Radio Waddenzee

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Radio Waddenzee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7286</id>
    <revision>
      <id>1231273</id>
      <parentid>1197745</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T17:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32878-09</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */ Fan 3 juny 2026 oant 6 july 2026 sil Radio Waddenzee (doe noch efkes werom) tusken 7.00 oere en 19.00 oere útstjoere op 747 kHz AM út Pitersbierum, 105.6 FM út Harns, en fia it ynternet. Lês mear hjir oer op https://www.radiowaddenzee.nl/</comment>
      <origin>1231273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="mqttyt45u37mke97r9d1nbf284cf6z4" xml:space="preserve">{{Ynfoboks telefyzje- en radiostjoerder
| namme                       = Radio Waddenzee
| ôfbylding                   = 2011-06-02-RadioWaddenzee-115.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = ''It stjoerskip fan Radio Waddenzee foar de kust ûnder Harns''
| nasjonaliteit               = {{NEDnasj}}
| medium                      = [[Radio]],&lt;br&gt;[[ynternet]]
| taal                        = [[Nederlânsk]]
| oprjochte                   = [[30 maart]] [[2007]]
| opheft                      = [[30 juny]] [[2013]]
| ûntstien út                 = 
| opgien yn                   =
| sjenre                      =
| slogan                      = 
| eigner                      = 
| haadkertier                 = [[Harns (stêd)|Harns]]
| ûntfangstgebiet             =
| AM                          = 1602
| FM                          = 
| DAB+                        = 
| (Digitale) telefyzje        =
| webside                     = 
}}'''Radio Waddenzee''' wie in [[ynternet]]- en [[middenweach]]radiostasjon, dat fêstige wie yn [[Harns (stêd)|Harns]]. 

== Skiednis ==
Radio Waddenzee waard oprjochte troch de eardere [[Radio Caroline]]-diskjockey [[Sietse Brouwer]]. It stasjon stjoerde sûnt 30 maart [[2007]] út oer in antennemêst yn [[Pitersbierrum]]. De programma's wiene yn it [[Nederlânsk]] en rjochte op de toeristen dy't it [[Waad]]gebiet besykje en joegen dêrom in protte toeristyske ynformaasje. It stasjon hie ek drive-in shows. Jûns en nachts waarden de middenweachútstjoerings oernaam troch [[Radio Seagull]].

It foarnimmen wie oarspronklik om fan de simmer fan 2007 ôf út te stjoeren fan in âld [[Ingelân|Ingelsk]] [[fjoerskip]] ôf, de ''Jenni Baynton'' of ''LV8''. Dêrmei soe Radio Waddenzee de earste offisjeel-erkende permaninte [[seestjoerder]] ea yn Nederlân wurde. Novimber 2007 waard de stjoerder op it skip twa kear in pear oeren testen. It die bliken dat de ûntfangst better wie as dy fan de stjoerder út Pitersbierrum. Begjin maaie 2008 hat Radio Waddenzee trije dagen útstjoerd fan de ''Jenni Baynton'' ôf, dy't doe yn de [[Waadsee]] lei. Sûnttiid leit it skip oan de Suderpier fan de Nije Willemshaven yn Harns.

Healwei maaie [[2009]] gie it skip yn Harns foar in ynspeksje en wat ferbouwings yn dok. Fan 22 maaie oant 5 juny lei it skip by [[It Gryn]] en waarden de útstjoerings fan Radio Waddenzee en Radio Seagull dêrwei fersoarge.

Ek yn 2010 en 2011 lei de &quot;Jenni Baynton&quot; yn maaie en/of juny bûtengat. Yn 2012 wie dat ein augustus; de útsjoerings waarden doe ôfbrutsen fanwege it oan de grûn rinnen fan it skip. &lt;ref&gt;Sjoch foto op [http://www.facebook.com/photo.php?fbid=356684124410486&amp;set=pb.121958351216399.-2207520000.1350312610&amp;type=1&amp;theater]&lt;/ref&gt;

Radio Seagull naam jûns en nachts (19.00-7.00) de middenweachútstjoerings op de 1602 kHz AM oer en stjoerde fan 11 oktober 2012 fan 23 oant 20 oere sels út op de 1395 kHz AM fan de ''Jenni Baynton'' ôf en stjoert ek fan 1 april 2012 it hiele etmel út op de 6150 kHz yn de 49 meter bân koarte weach.

Radio Waddenzee stoppe 30 juny 2013 mei útstjoeren. Fan dy datum ôf stjoert [[Radio Seagull]] it hiele etmel út op 1602 kHz AM.
Fan 21 april 2014 ôf stjoert Radio Waddenzee lykwols fannijs út op 1602 kHz AM fan 7.00 oant 19.00 en kin Radio Seagull dêrom allinne wer jûns en nachts (19.00-7.00) op 1602 kHz útstjoere.

Fan 17 augustus [[2014]] ôf leit de &quot;Jenni Baynton&quot; wer fiif seemilen út de kust fan Harns en fan 20 augustus o/m 31 augustus 2014 stjoere Radio Waddenzee en ek Radio Seagull beide fan de Waadsee ôf út. Dat ta neitins oan it ferplicht stopjen fan de Nederlânske seestjoerders op [[31 augustus]] [[1974]].

Fan 3 juny 2026 oant 6 july 2026 sil Radio Waddenzee (doe noch efkes werom) tusken 7.00 oere en 19.00 oere útstjoere op 747 kHz AM út Pitersbierum, 105.6 FM út Harns, en fia it ynternet. Lês mear hjir oer op https://www.radiowaddenzee.nl/

== Keppelings om utens ==
* [http://www.radiowaddenzee.nl/ Radio Waddenzee]
* [http://www.radioseagull.com/ Radio Seagull]
* [http://www.fmradio.be/new/nieuws.php?id=39364 Side oer it skip]
* [http://www.feuerschiffseite.de/SCHIFFE/ENGLAND/LV08/lv08gb.htm Skiednis fan it skip]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.radiowaddenzee.nl/ Radio Waddenzee]
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Eardere organisaasje yn Harns]]
[[Kategory:Waadsee]]
[[Kategory:Fryske radio]]
[[Kategory:Eardere omrop yn Fryslân]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2007]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2013]]</text>
      <sha1>mqttyt45u37mke97r9d1nbf284cf6z4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231274</id>
      <parentid>1231273</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T18:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1231274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4538" sha1="9mjpu4ehvcp843cd7f2dtbazlscdfp6" xml:space="preserve">{{Ynfoboks telefyzje- en radiostjoerder
| namme                       = Radio Waddenzee
| ôfbylding                   = 2011-06-02-RadioWaddenzee-115.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = ''It stjoerskip fan Radio Waddenzee foar de kust ûnder Harns''
| nasjonaliteit               = {{NEDnasj}}
| medium                      = [[Radio]],&lt;br&gt;[[ynternet]]
| taal                        = [[Nederlânsk]]
| oprjochte                   = [[30 maart]] [[2007]]
| opheft                      = [[30 juny]] [[2013]]
| ûntstien út                 = 
| opgien yn                   =
| sjenre                      =
| slogan                      = 
| eigner                      = 
| haadkertier                 = [[Harns (stêd)|Harns]]
| ûntfangstgebiet             =
| AM                          = 1602
| FM                          = 
| DAB+                        = 
| (Digitale) telefyzje        =
| webside                     = 
}}'''Radio Waddenzee''' wie in [[ynternet]]- en [[middenweach]]radiostasjon, dat fêstige wie yn [[Harns (stêd)|Harns]]. 

== Skiednis ==
Radio Waddenzee waard oprjochte troch de eardere [[Radio Caroline]]-diskjockey [[Sietse Brouwer]]. It stasjon stjoerde sûnt 30 maart [[2007]] út oer in antennemêst yn [[Pitersbierrum]]. De programma's wiene yn it [[Nederlânsk]] en rjochte op de toeristen dy't it [[Waad]]gebiet besykje en joegen dêrom in protte toeristyske ynformaasje. It stasjon hie ek drive-in shows. Jûns en nachts waarden de middenweachútstjoerings oernaam troch [[Radio Seagull]].

It foarnimmen wie oarspronklik om fan de simmer fan 2007 ôf út te stjoeren fan in âld [[Ingelân|Ingelsk]] [[fjoerskip]] ôf, de ''Jenni Baynton'' of ''LV8''. Dêrmei soe Radio Waddenzee de earste offisjeel-erkende permaninte [[seestjoerder]] ea yn Nederlân wurde. Novimber 2007 waard de stjoerder op it skip twa kear in pear oeren testen. It die bliken dat de ûntfangst better wie as dy fan de stjoerder út Pitersbierrum. Begjin maaie 2008 hat Radio Waddenzee trije dagen útstjoerd fan de ''Jenni Baynton'' ôf, dy't doe yn de [[Waadsee]] lei. Sûnttiid leit it skip oan de Suderpier fan de Nije Willemshaven yn Harns.

Healwei maaie [[2009]] gie it skip yn Harns foar in ynspeksje en wat ferbouwings yn dok. Fan 22 maaie oant 5 juny lei it skip by [[It Gryn]] en waarden de útstjoerings fan Radio Waddenzee en Radio Seagull dêrwei fersoarge.

Ek yn 2010 en 2011 lei de &quot;Jenni Baynton&quot; yn maaie en/of juny bûtengat. Yn 2012 wie dat ein augustus; de útsjoerings waarden doe ôfbrutsen fanwege it oan de grûn rinnen fan it skip. &lt;ref&gt;Sjoch foto op [http://www.facebook.com/photo.php?fbid=356684124410486&amp;set=pb.121958351216399.-2207520000.1350312610&amp;type=1&amp;theater]&lt;/ref&gt;

Radio Seagull naam jûns en nachts (19.00-7.00) de middenweachútstjoerings op de 1602 kHz AM oer en stjoerde fan 11 oktober 2012 fan 23 oant 20 oere sels út op de 1395 kHz AM fan de ''Jenni Baynton'' ôf en stjoert ek fan 1 april 2012 it hiele etmel út op de 6150 kHz yn de 49 meter bân koarte weach.

Radio Waddenzee stoppe 30 juny 2013 mei útstjoeren. Fan dy datum ôf stjoert [[Radio Seagull]] it hiele etmel út op 1602 kHz AM.
Fan 21 april 2014 ôf stjoert Radio Waddenzee lykwols fannijs út op 1602 kHz AM fan 7.00 oant 19.00 en kin Radio Seagull dêrom allinne wer jûns en nachts (19.00-7.00) op 1602 kHz útstjoere.

Fan 17 augustus [[2014]] ôf leit de &quot;Jenni Baynton&quot; wer fiif seemilen út de kust fan Harns en fan 20 augustus o/m 31 augustus 2014 stjoere Radio Waddenzee en ek Radio Seagull beide fan de Waadsee ôf út. Dat ta neitins oan it ferplicht stopjen fan de Nederlânske seestjoerders op [[31 augustus]] [[1974]].

Fan 3 juny 2026 oant 6 july 2026 sil Radio Waddenzee (doe noch efkes werom) tusken 7.00 oere en 19.00 oere útstjoere op 747 kHz AM út Pitersbierum, 105.6 FM út Harns, en fia it ynternet. &lt;ref&gt; Lês mear hjir oer op https://www.radiowaddenzee.nl/ &lt;/ref&gt;

== Keppelings om utens ==
* [http://www.radiowaddenzee.nl/ Radio Waddenzee]
* [http://www.radioseagull.com/ Radio Seagull]
* [http://www.fmradio.be/new/nieuws.php?id=39364 Side oer it skip]
* [http://www.feuerschiffseite.de/SCHIFFE/ENGLAND/LV08/lv08gb.htm Skiednis fan it skip]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.radiowaddenzee.nl/ Radio Waddenzee]
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Eardere organisaasje yn Harns]]
[[Kategory:Waadsee]]
[[Kategory:Fryske radio]]
[[Kategory:Eardere omrop yn Fryslân]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2007]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2013]]</text>
      <sha1>9mjpu4ehvcp843cd7f2dtbazlscdfp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anders Rozendal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21926</id>
    <revision>
      <id>1231275</id>
      <parentid>1193823</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T19:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Romans */ update</comment>
      <origin>1231275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3024" sha1="am6zh36tzv7ro81wwkg9keb1gguiv1p" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = Anders Rozendal Tresoar 45.jpg
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 
| oar pseudonym         = 
| echte namme           = 
| nasjonaliteit         = {{NEDnasj}}
| berne                 = [[27 augustus]] [[1946]]
| berteplak             = [[Easternijtsjerk]]
| stoarn                = 
| stjerplak             = 
| etnisiteit            = {{FRLetn}}
| regionale identiteit  = 
| taal                  = [[Frysk]]
| sjenre                = 
| perioade              =  
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = 
| útjouwer              = 
| prizen                = 
| jierren aktyf         = 
| webside               = 
}}
'''Anders Minnes Rozendal''' ([[Easternijtsjerk]], [[27 augustus]] [[1946]]) is in Fryske [[skriuwer]]. 

Anders is in pakesizzer fan dichter, romanskriuwer en mei-oprjochter fan de [[KFFB]] [[Anders Minnes Wybenga]] en waakse op yn [[Nes (Dongeradiel)|Nes]]. Foar syn wurk by Philips yn Drachten hat er in soad banen hân, fan fytsmakker, fabryksarbeider en hy hat op in ''coaster'' fearn. Sûnt febrewaris 2006 leit er him alhiel ta op skriuwen. Rozendal wennet mei syn frou Corry Boelens, skriuwster fan de by de [[Kristlik Fryske Folksbibleteek|KFFB]] útkommen roman ''Paadsikers'', yn [[Ljussens]].

== Wurk ==
=== Romans ===
*''De muorre'' ([[2001]])
*''Grinzen foarby'' ([[2002]])
*''De baas traktearret'' ([[2003]]) 
*''Alles yn 'e macht'' ([[2004]])
*''Moard oan 'e Monsmawei'' ([[2005]])
*''Dy jonge fan Beintema'' ([[2006]])
*''It paad fan de foks'' ([[2007]]) 
*''Under de sinne fan de Ivige'' ([[2008]])
*''It kaartehûs'' ([[2009]])
*''De Sjamaan fan Ealawier'' ([[2010]])
*''Werom nei Stienwert'' ([[2011]])
*''De smaak fan alsem'' ([[2013]])
*''It Sunhouse-mystearje'' ([[2014]])
*''Opgong nei Sint Vitus''  ([[2015]])
* ''Rachel, de dochter fan Timna'' (2016)
* ''Stosân'' (2017)
* ''Dwaaltún'' (2019)
* ''Feest yn Gennaard'' (2022)
* ''De bittere fraach'' (2024)
* ''Mikal - De earste frou fan kening David'' (2026)

=== Ferhalebondel ===
* ''Hupsakee en oare ferhalen'' ([[2009]])
* ''Foar dy (20 koarte bibelferhalen)''

=== Toaniel ===
*''Elk foar himsels'' : ienakter ([[2001]]), foar de Stifting Utjouwerij Frysk Toaniel (St.U.F.T.)

=== Ferskaat ===
*Ferhaal 'Wetterloo' yn boekewikegeskink ''Feestlift'' (2009)

== Keppelingen om utens ==
* [https://www.in-dokkum.nl/content/door-de-ogen-van-anders-m-rozendal/ Anders Rozendal oer Dokkum]
* [https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bceab1 A. Rozendal by Sirkwy.]

{{DEFAULTSORT:Rozendal, Anders}}
[[Kategory:Frysk fytsmakker]]
[[Kategory:Frysk seeman]]
[[Kategory:Frysk romanskriuwer]]
[[Kategory:Frysk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Frysk skriuwer fan histoaryske fiksje]]
[[Kategory:Frysk toanielskriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk bestjoerder]]
[[Kategory:Persoan berne yn Easternijtsjerk]]
[[Kategory:Nes (Noardeast-Fryslân)]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1946]]</text>
      <sha1>am6zh36tzv7ro81wwkg9keb1gguiv1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PDD-NOS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27689</id>
    <revision>
      <id>1231303</id>
      <parentid>1069214</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T06:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>3672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1231303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6138" sha1="frfgkfc7qrxk942pgtee5le5g6rg505" xml:space="preserve">{{Disclaimer medyske side}}
'''Pervasive ûntwikkelingssteuring, net oars omskreaun''' ''(pervasive developmental disorder not otherwise specified)'' is in oan [[Autistyske steuring|autisme]] besibbe steurnis. Dit betsjut dat se wol bepaalde kenmerken hat fan autisme, mar net hielendal oan de omskriuwing foldocht. De Nederlânske ôfkoarting is POS-NAO, maar faak wurdt de Ingelske ôfkoarting PDD-NOS brûkt.
It is in diagnoaze neffens de yndieling fan it hânboek [[DSM-IV]].

Under PDD-NOS falle steurnissen dy't net foldogge oan de kritearia fan de oare oandwanings yn de groep [[pervasive ûntwikkelingssteurnis]]sen. Sa binne yn dizze restgroep oandwanings ûnderbrocht as [[atypysk autisme]] en oant no ta ek [[mearfâldich komplekse ûntwikkelingssteurnis|MCDD]]. Omdat PDD-NOS in restgroep is en de symptomen yn foarm en yntinsiteit ferskille, binne der gjin 'hurde' kritearia. Wol besteane der inkele rjochtlinen: Der is in dúdlike efterstân of beperking yn de sosjale ynteraksje; dêrby besteane der tekoartkommings yn de (non-)ferbale kommunikaasjefeardichheden of is der sprake fan stereotyp gedrach en ynteresse. Yn de [[differinsjaaldiagnoaze]] moat útsluten wurde dat der sprake is fan in oare pervasive ûntwikkelingssteurnis. Ek moat, benammen by folwoeksenen, útsluten wurde dat de symptoamen komme troch [[skizofreny]], [[skizotypyske persoanlikheidssteurnis]] of [[ûntwikende persoanlikheidssteurnis]].

PDD-NOS is net altyd like slim. Der binne in soad gradaasjes yn de earnst fan de steurnis. Wat men hast altyd mei inoar mien hat is de behoefte oan struktuer. In dúdlike deiplanning foarkomt bygelyks dat men foar min te ferwurkjen ferrassings komt te stean.
Ek is men faak sterk op jinsels rjochte en binne der efterstannen op emoasjoneel, [[sosjaal]] en [[Motoryk|motoarysk]] gebiet.

== Kenmerken ==
Minsken mei PDD-NOS sjitte faak tekoart yn sosjale feardichheden. Dêrtroch kinne der maklik problemen ûntstean yn de omgong mei oare minsken. It herkennen en beneamen fan eigen en oarmans [[emoasje]]s giet har faak net sa maklik ôf. Hâlding en gedrach binne hjirtroch lang net altyd oanpast oan de sitewaasje fan it momint. It risseltaat dêrfan is dat der nochal ris ûnbegryp en ôfstân ûntstiet tusken ien mei de ûntwikkelingssteurnis en oaren. 

Fantasy en werklikheid binne foar minsken mei PDD-NOS net altyd maklik te skieden. Benammen jongeren hawwe de neiging alles tige letterlik op te fetsjen; as se bygelyks yn in telefyzjesearje ien deagean sjogge, dan is de earste ympuls te tinken dat de akteur no ek echt dea is. Ek hat men faak muoite mei wurdboartsjen en [[útdrukking]]s omdat men oanstriid hat alles letterlik te nimmen. As bygelyks sein wurdt dat de buorfrou neist har skuon rint, sil in bern mei PDD-NOS ferwachtsje dat de buorfrou letterlik neist har skuon stiet. Dat net alles sa letterlik te nimmen is, moat dan fan sitewaasje ta sitewaasje oanleard wurde. 

Minsken mei PDD-NOS miene krektas oaren mei in ûntwikkelingssteurnis faak yn fêste patroanen, alles hat in eigen plakje. Unferwachte foarfallen en gebrek oan oersjoch jouwe dêrby faak [[Plannen|planningsproblemen]]. Se leverje ek [[stress]] en [[gefoel]]ens fan ûnfeilichheid op. In fêste deistruktuer en in goede planning kin de nedige rêst jaan.

Guon minsken mei PDD-NOS hawwe oanstriid har te rjochtsjen op details.
Bygelyks as earne in rommel is en der lizze kranten, papieren, jiskepûden en ôffal. As der dan frege wurdt oft se dizze brol sjoen ha, kin it blike dat de persoan mei PDD-NOS allinnich de jiskepûden telt. Ek kinne guon har sa op lytse ûnbelangrike details konsintrearje dat wat der fierder om har hinne bart net mear opmurken wurdt.

== Oarsaken en gefolgen ==
De oarsaak fan PDD-NOS is net dúdlik. Men tinkt dat in steurnis yn de ûntwikkeling fan de harsens gefolgen hat foar it ferwurkjen fan [[ynformaasje]]. Dit betsjut in slimme beheining yn it hiele libben, mei't it net wer oer giet. 

Minsken mei PDD-NOS kinne omgean leare mei de kontaktsteurnis. In protte sosjale feardichheden en hannelingen binne oan te learen. Itselde jildt oars foar de [[syndroom fan Asperger]] en [[heechfunksjonearjend autisme]].

De steurnis kin likegoed by lege as by hege [[Yntelliginsjemjitting|mjitten IQ]] diagnostisearre wurde. By allegear is der gebrek oan lykwicht yn de ferhâlding [[ferbale yntelliginsje]] en [[performale yntelliginsje]]. Hoe goed oft men him bepaalde sosjale feardichheden eigen meitsje kin bepaalt foar in diel hoe't ien mei PDD-NOS him yn de takomst ûntploaie sil.

== Reitsflakken ADHD ==
Hyperaktiviteit en minne konsintraasje wurdt by in soad minsken mei PDD-NOS waarnaam. Yn dat opsicht liket der in relatyf grutte oerlaap mei de steurnissen [[ADHD]] en [[ADD]] te wêzen. Grut ferskil is dat de konsintraasjeproblemen en it hyperaktive gedrach by PDD-NOS in oare ûnderlizzende oarsaak hawwe as by ADHD of ADD. By ûndersyk kin mei testen en ûndersiken de goede diagnoaze steld wurde. 

== Understeuning ==
Der binne ferskate ynstânsjes dêr't minsken mei PDD-NOS terjochte kinne foar begelieding en/of lotgenoatenkontakt. Neist offisjele ynstânsjes as de [[Riagg]]s fan de [[Geastlike sûnenssoarch]] (GGZ) binne der ferienings, lykas [[Persoanen út it Autisme Spektrum (PAS)|PAS (Persoanen út it Autisme Spektrum)]] dy't har rjochtsje op normaal bejeftige folwoeksenen mei in steurnis yn it autistysk spektrum en de [[Nederlânske Feriening foar Autisme|NVA (Nederlânske Feriening foar Autisme)]] dy't har benammen rjochtet op âlden mei autistyske bern.

== Sjoch ek ==
* [[atypisch autisme]]
* [[mearfâldich komplekse ûntwikkelingssteurnis]] (McDD)
* [[autisme]]
* [[autistyske steuring]]
* [[autismespektrum]]
* [[syndroom fan Asperger]]
* [[heechfunksjonearjend autisme]]
* [[Persoanen út it Autisme Spektrum (PAS)|Feriening PAS (Persoanen út it Autisme Spektrum)]]
* [[Autipas]]

== Keppeling om utens ==
* [https://www.autisme.nl/over-autisme/wat-is-autisme/pdd-nos/ Webstee Nederlandse Vereniging Autisme oer PDD-NOS] 

[[Kategory:Psychyske oandwaning]]
[[Kategory:Autisme]]

[[pl:Całościowe zaburzenie rozwoju nie zdiagnozowane inaczej]]</text>
      <sha1>frfgkfc7qrxk942pgtee5le5g6rg505</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leipzig</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31705</id>
    <revision>
      <id>1231278</id>
      <parentid>1124526</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T19:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>- stobbeberjocht, ynfoboks fernijd, + skiednis - geografy - stedsyndieling - kultuer.</comment>
      <origin>1231278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12307" sha1="n17l13mn2ad4rh1883gobqhbvdtqftv" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                        = Leipzig
| ôfbylding                    = Leipzig Skyline.jpg
| ôfbyldingsbreedte            = 
| ôfbyldingstekst              = De skyline fan Leipzig
| flagge                       = Flag of Leipzig.svg
| wapen                        = Coat of arms of Leipzig.svg
| ynwennertal                  = 611.850 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.sachsen.de/ Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen]&lt;/ref&gt;
| oerflak                      = 297,8 km²
| befolkingstichtens           = 2.055 ynw./km²
| stêdekloft                   = Leipzig-Halle
| hichte                       = 113 m
| lân                          = {{DE}} 
| bestjoerlike ienheid 1       = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Saxony.svg|border|20px]] [[Saksen]]
| bestjoerlike ienheid 2       = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2 = ''Kreisfreie Stadt''
| boargemaster                 = 
| stedsyndieling               = 10 ''[[Stadtbezirk]]e&lt;br&gt;63 ''[[Ortsteil]]e
| gemeente-yndieling           = 
| stifting                     = 1165 &lt;small&gt;(stedsrjochten)&lt;/small&gt;
| postkoade                    = 04103–04357
| tiidsône                     = 
| simmertiid                   = 
| koördinaten                  = 
| webside                      = [https://www.leipzig.de www.leipzig.de]
| mapname                      = Saksen
| lat_deg                      = 51
| lat_min                      = 20
| lat_sec                      = 24
| lat_dir                      = N
| lon_deg                      = 12
| lon_min                      = 22
| lon_sec                      = 30
| lon_dir                      = E
}}
'''Leipzig''' is in stêd yn 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. Fan 1949 oant 1990 makke Leipzig diel út fan it kommunistyske East-Dútslân. De stêd hat 611.850 ynwenners (2024) en nei (''East-'')[[Berlyn]] wie it de grutste stêd fan it eardere [[East-Dútslân]]. 

== Namme ==
De namme Leipzig is ôfkomstich fan it [[Sorbysk]]e ''Lipsk'', wat lindeoard betsjut. De [[Sorben]] neame it plak ek hjoed-de-dei noch Lipsk en net Leipzig. Ek in soad Poalen en Tsjechen brûke dy namme noch.

== Skiednis ==
De stêd waard foar it earst as kastiel neamd yn 1015. As stiftingsdatum jildt it jier 1165, doe't de stêd [[stedsrjochten]] en it merkrjocht krige fan [[markgreve]] Otto II fan Meissen. It is fanâlds in wichtige hannelsstêd. Nei de stifting fan 'e universiteit yn 1409 waard de stêd in sintrum fan 'e boekdrukkeunst.

=== Leipziger Messe ===
De stêd Leipzig lei op it krúspunt fan twa hannelsdiken yn it [[Hillige Roomske Ryk]]: de ''Via Regia'' (fan [[Parys]] úteinlik nei [[Novgorod]] yn [[Ruslân]]) en de ''Via Imperii'' (fan [[Rome]] úteinlik nei [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]] yn [[Noarwegen]]). Dit wie hiel geunstich foar de hannel. Der bestiet in dokumint dat út de 12e iuw stammet en dat befestiget dat der &quot;jiermerken yn Lipz&quot; wiene. As berte-akte foar de stêd en de Messe jildt &quot;der Stadtbrief&quot; fan markgreve Otto de Rike. Histoarisy datearje dy brief tusken 1156 en 1170.

=== Midsiuwen ===
Yn 1212 is troch markgreve Diderik fan Meissen in [[Augustinen|Augustynsk]] kleaster stifte, dat nei Sint-Thomas neamd waard. Omdat dit mank gie mei ûnteigeningen, kamen de ynwenners fan Leipzig yn opstân. Yn 1217 waard in kompromis sletten.

=== 19e iuw ===
[[Ofbyld:Leipzig - Völkerschlachtdenkmal (8).jpg|thumb|left|Folkeslachmonumint.]]
Yn 1813 fûn by Leipzig de [[Folkeslach]] plak, wêrby't [[Napoleon]] ferslein waard troch in gearstald leger fan ûnder oaren [[Keizerryk Ruslân|Ruslân]], [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryk]] en [[Keninkryk Prusen|Prusen]]. In iuw letter, yn 1913, waard yn it ramt fan it jubileum it 91 meter hege Völkerschlachtdenkmal oprjochte.

It earste lange spoar yn Dútslân rûn tusken Leipzig en [[Dresden]]. Troch de yndustrialisaasje yn 'e njoggentjinde iuw groeide Leipzig sterk.

Yn 1871 stifte [[Wilhelm Wundt]] it alderearste eksperimintele psychologylaboratorium op oan 'e Universiteit fan Leipzig. Dit wurdt oer de hiele wrâld as it begjin fan 'e psychology as selsstannige wittenskip beskôge.

=== 20e iuw ===
Yn 'e Twadde Wrâldoarloch waard Leipzig tusken 1943 en 1945 ferskate kearen troffen troch Alliearde loftoanfallen, dy't laten ta grutte fernielingen yn 'e binnenstêd. Oant 60% fan 'e bebouwing waard troffen en sawat 6.000 minsken ferlearen harren libben. Op 18 april 1945 berikten ienheden fan it 1e Amerikaanske Leger de stêd en rjochten harren haadkertier yn it Hotel Fürstenhof yn. Op grûn fan it yn Londen sletten [[Sôneprotokol]] fan 1944 en de besluten fan 'e [[Konferinsje fan Jalta]] hearde Saksen by de Sovjet-besettingssône en it [[Reade Leger]] naam op 2 july 1945 Leipzig oer. De Sovjet Militêre Administraasje yn Dútslân (SMAD) foarme de Ried fan 'e Stêd en de gemeenteried (Stadtverordnetenversammlung), wêrfan't de gearstalling mei de oprjochting fan 'e DDR diktearre waard troch de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED).

It heechste ynwennertal fan 750.000 helle Leipzig om 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] hinne; it wie doe kwa grutte de fyfte stêd fan Dútslân. Nei de Twadde Wrâldkriich namen it ynwennertal en it belang fan Leipzig ôf. 
[[Ofbyld:20090908160MDR Leipzig Nikolaikirche Nikolaisäule.jpg|thumb|left|De monimintale Nikolaastsjerke.]] 
Leipzig waard yn 'e hjerst fan 1989 it nasjonale symbool fan ferset tsjin it kommunistyske rezjym. De saneamde ''Montagsdemonstrationen'' waarden in begryp. Op 4 septimber dat jier gyngen foar it earst in pear hûndert ynwenners de strjitte op, op 25 septimber wiene dat der al 5.000 en op 2 oktober 25.000. Krúsjaal foar Leipzig en de hiele DDR waard de demonstraasje op 9 oktober, doe't 70.000 minsken de strjitte opgiene wylst se &quot;''Wir sind das Volk''&quot; rôpen en 8.000 man plysje en leger klearstienen om mei geweld yn te gripen. Troch moedich optreden fan in seistal kopstikken fan 'e stêd, ûnder wa dirigint Kurt Masur en twa partijmannen fan 'e lokale SED, waard in bloedbad foarkommen. Op 23 oktober demonstrearren 250.000, op 30 oktober 300.000 minsken foar demokrasy en frijheid. De grutste demonstraasje yn Leipzig wie dy fan 6 novimber mei 500.000 demonstranten. Trije dagen letter foel de [[Berlynske Muorre]], wat de ein fan 'e DDR betsjutte. Al yn 'e jierren 1980 besochten ynwenners de Nikolaastsjerke foar de gebedstsjinsten op moandeitejûn.

== 21e iuw ==
[[Ofbyld:Leipzig - Deutscher Platz + Deutsche Nationalbibliothek 03 ies.jpg|thumb|Dútske Nasjonale Bibleteek.]]
Leipzig is ek in wichtich sintrum foar útjouwerijen en de dêrby hearrende yndustry. Ek in ôfdieling fan 'e Nasjonale Bibleteek fan Dútslân is yn Leipzig festige. Mei de bou fan in nij beursterrein hopet de Leipziger Messe wer oan belang te winnen.

Yn [[2006]] wie Leipzig ien fan 'e spylstêden fan it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2006|WK fuotbal]].

== Geografy ==
Leipzig leit yn it sintrum fan 'e Leipziger leechflakte, it súdlikste part fan 'e Noard-Dútske leechflakte, en oan 'e gearrin fan 'e Weiße Elster, de Pleiße en de Parthe. De rivieren hawwe yn it stedsgebiet in soad fertakkingen en foarmje dêrmei de saneamde Leipziger Gewässerknoten. De omjouwing fan Leipzig is earm oan bosk. Yn 'e tweintichste iuw fûn der yn 'e omkriten fan Leipzig in soad brúnkoalwinning plak. De eardere putten dêr't de brúnkoal wûn waard binne ûnder wetter set en sadwaande binne der in soad marren te finen yn 'e omjouwing fan 'e stêd. 

== Lokaasje ==
[[Ofbyld:Weisse Elster ehem. Wollgarnfabrik.jpg|thumb|left|Weisse Elster.]]
Leipzig hat in oerflak fan 128,7 kilometer, in trochsneed yn noard-súdlike rjochting fan 23,4 km en yn east-westlike rjochting fan 21,3 km. Yn it noarden grinzget Leipzig oan 'e lânkring [[Noardsaksen (Landkreis)|Noardsaksen]] en yn it suden oan 'e lânkring [[Leipzig (Landkreis)|Leipzig]]. De tichtstby lizzende grutte stêden binne [[Halle]] op likernôch 30 km noardwestlik, [[Magdeburg (stêd)|Magdeburg]] op likernôch 100 km noard-noardwestlik, Dresden op likernôch 100 km súdeastlik, [[Chemnitz]] op likernôch 70 km súd-súdeastlik, [[Jena]] op sa'n 70 km súdeastlik en [[Erfurt]] op 100 km west-súdwestlik.

It hichteferskil yn it stedsgebiet bedraacht likernôch 60 meter. De heger lizzende dielen fan Leipzig lizze yn it súdeasten en de legere dielen yn it noardwesten. It leechste punt op 97 meter leit yn Gundorf oan 'e Neue Luppe, in sydkanaal fan 'e Weiße Elster. De 159 meter hege Monarchenhügel en de 163 meter hege Galgenberg binne de heechste natuerlike punten fan 'e stêd.

== Stedsyndieling == 
Leipzig is sûnt 1992 bestjoerlik ûnderferdield yn tsien ''[[Stadtbezirk]]e'' mei 63 ''[[Ortsteil]]en''. 

&lt;div style=&quot;display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; margin: 0;&quot;
|+ Date fan 'e stedsdistrikten fan Leipzig 2024&lt;ref&gt;[https://statistik.leipzig.de/statdist/index.aspx Data fan 'e stedsdistrikten en ''Ortsteile'' fan 'e stêd Leipzig]&lt;/ref&gt;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Stadtbezirk !! Ynwennertal !! Oerflak&lt;br /&gt;km² !! Ynw.&lt;br /&gt; km²
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Mitte || 70.611 || 13,96 || 5.160
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Nordost || 50.653 || 26,31 || 1.936
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Ost || 89.655 || 40,73 || 2.212
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Südost || 65.465 || 34,72 || 1.897
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Süd || 68.077 || 16,95 || 4.052
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Südwest || 57.164 || 46,56 || 1.241
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| West || 57.231 || 14,69 || 3.913
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Alt-West || 62.320 || 26,21 || 2.395
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Nordwest || 36.582 || 39,07 || 943
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Nord || 74.802 || 38,61 || 1.952
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Insgesamt''' || '''632.562''' || '''297,81''' || '''2.142'''
|}
[[File:Verwaltung Leipzig.svg|thumb|300px|De tsien stedsdistrikten (Stadtbezirke) fan Leipzig.]]
&lt;/div&gt;

== Kultuer ==
=== It besjen wurdich ===
[[Ofbyld:Leipzig - Augustusplatz + Opernhaus 05 ies.jpg|thumb|Opera.]]
* Opera
* Völkerschlachtdenkmal (Folkeslachmonumint)
* Deutsche Bücherei (Nasjonale bibleteek)
* Alte Handelsbörse (Alde Beurs)
* Alde en nije riedshûs
[[Ofbyld:20090314105DR Leipzig Neues Rathaus und Pleißeburg.jpg|thumb|thumb|Nije Riedshûs en Pleißeburg.]]
* Hauptbahnhof (Haadstasjon ), it grutste kopstasjon fan Europa
* Auerbachs Keller (bekend wurden út [[Goethe]]s [[Faust]])
* Gewandhaus 
* Zoo Leipzig, mei de grutste ôfdieling foar primaten fan 'e wrâld 
* Gasometer
* DHfK (Deutsche Hochschule für Körperkultur)
* Wenhûs fan Felix Mendelssohn Bartholdy
* Wenhûs fan Friedrich Schiller
* Wenhûs fan Robert Schumann
[[Ofbyld:Red Bull arena, Leipzig von oben Zentralstadion.jpg|thumb|Red Bull Arena.]]
* Red Bull Arena, in fuotbalstadion dat brûkt waard by it WK fuotbal 2006.
* Leipziger Baumwollspinnerei
* Cospudener See

==== Tsjerken ====
* Thomaskirche (Sint-Thomasstjerke)
* Nikolaikirche (Sint-Nikolaasstjerke)

==== Museä ====
* [https://www.bachmuseumleipzig.de/en/bach-museum Bach-Museum], mei yn itselde gebou it Bach-Archiv
* [https://www.mendelssohn-stiftung.de/en/museum Mendelssohn-Haus]
* [https://www.musikermuseen.de/home/Leipzig_Edvard-Grieg-Gedenkstaette Grieg-Begegnungsstätte]
* [https://www.dnb.de/DE/Ueber-uns/DBSM/dbsm_node.html Deutsches Buch- und Schriftmuseum] (Dútsk Boekdrukkeunstmuseum)
* [https://www.uni-leipzig.de/en/university/structure/museums-and-collections/egyptian-museum Egyptysk museum]
[[Ofbyld:Grassimuseum.jpg|thumb|Grassimuseum]]
* [https://www.grassimak.de/ Grassimuseum] mei it Muzykynstrumintemuseum
* [https://www.runde-ecke-leipzig.de/ Gedenkstätte Museum in der Runden Ecke] (oer de Stasi)
* [https://mdbk.de/ Museum der bildenden Künste]
* [https://www.hdg.de/zeitgeschichtliches-forum Zeitgeschichtliches Forum Leipzig]
* [https://www.stadtgeschichtliches-museum-leipzig.de/ Stedshistoarysk Museum Leipzig]

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Nederlânske side oer de stêd, sjoch: [[:nl:Leipzig]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Leipzig}}
}}

{{Saksen}}
[[Kategory:Plak yn Saksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Saksen]]</text>
      <sha1>n17l13mn2ad4rh1883gobqhbvdtqftv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231279</id>
      <parentid>1231278</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T19:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1231279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12307" sha1="ky2bl2i61r3epvh1ee0w84kbt15n9gn" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                        = Leipzig
| ôfbylding                    = Leipzig Skyline.jpg
| ôfbyldingsbreedte            = 
| ôfbyldingstekst              = De skyline fan Leipzig
| flagge                       = Flag of Leipzig.svg
| wapen                        = Coat of arms of Leipzig.svg
| ynwennertal                  = 611.850 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.sachsen.de/ Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen]&lt;/ref&gt;
| oerflak                      = 297,8 km²
| befolkingstichtens           = 2.055 ynw./km²
| stêdekloft                   = Leipzig-Halle
| hichte                       = 113 m
| lân                          = {{DE}} 
| bestjoerlike ienheid 1       = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Saxony.svg|border|20px]] [[Saksen]]
| bestjoerlike ienheid 2       = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2 = ''Kreisfreie Stadt''
| boargemaster                 = 
| stedsyndieling               = 10 ''[[Stadtbezirk]]e&lt;br&gt;63 ''[[Ortsteil]]e
| gemeente-yndieling           = 
| stifting                     = 1165 &lt;small&gt;(stedsrjochten)&lt;/small&gt;
| postkoade                    = 04103–04357
| tiidsône                     = 
| simmertiid                   = 
| koördinaten                  = 
| webside                      = [https://www.leipzig.de www.leipzig.de]
| mapname                      = Saksen
| lat_deg                      = 51
| lat_min                      = 20
| lat_sec                      = 24
| lat_dir                      = N
| lon_deg                      = 12
| lon_min                      = 22
| lon_sec                      = 30
| lon_dir                      = E
}}
'''Leipzig''' is in stêd yn 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. Fan 1949 oant 1990 makke Leipzig diel út fan it kommunistyske East-Dútslân. De stêd hat 611.850 ynwenners (2024) en nei (''East-'')[[Berlyn]] wie it de grutste stêd fan it eardere [[East-Dútslân]]. 

== Namme ==
De namme Leipzig is ôfkomstich fan it [[Sorbysk]]e ''Lipsk'', wat lindeoard betsjut. De [[Sorben]] neame it plak ek hjoed-de-dei noch Lipsk en net Leipzig. Ek in soad Poalen en Tsjechen brûke dy namme noch.

== Skiednis ==
De stêd waard foar it earst as kastiel neamd yn 1015. As stiftingsdatum jildt it jier 1165, doe't de stêd [[stedsrjochten]] en it merkrjocht krige fan [[markgreve]] Otto II fan Meissen. It is fanâlds in wichtige hannelsstêd. Nei de stifting fan 'e universiteit yn 1409 waard de stêd in sintrum fan 'e boekdrukkeunst.

