Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5212 1236059 1185311 2026-07-23T12:35:14Z Hurkonides 5270 1236059 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Holwert, Willibrordustsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Holwerd vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Holwerd wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Holwert}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 18,42 km², wêrfan: <br> - lân: 18,33 km² <br> - wetter: 0,08 km² | befolkingstichtens = 84 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_22_07_N_5_54_00.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 22' N 5° 54' E}} | webside = [https://www.holwerd.nl/ Side Holwert] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 22 | lat_sec = 07 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 54 | lon_sec = 00.3 | lon_dir = E }} '''Holwert''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Holwert leit noardeastlik fan [[Blije]], súdlik fan de [[Waadsee]], westlik fan [[Ternaard]], noardwestlik fan [[Hantum]] en noardlik fan [[Waaksens (Noardeast-Fryslân)|Waaksens]] en [[Brantgum]]. De buorskippen [[Kletterbuorren]], [[Medwert]] en [[Trijeboerehuzen]] hearre ek by Holwert. Op [[1 jannewaris]] [[2023]] hie Holwert 1.545 ynwenners. Holwert wurdt fan âlds rekkene ta de [[Holwerter Seis]]. == Namme == [[Ofbyld:Holwert, It Amelanner fearhûs.jpg|thumb|260px|''It Amelanner fearhûs'']] Yn de earste helte fan de 11e iuw komt it plak foar as ''Holeuurt'', yn 1399 as ''tot Hoelwerde'' en ''Holwerde'', yn 1486-1487 as ''to holwert'', yn 1500 as ''jn dat holuerde'' en yn 1505 as ''Holwerdt''. It wurd ''hol'' kin sawol 'heech', der wurdt dan tocht oan it [[Ingelsk]]e wurd "hill", as 'leech' betsjutte. Oaren tinke dat ''hol'' "hillich" betsjut, fergelykje it mei it Ingelske wurd "holy". == Skiednis == [[Ofbyld:Holwert, Hegebuorren.jpg|thumb|260px|''Hegebuorren'']] === Terpen === Holwert moat al fier foar it begjin fan de jiertelling bewenne west hawwe. Yn de [[8e iuw|8ste]] of [[9e iuw]] is de [[terp]] útwreide. Holwert bestie doe út in wenterp en in tsjerketerp. Doe't de earste seedyk oanlein waard, kaam de tsjerke bûtendyks te lizzen, dat doe waard der in nije tsjerketerp yndyksk opsmiten. Neffens de ferhalen moat it âlde tsjerkhôf noch lang brûkt wêze. Der is sein dat yn Holwert de manlju by de tsjerke begroeven waarden en de froulju bûtendyks. === Willibrord === Holwert is ek ferbûn oan de namme fan de misjonaris [[Willibrord]]. Neffens de kroniken gie [[Willibrord]], nei't er op [[It Amelân]] wurke hie, nei Holwert. Dat der in bân west hat, docht bliken út it feit dat [[Abdij fan Echternach|kleaster yn Echternach]] yn [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] grûn hie yn Holwert. It soe kinne dat guon Holwerters nei Echternach gien binne, dêr't Willibrord de lêste tiid fan syn libben wenne hat. De namme mountsehûs komt yn Holwert twa kear foar. Der is eins neat mear bekend oer [[Uthof (kleaster)|úthoven]] fan kleasters. === Untjouwing === [[Ofbyld:Pier Holwerd.jpg|thumb|260px|''Holwerter pier]] It doarp is twaris ôfbaarnd. De earste kear wie yn [[1421]] en de twadde kear yn [[1515]]. Dy lêste kear hawwe de Ljouwerters dêrfoar soarge. [[Sieds Bonga]], dy't it doe yn Holwert foar it sizzen hie, hie de kant fan de [[Gelre (hartochdom)|Geldersken]] keazen. Om dêr mei ôf te weven hawwe de Ljouwerters it hiele doarp delbaarnd. Dat Holwert in wichtich doarp west hat docht bliken út it feit dat it it earst stimmende doarp yn [[West-Dongeradiel]] wie en 45 stimhawwende pleatsen hie. Sûnt de 19e iuw hat Holwert him súdeastlik fan de de âlde kearn útwreide. De karakteristike stoepen fan de huzen oan de Hegebuorren binne ûntstien troch ôfgraving fan grûn yn de jierren 1870 om sa it hichteferskil oer de terp lytser te meitsjen. Sûnt [[1845]] fart de boat nei [[It Amelân]] fan Holwert ôf. Holwert hat in haventsje hân en hie earder ek noch fiskerij fan betsjutting. Yn de jierren 1960 waard Holwert in waadrinsintrum. === Bestjoer === Sûnt [[2019]] leit Holwert yn de gemeente Noardeast-Fryslân, dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente [[West-Dongeradiel]]. == Gebouwen == === Tsjerken === ==== Sint-Willibrordtsjerke ==== {{Apart|Sint-Willibrordustsjerke (Holwert)}} [[Ofbyld:Holwert, Sint-Willibrordtsjerke.jpg|thumb|left|''Willibrordtsjerke'']] Holwert moat al ier in oan Willibrord wijde tsjerke hân hawwe. De [[Sint Willibrordustsjerke (Holwert)|Sint-Willibrordustsjerke]] fan [[dowestien]] stie los fan de toer. Al yn 'e 13de iuw hie Holwert in frij hege toer, dy't troch de waadskippers as in beaken brûkt waard. Yn [[1661]] waard in spits boud, dy't yn [[1792]] fierder ferhege waard ta 52 meter. Yn de toer hinget in klok út 1653 makke troch [[Jurjen Balthasar]]. Yn 1776-1778 boude de arsjitekt [[Willem Douwes]] út [[Harns (stêd)|Harns]] de hjoeddeiske tsjerke. De tsjerkebou is grut opsetten; de [[Van Aylva]]'s moasten konkurrearje tsjin oaren. It stúkwurk is makke troch [[Jan Filipps]] en [[Johan George van Hempel]]. De [[rokoko]] preekstoel en dooptún mei koperwurk is fan [[Yge Rintsjes]]. Willem Douwes hie ek noch in houthannel, dat hy brûkte in protte hout. De [[bûnte kjifkrobbe]] hie him dêr lykwols yn de rin fan de tiid te goed oan dien. Yn 1967-1968 is de tsjerke, dy't der doe min oan ta wie, restaurearre. Yn [[1890]] is in part fan de tsjerketerp ôfgroeven. Dêrtroch kaam it silhûet fan de tsjerke better út. Yn de tsjerke binne der noch sarken fan de famyljes [[van Aylva]], Tsjessens, Jaersma, Ringia en Bonga. Op it tsjerkhôf leit de Fryske skriuwer [[Waling Dykstra]] begroeven. De tsjerke wurdt brûkt troch de PKN-gemeente Holwert. ==== Fermanje ==== [[Ofbyld:Holwert, Fermanje.jpg|thumb|260px|''De Fermanje fan Holwert'']] Yn Holwert hat al in hiel skoft in minnistegemeente west. It is no in streekgemeente mei [[Ternaard]] en [[Blije]]. De hjoeddeiske fermanje út 1850 stiet prominint midden yn it doarp. Opfallend is de gevelstien mei de dúdlike minniste boadskip: ''Een is uw Meester en gij zijt allen broeders''. Mei de nijbou hawwe de herfoarmen brûk makke fan de fermanje. Yn de lêste tsjinst dêr gie de minniste learaar foar. De herfoarmen joegen út tankberens seis nachtmielbekers. De wichtichste tsjerkfâd wie doe [[Hessel Douwe Ernst van Aylva]], dy't foarstanner wie fan mear gearwurking tusken herfoarmen en minnisten. ==== Grifformearde tsjerke ==== [[Ofbyld:Holwert, (eardere) grifformearde tsjerke.jpg|thumb|left|''Grifformearde tsjerke'']] De [[Grifformearde Tsjerke yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke waard yn de jierren 1933-1934 boud neffens in ûntwerp fan de bruorren Offringa. It yn de styl fan de [[Amsterdamske Skoalle]] boude tsjerkegebou waard yn 2014 troch de foarming fan ien [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|protestantske]] gemeente mei de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarmen]] sletten foar tsjerketsjinsten. It karakteristike gebou bleau lykwols fan bûten itselde en krige in funksje as Waadsintrum. Dat koe yn 2020 net út en nei't it sletten waard hat it tsjerkebestjoer de tsjerke te keap oanbean. Yn jannewaris 2022 waard de tsjerke ferkocht oan in boubedriuw út [[Bûtenpost]] om der apparteminten yn te bouwen. === Mûnen === [[Ofbyld:5236 Holwerd.JPG|thumb|260px|''De Miedemûne'']] {{Apart|De Hoop (Holwert)}} {{Apart|Miedemûne}} Holwert hat mûglik al om [[1400]] in [[mûne]] hân. Dy waard yn [[1515]] lykwols tagelyk mei de rest fan it doarp delbaarnd. Earst yn [[1677]] wurdt der wer skreaun fan in mûne, in [[roggemûne]]. Dy mûne hat in trochgeande skiednis mei de hjoeddeiske mûne [[De Hoop (Holwert)|De Hoop]]. Yn [[1699]] waard noch in twadde mûne neamd, in [[pelmûne]]. Koart foar [[1750]] waard dy ek geskikt makke foar rogge. Dat waard lykwols gjin súkses en in 1751 waard fernijd dat de mûne ôfbrutsen is. Nije konkurrinsje foar wynmûnen komt der earst yn rin fan de [[20e iuw]]. Yn [[1954]] waard de mûne stilset en feroare yn in opslach. Yn 1963 waard de mûne lykwols troch de gemeente oankocht, dy't fiif jier letter mei de restauraasje begûn. Sûnt [[1982]] draait de mûne wer. Besuden Holwert stiet de [[Miedemûne]]. === Stinzen === [[Ofbyld:Holwert, Bonga state.jpg|thumb|260px|''Bonga State'']] Yn Holwert hawwe ferskillende stinzen stien. Oant 1752 stie oan de súdwestlike hoeke fan de dyk en de Foarstrjitte de [[stins]] [[Brandstede]]. <ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/BrandstedeHolwerd.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 8 maart 2022]</ref> De stins 't Gebuirte hat yn 't lêst noch tsinst dien as jeneverstokerij en bleau oant 1804 stean.<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/StinsGebuirteIHolwerd.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 8 maart 2022]</ref> Fan beide hûzen is neat werom te finen. Fan de oarspronlike Bongastins is allinne de letmidsiuwske kelder bewarre bleaun. Súdeastlik fan Holwert tsjin de grins mei Waaksens stie eartiids it [[hûs Tjessens]]. == Mienskip == [[Ofbyld:Holwert, pleats op de hoeke Ljouwerterdyk-Medwerterwei.jpg|thumb|260px|''Pleats op de hoeke Ljouwerterdyk-Medwerterwei'']] === Tsjerken === * [https://protestantse-gemeente-holwerd.protestantsekerk.net/ PKN-gemeente Holwert]: Sint-Willibrordustsjerke (yn it ramt fan de foarming fan in PKN-gemeente waard de grifformearde tsjerke fan Holwert sletten). * [https://dgholwerd.doopsgezind.nl/ Fermanje fan Holwert] === Skoallen === * Basisskoalle [https://www.detsjelke.nl/ De Tsjelke] De protestantsk-kristlike Ploos van Amstelskoalle en de iepenbiere skoalle de Tsjelke binne op 1 augustus 2019 fusearre en krigen op 6 maart 2023 in nij ûnderkommen yn it MFA De Ynset.<ref>[https://www.detsjelke.nl/ Side De Tsjelke, oproppen 15 maaie 2023]</ref> === Ferienings === {| |valign=top| * Feriening fan Doarpsbelang * Concordia - Feriening foar Folksfermaak * Crescendo - fanfare * Chariëtto - gymnastyk * De Bazuin - fanfare * [[Fuotbalferiening Holwert|VV Holwert]] |valign=top| * De Roeken/DVC - follybal * Vriendschap - iisklub * Badmintonferiening * Jeu de bouleferiening * Pro Rege - toaniel |} [[Ofbyld:Molen De Hoop, Holwerd (2).jpg|thumb|''De Hoop'']] === Befolkingsferrin === Holwert heart ta it krimpgebiet. De befolking fergrizet en it tal ynwenners rint al jierren tebek. Om dat te kearen hawwe fjouwer Holwerters in plan ûntwikkele om by Holwert de dyk troch te brekken. In haven oan see soe neffens de inisjatyfnimmers fan Holwert wer in libben plak meitsje kinne.<ref>[https://www.2doc.nl/nieuws/artikelen/binnenland/2019/holwerd-aan-zee-de-toekomst-voor-het-waddengebied.html NPO dokumintêre 'Holwerd aan Zee']</ref> Swierrichheid dêrby is lykwols it fersânjen fan it far en de hege kosten fan it jimmeroan útbaggerjen.<ref>[https://frieschdagblad.nl/regio/Vaargeul-blijft-maar-dichtslibben-Hoe-blijft-Ameland-in-de-toekomst-bereikbaar-26792103.html Frysk Deiblêd, 9 novimber 2019]</ref> {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 2.020 || 1.906 || 1.959 || 2.168 || 2.127 || 1.762 || 1.670 || 1.580 || 1.580 |} === Berne === * [[Johannes Phocylides Holwarda]] (1618-1651), filosoof * [[Hâns Willem fan Aylva]] (1633-1691), ritmaster * [[Sicco Douwe fan Aylva]] (1734-1807), steatsman * [[Wessel Ruwersma]] (gedoopt 1751-1827), skilder * [[Albert ten Broeke Hoekstra]] (1765-1828), grytman * [[Douwe Petrus van Steenwijk]] (1784-1867), dokter en skriuwer * [[Cees Egas]] (1913-2001), PvdA-politikus * [[Kobus Walsma]] (1942-), CDA-politikus * [[Theo Hiddema]] (1944-), abbekaat en FvD-politikus * [[Hans Jouta]] (1966-), byldhouwer * [[Albertina Soepboer]] (1969-), skriuwster * [[Eelke van der Wal]] (1981-), hurdfytser == Ferskaat == [[File:Holwert, Wachtsje op heech Wetter.jpg|thumb|260px|''Wachtsje op heech Wetter'']] * Op de pier fan Holwert stiet it walfiskbyld fan [[Anne Woudwijk]]. Earder lei dat yn de [[Waadsee]] mar de sokkel fan it grutte byld rekke yn 2001 flink skansearre doe't de fearboat der tsjinoan fear. * Yn de Buorren stiet de stins fan de eardere grytman fan West-Dongeradiel. Eartiids wie it ek de rjochtbank, yn de kelders is it gefang, dêr't dieven, swalkers en sûplappen yn opsluten waarden. * Hjir stiet ek it ûntfangstasjon fan de eardere [[molklieding]] fan de feriene boeren fan It Amelân. * Op de Nije Seedyk steane sûnt 2019 de bylden fan twa fiif meter hege froulju fan metaal. It keunstwurk draacht de titel ''Wachten op hoog water'' en waard makke troch Jan Ketelaar. == Ynfrastuktuer == === Provinsjale Wei === Troch Holwert rinne de [[Provinsjale wei 356|N356]], [[Provinsjale wei 357|N357]] en de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Feartsjinst === Fanút Holwert is der in feartsjinst nei It Amelân. [[Wagenborg Passazjierstsjinsten]] fersoarget de feartsjinst. === Bustsjinst === De busline troch Holwert wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Holwert]]. == Sjoch ek == * [[Amelânske Daam]] * [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]] * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == * [https://www.holwerdaanzee.nl/over-haz/project/ Webstee projekt Holwert oan Zee (''Holwerd aan Zee'')] {{Boarnen|boarnefernijing= [[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissypedy|>]]]] * [http://www.holwerdonline.nl/ Webstee Holwert] * [http://home.hetnet.nl/~molendehoop/geschied.htm Skiednis fan de mûne]. * [http://www.dgholwerd.doopsgezind.nl/geschiedenis.htm Skiednis fan de Fermanje] * [http://home.hetnet.nl/~molendehoop/ Pelmole De Hoop] * [http://www.traildatabase.org/wadlopen/index-nl.html Oer it waadrinnen by Holwert] {{reflist|2}} ---- {{commonscat|Holwert}} }} {{koördinaten|53_22_6_N_5_54_2_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 22' NB, 5° 54' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Holwert| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn West-Dongeradiel]] 4k7erquwj8wjtbmrj5njn48zz3vs83l 0 5576 1236063 1193920 2026-07-23T16:25:39Z Drewes 2754 /* Bekende Burgumers */ +1 1236063 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Burgumer Poppestien.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Burgumer poppestien'' | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Burgum.gif|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Burgum wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Burgum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 11,71 km², wêrfan: <br> - lân: 10,96 km² <br> - wetter: 0,76 km² | befolkingstichtens = 884 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_11_34.9_N_5_59_19.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 11' N 5° 59' E}} | webside = [https://www.burgum.nl/ www.burgum.nl] | ôfbylding2 = Locator map of Burgum.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje Burgum yn de gemeente Tytsjerksteradiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 12 | lat_sec = 34.9 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 59 | lon_sec = 19.7 | lon_dir = E }} '''Burgum''' is it haadplak fan de gemeente [[Tytsjerksteradiel]]. It plak leit oan it [[Prinses Margrietkanaal]]; nei it wêst giet dat troch de [[Krûme Ie|Kromme Ie]] fierder nei de [[Wide Ie (Burgum)|Wide Ie]], nei it easten oer de [[Grinzer Feart]] nei de [[Burgumer Mar (mar)|Burgumer Mar]]. Foar Burgum oer leit oan de súdkant fan it kanaal it doarp [[Sumar]]. Burgumers wurde tradisjoneel útskolden foar 'kowesturten'. Neffens it ferhaal ha de Burgumers dy namme ferstjinne om't der in Burgumer west hat dy't in ofskuorde sturt fan in ko wer oplape troch it ôfskuorde stik der wer mei in spjelde oan fêst te setten.<ref>Tietjerksteradeel, Spahr en Ypma, side 364</ref> Under Burgum falt ek it buorskip [[Noardermar]]. Oant 1930 hearde ek Burgerheide (tsjintwurdich [[Noardburgum]]) by Burgum. Sûnt [[1989]] is de offisjele namme fan it doarp it Fryske ''Burgum'', derfoar wie dat ''Bergum''. Burgum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Burgum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Namme == De plaknamme is yn de rin fan de tiid net hiel bot feroare. Yn de 13e iuw waard Burgum as 'Berchem' skreaun, in iuw letter as 'Berghym' en wer letter as 'Beergum', 'Birgum' en lang om let Burgum. De betsjutting fan it earste diel ('Berg') moat socht wurde yn 'hichte'. Burgum soe dan 'op 'e hichten' betsjutte, in ferwizing nei de súdrâne fan de sânrêch dêr't de earste Burgumers harren nei wenjen setten.<ref>Burgum, Wâld- en Wetterdoarp, ISBN 90-9006084-7</ref> == Skiednis == === Kleaster === [[Ofbyld:Burgum, Krústsjerke.jpg|thumb|left|250px|''De Krústsjerke'']] Yn it lêst fan de 12e iuw waard út it [[Kleaster Lúntsjerk]], ûnder [[Achlum]], wei, it Burgumer Nikolaaskleaster stifte, dat befolke waard mei [[Augustiner Koarhearen|augustynske]] koarhearen fan [[Barrahûs]]. It Barrahûs (in stins mei in kapel) bleau tenei bestean as in úthôf fan it Burgumer kleaster, dat ek wol it Berchkleaster of it Barrakonvint neamd wurdt. De muontsen setten fuort útein mei de bou fan it kleaster, dat wat noardliker fan de tsjerke fan Noardermar kaam te stean (no ûnderdiel fan it tsjerkhôf). Dy oan Sint-Martinus wijde tsjerke hie der nei alle gedachten doe al in iuw stien en waard yn it ramt fan de komst troch de bewenners fan it kleaster ferboud. Njonken de úthôf yn Barrahûs krige it kleaster yn 'e rin fan de tiid in soad grûnbesit troch skinkings en ek in stins yn [[Wurdum]]. Nammen lykas de Mûntsewei (rjochting [[Suwâld]]), Mûntsesleat, de Burger Stûken ûnder [[Garyp]] en [[Warten]] en de Mûslannen ( > Mûntselannen) yn [[Alde Miede]] ferwize nei dy besittings. De koarhearen brochten it rûge lân yn kultuer, bediken, soargen foar in bettere ôfwettering en wurken yn de feanterij. Mei de [[reformaasje]] kaam der in ein oan it Berchkleaster. Nei it ferried fan [[George fan Lalaing, greve fan Rennenberch|Rennenberg]] moasten de muontsen flechtsje en rintmaster Popke Roorda krige de taak fan de Steaten om tafersjoch op de leechsteande kleastergebouwen te hâlden. Om't der ferlet fan boumateriaal wie stie it frij alles ôf te brekken wat net ferhierd wurde koe. Wis is dat it kleaster der teminsten noch oant yn 1606 stien hat en as pastorije en pleats ferhierd waard. Fan it kleaster is fierder neat oerbleaun. Yn 'e jierren 1970 moast it tsjerkhôf útwreidzje mei de grûn dêr't earder it kleaster stien hie. Om't de grûn groatfol boupún siet fan it kleaster moast it stik earst ôfgroeven wurde. Dêrby waarden ek dielen fan de fûneminten werom fûn. === Opskuor fan 1747 === It systeem fan de belestingpacht foar de plattelânsbefolking en de ûnfrede oer it útoefenjen fan de macht troch de reginten yn de 17e iuw late ta in opskuor yn 1747. De grytmannen wiene hast allegear oan inoar besibbe en skoden inoar de amten ta yn ruil foar wat oars. De hege belestings en it ynsetten fan belestingamtners, dy't foar it beteljen fan in fêst bedrach oan de oerheid it rjocht krigen om alles wat der oan belesting ynhelle waard sels te hâlden, joegen in soad argewaasje. Yn Fryslân sette de rebûlje yn Burgum útein, dêr't in kliber folk it opsichtershûs by de mûne sloopte. Ut Burgum wei fersprate de opskuor nei oare plakken yn Fryslân. Fan tasizzings om it systeem te feroarjen is neat op 'e hispel kommen, de steedhâlder woe it hâlde sa't it wie. === 19e iuw === De Frânsen makken in ein oan it systeem fan de macht fan de grytmannen. De gritenij Tytsjerksteradiel waard yn 1812 yn fjouwer lytsere 'communes' ferdield mei oan it haad in 'maire'. Under de 'mairie Burgum' foelen njonken Burgum sels ek de doarpen [[Hurdegaryp]] en [[Earnewâld]]. Dat hat mar eefkes sa duorre, want doe't de Frânsen wer fuort giene, waarden de communes ek wer ôfskaft. Op 24 april 1850 waard yn Burgum in [[Ofskieding fan 1834|ôfskate]] gemeente stifte nei't de [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] dûmny Kooiker út [[Oentsjerk]] yn Burgum foar in mannichte in preek holden hie. Dêrmei kaam der in ein oan de tsjerklike ienheid fan it doarp. Fuort waard der yn Tuskendiken in lyts grifformeard tsjerkje boud, dat yn de jierren 1870 ferfongen waard troch in nije tsjerke yn Burgum. De [[doleânsje]] yn 1886 soarge foar in nije úttocht fan rjochtsinnigen út de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke]]. In diel fan de rjochtsinnich herfoarmen bleaune lykwols yn de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke en stiften de Feriening foar Evangelisaasje, dy't net fier fan de Krústsjerke harren kapel '[[Uw Koninkrijk Kome (Burgum)|Uw Koninkrijk Kome]]' bouden. Oarspronklik wie de buorskip [[Burgumer Daam]] it iennige part fan it doarp dat oan it wetter lei. Yn 1850 wie it noch sa dat de opfeart dy't fan dêr nei it noarden rûn de ferbining fan de buorren mei it wetter wie. Burgum en Burgumer Daam binne oan inoar groeid en it buorskip en de opfeart binne letter ferdwûn. Oant [[1930]] hearde ek de buorskip [[Noardburgum]] by it doarp, mar dat is dat jier in selsstannich doarp wurden. === Twadde Wrâldkriich === [[Ofbyld:Burgum, kriichsgrêven alliearde