsje)|Luik]] | bestjoerlike ienheid 2 = Arrondissemint | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Verviers (arrondissemint)|Verviers]] | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = [[Malmedy (dielgemeente)|Malmedy]], [[Bévercé]], [[Bellevaux-Ligneuville]] | ynwennertal = 12.991 <small>(2025)</small> | oerflak = 100,37 km² | befolkingstichtens = 129,44 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 345 m | stifting = 648 (om de abdij hinne) | ferkearsieren = | postkoade = 4960 | netnûmer = 080 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.malmedy.be www.malmedy.be] | mapname = Belgje-reliëf | lat_deg = 50 | lat_min = 25 | lat_sec = 42 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malmedy yn Belgje }} '''Malmedy''' ([[Waalsk]]: Måmdey, [[Dútsk]]: ferâldere: Malmünd) is in stêd yn 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Luik (provinsje)|Luik]]. De stêd leit op it plak dêr't de [[Warchenne]] útmûnet yn 'e [[Warche]]. Malmedy hat goed 12.000 ynwenners. Fan âlds eart Malmedy ta it wengebiet fan 'e [[Dútsktalige minderheid yn Belgje]], mar it makket gjin ûnderdiel út fan 'e bestjoerlike [[Dútsktalige Mienskip]]. == Toponimy == De namme Malmedy is nei alle gedachten fan Gallo-Romeinske oarsprong. De âldste fermelding fan 'e abdij fan Malmedy stamt út it jier 670 as ''monasterio Malmundario''. Lettere farianten wiene: Malmedie (1287), Malmundier (1288), Malmonder (1367), Melmender (1388), Malmeder (1451). Sûnt dy tiid waard it plak yn it lokale dialekt Malmder neamd, wat úteinlik feroare yn Måmdey. De autoriteiten brûkten de namme Malmedy, lykas yn Stavelot-Malmedy. Under ynfloed fan it Dútske nasjonalisme waard it plak nei de Prusyske anneksaasje yn 1815 omdoopt ta Malmünd (ek wol Malmünde). Fan 'e weromstuint begûnen se yn it Frânske taalgebiet Malmédy (mei in [[skerpteken]]) te skriuwen. Beide aksinten binne karakteristyk foar de respektivelike talen en holden in dúdlike oanspraak op 'e identiteit fan it plak yn, ek al wiene it gjin histoaryske nammen. Yn 1988 waard de offisjele namme wer sûnder skerpteken fêststeld: Malmedy. == Skiednis == Malmedy ûntstie om de abdij hinne dy't yn 648 stifte waard troch [[Remaklus]]. Kening Sigebert III van [[Austraasje]] skonk dêrfoar boskgrûnen út de keninklike domeinen en ek syn hofmeier Grimoald stipe de abdij. Dy trije persoanen sieten yn 'e selde tiid ek efter de stifting fan 'e twillingabdij yn [[Stavelot]]. It Abdijfoarstedom Stavelot-Malmedy waard in steat yn it [[Hillige Roomske Ryk]]. Oars as Stavelot hearde Malmedy by it [[Karfoarstedom Keulen]]. It lei tichtby de Germaansk-Romaanske taalgrins, mar hat nei alle gedachten altiten in Romaansktalige mearderheid hân. === Prusysk bestjoer en ferdútsing === [[Ofbyld:Vûe de la ville de malmendÿ, à trois Lieues de Spa païs de Stave Lot.jpg|thumb|left|Malmedy healwei de 18e iuw.]] Nei de Frânske anneksaasje fan 'e [[Súdlike Nederlannen]] yn 1795 hearde Malmedy by it departemint Ourthe. It [[Kongres fan Wenen]] wiisde de Eastkantons yn 1815 lykwols ta oan it [[Keninkryk Prusen]]. De stêd waard doe ûnderdiel fan it distrikt Malmedy yn 'e [[Rynprovinsje]]. Wylst kening [[Freark Willem IV fan Prusen]] noch ferklearre grutsk te wêzen dat in Frânsktalich lantsje ta syn ryk hearde, kaam it letter ta in anty-katolike [[Kulturkampf]]. Yn 1876 waard it Dútsk de iennichste offisjele taal. It krewearjen om Malmedy te ferdútskjen bestie ûnder oare troch de ynfiering fan Dútskstalich ûnderwiis en de nammeferoaring nei Malmünd. It ferset tsjin 'e ferdútsking waard laat troch Nicolas Pietkin, in pastoar út Malmedy dy't temûk yn it Frânsk en it Waalsk preke. === De Wrâldoarloggen === By de [[Ferdrach fan Versailles|Konferinsje fan Versailles]] tsjinne Malmedy – dat doe seistûzen ynwenners hie en libbe fan papiermûnen en learloaierijen – in fersyk yn om by Belgje foege te wurden. Dat inisjatyf kaam fan Henri Bragard en krige de stipe fan 10 fan 'e 16 gemeenteriedsleden. Nei't it Ferdrach fan Versailles Eupen-Malmedy oan Belgje tawiisde, waard in oergongsbestjoer ynsteld (it Regear-Baltia). Dat bestjoer organisearre in stjoerd referindum om de oansluting te befêstigjen. Yn 'e skoallen ferfong it Frânsk it Dútsk as ûnderwiistaal. Dochs wie der ek yn it foaral Waalske Malmedy in Dútsksinnich kamp dat tsjin de oansluting wie, stimulearre troch de anty-Versailles-retoryk fan [[Adolf Hitler]]. De Heimatbund wie dêr aktyf en yn 1935 stifte Josef Dehottay út Malmedy it [[Nasjonaalsosjalisme|nasionaalsosjalistyske]] Heimattreue Front. [[Ofbyld:Malmundarium Malmedy 1945.jpg|thumb|left|Malmedy yn 1945.]] Doe't Malmedy oan it begjin fan 'e Dúytske ynvaazje fan Belgje yn 1940 troch de Dútske troepen ynnommen waard, ferwolkommen in soad ynwenners de Dútsers. De sosjalistyske boargemaster Joseph Werson waard yn july deportearre en stoar yn it [[konsintraasjekamp]] [[Oranienburg (konsintraasjekamp)|Oranienburg]]. Al earder, op 23 maaie, wiene de eastlike kantons by it [[Tredde Ryk]] ynlive en krigen de ynwenners de Dútske nasjonaliteit, mei as gefolch dat de manlju fan Malmedy tsjinstplichtich waarden yn 'e [[Wehrmacht]]. It Place Albert I waard omdoopt ta it Adolf-Hitler-Platz en wie regelmjittich it dekôr foar nazy-parades. De stêd waard yn septimber 1944 befrijd, mar it swierste oarlochsgeweld moast doe noch komme. By it [[Ardinnenoffinsyf]] deaden Dútske [[Schutzstaffel|SS'ers]] op 17 desimber 1944 tsientallen Amerikaanske kriigsfinzenen. Op 21 desimber 1944 fûn de [[Slach om Malmedy]] plak; de Panzerbrigade 150 fan Otto Skorzeny besocht de stêd wer yn te nimmen, mar de Amerikanen sloegen de oanfal ôf. Tusken 23 en 25 desimber 1944 bombardearren de Amerikanen Malmedy. De bombardeminten feroarsaken 202 deaden ûnder de ynwenners en mear as hûndert deade Amerikaanske militêren. It stedssintrum lei yn pún en de helte fan 'e 1.600 huzen wie ûnbewenber woarn. == Taal == Neffens de offisjele taaltelling yn Malmedy soe it oandiel Dútskstaligen tusken 1920 en 1947 tebekgien wêze fan 21% nei 9,7%. By it fêstlizzen fan 'e taalgrins tusken 1961-1963 waard bepaald dat Malmedy ta it Frânske taalgebiet heart, mar fasiliteiten leveret foar Dútskstaligen. De gemeente wurdt rekkene ta de [[Eastkantons]], mar heart net by de [[Dútsktalige Mienskip]] (dêr't de taal yn it offisjele ferkear Dútsk is). Wol is yn Malmedy de 'Sintrale tsjinst foar Dútske oersetting' fan 'e FOD Ynlânske Saken fêstige. == Kearnen == === Dielgemeenten === {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! # !! Namme !! Oerflak/km² !! Ynwenners (2025)!! Ynwenners/km² !! NIS-koade |- | 1 || align="left" | Malmedy || 6,44 || 6.532 || 1.015 || 63049A |- | 2 || align="left" | [[Bévercé]] || 66,87 || 4.599 || 69 || 63049B |- | 3 || align="left" | [[Bellevaux-Ligneuville]] || 27,06 || 1.859 || 69 || 63049C |} === Oare kearnen === [[Ofbyld:Sint-Albinuskerk (Bellevaux) 7-10-2025 11-03-21.jpg|thumb|Sint-Albinustsjerke (Bellevaux)]] [[Ofbyld:Bévercé, la chapelle Saint-Antoine foto6 2017-03-12 10.44.jpg|thumb|Bévercé, Sint-Antoniuskapel.]] Op it grûngebiet fan dizze trije dielgemeenten lizze mear as 30 doarpen en buorskippen. {| | valign=top width=250 | ==== Malmedy ==== *''Malmedy'' ==== Bellevaux-Ligneuville ==== *[[Bellevaux (Luik)|Bellevaux]] *[[Chevofosse]] *[[Lamonriville]] *[[Lasnenville]] *[[Ligneuville]] *[[Mé]] *[[Planche]] *[[Pont (Belgje)|Pont]] *[[Reculémont]] *[[Ronxhy]] *[[Warche (plak)|Warche]] | valign=top width=250 | ==== Bévercé ==== *[[Arimont]] *[[Baugnez]] *[[Bellevue (Malmedy)|Bellevue]] *[[Bernister]] *''Bévercé'' *[[Boussire]] *[[Burnenville]] *[[Chôdes]] *[[Cligneval]] *[[Difflot]] *[[Falize]] *[[Floriheid]] *[[G'doumont]] *[[Géromont (Malmedy)|Géromont]] *[[Gohimont]] *[[Hédomont]] *[[Longfaye]] *[[Macampagne]] *[[Meiz]] *[[Mont (Malmedy)|Mont]] *[[Otaimont]] *[[Préaix]] *[[Winbomont]] *[[Xhoffraix]] *[[Xhurdebise]] |} == Demografyske ûntwikkeling == Befolkingsûntwikkeling foar de fúzje: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de âlde gemeente Malmedy (1930–1976)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1976''' |- ! Ynwennertal | 5.321 || 5.391 || 6.355 || 6.464 || 6.276 |- ! Groei | — || +1,3% || +17,9% || +1,7% || -2,9% |} <small>''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1970 = folkstellingen, 1976 = ynwennertal op 31 desimber.''