=== Leipziger Messe ===
De stêd Leipzig lei op it krúspunt fan twa hannelsdiken yn it [[Hillige Roomske Ryk]]: de ''Via Regia'' (fan [[Parys]] úteinlik nei [[Novgorod]] yn [[Ruslân]]) en de ''Via Imperii'' (fan [[Rome]] úteinlik nei [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]] yn [[Noarwegen]]). Dit wie hiel geunstich foar de hannel. Der bestiet in dokumint dat út de 12e iuw stammet en dat befestiget dat der &quot;jiermerken yn Lipz&quot; wiene. As berte-akte foar de stêd en de Messe jildt &quot;der Stadtbrief&quot; fan markgreve Otto de Rike. Histoarisy datearje dy brief tusken 1156 en 1170.

=== Midsiuwen ===
Yn 1212 is troch markgreve Diderik fan Meissen in [[Augustinen|Augustynsk]] kleaster stifte, dat nei Sint-Thomas neamd waard. Omdat dit mank gie mei ûnteigeningen, kamen de ynwenners fan Leipzig yn opstân. Yn 1217 waard in kompromis sletten.

=== 19e iuw ===
[[Ofbyld:Leipzig - Völkerschlachtdenkmal (8).jpg|thumb|left|Folkeslachmonumint.]]
Yn 1813 fûn by Leipzig de [[Folkeslach]] plak, wêrby't [[Napoleon]] ferslein waard troch in gearstald leger fan ûnder oaren [[Keizerryk Ruslân|Ruslân]], [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryk]] en [[Keninkryk Prusen|Prusen]]. In iuw letter, yn 1913, waard yn it ramt fan it jubileum it 91 meter hege Völkerschlachtdenkmal oprjochte.

It earste lange spoar yn Dútslân rûn tusken Leipzig en [[Dresden]]. Troch de yndustrialisaasje yn 'e njoggentjinde iuw groeide Leipzig sterk.

Yn 1871 stifte [[Wilhelm Wundt]] it alderearste eksperimintele [[psychology]]laboratorium oan 'e Universiteit fan Leipzig. Dit wurdt oer de hiele wrâld as it begjin fan 'e psychology as selsstannige wittenskip beskôge.

=== 20e iuw ===
Yn 'e Twadde Wrâldoarloch waard Leipzig tusken 1943 en 1945 ferskate kearen troffen troch Alliearde loftoanfallen, dy't laten ta grutte fernielingen yn 'e binnenstêd. Oant 60% fan 'e bebouwing waard troffen en sawat 6.000 minsken ferlearen harren libben. Op 18 april 1945 berikten ienheden fan it 1e Amerikaanske Leger de stêd en rjochten harren haadkertier yn it Hotel Fürstenhof yn. Op grûn fan it yn Londen sletten [[Sôneprotokol]] fan 1944 en de besluten fan 'e [[Konferinsje fan Jalta]] hearde Saksen by de Sovjet-besettingssône en it [[Reade Leger]] naam op 2 july 1945 Leipzig oer. De Sovjet Militêre Administraasje yn Dútslân (SMAD) foarme de Ried fan 'e Stêd en de gemeenteried (Stadtverordnetenversammlung), wêrfan't de gearstalling mei de oprjochting fan 'e DDR diktearre waard troch de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED).

It heechste ynwennertal fan 750.000 helle Leipzig om 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] hinne; it wie doe kwa grutte de fyfte stêd fan Dútslân. Nei de Twadde Wrâldkriich namen it ynwennertal en it belang fan Leipzig ôf. 
[[Ofbyld:20090908160MDR Leipzig Nikolaikirche Nikolaisäule.jpg|thumb|left|De monimintale Nikolaastsjerke.]] 
Leipzig waard yn 'e hjerst fan 1989 it nasjonale symbool fan ferset tsjin it kommunistyske rezjym. De saneamde ''Montagsdemonstrationen'' waarden in begryp. Op 4 septimber dat jier gyngen foar it earst in pear hûndert ynwenners de strjitte op, op 25 septimber wiene dat der al 5.000 en op 2 oktober 25.000. Krúsjaal foar Leipzig en de hiele DDR waard de demonstraasje op 9 oktober, doe't 70.000 minsken de strjitte opgiene wylst se &quot;''Wir sind das Volk''&quot; rôpen en 8.000 man plysje en leger klearstienen om mei geweld yn te gripen. Troch moedich optreden fan in seistal kopstikken fan 'e stêd, ûnder wa dirigint Kurt Masur en twa partijmannen fan 'e lokale SED, waard in bloedbad foarkommen. Op 23 oktober demonstrearren 250.000, op 30 oktober 300.000 minsken foar demokrasy en frijheid. De grutste demonstraasje yn Leipzig wie dy fan 6 novimber mei 500.000 demonstranten. Trije dagen letter foel de [[Berlynske Muorre]], wat de ein fan 'e DDR betsjutte. Al yn 'e jierren 1980 besochten ynwenners de Nikolaastsjerke foar de gebedstsjinsten op moandeitejûn.

== 21e iuw ==
[[Ofbyld:Leipzig - Deutscher Platz + Deutsche Nationalbibliothek 03 ies.jpg|thumb|Dútske Nasjonale Bibleteek.]]
Leipzig is ek in wichtich sintrum foar útjouwerijen en de dêrby hearrende yndustry. Ek in ôfdieling fan 'e Nasjonale Bibleteek fan Dútslân is yn Leipzig festige. Mei de bou fan in nij beursterrein hopet de Leipziger Messe wer oan belang te winnen.

Yn [[2006]] wie Leipzig ien fan 'e spylstêden fan it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2006|WK fuotbal]].

== Geografy ==
Leipzig leit yn it sintrum fan 'e Leipziger leechflakte, it súdlikste part fan 'e Noard-Dútske leechflakte, en oan 'e gearrin fan 'e Weiße Elster, de Pleiße en de Parthe. De rivieren hawwe yn it stedsgebiet in soad fertakkingen en foarmje dêrmei de saneamde Leipziger Gewässerknoten. De omjouwing fan Leipzig is earm oan bosk. Yn 'e tweintichste iuw fûn der yn 'e omkriten fan Leipzig in soad brúnkoalwinning plak. De eardere putten dêr't de brúnkoal wûn waard binne ûnder wetter set en sadwaande binne der in soad marren te finen yn 'e omjouwing fan 'e stêd. 

== Lokaasje ==
[[Ofbyld:Weisse Elster ehem. Wollgarnfabrik.jpg|thumb|left|Weisse Elster.]]
Leipzig hat in oerflak fan 128,7 kilometer, in trochsneed yn noard-súdlike rjochting fan 23,4 km en yn east-westlike rjochting fan 21,3 km. Yn it noarden grinzget Leipzig oan 'e lânkring [[Noardsaksen (Landkreis)|Noardsaksen]] en yn it suden oan 'e lânkring [[Leipzig (Landkreis)|Leipzig]]. De tichtstby lizzende grutte stêden binne [[Halle]] op likernôch 30 km noardwestlik, [[Magdeburg (stêd)|Magdeburg]] op likernôch 100 km noard-noardwestlik, Dresden op likernôch 100 km súdeastlik, [[Chemnitz]] op likernôch 70 km súd-súdeastlik, [[Jena]] op sa'n 70 km súdeastlik en [[Erfurt]] op 100 km west-súdwestlik.

It hichteferskil yn it stedsgebiet bedraacht likernôch 60 meter. De heger lizzende dielen fan Leipzig lizze yn it súdeasten en de legere dielen yn it noardwesten. It leechste punt op 97 meter leit yn Gundorf oan 'e Neue Luppe, in sydkanaal fan 'e Weiße Elster. De 159 meter hege Monarchenhügel en de 163 meter hege Galgenberg binne de heechste natuerlike punten fan 'e stêd.

== Stedsyndieling == 
Leipzig is sûnt 1992 bestjoerlik ûnderferdield yn tsien ''[[Stadtbezirk]]e'' mei 63 ''[[Ortsteil]]en''. 

&lt;div style=&quot;display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; margin: 0;&quot;
|+ Date fan 'e stedsdistrikten fan Leipzig 2024&lt;ref&gt;[https://statistik.leipzig.de/statdist/index.aspx Data fan 'e stedsdistrikten en ''Ortsteile'' fan 'e stêd Leipzig]&lt;/ref&gt;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Stadtbezirk !! Ynwennertal !! Oerflak&lt;br /&gt;km² !! Ynw.&lt;br /&gt; km²
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Mitte || 70.611 || 13,96 || 5.160
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Nordost || 50.653 || 26,31 || 1.936
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Ost || 89.655 || 40,73 || 2.212
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Südost || 65.465 || 34,72 || 1.897
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Süd || 68.077 || 16,95 || 4.052
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Südwest || 57.164 || 46,56 || 1.241
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| West || 57.231 || 14,69 || 3.913
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Alt-West || 62.320 || 26,21 || 2.395
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Nordwest || 36.582 || 39,07 || 943
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Nord || 74.802 || 38,61 || 1.952
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Meiïnoar''' || '''632.562''' || '''297,81''' || '''2.142'''
|}
[[File:Verwaltung Leipzig.svg|thumb|300px|De tsien stedsdistrikten (Stadtbezirke) fan Leipzig.]]
&lt;/div&gt;

== Kultuer ==
=== It besjen wurdich ===
[[Ofbyld:Leipzig - Augustusplatz + Opernhaus 05 ies.jpg|thumb|Opera.]]
* Opera
* Völkerschlachtdenkmal (Folkeslachmonumint)
* Deutsche Bücherei (Nasjonale bibleteek)
* Alte Handelsbörse (Alde Beurs)
* Alde en nije riedshûs
[[Ofbyld:20090314105DR Leipzig Neues Rathaus und Pleißeburg.jpg|thumb|thumb|Nije Riedshûs en Pleißeburg.]]
* Hauptbahnhof (Haadstasjon), it grutste kopstasjon fan Europa
* Auerbachs Keller (bekend wurden út [[Goethe]]s [[Faust]])
* Gewandhaus 
* Zoo Leipzig, mei de grutste ôfdieling foar primaten fan 'e wrâld 
* Gasometer
* DHfK (Deutsche Hochschule für Körperkultur)
* Wenhûs fan Felix Mendelssohn Bartholdy
* Wenhûs fan Friedrich Schiller
* Wenhûs fan Robert Schumann
[[Ofbyld:Red Bull arena, Leipzig von oben Zentralstadion.jpg|thumb|Red Bull Arena.]]
* Red Bull Arena, in fuotbalstadion dat brûkt waard by it WK fuotbal 2006.
* Leipziger Baumwollspinnerei
* Cospudener See

==== Tsjerken ====
* Thomaskirche (Sint-Thomasstjerke)
* Nikolaikirche (Sint-Nikolaasstjerke)

==== Museä ====
* [https://www.bachmuseumleipzig.de/en/bach-museum Bach-Museum], mei yn itselde gebou it Bach-Archiv
* [https://www.mendelssohn-stiftung.de/en/museum Mendelssohn-Haus]
* [https://www.musikermuseen.de/home/Leipzig_Edvard-Grieg-Gedenkstaette Grieg-Begegnungsstätte]
* [https://www.dnb.de/DE/Ueber-uns/DBSM/dbsm_node.html Deutsches Buch- und Schriftmuseum] (Dútsk Boekdrukkeunstmuseum)
* [https://www.uni-leipzig.de/en/university/structure/museums-and-collections/egyptian-museum Egyptysk museum]
[[Ofbyld:Grassimuseum.jpg|thumb|Grassimuseum]]
* [https://www.grassimak.de/ Grassimuseum] mei it Muzykynstrumintemuseum
* [https://www.runde-ecke-leipzig.de/ Gedenkstätte Museum in der Runden Ecke] (oer de Stasi)
* [https://mdbk.de/ Museum der bildenden Künste]
* [https://www.hdg.de/zeitgeschichtliches-forum Zeitgeschichtliches Forum Leipzig]
* [https://www.stadtgeschichtliches-museum-leipzig.de/ Stedshistoarysk Museum Leipzig]

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Nederlânske side oer de stêd, sjoch: [[:nl:Leipzig]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Leipzig}}
}}

{{Saksen}}
[[Kategory:Plak yn Saksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Saksen]]</text>
      <sha1>ky2bl2i61r3epvh1ee0w84kbt15n9gn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231282</id>
      <parentid>1231279</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T20:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1231282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12301" sha1="84zb4yuztvmppqwxq6mn7vuq7cbrfi7" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                        = Leipzig
| ôfbylding                    = Leipzig Skyline.jpg
| ôfbyldingsbreedte            = 
| ôfbyldingstekst              = De skyline fan Leipzig
| flagge                       = Flag of Leipzig.svg
| wapen                        = Coat of arms of Leipzig.svg
| ynwennertal                  = 611.850 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.sachsen.de/ Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen]&lt;/ref&gt;
| oerflak                      = 297,8 km²
| befolkingstichtens           = 2.055 ynw./km²
| stêdekloft                   = Leipzig-Halle
| hichte                       = 113 m
| lân                          = {{DE}} 
| bestjoerlike ienheid 1       = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Saxony.svg|border|20px]] [[Saksen]]
| bestjoerlike ienheid 2       = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2 = ''Kreisfreie Stadt''
| boargemaster                 = 
| stedsyndieling               = 10 ''[[Stadtbezirk]]e&lt;br&gt;63 ''[[Ortsteil]]e
| gemeente-yndieling           = 
| stifting                     = 1165 &lt;small&gt;(stedsrjochten)&lt;/small&gt;
| postkoade                    = 04103–04357
| tiidsône                     = 
| simmertiid                   = 
| koördinaten                  = 
| webside                      = [https://www.leipzig.de www.leipzig.de]
| mapname                      = Saksen
| lat_deg                      = 51
| lat_min                      = 20
| lat_sec                      = 24
| lat_dir                      = N
| lon_deg                      = 12
| lon_min                      = 22
| lon_sec                      = 30
| lon_dir                      = E
}}
'''Leipzig''' is in stêd yn 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. Fan 1949 oant 1990 makke Leipzig diel út fan it kommunistyske East-Dútslân. De stêd hat 611.850 ynwenners (2024) en nei [[East-Berlyn]] wie it de grutste stêd fan it eardere [[East-Dútslân]]. 

== Namme ==
De namme Leipzig is ôfkomstich fan it [[Sorbysk]]e ''Lipsk'', wat lindeoard betsjut. De [[Sorben]] neame it plak ek hjoed-de-dei noch Lipsk en net Leipzig. Ek in soad Poalen en Tsjechen brûke dy namme noch.

== Skiednis ==
De stêd waard foar it earst as kastiel neamd yn 1015. As stiftingsdatum jildt it jier 1165, doe't de stêd [[stedsrjochten]] en it merkrjocht krige fan [[markgreve]] Otto II fan Meissen. It is fanâlds in wichtige hannelsstêd. Nei de stifting fan 'e universiteit yn 1409 waard de stêd in sintrum fan 'e boekdrukkeunst.

=== Leipziger Messe ===
De stêd Leipzig lei op it krúspunt fan twa hannelsdiken yn it [[Hillige Roomske Ryk]]: de ''Via Regia'' (fan [[Parys]] úteinlik nei [[Novgorod]] yn [[Ruslân]]) en de ''Via Imperii'' (fan [[Rome]] úteinlik nei [[Bergen (Noarwegen)|Bergen]] yn [[Noarwegen]]). Dit wie hiel geunstich foar de hannel. Der bestiet in dokumint dat út de 12e iuw stammet en dat befestiget dat der &quot;jiermerken yn Lipz&quot; wiene. As berte-akte foar de stêd en de Messe jildt &quot;der Stadtbrief&quot; fan markgreve Otto de Rike. Histoarisy datearje dy brief tusken 1156 en 1170.

=== Midsiuwen ===
Yn 1212 is troch markgreve Diderik fan Meissen in [[Augustinen|Augustynsk]] kleaster stifte, dat nei Sint-Thomas neamd waard. Omdat dit mank gie mei ûnteigeningen, kamen de ynwenners fan Leipzig yn opstân. Yn 1217 waard in kompromis sletten.

=== 19e iuw ===
[[Ofbyld:Leipzig - Völkerschlachtdenkmal (8).jpg|thumb|left|Folkeslachmonumint.]]
Yn 1813 fûn by Leipzig de [[Folkeslach]] plak, wêrby't [[Napoleon]] ferslein waard troch in gearstald leger fan ûnder oaren [[Keizerryk Ruslân|Ruslân]], [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryk]] en [[Keninkryk Prusen|Prusen]]. In iuw letter, yn 1913, waard yn it ramt fan it jubileum it 91 meter hege Völkerschlachtdenkmal oprjochte.

It earste lange spoar yn Dútslân rûn tusken Leipzig en [[Dresden]]. Troch de yndustrialisaasje yn 'e njoggentjinde iuw groeide Leipzig sterk.

Yn 1871 stifte [[Wilhelm Wundt]] it alderearste eksperimintele [[psychology]]laboratorium oan 'e Universiteit fan Leipzig. Dit wurdt oer de hiele wrâld as it begjin fan 'e psychology as selsstannige wittenskip beskôge.

=== 20e iuw ===
Yn 'e Twadde Wrâldoarloch waard Leipzig tusken 1943 en 1945 ferskate kearen troffen troch Alliearde loftoanfallen, dy't laten ta grutte fernielingen yn 'e binnenstêd. Oant 60% fan 'e bebouwing waard troffen en sawat 6.000 minsken ferlearen harren libben. Op 18 april 1945 berikten ienheden fan it 1e Amerikaanske Leger de stêd en rjochten harren haadkertier yn it Hotel Fürstenhof yn. Op grûn fan it yn Londen sletten [[Sôneprotokol]] fan 1944 en de besluten fan 'e [[Konferinsje fan Jalta]] hearde Saksen by de Sovjet-besettingssône en it [[Reade Leger]] naam op 2 july 1945 Leipzig oer. De Sovjet Militêre Administraasje yn Dútslân (SMAD) foarme de Ried fan 'e Stêd en de gemeenteried (Stadtverordnetenversammlung), wêrfan't de gearstalling mei de oprjochting fan 'e DDR diktearre waard troch de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED).

It heechste ynwennertal fan 750.000 helle Leipzig om 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] hinne; it wie doe kwa grutte de fyfte stêd fan Dútslân. Nei de Twadde Wrâldkriich namen it ynwennertal en it belang fan Leipzig ôf. 
[[Ofbyld:20090908160MDR Leipzig Nikolaikirche Nikolaisäule.jpg|thumb|left|De monimintale Nikolaastsjerke.]] 
Leipzig waard yn 'e hjerst fan 1989 it nasjonale symbool fan ferset tsjin it kommunistyske rezjym. De saneamde ''Montagsdemonstrationen'' waarden in begryp. Op 4 septimber dat jier gyngen foar it earst in pear hûndert ynwenners de strjitte op, op 25 septimber wiene dat der al 5.000 en op 2 oktober 25.000. Krúsjaal foar Leipzig en de hiele DDR waard de demonstraasje op 9 oktober, doe't 70.000 minsken de strjitte opgiene wylst se &quot;''Wir sind das Volk''&quot; rôpen en 8.000 man plysje en leger klearstienen om mei geweld yn te gripen. Troch moedich optreden fan in seistal kopstikken fan 'e stêd, ûnder wa dirigint Kurt Masur en twa partijmannen fan 'e lokale SED, waard in bloedbad foarkommen. Op 23 oktober demonstrearren 250.000, op 30 oktober 300.000 minsken foar demokrasy en frijheid. De grutste demonstraasje yn Leipzig wie dy fan 6 novimber mei 500.000 demonstranten. Trije dagen letter foel de [[Berlynske Muorre]], wat de ein fan 'e DDR betsjutte. Al yn 'e jierren 1980 besochten ynwenners de Nikolaastsjerke foar de gebedstsjinsten op moandeitejûn.

== 21e iuw ==
[[Ofbyld:Leipzig - Deutscher Platz + Deutsche Nationalbibliothek 03 ies.jpg|thumb|Dútske Nasjonale Bibleteek.]]
Leipzig is ek in wichtich sintrum foar útjouwerijen en de dêrby hearrende yndustry. Ek in ôfdieling fan 'e Nasjonale Bibleteek fan Dútslân is yn Leipzig festige. Mei de bou fan in nij beursterrein hopet de Leipziger Messe wer oan belang te winnen.

Yn [[2006]] wie Leipzig ien fan 'e spylstêden fan it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2006|WK fuotbal]].

== Geografy ==
Leipzig leit yn it sintrum fan 'e Leipziger leechflakte, it súdlikste part fan 'e Noard-Dútske leechflakte, en oan 'e gearrin fan 'e Weiße Elster, de Pleiße en de Parthe. De rivieren hawwe yn it stedsgebiet in soad fertakkingen en foarmje dêrmei de saneamde Leipziger Gewässerknoten. De omjouwing fan Leipzig is earm oan bosk. Yn 'e tweintichste iuw fûn der yn 'e omkriten fan Leipzig in soad brúnkoalwinning plak. De eardere putten dêr't de brúnkoal wûn waard binne ûnder wetter set en sadwaande binne der in soad marren te finen yn 'e omjouwing fan 'e stêd. 

== Lokaasje ==
[[Ofbyld:Weisse Elster ehem. Wollgarnfabrik.jpg|thumb|left|Weisse Elster.]]
Leipzig hat in oerflak fan 128,7 kilometer, in trochsneed yn noard-súdlike rjochting fan 23,4 km en yn east-westlike rjochting fan 21,3 km. Yn it noarden grinzget Leipzig oan 'e lânkring [[Noardsaksen (Landkreis)|Noardsaksen]] en yn it suden oan 'e lânkring [[Leipzig (Landkreis)|Leipzig]]. De tichtstby lizzende grutte stêden binne [[Halle]] op likernôch 30 km noardwestlik, [[Magdeburg (stêd)|Magdeburg]] op likernôch 100 km noard-noardwestlik, Dresden op likernôch 100 km súdeastlik, [[Chemnitz]] op likernôch 70 km súd-súdeastlik, [[Jena]] op sa'n 70 km súdeastlik en [[Erfurt]] op 100 km west-súdwestlik.

It hichteferskil yn it stedsgebiet bedraacht likernôch 60 meter. De heger lizzende dielen fan Leipzig lizze yn it súdeasten en de legere dielen yn it noardwesten. It leechste punt op 97 meter leit yn Gundorf oan 'e Neue Luppe, in sydkanaal fan 'e Weiße Elster. De 159 meter hege Monarchenhügel en de 163 meter hege Galgenberg binne de heechste natuerlike punten fan 'e stêd.

== Stedsyndieling == 
Leipzig is sûnt 1992 bestjoerlik ûnderferdield yn tsien ''[[Stadtbezirk]]e'' mei 63 ''[[Ortsteil]]en''. 

&lt;div style=&quot;display: flex; flex-wrap: wrap; align-items: flex-start; gap: 20px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right; margin: 0;&quot;
|+ Date fan 'e stedsdistrikten fan Leipzig 2024&lt;ref&gt;[https://statistik.leipzig.de/statdist/index.aspx Data fan 'e stedsdistrikten en ''Ortsteile'' fan 'e stêd Leipzig]&lt;/ref&gt;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! Stadtbezirk !! Ynwennertal !! Oerflak&lt;br /&gt;km² !! Ynw.&lt;br /&gt; km²
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Mitte || 70.611 || 13,96 || 5.160
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Nordost || 50.653 || 26,31 || 1.936
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Ost || 89.655 || 40,73 || 2.212
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Südost || 65.465 || 34,72 || 1.897
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Süd || 68.077 || 16,95 || 4.052
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Südwest || 57.164 || 46,56 || 1.241
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| West || 57.231 || 14,69 || 3.913
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Alt-West || 62.320 || 26,21 || 2.395
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Nordwest || 36.582 || 39,07 || 943
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| Nord || 74.802 || 38,61 || 1.952
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Meiïnoar''' || '''632.562''' || '''297,81''' || '''2.142'''
|}
[[File:Verwaltung Leipzig.svg|thumb|300px|De tsien stedsdistrikten (Stadtbezirke) fan Leipzig.]]
&lt;/div&gt;

== Kultuer ==
=== It besjen wurdich ===
[[Ofbyld:Leipzig - Augustusplatz + Opernhaus 05 ies.jpg|thumb|Opera.]]
* Opera
* Völkerschlachtdenkmal (Folkeslachmonumint)
* Deutsche Bücherei (Nasjonale bibleteek)
* Alte Handelsbörse (Alde Beurs)
* Alde en nije riedshûs
[[Ofbyld:20090314105DR Leipzig Neues Rathaus und Pleißeburg.jpg|thumb|thumb|Nije Riedshûs en Pleißeburg.]]
* Hauptbahnhof (Haadstasjon), it grutste kopstasjon fan Europa
* Auerbachs Keller (bekend wurden út [[Goethe]]s [[Faust]])
* Gewandhaus 
* Zoo Leipzig, mei de grutste ôfdieling foar primaten fan 'e wrâld 
* Gasometer
* DHfK (Deutsche Hochschule für Körperkultur)
* Wenhûs fan Felix Mendelssohn Bartholdy
* Wenhûs fan Friedrich Schiller
* Wenhûs fan Robert Schumann
[[Ofbyld:Red Bull arena, Leipzig von oben Zentralstadion.jpg|thumb|Red Bull Arena.]]
* Red Bull Arena, in fuotbalstadion dat brûkt waard by it WK fuotbal 2006.
* Leipziger Baumwollspinnerei
* Cospudener See

==== Tsjerken ====
* Thomaskirche (Sint-Thomasstjerke)
* Nikolaikirche (Sint-Nikolaasstjerke)

==== Museä ====
* [https://www.bachmuseumleipzig.de/en/bach-museum Bach-Museum], mei yn itselde gebou it Bach-Archiv
* [https://www.mendelssohn-stiftung.de/en/museum Mendelssohn-Haus]
* [https://www.musikermuseen.de/home/Leipzig_Edvard-Grieg-Gedenkstaette Grieg-Begegnungsstätte]
* [https://www.dnb.de/DE/Ueber-uns/DBSM/dbsm_node.html Deutsches Buch- und Schriftmuseum] (Dútsk Boekdrukkeunstmuseum)
* [https://www.uni-leipzig.de/en/university/structure/museums-and-collections/egyptian-museum Egyptysk museum]
[[Ofbyld:Grassimuseum.jpg|thumb|Grassimuseum]]
* [https://www.grassimak.de/ Grassimuseum] mei it Muzykynstrumintemuseum
* [https://www.runde-ecke-leipzig.de/ Gedenkstätte Museum in der Runden Ecke] (oer de Stasi)
* [https://mdbk.de/ Museum der bildenden Künste]
* [https://www.hdg.de/zeitgeschichtliches-forum Zeitgeschichtliches Forum Leipzig]
* [https://www.stadtgeschichtliches-museum-leipzig.de/ Stedshistoarysk Museum Leipzig]

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* Dit artikel is foar in grut part in oersetting fan 'e Nederlânske side oer de stêd, sjoch: [[:nl:Leipzig]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Leipzig}}
}}

{{Saksen}}
[[Kategory:Plak yn Saksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Saksen]]</text>
      <sha1>84zb4yuztvmppqwxq6mn7vuq7cbrfi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Partij foar de Frijheid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42100</id>
    <revision>
      <id>1231257</id>
      <parentid>1231224</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T14:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1231257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3049" sha1="bnzq5z09c527pm36g5dwgqzrv8s3g2a" xml:space="preserve">{{Politike partij|
namme                   = Partij foar de Frijheid |
logo                    = [[Ofbyld:Party_for_Freedom_logo.svg|150px]] |
partijlieder            = [[Geert Wilders]] |
partijfoarsitter        =  Geert Wilders |
oprjochting             = 22 febrewaris 2006 |
haadsit                 = De Haach |
ledetal                 = 1&lt;ref&gt;Allinnich partijlieder Geert Wilders is lid fan de PVV, oars hat de partij gjin leden. Sjoch ek [http://vorige.nrc.nl/binnenland/article1790538.ece/Alleen_Wilders_lid_PVV Kranteartikel NRC ''Alleen Wilders is lid PVV'']&lt;/ref&gt; |
jongerein               =  |
rjochting               = Tusken sintrum-rjochts &amp; ekstreem-rjochts&lt;ref&gt;[http://www.pvv.nl/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=190 Webside PVV oer ''extreem rechts'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2686/Binnenland/article/detail/930897/2008/12/10/Onderzoekers-verklaren-PVV-extreemrechts.dhtml ''Onderzoekers verklaren PVV extreemrechts'']&lt;/ref&gt; |
ideology                = Konservatyf-liberalisme&lt;br /&gt;Anty-Islam&lt;br /&gt;Euroskepsis |
wittenskiplik           = |
europeesk               = |
ynternasjonaal          = |
webside                 = [https://www.pvv.nl/ www.pvv.nl]
}}
De '''Partij foar de Frijheid''' (yn 't koart: '''PVV''') is in Nederlânske politike partij. De PVV waard yn [[2005]] ûnder de namme ''Vereniging Groep Wilders'' oprjochte troch [[Geert Wilders]], in [[Twadde Keamer|Keamerlid]] dy't him yn [[2004]] losmakke hie fan de [[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]] en sûnttiids as ienmansfraksje fierder gie.

== Fertsjintwurdiging ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
|
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! colspan=2 | [[Earste Keamer]]
|-
! jier || sitten
|-
| 2011 || 10
|-
| 2015 || 9
|-
| 2019 || 5
|-
| 2023 || 4
|-
|}
|
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! colspan=2 | [[Twadde Keamer]]
|-
! jier || sitten
|-
| 2006 || 9
|-
| 2010 || 24
|-
| 2012 || 15
|-
| [[Twadde Keamerferkiezingen 2017|2017]] || 20
|-
| [[Twadde Keamerferkiezingen 2021|2021]] || 17
|-
| [[Twadde Keamerferkiezingen 2023|2023]] || 37
|-
| [[Twadde Keamerferkiezingen 2025|2025]] || 26
|-
|}
|
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! colspan=2 | [[Nederlânske ferkiezings foar it Jeropeesk Parlemint|Jeropeesk Parlemint]]
|-
! jier || sitten
|-
| 2009 || 5
|-
| 2014 || 4
|-
| 2019 || 1
|-
| 2024 || 6
|-
|}
|}

== Literatuer ==
* [[Geert Wilders]], ''Partij voor de Vrijheid: Kies voor Vrijheid'' (2005)
* [[Sietse Fritsma]], ''De Immigratieramp'' (2007)
* [[Martin Bosma]], ''De schijn-élite van de valse munters'' (2010) &lt;ref&gt;[http://www.groene.nl/2010/40/de-ideologie-van-een-gideonsbende Boekbespreking], M. Fennema, ''De ideologie van een Gideonsbende'', De Groene Amsterdammer, 6 oktober 2010&lt;/ref&gt;   

== Keppeling om utens ==
* [https://www.pvv.nl/ Offisjele webside fan de Partij foar de Frijheid]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{Politike partijen yn Nederlân}}

[[Kategory:PVV| ]]
[[Kategory:Nederlânske politike partij]]
[[Kategory:Populistyske politike partij]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2006]]</text>
      <sha1>bnzq5z09c527pm36g5dwgqzrv8s3g2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pervasive ûntwikkelingssteuring</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42374</id>
    <revision>
      <id>1231302</id>
      <parentid>1103066</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T06:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>3672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1231302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2261" sha1="n96oav52k3rqondmb2hjqaa27awojv1" xml:space="preserve">{{Disclaimer medyske side}}
'''Pervasive ûntwikkelingssteurings''' (''pervasive developmental disorders'', PDD) is in term yn de [[psychiatry]] dêr't fjouwer [[ûntwikkelingssteuring]]s plus in restkloft mei oantsjutte wurdt.  Pervasyf hâldt 'djip trochkringend' yn.

== Soarten ==
Tsjintwurdich wurdt as synoniem ek wol de term [[autismespektrum]]steurings of [[autisme]] brûkt, mar op etiologyske grûnen en klassifikaasjes fan hâlden en dragen hâldt dat net foar eltsenien itselde yn. Yn maaie 2006 kaam der dan ek in foarstel om de kategory te wersjen en ûnderskied te meitsjen tusken autistyske pervasive ûntwikkelingssteurings en net-autistyske  pervasive ûntwikkelingssteurings.&lt;ref&gt;M.T. Mercadante, R.J. Van der Gaag, J.S. Schwartzman - ''Non-autistic pervasive developmental disorders: Rett syndrome, disintegrative disorder and pervasive developmental disorder not otherwise specified''&lt;/ref&gt;

Der wurde yn it [[DSM-IV]] ûnderskied makke tusken fjouwer pervasive ûntwikkelingssteurrnissen en de restkloft NAO:
* [[Autistyske steuring]]
* [[Syndroom fan Rett]]
* [[Desyntegraasjesteuring fan de berneleeftyd]]
* [[Syndroom fan Asperger]]
* [[PDD-NOS]], pervasive ûntwikkelingssteuring - net oars omskreaun (restkategory).

==Mentale en lichaamlike eleminten ==
 
===Mentaal===
Op mentaal mêd hawwe pervasive steurings fiergeande ynfloed op it ferrin fan de ûntwikkeling op tal gebieten as sosjale relaasjes en vaardigheden, taal en voorstellingsvermogen, motoryk, selsbesef, gefoelens, spel, fantasy, begryp fan de deilikse wrâld.

=== Lichaamlik===
Op lichaamlik mêd hawwe dizze steurings út en troch gefolgen foar it [[ôfwarsysteem]], de [[endokrinology]], het [[fetsoermetabolisme]], het [[aminosoer]] - of [[purine]]metabolisme, en taname fan [[oksidative stress]] troch in ôfwiken yn de wurking fan de [[neurotransmitter]]s.

== Sjoch ek ==
*[[Untwikkelingssteuring]]
*[[Autisme]]
*[[Skizoïde spektrum]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.nichcy.org/pubs/factshe/fs20txt.htm Pervasive Developmental Disorders]
* [http://www.nimh.nih.gov/healthinformation/autismmenu.cfm Autism Spectrum Disorders (Pervasive Developmental Disorders)]

== Fuotnoaten==
&lt;references/&gt;
[[Kategory:Untwikkelingssteuring]]
[[Kategory:Psychiatry]]</text>
      <sha1>n96oav52k3rqondmb2hjqaa27awojv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karin Amatmoekrim</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48161</id>
    <revision>
      <id>1231263</id>
      <parentid>1224561</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T15:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Update wurk</comment>
      <origin>1231263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5625" sha1="etgr49e7qr331m13zbe3cxmam7w5wsw" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = Amatmoekrim2017.jpg
| ôfbyldingstekst       = Amatmoekrim (2017)
| ôfbyldingsbreedte     = 
| oar pseudonym         = 
| echte namme           = 
| nasjonaliteit         = [[File:Flag of Suriname.svg|border|20px]] [[Suriname|Surinaamsk]]&lt;br&gt;{{NEDnasj}}
| berne                 = [[25 desimber]] [[1976]]
| berteplak             = [[Paramaribo]]
| stoarn                = 
| stjerplak             = 
| etnisiteit            = 
| regionale identiteit  = 
| taal                  = [[Nederlânsk]]
| sjenre                = [[Roman]], [[koart ferhaal]], [[kollumn]]
| perioade              =  
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = 
| útjouwer              = [[Utjouwerij 521|521]], [[Prometheus (útjouwerij)|Prometheus]]
| prizen                = [[Black Magic Woman Literatuerpriis]] (2009)
| jierren aktyf         = 	2004–no
| webside               = [http://www.amatmoekrim.com/ www.amatmoekrim.com]
}}
'''Karin Amatmoekrim''' ([[Paramaribo]], [[25 desimber]] [[1976]]) is in [[Suriname|Surinaamsk]]-[[Nederlân|Nederlânske]] [[Auteur|skriuwster]].

== Libben en wurk ==
[[Ofbyld:Amatmoekrim klein.jpg|thumb|175px|Karin Amatmoekrim (2011)&lt;br&gt;&lt;small&gt;Fotograaf: Peter Boer&lt;/small&gt;]]
Karin Amatmoekrim is de dochter fan in Javaanske mem en in Sineeske-Kreoolske-Yndiaanske heit. Amatmoekrim emigrearre yn 1981 út [[Suriname]] nei [[Nederlân]] en waard grutbrocht yn [[IJmuiden]]. Sy hiet doe noch Karin Boersma nei de twadde man fan har mem. &lt;ref&gt;[https://www.vn.nl/karin-amatmoekrim-opeens-was-ik-die-arrogante-hollander/ ''Opeens was ik die arrogante Hollander'', Vrij Nederland]&lt;/ref&gt;Sy gie nei it Gymnasium Felisenum yn [[Felsen|Felsen Súd]] en die dêrnei de stúdzje Moderne Letterkunde oan de [[Universiteit fan Amsterdam|UvA]] en studearre ôf op de skripsje ''de Etniciteit in de Surinaamse Literatuur''.

Yn [[2004]] kaam har [[debút]][[roman]] ''Het knipperleven'' út, dy't goed ûntfongen waard troch de kritisy. Yn [[2006]] folge ''Wanneer wij samen zijn'', in  generaasjeroman grûnfêste op Amatmoekrim har famyljeskiednis. It boek beskriuwt trije generaasjes yn in Javaansk-Surinaamske famylje.&lt;br&gt; 
De roman ''Titus'' ferskynde yn 2009. Amatmoekrim publisearre itselde jier ek koarte ferhalen yn de opinyblêden ''[[De Groene Amsterdammer]]'' en ''[[Vrij Nederland]]'' en ferfong kollumniste [[Aaf Brandt Corstius]] trije wike lang mei in deistige kollumn yn de krante ''nrc.next''.

Op 15 novimber 2009 krige sy as earste de Black Magic Woman Literatuerpriis oanrikt foar har roman ''Titus''.

Amatmoekrim publisearre yn 2016 ''Tenzij de vader'', in memoir oer har heit Eric Lie. Dat boek wie yn 2017 de basis foar de dokumintêre ''De jacht op mijn vader''. Lie ferstoar yn juny 2022. &lt;ref&gt;Toef Jaeger, ''Elke gekleurde schrijver weet: wat je maakt landt in een politieke wereld''. NRC (13 oktober 2016).&lt;/ref&gt;

Amatmoekrim sit teffens yn de redaksjerie fan de Stichting Literêre Aktiviteiten Amsterdam (SLAA), de advysried Kultuer fan de gemeente De Haach en is lid fan de Ried fan Tafersjoch fan Forum, it kennisynstitút foar multikulturele fraachstikken.

== Wittenskip ==
Amatmoekrim skreau in [[dissertaasje]], in [[biografy]] fan de essayist [[Anil Ramdas]]. It boek mei de titel ''In wat voor land leef ik eigenlijk? Anil Ramdas, onmogelijk kosmopoliet'' waard yn 2023 sil útbrocht by útjouwerij [[Prometheus (útjouwerij)|Prometheus]].
 
Teffens tekene hja yn augustus 2018 it kontrakt foar in allesbefiemjende skiednis fan Suriname. Yn 2023 moat ''Suriname. Een geschiedenis'' ferskine by de [[De Bezige Bij]].&lt;ref&gt;De Waterkant, [https://www.waterkant.net/suriname/2018/08/15/karin-amatmoekrim-gaat-boek-schrijven-over-geschiedenis-suriname/?cn-reloaded=1 'Karin Amatmoekrim gaat boek schrijven over geschiedenis Suriname'],15 augustus 2018.&lt;/ref&gt;

== Bibliografy ==
* ''Het knipperleven'' (2004)
* ''Wanneer wij samen zijn'' (2006)
* ''Titus'' (2009)
* ''Het Gym'' (2011)
* ''De man van veel'' (2013) - Basearre op it libben fan [[Anton de Kom]]
* ''Tenzij de vader'' (2016)
* ''Grenzend aan liefde - Een nieuw verhaal over Nederland'' (2026. Prometheus, {{ISBN|9789044661354}})

===Stripferhaal &lt;small&gt;(senario)&lt;/small&gt; ===
* ''Suske en Wiske en de Tollende Toverkol'' tegearre mei [[Hanco Kolk]] (2016)

===Proefskrift===
* ''In wat voor land leef ik eigenlijk? Anil Ramdas, onmogelijk kosmopoliet'' (2023).