bemanning fan de Whitley Z6881 RAF No. 78 Squadron.jpg|thumb|260px|''Kriichsgrêven alliearde bemanning fan de Whitley Z6881 RAF No. 78 Squadron'']] De earste jierren fan de Dútske besetting ferrûnen yn Burgum relatyf rêstich. Yn 'e nacht fan 6 op 7 desimber 1941 stoarte tusken de Kleasterloan en de Lykwei in fleantúch fan de [[Royal Air Force|RAF]] del. De bemanning út [[Ingelân]], [[Nij-Seelân]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] kaam om en hja waarden op 9 septimber troch de Dútsers mei militêre eare begroeven op it hôf oan it noardlike kant fan de Krústsjerke. De befolking mocht der net by wêze, mar de oare deis leine grêven bedobbe ûnder in see fan blommen. Nei it begjin fan de [[joadeferfolging]] wurde ek yn Burgum joaden by minsken ûnderbrocht. In soad minsken wiene op de hichte mei dy ûnderdûkplakken, mar ferried kaam net foar. As der in joad op syn ûnderdûkplak komt te ferstjerren, wurdt de joad op ljochtskyndei oer de Noardersingel en de Skoalstrjitte nei it hôf brocht. Efter de baar rûnen de frou dy't him it ûnderdûkplak joech en dûmny Nawijn. As immen der al wat oer sizze woe krige dy it andert 'dat er him better de bek hâlde moast'. [[File:Burgum, gemeentehûs.jpg|thumb|250px|left|''It âlde gemeentehûs'']] Sûnt 1943 wie boargemaster [[Frederik Willem Steenhuisen (1883-1953)|Steenhuysen]] ferfongen troch de NSB-er [[Gerhard Willem Frijling|Frijling]]. De NSB-boargemaster wie ien fan de redens dat it ferset Burgum útsocht om dêr in oerfal op it gemeentehûs út te fieren. Op 4 febrewaris 1944 waard yn gearwurking mei lokale bewenners op ljochtskyndei it gemeentehûs oerfallen. De oerfallers waarden lykwols ûntdutsen troch in meiwurker dy't te let op it wurk kaam en troch de ruten syn kollega's mei de hannen omheech seach. De meiwurker makke dat er nei de plysje kaam, dy't op de hoeke fan de Noardersingel/Hillemawei wenne. De frou fan de plysje die de doar iepen mar hold har ûnnoazel en fertelde dat har man der net wie en dat de tillefoan it net die om sa tiid te rekken. Yn alle konsternaasje moasten de oerfallers de sekken mei persoanskaarten stean litte, mar de oerfal soe dochs in súkses wêze: 18.000 segels, 584 blanko persoansbewizen en 500 gûne. De joadske hûshâldings fan Burgum, werfan't de manlju op it stjonkfabryk of op it postkantoar wurken, binne de oarloch goed trochkommen. Allinne de oprjochter fan de NTF, José Vigeveno, is yn kamp [[Westerbork]] troch in hertoanfal ferstoarn. De klok út de Krústsjerke soe yn maart 1943 troch in bedriuw út it suden wei helle wurde. Dy soe klear lizze mar doe't de manlju mei immen fan it gemeentehûs kamen die bliken dat de klok in ein yn de grûn bedobbe wie. Dat hie Tjaarda dy't op de hoeke Skoalstrjitte/Kleasterloane wenne nachts mei twa ûnderdûkers dien. Hja wiene fan doel om de klok hielendal te bedobjen, mar stjitten op in grêf en sa bleau de klok foar in stik út de grûn stekken. De manlju fan it bedriuw diene it harren net oan tiid en graaf de klok sels wer út en seine dat de gemeente der fierder mar mei rêde moast. Hja hiene lykwols earder by it opheljen fan de gemeentemeiwurker op it gemeentehûs al in ûntfangstbewiis ôfjûn. De gemeente liet de klok wer opgrave, mar al gau waard de klok doe troch Burgumers temûk nei it koalehok sleept en dêr ûnder in dikke laach koalen ferstoppe. Doe't de Dútsers letter foar de klok kamen, waard harren foarliicht dat de klok al fuort. It ûntfangstbewiis op it gemeentehûs wie it bewiis. Yn 'e simmer fan 1944 kaam in grutte groep Dútsers út [[Grins (stêd)|Grins]] wei nei Burgum. De ''Kriegsmarine'' besette it doarp en de Burgumer Nijstêd krige in pantserôfdieling, dêr't de Feldgendarmerie al oanwêzich wie. Yn Glinstra State siet de [[Grüne Polizei]]. Gruttere gebouwen lykas skoallen waarden foardere en in soad minsken mei wat romte moasten Dútsers yn hûs nimme. Dochs waard der op 'e jierdei fan [[Wilhemina fan Nederlân|Wilhelmina]] in alternatyf keninginnefeest fierd tusken de baggerbulten oan it kanaal en yn de finsterbanken waarden massaal potten mei goudsjeblommen set. Om't Burgum fol mei Dútsers siet kin it hast net oars dat hja der wat fernommen ha, mar it hie fierder gjin gefolgen. Op 14 april wiene de [[Kanada|Kanadezen]] al by Drachten. De Dútsers fernielden mei eksposiven de draaibrêge oer it kanaal, mar der waard mei man en macht wurke oan in provisoaryske brêge, sadat de Kanadezen op snein 15 april om 10:00 Burgum offisjeel befrije koene. De skoallen tsjinnen foar it ynternearjen fan Dútsers en NSB-ers en oaren dy't foar Dútsers wurken. Ek de NSB-boargemaster Frijling waard fêstset. Dochs hie Burgum it minder treffe kind want Frijling hat nea immen ferret, ek al wist er wêr't ûnderdûkers sieten.<ref>Slein mar Oerien, E. Spyksma-Schotanus</ref> Nei de oarloch waard Steenhuizen wer boargemaster. === Doarpsútwreiding === [[Ofbyld:Burgum, Wide Ie.jpg|thumb|left|''Sicht op de Wide Ie'']] Lykas de measte wâlddoarpen is Burgum nei de oarloch troch nijbou bot feroare en folle grutter woarn. Sûnt de jierren 1950 waard Burgum ynearsten oan de westkant útwreide mei de strjitten dy't ferneamd binne nei de leden fan it keninklik hûs en oan de eastlike kant fan de Noardersingel mei strjitten dy't ferneamd waarden nei âld-ynwenners. Yn de jierren 1970 waard der fierder nei it easten boud oan de Kleasterloane ta. Dêrnei folge de oanlis fan Winterswyk en it plan Tuskendiken. Dêr't it eartiids in earmoedige boel wie, kamen no de grutste hûzen. Nei't de lêste grutskalige útwreiding westlik fan de sportfjilden plak fûn, waard it lestiger om nije útwreidingsplannen te ûntwikkeljen. Nijbouplannen om yn De Warren by de Wide Ie te bouwen soargen foar protesten fan bewenners, boeren en miljeu-organisaasjes,<ref>[https://www.debewonersraad.nl/burgum-de-warren-blijft-natuurlijk-groen De Bewonersraad]</ref> mar it alternatyf om eastlik fan de Kleasterloane nij te bouwen ûnderfynt ek wjerstân ûnder de befolking.<ref>[https://lc.nl/friesland/tytsjerksteradiel/Burgumers-maken-bezwaar-tegen-nieuwbouwplan-aan-westkant-dorp-26188168.html Ljouwerter Krante, 10 novimber 2020]</ref> === Staten === [[Ofbyld:Burgum, Glinstrastate.jpg|thumb|260px|''It 19e-iuwske Glinstrastate'']] Yn Gaestmabuorren hat oan de brân yn 1829 de Groustins stien, in foars toerfoarmich gebou mei in sealtek en hiele grouwe muorren út 1398. Ruïnen fan it gebou wiene noch yn 1838 oanwêzich. Oan de westkant foar de poppestien oer stie it kastieltsje Hillemastate. Hillemastate hie in grêft en in toer en is yn 1744 foar ôfbraak ferkocht. In oare state wie it Hoge Huys yn Noardermar. Dat hûs waard foar 1640 boud, nei alle gedachten as jachthûs foar steedhâlder [[Hindrik Kasimir I fan Nassau-Dietz]]. Dêrnei hat [[Menno fan Coehoorn]] der mei syn âlders wenne. Yn 1721 kocht grytman Hector Willem van Glinstra it Hoge Huys, dy't der fiverpartijen en tunen liet oanlizze. Nei't Hobbe Baerdt van Sminia it hûs yn besit kriget lit dy it yn 1771 ôfbrekke. Oare grutte hûzen dy't noch op de kaart fan 1718 stiene wiene Recalf, Walsdorf en Rhala, mar dêr is fierder net in soad oer bekend.<ref>Tietjerksteradiel, Spahr en Ypma, side 60</ref><ref>Burgum Wâld en Wetterdoarp, haadstik 4 Stinzen en States, side 54-61</ref> It noch besteande Glinstra State waard yn 1855 boud foar de famylje Ferf. De namme Glinstra State datearret fan 1914, doe't boargemaster Lohman it ferfallen hûs opknapte. == It besjen wurdich == === De Pleats === [[File:Burgum, foarein fan De Pleats.jpg|thumb|left|''De Pleats'']] "De Pleats" is in pleats út [[1773]] mei in foarnaam foarhûs. De pleats waard boud foar de famylje Haisma, wêrfan't Tjalling Hajes Haisma yn de [[Frânske tiid]] "maire" fan de kommune Burgum wie. Ea waard de pleats by it kaarten ûnder ynfloed fan drank ferspile en gie sadwaande oer fan de famylje Haisma nei de famylje Ferf. Yn [[1954]] is de pleats oankocht troch de gemeente en is er nei in restauraasje it doarpssintrum woarn mei in grutte seal en romten foar gearkomsten Op it hiem fan De Pleats waarden sûnt 1960 iepenloftspullen spile. Hjoed-de-dei is yn de pleats in restaurant en partysintrum ûnderbrocht. De iepenloftspullen wurde op oare lokaasjes holden, lykas by De Molkfabryk. === Observeum === [[File:Burgum, Menno van Coehoornwei, Observeum.jpg|thumb|260px|''Observeum oan de Menno van Coehoornwei'']] Oan de Menno van Coehoornwei stiet it [[Observeum]]. Yn it museum wurde fêste kolleksjes útstald, lykas Frysk sulver en argeologyske en geologyske saken. Ek wurdt der omtinken jûn oan bekende ynwenners fan Burgum, lykas Hendrik Bulthuis dy't de BM-er ûntwurp. Dêrnjonken hat it museum ek wikseljende eksposysjes. By it museum is de Stjerrewacht, dy't alle wiken op freedtejûnen iepen is sadat minsken by goed waard troch de teleskopen sjen kinne. === Poppestien === Oan de Hillemawei leit de '[[Poppestien]]', in grutte swerfkei dêr't wat folkloare oan ferbûn is. Grutte minsken makken de bern earder wiis dat de poppen ûnder de stien wei kamen. De Burgumer Bulthuis skreau yn 1938 foar in revue it ferske: :As de leaden hoanne kraait, :tilt er efkes op :en ús Burgumer memke krijt :dan har lyts pop. De stien komt oarspronklik út [[Sweden]] en hat likernôch 120.000 jier lyn in lange reis makke mei it lâniis. Nei it ranen fan it iis bleau de stien lizzen. Hoe't de stien yn it Wêst fan Burgum kommen is, wit nimmen. === Poepekrús === [[Ofbyld:Burgum, Simmerdyk, poepekrús.jpg|thumb|260px|''Poepekrús'']] Oan de Simmerdyk rjochting Hurdegaryp betinkt it poepekrús de tragyske dea fan in [[hantsjemier]]. Yn 1783 waard op it plak in poep fermoarde. Sûnt 2009 hat de gemeente it útgroeven krús ferfongen troch in lizzend krús fan stien. == Mienskip == Burgum hat in heech fersjenningsnivo. De Skoalstrjitte wie altiten de winkelstrjitte, mar nei de nijbou oan de Markt hat der in foarse útwreiding fan it winkelbestân plakfûn. [[Ofbyld:Burgum, Berchhiem.jpg|thumb|260px|''Berchhiem'']] As wetterdoarp hat Burgum ek in jachthaven oan de Burgumerdaam. Oan de westlike kant stiet op de râne fan it doarp it Soarchsintrum Berchhiem. Aktiviteiten en kursussen yn it ramt fan sosjaal-kultureel wurk binne sûnt 2018 ûnderbrocht yn Glinstra State.<ref>[https://lc.nl/friesland/Pand-Kiehool-Burgum-wordt-uitvaartcentrum-22667725.html Ljouwerter Krante, 16 novimber 2017]</ref> === Tsjerken === * [[Krústsjerke (Burgum)|Krústsjerke]] ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân]]) * [[PKN-tsjerke De Ikker (Burgum)|De Ikker]] (Protestantske Tsjerke yn Nederlân) * [[Frije Evangelyske Tsjerke (Burgum)|Frije Evangelyske Tsjerke]] * [[Sint-Martinustsjerke (Burgum)|Sint-Martinustsjerke]] ([[Roomsk-Katolike Tsjerke]]) === Skoallen === [[Ofbyld:Burgum, Iepenbiere Skoalle Mienskip Singelland.jpg|thumb|260px|''Iepenbiere Skoalle Mienskip Singelland'']] * Iepenbiere basisskoalle 't Partoer * Kristlike basisskoalle De Arke en Modus * Kristlike basisskoalle De Reinbôge * Kristlike Skoallemienskip Liudger * Iepenbiere Skoalle Mienskip Singelland * Op Papilio wurdt ûnderwiis jûn oan bern dy't wenje op it AZC. === Sport === Yn it noardwestlik diel fan Burgum lizze de sportfjilden fan Burgum. Op it plak dêr't yn 2017 de sporthal 'Westermar' ôfbaarnde, is in nij multyfunksjoneel sportkompleks boud, de 'Nije Westermar'.<ref>[https://lc.nl/friesland/tytsjerksteradiel/Heel-Burgum-moet-meeprofiteren-van-vernieuwd-sportcomplex-26750192.html Ljouwerter Krante, 4 april 2021]</ref> De skâns foar it [[fierljeppen]] is yn 2018 fernijd en útwreide leit súdlik fan it gemeentehûs. Sûnt [[1969]] wurde der ljepwedstriden fan it [[FLB]] holden. Yn it 'Wetter en Willepark' by it kanaal is in skeeler-, atletyk- en fytsbaan, dy't by't winter as iisbaan tsjinst docht. Ek is der in multycourt, dêr't bern ferskillende sporten beoefenje kinne. Fierder beskikt Burgum oer it swimbad "De Wetterstins", midgetgolfbaan, maneezje en in karthal. === AZC === Yn Burgum stiet oan de noardwestlike kant it AZC. Dêr is plak foar likernôch 600 asylsikers dy't útprosedearre binne. It ferboude AZC waard op 1 septimber 2021 wer op 'e nij iepene.<ref>[https://www.actiefonline.nl/nieuws/algemeen/49415/azc-burgum-officieel-heropend-met-praktische-kunst Actyf, 2 septimber 2021]</ref> === Ferieningen === {{Kolommen2 |Kolom1= * [[Sport Club Fytris]] - hurdrinnen * [[Rapido]] - kuierjen en hurddraven * [[VV Burgum]] - fuotbal * [[BCV]] - fuotbal * [[ZV de Herauten]] - sealfuotbalferiening * [[BF Burgum]] - basketball * DFS Burgum - sportferiening * DFS Volleybal - Volleybal * Stifting [[Fytskommitee Burgum]] * [[De Leechkamp]] - [[tennis]] |Kolom2= * TTV Bergum - tafeltennis * Yntertsjerklik [[Burgumer Manljuskoar]] * Sjonkkoar 'De Lofstem' (Frije Evangelyske Gemeente) * Swingkoar Burgum * [[De Marko's]] - drumband * Jazzclub Burgum * [[Apollo Burgum]] - muzykferiening * Fûgelwacht Burgum e.o. * Stifting [[Indoor Burgum]] - hynsteriden * [[Eastergoa Skotsers]] - folkloristyske dûnsgroep * [[Burgumer Folksdounsploech]] }} === Bustsjinst === De busline troch Burgum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. De folgjende line rydt troch Burgum: * '''Line 21 Ljouwert - Drachten fia Burgum:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Tytsjerk]] - [[Hurdegaryp]] - [[Quatrebras (buorskip)|Quatrebras]] - ''Hústerheide'' - ''Tuskendiken'' - ''Noardersingel'' - ''Swimbad'' - ''Kwekerstrjitte'' - ''Gemeentehûs'' - [[Sumar]] - [[De Tike]] - [[Nyegea]] - [[Drachten]] == Eveneminten == * [[Wâldrock]] festival. * Iepenloftspul Burgum (ienris yn de twa jier) * It Ynternasjonaal Dûnsfestival Burgum is in ynisjatyf fan de folkloristyske dûns-, muzyk- en sjongroep 'Eastergoa Skotsers Burgum' en wurdt ienris yn de twa jier holden. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 1999 || 2001 || 2005 || 2010 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 3.365 || 3.868 || 4.659 || 5.595 || 6.412 || 9.148 || 9.149 || 9.669 || 10.121 || 9.934 || 9.664 |} === Bekende Burgumers === [[File:Burgum, jachthaven mei monumint Hendrik Bulthuis.jpg|thumb|260px|''Jachthaven mei monumint foar Hendrik Bulthuis'']] * [[Rombertus van Uylenburgh]] (1554-1624) * [[Adriaen van Cronenburg]] ([[Skagen (stêd)|Skagen]], om 1545 - Burgum, om 1604), keunstskilder en gemeentesiktaris fan Tytsjerksteradiel. * [[Nicolaas Ypey]], wiskundige (1714-1785) * [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]], Fryske skriuwer (1824 - 1906). Syn grêfstien stiet op it tsjerkhôf fan de Krústsjerke, oan de súdkant, tichtbij de tsjerkeyngong. * [[Petrus Boele Jacobus Ferf]] (1854-1916), politikus * [[Rinze Douma]] (1910-1945), predikant en fersetsstrider * [[Hendrik Bulthuis]], kapper en de ûntwerper fan de [[Burgumer Mar (sylboat)|Burgumer Mar]]-sylboat. * [[Harmen Sytstra]], Fryske skriuwer. Stie hjir om 1845 yn Burgum oan skoalle. * [[Abe Brouwer]] (1901-1985), skriuwer * [[Jehannes Ytsma]] (1957), taalsosjolooch († 2005) * [[Job Gosschalk]] (1967), castingdirector * [[Simone Lamsma]] (1985), fioeliste * [[Auke de Vries]] (1937), byldhouwer * [[Joop Wittermans]] (1946), akteur * [[Sipke Zijlstra]] (1985), sporter * [[Jan van der Kooi]] (1957), keunstner == Ferkear == By Burgum krúst de [[N356]] ([[Sintrale As]]) mei it [[Hendrik Bulthuis Akwadukt]] it wetter fan it [[Prinses Margrietkanaal]]. Nei it noarden rint de wei om de westkant fan it doarp hinne en dan fierder by [[Feanwâlden]] lâns nei [[Dokkum]], en jout by [[Quatrebras (buorskip)|Quatrebras]] ferbining mei [[Hurdegaryp]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Nei it suden stekt de wei tusken Sumar en [[Garyp]] troch en jout sa ferbining mei [[Drachten]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Burgum]]. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Burgum}} }} {{Tytsjerksteradiel}} [[Kategory:Burgum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]] qttcst968p7jhlkvhfhwh9mdovmyx1l 0 8708 1236092 928125 2026-07-24T07:27:31Z JackyM59 55737 Photograph updated 1236092 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:L'Échanson (Allégorie de la Tempérance) de Theodore Rombouts.jpg|thumb|De Bekerdrager - Allegory fan Matigens, skildere troch Theodore Rombouts om 1625–1632 hinne.]] '''Schenk''' (''Mondschenk'') is de [[Midsiuwen|midsiuwske]] titel fan de tsjinstedele dy’t de tafel fan syn hear betsjinne. In ''Schenck'' wie lid fan de [[tsjinstadel]] en hie as (eare)funksje it betsjinjen fan syn hear. Dêrneist wie de Schenk ferantwurdlik foar it bestjoer fan in diel fan it grûngebiet (faak in [[buorskip]] of [[doarp]]) fan de hear. De titel rekke yn de lette midsiuwen yn ûnbrûk, inkele famyljes fan de [[Uradel]] heakken de earetitel dêrom ta oan harren efternamme (fgl. Schenk fan Toutenburch, [[Schenk von Stauffenberg]]). [[Kategory:Midsiuwen]] [[Kategory:Hofhâlding]] rffgtyfqtilo89gq1adht8jkcch2z5v 0 10956 1236099 747277 2026-07-24T08:18:04Z Raphael1256 30945 /* */ 1236099 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:LocationOceania.png|thumb|right|300px|Wrâldkaart mei it plak fan Oseaanje]] '''Oseaanje''' is in namme foar it [[wrâlddiel]] wat in kontinent [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] mei in grut tal eilannen yn de [[Grutte of Stille oseaan]] omfiemet. Meastentiids wurdt de regio [[etnology]]sk yn trije grutte kloften eilannen yndield, te witten: * [[Polyneezje]] * [[Melaneezje]] * [[Mikroneezje (eilannekloft)|Mikroneezje]] [[Ofbyld:Oceania satellite.jpg|thumb|right|300px|Satellytfoto fan Oseaanje]] == Lannen == List fan ûnôfhinklike lannen yn Oseaanje: * [[Ofbyld:flag of Australia.svg|20px]] [[Austraalje (lân)|Austraalje]] * [[Ofbyld:Flag of Vanuatu.svg|20px]] [[Fanûatû]] * [[Ofbyld:flag of Fiji.svg|20px]] [[Fidzjy]] * [[Ofbyld:Flag of Kiribati.svg|20px]] [[Kiribaty]] * [[Ofbyld:Flag of the Marshall Islands.svg|20px]] de [[Marshalleilannen]] * [[Ofbyld:Flag_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg|20px]] [[Mikroneezje (lân)|Mikroneezje]] * [[Ofbyld:flag of Nauru.svg|20px]] [[Naurû]] * [[Ofbyld:flag of New Zealand.svg|20px]] [[Nij-Seelân]] * [[Ofbyld:flag of Palau.svg|20px]] [[Palau]] * [[Ofbyld:Flag of Papua New Guinea.svg|20px]] [[Papoea Nij-Guinea]] * [[Ofbyld:Flag of the Solomon Islands.svg|20px]] de [[Salomonseilannen]] * [[Ofbyld:flag of Samoa.svg|20px]] [[Samoa]] * [[Ofbyld:flag of Tonga.svg|20px]] [[Tonga]] * [[Ofbyld:flag of Tuvalu.svg|20px]] [[Tûvalû]] == Net-ûnôfhinklike gebieten == * {{ASAf}} * {{COKf}} * [[Frânsk-Polyneezje]] * {{GUMf}} * [[Hawaï]] * [[Kermadeceilannen]] * [[Nij-Kaledoanje]] * [[Niue]] * [[Noardlike Marianen]] * [[Norfolk (eilân)|Norfolk]] * [[Pitcairneilannen]] * [[Tokelau-eilannen]] * [[Wallis en Futuna]] [[Kategory:Oseaanje| ]] [[Kategory:Wrâlddiel]] 2l15deo6ugy7gzy3swxz7eupy14oz7l 0 12730 1236086 1012227 2026-07-24T06:09:24Z Hurkonides 5270 1236086 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Friese_meren_5.66936E_52.96230N.jpg|thumb|right|300px|Satellytfoto fan de [[Fryske marren]]]] [[Ofbyld:Slotermeer met ijs.jpg|thumb|left|Sleattemer Mar winterdeis'']] De '''Sleattemer Mar''' is in [[mar]] fan 1116 ha. tusken de plakken [[Sleat (stêd)|Sleat]], [[Balk]], en [[Wâldsein]] yn de gemeenten [[Súdwest-Fryslân]] en [[De Fryske Marren]]. Twa mei tûnen oanjûne farwetters ferbine dy plakken mei-inoar. De mar is net botte djip, bûten de fargeul bytiden mar 1,20 m. Oan de eastkant fan de fargeul is de wetterdjipte mar sawat ien meter; sa is de [[Wikeler Hop]] ek ûndjip. {{koördinaten|52_54_54_N_5_37_28_E_type:waterbody_zoom:13_region:NL|52° 55' NB, 5° 37' EL}} {{Steatsboskbehear}} [[Kategory:Sleat]] [[Kategory:Balk]] [[Kategory:Wâldsein]] [[Kategory:Mar yn Fryslân]] [[Kategory:Wetter yn Sleat (gemeente)]] [[Kategory:Wetter yn Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Wetter yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Wetter yn Doanjewerstâl]] [[Kategory:Wetter yn Skarsterlân]] [[Kategory:Wetter yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Wetter yn Wymbritseradiel (oant 1984)]] [[Kategory:Wetter yn Wymbritseradiel]] [[Kategory:Wetter yn Súdwest-Fryslân]] 86h2cccgrw8tbhlesegaq5pb2b008kw 0 26027 1236069 1050995 2026-07-23T18:26:06Z Drewes 2754 stobbe is it 1236069 wikitext text/x-wiki {{Stobbe}} [[Ofbyld:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|thumb|right|250px|''Oeigoersk famke'']] De '''Oeigoeren''' binne in [[Turkske folken|Turksk folk]] út it [[Sina|Sineeske]] autonome gebiet [[Sinkiang]] (Xinjiang). Mei sa'n 8,82 miljoen (2003) minsken foarmje de Oeigoeren 45 % fan de befolking fan dit gebiet. Harren taal, it [[Oeigoersk]], heart ta de [[Turkske talen]]. == Unôfhinklik == In oersicht fan de ferskillende ûnôfhinklike Oeigoerske [[Kanaat|kanaten]] en [[Republyk|republiken]] troch de iuwen: {| class="wikitable" |- ! Perioade ! Oeigoerske kanaten/republiken ! Haadstêd |- | [[745]] - [[840]] | [[Oeigoersk Ryk|Orhun-Kanaat]] | [[Karabalgasun]] |- | [[870]] - [[1036]] | [[Kansoe-Kanaat]] (no provinsje [[Gansu]] yn Sina) | - |- | [[850]] - [[1275]] | [[Idikut-Kanaat]] (grutte dielen fan it tsjintwurdige [[Sinkiang]]) | [[Ordubalik]] |- | [[870]] - [[1212]] | [[Kanaat fan de Karachaniden]] (stifte troch de Karluken en Oeigoeren | [[Kasjgar]] |- | [[1514]] - [[1678]] | [[Saidia-Kanaat]] | [[Yarkand]] |- | - | ferskillende selsstannige regio's ûnder de [[Hodja]]'s nei de earste Mantsjoe-Sineeske ynfallen yn East-Turkestan | - |- | [[1866]] - [[1877]] | Keninkryk [[Kasjgaarje]] (ûnder kriichshear [[Yakub Beg]]) | Turfan / [[Turpan]] |- | [[12 novimber|12 nov.]] [[1933]] - [[1934]] | [[Earste Republyk East-Turkestan]] (gefolch fan in folksopstân tsjin de Sineeske oerheid) | - |- | 12/11/[[1944]] - 20/10/[[1949]] | [[Twadde Republyk East-Turkestan]] (stipe troch de [[Sovjetuny]]) | - |} [[Kategory:Oeigoeren| ]] [[Kategory:Turksk folk]] [[Kategory:Etnyske groep yn Sina]] [[Kategory:Etnyske groep yn Kazachstan]] [[Kategory:Etnyske groep yn Kirgyzje]] [[Kategory:Etnyske groep yn Ruslân]] osht8zpi28s1qq6lr0yblilbf8jq7u6 0 29370 1236067 1235969 2026-07-23T17:29:19Z RomkeHoekstra 10582 kt oanpast. 