</small> Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente: {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan de fúzjegemeente Malmedy (1930–2025)* ! Jier | '''1930''' || '''1947''' || '''1961''' || '''1970''' || '''1981''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2020''' || '''2025''' |- ! Ynwennertal | 8.052 || 8.212 || 9.262 || 9.777 || 10.036 || 10.275 || 11.144 || 12.161 || 12.797 || 12.991 |- ! Groei | — || +2,0% || +12,8% || +5,6% || +2,6% || | +2,4% || +8,5% || +9,1% || +5,2% || +1,5% |} <small<''Boarnen: NIS; Opmerking: 1930 oant en mei 1981 = folkstellingen; 1990 en letter = ynwennertal op 1 jannewaris. De histoaryske gegevens hawwe betrekking op 'e hjoeddeiske gemeente, ynklusyf dielgemeenten.''</small> == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Malmedy (B), Malmundarium -- 2021 -- 111710.jpg|thumb|left|Malmundarium.]] * De [[Katedraal fan Malmedy]] * De [[Abdij fan Malmedy]] * De Opstanningskapel (Chapelle de la Résurrection) - in klassisistysk bouwurk út 1755-1757. * De Kapel Us-Leaffrou-fan-de-Siken (Chapelle Notre-Dame des Malades) - werboud yn 1554. Oan 'e ein fan in epidemy waard yn 1741 der in Marijebyld set. Sûnt dy tiid is de kapel it plak fan in [[beafeart]]. De kapel waard restaurearre yn 1908 en 2001. * De Klûzerij fan Sint-Antonius * It Malmundarium, in museum yn 'e abdij dat oer it ferline en de kultuer fan 'e stêd ynformearret. == Gea == Malmedy leit yn 'e delling fan 'e Warche. Wat súdwestlik fan 'e beboude kom is de Rocher de Falize, in oerhingjende rots fan wêr't in moai útsicht oer de delling fan 'e Warche bean wurdt. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Malmedy]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malmedy}} }} [[Kategory:Malmedy| ]] [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]] szaaxyp9uzu23aamzhwylke8hzxg6kk Kategory:Malmedy 14 192035 1230605 2026-05-24T13:29:35Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Malmedy}} [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]]" 1230605 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Malmedy}} [[Kategory:Plak yn Luik (provinsje)]] [[Kategory:Gemeente yn Luik (provinsje)]] 68vayw5cm4x475i8egg813uz2z3u993 Katedraal fan Malmedy 0 192036 1230608 2026-05-24T15:36:23Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks katedraal | namme = Katedraal fan Malmedy<br/><small>''Cathédrale Saints-Pierre-Paul-et-Quirin''</small> | ôfbylding = Cathédrale de Malmedy 004.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = gewest | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Walloanje]] | bestjoerlike ienheid 2 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 2 =..." 1230608 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks katedraal | namme = Katedraal fan Malmedy<br/><small>''Cathédrale Saints-Pierre-Paul-et-Quirin''</small> | ôfbylding = Cathédrale de Malmedy 004.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{BE}} | bestjoerlike ienheid 1 = gewest | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Walloanje]] | bestjoerlike ienheid 2 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Luik (provinsje)|Luik]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3 = | plak = [[Malmedy]] | adres = Place Albert I | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-katolisisme|Roomsk-Katolyk]] | bisdom = [[Bisdom Luik|Luik]] | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Mechelen-Brussel|Mechelen-Brussel]] | patroanhillige = [[Petrus (apostel)|Petrus]], [[Paulus (apostel)|Paulus]] en [[Kwirinus fan Neuss|Sint-Kwirinus]] | wijd oan = | status = Katedraal | arsjitekt = Charles-Antoine Galhausen | yngenieur = | boujier = [[1776]] (hjoeddeisk gebou) | sloopjier = | boustyl = [[Klassisisme]] | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = Belgje | mapwidth = | lat_deg = 50 | lat_min = 25 | lat_sec = 42 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan 'e katedraal yn Belgje }} De '''Katedraal fan 'e Hillige Petrus, Paulus en Kwirinus''' (Frânsk: ''Cathédrale Saints-Pierre-Paul-et-Quirin'') is in [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] [[tsjerkgebou]] yn 'e [[Belgje|Belgyske]] stêd [[Malmedy]]. De tsjerke, dy't oarspronklik as abdijtsjerke boud waard, falt op troch de ienfâldige en homogene boustyl, mar hat in heechweardich ynterieur. Yn 'e jierren 1920 krige it gebou offisjeel de status fan in [[katedraal]]. == Skiednis == De oarspronklike abdijtsjerke fan Malmedy waard tsjin 'e ein fan 'e 10e iuw boud. Dit symboalyske gebou waard lykwols yn 1689 folslein troch de troepen fan 'e Frânske kening [[Loadewyk XIV fan Frankryk|Loadewyk XIV]] ferneatige. [[Ofbyld:Malmedy Cathedral Interior 03.jpg|thumb|left|Ynterieur.]] In iuw letter, yn 1776, waard de hjoeddeiske tsjerke werbouwd neffens de tekeningen fan 'e Luikske arsjitekt Charles-Antoine Galhausen. Nei de [[Frânske Revolúsje]] ferlear it gebou syn oarspronklike kleasterfunksje. It waard dêrnei earst as [[parochytsjerke]] en letter sels as timmerwurkplak brûkt, oant it yn 1818 offisjeel oan 'e stêd Malmedy ferkocht waard. Doe't it gebou yn 'e jierren 1920 de status fan katedraal krige, waard it de sit fan it doedestiidske bisdom Eupen-Malmedy. == Interieur == Sowel yn as bûten it gebou hearsket in grutte arsjitektonyske homogeniteit. De tsjerkeromte is rom opset en tige ljocht. In grut part fan it barokke en klassisistyske stúkwurk yn 'e tsjerke is it wurk fan de bekende Luikske ornamintskilder en stúkadoar François-Joseph Duckers. Hy makke ûnder oaren ek de bas-reliëfs dy't de koepel fersierje en de foarstelling fan Marije-Himelfeart op 'e bekroaning fan it koer. === Tsjerkeskatten en ynventaris === De katedraal herberget in tal bysûndere keunstskatten en histoaryske ynvintarisstikken dy't it besjen wurdich binne: * De houten [[preekstoel]] (1779) is in ryk útfike ikehouten preekstoel yn 'e Loadewyk XIV-styl. * De fjouwer [[Bychtstoel|bychtstuollen]] yn it skip fan 'e tsjerke stamme út it jier 1770. * It [[heechalter]] is in grut moarmeren heechalter yn it koer en datearret út 1877. * It alter fan 'e Hillige Jongfaam Marije is in moarmeren sydalter út 1773. * De Kwirinus-skryn yn 'e tsjerke stiet de [[skryn]] fan 'e hillige Kwirinus tegearre mei in beskildere houten kiste út 1698. Ek besit de tsjerke sulveren relikwybústes fan 'e hillige [[Gereon fan Keulen|Gereon]] en syn begelieder. === Glês-yn-leadramen === De hjoeddeiske glês-yn-leadramen binne it wurk fan F. Cricks en datearje út it jier 1951. Yn it koer binne ferskillende medaillons yn it glês ferwurke dy't de hilligen Petrus, Paulus, Kwirinus, Remaklus, Gereon en Helena ôfbyldzje. == Oargel == [[Ofbyld:Malmedy Cathedral Interior 09.jpg|thumb|left|Oargel.]] It oargel (1780-1783) is ien fan 'e grutte pronkstikken fan 'e katedraal en boud troch Mathieu Graindorge út Luik. == Oare kapellen yn Malmedy == Njonken de katedraal steane yn de stêd noch twa histoaryske kapellen dy't it neamen wurdich binne: * De Opstanningskapel (''Chapelle de la Résurrection''): In karakteristyk klassisistysk bouwurk dat opfierd waard yn 'e jierren 1755-1757. * De Kapel fan Us-Leaffrou-fan-de-Siken (''Chapelle Notre-Dame des Malades''): Dizze kapel waard werbouwd yn 1554. Yn 1741, krekt op it stuit dat der in swiere epidemy yn 'e stêd einige, waard der in Marijebyld yn 'e kapel set. Sûnt dy tiid is de kapel in bekend beafeartsplak wurden. It gebou waard yn 1908 en 2001 yngreven restaurearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.ostbelgien.eu/nl/fiche/virtualtour/kathedraal-hh-petrus-paulus-en-quirinus De katedraal op 'e side fan Ostbelgien]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Cathédrale Saint-Pierre-Saint-Paul-et-Saint-Quirin (Malmedy)|Katedraal fan Malmedy}} }} {{KatedralenBelgje}} {{DEFAULTSORT:Malmedy, Katedraal}} [[Kategory:Malmedy]] [[Kategory:Katedraal yn Belgje]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Luik]] [[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Belgje]] [[Kategory:Bouwurk út 1776]] r7ue8ozefhfn3farkn3uts55c4ejgkf Sint-Petrus en Pauluskatedraal (Malmedy) 0 192037 1230611 2026-05-24T15:46:10Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Katedraal fan Malmedy]] 1230611 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Katedraal fan Malmedy]] 2ucoeihbddtqwxf5s4r2k9fei663j14 Quirinus fan Neuss 0 192038 1230618 2026-05-24T20:55:19Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Wurk}} {{Ynfoboks hillige | ôfbylding = Schlosskirche (Schleiden) 145.