== Keppelings om utens ==
* [http://www.amatmoekrim.com/ http://www.amatmoekrim.com/]
* [https://caraibischeletteren.blogspot.com/search/label/Amatmoekrim%20Karin Besprekking fan ''Titus'' op Karaibysk útsjoch, troch [[Michiel van Kempen]]]
* [https://caraibischeletteren.blogspot.com/2009/11/karin-amatmoekrim-wint-bmw.html Oer de Black Magic Woman Literatuerpriis]
* [https://www.dbnl.nl/auteurs/auteur.php?id=amat002 DBNL-profyl]

{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;}}

{{DEFAULTSORT:Amatmoekrim, Karin}}
[[Kategory:Surinaamsk romanskriuwer]]
[[Kategory:Surinaamsk kollumnist]]
[[Kategory:Surinaamsk-Javaansk persoan]]
[[Kategory:Surinaamsk-Kreoalsk persoan]]
[[Kategory:Surinaamsk persoan fan Yndiaansk komôf]]
[[Kategory:Surinaamsk persoan fan Sineesk komôf]]
[[Kategory:Nederlânsk romanskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk kollumnist]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Surinaamsk komôf]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Surinaamsk-Javaansk komôf]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Surinaamsk-Kreoalsk komôf]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Surinaamsk-Sineesk komôf]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Yndiaansk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1976]]</text>
      <sha1>etgr49e7qr331m13zbe3cxmam7w5wsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Westlik griis iikhoarntsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70798</id>
    <revision>
      <id>1231307</id>
      <parentid>1176095</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T09:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>46247</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:SQUIRREL, WESTERN GRAY (scurius griseus) (8-21-09) santa margarita lake, slo co, ca -01 (3843297381).jpg]] → [[File:Squirrel, western gray (Sciurus griseus) (8-21-09) Santa Margarita lake, slo co, ca -01.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>1231307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10565" sha1="37c2qywblfflkw7sxid8u3o3zhjysi0" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
Namme= westlik griis iikhoarntsje |
Ofbyld= [[Ofbyld:WesternGraySquirrel1.jpg|250px]]|
Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')|
Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')|
Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')|
Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') |
Famylje= [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') | 
Skaai=[[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus'')|
Wittenskiplike namme = Sciurus griseus |
Beskriuwer, jier= [[George Ord|Ord]], 1818 |
IUCN-status= [[IUCN-status]]: net bedrige
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan it westlik griis iikhoarntsje (Sciurus griseus).png|center|250px]]
}}
It '''westlike grize iikhoarntsje''' ([[Latyn]]ske namme: ''Sciurus griseus'') is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (''Sciuridae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[beamiikhoarntsjes]] (''Sciurus''), wêrbinnen oft it it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[ûnderskaai]] fan 'e [[westlike grize iikhoarntsjes]] (''Hesperosciurus'') foarmet. Dizze soarte komt inkeld foar oan 'e westkust fan [[Noard-Amearika]], en waard foar it earst yn [[1818]] beskreaun troch de [[soölooch]] [[George Ord]], op grûn fan oantekenings dy't makke wiene troch de leden fan 'e ferneamde [[Ekspedysje fan Lewis en Clark]]. It westlike grize iikhoarntsje moat net betize wurde mei it [[grize iikhoarntsje]] (of eastlike grize iikhoarntsje) (''Sciurus carolinensis'').

==Fersprieding==
It westlike grize iikhoarntsje komt foar yn 'e [[Cascades]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steaten]] [[Washington (steat)|Washington]] en [[Oregon]], al is syn [[areaal]] yn Washington fersnipele rekke, mei trije gebieten: ien yn it noardlik-sintrale diel fan 'e steat; ien besuden [[Seattle]] en ien yn it middensuden, tsjin 'e grins mei Oregon oan. Fierder súdlik wreidet it [[ferspriedingsgebiet]] fan it westlike grize iikhoarntsje him út oer grutte dielen fan [[Kalifornje]], útsein de noardeastlike hoeke fan dy steat, it te [[woastyn|woastinige]] súdeastlike binnenlân, en de kriten om [[San Fransisko]] en [[Los Angeles]] hinne en yn 'e [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]], dêr't konkurrearjende [[eksoat]]yske iikhoarntsjesoarten yntrodusearre binne, nammentlik it (eastlike) [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis'') en it [[swarte iikhoarntsje]] (''Sciurus niger''). Fierders komt it westlike grize iikhoarntsje ek foar yn it uterste westlike puntsje fan 'e steat [[Nevada]] (yn 'e [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]]) en yn it noarden fan it [[Kalifornysk Skiereilân]], yn noardwestlik [[Meksiko]].

==Uterlike skaaimerken==
It westlike grize iikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 23-30&amp;nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 22-30&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 0,4-1&amp;nbsp;kg. Dêrmei is it de grutste iikhoarntsjesoarte oan 'e [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] westkust. De [[pels]] is op 'e [[rêch]] is griis en op 'e [[bealch]] wyt oant krêmkleurich, wylst de [[wang]]en gauris wat brunich binne. Der bestiet gjin skerpe demarkaasjeline tusken it griis en it wyt. De [[sturt]], dy't rûchwei like lang is as de rest fan it lichem, is griis mei mooglik hjir en dêr in pear swartige plakjes. De [[ear (lichemsdiel)|earen]] binne oan 'e grutte kant, mar hawwe gjin toefen. 

==Biotoop==
Westlike grize iikhoarntsjes komme benammen foar yn [[berchtme|bercheftige kriten]] en yn it [[heuvel]]ige foarlân fan sokke berchgebieten, dêr't se sawol yn [[leafwâld]] as [[nullewâld]] libje. Se binne oantroffen oant op in hichte fan 2.000&amp;nbsp;m.

==Hâlden en dragen==
Westlike grize iikhoarntsjes binne útslutend by deiljocht aktyf. Se foerazjearje wol op 'e grûn, mar weagje har nea fier fan [[beam]]men ôf, en ferpleatse har it leafst fan beam nei beam. Yn ferhâlding mei it (eastlike) [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis'') is it westlike grize iikhoarntsje in tige skou bistke, dat beskûl siket yn in beam sadree't er fersteurd wurdt, en dêrwei dan utering jout oan syn ûnfernoegen mei heaze sjirpende skellûden. By sokke gelegenheden spriedt er syn [[plomsturt]] noch wider út as dat er oars al docht, sadat it wol liket as sit er ûnder in [[paraplu]]. Mooglik dat soks helpt om him tsjin [[rôffûgels]] te beskermjen. Hy harket skerp nei de alaarmroppen fan soartgenoaten, oarsoartige iikhoarntsjes en [[sjongfûgels]], en as er sa'n warskôgingsgjalp hearre, jout er dy sels ek troch, wat in rêstich bosk feroarje kin yn in tsjotterjend en sjirpend leven fan komsa.
[[File:Squirrel in Tree, Prospect Park, Redlands 4-2012 (7039427621).jpg|left|thumb|250px|In westlik griis iikhoarntsje op in beamtûke.]]

Westlike grize iikhoarntsjes hâlde gjin [[wintersliep]], mar se binne [[winter]]deis wol minder aktyf as yn oare [[jiertiid|jiertiden]]. Se bouwe twa soarten in nêsten: in ienfâldich sliepplatfoarm dat se it grutste part fan it jier brûke, en in rûn nêst om 'e winter yn troch te bringen en jongen yn it smiten. Beide nêstfoarmen wurde makke fan stokjes en twiichjes, [[blêd (plant)|blêden]], [[moas]], [[koarstmoas]], stikjes [[skors]] en soms [[hier (begroeiïng)|hier]]. Jongere bisten, en ek wol âldere eksimplaren dy't ûnderweis binne of lêst hawwe fan it waarme [[waar]], sliepe soms ek wol sa op 'e keale beamtûke.

De [[peartiid]] duorret by it westlike grize iikhoarntsje fan [[desimber]] oant [[juny]]. De [[pearing]] is faak in agressyf barren, wêrby't de beide partners inoar bite en ferwûnje kinne. Nei in [[draachtiid]] fan likernôch 44 dagen smyt it wyfke dan 1-5&amp;nbsp;jongen, dy't mear as in healjier yn it nêst bliuwe, wat lang is foar iikhoarntsjes. Jonge eksimplaren ûntwikkelje pas in útgroeide plomsturt as se folwoeksenens berikke (mei likernôch in jier). [[Drachtich|Drachtige]] wyfkes en wyfkes mei jongen binne tige [[territoarium (biology)|territoariaal]]; se fjochtsje geregeldwei ûnderling en jeie oare soartgenoaten fuort. De wichtichste natuerlike fijannen fan westlike grize iikhoarntsjes binne de [[reade lynks]], [[prêrjewolf]], [[poema]], [[hûskat]] en ferskate soarten [[hauken]] en [[earnen]]. Ek de [[minske]] makket wol [[jacht (op bisten)|jacht]] op it westlike grize iikhoarntsje.

==Fretten==
Westlike grize iikhoarntsjes binne [[omnivoar]]en, dy't benammen [[bei]]en, [[nút (frucht)|nuten]] en [[sied (plant)|sieden]] frette en ek wol [[skimmels]], [[fûgel]]aaien en [[ynsekten]]. It menu bestiet lykwols foar it grutste part út [[ikel (nút)|ikels]] en [[dinne-apel]]s. [[Hjerst]]mis lizze se itensfoarrieden oan troch nuten op in ferskaat fan plakken te bedobjen, en hoewol't se in tigen ûnthâld foar sokke plakken hawwe, brûke se net altyd de hiele foarrie op en ferjitte se ek wolris in pear, dy't dan by 't [[maityd]] útgroeie ta nije [[beam]]men. Op dy manear ferfollet it westlike grize iikhoarntsje in wichtige rol yn it [[ekosysteem]] fan 'e [[biotoop|biotopen]] dêr't er libbet.
[[File:Squirrel, western gray (Sciurus griseus) (8-21-09) Santa Margarita lake, slo co, ca -01.jpg|right|thumb|250px|In westlik griis iikhoarntsje oan it miel.]]

==Status==
It westlike grize iikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, om't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en mei't syn populaasje oer it gehiel nommen stabyl liket te wêzen. Yn 'e steat [[Washington (steat)|Washington]] stiet er lykwols sûnt [[1993]] oanmurken foar in bedrige bistesoart, wylst er yn beskate kontreien yn [[Kalifornje]] (bygelyks de [[Sintrale Delling (Kalifornje)|Sintrale Delling]] en de omkriten fan [[Los Angeles]]) beskôge wurdt as útstoarn. De wichtichste bedrigings foar westlike grize iikhoarntsjes binne [[habitat]]ferlies troch de oanhâldende [[urbanisaasje]] en ûntginning fan boskgebieten foar de [[lânbou]], it hege oantal eksimplaren dat omkomt yn it [[ferkear]], ferskate sykten (lykas [[rude]], dat hast [[epidemy]]ske proporsjes oannommen hat) en de yntroduksje fan rivalisearjende soarten [[beamiikhoarntsjes]] yn syn ferspriedingsgebiet.

It [[swarte iikhoarntsje]] (''Sciurus niger'') waard om [[1904]] hinne yn Los Angeles yntrodusearre troch de feteranen út 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] en/of de [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]], dy't taholden yn it Sawtelle Feteranetehûs, op 'e hoeke fan Sepulveda Boulevard en Wilshire Boulevard. Party fan harren brocht dêr nammentlik swarte iikhoarntsjes dy't se thús, yn 'e [[Mississippy (rivier)|Delling fan 'e Mississippy]] (mooglik yn [[Tennessee]]) as [[húsdier]] holden. Ienris yn súdlik Kalifornje ûntsnapten guon fan 'e bisten, dy't doe yn 'e omkriten fan Los Angeles in wylde populaasje fêstigen. Is soe kinne dat dy populaasje letter noch oanfolle is troch nije yntroduksjes, mar dêroer is gjin ynformaasje foarhâns. Wol is bekend dat swarte iikhoarntsjes ek by [[San Fransisko]] en [[Portland (Oregon)|Portland]] mei opsetsin of by fersin yn it wyld útset binne.

It (eastlike) [[grize iikhoarntsje]] (''Sciurus carolinensis'') is yn 'e [[tweintichste iuw]] krektlyk yntrodusearre yn 'e omkriten fan [[San Fransisko]], [[Los Angeles]], [[Portland (Oregon)|Portland]], [[Seattle]], [[Tacoma (Washington)|Tacoma]], [[Spokane (Washington)|Spokane]] en oare plakken. It westlike grize iikhoarntsje koe it tsjin dizze agressivere soarten út it easten net bolwurkje, en is sadwaande fral yn Kalifornje en Washington út 'e grutte stedske sintra en it leechlân ferdwûn, en hat him weromlutsen yn 'e bergen, dêr't de konkurrinsje minder grut wie.

==Undersoarten==
Der binne trije erkende [[ûndersoarte]]n fan it westlike grize iikhoarntsje:
* it gewoane westlike grize iikhoarntsje (''Sciurus griseus griseus''), yn it noardlike part fan it [[ferspriedingsgebiet]], fan [[Washington (steat)|Washington]] oant de [[Sierra Nevada (Feriene Steaten)|Sierra Nevada]] yn sintraal [[Kalifornje]]
* it swartpoatige westlike grize iikhoarntsje (''Sciurus griseus nigripes''), rûchwei fan [[San Fransisko]] oant [[San Luis Obispo County (Kalifornje)|San Luis Obispo County]]
* Anthony's westlik griis iikhoarntsje (''Sciurus griseus anthonyi''), fan San Luis Obispo County oant it noarden fan it [[Kalifornysk Skiereilân]], yn [[Meksiko]]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Western_gray_squirrel ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Sciurus griseus}}
}}

[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Beamiikhoarntsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>37c2qywblfflkw7sxid8u3o3zhjysi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Moderne fûgels</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92071</id>
    <revision>
      <id>1231299</id>
      <parentid>1171752</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T22:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1231299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7744" sha1="lhey0v9k8xz0avllrw1cb7c75fxd76t" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           =House sparrow04.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = In [[hûsmosk]] (''Passer domesticus'').
| namme               = moderne fûgels
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson4             = [[ûnderstamme]]:
| namme4              = [[wringedieren]] (''Vertebrata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = '''moderne&amp;nbsp;fûgels'''&amp;nbsp;(''Neornithes'')
| takson7             = 
| namme7              = 
| takson8             = 
| namme8              = 
| takson9             = 
| namme9              = 
| takson11            = 
| namme11             = 
| takson12            = 
| namme12             = 
| takson13            = 
| namme13             =
| takson14            = 
| namme14             =
| takson15            = 
| namme15             =
| takson16            = 
| namme16             =
| takson17            = 
| namme17             =
| takson18            = 
| namme18             =
| takson19            = 
| namme19             =
| beskriuwer, jier    = Gadow, 1893
}}
De '''moderne fûgels''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Neornithes'') foarmje in [[ûnderklasse]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[fûgels]] (''Aves''). Ta dizze groep hearre alle libbene fûgels, yn totaal mear as 10.500 ûnderskate [[soarte]]n. Ynsafier't dat bekend is, wiene alle fûgels dy't nei it [[geology]]ske tiidrek fan it [[Kryt (tiidrek)|Kryt]] libbe hawwe, moderne fûgels. [[Ornitolooch|Ornitologen]] en [[paleöntolooch|paleöntologen]] tochten foarhinne wol dat de moderne fûgels fuortkamen út ien inkele groep fan 'e klasse fan 'e fûgels dy't it grutte útstjerren fan 65 miljoen jier lyn oerlibbe hie. Dy riddenearring is lykwols ûntkrêfte troch de fynst fan ferskate [[fossyl|fossilen]] dy't oantoane dat de opspjalting fan 'e moderne fûgels yn 'e beide grutte [[tuskenklasse]]n fan 'e [[âldkakigen]] (''Palaeognathae'') en de [[nijkakigen]] (''Neognathae'') al omtrint 119 miljoen jier lyn plakfûn hawwe moat, wylst de opspjalting tusken de beide nijkakige [[boppeskift]]en fan 'e [[goes- en hineftigen]] (''Galloanserae'') en de [[nije fûgels]] (''Neoaves'') 90 miljoen jier lyn syn beslach krige.

==Underklasse-opbou==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 600px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* ûnderklasse '''moderne fûgels''' (''Neornithes'')
** tuskenklasse [[âldkakigen]] (''Palaeognathae'')
*** skift ''[[Lithornithiformes]]'' †
*** skift [[strúsfûgeleftigen]] (''Struthioniformes'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}rangleas takson [[echte âldkakigen]] (''Notopalaeognathae'')
**** skift [[moä-eftigen]] (''Dinornithiformes'') †
**** skift [[nandoe-eftigen]] (''Rheiformes'')
**** skift [[tinamû-eftigen]] (''Tinamiformes'')
**** {{Stambeam2/ein tûke}}rangleas takson [[nije rinfûgels]] (''Novaeratitae'')
***** skift [[kasuariseftigen]] (''Casuariiformes'')
***** skift [[kiwy-eftigen]] (''Apterygiformes'')
***** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[oaljefantsfûgeleftigen]] (''Aepyornithiformes'') †
** {{Stambeam2/ein tûke}}tuskenklasse [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
*** boppeskift [[goes- en hineftigen]] (''Galloanserae'')
**** rangleas takson [[hineftigen en sibben]] (''Pangalliformes'')
***** famylje ''[[Gallinuloididae]]'' †
***** famylje ''[[Paraortygidae]]'' †
***** famylje ''[[Quercymegapodiidae]]'' †
***** famylje ''[[Sylviornithidae]]'' †
***** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[hineftigen]] (''Galliformes'')
**** {{Stambeam2/ein tûke}}[[toskgoeseftigen]] (''Odontoanserae'')
***** skift [[falsktoskigen]] (''Odontopterygiformes'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}}rangleas takson [[goesfoarmigen]] (''Anserimorphae'')
****** skift [[diatryma-eftigen]] (''Gastornithiformes'') †
****** skift [[fegaviseftigen]] (''Vegaviiformes'') †
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[goeseftigen]] (''Anseriformes'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}boppeskift [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
**** skift [[hoätzineftigen]] (''Opisthocomiformes'')
**** rangleas takson [[kraanfoarmigen]] (''Gruimorphae'')
***** skift [[kraanfûgeleftigen]] (''Gruiformes'')
***** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
**** rangleas takson [[trapfoarmigen]] (''Otidimorphae'')
***** skift [[koekoekeftigen]] (''Cuculiformes'')
***** skift [[toerako-eftigen]] (''Musophagiformes'')
***** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[trapeftigen]] (''Otidiformes'')
**** rangleas takson [[hegere fûgels]] (''Metaves'')
***** rangleas takson [[dofoarmigen]] (''Columbimorphae'')
****** skift [[do-eftigen]] (''Columbiformes'')
****** skift [[sânhineftigen]] (''Pteroclidiformes'')
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[steltraleftigen]] (''Mesitornithiformes'')
***** rangleas takson [[flamingo- en dûkereftigen]] (''Mirandornithes'')
****** skift [[dûkereftigen]] (''Podicipediformes'')
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[flamingo-eftigen]] (''Phoenicopteriformes'')
***** rangleas takson [[kagû-eftigen]] (''Eurypygimorphae'')
****** skift [[kagû's en sinnerallen]] (''Eurypygiformes'')
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[kearkringfûgeleftigen]] (''Phaethontiformes'')
***** {{Stambeam2/ein tûke}}rangleas takson [[toer- en nachtsweleftigen]] (''Cypselomorphae'' of ''Strisores'')
****** skift [[nachtsweleftigen]] (''Caprimulgiformes'')
****** {{Stambeam2/ein tûke}}rangleas takson [[toer- en dwerchnachtsweleftigen]] (''Daedalornithes'')
******* skift [[dwerchnachtsweleftigen]] (''Aegotheliformes'')
******* {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[toersweleftigen]] (''Apodiformes'')
**** rangleas takson [[lânfûgels]] (''Telluraves'')
***** rangleas takson [[bitterfûgels]] (''Afroaves'')
****** skift [[giereftigen fan de Nije Wrâld]] (''Cathartiformes'')
****** skift [[koeroleftigen]] (''Leptosomatiformes'')
****** skift [[mûsfûgeleftigen]] (''Coliiformes'')
****** skift [[noashoarnfûgeleftigen]] (''Bucerotiformes'')
****** skift [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'')
****** skift [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'')
****** skift [[spjochteftigen]] (''Piciformes'')
****** skift [[trogons en kwetzals]] (''Trogoniformes'')
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'')
***** {{Stambeam2/ein tûke}}rangleas takson [[súdfûgels]] (''Australaves'')
****** skift [[siselkloereftigen]] (''Cariamiformes'')
****** {{Stambeam2/ein tûke}}rangleas takson [[falkfoarmigen]] (''Eufalconimorphae'')
******* skift [[falkeftigen]] (''Falconiformes'')
******* {{Stambeam2/ein tûke}}rangleas takson [[mosk- en pappegaai-eftigen]] (''Psittacopasserae'')
******** skift [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
******** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'')
**** {{Stambeam2/ein tûke}}rangleas takson [[wetterfûgels]] (''Aequornithes'')
***** skift [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'')
***** skift [[ginteftigen]] (''Suliformes'')
***** skift [[mokeftigen]] (''Procellariiformes'')
***** skift [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'')
***** skift [[pinguineftigen|pinguïneftigen]] (''Sphenisciformes'')
***** {{Stambeam2/ein tûke}}skift [[seedûkereftigen]] (''Gaviiformes'')
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/Neornithes ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Fûgel nei taksonomy]]</text>
      <sha1>lhey0v9k8xz0avllrw1cb7c75fxd76t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141801</id>
    <revision>
      <id>1231292</id>
      <parentid>1230507</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T22:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Foarfallen */ + maaie</comment>
      <origin>1231292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15500" sha1="85o9ueet5jii62dsalkp3o0xiave5ov" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
== Foarfallen ==
;jannewaris
* [[1 jannewaris|1]] - [[Bulgarije]] fiert de [[euro]] yn as nasjonale [[muntienheid]], en wurdt dêrmei it 21e lân yn 'e [[Eurosône]].
* [[1 jannewaris|1]] - Yn de [[Nederlân]]ske haadstêd [[Amsterdam]] rekket de [[Vondeltsjerke]] slim skansearre by in grutte brân.
* [[1 jannewaris|1]] - By de saneamde [[Nijjiersbrân fan Crans-Montana]] komme by in brân yn in [[kafee]], yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Crans-Montana]], in plak yn it kanton [[Wallis]], 41 minsken om it libben en reitsje nochris 115 oaren [[ferwûne]].
* [[3 jannewaris|3]] - De [[Feriene Steaten]] fiere oanfallen út op ferskate plakken yn it noarden fan [[Fenezuëla]]. Tagelyk wurde de Fenezolaanske [[presidint]] [[Nicolás Maduro]] en syn [[oarehelte|frou]] [[Cilia Flores]] fan har bêd lichten troch Amerikaanske [[kommando's]] en [[ûntfierd]] nei de Feriene Steaten ta, dêr't se yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthús]] ferdwine.
* [[3 jannewaris|3]] - [[Ekwatoriaal Guinee]] ferpleatst syn [[haadstêd]] fan [[Malabo]] op it eilân [[Bioko]] nei [[Ciudad de la Paz]] op it [[fêstelân]] fan [[Afrika]].
* [[6 jannewaris|6]] - It westen fan [[Japan]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving]] fan 6,2 op 'e [[skaal fan Richter]]. It epysk sintrum lei yn it [[Prefektueren fan Japan|prefektuer]] [[Shimane (Prefektuer)|Shimane]], it eilân [[Honshu]].
* [[7 jannewaris|7]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrante]] [[Moard op Renée Good|Renée Good]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE).
* [[8 jannewaris|8]]-[[9 jannewaris|9]] - De [[protesten yn Iran (jannewaris 2026)|massale protesten]] yn [[Iraan]] wurde yn bloed smoard troch de [[plysje]] en de [[feilichheidstsjinst]]en, wêrby't neffens de berjochten tsientûzenen [[demonstraasje (protest)|demonstranten]] deamakke wurde.
* [[14 jannewaris|14]] - Yn it [[Tailân|Taiske]] distrikt [[Sikhio (distrikt)|Sikhio]] falt in kraan op in passazjierstrein, wêrby't 30 minsken omkomme en 64 oaren [[ferwûne]] reitsje.
* [[14 jannewaris|14]] - Nei [[Grienlânkrisis|oanhâldende drigeminten]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]], begjint [[Denemark]], dêr't Grienlân ta heart, de [[militêre oefening]] [[Operaasje Artic Endurance]]. Sân [[Jeropa|Jeropeeske]] bûnsgenoaten, wêrûnder [[Nederlân]], stjoere troepen. 
* [[17 jannewaris|17]] - Yn 'e [[Paraguay]]aanske [[haadstêd]] [[Asunción]] ûndertekenje fertsjintwurdigers fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en [[Mercosur]], in [[ekonomy]]sk ferbûn besteande út [[Argentynje]], [[Brazylje]], [[Oerûguay]] en Paraguay, in [[Partnerskipsoerienkomst tusken de Jeropeeske Uny en Mercosur|frijhannelsoerienkomst]].
* [[18 jannewaris|18]] - Yn [[Spanje]] fynt benoarden it plak [[Kordoba (Spanje)|Kordoba]], yn de [[Spaanske autonome mienskippen|autonome mienskip]] [[Andalûsje]], [[Treinramp by Kordoba|in treinramp]] plak. Dêrby komm 46 minsken om en reitsje 291 oaren [[ferwûne]].
* [[18 jannewaris|18]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] bedriget [[Denemark]], [[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Dútslân]], [[Frankryk]], it [[Feriene Keninkryk]] en [[Nederlân]] mei in ferheging fan 'e [[hannelstaryf|hannelstariven]], om't dy lannen it weage hawwe en stjoer troepen nei [[Grienlân]] ta om diel te nimmen oan 'e [[militêre oefening]] [[Operaasje Arctic Endurance]]. Dêrtroch komt de [[Grienlânkrisis]] ta in hichtepunt. [[Iislân]], [[Sloveenje]], [[Estlân]] en [[Belgje]] beslute yn reäksje op Trump syn drigeminten om ek noch troepen te stjoeren, hoewol't se dat earst net fan doel wiene.
* [[20 jannewaris|20]] - Yn 'e [[Twadde Keamer]] spjalte 7 leden fan 'e [[PVV]]-fraksje har ôf en foarmje de [[Groep Markuszower]]. De PVV giet dêrtroch yn it [[parlemint]] fan 26 nei 19 sitten en is net mear de grutste [[politike partij|partij]].
* [[21 jannewaris|21]] - Op it [[World Economic Forum]] yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Davos]] wurdt de [[Grienlânkrisis]] (foarearst) besward nei't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] syn plan ûntpraat is om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]].
* [[22 jannewaris|22]] - De [[Feriene Steaten]] ferlitte (nei in opsistermyn fan 1 jier) formeel de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO).
* [[24 jannewaris|24]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrant]] [[Moard op Alex Pretti|Alex Pretti]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE).
* [[27 jannewaris|27]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Yndia]] slute in [[Yndiaask-Jeropeeske Frijhanneloerienkomst|fiergeande frijhannelsoerienkomst]].

;febrewaris
* [[3 febrewaris|3]] - By [[oanfallen fan Boko Haram yn Kwara (2026)|oanfallen]] fan 'e [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terreurgroep]] [[Boko Haram]] yn 'e [[Nigearia|Nigeriaanske]] steat [[Kwara]] falle teminsten 162 deaden.
* [[4 febrewaris|4]] - Foar [[Noard-Nederlân]] kundiget it [[KNMI]] yn 'e iere moarn in [[waaralaarm]] ôf fanwegen [[izel]].
* [[6 febrewaris|6]]-[[22 febrewaris|22]] - Yn noardlik [[Itaalje]] wurde de [[Olympyske Winterspullen 2026|Olympyske Winterspullen]] fan [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]] holden.
* [[9 febrewaris|9]] - By [[sjitpartij yn Tumbler Ridge|in sjitpartij]] yn it ôfhandige [[Tumbler Ridge (Britsk-Kolumbia)|Tumbler Ridge]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], komme teminsten 9 persoanen om (de skutter ynbegrepen) en reitsje nochris 27 oare [[ferwûne]].
* [[20 febrewaris|20]] - It [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] docht de [[fûnis|útspraak]] dat de [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] ûnder de besteande [[wet]]jouwing net it rjocht hat om [[ynfierheffing]]s op te lizzen yn 'e mjitte wêryn't er dat dien hat. Dêrmei wurde de measte ynfierheffings fan Trump neatich ferklearre.
* [[22 febrewaris|22]] - By [[militêre operaasje yn Jalisco (2026)|in operaasje]] yn 'e steat [[Jalisco]] deadet it [[Meksikaanske Leger]] 62 leden fan it [[drugskartel]] [[Cartél Jalisco Nuevo Generación|CJNG]], ûnder wa de kartelbaas [[El Mencho]]. De leden fan it kartel rjochtsje neitiid by in opskuor grutskalige skea en [[fersteuring fan 'e iepenbiere oarder]] oan.
* [[23 febrewaris|23]] - Yn [[Nederlân]] wurdt nei in [[kabinetsformaasje|formaasje]] fan 117 [[dagen]] it [[Kabinet-Jetten]] ynstallearre.
* [[26 febrewaris|26]] - It sûnt [[2024]] slommerjende konflikt tusken [[Pakistan]] en [[Afganistan]] lôget op ta [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch|in iepen oarloch]], wêrby't de [[Pakistaanske Loftmacht]] de Afgaanske [[haadstêd]] [[Kabûl]] [[bombardemint|bombardearret]].
* [[28 febrewaris|28]] - De [[Iraanoarloch]] brekt út wannear't [[Israel]] en de [[Feriene Steaten]] úteinsette mei grutskalige [[bombardemint]]en fan 'e [[Iraan]]ske [[haadstêd]] [[Teheran]] en oare stêden. [[Kritisy]] wize derop dat it ûnder it [[ynternasjonaal rjocht]] om in yllegale [[oarloch]] giet. De Iraanske opperste lieder, [[grutajatollah]] [[Ali Chamenei]], wurdt troch de Israeeljers doelbewust [[fermoarde]]. Dat liedt ta in grutte eskalaasje fan it konflikt, wêrby't Iraan net inkeld ferjildingsoanfallen útfiert op Israel, mar ek op Amerikaanske [[legerbasis|militêre fasiliteiten]] en [[ambassade|diplomatike fertsjintwurdigings]] yn [[Irak]], [[Jordaanje]], [[Koeweit]], [[Saûdy-Araabje]], [[Bachrein]], [[Katar]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en [[Omaan]].

;maart
* [[1 maart|1]] - By it [[Bloedbad fan Abiemnom]] wurde yn [[Abiemnom]], yn it noarden fan [[Súd-Sûdaan]], teminsten 169 [[Dinka (folk)|Dinka]] [[fermoarde]] by in oanfal troch leden fan in oare [[etnyske groep]], de [[Nûer (folk)|Nûer]].
* [[2 maart|2]] - De [[Libanon|Libaneeske]] [[milysje]] [[Hezbollah]] ynterveniëarret oan 'e kant fan [[Iraan]] yn 'e [[Iraanoarloch]] troch it noarden fan [[Israel]] te besjitten mei [[raket]]ten. Israel reägearret mei bûtenproporsjoneel swiere [[bombardemint]]en fan net inkeld [[militêr]]e, mar ek [[boarger]]like doelen yn hiel Libanon.
* [[6 maart|6]]-[[7 maart|7]] - By [[oerstreamings yn Kenia (2026)|oerstreamings]] yn [[Kenia]] komme teminsten 66 minsken om.
* [[6 maart|6]]-[[15 maart|15]] - Yn [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], yn noardlik [[Itaalje]], wurde de [[Paralympyske Winterspullen 2026|Paralympyske Winterspullen]] holden. It [[evenemint]] is omstriden, mei't it [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee]] [[Ruslân]] en [[Wyt-Ruslân]] wer tastiet om ûnder eigen [[flagge]] diel te nimmen, wylst de [[Russysk-Oekraynske Oarloch]], wêrfoar't de beide lannen fan ynternasjonale sporteveneminten ferballe wiene, noch altyd trochgiet.
* [[8 maart|8]] - Yn [[Iraan]] folget [[Mozjtaba Chameneï]], de [[soan]] fan 'e troch [[Israel]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Iraanoarloch]] [[fermoarde]] [[ajatollah]] [[Ali Chameneï]], syn [[heit]] op as [[opperste lieder (Iraan)|opperste lieder]].
* [[16 maart|16]] - By [[klinykbombardemint yn Kabûl (2026)|in bombardemint]], útfierd troch [[Pakistan]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch]], op in [[ôfkickklinyk]] yn 'e [[Afganistan|Afgaanske]] [[haadstêd]] [[Kabûl]] komme teminsten 400 minsken om.
* [[24 maart|24]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] slute in [[frijhannel]]sferdrach, [[AEUFTA]].
* [[25 maart|25]] - By in [[rjochtsaak]] yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde [[Meta (bedriuw)|Meta]] (de [[memme-ûndernimming]] fan [[Facebook]] en [[Instagram]]) en [[YouTube]] ferantwurdlik holden foar it moedwillich feroarsaakjen fan [[ferslaving]] oan [[sosjale media]], en feroardiele ta it beteljen fan [[$]]6&amp;nbsp;miljoen oan [[boete (jild)|boetes]] en [[skeafergoeding]].
* [[25 maart|25]] - Mei [[Sarah Mullally]] wurdt yn [[Ingelân]] foar it earst in [[frou]] ynstallearre as [[aartsbiskop fan Canterbury]] en aldendeisk haad fan 'e [[Anglikaanske Tsjerke]].

;april
* [[1 april|1]]-[[11 april|11]] - De [[Artemis II]]-misje fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]] makket in rûntsje om 'e [[moanne (byplaneet fan 'e Ierde)|moanne]] en keart ûnskansearre werom op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]]. It is de earste bemanne romtefeartmisje bûten in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e Ierde sûnt [[Apollo&amp;nbsp;17]] yn [[1972]].
* [[7 april|7]] - Yn 'e oangeande [[Iraanoarloch]] komme de [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûnder bemiddeling fan [[Pakistan]] in [[sjitferbod]] fan fjirtjin [[dagen]] oerien. De trêde partij yn 'e [[oarloch]], [[Israel]], leit him dêr ûnder Amerikaanske druk mei tsjinnichheid by del.
* [[12 april|12]] - By de [[Hongaarske parlemintsferkiezings (2026)|Hongaarske parlemintsferkiezings]] wurdt de [[politike partij]] [[FIDESZ]] fan 'e langjierrige [[premier]] [[Viktor Orbán]] ferslein troch [[Tisza (partij)|Tisza]] fan [[opposysje (polityk)|opposysjelieder]] [[Péter Magyar]]. Hoewol't it ferskil yn stimmen net iens sa mâle grut is, wint Tisza, troch it [[kiesdistrikt]]estelsel dat Orbán ynfierd hat, de grutte mearderheid fan 'e parlemintssitten.
* [[13 april|13]] - Yn 'e [[Iraanoarloch]] begjinne de [[Feriene Steaten]] mei in eigen blokkade fan 'e [[Iraan]]ske blokkade fan 'e [[Strjitte fan Hormûz]].
* [[16 april|16]] - Under druk fan 'e [[Feriene Steaten]] stimt [[Israel]] yn mei in [[sjitferbod]] oan it [[Libanon|Libaneeske]] front fan 'e [[Iraanoarloch]].
* [[19 april|19]] - By de [[Bulgaarske parlemintsferkiezings (2026)|parlemintsferkiezings]] yn [[Bulgarije]] wint [[Progresivna Bălgarija|PB]], de [[politike partij|partij]] fan 'e pro-[[Ruslân|Russyske]] âld-[[presidint]] [[Rumen Radev]] de mearderheid fan 'e sitten.
* [[21 april|21]] - It [[sjitferbod]] yn 'e [[Iraanoarloch]] wurdt ferlinge.
* [[25 april|25]] - By [[offinsyf yn Noard-Maly (april-maaie 2026)|in offinsyf]] fan it [[Befrijingsfront fan Azawad]] (in [[nasjonalist]]yske groepearring stribjend nei in eigen steat foar de [[Tûareks]]) y.g.m. [[Islamityske Steat|IS]] wurde de stêd [[Tikal]] en in diel fan 'e stêd [[Gao]] ferovere op it [[Maly|Malineeske]] [[kriichsmacht|leger]].
* [[27 april|27]] - [[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]], [[keninginne]] [[Máxima Zorreguieta|Máxima]] en oare leden fan 'e [[Hûs Oranje-Nassau|keninklike famylje]] fiere [[Keningsdei]] yn [[Dokkum]].

;maaie
* [[1 maaie|1]] - De [[Feriene Arabyske Emiraten]], dy't ien fan 'e grutste oaljeprodusinten fan 'e wrâld binne, stappe út 'e [[OPEC]], it [[kartel]] fan [[ierdoalje]]produsearjende lannen.
* [[4 maaie|4]] - By de [[Fjoerwurkramp yn Liuyang]], yn [[Sina]], komme by in grutte [[ûntploffing]] 37 minsken om en reitsje 51 oaren [[ferwûne]].
* [[16 maaie|16]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) ropt [[ebola-epidemy yn 'e Demokratyske Republyk Kongo (2026)|de útbraak]] fan it [[ebola]]firus yn it noardeasten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] út ta in [[epidemy]] fan ynternasjonale soarch.
* [[20 maaie|20]] - Ald-[[presidint]] [[Raúl Castro]] fan [[Kuba]] wurdt troch de [[Feriene Steaten]] [[ynsteatfanbeskuldigingstelling|oanklage]] foar it delsjitten, yn [[1996]] fan twa [[privee-fleantúch]]jes mei Amerikaanske [[boarger]]s oan board, dy't boppe Kuba [[pamflet]]ten útstruiden wêryn't oproppen waard ta ferset tsjin it Kubaanske regear. Dit wurdt algemien sjoen as in besykjen fan 'e Feriene Steaten om Kuba fierder ûnder druk te setten.
* [[22 maaie|22]] - It begjin fan in [[hjitteweach]] yn in grut diel fan [[Jeropa]], wêrby't, foar [[maaie]], [[temperatuer]]en berikt wurde dy't sûnder presedint binne.
* [[22 maaie|22]] - By [[myngasûntploffing yn Liushenyu (2026)|in myngasûntploffing]] yn in [[stienkoal]]myn yn it [[Sina|Sineeske]] [[Liushenyu]] komme 82 [[mynwurker]]s om.