1236067 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kersebiter |Ofbyld = [[Ofbyld:Hawfinch (Coccothraustes coccothraustes) male Drenthe.jpg|250px]]<br><small>Mantsje yn Drinte<br>[[Ofbyld:Hawfinch (Coccothraustes coccothraustes) female Drenthe.jpg|250px]]<br>Wyfke yn Drinte</small> |lûd = [[Ofbyld:Coccothraustes coccothraustes - Hawfinch XC107638.mp3]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[kersebiters]] (''Coccothraustes'') |Wittenskiplike namme= Coccothraustes coccothraustes |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:CoccothraustesCoccothraustesIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''kersebiter''' of '''apelfretter''' (''Coccothraustes coccothraustes'') is in [[fûgel]][[soarte (taksonomy)]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') == Namme == De namme ''kersebiter'' hat de soarte om't de fûgels sa'n sterke snaffel hawwe dat hja in kersepit stikken bite kinne. De kersebiter hjit yn it Frysk ek wol ''appelfretter'' of ''apelfretter''. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Bico-grossudo, Hawfinch (49746509816).jpg|thumb|left|Kersebiter yn Portegal.]] De kersebiter is in foarse finkfûgel mei in dikke kop, in dikke hals en in koarte sturt. It fearrekleed is foar it grutste part readbrún en bêzjebrún mei swarte, wite en grize kleuren. De wjukken binne glânzgjend blauswart, wêrfan't de binnenste slachpinnen mei heakfoarmige blauwe úteinen binne. Yn 'e flecht is in wite streek op 'e hânpinnen te sjen en de sturt hat in brede wite einbân. De snaffel fan it mantsje ferkleuret yn 'e maitiid nei griisswart mei in blaugrize basis. Winterdeis is de snaffel ivoarkleurich of ljocht gielbrún. It mantsje hat waarmere en rikere kleuren. De kop en de nekke binne faak djipper kastanjebrún en it swarte kielplak is grutter en skerper ôftekene. Dêrnjonken is de blauwe kleur op 'e wjukken opfallender en yntinser. Oer it generaal is it mantsje kontrastriker. De juvenyl hat in bleekbêzje kop, gjin of hast gjin swart kielplak en in griisgiel boarst mei op 'e búk grutte donkere plakken. == Fersprieding == It ferspriedingsgebiet fan 'e kersebiter bestiet út in grut part fan [[Jeropa]] en [[Aazje]]. Yn it grutste part fan it Jeropeeske ferspriedingsgebiet is de kersebiter in [[stânfûgel]]. Hy libbet it leafst yn âlde leafbosken mei in soad ike-, bûke- en iperenbeammen, dêr't de fûgel it grutste part fan 'e dei yn 'e boppeste beamlagen libbet. Der wurde seis ûndersoarten ûnderskieden: * ''C. c. coccothraustes'': fan Jeropa oant Sintraal-[[Sibearje]] en noardlik [[Mongoalje]]. * ''C. c. buvryi Cabanis'' , 1862: Noardwest-Afrika * ''C. c. nigricans Buturlin'' , 1908: de súdlike [[Oekraïne]], de [[Kaukasus]], noardeastlik [[Turkije]] en noardlik [[Iran]] * ''C. c. humii Sharpe'' , 1886: súdlik [[Kazachstan]], eastlik [[Oezbekistan]] en noardeastlik [[Afganistan]]. * ''C. c. Schulpini Johansen'', 1944: súdeastlik Sibearje, noardeastlik [[Sina]] en [[Koreä]]. * ''C. c. japonicus Temminck & Schlegel'', 1848: [[Kamtsjatka]], [[Sachalin]], de [[Koerilen]] en [[Japan]]. === Nederlân === Yn Nederlân falt it ferspriedingsgebiet fan 'e kersebiter gear mei dat fan grutte bosken. Bolwurken yn Nederlân binne [[Twinte]], de [[Achterhoek]] en dielen fan 'e [[Feluwe]] en [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. Tusken 1975 en 1995 namen de oantallen yn Nederlân ta. Dêrnei bleau de Nederlânske populaasje stabyl, mar nei 2007 namen de oantallen op in soad plakken fannijs ta. Yn Fryslân komt de kersebiter foaral yn it súdeasten fan 'e provinsje foar. == Hâlden en dragen == De fûgel bringt graach in besite oan fruitbeammen en dan benammen kersebeammen. Mei syn krêftige snaffel kreaket er de kersepitten. Dêrnjonken yt de soarte ek ynsekten. Kersebiters binne tige skou en wach en dreech te observearjen. Se libje in soad yn 'e beamkroan en meitsje in rappe flecht fan 'e ien groep beammen nei de oare. Se binne binne winterdeis ek yn groepen op 'e boaiem te sjen as se nei sied sykje. De fûgel nêsket heech yn 'e beammen, ticht tsjin de stamme oan en soms yn strewellen. De briedperioade rint fan [[april]] oant en mei [[juny]]. In lechsel bestiet meastal út fjouwer of fiif aaien, mar dit oantal kin fariearje fan twa oant sân. De kleur kin sterk ferskille. It aai kin in brúnich-giele, griis-griene of ljochtblauwe basiskleur hawwe en hat pears-brúne en ljochtgrize unregelmjittige plakken. Ek de grutte fan it aai kin ferskille. De aaien wurde alve oant trettjin dagen troch it wyfke bebret. De jonge fûgels wurde mei sied en rûpen fuorre. Yn it earstoan bringt it mantsje it iten nei it wyfke op it nêst, dat har jongen fuorret. Letter, as de jongen grutter binne, wurde se troch beide âlden fuorre. Nei tolve oant fjirtjin dagen fleane de jongen út en dan bliuwe se noch teminsten twa wiken yn 'e buert fan it nêst. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0; padding: 0;"> Coccothraustes coccothraustes MHNT.ZOO.2010.11 Gouvieux.jpg|Aaien Coccothraustes-coccothraustes-03-fws.jpg|Nêstfûgel Hawfinch (Coccothraustes coccothraustes) juvenile 2.jpg|Juvenyl </gallery> </div> == Status == De kersebiter hat in grut ferspriedingsgebiet, de wrâldpopulaasje is grut en der wurdt tocht dat de oantallen tanimme. Dêrfandinne hat de soarte de status net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. == Keppelings om utens == * [http://waarneming.nl/soort/view/59 waarneming.nl] — resinte waarnimmings yn Nederlân * [http://www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=vogels&record=Coccothraustes+coccothraustes SoortenBank.nl] — beskriuwing, ôfbylden en lûd {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hawfinch-coccothraustes-coccothraustes BirdLife, oproppen 22 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/hawfin/cur/introduction Birds of the World, oproppen 22 july 2026.] * [https://ebird.org/species/hawfin/PT eBird, oproppen 22 july 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/17170 Sovon, oproppen 22 july 2026.] {{reflist}} ---- * {{Commonscat|Coccothraustes coccothraustes|Kersebiter}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Kersebiter]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] nxcvas00m8ug232pxkl40hcndk1nuq8 0 29545 1236097 1223939 2026-07-24T08:16:57Z Raphael1256 30945 /* */ 1236097 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = Commonwealth of the Northern Mariana Islands | namme = Commonwealth of the Northern Mariana Islands | flagge = Flag of the Northern Mariana Islands.svg | wapen = Seal of the Northern Mariana Islands (alternate).svg | lokaasje = LocationNorthernMarianas.png | motto = | folksliet = Gi Talo Gi Halom Tasi <small>(Tsjamorro)</small> | taal = [[Ingelsk]], [[Tsjamorro (taal)|Tsjamorro]], [[Karolinysk]] | haadstêd = [[Saipan]] | steatsfoarm = Presidinsjeel represintative demokrasy. Gebietsdiel fan de [[Feriene Steaten|F.S.A.]] | oerflak = 477 | prstwetter = - | ynwenners = 69.221 | teljier = 2000 | munt = [[Amerikaanske dollar]] | muntkoade = USD | tiidsône = +10 | feestdei = - | lânkoade = MNP | ynternet = .mp | tillefoan = 1-670 | }} [[Ofbyld:Northern Mariana Islands-CIA WFB Map.png||right|300px|Kaart fan de Noardlike Marianen<br /> <small>''boarne: [[The World Factbook CIA]]''</small>]] De '''Noardlike Marianen''' of '''Noardlike Mariana-eilannen''', folút '''Mienebest fan de Noardlike Mariana-eilannen''' ([[Ingelsk]]: ''Commonwealth of the Northern Mariana Islands'') is in eilannekloft yn [[Oseaanje]]. De eilannekloft is in ôfsûnderlik territoarium mei in politike bân mei de [[Feriene Steaten]] en is net ûnôfhinklik. == Geografy en geology == Haadstêd fan de Noardlike Marianen is [[Saipan]], dat op it eilân my deselde namme leit. It totale oerflak fan de eilannen is likernôch 477 km².<ref>{{aut|Martin, Penny; e.o.}} (1999) – “Geografica” – De grote werelatlas met landenprofielen. ISBN 3-8290-2477-0</ref> Op de Noardlike Marianen wenje, neffens de lêste offisjele folkstelling yn [[2000]], 69.221. Oan de telling is ek te sjen dat hast eltsenien wennet op [[Saipan]], [[Tinian]] en [[Rota]]. De ienige útsûndering wienen seis minsken op [[Alamagan]]. Tegearre mei Gûam foarmje de Noardlike Marianen de [[Marianen]], dy't wer ûnderdiel binne fan [[Mikroneezje (eilannekloft)|Mikroneezje]]; it gebiet leit yn it wrâlddiel Oseaanje. De eilannen lizze yn de Grutte Oseaan en in part yn de [[Filipynske See]]. Mear krekt lizze se noardlik fan it eilân Gûam en súdlik fan de Japanske Bonin- en Fulkaaneilannen. De súdlike eilannen besteane út [[kalkstien]] mei flakke terrassen en franjeriffen, wylst de noardliker eilannen in fulkanyske basis hawwe, mei aktive fulkanen op [[Anatahan]], [[Pagan]] en [[Agrihan]]. De fulkaan op Agrihan is de heechste, mei 965 meter; dêrmei is it ek it heechste punt fan de Noardlike Marianen. Sûnt [[10 maaie]] [[2003]] is de fulkaan fan Anatahan wer aktyf wurden.<ref>[http://hvo.wr.usgs.gov/cnmi/ Northern Mariana Islands Volcanic Activity], U.S. Geological Survey (sjoen op 14 oktober 2010)</ref> De fulkaan op it eilân fan likernôch 31 km² barste doe ynienen út. Sûnt dy tiid is de fulkaan út en troch aktyf. Op [[6 april]] [[2005]] wie der in útbarsting dêr't likernôch 50.000.000 m³ jiske en stien de loft yn sketten waard<ref>[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5451 Eruption of Anatahan], NASA Earth Observatory (sjoen op 14 oktober 2010)</ref>, dêr't in grutte swarte wolk troch oer Saipan en Tinian hinne kaam.<ref>Hendricks, Timothy P. [http://www.nwas.org/ej/pdf/2006-EJ8.pdf Early Detection of the 5 April 2005 Anatahan Volcano Eruption using the Guam], (sjoen op 14 oktober)</ref> WSR-88D Der Marianen binne santjin eilannen, dêr't sechtsjin fan by de Noardlike Marianen hearre; it oare eilân is Gûam. It gebiet fan de Noardlike Marianen rekt him út oer in langte fan 700 kilometer. It totale lânoerflak is 477 km²; de totale kustline is likernôch 1.482 km.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands - Geography] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> De fjirtsjin Noardlike Marianen binne: * [[Saipan]] * [[Rota]] * [[Tinian]] * [[Pagan]] * [[Aguijan]] * [[Farallon de Medinilla]] * [[Anatahan]] * [[Sarigan]] * [[Guguan]] * [[Alamagan]] * [[Agrihan]] * [[Asuncion]] * [[Maug-eilannen]] (North Island, West Island en East Island) * [[Farallon de Pajaros]] De grutsten fan dizze eilannen binne Saipan, Rota, Tinian en Pagan. It eilân Farallon de Medinilla wurdt troch de Amerikanen as militêr oefengebiet brûkt. Deunby de Noardlike Marianen leit de [[Marianen-troch]]. [[Ofbyld:Anatahan twice.PNG|thumb|right|250px|''Dizze ynfraread bylden litte Anatahan sjen op [[20 jannewaris]] [[2002]] (de ûnderste foto) en op [[27 april]] [[2005]] (de boppeste foto). Griene fegetaasje wurdt troch it ynfraread yn it read werjûn. Op de ûnderste foto (makke foar de it útbarsten fan de fulkaan) is te sjen dat de fegetaasje it hiele eilân bedekt, ynklusyf de fulkaan. Yn 2005 is in grut part fan de fegetaasje ûnder de dikke laach fulkanysk materiaal bedobbe rekke, mar jiske en stoom meitsje it dreech om in soad feroarings te sjen dy't de erupsjes nei alle gedachten feroarsake hawwe.']] == Klimaat == It oerhearskjende klimaat op de eilannen is it tropysk [[seeklimaat]], der is net in soad seizoensfariaasje. De temperatuer wurdt matige troch de noardeastlike [[passaatwyn|passaatwinen]]. It drûge seizoen duorret fan desimber oant juny, mei 100mm delslach, en it wiete seizoen duorret fan july oant novimber, mei 300mm delslach, dêr't [[tyfoan]]en by foarkomme kinne. It ferskil tusken de seizoenen is net grut. It [[Guinnes Book of World Records]] hat Saipan útroppen ta it stee mei it lykmjittichste klimaat fan de wrâld, it is der hast it hiele jier troch 27&nbsp;°C.<ref>[http://net.saipan.com/personal/vanlanen/info/info_pg4.htm Saipan A-Z], net.saipan.com (sjoen op 1 desimber 2009)</ref> == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan de Noardlike Marianen}} De eilannen binne nei alle gedachten al sûnt 1500 foar Kristus bewenne troch de [[Tsjamorro (folk)|Tsjamorro]]. De earste [[Jeropa|Jeropeeske]] ûntdekkingsreis yn it gebiet stie ûnder lieding fan [[Ferdinand Magellaan]] yn [[1521]]. Fanwegen in kultuerferskil oangeande besit krigen de eilannen de namme ''“Islas de los Ladrones”'', of wol "Dieve-eilannen". Gûam waard in wichtige tuskenstop foar Spaanske skippen dy’t fan [[Meksiko]] kamen mei [[goud]] en oar guod foar de Filipinen en Spanje. Yn [[1668]] waarden de eilannen werneamd troch [[Padre Diego Luis de San Vitores]], de nije namme waard ''“Las Marianas”'', neamd nei [[Mariana fan Eastenryk]], widdo fan de Spaanske kening [[Filip IV fan Spanje]]. <ref>{{aut|Rogers, Robert F}} (1995). [http://books.google.nl/books?id=AEn9J3tXFS8C&printsec=frontcover&dq=destiny%27s+landfall+guam#v=onepage&q=&f=false “Destiny's landfall: a history of Guam”]. Side 36 (sjoen op 2 desimber 2009)</ref> Om [[1820]] hinne kamen de ynwenners fan de [[Karolinen]] nei de Marianen, dêr’t se harren delsette mochten troch de Spanjerts. Nei de [[Spaansk-Amerikaanske Kriich]] fan [[1898]] die Spanje it bewâld fan Gûam oer oan de [[Feriene Steaten]] en ferkochten se de Noardlike Marianen mei oare eilannen oan [[Dútslân]]. Nei de Earste Wrâldkriich brûkte Dútslân mandearre it [[Folkebûn]] de Noardlike Marianen oan [[Japan]]. Yn dy tiid kamen in soad Japanners en Koreanen nei de eilannen om te arbeidzjen op de Japanske plantaazjes. Oan de ein fan de Twadde Wrâldkriich, fan [[15 juny]] [[1944]] ôf, die it Amerikaanske leger in oanfal op de Marianen. Oan de ein fan de kriich waarden de Japanners weromroppen en krigen de Tsjamorro en de Karoliners harren lân werom. Nei de oarloch waarden de eilannen part ûnderdiel fan it [[Trustgebiet fan de Pasifyske Eilannen]] fan de Feriene Steaten. Sûnt [[1978]] foarmen hja in steatebûn yn in politike uny mei de Feriene Steaten. Lykas oare Amearikaanske territoariums hawwe de eilannen gjin ynbring yn de senaat fan de Feriene Steaten, mar wurde se fertsjintwurdige yn it Hûs fan Offurdigen fan de Feriene Steaten. == Floara en fauna == [[Ofbyld:Saipan.jpg|thumb|left|Loftfoto fan Saipan.]] De [[kokospalm]] is de wichtichste beam op de eilannen, dizze wurdt foar in soad ferskate saken brûkt. Sa wurdt it fleis fan de kokosnút drûge, wêrtroch't kopra ûntstiet, fan de kokosnút wurdt ek kokosoalje makke. Dêrneist levert dizze beam ek wyn, tou, brânstof en strie. De [[bôlefruitbeam]] is in beam dy’t oeral yn Mikroneezje foarkomt, sa ek op de Noardlike Marianen. De fruchten wurde brûkt foar iten en ek wurdt fan de beam timmerhout makke. Neist dizze twa beammen binne der noch tal fan oare beammen en planten dy’t troch de minsken brûkt wurde. Der komme in soad planten op de eilannen foar mei felle kleuren. Tocht moat dan wurde oan de hibiskus, de plumeria, leeljes, lantana’s en krotons. Guon planten kinne yn dit klimaat tige grut wurde, bygelyks de koleus, kaladium en de filodendron.<ref>[http://www.landenweb.net/noordelijke%20marianen/planten/ Noordelijke Marianen – Planten en Dieren], Landenweb.nl (sjoen op 2 desimber 2009)</ref> Op ûnûntwikkele stikken lân komme swurdgerzen (tige skerpe gerssoarten) en tichte bosken foar. De kokosbeammen, papaja’s en in pepersoarte groeie yn it wyld op Saipan. Lykas op de measte oare eilannen yn it gebiet hawwe ek de Noardlike Marianen suver hast gjin ynlânske [[sûchdier]]en. Utsein de [[flearmûs|flearmûzen]] dy’t op de eilannen foarkomme binne der gjin ynlânske sûchdieren. De flearmûzen libje benammen op Rota, dêr’t sa’n 1.000 oant 2.000 flearmûzen foarkomme, mar op Tinian en Saipan binne se seldsum. Wol binne der tal fan bistesoarten yntrodusearre op de eilannen. Under oare [[kat]]ten, [[hûn]]en, [[hynder]]s, [[ko|kij]] en [[geit]]en. Foar mear as fjirtich fûgelsoarten, ynlânsk en yntrodusearre, foarmje de eilannen it thús. <ref>[http://www.odyssei.com/travel-tips/14276.html Flora and fauna, Northern Mariana Islands], Odyssei.com (sjoen op 2 desimber 2009)</ref> Yn de omkriten fan de eilannen kin fiske wurde op [[tonyn]], [[wahoo]] en oare fisken. Ek yn see groeie [[koraal (soölogy)|koralen]], anemoanen, spûnzen en skulpefisken. Troch de heldere see en de koraalriffen libje hjir yn totaal mear as tûzen ferskate libbensfoarmen yn see.<ref>[http://www.odyssei.com/travel-tips/14276.html Flora and fauna, Northern Mariana Islands], Odyssei.com (sjoen op 2 desimber 2009)</ref> Tusken Guguan en Sarigan leit de [[Zealandia Bank]] (yn it Tsjamorro: ''“Papaungan”'', wat “sonken” betsjut). De Zealandie Bank bestiet út twa stieneftige toppen dy’t likernôch 1,5 kilometer út elkoar lizze. Ien fan de beide komt by leechwetter likernôch ien meter boppe de seespegel út.<ref>[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0804-191 Zealandia Bank], Global Volcanism Program (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> Zealandia Bank is yn [[1858]] neamd nei de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[bark]] ''Zealandia''. == Ekonomy == [[Ofbyld:Managaha.jpg|thumb|right|200px|''Strân fan Saipan. It toerisme is in wichtige sektor yn de ekonomy fan de Noardlike Marianen.'']] [[Ofbyld:Entrance Garment Factory Saipan.JPG|thumb|right|200px|''De yngong fan in kleanfabryk op Saipan.'']] De [[ekonomy]] fan de Noardlike Marianen krijt in soad steun yn de foarm fan finansjele miljoenenbydragen fan de Feriene Steaten foar ûnder oare kapitaalsynvestearings en ekonomyske projekten. Dêrneist foarmje it [[toerisme]], de [[yndustry]] en de [[lânbou]] boarnen fan ynkomsten. De Noardlike Marianen hawwe súksesfol gebrûk makke fan harren frijhannelsposysje mei de Feriene Steaten, sûnder dêrby rekken hâlde te moatten mei de Amearikaanske arbeidersrjochten. De leanen yn de Noardlike Marianen leinen lange tiid leger as yn de Feriene Steaten wêrtroch't de produksjekosten leger komme te lizzen. Produkten dy’t fan de Noardlike Marianen kamen, mochten sa op de merke brocht wurde ûnder it label ''“Made in USA”'' sûnder rekken te hâlden mei de Amearikaanske wet- en regeljouwing. Yn de takomst sil dit feroarje neidat Presidint [[George W. Bush]] op [[25 maaie]] [[2007]] in minimumleanwet ûndertekene dy’t ek foar de Noardlike Marianen jilde sil. Yn [[2015]] sil it minimumlean fan de eilannen like hege wêze moatte as yn de Feriene Steaten.<ref>[http://www.saipantribune.com/newsstory.aspx?cat=1&newsID=68875 NMI minimum wage hike OK’d], Saipan Tribune (sjoen op 1 desimber 2009)</ref> De earste stap yn dit proses waard op [[25 july]] [[2007]] setten en sûnttiids wurdt it minimumlean eltse maaie $0,50 heger oant it stuit dat it minimumlean like heech is as yn de rêst fan de Feriene Steaten. De frijstelling fan de wetten yn de Feriene Steaten hat yn it ferline ta eksessen laat as berne-arbeid, berne-prostitúsje en sels slavernij.<ref> Rebecca Clarren (9 maaie 2006). [http://www.tompaine.com/articles/2006/05/09/sex_greed_and_forced_abortions.php Sex, greed and forced abortions], TomPaine.com (sjoen op 1 desimber 2009)</ref><ref> Rebecca Clarren (maitiid 2006) [http://www.msmagazine.com/spring2006/paradise.asp Paradise Lost: Greed, Sex Slavery, Forced Abortions and Right-Wing Moralists], Ms. (sjoen op 1 desimber 2009)</ref> === Toerisme === It toerisme is in wichtige boarne fan ynkomsten foar de eilannen, der komme jierliks sa’n heal miljoen toeristen nei de eilannen, benammen toeristen út Japan. Hast de helte fan de arbeiders wurket yn de toerismesektor. Wol hawwe de Noardlike Marianen sûnt de ein fan [[2005]] te krijen fan in krimp yn it tal toeristen dat nei de eilannen komt as gefolch fan de Finansjele Aazje Krisis. Oan de ein fan [[2006]] wie it toeristetal 15,23 persint leger as yn de alve moannen dêrfoar. === Tekstyl === De produksje fan klean hat in skoftlang de hurdst groeiende yndustrysektor west, wêryn 12.000 minsken, benammen [[Sina|Sinezen]], oan it wurk binne. Yn [[1998]] waard der foar $1 miljard [[Amerikaanske dollar|dollar]] oan klean nei de Feriene Steaten ferskipt. Dizze hannel is kontroversjeel omdat de produkten fan de Noardlike Marianen mei it stimpel “Made in the USA” makke en yn de Feriene Steaten ynfierd wurde kinne, sûnder dat de produsinten op de Noardlike Marianen rekken hoege te hâlden mei de wetten fan de Feriene Steaten. De tekstylyndustry is oan it feroarje en in soad tekstylfabriken geane ticht troch de ymportrestriksjes fan Sineesk guod. De yndustry wie ten earsten opsetten op de Noardlike Marianen omdat guon arbeid- en ymmigraasjewetten fan de Feriene Steaten net foar dit gebiet jilde, wêrûnder it minimumlean. === Lânbou === De lânbou op de eilannen bestiet út lytse boeren dy’t [[kokosnút|kokosnuten]], [[bôlefruit]], [[tomaat|tomaten]] en [[meloen]]en ferbouwe. Mar ek [[weet]], [[tapioka]], [[bataat]], [[banaan|bananen]], [[kassave]] en [[sitrusfruchten]] wurde ferboud. Dêrneist wurdt de [[kokospalm]] brûkt foar in ferskaat oan produkten foar de útfier. == Demografy == [[Ofbyld:Northern Mariana Islands.png|thumb|left|250px|''Befolkingsûntwikkeling fan de Noardlike Marianen sûnt 1960.'']] By de offisjele folkstelling fan [[2000]] wennen der 69.221 minsken op de Noardlike Marianen. Dêrfan wie 56,3% fan Azjatyske komôf, 36,3% ynlânsk, 4,8% wie mingd en 2,6% oars. Op it stuit wurdt it ynwennertal fan de Noardlike Marianen rûsd op 88.662 (july 2009).