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Quirinus fan Neuss | bertenamme = Quirinus | nasjonaliteit = Romeinske Ryk | bertedatum = | berteplak = | stjerdatum = 2e iuw | stjerplak = [[Rome]] | etnisiteit =..." 1230618 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks hillige | ôfbylding = Schlosskirche (Schleiden) 145.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Quirinus fan Neuss | bertenamme = Quirinus | nasjonaliteit = Romeinske Ryk | bertedatum = | berteplak = | stjerdatum = 2e iuw | stjerplak = [[Rome]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop = Romeinsk militêr (tribún) | kleasteroarder = | funksjes = | titels = | prizen = | sillich ferklearre = | hillich ferklearre = Tradisjoneel | fereare troch = Roomsk-Katolike Tsjerke | hjeldei = [[30 april]] <small>(Translatio)</small> | hillichdom = [[Quirinusmûnster (Neuss)]] (sûnt 2009 ''[[Basilica minor]]'') | attributen = Romeinsk harnas, miter, lâns, flagge, skyld mei njoggen bollen, martelaarspalm | patroan fan = Stêd Neuss; hynders, fee en ridders | tradysje = wurdt oanroppen by krupsjes oan skonken en fuotten, jicht, lammen, swolms, útslach, pest, pine yn 't ear, krop, fistels, bonkerot, pokken en hynstekrupskjes | wichtichste wurken = | webside = }} '''Quirinus fan Neuss''' wie neffens de kristlike tradysje in Romeinske tribún en in kristlike [[martelder]] út de [[2e iuw]], dy't ûnder keizer [[Hadrianus]] (117–138) [[Unthalzing|ûnthalze]] waard. Syn nammedei wurdt yn [[Neuss]] en it [[aartsbisdom Keulen]] fierd op [[30 april]]. == Leginde == Om it libben fan Quirinus binne in soad legindes ûntstean, mar der binne gjin fêste histoaryske boarnen oer him. Neffens syn ''Passio'' (it marteldersferhaal), dy't yn de [[6e iuw|6e]] of [[7e iuw]] skreaun waard, wie er as Romeinsk tribún de finzenisbewekker fan 'e hillige paus [[Aleksander I]] en bekearde er him tegearre mei syn dochter Balbina ta it [[kristendom]]. Om't er as kristen ferfolge waard ûnder keizer Hadrianus, waard er ûnthalze en begroeven yn 'e katakomben fan Praetextatus oan 'e [[Via Appia]] yn [[Rome]]. Neffens in lokale leginde dy't pas yn 'e [[15e iuw|15e]] of [[16e iuw]] ûntstie, skonk paus [[Leo IX]] yn it jier [[1050]] de [[Relikwy|reliken]] fan Quirinus oan syn sabeare suster Gepa, dy't abdis wie fan it jufferstift (kleaster foar aadlike dames) yn [[Neuss]]. Ta eare fan 'e reliken, dy't yn in kostbere gouden [[skryn]] bewarre wurde, waard de Sint-Quirinustsjerke yn Neuss boud. Dochs is in feraring fan Quirinus en in Quirinusfeest op 30 april – de dei fan syn ''translatio'' (it oerbringen fan 'e reliken) – al fan foar dy tiid yn Neuss oan te wizen. Mooglik hie dy oarspronklik lykwols betrekking op [[Quirinus fan Siscia]]. == Ikonografy == Quirinus wurdt ôfbylde mei in martlerspalm en foaral sûnt de [[17e iuw]] as in Romeinsk offisier mei in helm, lâns, flagge en wapenskyld. As Quirinus fan Neuss draacht er faak in wapenskyld of in flagge mei njoggen kûgels. Dizze njoggen kûgels foarmje in folksetymologyske ferwizing fan 'e Romeinske namme fan Neuss (''Castrum Novaesium'') nei it [[Latyn]]ske telwurd ''novem'' (njoggen). Ofbylden fan in hillige Quirinus as biskop hawwe lykwols betrekking op oare hilligen mei deselde namme út de 3e of 4e iuw, nammentlik de biskoppen fan [[Rouen]] of fan [[Sisak]] yn [[Kroaasje]]. == Ferearing == [[Ofbyld:Quirinus Schrein.jpg|thumb|left|Skryn fan Sint-Quirinus.]] Sûnt de [[11e iuw]] is Quirinus de stêdspatroan fan Neuss. Syn feest is op 30 april en wurdt yn it aartsbisdom Keulen en yn Neuss (dêr as heechfeest) fierd ta oantinken fan 'e oerlevere dei fan 'e ''translatio''. As dy dei op in snein falt hat it feest foarrang, oars fynt de relikwyprossesje op 'e folgjende snein plak. De reliken wurde bewarre yn in kostbere skryn yn 'e spesjaal foar dat doel boude Quirinusmunster (boud yn 'e jierren 1209–1250) yn Neuss. In âldere skryn is as brûklien fan de munsterparochy te sjen yn it Clemens-Sels-Museum fan Neuss. De nijere skryn waard troch de ynwenners fan Neuss foar it Quirinus-jubileum yn it jier [[1900]] jûn en is in ûntwerp fan 'e [[Aken]]ske goudsmid Bernhard Witte en makke yn syn Akenske wurkplak August Witte GmbH. In pear hilligen, biskoppen, it sittende figuer en it reliëf mei sênes út it libben fan 'e hillige Quirinus wurde tawiisd oan syn broer August Witte (2). Syn ferearing fûn al rap syn wei oer hiel Europa. Njonken [[Hubertus fan Luik|Hubertus]], [[Kornelius (paus)|Kornelius]] en [[Antonius de Grutte|Antonius de Klûsner]] heart er by de saneamde [[Fjouwer hillige Maarskalken]]. Hy is fierders de patroan fan hynders, fee en ridders en wurdt oanroppen tsjin krupsjes oan 'e skonken of fuotten, jicht, lammens, swolms, útslach, pest, pine yn 't ear, krop (struma), fistels, bonkerot, pokken en hynstekwalen. Neuss waard dêrtroch yn 'e midsiuwen (njonken [[Keulen]] en [[Aken]]) ien fan 'e wichtichste [[beafeartsplak]]ken yn it [[Rynlân]]. Njonken it besjen fan 'e wûnderdiedige reliken besochten de minsken ek it wûnderdiedige wetter út 'e plasse fan 'e hillige te drinken. Oant hjoed-de-dei (fral om 30 april hinne) geane der minsken op beafeart nei de Quirinus-skryn nei de tsjerke, dy't sûnt [[2009]] in ''[[Basilica minor]]'' is. Yn it jier [[2008]] stifte pastoar Guido Assmann de tradysje fan 'e Quirinus-beafeartsoktaaf, dy't sûnt dy tiid mei de relikwyprossesje foarôfgiet oan it feest {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsktalige wikipedyside, sjoch foar boarnen: [[:de:Quirinus von Neuss]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Saint Quirinus of Neuss|Quirinus fan Neuss}} }} [[Kategory:Romeinsk hillige]] [[Kategory:Roomsk-katolyk hillige]] [[Kategory:Persoan berne yn de 2e iuw]] [[Kategory:Persoan stoarn yn de 2e iuw]] rt2lz838dn9sxfwdk2rpvkh2evbdix0 1230649 1230618 2026-05-25T06:16:46Z RomkeHoekstra 10582 Wurk ferwidere. 1230649 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks hillige | ôfbylding = Schlosskirche (Schleiden) 145.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Quirinus fan Neuss | bertenamme = Quirinus | nasjonaliteit = Romeinske Ryk | bertedatum = | berteplak = | stjerdatum = 2e iuw | stjerplak = [[Rome]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop = Romeinsk militêr (tribún) | kleasteroarder = | funksjes = | titels = | prizen = | sillich ferklearre = | hillich ferklearre = Tradisjoneel | fereare troch = Roomsk-Katolike Tsjerke | hjeldei = [[30 april]] <small>(Translatio)</small> | hillichdom = [[Quirinusmûnster (Neuss)]] (sûnt 2009 ''[[Basilica minor]]'') | attributen = Romeinsk harnas, miter, lâns, flagge, skyld mei njoggen bollen, martelaarspalm | patroan fan = Stêd Neuss; hynders, fee en ridders | tradysje = wurdt oanroppen by krupsjes oan skonken en fuotten, jicht, lammen, swolms, útslach, pest, pine yn 't ear, krop, fistels, bonkerot, pokken en hynstekrupskjes | wichtichste wurken = | webside = }} '''Quirinus fan Neuss''' wie neffens de kristlike tradysje in Romeinske tribún en in [[Kristendom|kristlike]] [[martelder]] út de [[2e iuw]], dy't ûnder keizer [[Hadrianus]] (117–138) [[Unthalzing|ûnthalze]] waard. Syn nammedei wurdt yn [[Neuss]] en it [[aartsbisdom Keulen]] fierd op [[30 april]]. == Leginde == Om it libben fan Quirinus binne in soad legindes ûntstean, mar der binne gjin fêste histoaryske boarnen oer him. Neffens syn ''Passio'' (it marteldersferhaal), dy't yn 'e [[6e iuw|6e]] of [[7e iuw]] skreaun waard, wie er as Romeinsk tribún de finzenisbewekker fan 'e hillige paus [[Aleksander I]] en bekearde er him tegearre mei syn dochter Balbina ta it [[kristendom]]. Om't er as kristen ferfolge waard ûnder keizer Hadrianus, waard er ûnthalze en begroeven yn 'e [[Katakombe fan Pretextatus|katakomben fan Praetextatus]] oan 'e [[Via Appia]] yn [[Rome]]. Neffens in lokale leginde dy't pas yn 'e [[15e iuw|15e]] of [[16e iuw]] ûntstie, skonk paus [[Leo IX]] yn it jier [[1050]] de [[Relikwy|reliken]] fan Quirinus oan syn suster Gepa, dy't abdis wie fan it jufferstift (kleaster foar aadlike dames) yn [[Neuss]]. Ta eare fan 'e reliken, dy't yn in kostbere gouden [[skryn]] bewarre wurde, waard de Sint-Quirinustsjerke yn Neuss boud. Dochs is in ferearing fan Quirinus en in Quirinusfeest op 30 april – de dei fan syn ''translatio'' (it oerbringen fan 'e reliken) – al fan foar dy tiid yn Neuss oan te wizen. Mooglik hie dy oarspronklik lykwols betrekking op [[Quirinus fan Siscia]]. == Ikonografy == Quirinus wurdt ôfbylde mei in martlerspalm en foaral sûnt de [[17e iuw]] as in Romeinsk offisier