== Berne ==

== Ferstoarn ==
;jannewaris
* [[6 jannewaris|6]] - [[Jaap Pop]], Nederlânsk boargemaster en fotograaf (* [[1941]])
* [[12 jannewaris|12]] - [[Robert Jensen]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1973]])
* [[13 jannewaris|13]] - [[Annemarie Prins]], Nederlânsk aktrise (* [[1932]])
* 13 - [[Claudette Colvin]], Amerikaansk minskerjochte-aktiviste (* [[1939]])
* [[26 jannewaris|26]] - [[Sly Dunbar]], Jamaikaanske drummer en produsint (* [[1952]])
* [[30 jannewaris|30]] - [[Catherine O'Hara]], Kanadeesk-Amerikaansk aktrise (* [[1954]])

;febrewaris
* [[3 febrewaris|3]] - [[Remco Heite]], Frysk boargemaster (* [[1946]])
* [[7 febrewaris|7]] - [[Brad Arnold]], Amerikaansk sjonger (* [[1978]])
* [[11 febrewaris|11]] - [[James Van Der Beek]], Amerikaansk akteur (* [[1977]])
* [[17 febrewaris|17]] - [[Jesse Jackson]], Amerikaansk aktivist en politikus (* [[1941]])
* [[23 febrewaris|23]] - [[Peter Karstkarel]], Frysk publisist, (keunst)histoarikus, neerlandikus, arsjitektuerkenner (* [[1945]])
* [[28 febrewaris|28]] - [[Ali Chamenei]], Iraansk presidint en [[grutajatollah]] (* [[1939]])

;maart
* [[10 maart|10]] - [[IJf Blokker]], Nederlânske akteur, sjonger, komyk, presintator. (* [[1930]])

;april
* [[18 april|18]] - [[Géjanna Buma]], Frysk keatster (* [[1978]])

==Films==
* ''[[Lulk (film)|Lulk]]''

==Tillefyzje==
* ''[[Kees Flodder (telefyzjesearje)|Kees Flodder]]''

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}

[[Kategory:2026| ]]
[[Kategory:21e iuw]]</text>
      <sha1>85o9ueet5jii62dsalkp3o0xiave5ov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231293</id>
      <parentid>1231292</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T22:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Foarfallen */</comment>
      <origin>1231293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15538" sha1="3ez61w54xma2b8q0clkbtogqsmtr1qn" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
== Foarfallen ==
;jannewaris
* [[1 jannewaris|1]] - [[Bulgarije]] fiert de [[euro]] yn as nasjonale [[muntienheid]], en wurdt dêrmei it 21e lân yn 'e [[Eurosône]].
* [[1 jannewaris|1]] - Yn de [[Nederlân]]ske haadstêd [[Amsterdam]] rekket de [[Vondeltsjerke]] slim skansearre by in grutte brân.
* [[1 jannewaris|1]] - By de saneamde [[Nijjiersbrân fan Crans-Montana]] komme by in brân yn in [[kafee]], yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Crans-Montana]], in plak yn it kanton [[Wallis]], 41 minsken om it libben en reitsje nochris 115 oaren [[ferwûne]].
* [[3 jannewaris|3]] - De [[Feriene Steaten]] fiere oanfallen út op ferskate plakken yn it noarden fan [[Fenezuëla]]. Tagelyk wurde de Fenezolaanske [[presidint]] [[Nicolás Maduro]] en syn [[oarehelte|frou]] [[Cilia Flores]] fan har bêd lichten troch Amerikaanske [[kommando's]] en [[ûntfierd]] nei de Feriene Steaten ta, dêr't se yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthús]] ferdwine.
* [[3 jannewaris|3]] - [[Ekwatoriaal Guinee]] ferpleatst syn [[haadstêd]] fan [[Malabo]] op it eilân [[Bioko]] nei [[Ciudad de la Paz]] op it [[fêstelân]] fan [[Afrika]].
* [[6 jannewaris|6]] - It westen fan [[Japan]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving]] fan 6,2 op 'e [[skaal fan Richter]]. It epysk sintrum lei yn it [[Prefektueren fan Japan|prefektuer]] [[Shimane (Prefektuer)|Shimane]], it eilân [[Honshu]].
* [[7 jannewaris|7]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrante]] [[Moard op Renée Good|Renée Good]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE).
* [[8 jannewaris|8]]-[[9 jannewaris|9]] - De [[protesten yn Iran (jannewaris 2026)|massale protesten]] yn [[Iraan]] wurde yn bloed smoard troch de [[plysje]] en de [[feilichheidstsjinst]]en, wêrby't neffens de berjochten tsientûzenen [[demonstraasje (protest)|demonstranten]] deamakke wurde.
* [[14 jannewaris|14]] - Yn it [[Tailân|Taiske]] distrikt [[Sikhio (distrikt)|Sikhio]] falt in kraan op in passazjierstrein, wêrby't 30 minsken omkomme en 64 oaren [[ferwûne]] reitsje.
* [[14 jannewaris|14]] - Nei [[Grienlânkrisis|oanhâldende drigeminten]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]], begjint [[Denemark]], dêr't Grienlân ta heart, de [[militêre oefening]] [[Operaasje Artic Endurance]]. Sân [[Jeropa|Jeropeeske]] bûnsgenoaten, wêrûnder [[Nederlân]], stjoere troepen. 
* [[17 jannewaris|17]] - Yn 'e [[Paraguay]]aanske [[haadstêd]] [[Asunción]] ûndertekenje fertsjintwurdigers fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en [[Mercosur]], in [[ekonomy]]sk ferbûn besteande út [[Argentynje]], [[Brazylje]], [[Oerûguay]] en Paraguay, in [[Partnerskipsoerienkomst tusken de Jeropeeske Uny en Mercosur|frijhannelsoerienkomst]].
* [[18 jannewaris|18]] - Yn [[Spanje]] fynt benoarden it plak [[Kordoba (Spanje)|Kordoba]], yn de [[Spaanske autonome mienskippen|autonome mienskip]] [[Andalûsje]], [[Treinramp by Kordoba|in treinramp]] plak. Dêrby komm 46 minsken om en reitsje 291 oaren [[ferwûne]].
* [[18 jannewaris|18]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] bedriget [[Denemark]], [[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Dútslân]], [[Frankryk]], it [[Feriene Keninkryk]] en [[Nederlân]] mei in ferheging fan 'e [[hannelstaryf|hannelstariven]], om't dy lannen it weage hawwe en stjoer troepen nei [[Grienlân]] ta om diel te nimmen oan 'e [[militêre oefening]] [[Operaasje Arctic Endurance]]. Dêrtroch komt de [[Grienlânkrisis]] ta in hichtepunt. [[Iislân]], [[Sloveenje]], [[Estlân]] en [[Belgje]] beslute yn reäksje op Trump syn drigeminten om ek noch troepen te stjoeren, hoewol't se dat earst net fan doel wiene.
* [[20 jannewaris|20]] - Yn 'e [[Twadde Keamer]] spjalte 7 leden fan 'e [[PVV]]-fraksje har ôf en foarmje de [[Groep Markuszower]]. De PVV giet dêrtroch yn it [[parlemint]] fan 26 nei 19 sitten en is net mear de grutste [[politike partij|partij]].
* [[21 jannewaris|21]] - Op it [[World Economic Forum]] yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Davos]] wurdt de [[Grienlânkrisis]] (foarearst) besward nei't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] syn plan ûntpraat is om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]].
* [[22 jannewaris|22]] - De [[Feriene Steaten]] ferlitte (nei in opsistermyn fan 1 jier) formeel de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO).
* [[24 jannewaris|24]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrant]] [[Moard op Alex Pretti|Alex Pretti]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE).
* [[27 jannewaris|27]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Yndia]] slute in [[Yndiaask-Jeropeeske Frijhanneloerienkomst|fiergeande frijhannelsoerienkomst]].

;febrewaris
* [[3 febrewaris|3]] - By [[oanfallen fan Boko Haram yn Kwara (2026)|oanfallen]] fan 'e [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terreurgroep]] [[Boko Haram]] yn 'e [[Nigearia|Nigeriaanske]] steat [[Kwara]] falle teminsten 162 deaden.
* [[4 febrewaris|4]] - Foar [[Noard-Nederlân]] kundiget it [[KNMI]] yn 'e iere moarn in [[waaralaarm]] ôf fanwegen [[izel]].
* [[6 febrewaris|6]]-[[22 febrewaris|22]] - Yn noardlik [[Itaalje]] wurde de [[Olympyske Winterspullen 2026|Olympyske Winterspullen]] fan [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]] holden.
* [[9 febrewaris|9]] - By [[sjitpartij yn Tumbler Ridge|in sjitpartij]] yn it ôfhandige [[Tumbler Ridge (Britsk-Kolumbia)|Tumbler Ridge]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], komme teminsten 9 persoanen om (de skutter ynbegrepen) en reitsje nochris 27 oare [[ferwûne]].
* [[20 febrewaris|20]] - It [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] docht de [[fûnis|útspraak]] dat de [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] ûnder de besteande [[wet]]jouwing net it rjocht hat om [[ynfierheffing]]s op te lizzen yn 'e mjitte wêryn't er dat dien hat. Dêrmei wurde de measte ynfierheffings fan Trump neatich ferklearre.
* [[22 febrewaris|22]] - By [[militêre operaasje yn Jalisco (2026)|in operaasje]] yn 'e steat [[Jalisco]] deadet it [[Meksikaanske Leger]] 62 leden fan it [[drugskartel]] [[Cartél Jalisco Nuevo Generación|CJNG]], ûnder wa de kartelbaas [[El Mencho]]. De leden fan it kartel rjochtsje neitiid by in opskuor grutskalige skea en [[fersteuring fan 'e iepenbiere oarder]] oan.
* [[23 febrewaris|23]] - Yn [[Nederlân]] wurdt nei in [[kabinetsformaasje|formaasje]] fan 117 [[dagen]] it [[Kabinet-Jetten]] ynstallearre.
* [[26 febrewaris|26]] - It sûnt [[2024]] slommerjende konflikt tusken [[Pakistan]] en [[Afganistan]] lôget op ta [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch|in iepen oarloch]], wêrby't de [[Pakistaanske Loftmacht]] de Afgaanske [[haadstêd]] [[Kabûl]] [[bombardemint|bombardearret]].
* [[28 febrewaris|28]] - De [[Iraanoarloch]] brekt út wannear't [[Israel]] en de [[Feriene Steaten]] úteinsette mei grutskalige [[bombardemint]]en fan 'e [[Iraan]]ske [[haadstêd]] [[Teheran]] en oare stêden. [[Kritisy]] wize derop dat it ûnder it [[ynternasjonaal rjocht]] om in yllegale [[oarloch]] giet. De Iraanske opperste lieder, [[grutajatollah]] [[Ali Chamenei]], wurdt troch de Israeeljers doelbewust [[fermoarde]]. Dat liedt ta in grutte eskalaasje fan it konflikt, wêrby't Iraan net inkeld ferjildingsoanfallen útfiert op Israel, mar ek op Amerikaanske [[legerbasis|militêre fasiliteiten]] en [[ambassade|diplomatike fertsjintwurdigings]] yn [[Irak]], [[Jordaanje]], [[Koeweit]], [[Saûdy-Araabje]], [[Bachrein]], [[Katar]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en [[Omaan]].

;maart
* [[1 maart|1]] - By it [[Bloedbad fan Abiemnom]] wurde yn [[Abiemnom]], yn it noarden fan [[Súd-Sûdaan]], teminsten 169 [[Dinka (folk)|Dinka]] [[fermoarde]] by in oanfal troch leden fan in oare [[etnyske groep]], de [[Nûer (folk)|Nûer]].
* [[2 maart|2]] - De [[Libanon|Libaneeske]] [[milysje]] [[Hezbollah]] ynterveniëarret oan 'e kant fan [[Iraan]] yn 'e [[Iraanoarloch]] troch it noarden fan [[Israel]] te besjitten mei [[raket]]ten. Israel reägearret mei bûtenproporsjoneel swiere [[bombardemint]]en fan net inkeld [[militêr]]e, mar ek [[boarger]]like doelen yn hiel Libanon.
* [[6 maart|6]]-[[7 maart|7]] - By [[oerstreamings yn Kenia (2026)|oerstreamings]] yn [[Kenia]] komme teminsten 66 minsken om.
* [[6 maart|6]]-[[15 maart|15]] - Yn [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], yn noardlik [[Itaalje]], wurde de [[Paralympyske Winterspullen 2026|Paralympyske Winterspullen]] holden. It [[evenemint]] is omstriden, mei't it [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee]] [[Ruslân]] en [[Wyt-Ruslân]] wer tastiet om ûnder eigen [[flagge]] diel te nimmen, wylst de [[Russysk-Oekraynske Oarloch]], wêrfoar't de beide lannen fan ynternasjonale sporteveneminten ferballe wiene, noch altyd trochgiet.
* [[8 maart|8]] - Yn [[Iraan]] folget [[Mozjtaba Chameneï]], de [[soan]] fan 'e troch [[Israel]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Iraanoarloch]] [[fermoarde]] [[ajatollah]] [[Ali Chameneï]], syn [[heit]] op as [[opperste lieder (Iraan)|opperste lieder]].
* [[16 maart|16]] - By [[klinykbombardemint yn Kabûl (2026)|in bombardemint]], útfierd troch [[Pakistan]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch]], op in [[ôfkickklinyk]] yn 'e [[Afganistan|Afgaanske]] [[haadstêd]] [[Kabûl]] komme teminsten 400 minsken om.
* [[24 maart|24]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] slute in [[frijhannel]]sferdrach, [[AEUFTA]].
* [[25 maart|25]] - By in [[rjochtsaak]] yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde [[Meta (bedriuw)|Meta]] (de [[memme-ûndernimming]] fan [[Facebook]] en [[Instagram]]) en [[YouTube]] ferantwurdlik holden foar it moedwillich feroarsaakjen fan [[ferslaving]] oan [[sosjale media]], en feroardiele ta it beteljen fan [[$]]6&amp;nbsp;miljoen oan [[boete (jild)|boetes]] en [[skeafergoeding]].
* [[25 maart|25]] - Mei [[Sarah Mullally]] wurdt yn [[Ingelân]] foar it earst in [[frou]] ynstallearre as [[aartsbiskop fan Canterbury]] en aldendeisk haad fan 'e [[Anglikaanske Tsjerke]].

;april
* [[1 april|1]]-[[11 april|11]] - De [[Artemis II]]-misje fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]] makket in rûntsje om 'e [[moanne (byplaneet fan 'e Ierde)|moanne]] en keart ûnskansearre werom op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]]. It is de earste bemanne romtefeartmisje bûten in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e Ierde sûnt [[Apollo&amp;nbsp;17]] yn [[1972]].
* [[7 april|7]] - Yn 'e oangeande [[Iraanoarloch]] komme de [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûnder bemiddeling fan [[Pakistan]] in [[sjitferbod]] fan fjirtjin [[dagen]] oerien. De trêde partij yn 'e [[oarloch]], [[Israel]], leit him dêr ûnder Amerikaanske druk mei tsjinnichheid by del.
* [[12 april|12]] - By de [[Hongaarske parlemintsferkiezings (2026)|Hongaarske parlemintsferkiezings]] wurdt de [[politike partij]] [[FIDESZ]] fan 'e langjierrige [[premier]] [[Viktor Orbán]] ferslein troch [[Tisza (partij)|Tisza]] fan [[opposysje (polityk)|opposysjelieder]] [[Péter Magyar]]. Hoewol't it ferskil yn stimmen net iens sa mâle grut is, wint Tisza, troch it [[kiesdistrikt]]estelsel dat Orbán ynfierd hat, de grutte mearderheid fan 'e parlemintssitten.
* [[13 april|13]] - Yn 'e [[Iraanoarloch]] begjinne de [[Feriene Steaten]] mei in eigen blokkade fan 'e [[Iraan]]ske blokkade fan 'e [[Strjitte fan Hormûz]].
* [[16 april|16]] - Under druk fan 'e [[Feriene Steaten]] stimt [[Israel]] yn mei in [[sjitferbod]] oan it [[Libanon|Libaneeske]] front fan 'e [[Iraanoarloch]].
* [[19 april|19]] - By de [[Bulgaarske parlemintsferkiezings (2026)|parlemintsferkiezings]] yn [[Bulgarije]] wint [[Progresivna Bălgarija|PB]], de [[politike partij|partij]] fan 'e pro-[[Ruslân|Russyske]] âld-[[presidint]] [[Rumen Radev]] de mearderheid fan 'e sitten.
* [[21 april|21]] - It [[sjitferbod]] yn 'e [[Iraanoarloch]] wurdt ferlinge.
* [[25 april|25]] - By [[offinsyf yn Noard-Maly (april-maaie 2026)|in offinsyf]] fan it [[Befrijingsfront fan Azawad]] (in [[nasjonalist]]yske groepearring stribjend nei in eigen steat foar de [[Tûareks]]) y.g.m. [[Islamityske Steat|IS]] wurde de stêd [[Tikal]] en in diel fan 'e stêd [[Gao]] ferovere op it [[Maly|Malineeske]] [[kriichsmacht|leger]].
* [[27 april|27]] - [[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]], [[keninginne]] [[Máxima Zorreguieta|Máxima]] en oare leden fan 'e [[Hûs Oranje-Nassau|keninklike famylje]] fiere [[Keningsdei]] yn [[Dokkum]].

;maaie
* [[1 maaie|1]] - De [[Feriene Arabyske Emiraten]], dy't ien fan 'e grutste oaljeprodusinten fan 'e wrâld binne, stappe út 'e [[OPEC]], it [[kartel]] fan [[ierdoalje]]produsearjende lannen.
* [[4 maaie|4]] - By de [[Fjoerwurkramp yn Liuyang]], yn [[Sina]], komme by in grutte [[ûntploffing]] 37 minsken om en reitsje 51 oaren [[ferwûne]].
* [[16 maaie|16]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) ropt [[ebola-epidemy yn 'e Demokratyske Republyk Kongo (2026)|de útbraak]] fan it [[ebola]]firus yn it noardeasten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] út ta in [[epidemy]] fan ynternasjonale soarch.
* [[20 maaie|20]] - Ald-[[presidint]] [[Raúl Castro]] fan [[Kuba]] wurdt troch de [[Feriene Steaten]] [[ynsteatfanbeskuldigingstelling|oanklage]] foar it delsjitten, yn [[1996]], fan twa [[privee-fleantúch]]jes mei Amerikaanske [[boarger]]s oan board, dy't boppe Kuba [[pamflet]]ten útstruiden wêryn't oproppen waard ta ferset tsjin it Kubaanske regear. Om dit 30 jier nei dato nochris te dwaan wurdt algemien sjoen as in besykjen fan 'e Feriene Steaten om Kuba fierder ûnder druk te setten.
* [[22 maaie|22]] - It begjin fan in [[hjitteweach]] yn in grut diel fan [[Jeropa]], wêrby't, foar [[maaie]], [[temperatuer]]en berikt wurde dy't sûnder presedint binne.
* [[22 maaie|22]] - By [[myngasûntploffing yn Liushenyu (2026)|in myngasûntploffing]] yn in [[stienkoal]]myn yn it [[Sina|Sineeske]] [[Liushenyu]] komme 82 [[mynwurker]]s om.

== Berne ==

== Ferstoarn ==
;jannewaris
* [[6 jannewaris|6]] - [[Jaap Pop]], Nederlânsk boargemaster en fotograaf (* [[1941]])
* [[12 jannewaris|12]] - [[Robert Jensen]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1973]])
* [[13 jannewaris|13]] - [[Annemarie Prins]], Nederlânsk aktrise (* [[1932]])
* 13 - [[Claudette Colvin]], Amerikaansk minskerjochte-aktiviste (* [[1939]])
* [[26 jannewaris|26]] - [[Sly Dunbar]], Jamaikaanske drummer en produsint (* [[1952]])
* [[30 jannewaris|30]] - [[Catherine O'Hara]], Kanadeesk-Amerikaansk aktrise (* [[1954]])

;febrewaris
* [[3 febrewaris|3]] - [[Remco Heite]], Frysk boargemaster (* [[1946]])
* [[7 febrewaris|7]] - [[Brad Arnold]], Amerikaansk sjonger (* [[1978]])
* [[11 febrewaris|11]] - [[James Van Der Beek]], Amerikaansk akteur (* [[1977]])
* [[17 febrewaris|17]] - [[Jesse Jackson]], Amerikaansk aktivist en politikus (* [[1941]])
* [[23 febrewaris|23]] - [[Peter Karstkarel]], Frysk publisist, (keunst)histoarikus, neerlandikus, arsjitektuerkenner (* [[1945]])
* [[28 febrewaris|28]] - [[Ali Chamenei]], Iraansk presidint en [[grutajatollah]] (* [[1939]])

;maart
* [[10 maart|10]] - [[IJf Blokker]], Nederlânske akteur, sjonger, komyk, presintator. (* [[1930]])

;april
* [[18 april|18]] - [[Géjanna Buma]], Frysk keatster (* [[1978]])

==Films==
* ''[[Lulk (film)|Lulk]]''

==Tillefyzje==
* ''[[Kees Flodder (telefyzjesearje)|Kees Flodder]]''

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}

[[Kategory:2026| ]]
[[Kategory:21e iuw]]</text>
      <sha1>3ez61w54xma2b8q0clkbtogqsmtr1qn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neubrandenburg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170211</id>
    <revision>
      <id>1231271</id>
      <parentid>1133587</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T17:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>tf</comment>
      <origin>1231271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5236" sha1="pmh5rqaormdb961kodykqydm0ddhtqp" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = NB MV.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge Neubrandenburg.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:DEU Neubrandenburg COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 =	63.989 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 85.65 km²
| befolkingstichtens          = 743 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 18 m
| lân                         = [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Meklenburch-Foarpommeren]]
| bestjoerlike ienheid 2      = [[Landkreis|Lânkring]]
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Mecklenburgische Seenplatte]]
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 1248 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 = 
| koördinaten                = {{Koördinaten yn tekst|53_33_0_N_13_46_26_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 33'N 13° 16' E}} 
| webside                    = [https://www.neubrandenburg.de/ www.neubrandenburg.de]
| ôfbylding2                 = 
| ôfbyldingstekst2           = 	
| ôfbylding3                 = 	
| ôfbyldingstekst3           = 	
| mapname                    = Meklenburch-Foarpommeren
| lat_deg                    = 53  
| lat_min                    = 33
| lat_sec                    = 0
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 13
| lon_min                    = 16
| lon_sec                    = 0
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      =''Lokaasje Nij-Brandenburch yn 'e dielsteat [[Meklenburch-Foarpommeren]]''
| ôfbylding99                = 
| ôfbyldingstekst99          =
| ôfbyldingsbreedte99        = 
}}
'''Neubrandenburg''' (Nij-Brandenburch, [[Nedersaksysk]]: ''Niegenbramborg'') is in plak en gemeente yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Meklenburch-Foarpommeren]]. It is de haadstêd fan 'e [[Landkreis|lânkring]] [[Mecklenburgische Seenplatte]]. Oant 2011 wie Neubrandenburg in [[kreisfreie Stadt|kringfrije stêd]]. De tsjintwurdige binnenstêd is it kulturele en toeristyske hert fan 'e stêd. 

De stêd leit tusken de [[Eastsee]] yn it noarden, de [[Poalen|Poalske]] stêd [[Szczecin]] yn it easten, de Dútske haadstêd [[Berlyn]] yn it suden en de havenstêd [[Hamburch]] yn it westen.

== Skiednis ==
Neubrandenburg is ferneamd nei de stêd [[Brandenburch oan de Havel]] en de [[Mark Brandenburch]]. [[Markgreve]] Jehan I fan Brandenburch stifte de stêd op 4 jannewaris 1248. 

De planmjittich oanleine binnenstêd waard oan it ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] systematysk troch it [[Reade Leger]] yn 'e brân stutsen. Mear as 80% fan 'e út de 18e en 19e iuw datearjende bebouwing gie ferlern. By de grutte brân fan 29 nei 30 april 1945 gyngen alle iepenbiere gebouwen yn 'e binnenstêd en it grutste part fan 'e winkels en hûzen binnen de stedsmuorren ferlern. Ek it Stedsslot en it âlde Riedshûs oan it Merkplein waarden net sparre.

De weropbou fan 'e binnenstêd hat sûnt de jierren 1950 it stedsbyld bot feroare. De measte wengebouwen datearje út de tiid fan 'e [[DDR]]. De histoarisearjende nijbou, dy't in bytsje basearre binne op de [[Barok (styl)|barokke]] en [[Klassisisme|klassisistyske]] foaroarlochske arsjitektuer, ûntstie yn 'e jierren 1950. Dy binne sûnt 1951 yn it ramt fan it doetiidske kultuerprogramma yn 'e styl fan it [[Sosjalistysk klassisme]] boud.

== It besjen wurdich ==
=== Stedsmuorre ===
Neubrandenburg is bekend fanwegen de goed bewarre dûbele stedsmuorre. De stedsmuorre is 2,3 kilometer lang en 7 kilometer heech en omklammet it hiele histoaryske sintrum. Om de omkriten te beweitsjen waarden fakwurkhûzen yn 'e muorren boud, de saneamde ''Wiekhäuser''. 

=== Stedspoarten ===
[[Ofbyld:Blick in den Innenhof des Stargarder Tores.jpg|thumb|left|''Stargarder Tor'']]
Mei ferwizing nei de noch besteande stedspoarten neamt de stêd himsels ''Vier-Tore-Stadt''. De Treptower Tor, Neues Tor, Stargarder Tor en de Friedländer Tor binne de fjouwer poarten dy't tagong joegen ta de midsiuwske stêd. De 20 meter hege Friedländer Tor is de âldste poarte en datearret út 1300. De poarte is mar leafst 88 meter lang. De op ien nei âldste poarte is de Stargarder Tor, dy't tsien jier letter boud waard. Om 1400 hinne waard de 32 meter hege Treptower Tor boud, de heechste poarte fan 'e stêd. Healwei de 15e iuw waard de Neues Tor boud, wêrfan in diel fanwegen brekfalligens ferlern gyng.

=== Marijetsjerke ===
By de bombardeminten troch it Reade Leger yn 1945 waard de 7 iuwen âlde Marijetsjerke ferneatige. Yn 'e jierren 1970 waard de tsjerke wer opboud en iepene as konsertseal. 

=== Musea ===
* [https://www.museum-neubrandenburg.de/ Regional Museum Neubrandenburg]
* [https://www.kunstsammlung-neubrandenburg.de/ Kunstsammlung Neubrandenburg]

{{CommonsBalke|Neubrandenburch}}
[[Kategory:Plak yn Meklenburch-Foarpommeren]]
[[Kategory:Gemeente yn Meklenburch-Foarpommeren]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1248]]</text>
      <sha1>pmh5rqaormdb961kodykqydm0ddhtqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dom fan Naumburg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178400</id>
    <revision>
      <id>1231272</id>
      <parentid>1220727</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T17:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>tf</comment>
      <origin>1231272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12241" sha1="d7xhprm7r467tue1bhsr4yqiksxdvkc" xml:space="preserve">{{Wrapper}}
|{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Dom fan Naumburg&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Naumburger Dom''
| ôfbylding                   = Exterior of Naumburg Cathedral 09.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Saksen-Anhalt]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Naumburg (Saale)|Naumburg]]
| adres                       = 
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_9_17_N_11_48_14_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|51° 9' N 11° 48' E}} 
| tsjerkegenoatskip           = [[Evangelyske Tsjerke yn Dútslân]]
| bisdom                      = 
| aartsbisdom                 = 
| patroanhillige              = [[Petrus (apostel)|Petrus]] en [[Paulus (apostel)|Paulus]]
| status                      =
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = sûnt de 11e iuw-13e iuw
| sloopjier                   = 
| boustyl                     = [[gotyk]]
| hichte                      = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| webside                     = [https://www.naumburger-dom.de/nl/ www.naumburger-dom]
| mapname                     = Saksen-Anhalt
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 9
| lat_sec                     = 17
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 11
| lon_min                     = 48
| lon_sec                     = 14
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
{{Ynfoboks wrâlderfgoed
| soarte                = 
| namme                 = 
| ôfbylding             = 
| tekst                 = 
| lân                   = 
| plak                  = 
| kritearia             = (i)(ii)
| ûnderdiel fan         =
| UNESCO-regio          = Europa en Noard-Amearika
| UNESCO folchnû.       = [https://whc.unesco.org/en/list/1470 1470]
| ynskriuwing           = 2018  (sitting 42)
| útwreiding            = 
| koördinaten           =
| gebiet                = 1,82 ha
| buffersône            = 56,98 ha
| bedrige               = 
| webside               = 
}}
|-
|}
De '''Petrus- en Paulusdom''' yn 'e [[Dútslân|Dútske]] stêd [[Naumburg (Saale)|Naumburg]] wie de katedraal fan it eardere bisdom Naumburg. De dom heart ta de meast wichtige [[Romaanske arsjitektuer|letromaanske]] gebouwen fan [[Saksen-Anhalt]]. De domtsjerke waard foar in grut part yn 'e 13e iuw boud.  Sûnt 2018 is de dom [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]].

Nei de [[reformaasje]] waard mei Nikolaas fan Amsdorf yn 1542 foar it earst yn it lân in protestantske biskop beneamd. Nei de dea fan 'e lêste biskop Julius von Pflug yn 1564 waard it bisdom opheft en foel it bisdom ta oan it foarstedom Saksen. De tsjerke bleau as [[parochytsjerke]] fan 'e [[Protestantisme|protestantske]] domgemeente. Hjoed-de-dei wurdt de domtsjerke troch in stifting beheard. 

== Bou ==
=== Ierromaanske tsjerke ===
Mei't yn 1028 de biskopssit fan [[Zeitz]] nei Naumburg ferhûze, waard yn 'e maitiid fan 1029 fuort east fan 'e hjoeddeiske tsjerke útein set mei de bou fan in ierromaanske katedraal. Om it jier 1044 hinne folge de wijing fan 'e nijbou, dy't lykas de tsjerke fan Zeitz opdroegen waard oan 'e apostels [[Petrus (apostel)|Petrus]] en [[Paulus (apostel)|Paulus]]. By opgravingen waarden fûneminten fan dy earste ierromaanske tsjerke ûnder de hjoeddeiske dom fûn. It wie in [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]], krúsfoarmige [[Basilyk (boufoarm)|basilyk]] en lytser as de hjoeddeiske tsjerke.      

=== Letromaanske tsjerke ===
Yn 'e jierren 1210-1242 waard de tsjerke ûnder biskop Engelhard (1207–1242) yn letromaanske styl werboud. Nei't der ynearsten mei it skip útein set waard, ferleine se it wurk letter nei it easten om fan dêrwei stadichoan nei it westen te bouwen. De nije tsjerke wie in [[Ferwulft|oerwulfte]] basilyk mei bundelpylders en in eastlik [[Koer (tsjerke)|koer]], in eastlik [[dwersskip]] en in [[krypt]]. Neffens in 18e-iuwske boarne wie de wijing op 29 juny 1242. 

=== Goatyske bou fan it westlik koer en de keunstwurken fan 'e Master fan Naumburg ===
[[Ofbyld:Naumburg Cathedral Floorplan.jpg|thumb|left|Plattegrûn.]]
Nei alle gedachten op oantrunen fan merkgreve Hindrik III fan Meissen waard tusken 1245 en 1250 in iergoatysk westlik koer boud. Der waard ek in begjin makke mei de earste frijsteande ferdjipping fan 'e noardwestlike toer. It westike koer waard fan in [[doksaal]] fan it tsjerkeskip skaat. Dat doksaal mei foarstellingen fan it lijen fan [[Jezus (tradisjoneel-kristlik)|Kristus]] waard makke troch de saneamde Master fan Naumberg en heart ta in hichtepunt fan dy fierders ûnbekende byldhouwer, útsein dat der earder wurk yn [[Metz]], [[Mainz]] en nei alle gedachten ek yn [[Amiens]] en [[Noyon]]. Benammen de krusigingsgroep oan it portaal tsjut op in grutte keunstsinnigens en frommens.    

Yn it koer steane de bylden fan 'e stifters fan 'e tsjerke op in plak dêr't oars altiten de bylden fan hilligen steane. Nei alle gedachten binne se in ferfanging fan 'e grêfmonuminten fan 'e stifters, dy't by de bou fan 'e letromaanske tsjerke opjûn wurde moasten. Wrâldferneamd binne de bylden fan [[markgreve]] Ekhard II fan Meissen en syn frou Uta fan  Ballenstedt oan 'e noardkant fan it koer en syn broer Hermann en syn frou Reglindis oan 'e súdkant dêrfan. Doe't dy bylden makke waarden, wiene hja al likernôch 200 jier dea en se waarden yn 'e âlde romaanske tsjerke begroeven. Hja wiene lykwols net de iennige stifters fan 'e Naumburger tsjerke. De biskop fan Naumburg, Diderik II fan Meissen, neamde yn in brief fan 1249 alle alve nammen fan 'e út trije generaasjes besteande stifters: Hermannus marchio, Regelyndis marchionissa, Eckehardus marchio, Uta marchionissa, Syzzo comes, Conradus comes, Wilhelmus comes, Gepa comitissa, Berchta comitissa, Theodoricus comes, Gerburch comitissa. En yn 'e Naumburger stjerregisters wurde nochris trije stifters neamd: Timo fan Kistritzz, greve Dietmar en grevinne Adelheid.

Fan it noardeasten nei it súdeasten steande de bylden fan 'e folgjende persoanen: 
[[Ofbyld:Naumburg Dom Stifterfiguren Uta und Ekkehard 2012-04-29-17-31-47.jpg|thumb|left|Stiftersbylden fan Ekkehard en Uta.]]
* Koenrad
* Adelheid I fan Gernrode
* Ekhard II en Uta
* Thimo fan Kistritz
* Willem fan Camburg
* Sizzo fan Kevernburg
* Greve Dietmar
* Herman I en Reglindis
* Diderik fan Brehna en syn frou Gerburg

=== Heechgoatyk ===
[[Ofbyld:2022-08-14 Affenkapitell Naumburg.jpg|thumb|260px|Twa apen oan it skaken.]]
Yn 'e earste helte fan 'e 12e iuw waard de romaanske apsis ferfongen troch in heechgoatysk eastkoer. Op 'e steunberen fan it koer steane de grutte, letter restaurearre bylden fan 'e patroanhilligen fan 'e tsjerke mei [[wetterspijer]]s. In grutte wearde ha de brânskildere ramen, dy't foar in part noch út de boutiid fan it koer datearje mei foarstellings fan 'e [[Likenis fan de Tsien Jongfammen|ferstannige en sleauwe fammen]], de deugden en de profeten. In nuveraardichheid binne de twa aapkes oan it skaken op in kapiteel oan 'e noardlike muorre fan it eastlike koer. Ramen út de 15e iuw byldzje it lijen fan Kristus, it libben fan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] en apostels en profeten út. 
[[Ofbyld:Naumburg an der Saale, Dom, Innenraum-20160529-028.jpg|thumb|left|Doksaal.]]
It halledoksaal, it âldste foarbyld yn syn soarte, waard om 1230 hinne boud by 'e letromaanske nijbou. Yn it doksaal is in 19e-iuwsk alter. Troch twa lytse poarten yn it doksaal liede steile treppen nei it koer. Dêr stiet ek in troch de Master fan Naumburg makke grêfmonumint fan biskop Diderik II en in alter mei in Madonna út 1567. Under de [[Krusing (tsjerke)|krusing]] en it eastlike koer is in trijeskippige krypte mei [[krúsferwulft]]en.

=== Lette gotyk ===
[[Ofbyld:Naumburger Dom Draufsicht.jpg|thumb|260px|Loftôfbyld fan 'e dom mei kleastergebouwen.]]
De boppeste ferdjippingen fan 'e noardwestlike toer waarden yn 'e 14e en 15e iuw boud. Mooglik wie de brân fan 1532 de oarsaak dat de boppeste dielen fan 'e eastlike tuorren fernijd en met letgoatysk maaswurk fersierd waarden.

=== Lettere feroaringen ===
In nei alle gedachten oanstutsen brân yn 1532 soarge foar in soad skea. It fjoer ferneatige de dakken, grutte dielen fan 'e ynrjochting en dielen fan 'e muorren. It duorre oant de 19e iuw dat de skea wer foar in part wersteld wie. Om 1715 hinne krigen de eastlike tuorren yn stee fan 'e oarspronklik achtsidige tintedakken [[Barok (styl)|barokke]] lantearnen.  

Mei in restauraasje fan 1874-1878 waarden de rike barokke feroaringen yn 'e tsjerke weromdraaid. Tsjin 'e ein fan 'e 19e iuw waard de fjirde, súdwestlike toer fan 'e tsjerke boud. Beide tuorren krigen in [[Neogotyk|neogoatyske]] spits.

Tusken 1960 en 1968 waard in yngreven restauraasje útfierd. Dêrnjonken waarden der ek opgravingen dien. Nei 1989 binne alle dakken fan 'e tsjerke en de Trijekeningenkapel fernijd. 

== Ynrjochting ==
[[Ofbyld:20040503470DR Naumburg (Saale) Dom Marienretabel im Südquerhaus.jpg|thumb|260px|Marijeretabel.]]
Fan 'e ynrjochting fan 'e domtsjerke is û.o. troch de brân fan 1532, de Sweedske besetting en de barokke feroarings net in soad bewarre bleaun. Njonken de earder neamde ynrjochting is fierder it neamen wurdich:

* de preekstoel út 1466;
* in letgoatysk retabel út likernôch 1520 fan Marije mei Bern en de hilligen [[Barbara fan Nikomeedje|Barbara]] en [[Katarina fan Aleksandrje|Katarina]];
* it Hieronymusalter fan 1350;
* in byld fan [[Elisabeth fan Tueringen]] yn 'e koepel fan 'e noardwestlike toer;
* de koerbanken, wêrfan't de âldste dielen 12e-iuwsk binne;
* grêfmonuminten út de 14e oant 18e iuw.

=== Nije keunst ===
500 jier nei de [[reformaasje]] makke de Dútske keunstner [[Michael Triegel]] yn opdracht fan 'e protestantske gemeente tusken 2020 en 2022 in nij middenpaneel as ferfanging foar it by de [[byldestoarm]] fan 1541 ferneatige middenpaneel fan Lucas Cranach en in [[predella]]. Lykas it eartiidske paneel fan Cranach is in foarstelling fan Marije te sjen, mar dan mei moderne details. Sa binne û.o. ek de protestantske teolooch en fersetsman [[Dietrich Bonhoeffer]], in man mei in reade baseball-pet en boartsjende bern ek op it paneel te sjen. Op 'e efterkant fan it middenpaneel hat Triegel de ferrizene Kristus ôfbylde en op 'e efterkant fan 'e predella dêrûnder de wynsels dy't Jezus by syn opstanning efterliet. De 16e-iuwske sydpanelen binne nei it fernielen fan it oarspronklike paneel bewarre bleaun en opslein en nei de foltôging oan it wurk fan Michael Triegel oan it nije middenpaneel befêstige. Allinne al yn 'e earste moannen nei de wijing troch de lânsbiskop Friedrich Kramer yn 2022 besochten mear as 70.000 minsken de tsjerke om it nije retabel te besjen.  

=== Oargel en klokken ===
De firma Eule boude yn 1983 in oargel mei 28 registers op twa manualen en pedaal. De dom hat fjouwer histoaryske klokken. De âldste klok is yn 1502 troch [[Geart fan Wou]] getten. 	
== Klausuer ==
[[Ofbyld:Naumburger Dom 261.jpg|thumb|260px|Kleastergong.]]
De [[klausuer]]gebouwen en de [[kleastergong]] leine eartiids noard fan 'e tsjerke. Dielen fan 'e eastlike fleugel fan it kleaster waarden yn 'e jierren 1961-1965 opgroeven. Oan 'e noardkant binne noch bouresten te sjen fan 'e letromaanske bou fan it kleaster, dat nei alle gedachten yn 'e 18e iuw ôfbrutsen waard. Oan 'e súdkant is noch in kleastergong mei klausuergebouwen. De kleastergong datearret fan 'e 13e iuw en wurdt troch de Marijetsjerke en de Trijekeningenkapel út 1416 ûnderbrutsen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [[:de:Naumburger Domm]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Naumburg Cathedral|Domtsjerke fan Naumburg}}
}}
{{DEFAULTSORT:Naumburg, dom}} 
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Dútslân]]
[[Kategory:Katedraal yn Dútslân]]
[[Kategory:Bouwurk út 1242]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn Saksen-Anhalt]]
[[Kategory:Protestantsk tsjerkegebou yn Dútslân]]
[[Kategory:Naumburg (Saale)]]</text>
      <sha1>d7xhprm7r467tue1bhsr4yqiksxdvkc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231276</id>
      <parentid>1231272</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T19:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bewurkings fan &quot;[[Wiki:Contributions/RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]]&quot; ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan &quot;CommonsDelinker&quot;.</comment>
      <origin>1220727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12237" sha1="2qhytofdeskc7zulzeysh68ino2igt8" xml:space="preserve">{{Wrapper}}
|{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Dom fan Naumburg&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Naumburger Dom''
| ôfbylding                   = Exterior of Naumburg Cathedral 09.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Saksen-Anhalt]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Naumburg (Saale)|Naumburg]]
| adres                       = 
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_9_17_N_11_48_14_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|51° 9' N 11° 48' E}} 
| tsjerkegenoatskip           = [[Evangelyske Tsjerke yn Dútslân]]
| bisdom                      = 
| aartsbisdom                 = 
| patroanhillige              = [[Petrus (apostel)|Petrus]] en [[Paulus (apostel)|Paulus]]
| status                      =
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = sûnt de 11e iuw-13e iuw
| sloopjier                   = 
| boustyl                     = [[gotyk]]
| hichte                      = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| webside                     = [https://www.naumburger-dom.de/nl/ www.naumburger-dom]
| mapname                     = Saksen-Anhalt
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 9
| lat_sec                     = 17
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 11
| lon_min                     = 48
| lon_sec                     = 14
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
{{Ynfoboks wrâlderfgoed
| soarte                = 
| namme                 = 
| ôfbylding             = 
| tekst                 = 
| lân                   = 
| plak                  = 
| kritearia             = (i)(ii)
| ûnderdiel fan         =
| UNESCO-regio          = Europa en Noard-Amearika
| UNESCO folchnû.       = [https://whc.unesco.org/en/list/1470 1470]
| ynskriuwing           = 2018  (sitting 42)
| útwreiding            = 
| koördinaten           =
| gebiet                = 1,82 ha
| buffersône            = 56,98 ha
| bedrige               = 
| webside               = 
}}
|-
|}
De '''Petrus- en Paulusdom''' yn 'e [[Dútslân|Dútske]] stêd [[Naumburg (Saale)|Naumburg]] wie de katedraal fan it eardere bisdom Naumburg. De dom heart ta de meast wichtige [[Romaanske arsjitektuer|letromaanske]] gebouwen fan [[Saksen-Anhalt]]. De domtsjerke waard foar in grut part yn 'e 13e iuw boud.  Sûnt 2018 is de dom [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]].

Nei de [[reformaasje]] waard mei Nikolaas fan Amsdorf yn 1542 foar it earst yn it lân in protestantske biskop beneamd. Nei de dea fan 'e lêste biskop Julius von Pflug yn 1564 waard it bisdom opheft en foel it bisdom ta oan it foarstedom Saksen. De tsjerke bleau as [[parochy]]tsjerke fan 'e [[Protestantisme|protestantske]] domgemeente. Hjoed-de-dei wurdt de domtsjerke troch in stifting beheard. 

== Bou ==
=== Ierromaanske tsjerke ===
Mei't yn 1028 de biskopssit fan [[Zeitz]] nei Naumburg ferhûze, waard yn 'e maitiid fan 1029 fuort east fan 'e hjoeddeiske tsjerke útein set mei de bou fan in ierromaanske katedraal. Om it jier 1044 hinne folge de wijing fan 'e nijbou, dy't lykas de tsjerke fan Zeitz opdroegen waard oan 'e apostels [[Petrus (apostel)|Petrus]] en [[Paulus (apostel)|Paulus]]. By opgravingen waarden fûneminten fan dy earste ierromaanske tsjerke ûnder de hjoeddeiske dom fûn. It wie in [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]], krúsfoarmige [[Basilyk (boufoarm)|basilyk]] en lytser as de hjoeddeiske tsjerke.      