<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands - People] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> De opbou nei leeftyd is:<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> * 0-14 jier: 18% (8.372 man, 7.616 frou) * 15-64 jier: 80,3% (28.602 man, 42.557 frou) * > 65 jier: 1,7% (786 man, 729 frou) De Noardlike Marianen hawwe de heechste frou ta man ratio fan de wrâld. Op eltse 77 mannen binne 100 froulju. Mei 2,29% hawwe de Noardlike Marianen ien fan de heechste migraasjesifers fan de wrâld. Dit komt benammen troch minsken út Aazje dy’t arbeidzjen komme op de Noardlike Marianen. It migraasjeratio leit tige heech mei 6,47 migranten de 1000 ynwenners.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> De befolking fan de Noardlike Marianen is foar it meastepart [[Kristendom|kristlik]], mar ek tradisjonele leauwen komme noch foar. Op de Noardlike Marianen binne in soad talen dy’t troch in relatyf heech persintaazje sprutsen wurdt. [[Filipynsk]]e talen komme it measte foar en wurde sprutsen troch 24,4% fan de befolking, dan it [[Sineesk]] mei 23,4%, it [[Tsjamorro (taal)|Tsjamorro]] mei 22,4%, it [[Ingelsk]] mei 10,8% en oare Pasifyske talen troch 9,5% fan de minsken. 9,6% fan de minsken sprekt in oare taal. === Befolkingsûntwikkeling === * [[1970]] - 9.640 * [[1980]] - 16.780 * [[1990]] - 43.345 * [[2000]] - 69.221 * [[2009]] - 88.662 (rûzing) == Polityk == [[Ofbyld:Governor Benigno Fitial.jpg|thumb|left|150px|''Gûverneur Benigno R. Fitial fan de Noardlike Marianen.'']] De Noardlike Marianen binne in presidinsjeel [[represintative demokrasy]], wêryn de gûverneur it haad fan de oerheid is, mei in [[mearpartijenstelsel]]. De Noardlike Marianen binne in mienebest yn in politike uny mei de Feriene Steaten. Federale bydragen foar it Mienebest wurde levere troch in departemint fan it Ministearje fan Binnenlânske Saken fan de Feriene Steaten. De bân dy’t de Noardlike Marianen mei de Feriene Steaten hawwe kin fergelike wurde mei dy tusken [[Porto Riko]] en de Feriene Steaten. Der is in eigen gûverneur, sûnt [[2006]] is dat [[Benigno R. Fitial]], en in luitenant-gûverneur. Der is in parlemint mei njoggen senators en fyftsjin ôffurdigen. Saipan, Tinian en Rota leverje elts trije senators. By de ôffurdigen wurde der trettjin troch Saipan levere, en elts ien troch Tinian en Rota. De senators wurde foar fjouwer jier keazen, de ôffeardigen foar twa jier. Boargers fan de eilannen hawwe gjin stimrjocht foar by de presidintsferkiezings fan de Feriene Steaten, alhoewol’t se al offisjele boargers fan it lân binne. Se wurde yn de Feriene Steaten represintearre troch in waarnimmer. [[Ofbyld:District Court for the Northern Mariana Islands Seal.png|thumb|right|200px|''Foto fan it wapen fan de rjochtbank fan de Noardlike Marianen.'']] De [[útfierende macht]] leit by de oerheid. De [[wetjouwende macht]] leit by de oerheid en de beide keamers fan it parlemint. De [[rjochterlike macht]] is ûnôfhinklik fan de twa oare machten. De lokale oerheid is ferdield oer trije regionale boargemasters. Yn [[1947]] waarden de Noardlike Marianen mei it Trustgebiet fan de Pasifyske Eilannen ûnderbrocht by de Feriene Steaten. Yn 1976 gie it kongres akkoard mei ûnderling oerlis om in Mienebest fan de Noardlike Marianen yn in Politike Uny mei de Feriene Steaten oan te gean. Yn [[1977]] akseptearre it kongres fan de Noardlike Marianen har eigen grûnwet, en it earste regear neffens dizze grûnwet begûn op [[1 jannewaris]] [[1978]]. It ferdrach mei de Feriene Steaten wie op [[3 novimber]] [[1986]] hielendal ymplemintearre, mei de ynfier fan it steatsboargerskip fan de Feriene Steaten foar de ynwenners fan de Noardlike Marianen. De polityk op de Noardlike Marianen is faak “in funksje fan famyljerelaasjes en freonskiplike bannen” wêr’t de grutte fan immen syn famylje wichtiger is as immens persoanlike kwalifikaasjes. Guon minsken hawwe krityk op dizze sitewaasje, wêrûnder de auteur fan de webstee [[Saipan Sucks]]. Dizze minsken sizze dat de politike sitewaasje op de eilannen in soad wei hat fan [[nepotisme]].<ref>Charles P. Reyes Jr.(30 maart 1999) [http://www.saipantribune.com/newsstory.aspx?newsID=1594&cat=3 Primitive tribalism], Saipan Tribune (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> De offisjele talen op de eilannen binne [[Ingelsk]], [[Tsjamorro (taal)|Tsjamorro]] en [[Karolinysk]]. === Wetjouwende macht === De wetjouwende macht fan de Noardlike Marianen hat twa keamers. It Hûs fan Offurdigen hat 20 leden, keazen foar in tiidrek fan twa jier. De Senaat bestiet út 9 leden, dy’t ek foar twa jier keazen wurde. It Mienebest kiest in persoan dy’t de eilannen fertsjintwurdiget yn Washington, D.C. Hy komt op foar de belangen fan it Mieenebest yn de Feriene Steaten. Dizze persoan is in net-stimmend lid fan it Hûs fan Offeardigen fan de Feriene Steaten. De earste ôffeardige, [[Gregorio Sablan]], waard keazen op [[4 novimber]] [[2008]] en is sûnt jannewaris 2009 aktyf. === Ferkiezings === Op [[3 novimber]] [[2009]] waarden der foar it lêst ferkiezings hâlden op de Noardlike Marianen. Der wienen tweintich sitten yn it Hûs fan Offeardigen te ferdielen en seis fan de njoggen sitten yn de Senaat. {| |- bgcolor="#cccccc" align="center" ! Partij ! Sitten yn it Hûs <br />fan Offeardigen ! +/− <br />mei 2007<br /> ! Sitten yn <br />de Senaat<br /> ! +/− <br />mei 2007<br /> |- align="center" | Republican Party | 9 | -3 | 4 | +1 |- align="center" | Covenant Party | 7 | +3 | - | -2 |- align="center" | Unôfhinklik | 4 | +1 | 2 | +1 |- align="center" | Democratic Party | - | -1 | - | - |- align="center" | Net ferkiesber | - | -1 | 3 | - |- bgcolor="#cccccc" align="center" | Totaal | 20 | | - | - |} Op [[8 novimber]] waarden ek ferkiezings hâlden foar it gûverneurskip fan de Noardlike Marianen. Dizze ferkiezings waarden wûn troch [[Heinz Hofschneider]] fan de republikeinen en [[Benigno Fitial]], de sittende gûverneur. Op [[23 novimber]] waard de twadde omgong hâlden. De útslach fan dizze ferkiezing wie net fuort binnen, omdat der noch wachte wurde moast op likernôch 1.200 stimmen dy't oer de post komme moasten, op [[7 desimber]] binne dizze stimmen teld.<ref>[http://www.saipantribune.com/newsstory.aspx?cat=1&newsID=95340 Fitial leads runoff by 501 votes], Saipan Tribune, 24 novimber 2009 (sjoen op 8 desimber 2009)</ref>. Uteinlik kamen der 944 sluven binnen, guon dêrfan mei meardere stimkaarten, wêrfan 725 jildige stimbiljetten wienen (oaren wienen te let ferstjoerd, net jildich, ensfh.).<ref>[http://www.saipantribune.com/newsstory.aspx?newsID=95662&cat=1 Fitial seals victory with 370 lead], Saipan Tribune, 8 desimber 2009 (sjoen op 8 desimber 2009)</ref> Nei it tellen fan dizze 725 stimmen kaam de sittende gûverneur Fitial op 51,44% fan de stimmen út en Hofschneider op 48,56% fan de stimmen, wêrmei Fitial de winner is. It ferskil tusken de beide yn tal stimmen wie mar 370 stimmen op in totaal fan 12.850. Yn stee fan fjouwer jier, sil Fitial no foar fiif jier de gûverneur fan de eilannen wêze, dat nei de ynfier fan in nije wet op de eilannen. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |-bgcolor="#cccccc" align="center" ! colspan="2" rowspan="2" style="width: 10em" | Party ! style="width: 15em" rowspan="2" | Kandidaat ! style="width: 15em" rowspan="2" | Kiesmaat ! style="width: 12em" colspan="2" | 1e omgong<ref>[http://www.saipantribune.com/election.asp Gubernatorial Runoff Election Results for 2009] Saipan Tribune, 7 desimber 2009 (sjoen op 8 desimber 2009)</ref> ! style="width: 12em" colspan="2" | 2e omgong<ref>[http://www.saipantribune.com/election.asp Initial Gubernatorial Election Results for 2009] Saipan Tribune, 7 desimber 2009 (sjoen op 8 desimber 2009)</ref> |-bgcolor="#cccccc" align="center" ! style="width: 5em" | Stimmen ! style="width: 7em" | Persintaazje ! style="width: 5em" | Stimmen ! style="width: 7em" | Persintaazje |- ! style="background-color:#FF3333; width: 3px" | | style="width: 130px" | Republican | [[Heinz Hofschneider]] | [[Arnold Palacios]] | align="right" | 4.900 | align="right" | 36,27% | align="right" | 6240 | align="right" | 48,56% |- ! style="background-color:#CCFFCC; width: 3px" | | style="width: 130px" | Covenant | [[Benigno Fitial]] (sittende gûverneur) | [[Eloy Inos]] | align="right" | 4.892 | align="right" | 36,21% | align="right" | 6610 | align="right" | 51,44% |- ! style="background-color:#DDDDDD; width: 3px" | | style="width: 130px" | Unôfhinklik | [[Juan Pan Guerrero|Juan Guerrero]] | [[Joe Camacho]] | align="right" | 2.613 | align="right" | 19,34% | rowspan="2" colspan="2" align="center" | |- ! style="background-color:#DDDDDD; width: 3px" | | style="width: 130px" | Unôfhinklik | [[Ramon "Kumoi" Guerrero|Ramon Guerrero]] | [[David Borja]] | align="right" | 1.075 | align="right" | 7,96% |-bgcolor="#EEEEEE" align="right" ! colspan="4" | Totals ! ! 100.00% ! ! 100.00% |} == Transport == De Noardlike Marianen beskikke oer mear as 536 kilometer [[autowei|autowegen]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands - Transport] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> It meastepart hjirfan leit op Saipan, Tinian en Rota. Der binne trije fleanfjilden mei ferhurde start- en lanningsbanen, [[Rota International Airport]] (mei in baan fan likernôch 1.800 meter), [[Tinian International Airport]] (baan fan likernôch 2.600 meter) en [[Saipan International Airport]] (mei in baan fan likernôch 2.650 meter). Ek binne der noch twa fleanfjilden mei ûnferhurde start- en lanningsbanen.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands - Transport] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> Havens binne der op Saipan, Tinian en Rota. == Underwiis == It [[Commonwealth of the Northern Mariana Islands Public School System]] is it skoaldistrikt dat op de Noardlike Marianen aktyf is. Skoallen binne der op de trije grutste eilannen, Saipan, Tinian en Rota. It ûnderwiis fan de Noardlike Marianen hat te lijen ûnder in grut te koart oan leararen. Op it stuit wurde in soad ûnderwizers út de Filipinen helle. Dit tekoart hat te krijen mei de tige hege befolkingsgroei op de eilannen fan mear as 4% it jier.<ref>[http://www.landenweb.net/noordelijke%20marianen/samenleving/ Samenleving], Landenweb.net (sjoen op 2 desimber 2009)</ref> == Eilannen en gemeenten == Yn de ûndersteande tabel steane de eilannen fan de Noardlike Marianen fan noard nei súd. {| class="wikitable" !Nr. ! Eilân ! Oerflak ! Ynwenners <br />(folkstelling<br />2000) ! Hichte ! Heechste plak ! Lokaasje |- !align="center" colspan="9" |Noardlike eilannen (Northern Islands Municipality) |- align="right" | 1 | [[Farallon de Pajaros]] | 2.55 km² | - | 319 m | | {{koördinaten yn tekst|20_02_N_145_19_E_region:NL_type:building|Farallon de Pajaros}} |- align="right" | 2 | [[Maug-eilannen]] | 213 km² | - | 227 m | Noardlike eilân | {{koördinaten yn tekst|20_02_20_N_145_13_21_E_region:NL_type:building|Maug-eilannen}} |- align="right" | 3 | [[Asuncion]] | 7,31 km² | - | 891 m | | {{koördinaten yn tekst|19_41_36_N_145_24_13_E_region:NL_type:building|Asuncion}} |- align="right" | 4 | [[Agrihan]] | 43,51 km² | - | 965 m | Agrihan fulkaan | {{koördinaten yn tekst|18_45_72_N_145_39_42_E_region:NL_type:building|Agrihan}} |- align="right" | 5 | [[Pagan]] | 47,24 km² | - | 579 m | Mount Pagan | {{koördinaten yn tekst|18_08_36_N_145_47_39_E_region:NL_type:building|Pagan}} |- align="right" | 6 | [[Alamagan]] | 11,11 km² | 6 | 744 m | Alamagan | {{koördinaten yn tekst|17_20_03_N_145_50_03_E_region:NL_type:building|Alamagan}} |- align="right" | 7 | [[Guguan]] | 3,87 km² | - | 301 m | | {{koördinaten yn tekst|17_18_04_N_145_50_34_E_region:NL_type:building|Guguan}} |- align="right" | 8 | [[Sarigan]] | 4,97 km² | - | 549 m | | {{koördinaten yn tekst|16_42_40_N_145_46_45_E_region:NL_type:building|Sarigan}} |- align="right" | 9 | [[Anatahan]] | 31,21 km² | - | 787 m | | {{koördinaten yn tekst|16_21_24_N_145_40_01_E_region:NL_type:building|Anatahan}} |- align="right" | 10 | [[Farallon de Medinilla]] | 0,85 km² | - | 81 m | | {{koördinaten yn tekst|16_01_01_N_146_03_11_E_region:NL_type:building|Farallon de Medinilla}} |- !align="center" colspan="9" |Súdlike Eilannen (3 gemeenten) |- align="right" | 11 | [[Saipan]] | 115,38 km² | 62.392 | 474 m | Tagpochau | {{koördinaten yn tekst|15_12_17_N_145_45_55_E_region:NL_type:building|Saipan}} |- align="right" | 12 | [[Tinian]] | 101,01 km² | 3.540 | 170 m | Kastiyu | {{koördinaten yn tekst|15_01_24_N_145_37_57_E_region:NL_type:building|Tinian}} |- align="right" | 13 | [[Aguijan]] (gemeente Tinian) | 7,10 km² | - | 157 m | Alutom | {{koördinaten yn tekst|14_51_11_N_145_33_38_E_region:NL_type:building|Aguijan}} |- align="right" | 14 | [[Rota]] | 85,39 km² | 3.283 | 491 m | Mt. Manira | {{koördinaten yn tekst|14_09_17_N_145_13_10_E_region:NL_type:building|Rota}} |- align="right" ! ! Noardlike Marianen ! 463.63 km² ! 69,221 ! 965 m ! Mount Agrihan | |} De Noardlike Eilannen (noardlik fan Saipan) foarmje de Northern Islands Municipality. De trije grutste eilannen fan de Súdlike Eilannen foarmje de gemeenten Saipan, Tinian en Rota. It ûnbewenne Aguijan is ûnderdiel fan de gemeente Tinian. Dat de measte noardlike eilannen net bewenne wurde hat te krijen mei de fulkanyske aktiviteiten op dy eilannen. Minsklike bewenning komt allinnich foar op Agrihan, Pagan en Alamagan, mar de populaasje op dizze eilannen fariearret. De folkstelling fan 2000 registrearre yn totaal mar seis minsken yn de Northern Islands municipality. Saipan, Tinian en Rota binne de ienichste eilannen dy’t it hiele jier troch bewenne wurde. == Literatuer == * {{aut|Joseph E. Hore}} (2003). ''The Right of Self-Government in the Commonwealth of the Northern Mariana Islands'', in: Asian-Pacific Law & Policy Journal 4. Side 180–245. * {{aut|Victoria King}} ''The Commonwealth of the Northern Mariana Islands’ Rights Under United States and International Law to Control its Exclusive Economic Zone'', in: University of Hawaii Law Review 13. Side 477–504. * {{aut|Howard P. Willens, Deanne C. Siemer}} (2002). ''An honorable accord: The covenant between the Northern Mariana Islands and the United States''. Honolulu: University of Hawai'i Press. * {{aut|Don A. Farrell, Phyllis Koontz}} (1991). ''History of the Northern Mariana Islands''. == Keppelings om utens == * {{en}}[http://www.gov.mp/ Hiemside fan de oerheid fan de Noardlike Marianen] * {{en}}[http://www.cnmilaw.org/constitution.htm De grûnwet fan de Noardlike Marianen] * {{en}}[http://www.pss.cnmi.mp/PSSCentralOffice/index2.cfm Hiemside fan it Commonwealth of the Northern Mariana Islands Public School System] * {{nl}}[http://www.landenweb.net/noordelijke%20marianen/ De Noardlike Marianen op Landenweb.net] * {{en}}[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html CIA World Factbook - Northern Mariana Islands] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Northern Mariana Islands}} }} {{Nijsgjirrige side}} {{Feriene Steaten}} {{koördinaten|15_11_36_N_145_45_53_E_region:NL_type:building|15° 12' NB 145° 45' EL}} [[Kategory:Noardlike Marianen| ]] [[Kategory:Oerseesk gebietsdiel fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Ofhinklik gebiet yn Oseaanje]] [[Kategory:Mikroneezje]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Histoaryske Spaanske koloanje]] [[Kategory:Histoaryske Dútske koloanje]] [[Kategory:Histoaryske Japanske koloanje]] [[Kategory:Histoaryske Amerikaanske koloanje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1976]] liale35kg7v41k65a7g5kd93gerr5pm 1236098 1236097 2026-07-24T08:17:36Z Raphael1256 30945 /* */ 1236098 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = Commonwealth of the Northern Mariana Islands | namme = Commonwealth of the Northern Mariana Islands | flagge = Flag of the Northern Mariana Islands.svg | wapen = Seal of the Northern Mariana Islands (alternate).svg | lokaasje = LocationNorthernMarianas.png | motto = | folksliet = Gi Talo Gi Halom Tasi <small>(Tsjamorro)</small> | taal = [[Ingelsk]], [[Tsjamorro (taal)|Tsjamorro]], [[Karolinysk]] | haadstêd = [[Saipan]] | steatsfoarm = Presidinsjeel represintative demokrasy. Gebietsdiel fan de [[Feriene Steaten|F.S.A.]] | oerflak = 477 | prstwetter = - | ynwenners = 69.221 | teljier = 2000 | munt = [[Amerikaanske dollar]] | muntkoade = USD | tiidsône = +10 | feestdei = - | lânkoade = MNP | ynternet = .mp | tillefoan = 1-670 | }} [[Ofbyld:Northern Mariana Islands-CIA WFB Map.png||right|300px|Kaart fan de Noardlike Marianen<br /> <small>''boarne: [[The World Factbook CIA]]''</small>]] De '''Noardlike Marianen''' of '''Noardlike Mariana-eilannen''', folút '''Mienebest fan de Noardlike Mariana-eilannen''' ([[Ingelsk]]: ''Commonwealth of the Northern Mariana Islands''), is in eilannekloft yn [[Oseaanje]]. De eilannekloft is in ôfsûnderlik territoarium mei in politike bân mei de [[Feriene Steaten|Feriene Steaten fan Amearika]] en is net ûnôfhinklik. == Geografy en geology == Haadstêd fan de Noardlike Marianen is [[Saipan]], dat op it eilân my deselde namme leit. It totale oerflak fan de eilannen is likernôch 477 km².<ref>{{aut|Martin, Penny; e.o.}} (1999) – “Geografica” – De grote werelatlas met landenprofielen. ISBN 3-8290-2477-0</ref> Op de Noardlike Marianen wenje, neffens de lêste offisjele folkstelling yn [[2000]], 69.221. Oan de telling is ek te sjen dat hast eltsenien wennet op [[Saipan]], [[Tinian]] en [[Rota]]. De ienige útsûndering wienen seis minsken op [[Alamagan]]. Tegearre mei Gûam foarmje de Noardlike Marianen de [[Marianen]], dy't wer ûnderdiel binne fan [[Mikroneezje (eilannekloft)|Mikroneezje]]; it gebiet leit yn it wrâlddiel Oseaanje. De eilannen lizze yn de Grutte Oseaan en in part yn de [[Filipynske See]]. Mear krekt lizze se noardlik fan it eilân Gûam en súdlik fan de Japanske Bonin- en Fulkaaneilannen. De súdlike eilannen besteane út [[kalkstien]] mei flakke terrassen en franjeriffen, wylst de noardliker eilannen in fulkanyske basis hawwe, mei aktive fulkanen op [[Anatahan]], [[Pagan]] en [[Agrihan]]. De fulkaan op Agrihan is de heechste, mei 965 meter; dêrmei is it ek it heechste punt fan de Noardlike Marianen. Sûnt [[10 maaie]] [[2003]] is de fulkaan fan Anatahan wer aktyf wurden.<ref>[http://hvo.wr.usgs.gov/cnmi/ Northern Mariana Islands Volcanic Activity], U.S. Geological Survey (sjoen op 14 oktober 2010)</ref> De fulkaan op it eilân fan likernôch 31 km² barste doe ynienen út. Sûnt dy tiid is de fulkaan út en troch aktyf. Op [[6 april]] [[2005]] wie der in útbarsting dêr't likernôch 50.000.000 m³ jiske en stien de loft yn sketten waard<ref>[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5451 Eruption of Anatahan], NASA Earth Observatory (sjoen op 14 oktober 2010)</ref>, dêr't in grutte swarte wolk troch oer Saipan en Tinian hinne kaam.<ref>Hendricks, Timothy P. [http://www.nwas.org/ej/pdf/2006-EJ8.pdf Early Detection of the 5 April 2005 Anatahan Volcano Eruption using the Guam], (sjoen op 14 oktober)</ref> WSR-88D Der Marianen binne santjin eilannen, dêr't sechtsjin fan by de Noardlike Marianen hearre; it oare eilân is Gûam. It gebiet fan de Noardlike Marianen rekt him út oer in langte fan 700 kilometer. It totale lânoerflak is 477 km²; de totale kustline is likernôch 1.482 km.