mei in helm, lâns, flagge en wapenskyld. As Quirinus fan Neuss draacht er faak in wapenskyld of in flagge mei njoggen bollen. Dizze njoggen bollen foarmje in folksetymologyske ferwizing fan 'e Romeinske namme fan Neuss (''Castrum Novaesium'') nei it [[Latyn]]ske telwurd ''novem'' (njoggen). Ofbylden fan in hillige Quirinus as biskop hawwe lykwols betrekking op oare hilligen mei deselde namme út de 3e of 4e iuw, nammentlik de biskoppen fan [[Rouen]] of fan [[Sisak]] yn [[Kroaasje]]. == Ferearing == [[Ofbyld:Quirinus Schrein.jpg|thumb|left|Skryn fan Sint-Quirinus.]] Sûnt de [[11e iuw]] is Quirinus de stêdspatroan fan Neuss. Syn feest is op 30 april en wurdt yn it aartsbisdom Keulen en yn Neuss (dêr as heechfeest) fierd ta oantinken fan 'e oerlevere dei fan 'e ''translatio''. As dy dei op in snein falt hat it feest foarrang, oars fynt de relikwyprossesje op 'e folgjende snein plak. De reliken wurde bewarre yn in kostbere skryn yn 'e spesjaal foar dat doel boude Quirinusmunster (boud yn 'e jierren 1209–1250) yn Neuss. In âldere skryn is as brûklien fan de munsterparochy te sjen yn it Clemens-Sels-Museum fan Neuss. De nijere skryn waard troch de ynwenners fan Neuss foar it Quirinus-jubileum yn it jier [[1900]] jûn en is in ûntwerp fan 'e [[Aken]]ske goudsmid Bernhard Witte en makke yn syn Akenske wurkplak August Witte GmbH. In pear hilligen, biskoppen, it sittende figuer en it reliëf mei sênes út it libben fan 'e hillige Quirinus wurde tawiisd oan syn broer August Witte (2). Syn ferearing fûn al rap syn wei oer hiel Europa. Njonken [[Hubertus fan Luik|Hubertus]], [[Kornelius (paus)|Kornelius]] en [[Antonius de Grutte|Antonius de Klûsner]] heart er by de saneamde [[Fjouwer hillige Maarskalken]]. Hy is fierders de patroan fan hynders, fee en ridders en wurdt oanroppen tsjin krupsjes oan 'e skonken of fuotten, jicht, lammens, swolms, útslach, pest, pine yn 't ear, krop (struma), fistels, bonkerot, pokken en hynstekwalen. Neuss waard dêrtroch yn 'e midsiuwen (njonken [[Keulen]] en [[Aken]]) ien fan 'e wichtichste [[beafeartsplak]]ken yn it [[Rynlân]]. Njonken it besjen fan 'e wûnderdiedige reliken besochten de minsken ek it wûnderdiedige wetter út 'e plasse fan 'e hillige te drinken. Oant hjoed-de-dei (fral om 30 april hinne) geane der minsken op beafeart nei de Quirinus-skryn nei de tsjerke, dy't sûnt [[2009]] in ''[[Basilica minor]]'' is. Yn it jier [[2008]] stifte pastoar Guido Assmann de tradysje fan 'e Quirinus-beafeartsoktaaf, dy't sûnt dy tiid mei de relikwyprossesje foarôfgiet oan it feest {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Dútsktalige wikipedyside, sjoch foar boarnen: [[:de:Quirinus von Neuss]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Saint Quirinus of Neuss|Quirinus fan Neuss}} }} [[Kategory:Romeinsk hillige]] [[Kategory:Roomsk-katolyk hillige]] [[Kategory:Persoan berne yn de 2e iuw]] [[Kategory:Persoan stoarn yn de 2e iuw]] 70dn8g4q1rcpbsr6qn82y2pbh6561ef Kwirinus fan Neuss 0 192039 1230619 2026-05-24T20:56:09Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Quirinus fan Neuss]] 1230619 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Quirinus fan Neuss]] appfyg0qgj7m6xjyjpb36padliukav6 Kategory:Paleis yn Frankryk 14 192040 1230627 2026-05-24T22:41:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1230627 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Paleis|Frankryk]] [[Kategory:Bouwurk yn Frankryk]] kmq77pjl1ekvym8jgp795pjfxhxiyca Kategory:Bouwurk yn Reims 14 192041 1230629 2026-05-24T22:43:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1230629 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Reims]] [[Kategory:Bouwurk yn Frankryk|Reims]] d6cy1y49bzhm2morjr70bjetjgd54xz Cassintúfearn 0 192042 1230634 2026-05-24T22:47:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Cassins túfearn]] 1230634 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cassins túfearn]] eiab0pys5n9rrne3pkqfre8c49jvzwh Cassintoefearn 0 192043 1230635 2026-05-24T22:47:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Cassins túfearn]] 1230635 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cassins túfearn]] eiab0pys5n9rrne3pkqfre8c49jvzwh Oer de putheak troud 0 192044 1230639 2026-05-24T23:07:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Trouwen oer de putheak]] 1230639 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Trouwen oer de putheak]] omwb2b1gm3rsqdhfmr8nq6131oxvg43 Wyatt Earp: Frontier Marshal 0 192045 1230640 2026-05-24T23:22:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1230640 wikitext text/x-wiki {{Literatuer | ôfbylding = Wyatt Earp Frontier Marshal book cover.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | titel = ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' | oarspr. titel = | auteur = [[Stuart N. Lake]] | taal = [[Ingelsk]] | foarm = [[non-fiksje]] | sjenre = [[biografy]] | skreaun = | 1e publikaasje = [[1931]], [[New York (stêd)|New York]] | 1e opfiering = | oarspr. útjouwer = [[Houghton Mifflin]] | rige = | foarich diel = | folgjend diel = | bondel = | prizen = | ISBN = 978-0 67 18 85 373 <br><small>(edysje 1995)</small> }} '''''Wyatt Earp: Frontier Marshal''''' is in ferneamde [[biografy]] fan [[Wyatt Earp]] ([[1848]]–[[1929]]), de bekende [[plysjeman]] en [[revolverman]] út it tiid fan it [[Wylde Westen]], skreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[publisist]] [[Stuart N. Lake]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut: "Wyatt Earp: [[Marshal (plysjeman)|Marshal]] oan 'e [[Amerikaanske frontier|Amerikaanske ''frontier'']]". It [[boek]] waard yn [[1931]] publisearre by de [[New York (stêd)|New&nbsp;Yorkske]] [[útjouwerij]] [[Houghton Mifflin]]. ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' fêstige de [[reputaasje]] fan Wyatt Earp as in krigele en ûnbefreesde hanthavener fan [[wet]] en [[iepenbiere oarder]] yn in tiid en op in plak dêr't gâns gebrek oan beide wie. It makke de namme fan Earp en de wichtichste konfrontaasje mei syn fijannen, de [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]], húsriem ûnder de Amerikaanske [[befolking]]. Dat naam sokke foarmen oan dat beide neitiid ûnderdiel waarden fan 'e Amerikaanske [[folkloare]]. Mar de biografy bliek letter foar in grut part út [[leagen]]s te bestean, sawol troch it wurk fan Lake, dy't it net sa nau naam mei de wierheid, as troch syn wichtichste boarne, Earp syn [[widdo]] [[Josephine Earp|Josephine]], dy't benammen har eigen reputaasje en dy fan har man behimmelje woe. Op ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' waarden trije [[film]]s en in [[tillefyzjesearje]] basearre. ==Untwikkeling fan it boek== Foar't er ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' skreau, lei [[Stuart N. Lake]] him al ta op it optekenjen fan ferhalen oer it [[Wylde Westen]]. Hy hie [[kunde]] oan [[Bat Masterson]], in oare bekende plysjeman út dy tiid en in [[freonskip|freon]] fan [[Wyatt Earp]], en Masterson rikkemandearre him oan om kontakt op te nimmen mei Earp as er nije ferhalen hearre woe. Dat, Lake sette nei Earp ta yn 'e hoop in [[artikel (publikaasje)|artikel]] foar in [[tydskrift]] oer de man skriuwe te kinnen. Earp wie doe yn 'e tachtich, en hy socht mei in beskate haast in [[biograaf]] om syn libbensferhaal op te tekenjen ear't er der sels net mear wie om dêroer te fertellen. It soe skoan kinne dat er ek in [[jild|finansjeel]] motyf hie om in [[biografy]] publisearje te wollen, mei't er yn syn lêste jierren net in protte ynkomsten hie. Hoewol't it úteinlike boek skreaun is as soe Earp it suver oan Lake diktearre hawwe, hie Lake mar acht kear in [[fraachpetear]] mei de âldman. Dêryn beskreau Earp syn libben mar yn 'e "grutste halen". Nei Earp syn [[ferstjerren]], yn [[1929]], bemuoide syn [[widdo]] [[Josephine Earp|Josephine]] har mei de biografy, dy't se brûke woe om in behimmele ferzje fan it libben fan har [[oarehelte|man]] silger en harsels yn omrin te bringen. (Josephine Earp hie earder ferskate kearen besocht in [[autobiografy]] publisearre te krijen, mar gjin [[útjouwer]] woe mei har yn see salang't se net folslein iepen kaart spile, wat se wegere te dwaan.) Foarbylden fan histoaryske eleminten dy't ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' net hellen, wiene dat Josephine op in stuit foar't se mei Earp yn 'e kunde kaam nei alle gedachten as [[prostituee]] wurke, en dat se yn [[Tombstone (Arizona)]] de [[mêtresse]] west hie fan [[sheriff]] [[Johnny