=== Letromaanske tsjerke ===
Yn 'e jierren 1210-1242 waard de tsjerke ûnder biskop Engelhard (1207–1242) yn letromaanske styl werboud. Nei't der ynearsten mei it skip útein set waard, ferleine se it wurk letter nei it easten om fan dêrwei stadichoan nei it westen te bouwen. De nije tsjerke wie in [[Ferwulft|oerwulfte]] basilyk mei bundelpylders en in eastlik [[Koer (tsjerke)|koer]], in eastlik [[dwersskip]] en in [[krypt]]. Neffens in 18e-iuwske boarne wie de wijing op 29 juny 1242. 

=== Goatyske bou fan it westlik koer en de keunstwurken fan 'e Master fan Naumburg ===
[[Ofbyld:Naumburg Cathedral Floorplan.jpg|thumb|left|Plattegrûn.]]
Nei alle gedachten op oantrunen fan merkgreve Hindrik III fan Meissen waard tusken 1245 en 1250 in iergoatysk westlik koer boud. Der waard ek in begjin makke mei de earste frijsteande ferdjipping fan 'e noardwestlike toer. It westike koer waard fan in [[doksaal]] fan it tsjerkeskip skaat. Dat doksaal mei foarstellingen fan it lijen fan [[Jezus (tradisjoneel-kristlik)|Kristus]] waard makke troch de saneamde Master fan Naumberg en heart ta in hichtepunt fan dy fierders ûnbekende byldhouwer, útsein dat der earder wurk yn [[Metz]], [[Mainz]] en nei alle gedachten ek yn [[Amiens]] en [[Noyon]]. Benammen de krusigingsgroep oan it portaal tsjut op in grutte keunstsinnigens en frommens.    

Yn it koer steane de bylden fan 'e stifters fan 'e tsjerke op in plak dêr't oars altiten de bylden fan hilligen steane. Nei alle gedachten binne se in ferfanging fan 'e grêfmonuminten fan 'e stifters, dy't by de bou fan 'e letromaanske tsjerke opjûn wurde moasten. Wrâldferneamd binne de bylden fan merkgreve Ekhard II fan Meissen en syn frou Uta fan  Ballenstedt oan 'e noardkant fan it koer en syn broer Hermann en syn frou Reglindis oan 'e súdkant dêrfan. Doe't dy bylden makke waarden, wiene hja al likernôch 200 jier dea en se waarden yn 'e âlde romaanske tsjerke begroeven. Hja wiene lykwols net de iennige stifters fan 'e Naumburger tsjerke. De biskop fan Naumburg, Diderik II fan Meissen, neamde yn in brief fan 1249 alle alve nammen fan 'e út trije generaasjes besteande stifters: Hermannus marchio, Regelyndis marchionissa, Eckehardus marchio, Uta marchionissa, Syzzo comes, Conradus comes, Wilhelmus comes, Gepa comitissa, Berchta comitissa, Theodoricus comes, Gerburch comitissa. En yn 'e Naumburger stjerregisters wurde nochris trije stifters neamd: Timo fan Kistritzz, greve Dietmar en grevinne Adelheid.

Fan it noardeasten nei it súdeasten steande de bylden fan 'e folgjende persoanen: 
[[Ofbyld:Naumburg Dom Stifterfiguren Uta und Ekkehard 2012-04-29-17-31-47.jpg|thumb|left|Stiftersbylden fan Ekkehard en Uta.]]
* Koenrad
* Adelheid I fan Gernrode
* Ekhard II en Uta
* Thimo fan Kistritz
* Willem fan Camburg
* Sizzo fan Kevernburg
* Greve Dietmar
* Herman I en Reglindis
* Diderik fan Brehna en syn frou Gerburg

=== Heechgoatyk ===
[[Ofbyld:2022-08-14 Affenkapitell Naumburg.jpg|thumb|260px|Twa apen oan it skaken.]]
Yn 'e earste helte fan 'e 12e iuw waard de romaanske apsis ferfongen troch in heechgoatysk eastkoer. Op 'e steunberen fan it koer steane de grutte, letter restaurearre bylden fan 'e patroanhilligen fan 'e tsjerke mei [[wetterspijer]]s. In grutte wearde ha de brânskildere ramen, dy't foar in part noch út de boutiid fan it koer datearje mei foarstellings fan 'e [[Likenis fan de Tsien Jongfammen|ferstannige en sleauwe fammen]], de deugden en de profeten. In nuveraardichheid binne de twa aapkes oan it skaken op in kapiteel oan 'e noardlike muorre fan it eastlike koer. Ramen út de 15e iuw byldzje it lijen fan Kristus, it libben fan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] en apostels en profeten út. 
[[Ofbyld:Naumburg an der Saale, Dom, Innenraum-20160529-028.jpg|thumb|left|Doksaal.]]
It halledoksaal, it âldste foarbyld yn syn soarte, waard om 1230 hinne boud by 'e letromaanske nijbou. Yn it doksaal is in 19e-iuwsk alter. Troch twa lytse poarten yn it doksaal liede steile treppen nei it koer. Dêr stiet ek in troch de Master fan Naumburg makke grêfmonumint fan biskop Diderik II en in alter mei in Madonna út 1567. Under de [[Krusing (tsjerke)|krusing]] en it eastlike koer is in trijeskippige krypte mei [[krúsferwulft]]en.

=== Lette gotyk ===
[[Ofbyld:Naumburger Dom Draufsicht.jpg|thumb|260px|Loftôfbyld fan 'e dom mei kleastergebouwen.]]
De boppeste ferdjippingen fan 'e noardwestlike toer waarden yn 'e 14e en 15e iuw boud. Mooglik wie de brân fan 1532 de oarsaak dat de boppeste dielen fan 'e eastlike tuorren fernijd en met letgoatysk maaswurk fersierd waarden.

=== Lettere feroaringen ===
In nei alle gedachten oanstutsen brân yn 1532 soarge foar in soad skea. It fjoer ferneatige de dakken, grutte dielen fan 'e ynrjochting en dielen fan 'e muorren. It duorre oant de 19e iuw dat de skea wer foar in part wersteld wie. Om 1715 hinne krigen de eastlike tuorren yn stee fan 'e oarspronklik achtsidige tintedakken [[Barok (styl)|barokke]] lantearnen.  

Mei in restauraasje fan 1874-1878 waarden de rike barokke feroaringen yn 'e tsjerke weromdraaid. Tsjin 'e ein fan 'e 19e iuw waard de fjirde, súdwestlike toer fan 'e tsjerke boud. Beide tuorren krigen in [[Neogotyk|neogoatyske]] spits.

Tusken 1960 en 1968 waard in yngreven restauraasje útfierd. Dêrnjonken waarden der ek opgravingen dien. Nei 1989 binne alle dakken fan 'e tsjerke en de Trijekeningenkapel fernijd. 

== Ynrjochting ==
[[Ofbyld:20040503470DR Naumburg (Saale) Dom Marienretabel im Südquerhaus.jpg|thumb|260px|Marijeretabel.]]
Fan 'e ynrjochting fan 'e domtsjerke is û.o. troch de brân fan 1532, de Sweedske besetting en de barokke feroarings net in soad bewarre bleaun. Njonken de earder neamde ynrjochting is fierder it neamen wurdich:

* de preekstoel út 1466;
* in letgoatysk retabel út likernôch 1520 fan Marije mei Bern en de hilligen [[Barbara fan Nikomeedje|Barbara]] en [[Katarina fan Aleksandrje|Katarina]];
* it Hieronymusalter fan 1350;
* in byld fan [[Elisabeth fan Tueringen]] yn 'e koepel fan 'e noardwestlike toer;
* de koerbanken, wêrfan't de âldste dielen 12e-iuwsk binne;
* grêfmonuminten út de 14e oant 18e iuw.

=== Nije keunst ===
500 jier nei de [[reformaasje]] makke de Dútske keunstner [[Michael Triegel]] yn opdracht fan 'e protestantske gemeente tusken 2020 en 2022 in nij middenpaneel as ferfanging foar it by de [[byldestoarm]] fan 1541 ferneatige middenpaneel fan Lucas Cranach en in [[predella]]. Lykas it eartiidske paneel fan Cranach is in foarstelling fan Marije te sjen, mar dan mei moderne details. Sa binne û.o. ek de protestantske teolooch en fersetsman [[Dietrich Bonhoeffer]], in man mei in reade baseball-pet en boartsjende bern ek op it paneel te sjen. Op 'e efterkant fan it middenpaneel hat Triegel de ferrizene Kristus ôfbylde en op 'e efterkant fan 'e predella dêrûnder de wynsels dy't Jezus by syn opstanning efterliet. De 16e-iuwske sydpanelen binne nei it fernielen fan it oarspronklike paneel bewarre bleaun en opslein en nei de foltôging oan it wurk fan Michael Triegel oan it nije middenpaneel befêstige. Allinne al yn 'e earste moannen nei de wijing troch de lânsbiskop Friedrich Kramer yn 2022 besochten mear as 70.000 minsken de tsjerke om it nije retabel te besjen.  

=== Oargel en klokken ===
De firma Eule boude yn 1983 in oargel mei 28 registers op twa manualen en pedaal. De dom hat fjouwer histoaryske klokken. De âldste klok is yn 1502 troch [[Geart fan Wou]] getten. 	
== Klausuer ==
[[Ofbyld:Naumburger Dom 261.jpg|thumb|260px|Kleastergong.]]
De [[klausuer]]gebouwen en de [[kleastergong]] leine eartiids noard fan 'e tsjerke. Dielen fan 'e eastlike fleugel fan it kleaster waarden yn 'e jierren 1961-1965 opgroeven. Oan 'e noardkant binne noch bouresten te sjen fan 'e letromaanske bou fan it kleaster, dat nei alle gedachten yn 'e 18e iuw ôfbrutsen waard. Oan 'e súdkant is noch in kleastergong mei klausuergebouwen. De kleastergong datearret fan 'e 13e iuw en wurdt troch de Marijetsjerke en de Trijekeningenkapel út 1416 ûnderbrutsen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [[:de:Naumburger Domm]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Naumburg Cathedral|Domtsjerke fan Naumburg}}
}}
{{DEFAULTSORT:Naumburg, dom}} 
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Dútslân]]
[[Kategory:Katedraal yn Dútslân]]
[[Kategory:Bouwurk út 1242]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn Saksen-Anhalt]]
[[Kategory:Protestantsk tsjerkegebou yn Dútslân]]
[[Kategory:Naumburg (Saale)]]</text>
      <sha1>2qhytofdeskc7zulzeysh68ino2igt8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231277</id>
      <parentid>1231276</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T19:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bewurkings fan &quot;[[Wiki:Contributions/Drewes|Drewes]]&quot; ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan &quot;RomkeHoekstra&quot;.</comment>
      <origin>1231272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12241" sha1="d7xhprm7r467tue1bhsr4yqiksxdvkc" xml:space="preserve">{{Wrapper}}
|{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Dom fan Naumburg&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Naumburger Dom''
| ôfbylding                   = Exterior of Naumburg Cathedral 09.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Saksen-Anhalt]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Naumburg (Saale)|Naumburg]]
| adres                       = 
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_9_17_N_11_48_14_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|51° 9' N 11° 48' E}} 
| tsjerkegenoatskip           = [[Evangelyske Tsjerke yn Dútslân]]
| bisdom                      = 
| aartsbisdom                 = 
| patroanhillige              = [[Petrus (apostel)|Petrus]] en [[Paulus (apostel)|Paulus]]
| status                      =
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = sûnt de 11e iuw-13e iuw
| sloopjier                   = 
| boustyl                     = [[gotyk]]
| hichte                      = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| webside                     = [https://www.naumburger-dom.de/nl/ www.naumburger-dom]
| mapname                     = Saksen-Anhalt
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 9
| lat_sec                     = 17
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 11
| lon_min                     = 48
| lon_sec                     = 14
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
{{Ynfoboks wrâlderfgoed
| soarte                = 
| namme                 = 
| ôfbylding             = 
| tekst                 = 
| lân                   = 
| plak                  = 
| kritearia             = (i)(ii)
| ûnderdiel fan         =
| UNESCO-regio          = Europa en Noard-Amearika
| UNESCO folchnû.       = [https://whc.unesco.org/en/list/1470 1470]
| ynskriuwing           = 2018  (sitting 42)
| útwreiding            = 
| koördinaten           =
| gebiet                = 1,82 ha
| buffersône            = 56,98 ha
| bedrige               = 
| webside               = 
}}
|-
|}
De '''Petrus- en Paulusdom''' yn 'e [[Dútslân|Dútske]] stêd [[Naumburg (Saale)|Naumburg]] wie de katedraal fan it eardere bisdom Naumburg. De dom heart ta de meast wichtige [[Romaanske arsjitektuer|letromaanske]] gebouwen fan [[Saksen-Anhalt]]. De domtsjerke waard foar in grut part yn 'e 13e iuw boud.  Sûnt 2018 is de dom [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]].

Nei de [[reformaasje]] waard mei Nikolaas fan Amsdorf yn 1542 foar it earst yn it lân in protestantske biskop beneamd. Nei de dea fan 'e lêste biskop Julius von Pflug yn 1564 waard it bisdom opheft en foel it bisdom ta oan it foarstedom Saksen. De tsjerke bleau as [[parochytsjerke]] fan 'e [[Protestantisme|protestantske]] domgemeente. Hjoed-de-dei wurdt de domtsjerke troch in stifting beheard. 

== Bou ==
=== Ierromaanske tsjerke ===
Mei't yn 1028 de biskopssit fan [[Zeitz]] nei Naumburg ferhûze, waard yn 'e maitiid fan 1029 fuort east fan 'e hjoeddeiske tsjerke útein set mei de bou fan in ierromaanske katedraal. Om it jier 1044 hinne folge de wijing fan 'e nijbou, dy't lykas de tsjerke fan Zeitz opdroegen waard oan 'e apostels [[Petrus (apostel)|Petrus]] en [[Paulus (apostel)|Paulus]]. By opgravingen waarden fûneminten fan dy earste ierromaanske tsjerke ûnder de hjoeddeiske dom fûn. It wie in [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]], krúsfoarmige [[Basilyk (boufoarm)|basilyk]] en lytser as de hjoeddeiske tsjerke.      

=== Letromaanske tsjerke ===
Yn 'e jierren 1210-1242 waard de tsjerke ûnder biskop Engelhard (1207–1242) yn letromaanske styl werboud. Nei't der ynearsten mei it skip útein set waard, ferleine se it wurk letter nei it easten om fan dêrwei stadichoan nei it westen te bouwen. De nije tsjerke wie in [[Ferwulft|oerwulfte]] basilyk mei bundelpylders en in eastlik [[Koer (tsjerke)|koer]], in eastlik [[dwersskip]] en in [[krypt]]. Neffens in 18e-iuwske boarne wie de wijing op 29 juny 1242. 

=== Goatyske bou fan it westlik koer en de keunstwurken fan 'e Master fan Naumburg ===
[[Ofbyld:Naumburg Cathedral Floorplan.jpg|thumb|left|Plattegrûn.]]
Nei alle gedachten op oantrunen fan merkgreve Hindrik III fan Meissen waard tusken 1245 en 1250 in iergoatysk westlik koer boud. Der waard ek in begjin makke mei de earste frijsteande ferdjipping fan 'e noardwestlike toer. It westike koer waard fan in [[doksaal]] fan it tsjerkeskip skaat. Dat doksaal mei foarstellingen fan it lijen fan [[Jezus (tradisjoneel-kristlik)|Kristus]] waard makke troch de saneamde Master fan Naumberg en heart ta in hichtepunt fan dy fierders ûnbekende byldhouwer, útsein dat der earder wurk yn [[Metz]], [[Mainz]] en nei alle gedachten ek yn [[Amiens]] en [[Noyon]]. Benammen de krusigingsgroep oan it portaal tsjut op in grutte keunstsinnigens en frommens.    

Yn it koer steane de bylden fan 'e stifters fan 'e tsjerke op in plak dêr't oars altiten de bylden fan hilligen steane. Nei alle gedachten binne se in ferfanging fan 'e grêfmonuminten fan 'e stifters, dy't by de bou fan 'e letromaanske tsjerke opjûn wurde moasten. Wrâldferneamd binne de bylden fan [[markgreve]] Ekhard II fan Meissen en syn frou Uta fan  Ballenstedt oan 'e noardkant fan it koer en syn broer Hermann en syn frou Reglindis oan 'e súdkant dêrfan. Doe't dy bylden makke waarden, wiene hja al likernôch 200 jier dea en se waarden yn 'e âlde romaanske tsjerke begroeven. Hja wiene lykwols net de iennige stifters fan 'e Naumburger tsjerke. De biskop fan Naumburg, Diderik II fan Meissen, neamde yn in brief fan 1249 alle alve nammen fan 'e út trije generaasjes besteande stifters: Hermannus marchio, Regelyndis marchionissa, Eckehardus marchio, Uta marchionissa, Syzzo comes, Conradus comes, Wilhelmus comes, Gepa comitissa, Berchta comitissa, Theodoricus comes, Gerburch comitissa. En yn 'e Naumburger stjerregisters wurde nochris trije stifters neamd: Timo fan Kistritzz, greve Dietmar en grevinne Adelheid.

Fan it noardeasten nei it súdeasten steande de bylden fan 'e folgjende persoanen: 
[[Ofbyld:Naumburg Dom Stifterfiguren Uta und Ekkehard 2012-04-29-17-31-47.jpg|thumb|left|Stiftersbylden fan Ekkehard en Uta.]]
* Koenrad
* Adelheid I fan Gernrode
* Ekhard II en Uta
* Thimo fan Kistritz
* Willem fan Camburg
* Sizzo fan Kevernburg
* Greve Dietmar
* Herman I en Reglindis
* Diderik fan Brehna en syn frou Gerburg

=== Heechgoatyk ===
[[Ofbyld:2022-08-14 Affenkapitell Naumburg.jpg|thumb|260px|Twa apen oan it skaken.]]
Yn 'e earste helte fan 'e 12e iuw waard de romaanske apsis ferfongen troch in heechgoatysk eastkoer. Op 'e steunberen fan it koer steane de grutte, letter restaurearre bylden fan 'e patroanhilligen fan 'e tsjerke mei [[wetterspijer]]s. In grutte wearde ha de brânskildere ramen, dy't foar in part noch út de boutiid fan it koer datearje mei foarstellings fan 'e [[Likenis fan de Tsien Jongfammen|ferstannige en sleauwe fammen]], de deugden en de profeten. In nuveraardichheid binne de twa aapkes oan it skaken op in kapiteel oan 'e noardlike muorre fan it eastlike koer. Ramen út de 15e iuw byldzje it lijen fan Kristus, it libben fan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] en apostels en profeten út. 
[[Ofbyld:Naumburg an der Saale, Dom, Innenraum-20160529-028.jpg|thumb|left|Doksaal.]]
It halledoksaal, it âldste foarbyld yn syn soarte, waard om 1230 hinne boud by 'e letromaanske nijbou. Yn it doksaal is in 19e-iuwsk alter. Troch twa lytse poarten yn it doksaal liede steile treppen nei it koer. Dêr stiet ek in troch de Master fan Naumburg makke grêfmonumint fan biskop Diderik II en in alter mei in Madonna út 1567. Under de [[Krusing (tsjerke)|krusing]] en it eastlike koer is in trijeskippige krypte mei [[krúsferwulft]]en.

=== Lette gotyk ===
[[Ofbyld:Naumburger Dom Draufsicht.jpg|thumb|260px|Loftôfbyld fan 'e dom mei kleastergebouwen.]]
De boppeste ferdjippingen fan 'e noardwestlike toer waarden yn 'e 14e en 15e iuw boud. Mooglik wie de brân fan 1532 de oarsaak dat de boppeste dielen fan 'e eastlike tuorren fernijd en met letgoatysk maaswurk fersierd waarden.

=== Lettere feroaringen ===
In nei alle gedachten oanstutsen brân yn 1532 soarge foar in soad skea. It fjoer ferneatige de dakken, grutte dielen fan 'e ynrjochting en dielen fan 'e muorren. It duorre oant de 19e iuw dat de skea wer foar in part wersteld wie. Om 1715 hinne krigen de eastlike tuorren yn stee fan 'e oarspronklik achtsidige tintedakken [[Barok (styl)|barokke]] lantearnen.  

Mei in restauraasje fan 1874-1878 waarden de rike barokke feroaringen yn 'e tsjerke weromdraaid. Tsjin 'e ein fan 'e 19e iuw waard de fjirde, súdwestlike toer fan 'e tsjerke boud. Beide tuorren krigen in [[Neogotyk|neogoatyske]] spits.

Tusken 1960 en 1968 waard in yngreven restauraasje útfierd. Dêrnjonken waarden der ek opgravingen dien. Nei 1989 binne alle dakken fan 'e tsjerke en de Trijekeningenkapel fernijd. 

== Ynrjochting ==
[[Ofbyld:20040503470DR Naumburg (Saale) Dom Marienretabel im Südquerhaus.jpg|thumb|260px|Marijeretabel.]]
Fan 'e ynrjochting fan 'e domtsjerke is û.o. troch de brân fan 1532, de Sweedske besetting en de barokke feroarings net in soad bewarre bleaun. Njonken de earder neamde ynrjochting is fierder it neamen wurdich:

* de preekstoel út 1466;
* in letgoatysk retabel út likernôch 1520 fan Marije mei Bern en de hilligen [[Barbara fan Nikomeedje|Barbara]] en [[Katarina fan Aleksandrje|Katarina]];
* it Hieronymusalter fan 1350;
* in byld fan [[Elisabeth fan Tueringen]] yn 'e koepel fan 'e noardwestlike toer;
* de koerbanken, wêrfan't de âldste dielen 12e-iuwsk binne;
* grêfmonuminten út de 14e oant 18e iuw.

=== Nije keunst ===
500 jier nei de [[reformaasje]] makke de Dútske keunstner [[Michael Triegel]] yn opdracht fan 'e protestantske gemeente tusken 2020 en 2022 in nij middenpaneel as ferfanging foar it by de [[byldestoarm]] fan 1541 ferneatige middenpaneel fan Lucas Cranach en in [[predella]]. Lykas it eartiidske paneel fan Cranach is in foarstelling fan Marije te sjen, mar dan mei moderne details. Sa binne û.o. ek de protestantske teolooch en fersetsman [[Dietrich Bonhoeffer]], in man mei in reade baseball-pet en boartsjende bern ek op it paneel te sjen. Op 'e efterkant fan it middenpaneel hat Triegel de ferrizene Kristus ôfbylde en op 'e efterkant fan 'e predella dêrûnder de wynsels dy't Jezus by syn opstanning efterliet. De 16e-iuwske sydpanelen binne nei it fernielen fan it oarspronklike paneel bewarre bleaun en opslein en nei de foltôging oan it wurk fan Michael Triegel oan it nije middenpaneel befêstige. Allinne al yn 'e earste moannen nei de wijing troch de lânsbiskop Friedrich Kramer yn 2022 besochten mear as 70.000 minsken de tsjerke om it nije retabel te besjen.  

=== Oargel en klokken ===
De firma Eule boude yn 1983 in oargel mei 28 registers op twa manualen en pedaal. De dom hat fjouwer histoaryske klokken. De âldste klok is yn 1502 troch [[Geart fan Wou]] getten. 	
== Klausuer ==
[[Ofbyld:Naumburger Dom 261.jpg|thumb|260px|Kleastergong.]]
De [[klausuer]]gebouwen en de [[kleastergong]] leine eartiids noard fan 'e tsjerke. Dielen fan 'e eastlike fleugel fan it kleaster waarden yn 'e jierren 1961-1965 opgroeven. Oan 'e noardkant binne noch bouresten te sjen fan 'e letromaanske bou fan it kleaster, dat nei alle gedachten yn 'e 18e iuw ôfbrutsen waard. Oan 'e súdkant is noch in kleastergong mei klausuergebouwen. De kleastergong datearret fan 'e 13e iuw en wurdt troch de Marijetsjerke en de Trijekeningenkapel út 1416 ûnderbrutsen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [[:de:Naumburger Domm]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Naumburg Cathedral|Domtsjerke fan Naumburg}}
}}
{{DEFAULTSORT:Naumburg, dom}} 
[[Kategory:Wrâlderfgoed yn Dútslân]]
[[Kategory:Katedraal yn Dútslân]]
[[Kategory:Bouwurk út 1242]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn Saksen-Anhalt]]
[[Kategory:Protestantsk tsjerkegebou yn Dútslân]]
[[Kategory:Naumburg (Saale)]]</text>
      <sha1>d7xhprm7r467tue1bhsr4yqiksxdvkc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flagge fan Dongeradiel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180305</id>
    <revision>
      <id>1231308</id>
      <parentid>1184564</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T10:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1231308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3533" sha1="tk1z7lpudwjcwbxunianvozrv3g1t4e" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Flag_of_Dongeradeel.svg|thumb| Flagge fan Dongeradiel]]
De '''flagge fan Dongeradiel''' is de flagge fan de eardere gemeente [[Dongeradiel]]. It wapen waard op [[27 oktober]] [[1983]] registrearre.

De flagge wurdt net langer brûkt omdat Dongeradiel sûnt [[1 jannewaris]] [[2019]] part is fan [[Noardeast-Fryslân]].

== Beskriuwing ==
De beskriuwing fan de flagge is:

''In blauwe hijs wêryn boppe mekoar pleatste trije giele seispuntige stjerren; in flecht fan trije like hege weagjende banen fan read, wyt en read.''

== Beskriuwing ==
* Weagjende baan: ferwiist nei it rivierke [[De Peazens]] dat troch de gemeente rint.
* Kleuren read en wyt: oernommen út it wapen fan [[Eastergoa]].
* Trije stjerren: ferwize nei de trije gemeenten dy't Dongeradiel foarmen: [[West-Dongeradiel]], [[East-Dongeradiel]] en [[Dokkum]].

&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Oostergo wapen.svg|[[Wapen fan Eastergoa]]
&lt;/gallery&gt;

== Wimpel ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Dongeradiel pennant.gif|Wimpel fan Dongeradiel
&lt;/gallery&gt;Tagelyk mei de flagge waard in wimpel oannommen mei de folgjende beskriuwing:

''In fjouwerkante hijs fan blau wêryn in giele seispuntige stjer; de flecht is in splitwimpel fan twa banen read en wyt.''

== Doarpsflaggen ==
De wapens en flaggen fan de doarpen yn de gemeente Dongeradiel begjinne fansels mei it wapen en de flagge fan [[Dokkum]]. De wapens en flaggen binne troch de gemeenteried fan de gemeente Dongeradiel goedkard en fêststeld by riedsbesluit fan [[28 jannewaris]] [[1988]]. De flagge fan [[De Skâns-Oostmahorn]] waard pas op [[20 desimber]] [[2006]] oannommen.&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Bornwird vlag.svg|[[Flagge fan Boarnwert]]
Ofbyld:Brantgum vlag.svg|[[Flagge fan Brantgum]]
Ofbyld:Flag of Dokkum.svg|[[Flagge fan Dokkum]]
Ofbyld:Aalsum vlag.svg|[[Flagge fan Ealsum]]
Ofbyld:Anjum vlag.svg|[[Flagge fan Eanjum]]
Ofbyld:Easternijtsjerk vlag.svg|[[Flagge fan Easternijtsjerk]]
Ofbyld:Eastrum vlag.svg|[[Flagge fan Eastrum]]
Ofbyld:Foudgum vlag.svg|[[Flagge fan Foudgum]]
Ofbyld:Hantum vlag.svg|[[Flagge fan Hantum]]
Ofbyld:Hantumhuizen vlag.svg|[[Flagge fan Hantumhuzen]]
Ofbyld:Holwerd vlag.svg|[[Flagge fan Holwert]]
Ofbyld:Ie vlag.svg|[[Flagge fan Ie]]
Ofbyld:Ingwierrum vlag.svg|[[Flagge fan Ingwierrum]]
Ofbyld:Jouswier vlag.svg|[[Flagge fan Jouswier]]
Ofbyld:Hiaure vlag.svg|[[Flagge fan De Lytse Jouwer]]
Ofbyld:Lioessens vlag.svg|[[Flagge fan Ljussens]]
Ofbyld:Metslawier vlag.svg|[[Flagge fan Mitselwier]]
Ofbyld:Moarre vlag.svg|[[Flagge fan Moarre]]
Ofbyld:Nes (Dongeradiel) vlag.svg|[[Flagge fan Nes (Noardeast-Fryslân)|Flagge fan Nes]]
Ofbyld:Nijewier vlag.svg|[[Flagge fan Nijewier]]
Ofbyld:Paesens and Moddergat vlag.svg|[[Flagge fan Peazens-Moddergat]]
Ofbyld:Raard vlag.svg|[[Flagge fan Raard]]
Ofbyld:Oostmahorn vlag.svg|[[Flagge fan De Skâns-Oostmahorn]]
Ofbyld:Ternaard vlag.svg|[[Flagge fan Ternaard]]
Ofbyld:Waaxens vlag.svg|[[Flagge fan Waaksens (Noardeast-Fryslân)|Flagge fan Waaksens]]
Ofbyld:Wetsens vlag.svg|[[Flagge fan Wetsens]]
Ofbyld:Wierum vlag.svg|[[Flagge fan Wierum]]
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Coat of arms of Dongeradeel.svg|link=Bestand:Coat_of_arms_of_Dongeradeel.svg|alt=Wapen van Dongeradeel|[[Wapen fan Dongeradiel]]
Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|[[Flagge fan Noardeast-Fryslân]]
Ofbyld:Westdongeradiel vlag.svg|[[Flagge fan West-Dongeradiel]]
Ofbyld:East-Dongeradiel vlag.svg|[[Flagge fan East-Dongeradiel]]
&lt;/gallery&gt;
[[Kategory:Eardere gemeentlike flagge yn Frylân|Dongeradiel]]
[[Kategory:Dongeradiel]]
[[Kategory:Skiednis fan Noardeast-Fryslân]]</text>
      <sha1>tk1z7lpudwjcwbxunianvozrv3g1t4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231312</id>
      <parentid>1231308</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T11:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1231312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3530" sha1="kses7geesnhwmjarpesskuscz97uytx" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Flag_of_Dongeradeel.svg|thumb| Flagge fan Dongeradiel]]
De '''flagge fan Dongeradiel''' is de flagge fan de eardere gemeente [[Dongeradiel]]. It wapen waard op [[27 oktober]] [[1983]] registrearre.

De flagge wurdt net langer brûkt omdat Dongeradiel sûnt [[1 jannewaris]] [[2019]] part is fan [[Noardeast-Fryslân]].

== Beskriuwing ==
De beskriuwing fan de flagge is:

''In blauwe hijs wêryn boppe mekoar pleatste trije giele seispuntige stjerren; in flecht fan trije like hege weagjende banen fan read, wyt en read.''

== Symbolyk ==
* Weagjende baan: ferwiist nei it rivierke [[De Peazens]] dat troch de gemeente rint.
* Kleuren read en wyt: oernommen út it wapen fan [[Eastergoa]].
* Trije stjerren: ferwize nei de trije gemeenten dy't Dongeradiel foarmen: [[West-Dongeradiel]], [[East-Dongeradiel]] en [[Dokkum]].

&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Oostergo wapen.svg|[[Wapen fan Eastergoa]]
&lt;/gallery&gt;

== Wimpel ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Dongeradiel pennant.gif|Wimpel fan Dongeradiel
&lt;/gallery&gt;Tagelyk mei de flagge waard in wimpel oannommen mei de folgjende beskriuwing:

''In fjouwerkante hijs fan blau wêryn in giele seispuntige stjer; de flecht is in splitwimpel fan twa banen read en wyt.''

== Doarpsflaggen ==
De wapens en flaggen fan de doarpen yn de gemeente Dongeradiel begjinne fansels mei it wapen en de flagge fan [[Dokkum]]. De wapens en flaggen binne troch de gemeenteried fan de gemeente Dongeradiel goedkard en fêststeld by riedsbesluit fan [[28 jannewaris]] [[1988]]. De flagge fan [[De Skâns-Oostmahorn]] waard pas op [[20 desimber]] [[2006]] oannommen.&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Bornwird vlag.svg|[[Flagge fan Boarnwert]]
Ofbyld:Brantgum vlag.svg|[[Flagge fan Brantgum]]
Ofbyld:Flag of Dokkum.svg|[[Flagge fan Dokkum]]
Ofbyld:Aalsum vlag.svg|[[Flagge fan Ealsum]]
Ofbyld:Anjum vlag.svg|[[Flagge fan Eanjum]]
Ofbyld:Easternijtsjerk vlag.svg|[[Flagge fan Easternijtsjerk]]
Ofbyld:Eastrum vlag.svg|[[Flagge fan Eastrum]]
Ofbyld:Foudgum vlag.svg|[[Flagge fan Foudgum]]
Ofbyld:Hantum vlag.svg|[[Flagge fan Hantum]]
Ofbyld:Hantumhuizen vlag.svg|[[Flagge fan Hantumhuzen]]
Ofbyld:Holwerd vlag.svg|[[Flagge fan Holwert]]
Ofbyld:Ie vlag.svg|[[Flagge fan Ie]]
Ofbyld:Ingwierrum vlag.svg|[[Flagge fan Ingwierrum]]
Ofbyld:Jouswier vlag.svg|[[Flagge fan Jouswier]]
Ofbyld:Hiaure vlag.svg|[[Flagge fan De Lytse Jouwer]]
Ofbyld:Lioessens vlag.svg|[[Flagge fan Ljussens]]
Ofbyld:Metslawier vlag.svg|[[Flagge fan Mitselwier]]
Ofbyld:Moarre vlag.svg|[[Flagge fan Moarre]]
Ofbyld:Nes (Dongeradiel) vlag.svg|[[Flagge fan Nes (Noardeast-Fryslân)|Flagge fan Nes]]
Ofbyld:Nijewier vlag.svg|[[Flagge fan Nijewier]]
Ofbyld:Paesens and Moddergat vlag.svg|[[Flagge fan Peazens-Moddergat]]
Ofbyld:Raard vlag.svg|[[Flagge fan Raard]]
Ofbyld:Oostmahorn vlag.svg|[[Flagge fan De Skâns-Oostmahorn]]
Ofbyld:Ternaard vlag.svg|[[Flagge fan Ternaard]]
Ofbyld:Waaxens vlag.svg|[[Flagge fan Waaksens (Noardeast-Fryslân)|Flagge fan Waaksens]]
Ofbyld:Wetsens vlag.svg|[[Flagge fan Wetsens]]
Ofbyld:Wierum vlag.svg|[[Flagge fan Wierum]]
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Coat of arms of Dongeradeel.svg|link=Bestand:Coat_of_arms_of_Dongeradeel.svg|alt=Wapen van Dongeradeel|[[Wapen fan Dongeradiel]]
Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|[[Flagge fan Noardeast-Fryslân]]
Ofbyld:Westdongeradiel vlag.svg|[[Flagge fan West-Dongeradiel]]
Ofbyld:East-Dongeradiel vlag.svg|[[Flagge fan East-Dongeradiel]]
&lt;/gallery&gt;
[[Kategory:Eardere gemeentlike flagge yn Frylân|Dongeradiel]]
[[Kategory:Dongeradiel]]
[[Kategory:Skiednis fan Noardeast-Fryslân]]</text>
      <sha1>kses7geesnhwmjarpesskuscz97uytx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alligatoreftigen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189844</id>
    <revision>
      <id>1231294</id>
      <parentid>1231136</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T22:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Evolúsje */ korr</comment>
      <origin>1231294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9063" sha1="4a2kff4c2evvmo2e2in4by92lswku45" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = alligatoreftigen
| ôfbylding           = Two_american_alligators.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = In pear [[Mississippy-alligator]]s (''Alligator mississippiensis'').
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson4             = [[ûnderstamme]]:
| namme4              = [[wringedieren]] (''Vertebrata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[reptilen]] (''Reptilia)
| takson6             = [[klade]]:
| namme6              = [[archosauriërs]] (''Archosauria)
| takson7             = [[klade]]:
| namme7              = [[krokkedildiereftigen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Pseudosuchia)
| takson8             = [[klade]]:
| namme8              = [[krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Crocodylomorpha'')
| takson9             = [[klade]]:
| namme9              = [[echte krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Cocodyliformes'')
| takson11            = [[klade]]:
| namme11             = [[moderne krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Eusuchia'')
| takson12            = [[skift]]:
| namme12             = [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia'')
| takson13            = [[boppefamylje]]: 
| namme13             = '''alligatoreftigen''' (''Alligatoroidea'')
| takson14            = 
| namme14             =
| takson15            = 
| namme15             =
| takson16            = 
| namme16             =
| takson17            = 
| namme17             =
| takson18            = 
| namme18             =
| takson19            = 
| namme19             =
| beskriuwer, jier    = [[John Edward Gray|Gray]], 1844
| soarten             = 
| lânkaart            = 
| lânkaarttekst       = 
| lânkaartbreedte     = 
| lânkaarttekst_links = 
}}
De '''alligatoreftigen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Alligatoroidea'') foarmje in [[boppefamylje]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[reptilen]] (''Reptilia'') en it [[skift]] fan 'e [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia''). Dizze kloft omfiemet de [[echte alligators|alligators]] en [[kaaimannen]], yn 'e mande mei guon besibbe [[útstjerren (biology)|útstoarne]] groepen. De oare beide boppefamyljes fan 'e krokkedileftigen binne de [[echte krokkedileftigen]] (''Crocodyloidea'') en de  [[gaviaaleftigen]] (''Gavialoidea''). Der binne op 't heden 2 libbene [[soarte]]n alligators en 6 libbene soarten kaaimannen. Op ien soarte nei, de [[Sineeske alligator]] (''Alligator sinensis''), binne de alligatoreftigen yn har [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta de [[Nije Wrâld]].

==Taksonomy==
De [[boppefamylje]] fan 'e alligatoreftigen waard yn [[1844]] yntrodusearre troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[John Edward Gray]]. Tradisjoneel waard derfan útgien dat de alligatoreftigen nau besibbe wiene oan 'e [[echte krokkedileftigen]] (''Crocodyloidea''), en dat de [[gaviaaleftigen]] (''Gavialoidea'') de ôfwikende groep binnen it [[skift]] fan 'e [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia'') wiene. De alligatoreftigen en de krokkedileftigen soene dan mei-inoar de ([[taksonomy|rangleaze]]) [[klade]] fan 'e [[koartsnútkrokkedileftigen]] (''Brevirostres'') foarmje. Dy yndieling wie basearre op [[morfology]]ske ûndersiken oangeande skaaimerken fan it [[skelet]] fan sawol libbene as [[útstjerren (biology)|útstoarne]] krokkedileftigen. 

Doe't yn 'e [[ienentweintichste iuw]] ûndersyk dien waard nei it [[DNA]] fan krokkedileftigen wiisden de útkomsten lykwols unanym op in folslein tsjinstelde yndieling. Ynstee dat de gaviaaleftigen de ôfwikende groep foarmen, die bliken dat sy krekt nau besibbe wiene oan 'e echte krokkedileftigen, wylst de alligatoreftigen dêr folle fierder fanôf stiene. De klade fan 'e koartsnútkrokkedileftigen waard doe ôftanke en yn it plak dêrfoar kaam de klade fan 'e [[langsnútkrokkedileftigen]] (''Longirostres''), dêr't de gaviaaleftigen en de echte krokkedileftigen yn byinoar brocht waarden.
[[File:Leidyosuchus canadensis, Dinosaur Provincial Park, Alberta, Canada, Late Cretaceous - Royal Ontario Museum - DSC00090.JPG|left|thumb|250px|De [[fossile]] [[plasse]] fan in [[Kanadeeske leidykrokkedil]] (''Leidyosuchus canadensis'').]]

Tsjintwurdich wurde de alligatoreftigen sadwaande op it mêd fan 'e [[kladistyk]] definiëarre as de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'') en alle libbene en útstoarne krokkedileftigen dy't nauwer oan dy [[soarte]] besibbe binne as oan 'e [[Nylkrokkedil]] (''Crocodylus niloticus'') of oan 'e [[gaviaal]] (''Gavialis gangeticus''). Dat betsjut dat ta de alligatoreftigen net inkeld de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae'') rekkene wurde, mar ek ferskate [[prehistoarysk]]e groepen, lykas de [[freeskrokkedillen]] (''Deinosuchus'') en de [[glêdtoskkrokkedillen]] (''Listrognathosuchus''), dy't inkeld bekend binne fan [[fossilen]].

==Evolúsje==
Saakkundigen nimme oan dat de [[boppefamylje]] fan 'e alligatoreftigen him yn it [[Kryt (geologysk tiidrek)|Let-Kryt]], sa'n 80&amp;nbsp;miljoen jier lyn, ôfspjalten hawwe moat fan 'e [[langsnútkrokkedileftigen]] (''Longirostres''), dêr't de [[echte krokkedileftigen]] (''Crocodyloidea'') en de [[gaviaaleftigen]] (''Gavialoidea'') ûnder falle. Guon ûndersiken nei [[molekulêre biology|molekulêre]] [[fylogeny]] wize der lykwols op dat dy ôfspjalting oansjenlik earder plakfûn, likernôch 100&amp;nbsp;miljoen jier lyn. 