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands - Geography] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> De fjirtsjin Noardlike Marianen binne: * [[Saipan]] * [[Rota]] * [[Tinian]] * [[Pagan]] * [[Aguijan]] * [[Farallon de Medinilla]] * [[Anatahan]] * [[Sarigan]] * [[Guguan]] * [[Alamagan]] * [[Agrihan]] * [[Asuncion]] * [[Maug-eilannen]] (North Island, West Island en East Island) * [[Farallon de Pajaros]] De grutsten fan dizze eilannen binne Saipan, Rota, Tinian en Pagan. It eilân Farallon de Medinilla wurdt troch de Amerikanen as militêr oefengebiet brûkt. Deunby de Noardlike Marianen leit de [[Marianen-troch]]. [[Ofbyld:Anatahan twice.PNG|thumb|right|250px|''Dizze ynfraread bylden litte Anatahan sjen op [[20 jannewaris]] [[2002]] (de ûnderste foto) en op [[27 april]] [[2005]] (de boppeste foto). Griene fegetaasje wurdt troch it ynfraread yn it read werjûn. Op de ûnderste foto (makke foar de it útbarsten fan de fulkaan) is te sjen dat de fegetaasje it hiele eilân bedekt, ynklusyf de fulkaan. Yn 2005 is in grut part fan de fegetaasje ûnder de dikke laach fulkanysk materiaal bedobbe rekke, mar jiske en stoom meitsje it dreech om in soad feroarings te sjen dy't de erupsjes nei alle gedachten feroarsake hawwe.']] == Klimaat == It oerhearskjende klimaat op de eilannen is it tropysk [[seeklimaat]], der is net in soad seizoensfariaasje. De temperatuer wurdt matige troch de noardeastlike [[passaatwyn|passaatwinen]]. It drûge seizoen duorret fan desimber oant juny, mei 100mm delslach, en it wiete seizoen duorret fan july oant novimber, mei 300mm delslach, dêr't [[tyfoan]]en by foarkomme kinne. It ferskil tusken de seizoenen is net grut. It [[Guinnes Book of World Records]] hat Saipan útroppen ta it stee mei it lykmjittichste klimaat fan de wrâld, it is der hast it hiele jier troch 27&nbsp;°C.<ref>[http://net.saipan.com/personal/vanlanen/info/info_pg4.htm Saipan A-Z], net.saipan.com (sjoen op 1 desimber 2009)</ref> == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan de Noardlike Marianen}} De eilannen binne nei alle gedachten al sûnt 1500 foar Kristus bewenne troch de [[Tsjamorro (folk)|Tsjamorro]]. De earste [[Jeropa|Jeropeeske]] ûntdekkingsreis yn it gebiet stie ûnder lieding fan [[Ferdinand Magellaan]] yn [[1521]]. Fanwegen in kultuerferskil oangeande besit krigen de eilannen de namme ''“Islas de los Ladrones”'', of wol "Dieve-eilannen". Gûam waard in wichtige tuskenstop foar Spaanske skippen dy’t fan [[Meksiko]] kamen mei [[goud]] en oar guod foar de Filipinen en Spanje. Yn [[1668]] waarden de eilannen werneamd troch [[Padre Diego Luis de San Vitores]], de nije namme waard ''“Las Marianas”'', neamd nei [[Mariana fan Eastenryk]], widdo fan de Spaanske kening [[Filip IV fan Spanje]]. <ref>{{aut|Rogers, Robert F}} (1995). [http://books.google.nl/books?id=AEn9J3tXFS8C&printsec=frontcover&dq=destiny%27s+landfall+guam#v=onepage&q=&f=false “Destiny's landfall: a history of Guam”]. Side 36 (sjoen op 2 desimber 2009)</ref> Om [[1820]] hinne kamen de ynwenners fan de [[Karolinen]] nei de Marianen, dêr’t se harren delsette mochten troch de Spanjerts. Nei de [[Spaansk-Amerikaanske Kriich]] fan [[1898]] die Spanje it bewâld fan Gûam oer oan de [[Feriene Steaten]] en ferkochten se de Noardlike Marianen mei oare eilannen oan [[Dútslân]]. Nei de Earste Wrâldkriich brûkte Dútslân mandearre it [[Folkebûn]] de Noardlike Marianen oan [[Japan]]. Yn dy tiid kamen in soad Japanners en Koreanen nei de eilannen om te arbeidzjen op de Japanske plantaazjes. Oan de ein fan de Twadde Wrâldkriich, fan [[15 juny]] [[1944]] ôf, die it Amerikaanske leger in oanfal op de Marianen. Oan de ein fan de kriich waarden de Japanners weromroppen en krigen de Tsjamorro en de Karoliners harren lân werom. Nei de oarloch waarden de eilannen part ûnderdiel fan it [[Trustgebiet fan de Pasifyske Eilannen]] fan de Feriene Steaten. Sûnt [[1978]] foarmen hja in steatebûn yn in politike uny mei de Feriene Steaten. Lykas oare Amearikaanske territoariums hawwe de eilannen gjin ynbring yn de senaat fan de Feriene Steaten, mar wurde se fertsjintwurdige yn it Hûs fan Offurdigen fan de Feriene Steaten. == Floara en fauna == [[Ofbyld:Saipan.jpg|thumb|left|Loftfoto fan Saipan.]] De [[kokospalm]] is de wichtichste beam op de eilannen, dizze wurdt foar in soad ferskate saken brûkt. Sa wurdt it fleis fan de kokosnút drûge, wêrtroch't kopra ûntstiet, fan de kokosnút wurdt ek kokosoalje makke. Dêrneist levert dizze beam ek wyn, tou, brânstof en strie. De [[bôlefruitbeam]] is in beam dy’t oeral yn Mikroneezje foarkomt, sa ek op de Noardlike Marianen. De fruchten wurde brûkt foar iten en ek wurdt fan de beam timmerhout makke. Neist dizze twa beammen binne der noch tal fan oare beammen en planten dy’t troch de minsken brûkt wurde. Der komme in soad planten op de eilannen foar mei felle kleuren. Tocht moat dan wurde oan de hibiskus, de plumeria, leeljes, lantana’s en krotons. Guon planten kinne yn dit klimaat tige grut wurde, bygelyks de koleus, kaladium en de filodendron.<ref>[http://www.landenweb.net/noordelijke%20marianen/planten/ Noordelijke Marianen – Planten en Dieren], Landenweb.nl (sjoen op 2 desimber 2009)</ref> Op ûnûntwikkele stikken lân komme swurdgerzen (tige skerpe gerssoarten) en tichte bosken foar. De kokosbeammen, papaja’s en in pepersoarte groeie yn it wyld op Saipan. Lykas op de measte oare eilannen yn it gebiet hawwe ek de Noardlike Marianen suver hast gjin ynlânske [[sûchdier]]en. Utsein de [[flearmûs|flearmûzen]] dy’t op de eilannen foarkomme binne der gjin ynlânske sûchdieren. De flearmûzen libje benammen op Rota, dêr’t sa’n 1.000 oant 2.000 flearmûzen foarkomme, mar op Tinian en Saipan binne se seldsum. Wol binne der tal fan bistesoarten yntrodusearre op de eilannen. Under oare [[kat]]ten, [[hûn]]en, [[hynder]]s, [[ko|kij]] en [[geit]]en. Foar mear as fjirtich fûgelsoarten, ynlânsk en yntrodusearre, foarmje de eilannen it thús. <ref>[http://www.odyssei.com/travel-tips/14276.html Flora and fauna, Northern Mariana Islands], Odyssei.com (sjoen op 2 desimber 2009)</ref> Yn de omkriten fan de eilannen kin fiske wurde op [[tonyn]], [[wahoo]] en oare fisken. Ek yn see groeie [[koraal (soölogy)|koralen]], anemoanen, spûnzen en skulpefisken. Troch de heldere see en de koraalriffen libje hjir yn totaal mear as tûzen ferskate libbensfoarmen yn see.<ref>[http://www.odyssei.com/travel-tips/14276.html Flora and fauna, Northern Mariana Islands], Odyssei.com (sjoen op 2 desimber 2009)</ref> Tusken Guguan en Sarigan leit de [[Zealandia Bank]] (yn it Tsjamorro: ''“Papaungan”'', wat “sonken” betsjut). De Zealandie Bank bestiet út twa stieneftige toppen dy’t likernôch 1,5 kilometer út elkoar lizze. Ien fan de beide komt by leechwetter likernôch ien meter boppe de seespegel út.<ref>[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0804-191 Zealandia Bank], Global Volcanism Program (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> Zealandia Bank is yn [[1858]] neamd nei de [[Grut-Brittanje|Britske]] [[bark]] ''Zealandia''. == Ekonomy == [[Ofbyld:Managaha.jpg|thumb|right|200px|''Strân fan Saipan. It toerisme is in wichtige sektor yn de ekonomy fan de Noardlike Marianen.'']] [[Ofbyld:Entrance Garment Factory Saipan.JPG|thumb|right|200px|''De yngong fan in kleanfabryk op Saipan.'']] De [[ekonomy]] fan de Noardlike Marianen krijt in soad steun yn de foarm fan finansjele miljoenenbydragen fan de Feriene Steaten foar ûnder oare kapitaalsynvestearings en ekonomyske projekten. Dêrneist foarmje it [[toerisme]], de [[yndustry]] en de [[lânbou]] boarnen fan ynkomsten. De Noardlike Marianen hawwe súksesfol gebrûk makke fan harren frijhannelsposysje mei de Feriene Steaten, sûnder dêrby rekken hâlde te moatten mei de Amearikaanske arbeidersrjochten. De leanen yn de Noardlike Marianen leinen lange tiid leger as yn de Feriene Steaten wêrtroch't de produksjekosten leger komme te lizzen. Produkten dy’t fan de Noardlike Marianen kamen, mochten sa op de merke brocht wurde ûnder it label ''“Made in USA”'' sûnder rekken te hâlden mei de Amearikaanske wet- en regeljouwing. Yn de takomst sil dit feroarje neidat Presidint [[George W. Bush]] op [[25 maaie]] [[2007]] in minimumleanwet ûndertekene dy’t ek foar de Noardlike Marianen jilde sil. Yn [[2015]] sil it minimumlean fan de eilannen like hege wêze moatte as yn de Feriene Steaten.<ref>[http://www.saipantribune.com/newsstory.aspx?cat=1&newsID=68875 NMI minimum wage hike OK’d], Saipan Tribune (sjoen op 1 desimber 2009)</ref> De earste stap yn dit proses waard op [[25 july]] [[2007]] setten en sûnttiids wurdt it minimumlean eltse maaie $0,50 heger oant it stuit dat it minimumlean like heech is as yn de rêst fan de Feriene Steaten. De frijstelling fan de wetten yn de Feriene Steaten hat yn it ferline ta eksessen laat as berne-arbeid, berne-prostitúsje en sels slavernij.<ref> Rebecca Clarren (9 maaie 2006). [http://www.tompaine.com/articles/2006/05/09/sex_greed_and_forced_abortions.php Sex, greed and forced abortions], TomPaine.com (sjoen op 1 desimber 2009)</ref><ref> Rebecca Clarren (maitiid 2006) [http://www.msmagazine.com/spring2006/paradise.asp Paradise Lost: Greed, Sex Slavery, Forced Abortions and Right-Wing Moralists], Ms. (sjoen op 1 desimber 2009)</ref> === Toerisme === It toerisme is in wichtige boarne fan ynkomsten foar de eilannen, der komme jierliks sa’n heal miljoen toeristen nei de eilannen, benammen toeristen út Japan. Hast de helte fan de arbeiders wurket yn de toerismesektor. Wol hawwe de Noardlike Marianen sûnt de ein fan [[2005]] te krijen fan in krimp yn it tal toeristen dat nei de eilannen komt as gefolch fan de Finansjele Aazje Krisis. Oan de ein fan [[2006]] wie it toeristetal 15,23 persint leger as yn de alve moannen dêrfoar. === Tekstyl === De produksje fan klean hat in skoftlang de hurdst groeiende yndustrysektor west, wêryn 12.000 minsken, benammen [[Sina|Sinezen]], oan it wurk binne. Yn [[1998]] waard der foar $1 miljard [[Amerikaanske dollar|dollar]] oan klean nei de Feriene Steaten ferskipt. Dizze hannel is kontroversjeel omdat de produkten fan de Noardlike Marianen mei it stimpel “Made in the USA” makke en yn de Feriene Steaten ynfierd wurde kinne, sûnder dat de produsinten op de Noardlike Marianen rekken hoege te hâlden mei de wetten fan de Feriene Steaten. De tekstylyndustry is oan it feroarje en in soad tekstylfabriken geane ticht troch de ymportrestriksjes fan Sineesk guod. De yndustry wie ten earsten opsetten op de Noardlike Marianen omdat guon arbeid- en ymmigraasjewetten fan de Feriene Steaten net foar dit gebiet jilde, wêrûnder it minimumlean. === Lânbou === De lânbou op de eilannen bestiet út lytse boeren dy’t [[kokosnút|kokosnuten]], [[bôlefruit]], [[tomaat|tomaten]] en [[meloen]]en ferbouwe. Mar ek [[weet]], [[tapioka]], [[bataat]], [[banaan|bananen]], [[kassave]] en [[sitrusfruchten]] wurde ferboud. Dêrneist wurdt de [[kokospalm]] brûkt foar in ferskaat oan produkten foar de útfier. == Demografy == [[Ofbyld:Northern Mariana Islands.png|thumb|left|250px|''Befolkingsûntwikkeling fan de Noardlike Marianen sûnt 1960.'']] By de offisjele folkstelling fan [[2000]] wennen der 69.221 minsken op de Noardlike Marianen. Dêrfan wie 56,3% fan Azjatyske komôf, 36,3% ynlânsk, 4,8% wie mingd en 2,6% oars. Op it stuit wurdt it ynwennertal fan de Noardlike Marianen rûsd op 88.662 (july 2009).<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands - People] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> De opbou nei leeftyd is:<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> * 0-14 jier: 18% (8.372 man, 7.616 frou) * 15-64 jier: 80,3% (28.602 man, 42.557 frou) * > 65 jier: 1,7% (786 man, 729 frou) De Noardlike Marianen hawwe de heechste frou ta man ratio fan de wrâld. Op eltse 77 mannen binne 100 froulju. Mei 2,29% hawwe de Noardlike Marianen ien fan de heechste migraasjesifers fan de wrâld. Dit komt benammen troch minsken út Aazje dy’t arbeidzjen komme op de Noardlike Marianen. It migraasjeratio leit tige heech mei 6,47 migranten de 1000 ynwenners.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> De befolking fan de Noardlike Marianen is foar it meastepart [[Kristendom|kristlik]], mar ek tradisjonele leauwen komme noch foar. Op de Noardlike Marianen binne in soad talen dy’t troch in relatyf heech persintaazje sprutsen wurdt. [[Filipynsk]]e talen komme it measte foar en wurde sprutsen troch 24,4% fan de befolking, dan it [[Sineesk]] mei 23,4%, it [[Tsjamorro (taal)|Tsjamorro]] mei 22,4%, it [[Ingelsk]] mei 10,8% en oare Pasifyske talen troch 9,5% fan de minsken. 9,6% fan de minsken sprekt in oare taal. === Befolkingsûntwikkeling === * [[1970]] - 9.640 * [[1980]] - 16.780 * [[1990]] - 43.345 * [[2000]] - 69.221 * [[2009]] - 88.662 (rûzing) == Polityk == [[Ofbyld:Governor Benigno Fitial.jpg|thumb|left|150px|''Gûverneur Benigno R. Fitial fan de Noardlike Marianen.'']] De Noardlike Marianen binne in presidinsjeel [[represintative demokrasy]], wêryn de gûverneur it haad fan de oerheid is, mei in [[mearpartijenstelsel]]. De Noardlike Marianen binne in mienebest yn in politike uny mei de Feriene Steaten. Federale bydragen foar it Mienebest wurde levere troch in departemint fan it Ministearje fan Binnenlânske Saken fan de Feriene Steaten. De bân dy’t de Noardlike Marianen mei de Feriene Steaten hawwe kin fergelike wurde mei dy tusken [[Porto Riko]] en de Feriene Steaten. Der is in eigen gûverneur, sûnt [[2006]] is dat [[Benigno R. Fitial]], en in luitenant-gûverneur. Der is in parlemint mei njoggen senators en fyftsjin ôffurdigen. Saipan, Tinian en Rota leverje elts trije senators. By de ôffurdigen wurde der trettjin troch Saipan levere, en elts ien troch Tinian en Rota. De senators wurde foar fjouwer jier keazen, de ôffeardigen foar twa jier. Boargers fan de eilannen hawwe gjin stimrjocht foar by de presidintsferkiezings fan de Feriene Steaten, alhoewol’t se al offisjele boargers fan it lân binne. Se wurde yn de Feriene Steaten represintearre troch in waarnimmer. [[Ofbyld:District Court for the Northern Mariana Islands Seal.png|thumb|right|200px|''Foto fan it wapen fan de rjochtbank fan de Noardlike Marianen.'']] De [[útfierende macht]] leit by de oerheid. De [[wetjouwende macht]] leit by de oerheid en de beide keamers fan it parlemint. De [[rjochterlike macht]] is ûnôfhinklik fan de twa oare machten. De lokale oerheid is ferdield oer trije regionale boargemasters. Yn [[1947]] waarden de Noardlike Marianen mei it Trustgebiet fan de Pasifyske Eilannen ûnderbrocht by de Feriene Steaten. Yn 1976 gie it kongres akkoard mei ûnderling oerlis om in Mienebest fan de Noardlike Marianen yn in Politike Uny mei de Feriene Steaten oan te gean. Yn [[1977]] akseptearre it kongres fan de Noardlike Marianen har eigen grûnwet, en it earste regear neffens dizze grûnwet begûn op [[1 jannewaris]] [[1978]]. It ferdrach mei de Feriene Steaten wie op [[3 novimber]] [[1986]] hielendal ymplemintearre, mei de ynfier fan it steatsboargerskip fan de Feriene Steaten foar de ynwenners fan de Noardlike Marianen. De polityk op de Noardlike Marianen is faak “in funksje fan famyljerelaasjes en freonskiplike bannen” wêr’t de grutte fan immen syn famylje wichtiger is as immens persoanlike kwalifikaasjes. Guon minsken hawwe krityk op dizze sitewaasje, wêrûnder de auteur fan de webstee [[Saipan Sucks]]. Dizze minsken sizze dat de politike sitewaasje op de eilannen in soad wei hat fan [[nepotisme]].<ref>Charles P. Reyes Jr.(30 maart 1999) [http://www.saipantribune.com/newsstory.aspx?newsID=1594&cat=3 Primitive tribalism], Saipan Tribune (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> De offisjele talen op de eilannen binne [[Ingelsk]], [[Tsjamorro (taal)|Tsjamorro]] en [[Karolinysk]]. === Wetjouwende macht === De wetjouwende macht fan de Noardlike Marianen hat twa keamers. It Hûs fan Offurdigen hat 20 leden, keazen foar in tiidrek fan twa jier. De Senaat bestiet út 9 leden, dy’t ek foar twa jier keazen wurde. It Mienebest kiest in persoan dy’t de eilannen fertsjintwurdiget yn Washington, D.C. Hy komt op foar de belangen fan it Mieenebest yn de Feriene Steaten. Dizze persoan is in net-stimmend lid fan it Hûs fan Offeardigen fan de Feriene Steaten. De earste ôffeardige, [[Gregorio Sablan]], waard keazen op [[4 novimber]] [[2008]] en is sûnt jannewaris 2009 aktyf. === Ferkiezings === Op [[3 novimber]] [[2009]] waarden der foar it lêst ferkiezings hâlden op de Noardlike Marianen. Der wienen tweintich sitten yn it Hûs fan Offeardigen te ferdielen en seis fan de njoggen sitten yn de Senaat. {| |- bgcolor="#cccccc" align="center" ! Partij ! Sitten yn it Hûs <br />fan Offeardigen ! +/− <br />mei 2007<br /> ! Sitten yn <br />de Senaat<br /> ! +/− <br />mei 2007<br /> |- align="center" | Republican Party | 9 | -3 | 4 | +1 |- align="center" | Covenant Party | 7 | +3 | - | -2 |- align="center" | Unôfhinklik | 4 | +1 | 2 | +1 |- align="center" | Democratic Party | - | -1 | - | - |- align="center" | Net ferkiesber | - | -1 | 3 | - |- bgcolor="#cccccc" align="center" | Totaal | 20 | | - | - |} Op [[8 novimber]] waarden ek ferkiezings hâlden foar it gûverneurskip fan de Noardlike Marianen. Dizze ferkiezings waarden wûn troch [[Heinz Hofschneider]] fan de republikeinen en [[Benigno Fitial]], de sittende gûverneur. Op [[23 novimber]] waard de twadde omgong hâlden. De útslach fan dizze ferkiezing wie net fuort binnen, omdat der noch wachte wurde moast op likernôch 1.200 stimmen dy't oer de post komme moasten, op [[7 desimber]] binne dizze stimmen teld.<ref>[http://www.saipantribune.com/newsstory.aspx?cat=1&newsID=95340 Fitial leads runoff by 501 votes], Saipan Tribune, 24 novimber 2009 (sjoen op 8 desimber 2009)</ref>. Uteinlik kamen der 944 sluven binnen, guon dêrfan mei meardere stimkaarten, wêrfan 725 jildige stimbiljetten wienen (oaren wienen te let ferstjoerd, net jildich, ensfh.).<ref>[http://www.saipantribune.com/newsstory.aspx?newsID=95662&cat=1 Fitial seals victory with 370 lead], Saipan Tribune, 8 desimber 2009 (sjoen op 8 desimber 2009)</ref> Nei it tellen fan dizze 725 stimmen kaam de sittende gûverneur Fitial op 51,44% fan de stimmen út en Hofschneider op 48,56% fan de stimmen, wêrmei Fitial de winner is. It ferskil tusken de beide yn tal stimmen wie mar 370 stimmen op in totaal fan 12.850. Yn stee fan fjouwer jier, sil Fitial no foar fiif jier de gûverneur fan de eilannen wêze, dat nei de ynfier fan in nije wet op de eilannen. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |-bgcolor="#cccccc" align="center" ! colspan="2" rowspan="2" style="width: 10em" | Party ! style="width: 15em" rowspan="2" | Kandidaat ! style="width: 15em" rowspan="2" | Kiesmaat ! style="width: 12em" colspan="2" | 1e omgong<ref>[http://www.saipantribune.com/election.asp Gubernatorial Runoff Election Results for 2009] Saipan Tribune, 7 desimber 2009 (sjoen op 8 desimber 2009)</ref> ! style="width: 12em" colspan="2" | 2e omgong<ref>[http://www.saipantribune.com/election.asp Initial Gubernatorial Election Results for 2009] Saipan Tribune, 7 desimber 2009 (sjoen op 8 desimber 2009)</ref> |-bgcolor="#cccccc" align="center" ! style="width: 5em" | Stimmen ! style="width: 7em" | Persintaazje ! style="width: 5em" | Stimmen ! style="width: 7em" | Persintaazje |- ! style="background-color:#FF3333; width: 3px" | | style="width: 130px" | Republican | [[Heinz Hofschneider]] | [[Arnold Palacios]] | align="right" | 4.900 | align="right" | 36,27% | align="right" | 6240 | align="right" | 48,56% |- ! style="background-color:#CCFFCC; width: 3px" | | style="width: 130px" | Covenant | [[Benigno Fitial]] (sittende gûverneur) | [[Eloy Inos]] | align="right" | 4.892 | align="right" | 36,21% | align="right" | 6610 | align="right" | 51,44% |- ! style="background-color:#DDDDDD; width: 3px" | | style="width: 130px" | Unôfhinklik | [[Juan Pan Guerrero|Juan Guerrero]] | [[Joe Camacho]] | align="right" | 2.613 | align="right" | 19,34% | rowspan="2" colspan="2" align="center" | |- ! style="background-color:#DDDDDD; width: 3px" | | style="width: 130px" | Unôfhinklik | [[Ramon "Kumoi" Guerrero|Ramon Guerrero]] | [[David Borja]] | align="right" | 1.075 | align="right" | 7,96% |-bgcolor="#EEEEEE" align="right" ! colspan="4" | Totals ! ! 100.00% ! ! 100.00% |} == Transport == De Noardlike Marianen beskikke oer mear as 536 kilometer [[autowei|autowegen]].<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands - Transport] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> It meastepart hjirfan leit op Saipan, Tinian en Rota. Der binne trije fleanfjilden mei ferhurde start- en lanningsbanen, [[Rota International Airport]] (mei in baan fan likernôch 1.800 meter), [[Tinian International Airport]] (baan fan likernôch 2.600 meter) en [[Saipan International Airport]] (mei in baan fan likernôch 2.650 meter). Ek binne der noch twa fleanfjilden mei ûnferhurde start- en lanningsbanen.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html#top Northern Mariana Islands - Transport] CIA Factbook (sjoen op 3 desimber 2009)</ref> Havens binne der op Saipan, Tinian en Rota. == Underwiis == It [[Commonwealth of the Northern Mariana Islands Public School System]] is it skoaldistrikt dat op de Noardlike Marianen aktyf is. Skoallen binne der op de trije grutste eilannen, Saipan, Tinian en Rota. It ûnderwiis fan de Noardlike Marianen hat te lijen ûnder in grut te koart oan leararen. Op it stuit wurde in soad ûnderwizers út de Filipinen helle. Dit tekoart hat te krijen mei de tige hege befolkingsgroei op de eilannen fan mear as 4% it jier.