Behan]], in rivaal fan Wyatt Earp, dy't se oan 'e dyk sette nei't se him mei in [[freonskip|kammeraatske]] fan harres [[seks|op bêd]] trappearre. Ek dat Earp sels earder [[oer de putheak troud]] west hie mei in (oare) prostituee, [[Mattie Blaylock]], moast ferburgen wurde, krekt as it feit dat Earp yn syn libben de eigner west hie fan ferskate [[bordeel|bordelen]] en teffens fan [[saloon]]s dêr't [[gokken|gokt]] waard. Lake hie it mier oan 'e bemuoienissen fan Josephine mei it boek dat er oan it skriuwen wie. Hy besocht har te freon te hâlden en dochs fierhinne syn eigen gong te gean. Mar doe't er har net yn alle saken har sin jaan woe, reizge se ôf nei [[Boston]] om syn útjouwer te bepraten en sjoch ôf fan 'e publikaasje fan 'e biografy, dy't neffens har folstie mei "planute leagens". Nettsjinsteande dat wie se net te goed om nei de publikaasje fan it boek de [[royalty]]s yn ûntfangst te nimmen dy't har neffens it [[kontrakt]], dat Earp foar syn dea mei Lake sletten hie, as syn widdo takamen. ==Publikaasje== Foarôfgeande oan it útkommen fan it boek publisearre Lake fjouwer selekte passaazjes yn it [[tydskrift]] ''[[The Saturday Evening Post]]''. Hy brûkte foar it boek in styl fan [[fiksje|fiksjonalisearre]] [[dialooch]] dy't doedestiden [[populêr]] wie, mar dy't tsjintwurdich net mear akseptearre wurdt foar serieuze biografyen. It boek kaam úteinlik op [[7&nbsp;oktober]] [[1931]] út, twa jier nei it ferstjerren fan Earp. Dyselde waard yn it boek delset as de "gallante ridder op it wite hynder", wylst noch Josephine, noch Mattie Blaylock ek mar ien kear neamd waarden. ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' wie fuortendaliks in [[bestseller]] en waard yn 'e Feriene Steaten ûnbidige populêr. Yn [[1946]] brocht Lake in werfertelling fan syn boek út ûnder de titel ''My Darling Clementine''. Behalven de feroare namme stie dêr frijwol neat nijs yn, en it kin dan suver ek wol as in op 'e nij besjoene [[werútjefte]] fan ''Wyatt Earp: Frontier Marshall'' beskôge wurde. [[File:Wyatt_Earp_portrait.png|right|thumb|180px|[[Wyatt Earp]].]] ==Leagens== ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' kaam út yn 'e [[Grutte Depresje]], doe't akkuratens foar de lêzers minder wichtich wie as ôflieding fan 'e deistige ellinde. It boek waard yn koarte tiid tige populêr, mar al rillegau nei de publikaasje kaam der [[krityk]] op fan [[histoarisy]] lykas [[Frank C. Lockwood]], [[William MacLeod Raine]] en [[Floyd Benjamin Streeter]]. Tsjintwurdich wurdt ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' troch de measte histoarisy ôfdien as [[fiksje]]. Under dyselden is [[John Mack Faragher]], in wittenskipper ferbûn oan 'e [[Universiteit fan Yale]] dy't in erkend saakkundige is oangeande de [[skiednis]] fan it Wylde Westen. Hy omskreau it boek fan Lake yn ''[https://my.carthage.edu/ICS/icsfs/The_Tale_of_Wyatt_Earp.pdf?target=e7ebcfdd-235f-44b6-aaf7-d54b85cadb0f The Tale of Wyatt Earp: Seven Films]'' ([[1996]]) as "in [[fantasij]]rike ''[[hoax]]'', in optinksel dêr't krekt genôch feiten trochhinne fermongen binne om it oannimlik te meitsjen." [[Sjoernalist]] [[Burton Rascoe]] fan 'e ''[[New York Herald Tribune]]'', dy't sels in biografy skreaun hie fan 'e [[frou]]like [[bandyt]] [[Belle Starr]], hie yn 't earstoan grutte bewûndering foar ''Wyatt Earp: Frontier Marshal''. Hy omskreau dat as "it bêst skreaune, oannimlikste en meislependste fan alle besteande boeken oer ferneamde plysjes en beruchte banditen." Der wie lykwols wat oan it boek dêr't er nei ferrin fan tiid [[erchtinkendheid|erchtinkend]] fan waard. Begjin [[1941]] skreau er Lake in [[brief]] wêryn't er syn soarch útspriek. Lake skreau werom mei ferbjusterjende iepenhertigens. Sa fertelde er dat Earp by syn fraachpetearen mei de âldman "amper in stom wurd sein" hie, en as er al spriek, bestiene syn antwurden "foar it meastepart út mar ien [[wurdlid]]". Lake skreau dat er him "sjoernalistyk rjochtfeardige" fielde "om it Earp-manuskript op te tinken". Syn bedoeling wie om in metoade te finen dy't it boek "it stimpel fan autentisiteit" jaan soe. Hy ferfette: "Mooglik wie it in foarm fan 'falskspyljen'. Mar, doe't ik der ienris foarstie, besleat ik en brûk de foarm fan it direkte [[sitaat]] faak genôch om myn doel te berikken. Ik haw my gauris ôffrege oft ik it, wat dat oangiet, net wat oerdreaun haw." ==Ynfloed== Mar nettsjinsteande de fraach oft it feit of fiksje wie, hie ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' grutte ynfloed. Oant de [[1930-er jierren]] wiene Wyatt Earp en syn wichtichste wapenfeit, de [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]], fierhinne ûnbekend, net mear as in fuotnoat yn 'e skiednis fan it Wylde Westen. ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' fêstige sawol Earp as it fjoergefjocht yn Tombstone as ûnderdiel fan it Amerikaanske [[kollektive bewustwêzen]]. Dat waard letter nochris fuortsterke troch ferskate ferfilmings dy't op it boek fan Lake basearre wiene. It gie dêrby om 'e [[film]]s ''[[Frontier Marshall (film út 1934)|Frontier Marshal]]'' út [[1934]] en ''[[Frontier Marshall (film út 1939)|Frontier Marshal]]'' út [[1939]]. De lêste film hie de bekende [[akteur]] [[Randolph Scott]] yn 'e [[haadrol]]. De trêde en bekendste ferfilming kaam út yn [[1946]]: ''[[My Darling Clementine (film út 1946)|My Darling Clementine]]'' fan [[regisseur]] [[John Ford]], wêryn't [[Henry Fonda]] de rol fan Wyatt Earp fertolke. Suver mear noch foar de [[reputaasje]] fan Earp die de [[tillefyzjesearje]] ''[[The Life and Legend of Wyatt Earp]]'', dy't fan [[1955]] ôf op 'e Amerikaanske [[tillefyzje]] kaam, en dy't krektlyk basearre wie op it boek fan Lake. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wyatt_Earp:_Frontier Marshal ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Werjefte fan Wyatt Earp yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Doc Holliday yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Biografy]] [[Kategory:Ingelsktalich non-fiksjewurk]] [[Kategory:Non-fiksjewurk út 1931]] [[Kategory:Westernliteratuer]] e47gtnuep41unu64i51kj2xj8ymo541 1230644 1230640 2026-05-24T23:26:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Untwikkeling fan it boek */ red 1230644 wikitext text/x-wiki {{Literatuer | ôfbylding = Wyatt Earp Frontier Marshal book cover.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | titel = ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' | oarspr. titel = | auteur = [[Stuart N. Lake]] | taal = [[Ingelsk]] | foarm = [[non-fiksje]] | sjenre = [[biografy]] | skreaun = | 1e publikaasje = [[1931]], [[New York (stêd)|New York]] | 1e opfiering = | oarspr. útjouwer = [[Houghton Mifflin]] | rige = | foarich diel = | folgjend diel = | bondel = | prizen = | ISBN = 978-0 67 18 85 373 <br><small>(edysje 1995)</small> }} '''''Wyatt Earp: Frontier Marshal''''' is in ferneamde [[biografy]] fan [[Wyatt Earp]] ([[1848]]–[[1929]]), de bekende [[plysjeman]] en [[revolverman]] út it tiid fan it [[Wylde Westen]], skreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[publisist]] [[Stuart N. Lake]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut: "Wyatt Earp: [[Marshal (plysjeman)|Marshal]] oan 'e [[Amerikaanske frontier|Amerikaanske ''frontier'']]". It [[boek]] waard yn [[1931]] publisearre by de [[New York (stêd)|New&nbsp;Yorkske]] [[útjouwerij]] [[Houghton Mifflin]]. ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' fêstige de [[reputaasje]] fan Wyatt Earp as in krigele en ûnbefreesde hanthavener fan [[wet]] en [[iepenbiere oarder]] yn in tiid en op in plak dêr't gâns gebrek oan beide wie. It makke de namme fan Earp en de wichtichste konfrontaasje mei syn fijannen, de [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]], húsriem ûnder de Amerikaanske [[befolking]]. Dat naam sokke foarmen oan dat beide neitiid ûnderdiel waarden fan 'e Amerikaanske [[folkloare]]. Mar de biografy bliek letter foar in grut part út [[leagen]]s te bestean, sawol troch it wurk fan Lake, dy't it net sa nau naam mei de wierheid, as troch syn wichtichste boarne, Earp syn [[widdo]] [[Josephine Earp|Josephine]], dy't benammen har eigen reputaasje en dy fan har man behimmelje woe. Op ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' waarden trije [[film]]s en in [[tillefyzjesearje]] basearre. ==Untwikkeling== Foar't er ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' skreau, lei [[Stuart N. Lake]] him al ta op it optekenjen fan ferhalen oer it [[Wylde Westen]]. Hy hie [[kunde]] oan [[Bat Masterson]], in oare bekende plysjeman út dy tiid en in [[freonskip|freon]] fan [[Wyatt Earp]], en Masterson rikkemandearre him oan om kontakt op te nimmen mei Earp as er nije ferhalen hearre woe. Dat, Lake sette nei Earp ta yn 'e hoop in [[artikel (publikaasje)|artikel]] foar in [[tydskrift]] oer de man skriuwe te kinnen. Earp wie doe yn 'e tachtich, en hy socht mei in beskate haast in [[biograaf]] om syn libbensferhaal op te tekenjen ear't er der sels net mear wie om dêroer te fertellen. It soe skoan kinne dat er ek in [[jild|finansjeel]] motyf hie om in [[biografy]] publisearje te wollen, mei't er yn syn lêste jierren net in protte ynkomsten hie. Hoewol't it úteinlike boek skreaun is as soe Earp it suver oan Lake diktearre hawwe, hie Lake mar acht kear in [[fraachpetear]] mei de âldman. Dêryn beskreau Earp syn libben mar yn 'e "grutste halen". Nei Earp syn [[ferstjerren]], yn [[1929]], bemuoide syn [[widdo]] [[Josephine Earp|Josephine]] har mei de biografy, dy't se brûke woe om in behimmele ferzje fan it libben fan har [[oarehelte|man]] silger en harsels yn omrin te bringen. (Josephine Earp hie earder ferskate kearen besocht in [[autobiografy]] publisearre te krijen, mar gjin [[útjouwer]] woe mei har yn see salang't se net folslein iepen kaart spile, wat se wegere te dwaan.) Foarbylden fan histoaryske eleminten dy't ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' net hellen, wiene dat Josephine op in stuit foar't se mei Earp yn 'e kunde kaam nei alle gedachten as [[prostituee]] wurke, en dat se yn [[Tombstone (Arizona)]] de [[mêtresse]] west hie fan [[sheriff]] [[Johnny Behan]], in rivaal fan Wyatt Earp, dy't se oan 'e dyk sette nei't se him mei in [[freonskip|kammeraatske]] fan harres [[seks|op bêd]] trappearre. Ek dat Earp sels earder [[oer de putheak troud]] west hie mei in (oare) prostituee, [[Mattie Blaylock]], moast ferburgen wurde, krekt as it feit dat Earp yn syn libben de eigner west hie fan ferskate [[bordeel|bordelen]] en teffens fan [[saloon]]s dêr't [[gokken|gokt]] waard. Lake hie it mier oan 'e bemuoienissen fan Josephine mei it boek dat er oan it skriuwen wie. Hy besocht har te freon te hâlden en dochs fierhinne syn eigen gong te gean. Mar doe't er har net yn alle saken har sin jaan woe, reizge se ôf nei [[Boston]] om syn útjouwer te bepraten en sjoch ôf fan 'e publikaasje fan 'e biografy, dy't neffens har folstie mei "planute leagens". Nettsjinsteande dat wie se net te goed om nei de publikaasje fan it boek de [[royalty]]s yn ûntfangst te nimmen dy't har neffens it [[kontrakt]], dat Earp foar syn dea mei Lake sletten hie, as syn widdo takamen. ==Publikaasje== Foarôfgeande oan it útkommen fan it boek publisearre Lake fjouwer selekte passaazjes yn it [[tydskrift]] ''[[The Saturday Evening Post]]''. Hy brûkte foar it boek in styl fan [[fiksje|fiksjonalisearre]] [[dialooch]] dy't doedestiden [[populêr]] wie, mar dy't tsjintwurdich net mear akseptearre wurdt foar serieuze biografyen. It boek kaam úteinlik op [[7&nbsp;oktober]] [[1931]] út, twa jier nei it ferstjerren fan Earp. Dyselde waard yn it boek delset as de "gallante ridder op it wite hynder", wylst noch Josephine, noch Mattie Blaylock ek mar ien kear neamd waarden. ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' wie fuortendaliks in [[bestseller]] en waard yn 'e Feriene Steaten ûnbidige populêr. Yn [[1946]] brocht Lake in werfertelling fan syn boek út ûnder de titel ''My Darling Clementine''. Behalven de feroare namme stie dêr frijwol neat nijs yn, en it kin dan suver ek wol as in op 'e nij besjoene [[werútjefte]] fan ''Wyatt Earp: Frontier Marshall'' beskôge wurde. [[File:Wyatt_Earp_portrait.png|right|thumb|180px|[[Wyatt Earp]].]] ==Leagens== ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' kaam út yn 'e [[Grutte Depresje]], doe't akkuratens foar de lêzers minder wichtich wie as ôflieding fan 'e deistige ellinde. It boek waard yn koarte tiid tige populêr, mar al rillegau nei de publikaasje kaam der [[krityk]] op fan [[histoarisy]] lykas [[Frank C. Lockwood]], [[William MacLeod Raine]] en [[Floyd Benjamin Streeter]]. Tsjintwurdich wurdt ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' troch de measte histoarisy ôfdien as [[fiksje]]. Under dyselden is [[John Mack Faragher]], in wittenskipper ferbûn oan 'e [[Universiteit fan Yale]] dy't in erkend saakkundige is oangeande de [[skiednis]] fan it Wylde Westen. Hy omskreau it boek fan Lake yn ''[https://my.carthage.edu/ICS/icsfs/The_Tale_of_Wyatt_Earp.pdf?target=e7ebcfdd-235f-44b6-aaf7-d54b85cadb0f The Tale of Wyatt Earp: Seven Films]'' ([[1996]]) as "in [[fantasij]]rike ''[[hoax]]'', in optinksel dêr't krekt genôch feiten trochhinne fermongen binne om it oannimlik te meitsjen." [[Sjoernalist]] [[Burton Rascoe]] fan 'e ''[[New York Herald Tribune]]'', dy't sels in biografy skreaun hie fan 'e [[frou]]like [[bandyt]] [[Belle Starr]], hie yn 't earstoan grutte bewûndering foar ''Wyatt Earp: Frontier Marshal''. Hy omskreau dat as "it bêst skreaune, oannimlikste en meislependste fan alle besteande boeken oer ferneamde plysjes en beruchte banditen." Der wie lykwols wat oan it boek dêr't er nei ferrin fan tiid [[erchtinkendheid|erchtinkend]] fan waard. Begjin [[1941]] skreau er Lake in [[brief]] wêryn't er syn soarch útspriek. Lake skreau werom mei ferbjusterjende iepenhertigens. Sa fertelde er dat Earp by syn fraachpetearen mei de âldman "amper in stom wurd sein" hie, en as er al spriek, bestiene syn antwurden "foar it meastepart út mar ien [[wurdlid]]". Lake skreau dat er him "sjoernalistyk rjochtfeardige" fielde "om it Earp-manuskript op te tinken". Syn bedoeling wie om in metoade te finen dy't it boek "it stimpel fan autentisiteit" jaan soe. Hy ferfette: "Mooglik wie it in foarm fan 'falskspyljen'. Mar, doe't ik der ienris foarstie, besleat ik en brûk de foarm fan it direkte [[sitaat]] faak genôch om myn doel te berikken. Ik haw my gauris ôffrege oft ik it, wat dat oangiet, net wat oerdreaun haw." ==Ynfloed== Mar nettsjinsteande de fraach oft it feit of fiksje wie, hie ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' grutte ynfloed. Oant de [[1930-er jierren]] wiene Wyatt Earp en syn wichtichste wapenfeit, de [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]], fierhinne ûnbekend, net mear as in fuotnoat yn 'e skiednis fan it Wylde Westen. ''Wyatt Earp: Frontier Marshal'' fêstige sawol Earp as it fjoergefjocht yn Tombstone as ûnderdiel fan it Amerikaanske [[kollektive bewustwêzen]]. Dat waard letter nochris fuortsterke troch ferskate ferfilmings dy't op it boek fan Lake basearre wiene. It gie dêrby om 'e [[film]]s ''[[Frontier Marshall (film út 1934)|Frontier Marshal]]'' út [[1934]] en ''[[Frontier Marshall (film út 1939)|Frontier Marshal]]'' út [[1939]]. De lêste film hie de bekende [[akteur]] [[Randolph Scott]] yn 'e [[haadrol]]. De trêde en bekendste ferfilming kaam út yn [[1946]]: ''[[My Darling Clementine (film út 1946)|My Darling Clementine]]'' fan [[regisseur]] [[John Ford]], wêryn't [[Henry Fonda]] de rol fan Wyatt Earp fertolke. Suver mear noch foar de [[reputaasje]] fan Earp die de [[tillefyzjesearje]] ''[[The Life and Legend of Wyatt Earp]]'', dy't fan [[1955]] ôf op 'e Amerikaanske [[tillefyzje]] kaam, en dy't krektlyk basearre wie op it boek fan Lake. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Wyatt_Earp:_Frontier Marshal ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Werjefte fan Wyatt Earp yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Doc Holliday yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Biografy]] [[Kategory:Ingelsktalich non-fiksjewurk]] [[Kategory:Non-fiksjewurk út 1931]] [[Kategory:Westernliteratuer]] h63c6zu9utlzx0vuncv26yfp099m6h9 Kategory:Non-fiksjewurk út 1931 14 192046 1230641 2026-05-24T23:23:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1230641 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Non-fiksjewurk nei jier|1931]] [[Kategory:Literêr wurk út 1931]] 2aik3zcfmxgb77a21cd3hzam1wbyukf Quirinus 0 192047 1230650 2026-05-25T06:38:49Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "De namme '''Quirinus''' kin ferwize nei: * Kristlike martlers: ** [[Quirinus fan Neuss]], in Romeinske tribún dy't yn 'e 2e iuw de martlerdea ferstoar. ** [[Quirinus fan Siscia]], in biskop dy't om 300 n.Kr. libbe yn Kroaasje. ** [[Quirinus fan Malmedy]] (ek Quirinus fan Vexin of Quirinus fan Rouen), ferstoarn yn 'e earste helte fan 'e 4e iuw. ** [[Quirinus fan Tegernsee]], († Rome, 269), in martler dy't fereare wurdt yn [[Tegernsee (stêd)|Tegernsee]]. * Oars: * ..." 