It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[leidykrokkedillen]] of Leidy's krokkedillen (''Leidyosuchus''). dat bekend is fan [[fossilen]] dy't opdobbe binne yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Alberta]], is ien fan 'e ierst bekende kloften alligatoreftigen. Oare fossilen fan alligatoreftigen binne fûn yn it hiele [[Holarktysk gebiet]]. Dy [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] wurdt ferklearre trochdat [[Jeraazje]] en [[Noard-Amearika]] yn it [[Kryt (geologysk tiidrek)|Kryt]], it [[Paleogeen]] en it [[Neogeen]] geregeldwei mei-inoar ferbûn wiene troch [[lânbrêge]]n yn sawol de [[Beringstrjitte]] as de noardlike [[Atlantyske Oseaan]]. 

De [[ûnderfamylje]]s fan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae'') en de [[kaaimannen]] (''Caimaninae'') spjalten har 65–53&amp;nbsp;miljoen jier lyn, yn it Let-Kryt of it [[Paleogeen|Ier-Paleogeen]], yn Noard-Amearika faninoar ôf. De kaaimannen berikten [[Súd-Amearika]] noch yn it Paleogeen (66–23&amp;nbsp;miljoen jier lyn). Dat wie lang foar't de [[Lâningte fan Panama]] ûntstie en dêrtroch de [[Grutte Amerikaanske Utwikseling]] mooglik makke (dy't 2,7&amp;nbsp;miljoen jier lyn plakfûn yn it [[Plioseen]]). De [[Sineeske alligator]] (''Alligator sinensis'') spjalte him likernôch 33&amp;nbsp;miljoen jier lyn ôf fan 'e [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'') en stammet nei alle gedachten ôf fan in kloft alligatoreftigen dy't yn it Neogeen (23–2,6&amp;nbsp;miljoen jier lyn) de [[Beringlânbrêge]] oerstutsen is.

==Yndieling==
[[File:Brauen Glattstirnkaiman Paleosuchus palpebrosus.jpg|right|250px|thumb|In [[cuvierglêdkopkaaiman]] (''Paleosuchus palpebrosus'').]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 600px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* boppefamylje [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'')
** incertae sedis &lt;small&gt;(fierdere yndieling ûnwis)&lt;/small&gt;
*** skaai [[freeskrokkedillen]] (''Deinosuchus'') †
*** skaai [[glêdtoskkrokkedillen]] (''Listrognathosuchus'') †
*** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[leidykrokkedillen]] of Leidy's krokkedillen (''Leidyosuchus'') †
** famylje [[dûbele-hûnetoskkrokkedillen]] (''Diplocynodontidae'')
** {{Stambeam2/ein tûke}}klade [[rûntoskkrokkedillen]] (''Globidonta'')
*** incertae sedis &lt;small&gt;(fierdere yndieling ûnwis)&lt;/small&gt;
**** skaai [[Navahokrokkedillen]] (''Navajosuchus'') †
**** skaai [[stangerkrokkedillen]] of Stangers krokkedillen (''Stangerochampsa'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[sturtkrokkedillen]] (''Brachychampsa'') †
*** {{Stambeam2/ein tûke}}famylje [[alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae'')
**** ûnderfamylje [[alligators]] (''Alligatorinae'')
***** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[echte alligators]] (''Alligator''): &lt;small&gt;2 libbene soarten&lt;/small&gt;
**** {{Stambeam2/ein tûke}}ûnderfamylje [[kaaimannen]] (''Caimaninae'')
***** skaai [[echte kaaimannen]] (''Caiman''): &lt;small&gt;3 libbene soarten&lt;/small&gt;
***** skaai [[glêdkopkaaimannen]] (''Paleosuchus''): &lt;small&gt;2 libbene soarten&lt;/small&gt;
***** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[swarte kaaimannen]] (''Melanosuchus''): &lt;small&gt;1 libbene soarte&lt;/small&gt;
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Alligatoroidea ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Alligatoroidea}}
}}

[[Kategory:Krokkedileftige]]</text>
      <sha1>4a2kff4c2evvmo2e2in4by92lswku45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alligators en kaaimannen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192239</id>
    <revision>
      <id>1231295</id>
      <parentid>1231171</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T22:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1231295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8200" sha1="7evobjzpctw1jg5pt0l8ukuswx49v0t" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = alligators en kaaimannen
| ôfbylding           = Wikipedia-7744.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = In [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger'') yn 'e [[rivier]] de [[Jauaperi (rivier)|Jauaperi]] yn it [[Amazônegebiet]].
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson4             = [[ûnderstamme]]:
| namme4              = [[wringedieren]] (''Vertebrata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[reptilen]] (''Reptilia)
| takson6             = [[klade]]:
| namme6              = [[archosauriërs]] (''Archosauria)
| takson7             = [[klade]]:
| namme7              = [[krokkedildiereftigen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Pseudosuchia)
| takson8             = [[klade]]:
| namme8              = [[krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Crocodylomorpha'')
| takson9             = [[klade]]:
| namme9              = [[echte krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Cocodyliformes'')
| takson11            = [[klade]]:
| namme11             = [[moderne krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Eusuchia'')
| takson12            = [[skift]]:
| namme12             = [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia'')
| takson13            = [[boppefamylje]]: 
| namme13             = [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'')
| takson14            = [[klade]]: 
| namme14             = [[rûntoskkrokkedillen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Globidonta'')
| takson15            = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme15             = '''alligators en kaaimannen''' &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Alligatoridae'')
| takson16            = 
| namme16             =
| takson17            = 
| namme17             =
| takson18            = 
| namme18             =
| takson19            = 
| namme19             =
| beskriuwer, jier    = [[John Edward Gray|Gray]], 1844
| soarten             = 
| lânkaart            = 
| lânkaarttekst       = 
| lânkaartbreedte     = 
| lânkaarttekst_links = 
}}
De '''alligators en kaaimannen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Alligatoridae'') foarmje in [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[reptilen]] (''Reptilia''), it [[skift]] fan 'e [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia'') en de [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea''). Dizze famylje falt útinoar yn twa [[ûnderfamylje]]s: de [[alligators]] (''Alligatorinae'') en de [[kaaimannen]] (''Caimaninae''). Yn totaal omfettet de famylje 8 libbene [[soarte]]n en al harren neiste [[útstjerren (biology)|útstoarne]] sibben. De alligators en kaaimannen binne tsjintwurdich yn harren [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta de [[subtropysk]]e en [[tropysk]]e dielen fan [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Súd-Amearika]], op ien útsûndering nei: de [[Sineeske alligator]] (''Alligator sinensis''), dy't yn sintraal [[Sina]] libbet.

==Taksonomy==
De [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e alligators en kaaimannen waard yn [[1844]] as [[taksonomy]]ske kloft yntrodusearre troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[John Edward Gray]]. De [[wittenskiplike namme]] is ôflaat fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte alligators]] (''Alligator''), oanfolle mei it taksonomyske [[suffiks]] ''-idae'', dat in [[takson]] mei de rang fan in famylje oantsjut. De alligators en kaaimannen foarmje de [[kroangroep]] fan 'e [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea''). As sadanich omfettet de famylje alle libbene [[soarte]]n alligators en kaaimannen en al harren [[útstjerren (biology)|útstoarne]] sibben oant harren [[lêste mienskiplike foarâlder]]. 
[[File:Florida Alligator.jpg|180px|left|thumb|In [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'').]]

==Evolúsje==
De [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') spjalte him nei alle gedachten yn it [[Kryt (geologysk tiidrek)|Let-Kryt]], omtrint 87&amp;nbsp;miljoen jier lyn, ôf fan 'e [[langsnútkrokkedileftigen]] (''Longirostres''), in [[klade]] dy't de boppefamyljes fan 'e [[echte krokkedileftigen]] (''Crocodyloidea'') en de [[gaviaaleftigen]] (''Gavialoidea'') omfettet. [[Fossilen]] fan alligatoreftigen binne oantroffen oan beide kanten fan 'e [[Beringstrjitte]]. It tinken is dat de boppefamylje him út [[Noard-Amearika]] wei yn ferskate weagen ferspraat hat nei [[Jeraazje]] yn 'e perioaden fan it [[Kryt (geologysk tiidrek)|Kryt]], it [[Paleogeen]] en it [[Neogeen]] dat der troch in leech [[seenivo]] in [[Beringlânbrêge]] bestie. De [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e alligators en kaaimannen (''Alligatoridae'') ûntjoech him yn it Let-Kryt, omtrint 80&amp;nbsp;miljoen jier lyn, yn Noard-Amearika. De opspjalting fan 'e famylje yn 'e [[ûnderfamylje]]s fan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae'') en de [[kaaimannen]] (''Caimaninae'') fûn dêr ek plak, likernôch 65–53&amp;nbsp;miljoen jier lyn, yn it Let-Kryt of it [[Paleogeen|Ier-Paleogeen]]. 

De ûnderfamylje fan 'e alligators (''Alligatorinae'') is goed fertsjintwurdige mank de [[fossilen]] fan it [[Paleogeen]] (66–23&amp;nbsp;miljoen jier lyn), it [[Mioseen]] (23–5,3&amp;nbsp;miljoen jier lyn), it [[Plioseen]] (5,3–2,6&amp;nbsp;miljoen jier lyn) en it [[Pleistoseen]] (2,6&amp;nbsp;miljoen – 11.700&amp;nbsp;jier lyn). Sokke fossilen binne ek yn [[Jeropa]] weromfûn, yn [[sedimint]]lagen dy't tebekgeane oant it Let-Kryt (87–66&amp;nbsp;miljoen jier lyn). Alligators stoaren yn Jeropa pas út yn it Plioseen. Fan 'e ûnderfamylje fan 'e alligators bestiet tsjintwurdich noch mar ien [[skaai (taksonomy)|skaai]], dat fan 'e [[echte alligators]] (''Alligator''). Dat hat twa libbene [[soarte]]n, te witten: de [[Mississippy-alligator]] (''A.&amp;nbsp;mississippiensis'') yn it súdeastlike part fan [[Noard-Amearika]] en de [[Sineeske alligator]] (''A.&amp;nbsp;sinensis'') yn 'e [[rivier]] de [[Jangtsekiang]] yn sintraal [[Sina]].

De ûnderfamylje fan 'e kaaimannen (''Caimaninae'') ûntjoech him ek al ier yn 'e [[evolúsje]] fan 'e alligatoreftigen. Guon [[paleöntologen]] binne sels fan tinken dat de fossile skaaien fan 'e [[stangerkrokkedillen]] of Stangers krokkedillen (''Stangerochampsa''), de [[sturtkrokkedillen]] (''Brachychampsa'') en de [[Albertakrokkedillen]] (''Albertachampsa'') út it Let-Kryt mear wei hiene fan kaaimannen as fan alligators en dat dy dêrom yn 'e ûnderfamylje fan 'e kaaimannen pleatst wurde moatte. De kaaimannen komme tsjintwurdich inkeld noch foar yn [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]]. Dat lêste [[kontinint]] berikten se noch yn it Paleogeen, lang foar't de [[Lâningte fan Panama]] ûntstie en dêrtroch de [[Grutte Amerikaanske Utwikseling]] mooglik makke (dy't 2,7&amp;nbsp;miljoen jier lyn plakfûn yn it Plioseen). Dat betsjut dat de foarâlden fan 'e kaaimannen in stik [[see]] oerbrêgje moatten hawwe om yn Súd-Amearika te kommen. Hjoed de dei binne der seis libbene soarten kaaimannen, ferdield oer trije ferskillende skaaien.

==Famylje-opbou==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 450px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* {{Stambeam2/ein tûke}}famylje [[alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae'')
** ûnderfamylje [[alligators]] (''Alligatorinae'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[echte alligators]] (''Alligator''): &lt;small&gt;2 libbene soarten&lt;/small&gt;
** {{Stambeam2/ein tûke}}ûnderfamylje [[kaaimannen]] (''Caimaninae'')
*** skaai [[echte kaaimannen]] (''Caiman''): &lt;small&gt;3 libbene soarten&lt;/small&gt;
*** skaai [[glêdkopkaaimannen]] (''Paleosuchus''): &lt;small&gt;2 libbene soarten&lt;/small&gt;
*** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[swarte kaaimannen]] (''Melanosuchus''): &lt;small&gt;1 libbene soarte&lt;/small&gt;
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Alligatoridae ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Alligatoridae}}
}}

[[Kategory:Alligator of kaaiman| ]]
[[Kategory:Reptilefamylje]]
[[Kategory:Krokkedileftige]]</text>
      <sha1>7evobjzpctw1jg5pt0l8ukuswx49v0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oschatz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192249</id>
    <revision>
      <id>1231270</id>
      <parentid>1231202</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T17:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>tf</comment>
      <origin>1231270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3349" sha1="af99z8815ia8n4dge2jied4qsfi333w" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                        = Oschatz
| ôfbylding                    = Sachsen-Oschatz-Neumarkt.jpg
| ôfbyldingsbreedte            = 
| ôfbyldingstekst              = 
| wapen                        = Wappen der Stadt Oschatz.svg
| ynwennertal                  = 14.184 &lt;small&gt;(31.12.2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.statistik.sachsen.de/ Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen]&lt;/ref&gt;
| oerflak                      = 55,44 km²
| befolkingstichtens           = 256 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                       = 120 m
| lân                          = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Saxony.svg|border|20px]] [[Saksen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Noardsaksen (Landkreis)|Noardsaksen]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| gemeente-yndieling          = 14 ''[[Ortsteil]]e''
| stifting                    = 1238 &lt;small&gt;(stedsrjochten)&lt;/small&gt;
| postkoade                   = 04758
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  = 
| koördinaten                 = 
| webside                     = [https://oschatz.org/ oschatz.org]
| mapname                     = Saksen
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 17
| lat_sec                     = 55
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 13
| lon_min                     = 06
| lon_sec                     = 35
| lon_dir                     = E
}}
'''Oschatz''' is in stêd en gemeente yn 'e ''[[Landkreis]]'' [[Noardsaksen (Landkreis)|Noardsaksen]] yn [[Dútslân]]. De gemeente Oschatz hat 14.184 ynwenners (2024).

Oschatz krige yn 1238 (earste fermelding as stêd yn in oarkonde fan [[markgreve]] Hinrik III fan Meissen) syn stedsrjochten. It is dêrmei ien fan 'e âldste stêden yn hiel Saksen. De monumintale Egidiustsjerke oerhearsket mei de 75 meter hege tuorren de skyline fan 'e stêd. Yn 'e rin fan 'e tiid binne in grut oantal omlizzende doarpen by de stêd Oschatz foege. Offisjeel telt Oschatz hjoed-de-dei 14 ''[[Ortsteil]]e''.

== Gemeenteyndieling ==
{|
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Kleinforst (Oschatz)|Kleinforst]]
* [[Altoschatz]]
* [[Fliegerhorst (Oschatz)|Fliegerhorst]]
* [[Leuben (Oschatz)|Leuben]]
* [[Limbach (Oschatz)|Limbach]] (mit [[Haida (Oschatz)|Haida]])
* [[Lonnewitz]]
* [[Mannschatz (Oschatz)|Mannschatz]]
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Merkwitz (Oschatz)|Merkwitz]]
* [[Rechau]]
* [[Schmorkau (Oschatz)|Schmorkau]]
* [[Striesa (Oschatz)|Striesa]]
* [[Thalheim (Oschatz)|Thalheim]] (mei [[Saalhausen (Oschatz)|Saalhausen]] und [[Kreischa (Oschatz)|Kreischa]])
* [[Zöschau]]
* [[Zschöllau]]
|}

== Ofbylden ==
&lt;gallery&gt;
20110415600DR Lonnewitz (Oschatz) Dorfkirche.jpg|Doarpstsjerke fan Lonnewitz.
Oschatz Innere Stadtmauer.jpg|Stedsmuorren fan Oschatz.
Oschatz Neumarkt 7 Hospitalstrasse 1-01.jpg|Oschatz, restaurearre hûzen. 
&lt;/gallery&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Oschatz}}
}}
{{Navigaasje Landkreis Noardsaksen}}
[[Kategory:Plak yn Saksen]]
[[Kategory:Gemeente yn Saksen]]
[[Kategory:Noardsaksen (Landkreis)]]</text>
      <sha1>af99z8815ia8n4dge2jied4qsfi333w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marion Koopmans</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192253</id>
    <revision>
      <id>1231258</id>
      <parentid>1231226</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T14:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1231258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4624" sha1="q9nb67xyy6bsrqtk3b9hqpjneb1yqsq" xml:space="preserve">{{wurk}}
{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = MarionKoopmans.jpg
| ôfbyldingstekst              = Marion Koopmans (2028)
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Maria Petronella Gerarda Koopmans
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = 
| berne                        = [[21 septimber]] [[1956]]
| berteplak                    = [[Steyl]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = Firolooch, heechlearaar
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = [[Koronapandemy]], lid [[Outbreak Management Team]]
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = Stevin-premy &lt;br&gt; Machiavellipriis 2020
| webside                      = [https://www.erasmusmc.nl/en/research/researchers/koopmans-marion Webside]
}}
'''Marion Koopmans''' ([[Steyl]], [[21 septimber]] [[1956]]) is in Nederlânske [[heechlearaar]] [[firology]].&lt;ref&gt;[https://www.erasmusmc.nl/en/research/researchers/koopmans-marion Marion Koopmans, Erasmus MC]. [https://web.archive.org/web/20240515234724/https://www.erasmusmc.nl/en/research/researchers/koopmans-marion Argivearre] op 15 maaie 2024.&lt;/ref&gt;

== Biografy ==
Marion Koopmans groeide op yn Steyl [ 2 ] en besocht de nonneskoalle, it Collegium Marianum yn [[Venlo]], studearre diergenêskunde en promovearre yn 1990 oan de [[Ryksuniversiteit Utert]] op in stúdzje nei it torofirus yn fee. Dêrnei wurke se trije jier by it Amerikaanske Sintrum foar Syktekontrôle en Previnsje (CDC). Dêrnei waard se ûndersiker by it Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), wêrfan't se fan 2001 oant 2014 haad Firology fan it laboratoarium [[ynfeksjesykte]]n wie. Yn 2006 waard se bestjoerslid fan it Centrum Infectieziektebestrijding.

Yn 2007 waard se oansteld as bysûnder heechlearaar yn de firology oan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Op 8 maart 2007 hold se har ynaugurele rede. Se is sûnt 2013 haad fan de ôfdieling Firuswittenskippen (''Viroscience'') fan it Erasmus MC. Yn 2025 droech se it ôfdielingshaadskip oer oan prof. dr. M. Palmarini. Sûnt 2014 advisearret se de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) oer de bestriding fan nije ynfeksjesykten.

Koopmans is spesjalisearre yn itensfirussen, de fersprieding fan firussen tusken bisten en de oerdracht derfan op minsken. Dêrneist is se spesjalisearre yn norofirussen en inisjatyfnimster fan it ynternasjonale ''Noronetwork''. 

Se spile in wichtige rol by it yndamjen fan de fersprieding fan it [[ebolafirus]] yn 2014 yn [[Sierra Leone]] en [[Libearia]] mei de ynset fan mobile laboratoaria. Ek wurke se mei oan de maatregels tsjin útbrekken fan SARS (2003), de Meksikaanske gryp (2009), MERS (2012), en Zikakoarts (2016).

Koopmans is (mei-)auteur fan mear as 500 artikels yn wittenskiplike tydskriften. Se krige yn de rin fan de jierren finansjele stipe foar ûndersykswurk en is as adviseur ferbûn oan in soad nasjonale en ynternasjonale sûnensorganisaasjes lykas de ''Nederlandse Gezondheidsraad'' en de WHO. Sûnt 2019 is se lid fan de ''Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen''.

Sûnt 2016 is Koopmans Scientific Director ''Emerging infectious diseases'' by it Netherlands Centre for One Health. Under har koördinaasje falt sûnt 2019 ek it ''One Health PACT''-ûndersyksprojekt, in ynternasjonaal konsortium fan in tal organisaasjes en ynstituten dat ûndersyk docht nei firussen dy't troch miggen oerdroegen wurde kinne.

Koopmans is fan begjin 2020 ôf ko-koördinator fan it ynternasjonale ûndersyksprojekt ''Versatile Emerging infectious disease Observatory'' (VEO). It doel fan VEO is om in ynteraktyf firtueel waarnimmingssintrum op te setten dêr't nije opkommende ynfeksjesykten yntiids mei opspoard, beoardiele en monitoard wurde kinne. Dêryn sammelje de ûndersikers yn Europa gegevens fan miggen en [[trekfûgels]] en harren gefoeligens foar it Westnylfirus.

Sûnt 17 maart 2020 advisearret Koopmans ek de [[Europeeske Kommisje]]. Sy makke yn desimber 2020 ek diel út fan in ynternasjonaal ûndersyksteam fan de [[WHO]] dat ûndersyk docht nei de komôf fan it [[koroanafirus]] yn [[Sina]].


{{Commons}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Koopmans, Marion}}
[[Kategory:Nederlânsk firolooch]]
[[Kategory:Heechlearaar oan de Erasmus Universiteit Rotterdam]]
[[Kategory:Lid fan de Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1956]]</text>
      <sha1>q9nb67xyy6bsrqtk3b9hqpjneb1yqsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231262</id>
      <parentid>1231258</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T15:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1231262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5658" sha1="syho7x2z5d0l94mvadsfxx2dteewc8l" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = MarionKoopmans.jpg
| ôfbyldingstekst              = Marion Koopmans (2028)
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Maria Petronella Gerarda Koopmans
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = 
| berne                        = [[21 septimber]] [[1956]]
| berteplak                    = [[Steyl]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = Firolooch, heechlearaar
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = [[Koronapandemy]], lid [[Outbreak Management Team]]
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = Stevin-premy &lt;br&gt; Machiavellipriis 2020
| webside                      = [https://www.erasmusmc.nl/en/research/researchers/koopmans-marion Webside]
}}
'''Marion Koopmans''' ([[Steyl]], [[21 septimber]] [[1956]]) is in Nederlânske [[heechlearaar]] [[firology]].&lt;ref&gt;[https://www.erasmusmc.nl/en/research/researchers/koopmans-marion Marion Koopmans, Erasmus MC]. [https://web.archive.org/web/20240515234724/https://www.erasmusmc.nl/en/research/researchers/koopmans-marion Argivearre] op 15 maaie 2024.&lt;/ref&gt;

== Biografy ==
Marion Koopmans groeide op yn Steyl [ 2 ] en besocht de nonneskoalle, it Collegium Marianum yn [[Venlo]], studearre diergenêskunde en promovearre yn 1990 oan de [[Ryksuniversiteit Utert]] op in stúdzje nei it torofirus yn fee. Dêrnei wurke se trije jier by it Amerikaanske Sintrum foar Syktekontrôle en Previnsje (CDC). Dêrnei waard se ûndersiker by it Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), wêrfan't se fan 2001 oant 2014 haad Firology fan it laboratoarium [[ynfeksjesykte]]n wie. Yn 2006 waard se bestjoerslid fan it Centrum Infectieziektebestrijding.

Yn 2007 waard se oansteld as bysûnder heechlearaar yn de firology oan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Op 8 maart 2007 hold se har ynaugurele rede. Se is sûnt 2013 haad fan de ôfdieling Firuswittenskippen (''Viroscience'') fan it Erasmus MC. Yn 2025 droech se it ôfdielingshaadskip oer oan prof. dr. M. Palmarini. By har afscheid as ôfdielingshaad fan waard se beneamd ta [[Kommandeur yn de Oarder fan Oranje-Nassau]]. Sûnt 2014 advisearret se de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) oer de bestriding fan nije ynfeksjesykten.

Koopmans is spesjalisearre yn itensfirussen, de fersprieding fan firussen tusken bisten en de oerdracht derfan op minsken. Dêrneist is se spesjalisearre yn norofirussen en inisjatyfnimster fan it ynternasjonale ''Noronetwork''. 

Se spile in wichtige rol by it yndamjen fan de fersprieding fan it [[ebolafirus]] yn 2014 yn [[Sierra Leone]] en [[Libearia]] mei de ynset fan mobile laboratoaria. Ek wurke se mei oan de maatregels tsjin útbrekken fan SARS (2003), de Meksikaanske gryp (2009), MERS (2012), en Zikakoarts (2016).

Koopmans is (mei-)auteur fan mear as 500 artikels yn wittenskiplike tydskriften. Se krige yn de rin fan de jierren finansjele stipe foar ûndersykswurk en is as adviseur ferbûn oan in soad nasjonale en ynternasjonale sûnensorganisaasjes lykas de ''Nederlandse Gezondheidsraad'' en de WHO. Sûnt 2019 is se lid fan de ''Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen''.

Sûnt 2016 is Koopmans Scientific Director ''Emerging infectious diseases'' by it Netherlands Centre for One Health. Under har koördinaasje falt sûnt 2019 ek it ''One Health PACT''-ûndersyksprojekt, in ynternasjonaal konsortium fan in tal organisaasjes en ynstituten dat ûndersyk docht nei firussen dy't troch miggen oerdroegen wurde kinne.

Koopmans is fan begjin 2020 ôf ko-koördinator fan it ynternasjonale ûndersyksprojekt ''Versatile Emerging infectious disease Observatory'' (VEO). It doel fan VEO is om in ynteraktyf firtueel waarnimmingssintrum op te setten dêr't nije opkommende ynfeksjesykten yntiids mei opspoard, beoardiele en monitoard wurde kinne. Dêryn sammelje de ûndersikers yn Europa gegevens fan miggen en [[trekfûgels]] en harren gefoeligens foar it Westnylfirus.

Sûnt 17 maart 2020 advisearret Koopmans ek de [[Europeeske Kommisje]]. Sy makke yn desimber 2020 ek diel út fan in ynternasjonaal ûndersyksteam fan de [[WHO]] dat ûndersyk docht nei de komôf fan it [[koroanafirus]] yn [[Sina]].

== Under de koroanakrisis yn Nederlân ==
Yn de koroanakrisis yn Nederlân yn 2020 wie Koopmans lid fan it Outbreak Management Team dat it [[kabinet-Rutte III]] advisearre oer maatregels dy't de fersprieding tsjingean moasten fan it 'koroanafirus' [[SARS-CoV-2]]. Yn dy rol krige se lanlike bekendheid. Dêrmei waard se foar in part wol in &quot;beaken fan betrouberens&quot;, mar krige sy ek te krijen mei it groeiende wantrouwen fan tsjinstanners fan it coronabelied fan de Nederlânske ryksoerheid. Se krige haatmails en bedrigingen, wêrmei't ek oare promininte wittenskippers te meitsjen krigen, lykas de foarsitter fan it OMT, [[Jaap van Dissel]], ek direkteur fan it RIVM. Se is ek meardere kearen oanklage, fanwegen smaad, mislieding of foar [[misdieden tsjin de minsklikheid]]. Dy oanklachten binne allegearre wjerlein yn rjochtsaken. Under oare de aksjegroep &quot;Viruswaarheid&quot; makke in dossier oer har.

{{Commons}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Foar boarnen, noaten en referinsjes sjoch [[:nl:Marion Koopmans]]
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Koopmans, Marion}}
[[Kategory:Nederlânsk firolooch]]
[[Kategory:Heechlearaar oan de Erasmus Universiteit Rotterdam]]
[[Kategory:Lid fan de Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1956]]</text>
      <sha1>syho7x2z5d0l94mvadsfxx2dteewc8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andestúfearn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192256</id>
    <revision>
      <id>1231283</id>
      <parentid>1231241</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T21:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1231283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4021" sha1="ki1o366o7seoa2ewglp8tekdkadw8d8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Andestúfearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Spizaetus isidori 422440970 (cropped).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[Amerikaanske túfearnen]] (''Spizaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Spizaetus isidori
|Beskriuwer, jier= ([[René Primevère Lesson|Lesson]]), 1845
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''bedrige'''&lt;/span&gt; 
|lânkaart     = [[Ofbyld:Spizaetus isidori map.png|250px]]
}}
De '''Andestúfearn''' of '''Andestoefearn''' (''Spizaetus isidori''; synonym: ''Oroaetus isidori'') is in [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It is in bedrige fûgelsoarte yn 'e [[Andes]] tusken [[Fenezuëla]] en it noardwesten fan [[Argentynje]].

== Ferskining ==
De Andesearn is in grutte fûgel fan 60 oant 80 sm mei lange wjukken, in relatyf koarte sturt en in spanwiidte fan 144 oant 166 sm. De boppedielen en ek de kop mei de opfallende túf binne swart, de ûnderkant is kastanjebrún mei swarte streken. De sturt is grizich mei in dikke swarte einbân. Yn 'e flecht binne ûnder de wjukken witige slachpinnen mei donkere punten te sjen, dy't dêr kontrastearje mei rest fan'e kastanjebrún wjuk. De eagen binne oranje giel, de poaten binne giel en de waakshûd hat in gielige hoarnkleur.

Juvenilen ha op de boppedielen faak grize rânen oan 'e fearren en in witige ûnderkant. 

== Fersprieding en libbensgebiet ==
De Andestúfearn komt foar op swier beboske hellingen fan 'e [[Andes]] en nei alle gedachten it measte yn grutte dellingen. De fûgel wurdt meastentiids tusken   1500 en 2800 meter boppe de seespegel waarnommen. Ut en troch wurdt de fûgel ek sjoen yn foar in part kapt bosk, mar dat is nei alle gedachten in streekrjocht gefolch fan it grutskalich ferlies fan oarspronklik bosk yn 'e subtropyske sône. De fûgel hat ferlet fan ûnfersteurd, oarspronklik berchwâld yn teminsten in diel fan syn grutte libbensgebiet.

== Ekology ==
De nêsten wurde yn hege beammen fan tichte bosk boud. De briedtiid falt meastentiids yn 'e drûge tiid, mar dit kin geografysk en fan jier oant jier ferskille. in lechsel bestiet út ien of twa aaien. De soarte jaget op in ferskaat oan sûchdieren en fûgels. Hinnen foarmje in hieltyd grutter part fan 'e proaidieren.

== Status ==
De grutte fan 'e populaasje waard yn 2023 troch [[BirdLife International]] rûchwei op 1400 oant 2500 folwoeksen fûgels en de oantallen rinne tebek troch it ferlies fan habitat. It libbensgebiet wurdt oantaast troch ûntbosking, wêrby't natuerlik bosk omset wurdt yn gebiet foar agrarysk gebrûk en mynbou-aktiviteiten. 

Meidat minsken it leefgebiet fan 'e soarte kolonisearje, nimme ek de konfrontaasjes tusken de fûgel en de minsken mei harren hûsdieren ta. Dêrom wurdt de fûgel ek troch de befolking ferfolge. De soarte stiet op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as bedrige.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-and-chestnut-eagle-spizaetus-isidori BirdLife International, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/baceag2?siteLanguage=nl eBird, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/baceag2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Spitskuifarend/Index.html Eaglewach]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spizaetus isidori}}
}}
{{DEFAULTSORT:Andestufearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Amerikaanske túfearn]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>ki1o366o7seoa2ewglp8tekdkadw8d8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bûnte túfearn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192262</id>
    <revision>
      <id>1231260</id>
      <parentid>1231256</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T15:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fersprieding en libbensgebiet */ [[]]</comment>
      <origin>1231260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4991" sha1="ir7xk7jfugcg3re68np160gijm1clbu" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Bûnte túfearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Parque Estadual do Turvo Anderson Cristiano Hendgen (02).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[Amerikaanske túfearnen]] (''Spizaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Spizaetus ornatus
|Beskriuwer, jier= ([[François Marie Daudin|Daudin]]), 1800
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:#00CC00;&quot;&gt;'''hast bedrige'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = 
}}
De '''bûnte túfearn''' (''Spizaetus ornatus'') is in [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') dy't yn [[Midden-Amearika|Midden-]] en [[Súd-Amearika]] libbet.

== Beskriuwing ==
De bûnte túfearn is 58 oant 68 sentimeter lang en hat in spanwiidte fan likernôch 90 oant 120 sentimeter. Wyfkes binne grutter as mantsjes. De folwoeksen bûnte túfearn is te werkennen oan 'e grutte túf en syn fearrekleed: de rêch is donkerbrún, wylst de kop en de nekke kastanjebrún binne. De ûnderkant fan it lichem en dielen fan 'e sturt en wjukken binne wyt mei swarte bannen en spikkels. Sawol de wjukken as de sturt binne lang en breed en dêrtroch geskikt foar it libben yn 'e bossen.

== Fersprieding en libbensgebiet ==
De bûnte túfearn komt foar yn it suden fan [[Meksiko]] (ynklusyf it skiereilân [[Jûkatan]]), op [[Trinidad en Tobago]] en yn [[Súd-Amearika]] oant yn it suden fan [[Perû]] en yn [[Argentynje]]. It is in fûgel fan [[tropyske reinwâlden]] dy't ek briedt yn isolearre stikken reinbosk fan 200 hektare, sels tichteby stêden.

=== Undersoarten ===
De soarte telt twa [[ûndersoarte]]n:
* ''S. o. vicarius'': fan súdlik Meksiko oant westlik [[Kolombia]] en [[Ekwador]].
* ''S. o. ornatus'': fan sintraal Kolombia oant de Guyana's en noardlik Argentynje.

== Ekology ==
De soarte jaget meastentiids fanút in sitplak op in útstekkende tûke. De wichtichste proaien fan 'e bûnte túfearn binne fûgels oant de grutte fan [[kwartels]], [[Pappegaai-eftigen|pappegaaien]] en lytse [[reagers]]. Ek lytse [[sûchdieren]] dy't yn beammen libje en [[reptilen]] wurde fongen.

De ynkubaasjetiid fan it aai duorret sawat 48 dagen. Allinnich yn 'e briedtiid wurde pearkes foarme. It nêst fan 'e bûnte túfearn is boud fan tûken en sit yn in hege beam.

Bûten de briedtiid libbet de soarte solitêr.  

== Status ==
De totale populaasje waard yn 2020 op 50.000 oant 500.000 folwoeksen fûgels rûsd. It libbensgebiet fan dizze túfearn wurdt yn heech tempo ûntboske, en dêrtroch rinne de oantallen fan 'e populaasje rap tebek. Om dy reden stiet de bûnte túfearn sûnt 2012 as hast bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]].

== Sibben ==
Nau besibbe oan 'e bûnte túfearn is de [[swarte túfearn]] (''Spizaetus tyrannus''). Dizze solitêre rôffûgel is ien fan 'e lytsere soarten túfearnen. It fearrekleed is oer it algemien swart fan kleur mei wite bannen op 'e búk en de poaten. De sturt hat fjouwer brede, griiswite bannen. Lykas de bûnte túfearn libbet de swarte túfearn yn leechlânbossen, oangrinzgjend iepen lân en bosksavannes. 

In oare sibbe is de [[swart-wite túfearn]] (''Spizaetus melanoleucus''), dy't yn itselde libbensgebiet foarkomt. Dizze rôffûgel is 56 oant 61 sentimeter grut.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ornate-hawk-eagle-spizaetus-ornatus BirdLife International, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/orheag1 eBird, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/orheag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Bonte_Kuifarend/Index.html Eaglewach]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spizaetus ornatus}}
}}
{{DEFAULTSORT:Bunte tufearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Amerikaanske túfearn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]</text>
      <sha1>ir7xk7jfugcg3re68np160gijm1clbu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231284</id>
      <parentid>1231260</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T21:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>syn.</comment>
      <origin>1231284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5016" sha1="9mpktcj4do78jk9uony883qond8utpj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Bûnte túfearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Parque Estadual do Turvo Anderson Cristiano Hendgen (02).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[Amerikaanske túfearnen]] (''Spizaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Spizaetus ornatus
|Beskriuwer, jier= ([[François Marie Daudin|Daudin]]), 1800
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:#00CC00;&quot;&gt;'''hast bedrige'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = 
}}
De '''bûnte túfearn''' of '''bûnte toefearn''' (''Spizaetus ornatus'') is in [[rôffûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') dy't yn [[Midden-Amearika|Midden-]] en [[Súd-Amearika]] libbet.

== Beskriuwing ==
De bûnte túfearn is 58 oant 68 sentimeter lang en hat in spanwiidte fan likernôch 90 oant 120 sentimeter. Wyfkes binne grutter as mantsjes. De folwoeksen bûnte túfearn is te werkennen oan 'e grutte túf en syn fearrekleed: de rêch is donkerbrún, wylst de kop en de nekke kastanjebrún binne. De ûnderkant fan it lichem en dielen fan 'e sturt en wjukken binne wyt mei swarte bannen en spikkels. Sawol de wjukken as de sturt binne lang en breed en dêrtroch geskikt foar it libben yn 'e bossen.

== Fersprieding en libbensgebiet ==
De bûnte túfearn komt foar yn it suden fan [[Meksiko]] (ynklusyf it skiereilân [[Jûkatan]]), op [[Trinidad en Tobago]] en yn [[Súd-Amearika]] oant yn it suden fan [[Perû]] en yn [[Argentynje]]. It is in fûgel fan [[tropyske reinwâlden]] dy't ek briedt yn isolearre stikken reinbosk fan 200 hektare, sels tichteby stêden.

=== Undersoarten ===
De soarte telt twa [[ûndersoarte]]n:
* ''S. o. vicarius'': fan súdlik Meksiko oant westlik [[Kolombia]] en [[Ekwador]].
* ''S. o. ornatus'': fan sintraal Kolombia oant de Guyana's en noardlik Argentynje.

== Ekology ==
De soarte jaget meastentiids fanút in sitplak op in útstekkende tûke. De wichtichste proaien fan 'e bûnte túfearn binne fûgels oant de grutte fan [[kwartels]], [[Pappegaai-eftigen|pappegaaien]] en lytse [[reagers]]. Ek lytse [[sûchdieren]] dy't yn beammen libje en [[reptilen]] wurde fongen.

De ynkubaasjetiid fan it aai duorret sawat 48 dagen. Allinnich yn 'e briedtiid wurde pearkes foarme. It nêst fan 'e bûnte túfearn is boud fan tûken en sit yn in hege beam.

Bûten de briedtiid libbet de soarte solitêr.  

== Status ==
De totale populaasje waard yn 2020 op 50.000 oant 500.000 folwoeksen fûgels rûsd. It libbensgebiet fan dizze túfearn wurdt yn heech tempo ûntboske, en dêrtroch rinne de oantallen fan 'e populaasje rap tebek. Om dy reden stiet de bûnte túfearn sûnt 2012 as hast bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]].

== Sibben ==
Nau besibbe oan 'e bûnte túfearn is de [[swarte túfearn]] (''Spizaetus tyrannus''). Dizze solitêre rôffûgel is ien fan 'e lytsere soarten túfearnen. It fearrekleed is oer it algemien swart fan kleur mei wite bannen op 'e búk en de poaten. De sturt hat fjouwer brede, griiswite bannen. Lykas de bûnte túfearn libbet de swarte túfearn yn leechlânbossen, oangrinzgjend iepen lân en bosksavannes. 

In oare sibbe is de [[swart-wite túfearn]] (''Spizaetus melanoleucus''), dy't yn itselde libbensgebiet foarkomt. Dizze rôffûgel is 56 oant 61 sentimeter grut.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ornate-hawk-eagle-spizaetus-ornatus BirdLife International, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/orheag1 eBird, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/orheag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Bonte_Kuifarend/Index.html Eaglewach]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spizaetus ornatus}}
}}
{{DEFAULTSORT:Bunte tufearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Amerikaanske túfearn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]</text>
      <sha1>9mpktcj4do78jk9uony883qond8utpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swarte túfearn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192265</id>
    <revision>
      <id>1231261</id>
      <parentid>1231253</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T15:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Libbenswize */</comment>
      <origin>1231261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4752" sha1="6kaa2bxh51sl1y5ux1nqtiu7f4659f9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Swarte túfearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Gavião-pega-macaco (Spizaetus tyrannus) (cropped).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[Amerikaanske túfearnen]] (''Spizaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Spizaetus tyrannus
|Beskriuwer, jier= ([[Maximilian zu Wied-Neuwied|Wied]], 1820)
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = [[Ofbyld:Spizaetus tyrannus map.svg|250px]]
}}
De '''swarte túfearn''' (''Spizaetus tyrannus'') is in Amerikaanske fûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') mei in brede fersprieding fan [[Meksiko]] oant [[Argentynje]]. It is in middelgrutte en foar it grutste part swarte earn mei in túf op 'e kop. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] rint yn oantallen tebek, mar de wrâldpopulaasje wurdt likegoed as net bedrige beskôge.

== Beskriuwing ==
De swarte túfearn is in slanke en middelgrutte (58 oant 71 sentimeter) earn mei brede wjukken, in lange sturt, in koarte, brede túf en befearre poaten. Yn 'e flecht sweeft er op platte wjukken dy't nei foaren hâlden wurde.

Sawol it wyfke as it mantsje hawwe in swart fearrekleed. It wyfke hat in wite ynslach yn 'e túf, wite dwersbannen op 'e &quot;broek&quot; (de befearring op 'e poaten) en somtiden wite plakken op 'e kiel en de búk. Op 'e sturt binne trije brede, grize dwersbannen te sjen. It mantsje hat dúdliker wite bannen op 'e poaten en hat faak mear wite plakken op 'e kiel en de búk. Yn 'e flecht binne ek wite plakken op 'e ûnderwjukdekfearren te sjen. It lûd wurdt yn 'e Ingelsktalige literatuer omskreaun as &quot;whit, whit-whit wheeeear&quot;.