<ref>[http://www.landenweb.net/noordelijke%20marianen/samenleving/ Samenleving], Landenweb.net (sjoen op 2 desimber 2009)</ref> == Eilannen en gemeenten == Yn de ûndersteande tabel steane de eilannen fan de Noardlike Marianen fan noard nei súd. {| class="wikitable" !Nr. ! Eilân ! Oerflak ! Ynwenners <br />(folkstelling<br />2000) ! Hichte ! Heechste plak ! Lokaasje |- !align="center" colspan="9" |Noardlike eilannen (Northern Islands Municipality) |- align="right" | 1 | [[Farallon de Pajaros]] | 2.55 km² | - | 319 m | | {{koördinaten yn tekst|20_02_N_145_19_E_region:NL_type:building|Farallon de Pajaros}} |- align="right" | 2 | [[Maug-eilannen]] | 213 km² | - | 227 m | Noardlike eilân | {{koördinaten yn tekst|20_02_20_N_145_13_21_E_region:NL_type:building|Maug-eilannen}} |- align="right" | 3 | [[Asuncion]] | 7,31 km² | - | 891 m | | {{koördinaten yn tekst|19_41_36_N_145_24_13_E_region:NL_type:building|Asuncion}} |- align="right" | 4 | [[Agrihan]] | 43,51 km² | - | 965 m | Agrihan fulkaan | {{koördinaten yn tekst|18_45_72_N_145_39_42_E_region:NL_type:building|Agrihan}} |- align="right" | 5 | [[Pagan]] | 47,24 km² | - | 579 m | Mount Pagan | {{koördinaten yn tekst|18_08_36_N_145_47_39_E_region:NL_type:building|Pagan}} |- align="right" | 6 | [[Alamagan]] | 11,11 km² | 6 | 744 m | Alamagan | {{koördinaten yn tekst|17_20_03_N_145_50_03_E_region:NL_type:building|Alamagan}} |- align="right" | 7 | [[Guguan]] | 3,87 km² | - | 301 m | | {{koördinaten yn tekst|17_18_04_N_145_50_34_E_region:NL_type:building|Guguan}} |- align="right" | 8 | [[Sarigan]] | 4,97 km² | - | 549 m | | {{koördinaten yn tekst|16_42_40_N_145_46_45_E_region:NL_type:building|Sarigan}} |- align="right" | 9 | [[Anatahan]] | 31,21 km² | - | 787 m | | {{koördinaten yn tekst|16_21_24_N_145_40_01_E_region:NL_type:building|Anatahan}} |- align="right" | 10 | [[Farallon de Medinilla]] | 0,85 km² | - | 81 m | | {{koördinaten yn tekst|16_01_01_N_146_03_11_E_region:NL_type:building|Farallon de Medinilla}} |- !align="center" colspan="9" |Súdlike Eilannen (3 gemeenten) |- align="right" | 11 | [[Saipan]] | 115,38 km² | 62.392 | 474 m | Tagpochau | {{koördinaten yn tekst|15_12_17_N_145_45_55_E_region:NL_type:building|Saipan}} |- align="right" | 12 | [[Tinian]] | 101,01 km² | 3.540 | 170 m | Kastiyu | {{koördinaten yn tekst|15_01_24_N_145_37_57_E_region:NL_type:building|Tinian}} |- align="right" | 13 | [[Aguijan]] (gemeente Tinian) | 7,10 km² | - | 157 m | Alutom | {{koördinaten yn tekst|14_51_11_N_145_33_38_E_region:NL_type:building|Aguijan}} |- align="right" | 14 | [[Rota]] | 85,39 km² | 3.283 | 491 m | Mt. Manira | {{koördinaten yn tekst|14_09_17_N_145_13_10_E_region:NL_type:building|Rota}} |- align="right" ! ! Noardlike Marianen ! 463.63 km² ! 69,221 ! 965 m ! Mount Agrihan | |} De Noardlike Eilannen (noardlik fan Saipan) foarmje de Northern Islands Municipality. De trije grutste eilannen fan de Súdlike Eilannen foarmje de gemeenten Saipan, Tinian en Rota. It ûnbewenne Aguijan is ûnderdiel fan de gemeente Tinian. Dat de measte noardlike eilannen net bewenne wurde hat te krijen mei de fulkanyske aktiviteiten op dy eilannen. Minsklike bewenning komt allinnich foar op Agrihan, Pagan en Alamagan, mar de populaasje op dizze eilannen fariearret. De folkstelling fan 2000 registrearre yn totaal mar seis minsken yn de Northern Islands municipality. Saipan, Tinian en Rota binne de ienichste eilannen dy’t it hiele jier troch bewenne wurde. == Literatuer == * {{aut|Joseph E. Hore}} (2003). ''The Right of Self-Government in the Commonwealth of the Northern Mariana Islands'', in: Asian-Pacific Law & Policy Journal 4. Side 180–245. * {{aut|Victoria King}} ''The Commonwealth of the Northern Mariana Islands’ Rights Under United States and International Law to Control its Exclusive Economic Zone'', in: University of Hawaii Law Review 13. Side 477–504. * {{aut|Howard P. Willens, Deanne C. Siemer}} (2002). ''An honorable accord: The covenant between the Northern Mariana Islands and the United States''. Honolulu: University of Hawai'i Press. * {{aut|Don A. Farrell, Phyllis Koontz}} (1991). ''History of the Northern Mariana Islands''. == Keppelings om utens == * {{en}}[http://www.gov.mp/ Hiemside fan de oerheid fan de Noardlike Marianen] * {{en}}[http://www.cnmilaw.org/constitution.htm De grûnwet fan de Noardlike Marianen] * {{en}}[http://www.pss.cnmi.mp/PSSCentralOffice/index2.cfm Hiemside fan it Commonwealth of the Northern Mariana Islands Public School System] * {{nl}}[http://www.landenweb.net/noordelijke%20marianen/ De Noardlike Marianen op Landenweb.net] * {{en}}[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cq.html CIA World Factbook - Northern Mariana Islands] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Northern Mariana Islands}} }} {{Nijsgjirrige side}} {{Feriene Steaten}} {{koördinaten|15_11_36_N_145_45_53_E_region:NL_type:building|15° 12' NB 145° 45' EL}} [[Kategory:Noardlike Marianen| ]] [[Kategory:Oerseesk gebietsdiel fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Ofhinklik gebiet yn Oseaanje]] [[Kategory:Mikroneezje]] [[Kategory:Eilân yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Histoaryske Spaanske koloanje]] [[Kategory:Histoaryske Dútske koloanje]] [[Kategory:Histoaryske Japanske koloanje]] [[Kategory:Histoaryske Amerikaanske koloanje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1976]] k2maxt5vngfk67zi7dduw17pk2u6z0r 0 37619 1236106 1124652 2026-07-24T11:11:32Z RomkeHoekstra 10582 stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst. 1236106 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Stellendam | ôfbylding = Luchtfoto stellendam.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Stellendam vlag.svg | wapen = Stellendam wapen.svg | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Zuid-Holland.svg|20px]] [[Súd-Hollân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Goeree-Oerflakkee]] | ynwennertal = 3.655 <small>(2026)</small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/stellendam Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 24,93 km²,<br>wêrfan wetter 1,31 km² | befolkingstichtens = | hichte = | koördinaten = | postkoade = 3251 | netnûmer = 0187 | webside = | mapname = Súd-Hollân | lat_deg = 51 | lat_min = 47 | lat_sec = 45 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 12 | lon_sec = 30 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Map NL - Goedereede - Stellendam.svg | ôfbyldingstekst99 = Stellendam yn 'e gemeente Goeree-Oerflakkee }} '''Stellendam''' is in [[doarp]] yn 'e gemeente [[Goeree-Oerflakkee]] (foarhinne de gemeente [[Goederede (gemeente)|Goederede]]), yn 'e [[provinsje]] [[Súd-Hollân]]. Stellendam hat neistenby 3.655 ynwenners (2026) en is tradisjoneel in fiskersplak. == Skiednis == [[Ofbyld:Haven van Stellendam, Bestanddeelnr 164-0420.jpg|thumb|left|De eardere float fan Stellendam.]] Op in pear kilometer ôfstân leit de Deltahaven, de thúshaven fan 'e fiskersboarten út [[Ouddorp]], [[Goedereede]] en Stellendam. Eartiids hie Stellendam in grutte float, mar hjoed-de-dei is de float troch sanearing en ferkeap krompen ta noch mar in hânfol kotters mei in SL-registraasje. De oarspronklike haven fan Stellendam ferlear foar in grut part syn funksje troch de [[Deltawurken]]. By de haven leit de Goereeske slûs en in fiskôfslach. Stellendam is in relatyf jong doarp; de polder wêryn't it leit is healwei de 18e iuw drûchlein. Wol hat der om 1820 hinne deunby de hjoeddeiske lokaasje fan Stellendam in eilân lein, Somerland. Nei de oanlis fan 'e ''Statendam'' tusken Westvoorn en Overflakkee yn 1766) koe de grûn noardlik fan 'e daam al gau bedike wurde. Yn 1769 waard it beslút nommen foar de yndiking fan 'e [[kwelder]]s oan 'e kant fan it eilân Goeree, de Adrianapolder. Yn 1780 waarden alle kwelders tusken Goeree en Overflakkee yn ien kear yndike, wêrtroch't de Eendragtspolder ûntstie, dy't yn 'e folsmûle as de Stellendamske polder oantsjut wurdt. De polder waard ferdield ûnder de partikulieren en der waard in doarpke yn stifte: Stellendam. Tusken 1846 en 1945 (doe waard de Grote Kroningspolder yndike), binne der tusken Stellendam en Dirksland hieltiten wer nije kwelders yndike. Yn 1956 is it Zuiderdiep oan 'e eastkant ôfdamme, wêrtroch't it oanslykjen noch rapper gyng. Yn it ramt fan 'e Deltawurken is der tusken de Haringvlietdam en de slûs fan 'e haven fan 'e haven fan Dirksland in dyk oanlein, wêrnei't njonken de Scheelhoek oan 'e noardkant fan it Zuiderdiep ek noch in grut part sûdlik fan it wetter drûchfoel. De Zuiderdieppolder wie yn 1968 foltôge en it lân waard dêrnei al gau yn kultuer brocht. Yn dit grutskalige nije lânbougebiet waarden trije nije pleatsen boud. De Zuiderdieppolder is oant no ta de lêste yndike polder fan Goeree-Oerflakkee. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Ronde stenen stellingmolen van opzij gefotografeerd - AMR Molenfoto - 20539962 - RCE (cropped).jpg|thumb|left|Mûne fan Stellendam.]] * De herfoarme tsjerke. * Mûne Korenlust. * De haven. == Berne yn Stellendaam == * [[Ab Klink]] (1958), politikus {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Stellendam}} }} {{koördinaten|51_48_17_N_04_01_27_E_type:city_zoom:14_region:NL|51° 48' NB, 4° 01' EL}} [[Kategory:Plak yn Goeree-Oerflakkee]] [[Kategory:Eardere gemeente yn Súd-Hollân]] oprsefb31iifbv23w2ro042yny6h629 0 42981 1236076 1236044 2026-07-23T20:34:18Z Kening Aldgilles 167 1236076 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Norden | ôfbylding = Ludgerikirche-20070922.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | ynwennertal = 24.978 <small>(2025)</small> | oerflak = 106,33 km² | befolkingstichtens = 236 km² | stêdekloft = | hichte = 7 m | lân = [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Landkreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Aurich]] | boargemaster = Barbara Schlag | stêdsyndieling = 10 stedsdielen | stifting = yn 880 neamd | postkoade = 26506, 26492–26496, 26501, 26519–26520 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = 12′ NB, 5° 47′ EL</small> | webside = [http://www.norden.de/ www.norden.de] }} '''Norden''' ([[Nedersaksysk]]: ''Nörden'') is in stêd en gemeente yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Nedersaksen]], yn it distrikt [[Auwerk (distrikt)|Auwerk]] en oan de Waadseekust. De stêd telt sa'n 25.000 ynwenners. Norden is de fjirdgrutste stêd fan [[Eastfryslân]]. De regio Norden moat it ekonomysk sjoen fan de [[lânbou]] en it [[toerisme]] hawwe. De stêd hat goed 27 kilometer seedyk en in haven foar de fearboaten nei de eilannen [[Júst]] en [[Norderney]]. De stedsdielen Norddeich en Westermarsch II fiere sûnt 1979 offisjeel it prdekaat „Staatlich anerkanntes Nordseebad“. Op 24 juny 2010 ferliende de Nedersaksyske minister fan Ekonomyske Saken, Jörg Bode, it predikaat „Nordseeheilbad“ oan beide stedsdielen, de heechste toeristyske ûnderskieding. Op 't heden is Norden-Norddeich it grutste offisjeel erkende ''Seeheilbad'' oan de East-Fryske [[Noardsee]]kust. Al yn de fyftiger jierren waard Norden mei de slogan ''"Das Grüne Tor zum Meer"'' as fakânsjeoarde oanpriizge. Allinne al yn it simmerseizoen fan 2007 waarden der mear as 900.000 oernachtingen teld. == Geografy == [[Ofbyld:710px-Lower Saxony location map G svg.png|thumb|260px|Lizzing Norden yn [[Leechsaksen]]]] Norden leit yn it noardwesten fan de dielsteat [[Nedersaksen]] en foarmet ien fan de wichtichste stêden fan it westlike part fan [[Eastfryslân]]. De stêd leit fuort oan 'e [[Waadsee]] en hat yn stedsdiel [[Noarddyk]] in fearferbining mei de Eastfryske eilannen [[Norderney]] en [[Júst]]. De gemeente Norden hat in oerflak fan likernôch 106 km² en omfiemet njonken de kearnstêd ek ferskate doarpen en buorskippen. De stêd leit yn it noardlike diel fan de [[Lânkring Auwerk]] en wurdt omjûn troch it typyske Eastfryske kustlânskip mei greiden, lânbougrûnen, seediken, eardere feangebieten en mersken. It bûtengebiet fan Norden wurdt foar in grut part brûkt foar lânbou. Benammen feehâlderij en molkfeehâlderij binne fan belang. De geografyske koördinaten fan de stêd lizze likernôch op 53°36' noarderbreedte en 7°12' easterlingte. It gebiet leit mar in pear meter boppe seenivo en is dêrom sterk ôfhinklik fan diken en wetterbehear. It Waadseegebiet foar de kust makket diel út fan it [[Nasjonaal Park Nedersaksysk Waadseegebiet]], dat sûnt [[2009]] ek op de [[Wrâlderfguodlist fan UNESCO]] stiet. It gebiet is fan grutte ekologyske wearde troch de rike fûgelpopulaasjes, de getijdegebieten en de bysûndere natuer. === Doarpen en wiken === Njonken de histoaryske kearnstêd Norden omfiemet de gemeente ferskate doarpen en nije wiken. Hjirûnder steane de doarpen en wiken bûten de kearnstêd: * [[Bargebur]] - in histoarysk doarp dat tsjintwurdich mei de kearnstêd fergroeid is; * [[Noarddyk]] – kustplak en wichtige fearhaven nei de Eastfryske eilannen; * [[Leybuchtpolder]] – in jonge polder dy't yn de 20e iuw troch lânwinning ûntstie; * [[Ostermarsch]] – in âld marsdoarp oan de kust; * [[Westermarsch I en II]] – histoaryske marsgebieten westlik fan Norden; * [[Süderneuland]] – in gebiet súdlik fan de stêd; * [[Tidofeld]] – in buorskip mei in bysûndere skiednis nei de Twadde Wrâldkriich. === Klimaat === Norden hat in typysk [[oseanysk klimaat]] mei mylde winters en relatyf koele simmers. De [[Noardsee]] en [[Waadsee]] hawwe in sterke ynfloed op it waar. Ekstreme temperatueren komme minder faak foar as yn it binnenlân fan Dútslân, sels by hiteweagen yn it Eastfryske binnenlân bliuwt it kustplak Norden relatyf koel. It gebiet wurdt karakterisearre troch in soad wyn, hege luchtfochtigens en faak wikseljend waar. Dizze klimatologyske omstannichheden hawwe histoarysk ynfloed hân op de lânbou, de boustyl en it libben fan de kustbewenners. ==Skiednis== Al yn [[880]] wie der in delsetting mei de namme Norden. Dat jier wûnen de [[Friezen]] dêr in fjildslach fan de [[Noarmannen]], de saneamde ''Slach by Norditi''. Norden krige yn [[1255]] [[stedsrjochten]] en is sa de âldste stêd yn [[East-Fryslân]]. Earst lei Norden yn it ''Federgoa'', letter yn it Fryske lân [[Norderlân]]. Yn ’e [[midsiuwen]] fierden de Fryske haadlingefamyljes [[Tom Brok]] en [[Cirksena]] it bewâld oer de stêd. [[Ofbyld:Norden1590.jpg|thumb|left|Norden om 1590 hinne]] Troch ferskillende [[stoarmfloed]]en friet de [[Leybocht]] grutte stikken lân op. Yn de lette midsiuwen en dêrnei hie Norden in belangrike seehaven. Oan ’e 18e iuw wie der ek in aardich grutte float. Lykwols waard East-Fryslân troch de Krystfloed fan 1717 slim troffen. It plak Itzendoarp by Norden waard yn ’e weagen wei. [[Ofbyld:Alteshausnorden.jpg|thumb|It ''Haus Vienna'' is ien fan de âldste huzen (boud om 1600 hinne) en is folslein renovearre yn de 1990er jierren]] Nei de 16e iuwske [[Reformaasje]] wie der in soad striid tusken kalvinisten en lutersken. De striid waard lang om let wûn troch de lutersken. Yn 1684 wie militêr yngripen needsaaklik sadat de kalvinistyske minderheid de Tsjerke fan Bargebur bouwe koe. Yn 1597/98 en 1611 waard Norden teistere troch in [[pest|pestepidemy]]. Yn de [[Tritichjierrige Oarloch]] (1618 -1648) moast de stêd, dy’t net troch stêdsmuorren beskerme wie, in pear kear in besetting troch bûtenlânske soldaten belije. Yn 1744 waard Norden, krekt as de rest fan [[Eastfryslân]], [[Prusen|Prusysk]]. De Prusen begûnen mei grutte ynpolderingsprojekten by de seekust lâns en mei de turfwinning oan ’e súdeastkant fan ’e stêd. Dêrtroch wie der gjin ferlet mear fan turf út Grinslân. Yn dy snuorje waarden ek tabakfabriken oprjochte. Nei de fal fan [[Napoleon]] waard de stêd ûnderdiel fan it [[Keninkryk Hannover]], yn 1866 kaam it wer by Prusen, om lang om let yn 1871 ûnderdiel te wurden fan it nije [[Dútske Keizerryk]]. De turfwinning en ynpolderingsaktiviteiten gongen fierder yn ’e 19e en iere 20e iuw. Wichtich wie ek de oanlis fan in ferhurde dyk nei [[Georgsheil]] (Uthwerdum), [[Emden]] en [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (1844), en de oansluting op it spoarnet (yn 1883, de line waard trochlutsen nei [[Norddeich]] yn 1892 ). Yn 1806 rjochte de Grinzer mennonityske ûndernimmer [[Jan ten Doornkaat Koolman]] yn Norden de bekende brouwerij fan sterke drank Doornkaat op, dy't oan 1991 ta bestie. It merk en de reseptuer waarden neitiid oan de konkurrint Berentzen ferkocht; de merknamme en de schnaps Doornkaat binne bestean bleaun. De produksje dêrfan is net mear yn Norden húsfeste. Yn 1988 rjochte in telch út de brouwersfamylje de nei him neamde Gerhard ten Doornkaat Koolman-Stiftung op. De kapitaalkrêftige ynstelling hâldt him yn Norden en omkriten dwaande mei in ferskaat oan woldiedige aktiviteiten. Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] hie de stêd suver gjin skea. Yn de oarlochstiid hie Norden de ferneamde radiostudio Norddeich Radio, dêr’t de Ingelsktalige propaganda-útstjoering ''Germany calling'' útstjoerd waard. Oant en mei 1977 wie Norden in selsstannige lânkring. Sûnt is de stêd ûnderdiel fan de [[lânkring Auwerk]] mei as haadplak [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] (Aurich). It saneamde ''Amtsgericht'' sit noch wol yn Norden en it rjochtsgebiet komt fierweihinne oerien mei de grinzen fan de lânkring Norden. Yn 2005 fierde Norden dat it 750 jier dêrfoar stedsrjochten krige. === Befolkingsûntjouwing === {| | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1804 || align="right" | 3.532 |- | 1826 || align="right" | 5.757 |- | 1861 || align="right" | 6.199 |- | 1867 || align="right" | 5.975 |- | 1871 || align="right" | 6.070 |- | 1885 || align="right" | 6.879 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1895 || align="right" | 6.794 |- | 1905 || align="right" | 6.717 |- | 1910 || align="right" | 6.885 |- | 1925 || align="right" | 11.025 |- | 1933 || align="right" | 12.150 |- | 1939 || align="right" | 12.306 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1950 || align="right" | 18.012 |- | 1954 || align="right" | 17.785 |- | 1961 || align="right" | 16.144 |- | 1970 || align="right" | 16.986 |- | 1977 || align="right" | 24.334 |- | 1980 || align="right" | 24.300 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 1990 || align="right" | 23.700 |- | 2008 || align="right" | 25.222 |- | 2011 || align="right" | 25.019 |- | 2016 || align="right" | 25.195 |- | 2017 || align="right" | 25.056 |- | 2019 || align="right" | 24.873 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Jier ! Ynwennertal |- | 2022 || align="right" | 25.197 |- | 2025 || align="right" | 24.978 |- | . || align="right" | |- | . || align="right" | |- | . || align="right" | |- | . || align="right" | |} |} == Polityk == Troch syn lange skiednis as âlde hannelsstêd en wichtich sintrum fan it westlike part fan [[Eastfryslân]] hat Norden altyd in bestjoerlike funksje hân. Yn de tiid fan de [[Fryske Frijheid]] en de [[Eastfryske haadlingen]] wie Norden ien fan de wichtichste plakken fan it kustgebiet. Letter waard de stêd ûnderdiel fan it [[Greefskip Eastfryslân]] en dêrnei it [[Foarstedom Eastfryslân]]. Nei de ynlivging by [[Prusen]] yn [[1744]] bleau Norden in wichtich lokaal bestjoerssintrum. Tsjintwurdich is Norden in selsstannige stêd yn de [[Lânkring Auwerk]] yn de dielsteat [[Nedersaksen]]. De stêd hat in eigen gemeentebestjoer en troch de lizzing oan de kust en de ferbining mei de [[Eastfryske eilannen]] hat de polityk yn Norden in eigen karakter, mei in sterke klam op toerisme, kustbeskerming, havenûntwikkeling en regionale ynfrastruktuer. Fanút Norddeich stekke de fearboaten ôf nei de eilannen [[Juist|De Jist]] en [[Norderney]]. Tradisjoneel hawwe de [[SPD]] en de [[CDU]] in wichtige rol yn de polityk fan Norden spile. Dêrnjonken binne ek de [[Griene partij (Dútslân)|Grienen]], de [[FDP]], de [[Die Linke]], de [[AfD]] en lokale partijen aktyf. ===Stedebannen=== De gemeente hat stedebannen mei: * [[Bradford-on-Avon]] yn [[Grut-Brittanje]] * [[Pasewalk]] yn [[Mecklenburg-foar-Pommeren]] == Ekonomy == De ekonomy fan Norden wurdt foar in grut part droegen troch it toerisme, de skipfeart, de hannel en de tsjinstesektor. Troch de haven fan [[Noarddyj]] is de stêd ien fan de ekonomyske sintra oan de Eastfryske kust. [[Ofbyld:Frisia III (Norddeich Mole).jpg|thumb|De fearboat Frisia III fan 'e ''Reederei Norden-Frisia'']] It toerisme is de wichtichste boarne fan ynkomsten. Benammen it stedsdiel [[Noarddyk]] lûkt alle jierren hûnderttûzenen besikers. De strannen, it [[Nasjonaal Park Nedersaksysk Waadseegebiet]], de [[Waadsee]] en de fearferbiningen nei de eilannen [[Norderney]] en [[Júst]] meitsje fan Norden in wichtich fakânsjesintrum. Dêrmei binne ek de hotel- en horekasektor, fakânsjewenten en rekreaasjefoarsjennings fan grut ekonomysk belang. De haven fan Norddeich is ien fan de drokste fearhavens fan Dútslân. De fearboaten fan de rederij [[Reederei Norden-Frisia]] fersoargje de ferbiningen mei Norderney en Júst en ferfiere jierliks miljoenen passazjiers, auto's en fracht. De rederij hat syn haadkantoar yn Norden en is ien fan de grutste wurkjouwers fan de stêd. De lânbou is benammen yn it bûtengebiet fan de gemeente fan betsjutting. De fruchtbere merskgrûnen wurde benammen brûkt foar gerslân, feehâlderij en molkfeehâlderij. Dêrnjonken binne der bedriuwen yn de lânbouferwurking en de agraryske tsjinstferliening. Ek de sûnenssoarch en it ûnderwiis leverje in wichtige bydrage oan de pleatslike ekonomy. It [[Ubbo-Emmius-Klinik]] yn Norden is ien fan de grutste wurkjouwers yn de regio en hat in wichtige funksje foar de medyske soarch yn it noardlike part fan Eastfryslân. Yn de lêste desennia is ek de duorsume enerzjy fan tanimmend belang wurden. Yn de omkriten fan Norden lizze ferskate wynparken en sinne-enerzjyynstallaasjes, dy't bydrage oan de enerzjyfoarsjenning fan de regio en wurkgelegenheid biede yn de enerzjysektor. == Ferkear en ferfier == [[Ofbyld:Ostfriesland Verkehr-de.svg|thumb|left|Ferkearskaart fan Eastfryslân]] Norden is ien fan de ferkearsknooppunten fan de Eastfryske kust. De stêd is oer de dyk, it spoar en it wetter goed ferbûn mei de rest fan Eastfryslân en tsjinnet tagelyk as poarte nei de Eastfryske eilannen [[Norderney]] en [[Júst]]. Norden is fia de [[Bundesstraße 72]] ferbûn mei de [[Autobahn 31]], dy't fan [[Emden]] ôf nei it suden ta giet en oanslút op de [[Autobahn 28]] by [[Lier (stêd)|Lier]]. It [[Stasjon Norden]] is it noardlikste spoareinpunt fan Eastfryslân. Fanút it stasjon ride regionale treinen nei [[Lear (stêd)|Lear]], dêr't oansluting is op de yntercityferbiningen nei ûnder oare [[Bremen]], [[Hannover]], [[Münster]] en [[Keulen]]. [[Ofbyld:2013-05-03 Fotoflug Leer Papenburg DSCF7321.jpg|thumb|Haven fan Noarddyk]] De haven fan [[Norddeich]] is ien fan de wichtichste fearhavens fan Dútslân. Fanút de haven ûnderhâldt de [[Reederei Norden-Frisia]] de fearferbiningen mei de eilannen [[Norderney]] en [[Júst]]. Jierliks wurde miljoenen passazjiers, auto's en grutte hoemannichten fracht ferfierd. Neist de reguliere fearboaten farre der ek sneltsjinsten nei Norderney. De haven is dêrtroch fan grut belang foar sawol it toerisme as de befoarrieding fan de eilannen. By Noarddyk leit it [[Fleanfjild Norden-Noarddyk]], in regionaal fleanfjild dat benammen brûkt wurdt foar flechten nei de Eastfryske eilannen, rêdingsflechten en saaklik loftferkear. Fan dêrút wurde ûnder oare [[Júst]] en [[Norderney]] mei lytse tastellen oanflein. == Foto's == <gallery> Ofbyld:Dree-suesters-20070922.jpg|<small>"Dree Süsters" (Trije Susters)</small> Ofbyld:2009 07 Norden Rathaus.JPG|<small>Nije Riedhûs</small> Ofbyld:2009 07 Norden Ostfriesisches Teemuseum.JPG|<small>Ald riedhûs en teemuseum</small> Ofbyld:2009 07 Norden Ludgerikirche.JPG|<small>Ludgeri-Kirche (St.