1230650 wikitext text/x-wiki De namme '''Quirinus''' kin ferwize nei: * Kristlike martlers: ** [[Quirinus fan Neuss]], in Romeinske tribún dy't yn 'e 2e iuw de martlerdea ferstoar. ** [[Quirinus fan Siscia]], in biskop dy't om 300 n.Kr. libbe yn Kroaasje. ** [[Quirinus fan Malmedy]] (ek Quirinus fan Vexin of Quirinus fan Rouen), ferstoarn yn 'e earste helte fan 'e 4e iuw. ** [[Quirinus fan Tegernsee]], († Rome, 269), in martler dy't fereare wurdt yn [[Tegernsee (stêd)|Tegernsee]]. * Oars: * [[Quirinus (Mytology)]], in Romeinske god * [[Quirinus Kuhlmann]] (1651 - 1689), Dútsk skriuwer, [[Mystyk|mystikus]] * [[Quirinus van Blankenburg]] (1654 - 1739), Nederlânsk komponist. * [[Quirinus Krinkel]], in personaazje út de [[Harry Potter]]boeken fan [[J.K. Rowling]]. {{neibetsjuttings}} nvchl7ii442vcbaesg74l84b1yjxusy 1230651 1230650 2026-05-25T06:39:46Z RomkeHoekstra 10582 1230651 wikitext text/x-wiki De namme '''Quirinus''' kin ferwize nei: * Kristlike martlers: ** [[Quirinus fan Neuss]], in Romeinske tribún dy't yn 'e 2e iuw de martlerdea ferstoar. ** [[Quirinus fan Siscia]], in biskop dy't om 300 n.Kr. libbe yn Kroaasje. ** [[Quirinus fan Malmedy]] (ek Quirinus fan Vexin of Quirinus fan Rouen), ferstoarn yn 'e earste helte fan 'e 4e iuw. ** [[Quirinus fan Tegernsee]], († Rome, 269), in martler dy't fereare wurdt yn [[Tegernsee (stêd)|Tegernsee]]. * Oars: ** [[Quirinus (Mytology)]], in Romeinske god ** [[Quirinus Kuhlmann]] (1651 - 1689), Dútsk skriuwer, [[Mystyk|mystikus]] ** [[Quirinus van Blankenburg]] (1654 - 1739), Nederlânsk komponist. ** [[Quirinus Krinkel]], in personaazje út de [[Harry Potter]]boeken fan [[J.K. Rowling]]. {{neibetsjuttings}} efkfjuv6nfj3b8sm6efy8po3dvb5wki 1230653 1230651 2026-05-25T07:07:15Z RomkeHoekstra 10582 + Harder 1230653 wikitext text/x-wiki De namme '''Quirinus''' kin ferwize nei: * Kristlike martlers: ** [[Quirinus fan Neuss]], in Romeinske tribún dy't yn 'e 2e iuw de martlerdea ferstoar. ** [[Quirinus fan Siscia]], in biskop dy't om 300 n.Kr. libbe yn Kroaasje. ** [[Quirinus fan Malmedy]] (ek Quirinus fan Vexin of Quirinus fan Rouen), ferstoarn yn 'e earste helte fan 'e 4e iuw. ** [[Quirinus fan Tegernsee]], († Rome, 269), in martler dy't fereare wurdt yn [[Tegernsee (stêd)|Tegernsee]]. * Oars: ** [[Quirinus (Mytology)]], in Romeinske god ** [[Quirinus Kuhlmann]] (1651 - 1689), Dútsk skriuwer, [[Mystyk|mystikus]] ** [[Quirinus van Blankenburg]] (1654 - 1739), Nederlânsk komponist. ** [[Quirinus Krinkel]], in personaazje út de [[Harry Potter]]boeken fan [[J.K. Rowling]]. ** [[Quirinus Harder]] (1801 - 1880), Nederlânsk arsjitekt. {{neibetsjuttings}} nhwthr7786h2r16rx7sunt20ofdk6uo Donatus 0 192048 1230652 2026-05-25T07:01:55Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "De namme '''Donatus''' kin ferwize nei: * Kristlike hilligen: ** [[Donatus fan Arezzo]], berne om 300 yn Nikomeedje; † 362), martler, beskermhillige fan [[Arezzo]] en twadde biskop fan 'e stêd. ** [[Donatus fan Besançon]] (berne yn 594; † nei 656), aartsbiskop fan Besançon, sûnt de 11e iuw as hillige fereare. ** [[Donatus fan Evorea]], (ferstoarn yn 387), biskop yn Epirus en hillige fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke en Eastersk-Otterdokse tsjerken. ** Donatus fan..." 1230652 wikitext text/x-wiki De namme '''Donatus''' kin ferwize nei: * Kristlike hilligen: ** [[Donatus fan Arezzo]], berne om 300 yn Nikomeedje; † 362), martler, beskermhillige fan [[Arezzo]] en twadde biskop fan 'e stêd. ** [[Donatus fan Besançon]] (berne yn 594; † nei 656), aartsbiskop fan Besançon, sûnt de 11e iuw as hillige fereare. ** [[Donatus fan Evorea]], (ferstoarn yn 387), biskop yn Epirus en hillige fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke en Eastersk-Otterdokse tsjerken. ** [[Donatus fan Münstereifel]], (berne om 140 n.Kr.; † foar 180), Romeinsk legeroanfierder, wurdt as katolike hillige fereare. ** [[Donatus fan Reims]], (berne yn 'e 4e iuw, † yn 390), sânde biskop fan Reims en patroanhillige fan 'e stêd [[Brugge]]. ** [[Donatus fan Thmuis]] († 316), martler en biskop fan Thmuis (Egypte). ** [[Donatus fan Zadar]] († 811), earste biskop fan Zadar (Kroaasje) ** [[Donatus fan Fiesole]] (ek Donatus Scotus, † 876), biskop fan [[Fiesole]] (Toskane). {{neibetsjuttings}} buq983p0aw2dnf36opxfy1l4uvliv29 Quirinusmunster 0 192049 1230654 2026-05-25T10:08:34Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Quirinusmunster<br><small>''Quirinus-Münster''</small> | ôfbylding = 2025 Quirinusmünster Neuss.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 3 = Kreis | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Rhein-Kreis Neuss]] | pl..." 1230654 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Quirinusmunster<br><small>''Quirinus-Münster''</small> | ôfbylding = 2025 Quirinusmünster Neuss.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 3 = Kreis | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Rhein-Kreis Neuss]] | plak = [[Neuss]] | adres = Münsterplatz 23 | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-Katolyk]] | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Keulen|Keulen]] | patroanhillige = [[Quirinus fan Neuss]] | wijd oan = | status = ''[[Basilica minor]]'' | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = [[Parochytsjerke]] | arsjitekt = Master Wolbero | yngenieur = | boujier = 1209 – 1230 | sloopjier = | boustyl = romaansk-goatysk | hichte = 65 m | monumintale status = Baudenkmal | monumintnûmer = 1/057 (A 253) | webside = [https://www.quirinusmunster.de www.quirinusmunster.de] | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = 260 | lat_deg = 51 | lat_min = 11 | lat_sec = 56.5 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 41 | lon_sec = 36.5 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Quirinusmunster yn Noardryn-Westfalen }} It '''Quirinusmunster''' ([[Dútsk]]: ''Quirinus-Münster'') is in tsjerke yn 'e [[Rynlân]]ske oergongsstyl oan 'e Nederryn yn 'e stêd [[Neuss]]. De tsjerke waard yn 'e jierren tusken 1209 en 1230 boud en waard op 6 oktober 2009 troch paus [[Benediktus XVI]], op fersyk fan 'e Keulske aartsbiskop Joachim Meisner ferheft ta ''[[basilica minor]]''. De munster is wijd oan 'e hillige [[Quirinus fan Neuss]], in wichtige Romeinske [[martelder]] út de 3e iuw, dy't yn Neuss ferearre wurdt sûnt de reliken fan 'e martelder yn it jier 1050 as geskink fan paus [[Leo IX]] oan abdis Gepa nei de stêd brocht waarden. == Skiednis == Yn it jier 16 f.Kr. stiften [[Romeinen]] in legioenskamp besuden de hjoeddeiske âlde binnenstêd. Bûten it militêre gebiet ûntstie al gau in delsetting. Troch fynsten wurdt tocht dat der – lykas yn [[Keulen]] of [[Xanten]] – ûnder de Romeinske befolking ek [[kristenen]] wiene. Lykas by de Romeinen wenst wie, waarden de ferstoarnen bûten de delsetting begroeven. Sa'n grêfjild lei op it plak fan 'e hjoeddeiske tsjerke. Under de munster binne resten fan in [[apsis]] út de Romeinske tiid fûn. Dy binne ûnderdiel fan in ''cella memoriae'', in antyk gebou om de deaden te betinken en binne troch in glêzen plaat yn 'e hjoeddeiske flier te sjen. Om it jier 850 hinne kaam it ta de stifting fan in kleaster. Oft dat kleaster de ynfal fan 'e [[Wytsings]] yn 866 oerlibbe is net wis. Wis is it wol dat it kleaster yn 'e twadde helte fan 'e 12e iuw omfoarme waard ta in aadlik frouljusstift, in kanunnikenstift ûnder it patronaat fan Sint-Quirinus. De earste skriftlike fermelding fan in tsjerke op it plak datearret fan 1043 by gelegenheid fan in skinking troch Hindrik III. Yn dat dokumint wurdt ek de stêdspatroan Quirinus foar it earst neamd. Syn reliken waarden neffens de âlde oerlevering yn it jier 1050 troch de Neusser abdis Gepa, de suster fan paus [[Leo IX]], fan Rome nei Neuss brocht. In grutte stream pylgers wie it gefolch en sadwaande waard op 9 oktober 1209 útein set mei de bou fan 'e hjoeddeiske tsjerke. Dy datum is bekend troch de betinkingsstien dy't yn it súdlike sydskip yn it muorrewurk ynmitsele is. [[Ofbyld:Quirinus Neuss 2009 Statue.jpg|thumb|left|Byld fan Quirinus op de krusingstoer.]] De tsjerke krige in hast 100 meter hege westlike toer, dy't it stedsbyld fan Neuss oant yn de 18e iuw bepaalde. Al yn it jier 1496 waard de toer troffen troch de bliksem, wêrby't de klokken dy't