== Fersprieding en systematyk ==
De swarte túfearn wurdt ûnderferdield yn twa [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:
* ''Spizaetus tyrannus serus'': de bosken fan súdlik [[Meksiko]] oant it noardeasten fan [[Argentynje]] en [[Brazylje]], en ek op [[Trinidad en Tobago|Trinidad]].
* ''Spizaetus tyrannus tyrannus'': it easten en suden fan Brazylje en it uterste noardeasten fan Argentynje (Misiones).

De swarte túfearn is ien fan 'e fjouwer soarten dy't hjoed-de-dei it skaai ''Spizaetus'' foarmje.

== Libbenswize ==
De swarte túfearn wurdt fûn yn bosklânskippen, meastentiids oant op hichtes fan 1500 meter, mar bytiden ek oant 3000 meter. De fûgel liedt in ferburgen libben wylst er djip yn 'e beamkroanen sit en wurdt dêrom net faak sjoen. Hy jaget fan in sitplak op fûgels oant de grutte fan in [[sjatsjalaka]] (''Ortalis'') en op [[sûchdieren]] sa grut as in [[gielboarstkapusynaap]] (''Sapajus xanthosternos''). Yn [[Panama]] binne krekt útkommen piken waarnommen yn febrewaris, dy't yn july yn 'e fearren sieten en yn augustus útfleagen.

== Status en bedriging ==
De wrâldpopulaasje wurdt earne tusken de 50.000 en 500.000 folwoeksen fûgels rûsd. Der wurdt oannommen dat de soarte yn oantallen tebekrint, mar net hurd genôch om as bedrige beskôge te wurden. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'').

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-hawk-eagle-spizaetus-tyrannus BirdLife International, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/blheag1 eBird, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/blheag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Zwartekuifarend/Index.html Eaglewach]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spizaetus tyrannus|Swarte túfearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:Swarte tufearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Amerikaanske túfearn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondueras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paragûay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>6kaa2bxh51sl1y5ux1nqtiu7f4659f9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231267</id>
      <parentid>1231261</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T16:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1231267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4751" sha1="0arkhj7lgegyktdnk65j99wcz71r26c" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Swarte túfearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Gavião-pega-macaco (Spizaetus tyrannus) (cropped).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[Amerikaanske túfearnen]] (''Spizaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Spizaetus tyrannus
|Beskriuwer, jier= ([[Maximilian zu Wied-Neuwied|Wied]], 1820)
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = [[Ofbyld:Spizaetus tyrannus map.svg|250px]]
}}
De '''swarte túfearn''' (''Spizaetus tyrannus'') is in Amerikaanske fûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') mei in brede fersprieding fan [[Meksiko]] oant [[Argentynje]]. It is in middelgrutte en foar it grutste part swarte earn mei in túf op 'e kop. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] rint yn oantallen tebek, mar de wrâldpopulaasje wurdt likegoed as net bedrige beskôge.

== Beskriuwing ==
De swarte túfearn is in slanke en middelgrutte (58 oant 71 sentimeter) earn mei brede wjukken, in lange sturt, in koarte, brede túf en befearre poaten. Yn 'e flecht sweeft er op platte wjukken dy't nei foaren hâlden wurde.

Sawol it wyfke as it mantsje hawwe in swart fearrekleed. It wyfke hat in wite ynslach yn 'e túf, wite dwersbannen op 'e &quot;broek&quot; (de befearring op 'e poaten) en somtiden wite plakken op 'e kiel en de búk. Op 'e sturt binne trije brede, grize dwersbannen te sjen. It mantsje hat dúdliker wite bannen op 'e poaten en hat faak mear wite plakken op 'e kiel en de búk. Yn 'e flecht binne ek wite plakken op 'e ûnderwjukdekfearren te sjen. It lûd wurdt yn 'e Ingelsktalige literatuer omskreaun as &quot;whit, whit-whit wheeeear&quot;.

== Fersprieding en systematyk ==
De swarte túfearn wurdt ûnderferdield yn twa [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:
* ''Spizaetus tyrannus serus'': de bosken fan súdlik [[Meksiko]] oant it noardeasten fan [[Argentynje]] en [[Brazylje]], en ek op [[Trinidad en Tobago|Trinidad]].
* ''Spizaetus tyrannus tyrannus'': it easten en suden fan Brazylje en it uterste noardeasten fan Argentynje (Misiones).

De swarte túfearn is ien fan 'e fjouwer soarten dy't hjoed-de-dei it skaai ''Spizaetus'' foarmje.

== Libbenswize ==
De swarte túfearn wurdt fûn yn bosklânskippen, meastentiids oant op hichtes fan 1500 meter, mar bytiden ek oant 3000 meter. De fûgel liedt in ferburgen libben wylst er djip yn 'e beamkroanen sit en wurdt dêrom net faak sjoen. Hy jaget fan in sitplak op fûgels oant de grutte fan in [[sjatsjalaka]] (''Ortalis'') en op [[sûchdieren]] sa grut as in [[gielboarstkapusynaap]] (''Sapajus xanthosternos''). Yn [[Panama]] binne krekt útkommen piken waarnommen yn febrewaris, dy't yn july yn 'e fearren sieten en yn augustus útfleagen.

== Status en bedriging ==
De wrâldpopulaasje wurdt earne tusken de 50.000 en 500.000 folwoeksen fûgels rûsd. Der wurdt oannommen dat de soarte yn oantallen tebekrint, mar net hurd genôch om as bedrige beskôge te wurden. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'').

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-hawk-eagle-spizaetus-tyrannus BirdLife International, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/blheag1 eBird, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/blheag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Zwartekuifarend/Index.html Eaglewach]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spizaetus tyrannus|Swarte túfearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:Swarte tufearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Amerikaanske túfearn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>0arkhj7lgegyktdnk65j99wcz71r26c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231285</id>
      <parentid>1231267</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T21:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>syn.</comment>
      <origin>1231285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4776" sha1="bbraegnezs5lyt5asrgnpknseq2vpev" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Swarte túfearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Gavião-pega-macaco (Spizaetus tyrannus) (cropped).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[Amerikaanske túfearnen]] (''Spizaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Spizaetus tyrannus
|Beskriuwer, jier= ([[Maximilian zu Wied-Neuwied|Wied]], 1820)
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = [[Ofbyld:Spizaetus tyrannus map.svg|250px]]
}}
De '''swarte túfearn''' of '''swarte toefearn''' (''Spizaetus tyrannus'') is in Amerikaanske fûgel út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') mei in brede fersprieding fan [[Meksiko]] oant [[Argentynje]]. It is in middelgrutte en foar it grutste part swarte earn mei in túf op 'e kop. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] rint yn oantallen tebek, mar de wrâldpopulaasje wurdt likegoed as net bedrige beskôge.

== Beskriuwing ==
De swarte túfearn is in slanke en middelgrutte (58 oant 71 sentimeter) earn mei brede wjukken, in lange sturt, in koarte, brede túf en befearre poaten. Yn 'e flecht sweeft er op platte wjukken dy't nei foaren hâlden wurde.

Sawol it wyfke as it mantsje hawwe in swart fearrekleed. It wyfke hat in wite ynslach yn 'e túf, wite dwersbannen op 'e &quot;broek&quot; (de befearring op 'e poaten) en somtiden wite plakken op 'e kiel en de búk. Op 'e sturt binne trije brede, grize dwersbannen te sjen. It mantsje hat dúdliker wite bannen op 'e poaten en hat faak mear wite plakken op 'e kiel en de búk. Yn 'e flecht binne ek wite plakken op 'e ûnderwjukdekfearren te sjen. It lûd wurdt yn 'e Ingelsktalige literatuer omskreaun as &quot;whit, whit-whit wheeeear&quot;.

== Fersprieding en systematyk ==
De swarte túfearn wurdt ûnderferdield yn twa [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:
* ''Spizaetus tyrannus serus'': de bosken fan súdlik [[Meksiko]] oant it noardeasten fan [[Argentynje]] en [[Brazylje]], en ek op [[Trinidad en Tobago|Trinidad]].
* ''Spizaetus tyrannus tyrannus'': it easten en suden fan Brazylje en it uterste noardeasten fan Argentynje (Misiones).

De swarte túfearn is ien fan 'e fjouwer soarten dy't hjoed-de-dei it skaai ''Spizaetus'' foarmje.

== Libbenswize ==
De swarte túfearn wurdt fûn yn bosklânskippen, meastentiids oant op hichtes fan 1500 meter, mar bytiden ek oant 3000 meter. De fûgel liedt in ferburgen libben wylst er djip yn 'e beamkroanen sit en wurdt dêrom net faak sjoen. Hy jaget fan in sitplak op fûgels oant de grutte fan in [[sjatsjalaka]] (''Ortalis'') en op [[sûchdieren]] sa grut as in [[gielboarstkapusynaap]] (''Sapajus xanthosternos''). Yn [[Panama]] binne krekt útkommen piken waarnommen yn febrewaris, dy't yn july yn 'e fearren sieten en yn augustus útfleagen.

== Status en bedriging ==
De wrâldpopulaasje wurdt earne tusken de 50.000 en 500.000 folwoeksen fûgels rûsd. Der wurdt oannommen dat de soarte yn oantallen tebekrint, mar net hurd genôch om as bedrige beskôge te wurden. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'').

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-hawk-eagle-spizaetus-tyrannus BirdLife International, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/blheag1 eBird, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/blheag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Zwartekuifarend/Index.html Eaglewach]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spizaetus tyrannus|Swarte túfearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:Swarte tufearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Amerikaanske túfearn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>bbraegnezs5lyt5asrgnpknseq2vpev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trekfûgels</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192268</id>
    <redirect title="Trekfûgel" />
    <revision>
      <id>1231259</id>
      <timestamp>2026-06-02T14:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Trekfûgel]]</comment>
      <origin>1231259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="pn0xtduncne80kdfdikph4ulbq2s5wy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Trekfûgel]]</text>
      <sha1>pn0xtduncne80kdfdikph4ulbq2s5wy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swart-wite túfearn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192269</id>
    <revision>
      <id>1231264</id>
      <timestamp>2026-06-02T16:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme        = Swart-wite túfearn |Ofbyld       = [[Ofbyld:Spizaetus melanoleucas - Flickr - Dick Culbert (cropped).jpg|250px]] |lûd          =  |Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')  |Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')  |Skaai        = [[Amerikaanske túfearnen]] (''Spizaetus'')  |Wittenskiplik...&quot;</comment>
      <origin>1231264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="l613jo39ix51wn9dpy2x47i596rens5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Swart-wite túfearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Spizaetus melanoleucas - Flickr - Dick Culbert (cropped).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[Amerikaanske túfearnen]] (''Spizaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Spizaetus melanoleucus
|Beskriuwer, jier= ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]]), 1816
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt; (LC)
|lânkaart     = [[Ofbyld:Spizaetus melanoleucus map.svg|250px]]
}}
De '''swart-wite túfearn''' (''Spizaetus melanoleucus'') is in Amerikaanske [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') mei in brede fersprieding fan [[Meksiko]] oant [[Argentynje]]. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] rint yn oantallen tebek, mar de wrâldpopulaasje wurdt likegoed as net bedrige beskôge.

== Beskriuwing ==
De swart-wite túfearn is in frij lytse (51 oant 61 sentimeter) en stevich boude earn mei lange, rûne wjukken, in frij lange sturt, in opfallende túf en befearre poaten. De spanwiidte is 110 oant 135 sm. Hy is wyt oan 'e ûnderkant en op 'e kop, mar hy hat in swart eachmasker en in lytse swarte kroan. De boppekant is swart mei wat brunere wjukken en in griiseftige sturt mei trije oant fjouwer swarte bannen. Yn 'e flecht is er fan ûnder wyt mei fine bannen oer de slachpinnen.arre slachpinnen en de sturt. It skerpe lûd fan 'e fûgel wurdt yn ferliking mei oare ''Spizaetus''-earnen, mar komselden heard.

== Fersprieding en systematyk ==
De fûgel komt foar yn 'e bosken fan súdlik [[Meksiko]] oant [[Brazylje]] en it noarden fan [[Argentynje]]. Earder waard er as ienige soarte yn it aparte skaai ''Spizastur'' pleatst, mar nei [[DNA]]-ûndersyk is er hjoed-de-dei by it skaai ''Spizaetus'' ûnderbrocht. 

De wittenskiplike soartenamme ''melanoleucus'' komt út it [[Gryksk]] en betsjut letterlik &quot;swart-wyt&quot;.

== Libbenswize ==
De swart-wite túfearn wurdt fûn yn ûnderskate typen boskomjouwings, lykas reinwâld, iepen plakken yn it bosk en boskrânen, meastentiids oant op in hichte fan 1700 meter en hiel inkeld oant 3000 meter. Under de proaidieren binne sawol [[sûchdieren]], [[reptilen]], [[podden]] as in ferskaat oan [[fûgel]]soarten waarnommen. It earste beskreaune nêst, dat yn 1972 yn Panama fûn waard, lei op 40 meter hichte boppe de grûn yn 'e kroan fan in reuzebeam út it skaai ''Cavanillesia'' (''Cavanillesia platanifolia'').

== Status en bedriging ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Hoewol't der oannommen wurdt dat de fûgel yn oantallen tebekrint, is dy delgong net hurd genôch om de soarte as bedrige te beskôgjen. De [[IUCN]] kategorisearret de swart-wite túfearn dêrom as net bedrige (''Least Concern''). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op minder as 50.000 folwoeksen fûgels.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-and-white-hawk-eagle-spizaetus-melanoleucus BirdLife International, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/bawhae1 eBird, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/bawhae1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Zwartwitte_kuifarend/Index.html Zwartwitte_kuifarend/Index.html Eaglewach]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spizaetus melanoleucus|Swart-wite túfearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:Swartwite tufearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Amerikaanske túfearn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>l613jo39ix51wn9dpy2x47i596rens5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231288</id>
      <parentid>1231264</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T21:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>syn.</comment>
      <origin>1231288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4529" sha1="ef2a9oza7cw2bs80qplgcnfstk19vwn" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Swart-wite túfearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Spizaetus melanoleucas - Flickr - Dick Culbert (cropped).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[Amerikaanske túfearnen]] (''Spizaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Spizaetus melanoleucus
|Beskriuwer, jier= ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]]), 1816
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt; (LC)
|lânkaart     = [[Ofbyld:Spizaetus melanoleucus map.svg|250px]]
}}
De '''swart-wite túfearn''' of '''swart-wite toefearn''' (''Spizaetus melanoleucus'') is in Amerikaanske [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') mei in brede fersprieding fan [[Meksiko]] oant [[Argentynje]]. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] rint yn oantallen tebek, mar de wrâldpopulaasje wurdt likegoed as net bedrige beskôge.

== Beskriuwing ==
De swart-wite túfearn is in frij lytse (51 oant 61 sentimeter) en stevich boude earn mei lange, rûne wjukken, in frij lange sturt, in opfallende túf en befearre poaten. De spanwiidte is 110 oant 135 sm. Hy is wyt oan 'e ûnderkant en op 'e kop, mar hy hat in swart eachmasker en in lytse swarte kroan. De boppekant is swart mei wat brunere wjukken en in griiseftige sturt mei trije oant fjouwer swarte bannen. Yn 'e flecht is er fan ûnder wyt mei fine bannen oer de slachpinnen.arre slachpinnen en de sturt. It skerpe lûd fan 'e fûgel wurdt yn ferliking mei oare ''Spizaetus''-earnen, mar komselden heard.

== Fersprieding en systematyk ==
De fûgel komt foar yn 'e bosken fan súdlik [[Meksiko]] oant [[Brazylje]] en it noarden fan [[Argentynje]]. Earder waard er as ienige soarte yn it aparte skaai ''Spizastur'' pleatst, mar nei [[DNA]]-ûndersyk is er hjoed-de-dei by it skaai ''Spizaetus'' ûnderbrocht. 

De wittenskiplike soartenamme ''melanoleucus'' komt út it [[Gryksk]] en betsjut letterlik &quot;swart-wyt&quot;.

== Libbenswize ==
De swart-wite túfearn wurdt fûn yn ûnderskate typen boskomjouwings, lykas reinwâld, iepen plakken yn it bosk en boskrânen, meastentiids oant op in hichte fan 1700 meter en hiel inkeld oant 3000 meter. Under de proaidieren binne sawol [[sûchdieren]], [[reptilen]], [[podden]] as in ferskaat oan [[fûgel]]soarten waarnommen. It earste beskreaune nêst, dat yn 1972 yn Panama fûn waard, lei op 40 meter hichte boppe de grûn yn 'e kroan fan in reuzebeam út it skaai ''Cavanillesia'' (''Cavanillesia platanifolia'').

== Status en bedriging ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Hoewol't der oannommen wurdt dat de fûgel yn oantallen tebekrint, is dy delgong net hurd genôch om de soarte as bedrige te beskôgjen. De [[IUCN]] kategorisearret de swart-wite túfearn dêrom as net bedrige (''Least Concern''). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op minder as 50.000 folwoeksen fûgels.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-and-white-hawk-eagle-spizaetus-melanoleucus BirdLife International, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/bawhae1 eBird, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/bawhae1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 2 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Zwartwitte_kuifarend/Index.html Zwartwitte_kuifarend/Index.html Eaglewach]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spizaetus melanoleucus|Swart-wite túfearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:Swartwite tufearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Amerikaanske túfearn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>ef2a9oza7cw2bs80qplgcnfstk19vwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spizaetus melanoleucus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192270</id>
    <redirect title="Swart-wite túfearn" />
    <revision>
      <id>1231265</id>
      <timestamp>2026-06-02T16:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Swart-wite túfearn]]</comment>
      <origin>1231265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="f81b2hlyp5fn6nff52qd0zrzmyuej27" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Swart-wite túfearn]]</text>
      <sha1>f81b2hlyp5fn6nff52qd0zrzmyuej27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swart-wite toefearn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192271</id>
    <redirect title="Swart-wite túfearn" />
    <revision>
      <id>1231266</id>
      <timestamp>2026-06-02T16:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Swart-wite túfearn]]</comment>
      <origin>1231266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="f81b2hlyp5fn6nff52qd0zrzmyuej27" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Swart-wite túfearn]]</text>
      <sha1>f81b2hlyp5fn6nff52qd0zrzmyuej27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske túfearnen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192272</id>
    <revision>
      <id>1231268</id>
      <timestamp>2026-06-02T16:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | namme               = Túfearnen | ôfbylding           = Parque Estadual do Turvo Anderson Cristiano Hendgen (02).jpg | ôfbyldingsbreedte   =  | ôfbyldingstekst     = De [[bûnte túfearn]] (''Spizaetus ornatus'') is de type-soarte fan it skaai. | takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1              = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2              = rêchstringdiere...&quot;</comment>
      <origin>1231268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4799" sha1="1wkz88rtluwt8vdnvujffadc3c5lmme" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = Túfearnen
| ôfbylding           = Parque Estadual do Turvo Anderson Cristiano Hendgen (02).jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     = De [[bûnte túfearn]] (''Spizaetus ornatus'') is de type-soarte fan it skaai.
| takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4             = [[skift]]:
| namme4              = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')
| takson5             = [[famylje]]:
| namme5              = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')
| takson6             = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme6              = '''túfearnen''' (''Spizaetus'')
| beskriuwer, jier    = [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1816
}}
De '''túfearnen''' (''Spizaetus'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai bestiet út fjouwer soarten [[rôffûgel]]s dy't allegear yn 'e tropyske en subtropyske bosken fan Midden- en Súd-Amearika libje.

== Skaaimerken ==
Túfearnen binne slanke, mar stevich boude, middelgrutte oant grutte [[earnen]]. In opfallend skaaimerk is de dúdlike, faak opsteande túf op 'e kop. De fûgels hawwe lange, brede wjukken en in relatyf lange sturt. Dy bou makket har tige linich, wat nedich is om te manûvrearjen tusken de tichte beamkroanen fan 'e  reinwâlden. In oar wichtich skaaimerk is dat de poaten oant de teannen ta befearre binne (in saneamde &quot;broek&quot;). Wyfkes binne by alle soarten in slach grutter en swierder as de mantsjes.

== Libbenswize ==
De soarten út it skaai libje ferburgen yn tichte leechlânbosken en berchbosken. Se jeie meastentiids fanút in sitplak op in hege, útstekkende tûke djip yn 'e beamkroanen. It iten bestiet út in ferskaat fan lytse oant middelgrutte sûchdieren (lykas aapkes en opossums), fûgels en reptilen. Túfearnen binne solitêre bisten dy't allinnich yn 'e briedtiid pearkes foarmje. Hja bouwe grutte nêsten fan tûken yn 'e toppen fan 'e heechste beammen. 

== Taksonomy ==
De yndieling fan it skaai is yn it ferline ferskate kearen feroare. Earder waarden ek in soad Aziatyske túfearnen ta dit skaai rekkene, mar nei grutskalich [[DNA]]-ûndersyk yn it begjin fan 'e 21e iuw binne dy ferhûze nei it aparte skaai fan 'e [[Aziatyske túfearnen]] (''Nisaetus''). De fjouwer oerbleaune Amerikaanske soarten foarmje in [[monofiletyske groep]] (in [[klade]] dy't ôfstammet fan 'e selde mienskiplike foarfaar). De swart-wite túfearn waard earder yn syn eigen skaai ''Spizastur'' set, mar heart genetysk sjoen ek by ''Spizaetus''.

=== Soarten ===
Hjoed-de-dei wurde de folgjende fjouwer soarten ta it skaai rekkenearre:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Parque Estadual do Turvo Anderson Cristiano Hendgen (02).jpg|120px]] || [[Bûnte túfearn]] || ''Spizaetus ornatus'' || [[Midden-Amearika|Midden-]] en [[Súd-Amearika]] fan [[Meksiko]] oant [[Argentynje]] || &lt;span style=&quot;color:#CCE226;&quot;&gt;'''hast bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ornate-hawk-eagle-spizaetus-ornatus ''Spizaetus ornatus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Gavião-pega-macaco (Spizaetus tyrannus) (cropped).jpg|120px]] || [[Swarte túfearn]] || ''Spizaetus tyrannus'' || Midden- en Súd-Amearika fan Meksiko oant Argentynje || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-hawk-eagle-spizaetus-tyrannus ''Spizaetus tyrannus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Spizaetus melanoleucas - Flickr - Dick Culbert (cropped).jpg|120px]] || [[Swart-wite túfearn]] || ''Spizaetus melanoleucus'' || Midden- en Súd-Amearika fan Meksiko oant Argentynje || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-and-white-hawk-eagle-spizaetus-melanoleucus ''Spizaetus melanoleucus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Spizaetus isidori 422440970 (cropped).jpg|120px]] || [[Andestúfearn]] || ''Spizaetus isidori'' || It [[Andesberchtme]] fan [[Kolombia]] oant [[Argentynje]] || &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-and-chestnut-eagle-spizaetus-isidori ''Spizaetus isidori'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spizaetus|Amerikaanske túfearnen}}
}}
{{DEFAULTSORT:Amerikaanske tufearnen}}
[[Kategory:Amerikaanske túfearn| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Haukfûgel]]</text>
      <sha1>1wkz88rtluwt8vdnvujffadc3c5lmme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231289</id>
      <parentid>1231268</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T21:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Amerikaanske&quot; moat der wol by, want der is ek in skaai túfearnen (út 'e Alde Wrâld)</comment>
      <origin>1231289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4858" sha1="i4qf6qf3o2atigt144y9qlyjem1jbsg" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = Túfearnen
| ôfbylding           = Parque Estadual do Turvo Anderson Cristiano Hendgen (02).jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     = De [[bûnte túfearn]] (''Spizaetus ornatus'') is de type-soarte fan it skaai.
| takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4             = [[skift]]:
| namme4              = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')
| takson5             = [[famylje]]:
| namme5              = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')
| takson6             = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme6              = '''Amerikaanske túfearnen''' (''Spizaetus'')
| beskriuwer, jier    = [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1816
}}
De '''Amerikaanske túfearnen''' of '''Amerikaanske toefearnen''' (''Spizaetus'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai bestiet út fjouwer soarten [[rôffûgel]]s dy't allegear yn 'e tropyske en subtropyske bosken fan Midden- en Súd-Amearika libje.

== Skaaimerken ==
Túfearnen binne slanke, mar stevich boude, middelgrutte oant grutte [[earnen]]. In opfallend skaaimerk is de dúdlike, faak opsteande túf op 'e kop. De fûgels hawwe lange, brede wjukken en in relatyf lange sturt. Dy bou makket har tige linich, wat nedich is om te manûvrearjen tusken de tichte beamkroanen fan 'e  reinwâlden. In oar wichtich skaaimerk is dat de poaten oant de teannen ta befearre binne (in saneamde &quot;broek&quot;). Wyfkes binne by alle soarten in slach grutter en swierder as de mantsjes.

== Libbenswize ==
De soarten út it skaai libje ferburgen yn tichte leechlânbosken en berchbosken. Se jeie meastentiids fanút in sitplak op in hege, útstekkende tûke djip yn 'e beamkroanen. It iten bestiet út in ferskaat fan lytse oant middelgrutte sûchdieren (lykas aapkes en opossums), fûgels en reptilen. Túfearnen binne solitêre bisten dy't allinnich yn 'e briedtiid pearkes foarmje. Hja bouwe grutte nêsten fan tûken yn 'e toppen fan 'e heechste beammen. 

== Taksonomy ==
De yndieling fan it skaai is yn it ferline ferskate kearen feroare. Earder waarden ek in soad Aziatyske túfearnen ta dit skaai rekkene, mar nei grutskalich [[DNA]]-ûndersyk yn it begjin fan 'e 21e iuw binne dy ferhûze nei it aparte skaai fan 'e [[Aziatyske túfearnen]] (''Nisaetus''). De fjouwer oerbleaune Amerikaanske soarten foarmje in [[monofiletyske groep]] (in [[klade]] dy't ôfstammet fan 'e selde mienskiplike foarfaar). De swart-wite túfearn waard earder yn syn eigen skaai ''Spizastur'' set, mar heart genetysk sjoen ek by ''Spizaetus''.

=== Soarten ===
Hjoed-de-dei wurde de folgjende fjouwer soarten ta it skaai rekkenearre:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Parque Estadual do Turvo Anderson Cristiano Hendgen (02).jpg|120px]] || [[Bûnte túfearn]] || ''Spizaetus ornatus'' || [[Midden-Amearika|Midden-]] en [[Súd-Amearika]] fan [[Meksiko]] oant [[Argentynje]] || &lt;span style=&quot;color:#CCE226;&quot;&gt;'''hast bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ornate-hawk-eagle-spizaetus-ornatus ''Spizaetus ornatus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Gavião-pega-macaco (Spizaetus tyrannus) (cropped).jpg|120px]] || [[Swarte túfearn]] || ''Spizaetus tyrannus'' || Midden- en Súd-Amearika fan Meksiko oant Argentynje || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-hawk-eagle-spizaetus-tyrannus ''Spizaetus tyrannus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Spizaetus melanoleucas - Flickr - Dick Culbert (cropped).jpg|120px]] || [[Swart-wite túfearn]] || ''Spizaetus melanoleucus'' || Midden- en Súd-Amearika fan Meksiko oant Argentynje || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-and-white-hawk-eagle-spizaetus-melanoleucus ''Spizaetus melanoleucus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Spizaetus isidori 422440970 (cropped).jpg|120px]] || [[Andestúfearn]] || ''Spizaetus isidori'' || It [[Andesberchtme]] fan [[Kolombia]] oant [[Argentynje]] || &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;'''bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-and-chestnut-eagle-spizaetus-isidori ''Spizaetus isidori'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spizaetus|Amerikaanske túfearnen}}
}}
{{DEFAULTSORT:Amerikaanske tufearnen}}
[[Kategory:Amerikaanske túfearn| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Haukfûgel]]</text>
      <sha1>i4qf6qf3o2atigt144y9qlyjem1jbsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spizaetus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192273</id>
    <redirect title="Amerikaanske túfearnen" />
    <revision>
      <id>1231269</id>
      <timestamp>2026-06-02T16:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Amerikaanske túfearnen]]</comment>
      <origin>1231269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="86d9mf83ua6x7o7ncb7dzxshgodlog9" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Amerikaanske túfearnen]]</text>
      <sha1>86d9mf83ua6x7o7ncb7dzxshgodlog9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blaumuntgoudhoantsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192274</id>
    <revision>
      <id>1231280</id>
      <timestamp>2026-06-02T20:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme  = blau muntgoudhoantsje |Ofbyld = [[Ofbyld:Blau muntgoudhoantsje.jpg|250px]] |Ryk    = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'') |Klasse = [[ynsekten]] (''Insecta'') |Skift  = [[krobben]] (''Coleoptera'')  |Famylje= [[blêdhoantsjes]] (''Chrysomelidae'') |Skaai  = [[goudhoantsjes]] (''Leptinotarsa'') |Wittenskiplike namme = Chrysolina coerulans |Beskriuwer, jier= [[Ludwig Gottlieb Scriba|Scriba]], 1791 |IUCN-status= IUCN-st...&quot;</comment>
      <origin>1231280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4587" sha1="fgw6s5v1k9e3kr54of2b3rxlfaysxl0" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme  = blau muntgoudhoantsje
|Ofbyld = [[Ofbyld:Blau muntgoudhoantsje.jpg|250px]]
|Ryk    = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme = [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse = [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift  = [[krobben]] (''Coleoptera'') 
|Famylje= [[blêdhoantsjes]] (''Chrysomelidae'')
|Skaai  = [[goudhoantsjes]] (''Leptinotarsa'')
|Wittenskiplike namme = Chrysolina coerulans
|Beskriuwer, jier= [[Ludwig Gottlieb Scriba|Scriba]], 1791
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: '''net bedrige'''
|lânkaart=
}}
It blau muntgoudhoantsje (''Chrysolina coerulans'') is in krobbe yn it skaai goudhoantsjes (''Chrysomelidae'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[blêdhoantsjes]] (''Chrysomelidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1791 publisearre troch [[Ludwig Gottlieb Scriba]].

== Beskriuwing ==
De kevers binne 6,5 oant 9 millimeter lang. De dekskylden binne meastentiids fariabel kleure en hawwe in metaaleftige glâns. De kleuren fariearje fan blau, blau-fiolet, blau-grien, blau-swart, oant koper en kopergrien. De antennes en de poaten hawwe deselde kleur as it liif. De sydkanten fan it halsskyld (''pronotum'') rinne hast parallel. De puntsjes oan it boarststik binne yn it midden finer as oan 'e râne. 

== Fersprieding ==
Oarspronklik kaam dizze krobbe foaral foar yn [[Sintraal-Europa|Sintraal-]], [[Súd-Europa|Súd-]] en [[East-Europa]] (lykas yn 'e [[Balkan]], [[Frankryk]], [[Itaalje]]). De lêste tweintich jier hat de soarte it ferspriedingsgebiet lykwols útwreide nei it noardwesten. Sa waard de krobbe om 2011 hinne foar it earst ek yn it [[Feriene Keninkryk]] fûn. De earste offisjele en dokumintearre waarnimming fan dizze krobbe yn [[Nederlân]] fûn plak yn 1969. Ek yn [[Fryslân]] is de krobbe yntusken in bekende ferskining.

De wichtichste reden foar de fersprieding oer grutte ôfstannen is de minske. Munt (''Mentha'') is in tige populêre túnplant. Troch it transport en de ferkeap fan 'e planten ferhúzje ek de aaikes, larven of folwoeksen krobben mei nei nije gebieten. Troch sêftere winters en waarmere simmers yn West- en Noard-Europa kin de krobbe tsjintwurdich folle makliker oerwinterje en populaasjes opbouwe.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.gbif.org/species/4460196 GBIF.]
* Heijnsbergen, S. van (1970). Chrysolina coerulans (Scriba) nieuw voor de Nederlandse fauna (Col., Chrysomelidae). Entomologische Berichten, 30(11), s. 211.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Chrysolina coerulans|Blaumuntgoudhoantsje}}
}}
[[Kategory:Ynsektesoarte]]
[[Kategory:Blêdhoantsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]</text>
      <sha1>fgw6s5v1k9e3kr54of2b3rxlfaysxl0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231281</id>
      <parentid>1231280</parentid>
      <timestamp>2026-06-02T20:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1231281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4591" sha1="jaaixwv7or9hqi4l3d59h8w6z6x40ap" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme  = blaumuntgoudhoantsje
|Ofbyld = [[Ofbyld:Blau muntgoudhoantsje.jpg|250px]]
|Ryk    = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme = [[lidpoatigen]] (''Arthropoda'')
|Klasse = [[ynsekten]] (''Insecta'')
|Skift  = [[krobben]] (''Coleoptera'') 
|Famylje= [[blêdhoantsjes]] (''Chrysomelidae'')
|Skaai  = [[goudhoantsjes]] (''Leptinotarsa'')
|Wittenskiplike namme = Chrysolina coerulans
|Beskriuwer, jier= [[Ludwig Gottlieb Scriba|Scriba]], 1791
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: '''net bedrige'''
|lânkaart=
}}
It '''blaumuntgoudhoantsje''' (''Chrysolina coerulans'') is in krobbe yn it skaai goudhoantsjes (''Chrysomelidae'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[blêdhoantsjes]] (''Chrysomelidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1791 publisearre troch [[Ludwig Gottlieb Scriba]].

== Beskriuwing ==
De kevers binne 6,5 oant 9 millimeter lang. De dekskylden binne meastentiids fariabel kleure en hawwe in metaaleftige glâns. De kleuren fariearje fan blau, blau-fiolet, blau-grien, blau-swart, oant koper en kopergrien. De antennes en de poaten hawwe deselde kleur as it liif. De sydkanten fan it halsskyld (''pronotum'') rinne hast parallel. De puntsjes oan it boarststik binne yn it midden finer as oan 'e râne. 

== Fersprieding ==
Oarspronklik kaam dizze krobbe foaral foar yn [[Sintraal-Europa|Sintraal-]], [[Súd-Europa|Súd-]] en [[East-Europa]] (lykas yn 'e [[Balkan]], [[Frankryk]], [[Itaalje]]). De lêste tweintich jier hat de soarte it ferspriedingsgebiet lykwols útwreide nei it noardwesten. Sa waard de krobbe om 2011 hinne foar it earst ek yn it [[Feriene Keninkryk]] fûn. De earste offisjele en dokumintearre waarnimming fan dizze krobbe yn [[Nederlân]] fûn plak yn 1969. Ek yn [[Fryslân]] is de krobbe yntusken in bekende ferskining.

De wichtichste reden foar de fersprieding oer grutte ôfstannen is de minske. Munt (''Mentha'') is in tige populêre túnplant. Troch it transport en de ferkeap fan 'e planten ferhúzje ek de aaikes, larven of folwoeksen krobben mei nei nije gebieten. Troch sêftere winters en waarmere simmers yn West- en Noard-Europa kin de krobbe tsjintwurdich folle makliker oerwinterje en populaasjes opbouwe.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.gbif.org/species/4460196 GBIF.]
* Heijnsbergen, S. van (1970). Chrysolina coerulans (Scriba) nieuw voor de Nederlandse fauna (Col., Chrysomelidae). Entomologische Berichten, 30(11), s. 211.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Chrysolina coerulans|Blaumuntgoudhoantsje}}
}}
[[Kategory:Ynsektesoarte]]
[[Kategory:Blêdhoantsje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]</text>
      <sha1>jaaixwv7or9hqi4l3d59h8w6z6x40ap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Nederlânsk firolooch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192275</id>
    <revision>
      <id>1231286</id>
      <timestamp>2026-06-02T21:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1231286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="lns9ia5tt0dr82d41d394nnu75g4ny6" xml:space="preserve">[[Kategory:Nederlânsk biolooch]]
[[Kategory:Firolooch]]</text>
      <sha1>lns9ia5tt0dr82d41d394nnu75g4ny6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Firolooch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192276</id>
    <revision>
      <id>1231287</id>
      <timestamp>2026-06-02T21:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1231287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="b6ldlzq4di5yleb4b12xsft37kf7f4q" xml:space="preserve">[[Kategory:Biolooch]]
[[Kategory:Firology]]</text>
      <sha1>b6ldlzq4di5yleb4b12xsft37kf7f4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andesberchtme</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192277</id>
    <redirect title="Andes" />
    <revision>
      <id>1231290</id>
      <timestamp>2026-06-02T21:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Andes]]</comment>
      <origin>1231290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="0dcrlefe2xr0c655baejn4lakc6vm74" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Andes]]</text>
      <sha1>0dcrlefe2xr0c655baejn4lakc6vm74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske toefearnen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192278</id>
    <redirect title="Amerikaanske túfearnen" />
    <revision>
      <id>1231291</id>
      <timestamp>2026-06-02T21:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Amerikaanske túfearnen]]</comment>
      <origin>1231291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="86d9mf83ua6x7o7ncb7dzxshgodlog9" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Amerikaanske túfearnen]]</text>
      <sha1>86d9mf83ua6x7o7ncb7dzxshgodlog9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Alligator of kaaiman</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192279</id>
    <revision>
      <id>1231296</id>
      <timestamp>2026-06-02T22:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1231296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="2dpkshsig539c5tus6g4bak60wr27pd" xml:space="preserve">[[Kategory:Reptilefamylje]]
[[Kategory:Krokkedileftige]]</text>
      <sha1>2dpkshsig539c5tus6g4bak60wr27pd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alligatoridae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192280</id>
    <redirect title="Alligators en kaaimannen" />
    <revision>
      <id>1231297</id>
      <timestamp>2026-06-02T22:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Alligators en kaaimannen]]</comment>
      <origin>1231297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="5bf2w9ugs6ocotbok5dpxwtqh7lod1l" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Alligators en kaaimannen]]</text>
      <sha1>5bf2w9ugs6ocotbok5dpxwtqh7lod1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alligators</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192281</id>
    <revision>
      <id>1231298</id>
      <timestamp>2026-06-02T22:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1231298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="ovuybxxraemrtp5b1b02ysks1yusap8" xml:space="preserve">{{Wurk}}
De '''alligators''' (''Alligatorinae'') foarmje in [[ûnderfamylje]] fan 'e [[alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae'').</text>
      <sha1>ovuybxxraemrtp5b1b02ysks1yusap8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kroangroep</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192282</id>
    <revision>
      <id>1231300</id>
      <timestamp>2026-06-02T22:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1231300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1536" sha1="8v0dynx2pob3q4bji8aag4sv2drlp35" xml:space="preserve">In '''kroangroep''' is yn 'e [[taksonomy]] en de [[evolúsjebiology]] in [[klade]] ([[monofyly|monofyletyske]] ôfstammingskloft), dy't bestiet út de [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan beskate noch libbene [[soarte]]n en alle [[ôfstammeling]]en (libben of [[útstjerren (biology)|útstoarn]]) fan dy lêste mienskiplike foarâlder. De term komt fuort út 'e gewoante in [[kladogram]] op te stellen as wie it in [[stambeam]]. De groep yn 'e kroan fan 'e stambeam, dêr't nei wizânsje de noch libbene soarten pleatst wurde, is dan de kroangroep. In kroangroep ûnderskiedt him fan oare kladen trochdat foar de bepaling fan 'e lêste mienskiplike foarâlder gjin útstoarne soarten brûkt hoege te wurden. Wol sille yn 'e measte gefallen útstoarne soarten binnen in kroangroep falle. 

In goed foarbyld fan in kroangroep komt foar by de [[fûgels]]. It [[skift]] fan 'e fûgels (''Aves'') omfettet alle soarten fûgels dy't ea bestien hawwe, oft se no noch libje of dat se al withoelang útstoarn binne. De kroangroep binnen it skift fan 'e fûgels wurdt foarme troch de [[moderne fûgels]] (''Neornithes''). Dêryn binne alle noch libbene soarten fûgels gearbrocht oant en mei har lêste mienskiplike foarâlder en alle útstoarne soarten dy't ek fan dy lêste mienskiplike foarâlder ôfstammen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Crown_group ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Taksonomy]]
[[Kategory:Evolúsjebiology]]
[[Kategory:Paleöntology]]</text>
      <sha1>8v0dynx2pob3q4bji8aag4sv2drlp35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Evolúsjebiology</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192283</id>
    <revision>
      <id>1231301</id>
      <timestamp>2026-06-02T22:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1231301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="rb35phcfey1qdfrey2ii7avr3abnfv0" xml:space="preserve">[[Kategory:Biology]]
[[Kategory:Evolúsje]]</text>
      <sha1>rb35phcfey1qdfrey2ii7avr3abnfv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dwerchearnen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192284</id>
    <revision>
      <id>1231304</id>
      <timestamp>2026-06-03T07:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | namme               = Dwerchearnen | ôfbylding           = Booted Eagle (Hieraaetus pennatus) (51172118800).jpg | ôfbyldingsbreedte   =  | ôfbyldingstekst     = De (gewoane) dwerchearn (''Hieraaetus pennatus'') is de [[typesoarte]] fan it skaai. | takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1              = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2              = rêchstringdiere...&quot;</comment>
      <origin>1231304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5253" sha1="0rqdqa9vygvlvymcz7qzfdjzyx3nc2c" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = Dwerchearnen
| ôfbylding           = Booted Eagle (Hieraaetus pennatus) (51172118800).jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     = De (gewoane) dwerchearn (''Hieraaetus pennatus'') is de [[typesoarte]] fan it skaai.
| takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4             = [[skift]]:
| namme4              = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')
| takson5             = [[famylje]]:
| namme5              = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')
| takson6             = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme6              = '''dwerchearnen''' (''Hieraaetus'')
| beskriuwer, jier    = [[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1844
}}
De '''dwerchearnen''' (''Hieraaetus'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai bestiet hjoed-de-dei út fiif libbene [[Soarte (taksonomy)|soart]]en en ien ferneamde útstoarne soarte. It skaai hat in grutte fersprieding en komt foar yn [[Europa]], [[Afrika]], [[Aazje]] en [[Oseaanje]].