-Liudgertsjerke)</small> Ofbyld:Jüdischer Friedhof Norden 2006.jpg|<small>Monumint Joadske begraafplak</small> Ofbyld:2009 07 Norden Westgaster Muehle.JPG|<small>Westgaster Mole</small> Ofbyld:ChurchNordenBapt.JPG|<small>Tsjerke fan Baptistegemeente</small> Ofbyld:Norddeich-20070923.jpg|<small>Stêdsdiel Norddeich</small> </gallery> ==Berne yn Norden== * [[Rudolph Garrels]] -[[1675]]-[[1750]] [[Oargel]]bouwer ==Keppelings om utens== {{CommonsLyts|Norden (Ostfriesland)|Norden}} * [http://www.norden.de/ www.Norden.de - Webside fan de gemeente] {{de}} * [http://www.norddeich.de/ Norddeich] {{de}} * [http://www.seehundstation-norddeich.de/ Seehûnestasjon Norddeich] {{de}} * [http://www.oldendorf-online.de/ Waadrinne] {{de}} {{Boarnen|boarnefernijing= <References/> }} {{Koördinaten|53_35_47_N_7_12_8_E_type:city_zoom:13_region:DE|53° 36' N, 7° 12' E}} [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Norden (East-Fryslân)| ]] [[Kategory:Plak yn East-Fryslân]] [[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]] [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] jfox9p0zzhop732s7kfmme70t9nrqi5 0 43614 1236064 1124476 2026-07-23T16:39:28Z RomkeHoekstra 10582 stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks (ynwennertal oernommen fan 'e Ingelske wikipedy. 1236064 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Hotan<br>和田 <small>(Sineesk)</small><br>خوتەن <small> (Oeigoersk) </small> | ôfbylding = Khotan-mezquita-d04.jpg | flagge = | wapen = | lân = {{CN}} | bestjoerlike ienheid 1 = Autonome Regio | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Sinkiang|Xinjiang]] | bestjoerlike ienheid 2 = Prefektuer | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Hotan (prefektuer)|Hotan]] | ynwennertal = 501.028 <small>(2020)</small> | oerflak = 465.84 km² | befolkingstichtens = 1.075,5 ynw./km² | hichte = 1.382 m | koördinaten = {{Koördinaten|37_6_40_N_79_54_58_E_type:city(1400000)_region:CN|37° 6' NB, 79° 54' EL}} | postkoade = 848000 | netnûmer = (+86) 903 | webside = [https://www.hts.gov.cn/ www.hts.gov.cn] | mapname = Sina | lat_deg = 37 | lat_min = 6 | lat_sec = 32 | lat_dir = N | lon_deg = 79 | lon_min = 55 | lon_sec = 42 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Location of Hotan Prefecture within Xinjiang (China).png | ôfbyldingstekst99 = Lizzing Hotan yn Sinkiang (Sina) }} '''Hotan''' ([[Sineesk]]: 和田 ''Hétián'', [[Oeigoersk]]: خوتەن ''Hoten'') is in stêd yn it westen fan [[Folksrepublyk Sina|Sina]], yn it súdlik part fan 'e [[autonome regio (Sina)|autonome regio]] [[Sinkiang|Xinjiang]]. De stêd leit yn 'e [[Taklamakan]]woastyn en is de iennige stêd fan betsjutting yn 'e regio. [[Ofbyld:Khotan-mercado-d03.jpg|thumb|left|Sneinsmerk yn Hotan]] De stêd is in [[oäze]] oan 'e súdlike [[siderûte]] mei in lange skiednis en levere [[Side (tekstyl)|side]] en [[Jade (stientme)|jade]]. Tsjintwurdich bestiet de befolking fral út [[Oeigoeren]]. De stêd leit oan 'e wei [[Kashgar]] - [[Yengisar]] - Hotan - [[Qiemo]] - [[Ruoqiang]] - [[Delhi (Xinjiang)|Delhi]] nei [[Xining]]. [[Kategory:Plak yn Sina]] hem6wcev4h6zb6lcbdtkw2tngw0va7f 0 44221 1236062 1124337 2026-07-23T15:34:37Z RomkeHoekstra 10582 Stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks en tekst. 1236062 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Andorra la Vella | ôfbylding = Santa Coloma Andorra.jpg | flagge = | wapen = Former Coat of Arms of Andorra la Vella.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Andorra.svg|20px]] [[Andorra]] | bestjoerlike ienheid 1 = Parochy | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Andorra la Vella (parochie)|Andorra la Vella]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2 = | ynwennertal = 26.658 <small>(2026)</small><reF>[https://worldpopulationreview.com/cities/andorra/andorra-la-vella World Population Review (rûzing)]</ref> | oerflak = 12 km² | oerflak wetter = | befolkingstichtens = | hichte = 1.023 m | koördinaten = | postkoade = AD500 | netnûmer = +376 | webside = [https://www.andorralavella.ad/ www.andorralavella.ad] | mapname = Andorra-reliëf | lat_deg = 42 | lat_min = 30 | lat_sec = 9 | lat_dir = N | lon_deg = 1 | lon_min = 31 | lon_sec = 29 | lon_dir = E | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Andorra la Vella''' ([[Frânsk]]: ''Andorre-la-Vieille'') is de [[haadstêd]] fan [[Andorra]] , in lytse steat midden yn 'e [[Pyreneeën]]. De stêd hie neffens rûzing yn 2026 26.758 ynwenners en is njonken in sintrum foar de ekonomy en kultuer ek de wichtichste parochy fan it lân. De stêd stiet bekend om de belestingfrije winkels. Dêrom komme in soad toeristen út de buorlannen en oare Jeropeeske lannen nei dit plak om bygelyks goedkeap tabak en alkohol te keapjen. == Geografy == Om't de stêd yn in komfoarmige delling leit, hat Andorra troch it ferkear te meitsjen mei loftfersmoaring. Njonken Andorra la Vella sels en it buorskip La Comella krekt súdlik fan it stedssintrum leit yn 'e parochy ek noch it doarp Santa Coloma (2.944 ynw.) en it byhearrende buorskip La Margineda. == Demografy == De oarspronklike Andorranen, etnyske Katalanen, meitsje mar in tredde part (33%) fan 'e befolking út. De mearderheid fan 'e befolking is Spaansk (43%) (dy't sawol Spaansk as Katalaansk prate). Oare grutte minderheden binne Portegezen (11%) en Frânsen (7%). {| class="wikitable" |+ Befolkingsûntwikkeling |- align=center |align=left | '''Jier''' || 1865 || 1947 || 1965 || 1981 || 1985 || 1988 |- align=center |align=left|'''Ynwennertal''' || 1.100 || 1.975 || 8.833 || 14.783 || 17.201 || 19.566 |- align=center |align=left | '''Jier''' || 1995 || 2000 || 2005 || 2007 || 2013 |- align=center |align=left|'''Ynwennertal''' || 21.984 || 20.845 || 23.587 || 24.574 || 22.546 |} == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Church of Sant Esteve. Andorra 129.jpg|thumb|left|Sint-Stefanustsjerke.]] De âlde binnenstêd fan Andorra la Vella stiet bekend om de âlde strjitten en huzen. De sintrale Sint-Stefanustsjerke ([[Katalaansk]]: ''església de Sant Esteve'') wurdt omskreaun as in skildereftich ûnderdiel fan 'e stêd en stiet foar it riedshûs oer. De tsjerke is yn 'e 11e iuw yn [[Romaanske styl|romaanske]] styl boud. In pear strjitten fierderop leit it histoaryske parlemintsgebouw fan Andorra, de ''Casa de la Vall''. Op it pleintsje dêrfoar wurde alle jierren kulturele eveneminten organisearre. It regearingsgebouw leit oan it ''Plaça del Poble'', tichteby it parlemintsgebouw. Nei alle gedachten is it âldste gebou in oare tsjerke, de Sint-Kolumbatsjerke yn Santa Coloma, dy't út de 9e iuw stammet. Dêrnjonken is Santa Coloma bekend om de iuwenâlde Sint-Finsintsiusstjerke, dy't boppe it doarp úttuorket. Andorra la Vella telt yn meiïnoar seis beskerme monuminten, wêrfan fjouwer yn it sintrum, de Sint-Kolumbatsjerke te Santa Coloma en de ''Pont de la Margineda'' by La Margineda. == Ferkear == Andorra hat sels gjin lofthaven. Der binne wol busferbinings mei de ynternasjonale lofthaven fan [[Barcelona]]. == Berne yn Andorra la Vella == * [[Albert Celades]] (29 septimber 1975), Spaansk fuotballer * [[Óscar Sonejee]] (26 maart 1976), fuotballer * [[Marc Bernaus]] (2 febrewaris 1977), fuotballer * [[Ildefons Lima]] (12 oktober 1979), fuotballer == Susterstêden == * {{Flagge FR}} [[Foix]], [[Frankryk]] * {{Flagge ES}} [[Sant Pol de Mar]], [[Spanje]] * {{Flagge ES}} [[Valls]], [[Spanje]] * {{Flagge RS}} [[Šid]], [[Servje]] {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Andorra la Vella}} }} [[Kategory:Plak yn Andorra]] [[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]] fvp3bndaf4xt9wi2nnixkmx6ny0xe81 0 47279 1236082 1124922 2026-07-23T23:57:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 hjir haw ik hjoed in begjintsje mei makke 1236082 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} [[Ofbyld:Kim Cattrall.jpg|thumb|300px|Kim Cattrall]] '''Kim Victoria Cattrall''' ([[Liverpool (Ingelân)|Liverpool]], [[21 augustus]] [[1956]]) is in yn 'e [[Feriene Steaten]] wenjend en wurkjend [[Kanada|Kanadeesk]] [[aktrise]] en [[skriuwster]] fan [[Ingelsen|Ingelsk]] komôf. Catrall waard wrâldferneamd yn de [[jierren 1980]] mei films sa as ''Porky's'', ''[[Police Academy (film)|Police Academy]]'' en ''Mannequin''. Yn de jierren 1990-1999 gie it net sa bêst mei har karriêre, mar doe't hja yn 1998 de rol fan ''Samantha Jones'' yn de rige ''Sex and the City'' krige, makke har karriêre wer opgong. Neidat ''Sex and the City'' tige slagge wie, skreau hja in boek oer it [[orgasme|klear kommen]] by froulju. Dit boek ''Satisfaction of the female orgasm'', waard yn Amearika in ''[[bestseller]]''. Yn 2005 waard in nij boek fan har útbrocht, ''Sexual Intelligence''. Dit boek giet oer it ûntstean fan seks, en hoe't it in [[taboe]] wurden is. == Bibliografy == *''Satisfaction of the female orgasm'' *''Sexual Intelligence'' *''Being a Girl: Navigating the Ups and Downs of Teen Life'' {{CommonsBalke|Kim Cattrall}} {{DEFAULTSORT:Cattrall, Kim}} [[Kategory:Kanadeesk toanielakteur]] [[Kategory:Kanadeesk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Kanadeesk filmakteur]] [[Kategory:Kanadeesk stimakteur]] [[Kategory:Kanadeesk publisist]] [[Kategory:Ingelsk toanielakteur]] [[Kategory:Ingelsk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Ingelsk filmakteur]] [[Kategory:Ingelsk stimakteur]] [[Kategory:Ingelsk publisist]] [[Kategory:Golden Globe-winner]] [[Kategory:Kanadeesk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1956]] 3916ss6d4h0kvijgc2w1qhq7s9thztc 0 53378 1236102 1223245 2026-07-24T09:12:42Z RomkeHoekstra 10582 Stobbeberjocht ferwidere. Wat tekst der by. 1236102 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Ripon | ôfbylding = Fountains Abbey, Ripon.jpg | flagge = | wapen = Ripon COA.png | lân = {{GB}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Yorkshire en de Humber]] | bestjoerlike ienheid 2 = Greefskip | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Noard Yorkshire]] | ynwennertal = 16.589 <small>(2021)</small> | oerflak = | oerflak wetter = | befolkingstichtens = | hichte = | koördinaten = | tiidsône = ([[UTC]]+0) | simmertiid = (UTC) | postkoade = HG4 | netnûmer = 01765 | webside = [https://www.ripon-internet.com/ www.ripon-internet.com] | mapname = Ingelân | lat_deg = 54 | lat_min = 8 | lat_sec = 24 | lat_dir = N | lon_deg = 1 | lon_min = 31 | lon_sec = 23 | lon_dir = W | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Ripon''' is in stêd (''city'') yn it [[distrikt (Ingelân)|bestjoerlike goa]] [[Harrogate (borough)|Harrogate]], yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Steedlike en net-steedlike greefskippen fan Ingelân|greefskip]] [[Noard Yorkshire]]. Súdeastlik fan Ripon, by Littlethorpe, leit de hyndersracebaan ''Ripon Racecourse'', dêr't sûnt 1900 hyndersrace's holden wurde. In bysûndere tradysje is ''The hornblower'', wêrby't alle jûnen om njoggen oere by de obelisk op it merkplein troch in hoarnblazer op fjouwer hoeken fan it plein op in hoarn blazen wurdt. Dy tradysje bestiet al mear as tûzen jier sûnder ûnderbrekking. == Skiednis == Oarspronklik stie de stêd bekend as Inhrypum. Yn 'e tiid fan it [[keninkryk Noardumbrje]] boude [[Wilfryd fan York]] hjir it kleaster út dat bekend stiet as [[Fountains Abbey]] en dêr't hjoed-de-dei de ruïnes fan oerbleaun binne. Foar in skoft hearsken de [[Wytsings]] oer it gebiet en letter hie it gebiet te lijen fan 'e [[Normandjers]]. Nei in koarte tiid fan bouprojekten ûnder de [[Hûs Plantagenet|Plantagenets]], waard Ripon in wichtich sintrum fan 'e wol- en tekstylyndustry. De [[Yndustriële Revolúsje]] gie lykwols foar it grutste part oan Ripon foarby . == It besjen wurdich == * [[Katedraal fan Ripon]]. * Ruïnes fan Fountains Abbey en it lânskipspark Studley Royal Park. * Market Square * Ripon Racecourse === Musea === De trije musea fan Ripon ([https://riponmuseums.co.uk/ Ripon Museums]) fertelle oer it 19e-iuwske libben en besteane út in earder wurkhûs, in finzenis- en plysjemuseum en in âld gerjochtsgebou. [[Ofbyld:RiponMarket.jpg|thumb|600px|center|Merkplein fan Ripon]] {{CommonsBalke|Ripon}} [[Kategory:Ripon| ]] [[Kategory:Plak yn Noard-Yorkshire]] njxyjbitbnl80zm3920mzkh9j1aa8k4 0 101072 1236096 1145480 2026-07-24T08:15:54Z Raphael1256 30945 /* */ 1236096 wikitext text/x-wiki In '''ûnynkorporearre territoarium fan de Feriene Steaten''' is neffens de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[wet]] in [[geografy|geografysk gebiet]] dat direkt of yndirekt [[bestjoer]]d wurdt troch it [[regear]] fan 'e [[Feriene Steaten]] sûnder dat it feitlik diel útmakket fan (ynkorporearre is yn) de Feriene Steaten. Yn sokke territoaria is de Amerikaanske [[wet]]jouwing, de [[Amerikaanske Grûnwet]] ynbegrepen, mar foar in part fan krêft, ôfhinklik fan [[wet]]ten dy't spesifyk dêrta oannommen wurde troch it [[Amerikaanske Kongres]], [[fûnis|útspraken]] dêrta fan it [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] en eventuële pleatslike [[tradysje]]s en [[wet]]ten datoangeande. Der binne op 't heden fiif bewenne ûnynkorporearre territoaria: *[[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|border|20px]] de [[Famme-eilannen fan de Feriene Steaten]] *[[File:Flag of American Samoa.svg|border|20px]] [[Amerikaansk-Samoä]] *[[File:Flag of Guam.svg|border|20px]] [[Gûam]] *[[File:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|border|20px]] de [[Noardlike Marianen]] *[[File:Flag of Puerto Rico.svg|border|20px]] [[Porto Riko]] Dêropta binne der njoggen ûnbewenne Amerikaanske oerseeske besittings, wêrfan't inkeld [[Palmyra (atol)|Palmyra]] ynkorporearre is. De oare acht binne: *[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Baker (eilân)|Baker]] *[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Howland (eilân)|Howland]] *[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jarvis (eilân)|Jarvis]] *[[File:Flagge fan Johnston (atol).png|border|20px]] [[Johnston (atol)|Johnston]] *[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Kingman Reef]] *[[File:Flag of the Midway Islands (local).svg|border|20px]] [[Midway (eilân)|Midway]] *[[File:Flagge fan Navassa.png|border|20px]] [[Navassa (eilân)|Navassa]] *[[File:Flag of Wake Island.svg|border|20px]] [[Wake (eilân)|Wake]] Eardere ûnynkorporearre territoaria fan 'e Feriene Steaten wiene: *[[File:Flag of the Philippines.svg|border|20px]] de [[Filipinen]] ([[1898]]-[[1946]]) *[[File:Flag of Panama Canal Zone.svg|border|20px]] de [[Panamakanaalsône]] ([[1903]]-[[1999]]) *[[File:Flag of the Trust Territory of the Pacific Islands.svg|border|20px]] it [[Trustgebiet fan de Pasifyske Eilannen]] ([[1947]]-[[1994]]) **[[File:Flag of the Marshall Islands.svg|border|20px]] de [[Marshalleilannen]] ([[1947]]-[[1986]]) **[[File:Flag of the Federated States of Micronesia.svg|border|20px]] [[Mikroneezje (lân)|Mikroneezje]] ([[1947]]-[[1986]]) **[[File:Flag of Palau.svg|border|20px]] [[Palau]] ([[1947]]-[[1994]]) ==Sjoch ek== *[[ûnorganisearre territoarium]] *[[organisearre territoarium]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Unincorporated_territories_of_the_United_States ''Notes'' en ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Unynkorporearre territoarium fan de Feriene Steaten}} [[Kategory:Feriene Steaten]] [[Kategory:Bestjoerlike yndieling]] [[Kategory:Geografy fan de Feriene Steaten]] b4z3yv9qn43ryz5eywfgfy91i2hufl2 0 132069 1236103 1144188 2026-07-24T09:36:37Z RomkeHoekstra 10582 red. 1236103 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks katedraal | namme = Katedraal fan Ripon<br><small>''Cathedral Church of St Peter and St Wilfrid''</small> | ôfbylding = Ripon Cathedral Exterior, Nth Yorkshire, UK - Diliff.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelân]] | bestjoerlike ienheid 1 = greefskip | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Noard-Yorkshire]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Ripon]] | adres = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|54_8_5_N_1_31_12_W_scale:12500_type:landmark_region:GB|54°8' N 1°31' W}} | tsjerkegenoatskip = | bisdom = Leeds | aartsbisdom = | patroanhillige = [[Petrus (apostel)|Petrus]]<br>[[Wilfryd fan York]] | status = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = [[1160]]–[[1547]] | sloopjier = | boustyl = [[gotyk]] | hichte = | monumintale status = Grade I listed building | monumintnûmer = [https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1150164 1150164] | webside = [http://riponcathedral.info/ Side katedraal] | mapname = Noard-Yorkshire | mapwidth = | lat_deg = 54 | lat_min = 8 | lat_sec = 5 | lat_dir = N | lon_deg = 1 | lon_min = 31 | lon_sec = 12 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = }} De '''Katedraal van Ripon''' ([[Ingelsk]]: ''Ripon Cathedral''; formeel de Katedrale Petrus en Wilfrydtsjerke, ''Cathedral Church of St Peter and St Wilfrid'') yn 'e Ingelske stêd [[Ripon]] is ien fan 'e trije [[Katedraal|katedralen]] fan it [[Anglikaanske Tsjerke|Anglikaanske]] bisdom Leeds. De oare twa katedralen fan it bisdom steane yn [[Katedraal fan Wakefield|Wakefield]] en [[Katedraal fan Bradford|Bradford]]. == Skiednis == De tsjintwurdige tsjerke is de fjirde tsjerke op itselde plak. In earste stiennen tsjerke op it hjoeddeiske plak stie der al sûnt 672. Yn dat jier ferfong [[Wilfryd fan York]] in houten tsjerke troch in stiennen ''basilica'', ien fan 'e earste stiennen gebouwen dy't yn it Angelsaksyske [[keninkryk Noardumbrje]] boud waard. Foar de bou dêrfan liet Wilfryd de ambachtslju út [[Frankryk]] helje en letter waard Wilfryd sels yn syn nije tsjerke by it [[heechalter]] begroeven. [[Ofbyld:Ripon Cathedral Choir, Nth Yorkshire, UK - Diliff.jpg|thumb|left|Eastlik finster.]] De tsjerke waard troch de Ingelske kening [[Eadred]] yn it jier 948 ferneatige as in warskôging oan 'e aartsbiskop fan [[York]]. De [[krypt]] bleau bestean, mar tsjintwurdich rêst dy lytse 7e-iuwske kapel folslein ûnder de letter troch aartsbiskop Roger de Pont l’Evêque boude [[Munster (tsjerke)|munster]]. In twadde munster gyng yn 1069 ek ferlern troch [[Willem de Oermasterer]]. Thomas fan Bayeux, de earste [[Normandjers|Normandyske]] aartsbiskop fan York, joech dêrnei opdracht om de tredde tsjerke te bouwen, dêr't dielen fan yntegrearre waarden yn it [[kapittelhûs]] fan 'e letter troch Roger de Pont l'Evêque boude tsjerke. It westlike front yn 'e iere [[ingelske gotyk]] waard yn 1220 tafoege. De twa twillingtuorren hiene oarspronklik houten spitsen. Yn it ramt fan in ferbouwing fan it [[Koer (tsjerke)|koer]] tusken 1276-1288 en 1330 waard it eastlike raam ynbrocht. De keunsthistoarikus Nikolaus Pevsner (1902-1983) omskreau it raam as in treflik foarbyld fan 'e grutte Noard-Ingelske goatyske ramen yn 'e ''[[Ingelske gotyk|decorated style]]''. In grutte ferbouwing moast útsteld wurde troch de útbraak fan 'e [[Roaze-oarloggen]] (1455-1485), mar waard wer oppakt nei't [[Hindrik VII fan Ingelân|Hindrik VII]] op 'e troan en it lân wer ta rêst kaam. De as gefolch fan 'e [[ierdskodding]] fan 1450 ynstoarte sintrale toer waard wer opboud, mar nea foltôge. De 35 [[miserikordes]] fan 'e katedraal waarden tusken 1489 en 1494 fike. Deselde houtfikers makken ek de misericordes fan 'e [[Beverley Minster|munster fan Beverley]] en de [[katedraal fan Manchester]]. Yn 1547 ûntbûn [[Edward VI fan Ingelân]] it kolleezje fan koarhearen fan Ripon. Alle ynkomsten waarden troch de Kroan taëigene en de toer krige nea de lêste [[perpendicular styl|perpendicular]] bôgen. == Katedraal == De munster waard yn 1836 in katedraal fan it doe nije Anglikaanske bisdom fan Ripon. Ripon waard it earste nije bisdom sûnt de [[Reformaasje]]. == Oargel == It oargel fan 'e katedraal stamt fan 'e oargelbouwers Harrison & Harrison. It waard boud neffens it oarspronklike ynstrumint fan Lewis út 1878. It ynstrumint stiet op it [[doksaal]] en hat in front fan Gilbert Scott. Yn 2013 ûndergyng it oargel in renovaasje. == Ofbylden == <gallery perrow=6 widths="150px" heights="150px"> Ripon Cathedral Rood Screen, Nth Yorkshire, UK - Diliff.jpg|doksaal Ripon Cathedral Nave 1, Nth Yorkshire, UK - Diliff.jpg|skip Ripon Cathedral Choir Interior.jpg|koer Ripon Cathedral Nave 2, Nth Yorkshire, UK - Diliff.jpg|westlike ôfsluting </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Ingelsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:en:RiponCathedral]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Ripon Cathedral}} }} {{DEFAULTSORT:Ripon, katedraal}} [[Kategory:Ripon|katedraal]] [[Kategory:Katedraal yn Ingelân]] [[Kategory:Anglikaansk tsjerkegebou]] [[Kategory:Bouwurk út 1160]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 15e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út 1547]] 8o783r86fzv56y66h52vbwgqm0j70zl 0 174398 1236077 1236042 2026-07-23T23:55:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kilesturtpappegaaido]] omneamd ta [[Kylsturtpappegaaido]]: sjoch oerlis 1236042 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = kylsturtpappegaaido |Ofbyld = [[Ofbyld:Wedge-tailed Green Pigeon Bhimtaal Uttarakhand India 27.05.2016.