deryn hongen ferlern gyngen. Yn it jier 1741 waard de tsjerke op 'e nij swier skansearre troch bliksemynslach en de brân dy't dêrop folge. De goatyske spitsen fan 'e west- en easttoer boppe de krusing en ek guon dwerggaleryen waarden net wer opboud. Ynstee dêrfan krige it gebou de barokke koepel mei it stânbyld fan Quirinus en in plat piramidedak op 'e haadtoer. De gefolgen fan 'e [[Frânske Revolúsje]] wiene rampsalich. Weardefolle keunstwurken wiene foar de besetting yn feilichheid brocht en kamen net mear werom of waarden fernield. De tsjerke tsjinne as opslachromte en de kleastergebouwen waarden ôfbrutsen. Ek dêrnei soe de munster noch skansearrings ûndergean lykas yn it jier 1914 by in brân yn 'e toer en yn 1944 by in bombardemint, wêrby't guon minsken yn 'e krypt de dea fûnen. Mei tank oan 'e oanhâldende en kostbere restauraasjes is de munster 800 jier nei it boubegjin wer yn in tige goede steat. == Arsjitektuer == [[Ofbyld:Neuss Quirinusmünster Grundriss 1895.jpg|thumb|left|Plattegrûn mei it eastlike koer yn 'e Rynlânske klaverblêdstyl.]] De Quirinusmunster jildt as in treflik foarbyld fan 'e sakrale arsjitektuer yn 'e oergongstiid fan romaanske arsjitektuer nei de gotyk yn Dútslân. De pylgerbasilyk is boppedat it lêste grutte tsjerkegbou yn 'e Rynlânske klaverblêdstyl, wêrby't de dwersskippen in selde rûne ôfsluting ha as de apsis. Karakteristyk foar it oansjen fan 'e Quirinusmunster is it kleurkontrast tusken ljochte [[dowestien]] en swarte [[basalt]]. Beide stiensoarten binne fan [[Fulkanisme|fulkanyske]] oarsprong en binne yn 'e [[Eifel]] wûn en mei it skip oer de [[Ryn]] nei Neuss ferfierd. [[Ofbyld:Neuss StQuirin von W1.jpg|thumb|De tige ryk fersierde gevel fan 'e munster.]] De gevel en it westwurk fan 'e munster binne oerweldigjend ryk fersierd mei romaanske lisenen, grutte blynarkades en bôgefriezen. Nei alle gedachten moasten der neffens it oarspronklike ûntwerp twa tuorren komme, lykas oan 'e yndieling yn it ûnderste part fan 'e gevel te sjen is. Troch fersieringen yn it middelste part fan 'e gevel wurdt de oergong nei de ienfâldige, sintrale toer makke. De gotyk hie al ynfloed op 'e bou yn Neuss, want oan 'e toer fan 'e munster binne al in pear [[spitsbôge]]n te sjen. De toer wie mei syn hast 100 meter hichte de heechste yn it Rynlân, mar waard troch in brân nei in bliksemynslach yn 1741 mei mear as 30 meter ynkoarte. Tagelyk krige de [[Krusing (tsjerke)|krusingstoer]] in [[Barok (styl)|barokke]] kap mei in Quirinusstânbyld as bekroaning. It haadportaal wie allinnich ornearre foar de abdis en de hegere geastlikheid; de pylgers en de befolking brûkten it riker útwurke súdlike portaal. Sûnt 1995 is hjir in portaal set, dat makke is troch de Keulske byldhouwer Elmar Hillebrand. Dy is skonken troch de Neusser Bürgerschützenverein en ferbyldet alle beskermhilligen fan 'e feriening. Foar it portaal stiet in stânbyld út 1998 fan 'e selde keunstner fan 'e Keulske aartsbiskop Joseph Frings, dy't berne is yn Neuss en yn 'e munster syn earste [[hillige misse]] (primis) fierde. [[Ofbyld:Neuss (DE), Quirinus-Münster, Mittelschiff -- 2014 -- 1155.jpg|thumb|left|Ynterieur.]] De tsjerke is [[Skip (tsjerke)|trijeskippich]] en it ynterieur docht troch de hicht hast goatysk oan. It tsjerkekskip is mar sa'n 5 meter leger as de [[Notre-Dame fan Parys|Notre-Dame]] yn [[Parys]]. De opbou fan 'e muorre is yn trije dielen: boppe de arkades iepenet him in galerij, en dêrboppe is [[ljochtbeuk]]. Under it alter leit it âldste part fan 'e tsjerke – de [[krypt]] mei twa rûne pylders út de tiid om 1050 hinne en flierresten út de 9e iuw. Boppe it alter ferriist ien fan 'e heechste lantearntuorren fan Midden-Europa. == Keunstwurken == Hoewol't in grut diel fan 'e oarspronklike, rike ynventaris yn 'e Twadde Wrâldkriich ferlern gien is, hat de Quirinusmunster noch altyd in soad te bieden en is de ynventaris oanfolle mei moderne keunstwurken: [[Ofbyld:Quirinus Schrein.jpg|thumb|Skryn fan Quirinus.]] * De Quirinusskryn (1900) bewarret de reliken fan 'e hillige en stiet yn 'e apsis. It is in wurk fan goudsmid Bernhard Witte út Aken. De dragende plaat fan 'e skryn rêst op fjouwer stiennen profeten, makke troch Hein Minkenberg. Flakby steane it ''[[tintinnabulum]]'' en it ''[[conopeum]]'', de tekenen fan in ''basilica minor''. * Yn it súdlike sydalter stiet in Romeinske [[sarkofaach]] mei in letromaanske grêfplaat, mei dêrop in 16e-iuwsk byld fan Quirinus as ridder mei skyld en lâns (út de rûnte fan 'e Keulske byldhouwer Tilmann van der Burch). [[Ofbyld:Neuss StQuirin Gabelkruzifix2.jpg|thumb|Pestkrús.]] * Oan 'e noardlike muorrepylder hinget in pestkrús of foarkekrús út ± 1360, dat de lijende Kristus mei pestpûden sjen lit. * Let-goatyske Madonna (± 1400–1430) * Oan 'e súdlike pylders steane bylden fan [[Anne Trijeresom]] (begjin 16e iuw), in [[Piëta]] (± 1430), in barokke [[Mattias (apostel)|Mattias]] en in 16e-iuwske [[Petrus (apostel)|Petrus]]. * Grut houten krús (1592): in grut krús mei in ekspresjoneel Kristusbyld, dat sintraal yn it middenskip op 'e hichte fan 'e oargelgalerij hinget. * De grutte muorreskilderings yn 'e apsiden binne yn 1863–1864 makke troch de [[Düsseldorf]]se [[Nazareners (keunst)|Nazarener]] Franz Ittenbach. * It Joazefsalter út 1871 is oprjochte yn it noardlike sydskip yn it ramt fan it sulveren jubileum fan paus Pius IX. * De koerbanken (15e iuw) binne yn 'e oarloch foar in part skansearre en steane hjoed-de-dei yn 'e noardlike en súdlik apsis fan it dwersskip. Moderne keunstwurken: * Kristoffelbyld (1936/37): in mear as libbensgrut byld fan 'e hillige [[Kristoffel (hillige)|Kristoffel]] troch Hein Minkenberg by it haadportaal. * Pauslik wapenskyld (2010): In Italjaansk emaillearre skyld mei it wapen fan paus [[Benediktus XVI]] oan 'e oargelgalerij, ûnder waans pontifikaat de tsjerke ta basilica minor ferheft waard. * Moderne keunstwurken fan Elmar Hillebrand binne it moderne folksalter (1970) fan Portegeesk moarmer ûnder de koepel mei reliëfs fan it libben fan Kristus, in brûnzen byld fan kardinaal Frings (2000) flakby it alter, it [[Sakramintshúske|tabernakel]], de [[ambo]], it [[doksaal]] en in [[krúswei]]. == Oargel == It oargel waard yn 1907 boud troch de ferneamde Dútske oargelboufirma Romanus Seifert & Sohn út [[Kevelaer]]. It wie doe ien fan harren grutste en meast foarútstribjende projekten. De klaviatuer gyng by it delstoarten fan 'e klokken troch de brân fan 1914 ferlern, mar de grutte pipen en de wynladen fan 'e sydkreaken hawwe dy toerbrân en ek de lettere bombardeminten fan 1944 troch útbou foar in hiel grut part oerlibbe. Dêrtroch is it ynstrumint – nettsjinsteande de oarlochsskea oan 'e tsjerke sels – ien fan 'e bêst bewarre, grutte heechromantyske oargels út dy tiid yn it hiele Rynlân. Tusken 1993 en 1994 hat de firma Seifert it oargel folslein restaurearre en weromgebracht yn de oarspronklike steat fan 1907, mei de technyk fan no. It haadoargel hat hjoed-de-dei 86 registers ferdield oer fjouwer manualen.<ref>[https://muenstermusikneuss.de/events/orgelsommer/ Munstermusik, Neuss.]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis [[:de:Quirinus-Münster (Neuss)]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Quirinus-Münster Neuss|Quirinusmunster, Neuss}} }} {{DEFAULTSORT:Quirinusmunster, Neuss}} [[Kategory:Neuss]] [[Kategory:Basilyk yn Dútslân]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Keulen]] [[Kategory:Bouwurk út 1230]] dxip2qi6sntv3mkpnal6gl3qyocayfa Kategory:Neuss 14 192050 1230655 2026-05-25T10:09:48Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Neuss}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]]" 1230655 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Neuss}} [[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]] [[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]] c2pbv45jsjke02afbsv3g8z40yzqvyt Oerlis:Neuss 1 192051 1230657 2026-05-25T10:53:16Z RomkeHoekstra 10582 /* Bloedskande */ nije seksje 1230657 wikitext text/x-wiki == Bloedskande == {{Ping|Kneppelfreed}} Yn 'e Joadske skiednis stiet in stikje oer beskuldigingen fan "bloedskande" yn 1834 en 1892. Kin it wêze dat jo dat ferkeard oerset ha? Yn it gefal fan 1892 gyng it om de beskuldiging fan rituële moard op de fiif jier âlde Johann Hegmann. De rituële moard wurdt ek wol it bloedmearke neamd, wylst bloedskande ynsest betsjut. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 25 mai 2026, 12.53 (CEST) 0gc8k2ve1gkzrvwce6k1evtb5pm7258