== Skaaimerken ==
Lykas de namme seit, heart in grut part fan 'e soarten fan it skaai ta de lytsere [[earnen]]. Dochs binne it krêftige rôffûgels mei in stevige bou. Se hawwe relatyf lange, smelle wjukken en in rjochthoekige sturt, wermei't in rappe flecht mooglik is. Harren poaten binne oant de teannen ta befearre. De ferskillende soarten fariearje sterker yn grutte as by de measte oare earneskaaien; de útstoarne [[Haastearn]] fan [[Nij-Seelân]] wie sels de grutste earn dy't, foar sa fier bekend is, ea libbe hat.

== Libbenswize ==
Dwerchearnen wurde yn ferskillende soarten lânskippen oantroffen, fan tichte bosken en savannes oant iepen dellingen en bercheftige gebieten. Hja jeie faak fanút de loft wei mei in flugge dûkflucht, mar ek fanút in sitplak yn in beam. Harren proai bestiet foar it meastepart út lytse oant middelgrutte fûgels, hagedissen en lytse [[sûchdieren]] (lykas kninen en [[kjifdieren]]). It binne [[trekfûgel]]s (lykas de gewoane dwerchearn dy't yn Afrika oerwintert) of [[stânfûgel]]s, ôfhinklik fan 'e regio dêr't se briede.

== Taksonomy ==
Oer de systematyk fan it skaai ''Hieraaetus'' hat lange tiid diskusje west en is nau ferweve mei it skaai ''[[Aquila]]''. Nei grutskalich [[DNA]]-ûndersyk yn it begjin fan 'e 21e iuw is de yndieling drastysk feroare. In oantal soarten (lykas de [[haukearn]] (''Aquila fasciata'') en de Wahlbergearn) binne hinne en wer ferhûze tusken dizze twa skaaien om derfoar te soargjen dat de groepen [[Monofiletyske groep|monofiletysk]] binne. De measte wittenskiplike autoriteiten oardielje hjoed-de-dei dat dizze seis soarten de kearn fan it skaai foarmje.

=== Soarten ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Ayres's hawk-eagle (Hieraaetus ayresii) 1.jpg|120px]] || [[Ayreshaukearn]] || ''Hieraaetus ayresii'' || Afrika besuden de Sahara || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ayress-hawk-eagle-hieraaetus-ayresii ''Hieraaetus ayresii'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Hieraaetus morphnoides 53256721.jpg|120px]] || [[Australyske dwerchearn]] || ''Hieraaetus morphnoides'' || Austraalje || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/little-eagle-hieraaetus-morphnoides ''Hieraaetus morphnoides'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Booted eagle 5.jpg|120px]] || [[Dwerchearn]] || ''Hieraaetus pennatus'' || Súd-Europa, Noard-Afrika en Sintraal-Aazje; oerwinteret yn Afrika en Yndia || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/booted-eagle-hieraaetus-pennatus ''Hieraaetus pennatus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Giant Haasts eagle.jpg|120px]] || [[Haastearn]] || ''Hieraaetus moorei'' † || Nij-Seelân || &lt;span style=&quot;color:#666666;&quot;&gt;'''útstoarn'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/haasts-eagle-hieraaetus-moorei ''Hieraaetus moorei'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Hieraaetus weiskei 3151415.jpg|120px]] || [[Papoeä-dwerchearn]] || ''Hieraaetus weiskei'' || Nij-Guineä || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pygmy-eagle-hieraaetus-weiskei ''Hieraaetus weiskei'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Wahlberg's Eagle (Hieraaetus wahlbergi) (51852047974).jpg|120px]] || [[Wahlbergearn]] || ''Hieraaetus wahlbergi'' || Afrika besuden de Sahara || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wahlbergs-eagle-hieraaetus-wahlbergi ''Hieraaetus wahlbergi'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Hieraaetus|Dwerchearnen}}
}}
{{DEFAULTSORT:Dwerchearnen}}
[[Kategory:Dwerchearn| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Haukfûgel]]</text>
      <sha1>0rqdqa9vygvlvymcz7qzfdjzyx3nc2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Dwerchearn</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192285</id>
    <revision>
      <id>1231305</id>
      <timestamp>2026-06-03T07:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Hieraaetus|Dwerchearnen}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]]&quot;</comment>
      <origin>1231305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="0t7jc9mll0j3hvgqwo8qw9srpys31zs" xml:space="preserve">{{Commonscat|Hieraaetus|Dwerchearnen}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Haukfûgel]]</text>
      <sha1>0t7jc9mll0j3hvgqwo8qw9srpys31zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dwerchearn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192286</id>
    <revision>
      <id>1231306</id>
      <timestamp>2026-06-03T09:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Wurk}} {{Bistesoarte |Namme        = Dwerchearn |Ofbyld       = [[Ofbyld:Booted Eagle resting on the ground (49501804681).jpg|250px]] |lûd          =  |Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')  |Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')  |Skaai        = [[dwerchearnen]] (''Hieraaetus'')  |Wittenskiplike namme= Hieraaetu...&quot;</comment>
      <origin>1231306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10944" sha1="3fcpotb922kg4a2yif0jlwscigom81u" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Bistesoarte
|Namme        = Dwerchearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Booted Eagle resting on the ground (49501804681).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[dwerchearnen]] (''Hieraaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Hieraaetus pennatus
|Beskriuwer, jier= ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788)
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = [[Ofbyld:HieraaetusPennatusIUCNver2018 2.png|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] (briedgebiet)&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]&lt;br&gt;{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]&lt;/small&gt;
}}
De '''dwerchearn''' (''Hieraaetus pennatus'', synonym: ''Aquila pennata'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'').

== Skaaimerken ==
De fûgel is 46 oant 52 sentimeter lang en hat in spanwiidte fan 110 oant 135 sentimeter, wat sawat it formaat fan in [[mûzefalk]] is. Yn 'e flecht lykje de wjukken lykwols folle rjochthoekiger en hawwe se dúdlike &quot;fingers&quot; (slachpinnen) oan 'e úteinen lykas by de gruttere earnen. 
[[Ofbyld:B3 Booted eagle.jpg|thumb|left|Donkere morf.]]
De dwerchearn is tige fariabel fan kleur en hat in ljochte en in donkere foarm. De measte fûgels fertsjintwurdigje de ljochte foarm. De ûnderkant fan 'e romp en de foarste helte fan 'e wjukken (de wjukdekfearen) binne hiel ljocht, fariearjend fan krêmwyt oant ljochtgriis. De slachpinnen binne donkergriis oant swart. De kop en de rêch binne ljochtbrún en op 'e skouders sitte faak twa opfallende ljochte, hast wite plakken.
 
De donkere foarm is fan ûnder hast hielendal donker en de romp en de wjukdekfearen binne donkerbrún oant readbrún. Der rint in noch donkerder brede bân oer de midden fan 'e wjukken. Opfallend is dat de fingers oan 'e úteinen faak wer wat ljochter lykje. Fan boppe is dizze foarm hast folslein donkerbrún lykas de gewoane mûzefalk, mar dan mei in folslein befearre &quot;broek&quot; oan 'e poaten.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: left; margin: 0 1em 1em 0;&quot;
|+ '''Kleurfoarmen fan 'e dwerchearn'''
|-
! Ljochte foarm !! Donkere foarm
|-
| style=&quot;text-align: center; vertical-align: top; width: 260px;&quot; | [[Ofbyld:Booted Eagle (Hieraaetus pennatus) (53561356780).jpg|250px]]
| style=&quot;text-align: center; vertical-align: top; width: 260px;&quot; | [[Ofbyld:Booted Eagle (Hieraaetus pennatus) (53726446640).jpg|250px]]
|-
| style=&quot;vertical-align: top; font-size: 90%;&quot; | 
* '''Romp en wjukdekfearen:''' witich oant ljochtgriis.
* '''Slachpinnen:''' donkergriis oant swart.
* '''Skaaimerk:''' dúdlik twakleurich uterlik yn 'e flecht.
| style=&quot;vertical-align: top; font-size: 90%;&quot; | 
* '''Romp en wjukdekfearen:''' donkerbrún oant waarm readbrún.
* '''Slachpinnen:''' donker mei in noch tsjusterdere bân oer de wjuk.
* '''Skaaimerk:''' sjocht der fan ûnder hast hielendal ienkleurich donker út.
|}{{Clear}}

== Fersprieding ==
Dwerchearnen komme foar yn [[Súd-Europa|Súd-]] en [[East-Europa]]. Bûten Europa libje se yn [[Lyts-Aazje]] en fierder nei West- en Sintraal-Aazje oant yn [[Mongoalje]] en West-[[Sina]]. It is foar it grutste part in [[trekfûgel]] dy't winterdeis nei it suden lûkt, rjochting [[Afrika]] besuden de [[Sahara]] of it [[Yndyske subkontinent]]. Yn Súd-Afrika libbet in aparte populaasje dy't dêr it hiele jier troch bliuwt ([[stânfûgel]]s).

It leefgebiet bestiet út mingde leaf- en dinnebosken dy't grinzgje oan grutte iepen flakten, yn heuvellânskippen en bergen. Se libje oant 2000 meter op 'e [[Balkan]], 2700 meter yn [[Noard-Afrika]] en sels oant 3000 meter yn it [[Himalayaberchtme]].

=== Foarkommen yn West-Europa ===
Yn West- en Noard-Jeropa is de dwerchearn in swalker. Yn 1995 hat der foar it earst in pearke bret yn [[Dútslân]]. Yn Nederlân wurdt de dwerchearn sûnt 1992  hast alle jierren waarnommen.

=== Undersoarten ===
De dwerchearn wurdt ûnderferdield yn fjouwer erkende ûndersoarten:
* ''Hieraaetus pennatus harterti'' (Sushkin, 1906) – komt foar yn Sintraal-Aazje, fan Kazachstan oant Mongoalje en East-Sina.
* ''Hieraaetus pennatus milvoides'' (Jerdon, 1939) – komt foar yn it Yndyske subkontinent en omlizzende gebieten.
* ''Hieraaetus pennatus minisculus'' (Clancey, 1980) – in aparte populaasje fan stânfûgels dy't foarkomt yn Súd-Afrika.
* ''Hieraaetus pennatus pennatus'' (Gmelin, 1788) – de nominaatfoarm; briedt yn Súd-Europa, Noard-Afrika en West-Aazje en oerwinteret benammen yn Afrika besuden de Sahara.

De ferskillen tusken de ûndersoarten ha fral mei de grutte en de fersprieding te meitsjen. Yn it gefal fan 'e Súdafrikaanske ûndersoare spilet ek it trekgedrach in rol. Alle ûndersoarten ha sawol in ljochte as in donkere foarm. Dat is in genetyske fariaasje dy't by alle populaasjes foarkomt.    

== Libbenswize ==
De dwerchearn yt fûgels en lytse sûchdieren. De proaien wurde yn in tige rappe dûkflecht fanút de loft grepen.

== Status ==
De dwerchearn hat in grut ferspriedingsgebiet en dêrtroch is de kâns op útstjerren hiel lyts. De Europeeske populaasje wurdt op 23.300 oant 30.300 pearkes rûsd, wat op 46.600 oant 60.500 folwoeksen fûgels delkomt (BirdLife International). Rûchwei foarmet Europa 31% fan it totale ferspriedingsgebiet. Op basis dêrfan wurdt útgien fan in totale wrâldpopulaasje fan 150.000 oant 195.000 folwoeksen fûgels, al is der fierder ûndersyk nedich. De Noardafrikaanske populaasje wurdt rûsd op likernôch 10.000 pearkes (20.000 folwoeksen fûgels). 

Oannommen wurdt dat de trend fan 'e populaasje stabyl is. De IUCN kategorisearret de dwerchearn dêrom as net bedrige (''Least Concern'').

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/booted-eagle-hieraaetus-pennatus BirdLife International, oproppen 3 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/booeag1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 3 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/booeag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Dwergarend/Index.html Eaglewach, oproppen 3 juny 2026]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Hieraaetus pennatus|dwerchearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:dwerchearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Dwerchearn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]</text>
      <sha1>3fcpotb922kg4a2yif0jlwscigom81u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231316</id>
      <parentid>1231306</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T11:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Wurk ferwidere.</comment>
      <origin>1231316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11585" sha1="6i72sb9xgmz6oqxqyb6o5qdii0w6r4p" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Dwerchearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Booted Eagle resting on the ground (49501804681).jpg|250px]]
|lûd          = [[Ofbyld:Booted Eagle.ogg|250px]]
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[dwerchearnen]] (''Hieraaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Hieraaetus pennatus
|Beskriuwer, jier= ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788)
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;
|lânkaart     = [[Ofbyld:HieraaetusPennatusIUCNver2018 2.png|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]] (briedgebiet)&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]&lt;br&gt;{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]&lt;/small&gt;
}}
De '''dwerchearn''' (''Hieraaetus pennatus'', synonym: ''Aquila pennata'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'').

== Skaaimerken ==
De fûgel is 46 oant 52 sentimeter lang en hat in spanwiidte fan 110 oant 135 sentimeter, wat sawat it formaat fan in [[mûzefalk]] is. Yn 'e flecht lykje de wjukken lykwols folle rjochthoekiger en hawwe se dúdlike &quot;fingers&quot; (slachpinnen) oan 'e úteinen lykas by de gruttere earnen. 
[[Ofbyld:B3 Booted eagle.jpg|thumb|left|Donkere morf.]]
De dwerchearn is tige fariabel fan kleur en hat in ljochte en in donkere foarm. De measte fûgels fertsjintwurdigje de ljochte foarm. De ûnderkant fan 'e romp en de foarste helte fan 'e wjukken (de wjukdekfearen) binne hiel ljocht, fariearjend fan krêmwyt oant ljochtgriis. De slachpinnen binne donkergriis oant swart. De kop en de rêch binne ljochtbrún en op 'e skouders sitte faak twa opfallende ljochte, hast wite plakken.
 
De donkere foarm is fan ûnder hast hielendal donker en de romp en de wjukdekfearen binne donkerbrún oant readbrún. Der rint in noch donkerder brede bân oer de midden fan 'e wjukken. Opfallend is dat de fingers oan 'e úteinen faak wer wat ljochter lykje. Fan boppe is dizze foarm hast folslein donkerbrún lykas de gewoane mûzefalk, mar dan mei in folslein befearre &quot;broek&quot; oan 'e poaten.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: left; margin: 0 1em 1em 0;&quot;
|+ '''Kleurfoarmen fan 'e dwerchearn'''
|-
! Ljochte foarm !! Donkere foarm
|-
| style=&quot;text-align: center; vertical-align: top; width: 260px;&quot; | [[Ofbyld:Booted Eagle (Hieraaetus pennatus) (53561356780).jpg|250px]]
| style=&quot;text-align: center; vertical-align: top; width: 260px;&quot; | [[Ofbyld:Booted Eagle (Hieraaetus pennatus) (53726446640).jpg|250px]]
|-
| style=&quot;vertical-align: top; font-size: 90%;&quot; | 
* '''Romp en wjukdekfearen:''' witich oant ljochtgriis.
* '''Slachpinnen:''' donkergriis oant swart.
* '''Skaaimerk:''' dúdlik twakleurich uterlik yn 'e flecht.
| style=&quot;vertical-align: top; font-size: 90%;&quot; | 
* '''Romp en wjukdekfearen:''' donkerbrún oant waarm readbrún.
* '''Slachpinnen:''' donker mei in noch tsjusterdere bân oer de wjuk.
* '''Skaaimerk:''' sjocht der fan ûnder hast hielendal ienkleurich donker út.
|}{{Clear}}

== Fersprieding ==
Dwerchearnen komme foar yn [[Súd-Europa|Súd-]] en [[East-Europa]]. Bûten Europa libje se yn [[Lyts-Aazje]] en fierder nei West- en Sintraal-Aazje oant yn [[Mongoalje]] en West-[[Sina]]. It is foar it grutste part in [[trekfûgel]] dy't winterdeis nei it suden lûkt, rjochting [[Afrika]] besuden de [[Sahara]] of it [[Yndyske subkontinent]]. Yn Súd-Afrika libbet in aparte populaasje dy't dêr it hiele jier troch bliuwt ([[stânfûgel]]s).

It leefgebiet bestiet út mingde leaf- en dinnebosken dy't grinzgje oan grutte iepen flakten, yn heuvellânskippen en bergen. Se libje oant 2000 meter op 'e [[Balkan]], 2700 meter yn [[Noard-Afrika]] en sels oant 3000 meter yn it [[Himalayaberchtme]].

=== Foarkommen yn West-Europa ===
Yn West- en Noard-Jeropa is de dwerchearn in swalker. Yn 1995 hat foar it earst in pearke bret yn [[Dútslân]]. Yn Nederlân wurdt de dwerchearn sûnt 1992 hast alle jierren waarnommen.

=== Undersoarten ===
De dwerchearn wurdt ûnderferdield yn fjouwer erkende ûndersoarten:
* ''Hieraaetus pennatus harterti'' (Sushkin, 1906) – komt foar yn Sintraal-Aazje, fan Kazachstan oant Mongoalje en East-Sina.
* ''Hieraaetus pennatus milvoides'' (Jerdon, 1939) – komt foar yn it Yndyske subkontinent en omlizzende gebieten.
* ''Hieraaetus pennatus minisculus'' (Clancey, 1980) – in aparte populaasje fan stânfûgels dy't foarkomt yn Súd-Afrika.
* ''Hieraaetus pennatus pennatus'' (Gmelin, 1788) – de nominaatfoarm; briedt yn Súd-Europa, Noard-Afrika en West-Aazje en oerwinteret benammen yn Afrika besuden de Sahara.

De ferskillen tusken de ûndersoarten ha fral mei de grutte en de fersprieding te meitsjen. Yn it gefal fan 'e Súdafrikaanske ûndersoare spilet ek it trekgedrach in rol. Alle ûndersoarten ha sawol in ljochte as in donkere foarm. Dat is in genetyske fariaasje dy't by alle populaasjes foarkomt.    

== Hâlden en dragen ==
De dwerchearn yt fûgels en lytse sûchdieren. De proaien wurde yn in tige rappe dûkflecht fanút de loft grepen.

Ein april of begjin maaie leit it wyfke meastentiids twa aaien. De aaien binne wyt fan kleur mei wat ljochtbrune of grize plakken. It brieden duorret 37 oant 40 dagen. It wyfke nimt it grutste part fan it brieden foar har rekken en it mantsje jaget op 'e proaien en bringt it iten nei it nêst ta.
As de jongen út it aai komme, bliuwt it wyfke de earste pear wiken op it nêst om de piken waarm te hâlden en te fuorjen mei it iten dat it mantsje bringt. Nei likernôch 50 oant 54 dagen (ein july of begjin augustus) fleane de jonge fûgels út. Hja wurde dêrnei noch twa oant trije wiken troch de âlden fuorre.

== Status ==
De dwerchearn hat in grut ferspriedingsgebiet en dêrtroch is de kâns op útstjerren hiel lyts. De Europeeske populaasje wurdt op 23.300 oant 30.300 pearkes rûsd, wat op 46.600 oant 60.500 folwoeksen fûgels delkomt (BirdLife International). Rûchwei foarmet Europa 31% fan it totale ferspriedingsgebiet. Op basis dêrfan wurdt útgien fan in totale wrâldpopulaasje fan 150.000 oant 195.000 folwoeksen fûgels, al is der fierder ûndersyk nedich. De Noardafrikaanske populaasje wurdt rûsd op likernôch 10.000 pearkes (20.000 folwoeksen fûgels). 

Oannommen wurdt dat de trend fan 'e populaasje stabyl is. De IUCN kategorisearret de dwerchearn dêrom as net bedrige (''Least Concern'').

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/booted-eagle-hieraaetus-pennatus BirdLife International, oproppen 3 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/booeag1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 3 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/booeag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Dwergarend/Index.html Eaglewach, oproppen 3 juny 2026]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Hieraaetus pennatus|dwerchearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:dwerchearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Dwerchearn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]</text>
      <sha1>6i72sb9xgmz6oqxqyb6o5qdii0w6r4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wapen fan Sint-Anne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192287</id>
    <revision>
      <id>1231309</id>
      <timestamp>2026-06-03T11:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <comment>Makke troch oersetting fan 'e side &quot;[[:nl:Special:Redirect/revision/69832584|Wapen van Sint Annaparochie]]&quot;</comment>
      <origin>1231309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1806" sha1="4s7adgxsi9f58cygt5fo5axbji2cfwa" xml:space="preserve">[[Ofbyld:SINT_ANNAPAROCHIE_wapen.svg|thumb|Wapen fan Sint-Anne]]
It '''wapen fan Sint-Anne''' ([[Frysk]] en [[Biltsk]]) is it wapen fan it [[Fryslân|Fryske]] doarp [[Sint-Anne]]. It wapen wurdt net erkend troch de [[Hege Ried fan Adel]] en hat dêrom gjin offisjele status.

== Oarsprong ==
De oarsprong fan it wapen komt fan in rymke wat bekend is yn Sint-Anne. It rymke giet sa: &quot;''Een pot en een pan is het wapen van Sint-An''&quot;. Omdat rymkes gjin offisjele boarnen binne wurde it net brûkt foar it fêststellen fan it wapen. Yn [[1999]] frege [[De Westhoek]] by de [[Fryske Rie foar Heraldyk]] in wapen oan, hjirop waard foar de rest fan de doarpen yn de gemeente [[It Bilt]] ek wapens oanfrege. Om it te ûntwerpen wapen mear historyske bining te jaan waard it wapen fan it rymke (goud mei swarte pot en panne) fermearderd mei it wapen fan de famylje [[Van Haren]], hja wiene ûnder oare [[grytman]] yn It Bilt.

Yn pleats fan it folsleine wapen fan de Van Harens waard yn de rjochterboppehoeke (foar de sjogger links) in gouden stjer pleatse. Yn Fryslân is in gouden stjer it teken dat it plak in bestjoerlik sintrum is. Yn it famyljewapen wurdt dit plak ynnommen troch in goud fjild mei dêrop trije reade skeanbalken.
[[Ofbyld:Van Haren wapen.svg|thumb|Wapen fan de famylje [[Van Haren]].]]

== Beskriuwing ==
De beskriuwing fan it wapen fan Sint-Anne is:

''Ferdield: 1. fan sulver, belein mei fjouwer reade dwersbalken; 2. fan goud, belein mei in pot en in panne, beide swart; in blauw kanton, belein mei in gouden seispuntige stjer.''

== Sjoch ek ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Sint Annaparochie vlag.svg|[[Flagge fan Sint-Anne]]
Ofbyld:Bildt wapen.svg|[[Wapen fan It Bilt]]
Ofbyld:Waadhoeke wapen.svg|[[Wapen fan De Waadhoeke]]
&lt;/gallery&gt;
[[Kategory:Sint-Anne]]
[[Kategory:Pleatslik wapen yn Fryslân]]</text>
      <sha1>4s7adgxsi9f58cygt5fo5axbji2cfwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flagge fan Littenseradiel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192288</id>
    <revision>
      <id>1231310</id>
      <timestamp>2026-06-03T11:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <comment>Makke troch oersetting fan 'e side &quot;[[:nl:Special:Redirect/revision/67554905|Vlag van Littenseradeel]]&quot;</comment>
      <origin>1231310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3035" sha1="862w7mn7n89bhh9edlen4m9iachs0o5" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Littenseradiel_flag.svg|thumb|Flagge fan Littenseradiel]]
De '''flagge fan Littenseradiel''' is de flagge fan de eardere [[Fryslân|Fryske]] gemeente [[Littenseradiel]]. De flagge waard op [[26 jannewaris]] [[1984]] troch de gemeenteried oannaam as gemeenteflagge. Op 1 jannewaris 2018 is Littenseradiel opdield troch de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], [[Súdwest-Fryslân]] en [[De Waadhoeke]], dêrtroch is de flagge komme te ferfallen.

It ûntwerp is fan de [[Fryske Rie foar Heraldyk]] en de [[Hege Ried fan Adel]].

Beskriuwing

De beskriuwing fan de flagge is:

''Twa like hege lingtebanen, blau en wyt, en oan de broekside op de blauwe baan in giele stjer en op de wite baan in reade roas, beide mei in hichte lyk oan 2/5 fan de hichte fan de flagge.''

De stjer de roas en de kleuren komme út it wapen fan Littenseradiel.&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Coat of arms of Littenseradiel.svg|[[Wapen fan Littenseradiel]]
&lt;/gallery&gt;


== Doarpsflaggen ==
27 doarpen yn Littenseradiel kinne harren eigen flagge, de doarpen [[Húns]] en [[Leons]] diele in flagge.&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Baijum vlag.svg|[[Flagge fan Baaium]]
Ofbyld:Baard vlag.svg|[[Flagge fan Baard]]
Ofbyld:Beers (Friesland) vlag.svg|[[Flagge fan Bears]]
Ofbyld:Boazum vlag.svg|[[Flagge fan Boazum]]
Ofbyld:Britswerd vlag.svg|[[Flagge fan Britswert]]
Ofbyld:Easterein vlag.svg|[[Flagge fan Easterein]]
Ofbyld:Easterlittens vlag.svg|[[Flagge fan Easterlittens]]
Ofbyld:Easterwierrum vlag.svg|[[Flagge fan Easterwierrum]]
Ofbyld:Hidaard vlag.svg|[[Flagge fan Hidaard]]
Ofbyld:Hilaard vlag.svg|[[Flagge fan Hilaard]]
Ofbyld:Hinnaard vlag.svg|[[Flagge fan Hinnaard]]
Ofbyld:Húns vlag.svg|[[Flagge fan Húns en Leons]]
Ofbyld:Edens vlag.svg|[[Flagge fan Iens]]
Ofbyld:Itens vlag.svg|[[Flagge fan Itens]]
Ofbyld:Jellum vlag.svg|[[Flagge fan Jellum]]
Ofbyld:Jorwert vlag.svg|[[Flagge fan Jorwert]]
Ofbyld:Kubaard vlag.svg|[[Flagge fan Kûbaard]]
Ofbyld:Lutkewierum vlag.svg|[[Flagge fan Lytsewierrum]]
Ofbyld:Mantgum vlag.svg|[[Flagge fan Mantgum]]
Ofbyld:Reahûs vlag.svg|[[Flagge fan Reahûs]]
Ofbyld:Rien vlag.svg|[[Flagge fan Rien]]
Ofbyld:Spannum vlag.svg|[[Flagge fan Spannum]]
Ofbyld:Waaksens vlag.svg|[[Flagge fan Waaksens (Súdwest-Fryslân)|Flagge fan Waaksens]]
Ofbyld:Weidum vlag.svg|[[Flagge fan Weidum]]
Ofbyld:Winsum vlag.svg|[[Flagge fan Winsum (Fryslân)|Flagge fan Winsum]]
Ofbyld:Wieuwerd vlag.svg|[[Flagge fan Wiuwert]]
Ofbyld:Wjelsryp vlag.svg|[[Flagge fan Wjelsryp]]
Ofbyld:Wommels vlag.svg|[[Flagge fan Wommels]]
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Coat of arms of Littenseradiel.svg|[[Wapen fan Littenseradiel]]
Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|[[Flagge fan Ljouwert (gemeente)|Flagge fan Ljouwert]]
Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|[[Flagge fan Súdwest-Fryslân]]
Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|[[Flagge fan De Waadhoeke]]
Ofbyld:Flag of Baarderadeel.svg|[[Flagge fan Baarderadiel]]
Ofbyld:Hinnaarderadiel vlag.svg|[[Flagge fan Hinnaarderadiel]]
&lt;/gallery&gt;
[[Kategory:Eardere gemeentlike flagge yn Frylân]]
[[Kategory:Littenseradiel]]</text>
      <sha1>862w7mn7n89bhh9edlen4m9iachs0o5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231311</id>
      <parentid>1231310</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T11:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1231311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3040" sha1="obrk886uk1e6tz1cdhzh0zgtxvz4pgf" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Littenseradiel_flag.svg|thumb|Flagge fan Littenseradiel]]
De '''flagge fan Littenseradiel''' is de flagge fan de eardere [[Fryslân|Fryske]] gemeente [[Littenseradiel]]. De flagge waard op [[26 jannewaris]] [[1984]] troch de gemeenteried oannaam as gemeenteflagge. Op 1 jannewaris 2018 is Littenseradiel opdield troch de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], [[Súdwest-Fryslân]] en [[De Waadhoeke]], dêrtroch is de flagge komme te ferfallen.

It ûntwerp is fan de [[Fryske Rie foar Heraldyk]] en de [[Hege Ried fan Adel]].

== Beskriuwing ==
De beskriuwing fan de flagge is:

''Twa like hege lingtebanen, blau en wyt, en oan de broekside op de blauwe baan in giele stjer en op de wite baan in reade roas, beide mei in hichte lyk oan 2/5 fan de hichte fan de flagge.''

De stjer de roas en de kleuren komme út it wapen fan Littenseradiel.&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Coat of arms of Littenseradiel.svg|[[Wapen fan Littenseradiel]]
&lt;/gallery&gt;


== Doarpsflaggen ==
27 doarpen yn Littenseradiel kinne harren eigen flagge, de doarpen [[Húns]] en [[Leons]] diele in flagge.&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Baijum vlag.svg|[[Flagge fan Baaium]]
Ofbyld:Baard vlag.svg|[[Flagge fan Baard]]
Ofbyld:Beers (Friesland) vlag.svg|[[Flagge fan Bears]]
Ofbyld:Boazum vlag.svg|[[Flagge fan Boazum]]
Ofbyld:Britswerd vlag.svg|[[Flagge fan Britswert]]
Ofbyld:Easterein vlag.svg|[[Flagge fan Easterein]]
Ofbyld:Easterlittens vlag.svg|[[Flagge fan Easterlittens]]
Ofbyld:Easterwierrum vlag.svg|[[Flagge fan Easterwierrum]]
Ofbyld:Hidaard vlag.svg|[[Flagge fan Hidaard]]
Ofbyld:Hilaard vlag.svg|[[Flagge fan Hilaard]]
Ofbyld:Hinnaard vlag.svg|[[Flagge fan Hinnaard]]
Ofbyld:Húns vlag.svg|[[Flagge fan Húns en Leons]]
Ofbyld:Edens vlag.svg|[[Flagge fan Iens]]
Ofbyld:Itens vlag.svg|[[Flagge fan Itens]]
Ofbyld:Jellum vlag.svg|[[Flagge fan Jellum]]
Ofbyld:Jorwert vlag.svg|[[Flagge fan Jorwert]]
Ofbyld:Kubaard vlag.svg|[[Flagge fan Kûbaard]]
Ofbyld:Lutkewierum vlag.svg|[[Flagge fan Lytsewierrum]]
Ofbyld:Mantgum vlag.svg|[[Flagge fan Mantgum]]
Ofbyld:Reahûs vlag.svg|[[Flagge fan Reahûs]]
Ofbyld:Rien vlag.svg|[[Flagge fan Rien]]
Ofbyld:Spannum vlag.svg|[[Flagge fan Spannum]]
Ofbyld:Waaksens vlag.svg|[[Flagge fan Waaksens (Súdwest-Fryslân)|Flagge fan Waaksens]]
Ofbyld:Weidum vlag.svg|[[Flagge fan Weidum]]
Ofbyld:Winsum vlag.svg|[[Flagge fan Winsum (Fryslân)|Flagge fan Winsum]]
Ofbyld:Wieuwerd vlag.svg|[[Flagge fan Wiuwert]]
Ofbyld:Wjelsryp vlag.svg|[[Flagge fan Wjelsryp]]
Ofbyld:Wommels vlag.svg|[[Flagge fan Wommels]]
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Coat of arms of Littenseradiel.svg|[[Wapen fan Littenseradiel]]
Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|[[Flagge fan Ljouwert (gemeente)|Flagge fan Ljouwert]]
Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|[[Flagge fan Súdwest-Fryslân]]
Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|[[Flagge fan De Waadhoeke]]
Ofbyld:Flag of Baarderadeel.svg|[[Flagge fan Baarderadiel]]
Ofbyld:Hinnaarderadiel vlag.svg|[[Flagge fan Hinnaarderadiel]]
&lt;/gallery&gt;
[[Kategory:Eardere gemeentlike flagge yn Frylân]]
[[Kategory:Littenseradiel]]</text>
      <sha1>obrk886uk1e6tz1cdhzh0zgtxvz4pgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flagge fan Doanjewerstâl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192289</id>
    <revision>
      <id>1231313</id>
      <timestamp>2026-06-03T11:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <comment>Makke troch oersetting fan 'e side &quot;[[:nl:Special:Redirect/revision/63527638|Vlag van Doniawerstal]]&quot;</comment>
      <origin>1231313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1282" sha1="qzvgty9us1ib4tplsq7ruc1zxcytns8" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Flag_of_Doniawerstal.svg|thumb|Flagge fan Doanjewerstâl]]
De '''flagge fan Doanjewerstâl''' is de flagge fan de eardere [[Fryslân|Fryske]] gemeente [[Doanjewerstâl]]. De flagge waard by riedsbeslút op [[23 augustus]] [[1963]] fêsteld. De flagge wurdt net langer mear brûkt omdat Doanjewerstâl op [[1 jannewaris]] [[1984]] opdield is yn de gemeenten [[Skarsterlân]] en [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbristeradiel]].

It ûntwerp fan de flagge is fan de [[Fryske Rie foar Heraldyk]].

== Beskriuwing ==
De beskriuwing fan de flagge is:

''De broeking boppe read en ûnder blau, de flecht giel, mei oer alles hinne in swart [[Skandinavysk krús]].''

De earmen fan it krús hawwe in breedte fan 1/5 fan de flaggehichte.

== Symblyk ==

* Kleuren: oernommen út it wapen fan Doanjewerstâl.
* Swarte krús: ferwiist nei de [[ryksappel]] út it wapen fan Doanjewerstâl.
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Doniawerstal wapen.svg|[[Wapen fan Doanjewerstâl]]
&lt;/gallery&gt;

== Sjoch ek ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Skarsterlan flag.svg|[[Flagge fan Skarsterlân]]
Ofbyld:Wymbritseradiel flag.svg|[[Flagge fan Wymbritseradiel]]
&lt;/gallery&gt;
[[Kategory:Eardere gemeentlike flagge yn Frylân]]
[[Kategory:Skiednis fan De Fryske Marren]]
[[Kategory:Doanjewerstâl]]
[[Kategory:Skiednis fan Skarsterlân]]</text>
      <sha1>qzvgty9us1ib4tplsq7ruc1zxcytns8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flagge fan De Lemmer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192290</id>
    <revision>
      <id>1231314</id>
      <timestamp>2026-06-03T11:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <comment>Makke troch oersetting fan 'e side &quot;[[:nl:Special:Redirect/revision/68487142|Vlag van Lemmer]]&quot;</comment>
      <origin>1231314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1739" sha1="sj88de9kmd864tfw87itrgew36xh13g" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Flag_of_Lemsterland.svg|thumb|Flagge fan De Lemmer]]
De '''flagge fan De Lemmer''' is it wapen fan de [[Fryslân|Fryske]] [[flekke]] [[De Lemmer]] en de eardere flagge fan de Fryske [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Lemsterlân]]. Sûnt [[2015]] is it de flagge oannaam as flagge fan de flekke De Lemmer. Op [[19 septimber]] [[1961]] waard by riedsbeslút de flagge oannaam as de flagge fan Lemsterlân. De flagge wurdt sûnt [[1 jannewaris]] [[2014]] net mear brûkt as flagge foar Lemsterlân omdat Lemsterlân doe part wurden is fan de gemeente [[De Fryske Marren]].

It ûntwerp fan de flagge is fan de [[Fryske Rie foar Heraldyk]].

Beskriuwing

De beskriuwing fan de flagge is:

''Fiif banen fan wyt, read, giel, read en wyt, wêrfan de hichten harren ferhâlde as 1:1:2:1:1.''

De kleuren komme út it wapen fan Lemsterlân.&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Lemsterland wapen.svg|[[Wapen fan Lemsterlân]]
&lt;/gallery&gt;

== Skiednis ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Old Lemmer villageflag.gif|Eardere flagge fan De Lemmer folgens Sierksma.
Ofbyld:Flag of Denmark (state).svg|De flagge sa as op it wapen fan De Lemmer.
Ofbyld:Lemmer wapen.svg|[[Wapen fan De Lemmer]]
&lt;/gallery&gt;Neffens [[Klaas Sierksma|Sierksma]] fierden skippen út Lemsterlân eartiids in splitflagge mei foaral grien en in read krús. In splitflagge mei in krús ferskynt ek yn it [[Wapen fan De Lemmer|wapen fan Lemmer]], allinich wurdt it ôfbylde as in reade flagge mei in wyt krús, identyk oan de [[flagge fan Denemark]].

== Sjoch ek ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:De Friese Meren vlag.svg|[[Flagge fan De Fryske Marren]]
&lt;/gallery&gt;
[[Kategory:Pleatslike flagge yn Fryslân]]
[[Kategory:Eardere gemeentlike flagge yn Frylân]]
[[Kategory:Skiednis fan De Fryske Marren]]
[[Kategory:De Lemmer]]</text>
      <sha1>sj88de9kmd864tfw87itrgew36xh13g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1231315</id>
      <parentid>1231314</parentid>
      <timestamp>2026-06-03T11:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1231315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1744" sha1="pc3emzpmuwfj3gq43fmyx839nd9935a" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Flag_of_Lemsterland.svg|thumb|Flagge fan De Lemmer]]
De '''flagge fan De Lemmer''' is it wapen fan de [[Fryslân|Fryske]] [[flekke]] [[De Lemmer]] en de eardere flagge fan de Fryske [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Lemsterlân]]. Sûnt [[2015]] is it de flagge oannaam as flagge fan de flekke De Lemmer. Op [[19 septimber]] [[1961]] waard by riedsbeslút de flagge oannaam as de flagge fan Lemsterlân. De flagge wurdt sûnt [[1 jannewaris]] [[2014]] net mear brûkt as flagge foar Lemsterlân omdat Lemsterlân doe part wurden is fan de gemeente [[De Fryske Marren]].

It ûntwerp fan de flagge is fan de [[Fryske Rie foar Heraldyk]].

== Beskriuwing ==
De beskriuwing fan de flagge is:

''Fiif banen fan wyt, read, giel, read en wyt, wêrfan de hichten harren ferhâlde as 1:1:2:1:1.''

De kleuren komme út it wapen fan Lemsterlân.&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Lemsterland wapen.svg|[[Wapen fan Lemsterlân]]
&lt;/gallery&gt;

== Skiednis ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Old Lemmer villageflag.gif|Eardere flagge fan De Lemmer folgens Sierksma.
Ofbyld:Flag of Denmark (state).svg|De flagge sa as op it wapen fan De Lemmer.
Ofbyld:Lemmer wapen.svg|[[Wapen fan De Lemmer]]
&lt;/gallery&gt;Neffens [[Klaas Sierksma|Sierksma]] fierden skippen út Lemsterlân eartiids in splitflagge mei foaral grien en in read krús. In splitflagge mei in krús ferskynt ek yn it [[Wapen fan De Lemmer|wapen fan Lemmer]], allinich wurdt it ôfbylde as in reade flagge mei in wyt krús, identyk oan de [[flagge fan Denemark]].

== Sjoch ek ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:De Friese Meren vlag.svg|[[Flagge fan De Fryske Marren]]
&lt;/gallery&gt;
[[Kategory:Pleatslike flagge yn Fryslân]]
[[Kategory:Eardere gemeentlike flagge yn Frylân]]
[[Kategory:Skiednis fan De Fryske Marren]]
[[Kategory:De Lemmer]]</text>
      <sha1>pc3emzpmuwfj3gq43fmyx839nd9935a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hieraaetus pennatus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192291</id>
    <redirect title="Dwerchearn" />
    <revision>
      <id>1231317</id>
      <timestamp>2026-06-03T11:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Dwerchearn]]</comment>
      <origin>1231317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="agfrpts2ipe7hg1j2v4uufneqbsmkhy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Dwerchearn]]</text>
      <sha1>agfrpts2ipe7hg1j2v4uufneqbsmkhy</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>