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[pappegaaidowen]] (''Treron'') |Wittenskiplike namme = Treron sphenurus |Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1832 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kylsturtpappegaaido''' (''Treron sphenurus'') is in [[Fûgels|fûgel]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pappegaaidowen]] (''Treron'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Wedge-tailed Green Pigeon (34439653416).jpg|thumb|left|Kilesturtpappegaaido.]] De kylsturtpappegaaido is in 30 oant 35 sm lang griene do mei in karakteristike lange en kilefoarmige sturt. Yn ferliking mei oare pappegaaidowen yn 'e regio hat er nochal ûndúdlike giele rânen op 'e wjukdekfearren en tertials. De sturt en de romp binne donkergrien. It mantsje hat in readbrún plak oan 'e boppekant, mar minder grut as by de pappegaaidowen fan 'e pompadour-soartegroep. Ek hat er wat oranje op 'e krún en it boarst. It wyfke hat in effen griene kop. Fûgels yn [[Fjetnam]] en it skiereilân [[Malakka]] binne wat lytser en donkerder. By de mantsjes ha se gjin of minder oranje op it boarst en is it readbrune plak oan 'e boppekant beheind ta de skouders. De fûgel is it meast besibbe oan 'e [[wytbúkpappegaaido]] (''T. sieboldii'') en de [[Formosapappegaaido]] (''T. formosae''). == Foarkommen == Kylsturtpappegaaidowen libje yn 'e grienbliuwende leafbosken en boskrânen, mei fral de ikebeam, de iperenbeam, de laurier en de rododendron. Yn [[Súdeast-Aazje]] wurdt er op in hichte tusken 770 en 2.565 meter sjoen. == Gedrach == It nêst wurdt yn in beam boud op sa'n seis oant tolve meter boppe de grûn. It lechsel bestiet út twa aaien. De fûgel is foar it measte in [[stânfûgel]]. Winterdeis wolle de fûgels yn it noardlike diel fan it ferspriedingsgebiet noch wol trekke. Hy yt ferskillende soarten fruit en beien, wêrûnder figen en moerbieien. == Undersoarten == [[Ofbyld:Wedge-tailed green pigeon (29).jpg|thumb|250px|''Treron sphenurus sphenurus'' yn Nepal.]] De kylsturtpappegaaido is yn trije [[ûndersoarte]]n te ferdielen: * ''Treron sphenurus sphenurus'' – komt foar yn berchstreken fan [[Jammu en Kasjmier (territoarium)|Kasjmier]] oant súdwest [[Sina]], [[Myanmar]], noardlik [[Tailân]] en [[Laos]]. * ''Treron sphenurus robinsoni'' – komt foar yn 'e berchstreken fan it skiereilân Malakka en sintraal Fjetnam. * ''Treron sphenurus korthalsi'' – komt foar yn it heechberchtme fan [[Sumatra]], [[Java]], [[Baly]] en [[Lombok]]. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte, stabile populaasje. Oannommen wurdt dat de fûgel yn oantal ôfnimt, mar gjin lêst hat fan in substansjele bedriging en dêrom wurdt de fûgel troch de [[IUCN]] as net-bedrige (''Least Concern'') kategorisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/wetpig1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 18 april 2024] * [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wedge-tailed-green-pigeon-treron-sphenurus Birdlife, oproppen 18 april 2024] * [https://ebird.org/species/wetpig1 eBird, oproppen 18 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Treron sphenurus|kylsturtpappegaaido}} }} {{DEFAULTSORT:Kylsturtpappegaaido}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaaido]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] itqc0e3ylzy5618ubhz6tvmmlye2bv8 1236081 1236077 2026-07-23T23:56:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ red 1236081 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte| |Namme = kylsturtpappegaaido |Ofbyld = [[Ofbyld:Wedge-tailed Green Pigeon Bhimtaal Uttarakhand India 27.05.2016.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') |Famylje = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'') |Skaai = [[pappegaaidowen]] (''Treron'') |Wittenskiplike namme = Treron sphenurus |Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1832 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''kylsturtpappegaaido''' (''Treron sphenurus'') is in [[Fûgels|fûgel]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pappegaaidowen]] (''Treron'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Wedge-tailed Green Pigeon (34439653416).jpg|thumb|left|Kilesturtpappegaaido.]] De kylsturtpappegaaido is in 30 oant 35 sm lang griene do mei in karakteristike lange en kilefoarmige sturt. Yn ferliking mei oare pappegaaidowen yn 'e regio hat er nochal ûndúdlike giele rânen op 'e wjukdekfearren en tertials. De sturt en de romp binne donkergrien. It mantsje hat in readbrún plak oan 'e boppekant, mar minder grut as by de pappegaaidowen fan 'e pompadour-soartegroep. Ek hat er wat oranje op 'e krún en it boarst. It wyfke hat in effen griene kop. Fûgels yn [[Fjetnam]] en it skiereilân [[Malakka]] binne wat lytser en donkerder. By de mantsjes ha se gjin of minder oranje op it boarst en is it readbrune plak oan 'e boppekant beheind ta de skouders. De fûgel is it meast besibbe oan 'e [[wytbúkpappegaaido]] (''T. sieboldii'') en de [[Formosapappegaaido]] (''T. formosae''). == Foarkommen == Kylsturtpappegaaidowen libje yn 'e grienbliuwende leafbosken en boskrânen, mei fral de ikebeam, de iperenbeam, de laurier en de rododendron. Yn [[Súdeast-Aazje]] wurdt er op in hichte tusken 770 en 2.565 meter sjoen. == Gedrach == It nêst wurdt yn in beam boud op sa'n seis oant tolve meter boppe de grûn. It lechsel bestiet út twa aaien. De fûgel is foar it measte in [[stânfûgel]]. Winterdeis wolle de fûgels yn it noardlike diel fan it ferspriedingsgebiet noch wol trekke. Hy yt ferskillende soarten fruit en beien, wêrûnder figen en moerbieien. == Undersoarten == [[Ofbyld:Wedge-tailed green pigeon (29).jpg|thumb|250px|''Treron sphenurus sphenurus'' yn Nepal.]] De kylsturtpappegaaido is yn trije [[ûndersoarte]]n te ferdielen: * ''Treron sphenurus sphenurus'' – komt foar yn berchstreken fan [[Jammu en Kasjmier (territoarium)|Kasjmier]] oant súdwest [[Sina]], [[Myanmar]], noardlik [[Tailân]] en [[Laos]]. * ''Treron sphenurus robinsoni'' – komt foar yn 'e berchstreken fan it skiereilân Malakka en sintraal Fjetnam. * ''Treron sphenurus korthalsi'' – komt foar yn it heechberchtme fan [[Sumatra]], [[Java]], [[Baly]] en [[Lombok]]. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte, stabile populaasje. Oannommen wurdt dat de fûgel yn oantal ôfnimt, mar gjin lêst hat fan in substansjele bedriging en dêrom wurdt de fûgel troch de [[IUCN]] as net-bedrige (''Least Concern'') kategorisearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/wetpig1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 18 april 2024] * [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wedge-tailed-green-pigeon-treron-sphenurus Birdlife, oproppen 18 april 2024] * [https://ebird.org/species/wetpig1 eBird, oproppen 18 april 2024] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Treron sphenurus|kylsturtpappegaaido}} }} {{DEFAULTSORT:Kilsturtpappegaaido}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pappegaaido]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] 22ji8zwd27k17n2ydokerznth0qmh8m 0 192843 1236070 1235957 2026-07-23T18:34:40Z FreyaSport 40716 18e etappe 1236070 wikitext text/x-wiki {{aktueelsport}} {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge FR}} Omgong fan Frankryk 2026 | edysje = 113 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = Route of the 2026 Tour de France.png | tiidrek = [[4 july|4]] - [[26 july]] 2026 | datum = | startplak = {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | finishplak = [[Parys]] | totale ôfstân = 3.333 km | hichtemeters = 54.450 m | gem. faasje = | dielnimmers = 184 | type wedstriid = | etappe = 18 | klass1 = Giele trui | lieder1 = {{Flagge SI}} [[Tadej Pogačar]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge DK}} [[Mads Pedersen]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge SI}} [[Tadej Pogačar]] | klass4 = Wite trui | lieder4 = {{Flagge MX}} [[Isaac del Toro]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{GER}} Lidl–Trek | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Frankryk 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Frankryk 2027|2027]] }} De 113e edysje fan de '''[[Omgong fan Frankryk]]''' wurdt holden fan [[4 july|4]] oant en mei [[26 july]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} Alpecin–Deceuninck * {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team * {{FRA}} Groupama-FDJ * {{GER}} Lidl-Trek * {{ESP}} Movistar * {{GER}} Red Bull-Bora-Hansgrohe * {{AUS}} Jayco AlUla * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{NOR}} Uno-X * {{ESP}} Caja Rural-Seguros RGA * {{SUI}} Pinarello-Q36.5 * {{SUI}} Tudor |Kolom2= * {{BRN}} Bahrain Victorious * {{USA}} EF Education-EasyPost * {{GBR}} Netcompany Ineos * {{BEL}} Lotto-Intermarché * {{SUI}} NSN * {{BEL}} Soudal Quick-Step * {{NED}} Picnic-PostNL * {{UAE}} UAE Team Emirates XRG * {{KAZ}} XDS Astana Team * {{FRA}} Cofidis * {{FRA}} TotalEnergies }} == Startplak == De start wie yn [[Barcelona]], in stêd yn [[Kataloanje]], [[Spanje]], de grutste stêd fan Kataloanje, de twadgrutste stêd fan it Spanje. It is nei [[San Sebastián]] yn [[Omgong fan Frankryk 1992|1992]] en [[Bilbao]] yn [[Omgong fan Frankryk 2023|2023]] de tredde kear dat de Omgong yn Spanje fan start giet. {{clear}} == Etappe-oersjoch<ref>[https://www.letour.fr/fr/parcours-general Parcours 2026] op Letour.fr</ref> == Yn de sechsde etappe kaam giele trui drager [[Torstein Traeen]] hurd te fallen by de ôfdaling fan de Tourmalet. Nei medyske fersoarging gie er dochs wer fierder – en finishte úteinlik sa’n 30 minuten efter [[Tadej Pogačar]], wêrmei’t er syn giele trui ferlear. Uno-X melde letter dat Traeen in "harsenskodding en meardere breuken yn syn ribbekast" oprûn hie en de oare deis net oan de start ferskine soe. De 9e etappe op 12 july waard fanwegen de waarmte ynkoarten mei 30 kilometer yn stee fan 185 km fytsten se no 155 km {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |- | 1 | align="center"| 4 july | {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | 19.7 km | {{Piktogram etappe|ploege-tiidrit}} | {{NED}} Visma–Lease a Bike |rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" | {{DEN}} [[Jonas Vingegaard]] |- | 2 | align="center"| 5 july | {{Flagge ES}} [[Tarragona]] -<br> {{flagge ES}} [[Barcelona]] | 178 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{MEX}} [[Isaac del Toro]] |- | 3 | align="center"| 6 july | {{Flagge ES}} [[Granollers]] -<br> {{Flagge FR}} [[Les Angles (Pyrénées-Orientales)|Les Angles]] | 196 km | {{piktogram etappe|berch}} |{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 4 | align="center"| 7 july | [[Carcassonne]] -<br> [[Foix]] | 182 km | {{piktogram etappe|heuvel}} |{{DEN}} [[Mads Pedersen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80"|{{NOR}} [[Torstein Træen]] |- | 5 | align="center"| 8 july | [[Lannemezan]] -<br> [[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]] | 158 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{NED}} [[Olav Kooij]] |- | 6 | align="center"| 9 july | [[Pau (Pyrénées-Atlantiques)|Pau]] -<br> [[Gavarnie-Gèdre]] | 186 km | {{piktogram etappe|berch}} |{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] | rowspan="5" bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 7 | align="center"| 10 july | [[Hagetmau]] -<br> [[Bordeaux]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Tim Merlier]] |- | 8 | align="center"| 11 july | [[Périgueux]] -<br> [[Bergerac (stêd)|Bergerac]] | 182 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Tim Merlier]] |- | 9 | align="center"| 12 july | [[Malemort]] -<br> [[Ussel (Corrèze)|Ussel]] | 155 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{NED}} [[Mathieu van der Poel]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|13 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Cantal]]''' |- | 10 | align="center"| 14 july | [[Aurillac]] -<br> [[Le Lioran]] | 167 km | {{piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] | rowspan="6" bgcolor="#FFFF80"| {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 11 | align="center"| 15 july | [[Vichy]] -<br> [[Nevers]] | 161 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{NOR}} [[Søren Wærenskjold]] |- | 12 | align="center"| 16 july | [[Circuit de Nevers Magny-Cours]] -<br> [[Chalon-sur-Saône]] | 181 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Tim Merlier]] |- | 13 | align="center"| 17 july | [[Dole (Jura)|Dole]] -<br> [[Belfort]] | 205 km | {{piktogram etappe|heuvel}} | {{SUI}} [[Mauro Schmid]] |- | 14 | align="center"| 18 july | [[Mulhouse]] -<br> [[Le Markstein]] [[Fellering]] | 155 km | {{piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 15 | align="center"| 19 july | [[Champagnole]] -<br> [[Col de Solaison]] | 184 km | {{piktogram etappe|berch}} | {{BEL}} [[Remco Evenepoel]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 20 july | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="7" | '''Rêstdei yn [[Haute-Savoie]]''' |- | 16 | align="center"| 21 july | [[Évian-les-Bains]] -<br> [[Thonon-les-Bains]] | 26 km | {{piktogram etappe|tiidrit}} | {{BEL}} [[Remco Evenepoel]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFF80"|{{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 17 | align="center"| 22 july | [[Chambéry]] -<br> [[Voiron]] | 175 km | {{piktogram etappe|flak}} | {{BEL}} [[Jasper Philipsen]] |- | 18 | align="center"| 23 july | [[Voiron]] -<br> [[Orcières-Merlette]] | 185 km | {{piktogram etappe|berch}} | {{ECU}} [[Richard Carapaz]] |- | 19 | align="center"| 24 july | [[Gap (Hautes-Alpes)|Gap]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 128 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 20 | align="center"| 25 july | [[Le Bourg-d'Oisans]] -<br> [[Alpe d'Huez]] | 171 km | {{piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- | 21 | align="center"| 26 july | [[Thoiry (Yvelines)|Thoiry]] <br> [[Parys]] ([[Avenue des Champs-Élysées|Champs Élysées]]) | 130 km | {{piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFFF80"| |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FFFF00" |'''Giele trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow.svg|20x20px|Giele trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Griene trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_green.svg|20x20px|Griene trui]] | bgcolor="#FFABBB" |'''Bolletsjestrui'''<br>[[Ofbyld:Jersey_polkadot.svg|20x20px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#90D0EA" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#BEAF88" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey beige number.svg|20x20px|Bêzje rêchnûmer]] |- ! 1ste | {{NED}}<br>Visma–Lease a Bike | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{DEN}}<br>[[Jonas Vingegaard]] | bgcolor="#90EE90" |{{COL}}<br>[[Egan Bernal]] | bgcolor="#FFABBB" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{ESP}}<br>[[Juan Ayuso]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GBR}}<br>Netcompany INEOS | ''Net útrikt'' |- !2e | {{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#90EE90" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | bgcolor="#FFABBB" |{{NED}}<br>[[Alex Molenaar]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" |{{UAE}}<br>UAE Team Emirates XRG | {{GER}}<br>[[Felix Engelhardt]] |- !3e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFF80" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#90EE90" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="3" bgcolor="#FFABBB" |{{FRA}}<br>[[Alex Baudin]] | {{FRA}}<br>[[Alex Baudin]] |- !4e | {{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{NOR}}<br>[[Torstein Træen]] | rowspan="15" bgcolor="#90EE90" |{{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{CZE}}<br>[[Mathias Vacek]] | rowspan="15" bgcolor="#D5E5EC" |{{GER}}<br>Lidl–Trek | {{ESP}}<br>[[Pablo Castrillo]] |- !5e | {{NED}}<br>[[Olav Kooij]] | {{FRA}}<br>[[Baptiste Veistroffer]] |- !6e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="13" bgcolor="#FFFF80" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="13" bgcolor="#FFABBB" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFFFF" |{{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] |- !7e | {{BEL}}<br>[[Tim Merlier]] | {{FRA}}<br>[[Baptiste Veistroffer]] |- !8ste | {{BEL}}<br>[[Tim Merlier]] | {{BEL}}<br>[[Liam Slock]] |- !9e | {{NED}}<br>[[Mathieu van der Poel]] | {{NED}}<br>[[Mathieu van der Poel]] |- !10e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFFFF" |{{ESP}}<br>[[Juan Ayuso]] | {{ECU}}<br>[[Richard Carapaz]] |- !11e | {{NOR}}<br>[[Søren Wærenskjold]] | {{DEN}}<br>[[Anthon Charmig]] |- !12e | {{BEL}}<br>[[Tim Merlier]] | {{FRA}}<br>[[Baptiste Veistroffer]] |- !13e | {{SUI}}<br>[[Mauro Schmid]] | {{GBR}}<br>[[Tom Pidcock]] |- !14e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{FRA}}<br>[[Paul Seixas]] | {{ECU}}<br>[[Richard Carapaz]] |- !15e | {{BEL}}<br>[[Remco Evenepoel]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFFFF" | {{MEX}}<br>[[Isaac del Toro]] | {{USA}}<br>[[Quinn Simmons]] |- !16e | {{BEL}}<br>[[Remco Evenepoel]] | ''Net útrikt'' |- !17e | {{BEL}}<br>[[Jasper Philipsen]] | {{DEN}}<br>[[Mads Pedersen]] |- !18e | {{ECU}}<br>[[Richard Carapaz]] | {{ECU}}<br>[[Richard Carapaz]] |- !19e | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !20ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- !21ste | | bgcolor="#FFFF80" | | bgcolor="#90EE90" | | bgcolor="#FFABBB" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#D5E5EC" | | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FFFF00" |''' ''' | bgcolor="#54FF54" |''' ''' | bgcolor="#FFABBB" |''' ''' | bgcolor="#FFFFFF" |''' ''' | bgcolor="#90D0EA" |''' ''' | bgcolor="#BEAF88" |''' ''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Frankryk}} [[Kategory:Omgong fan Frankryk|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] h8wlgsqoy17r403dr87ny1f6h62jujn 1 193086 1236079 1236039 2026-07-23T23:55:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Oerlis:Kilesturtpappegaaido]] omneamd ta [[Oerlis:Kylsturtpappegaaido]]: sjoch oerlis 1236039 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Oerlis:Kylsturtpappegaaido]] fu0rmbgbb548thrducrtpqypmrr8uwk 10 193087 1236060 2026-07-23T12:59:25Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{#switch:{{{1}}} | name = Andorra | top = 42.675 | bottom = 42.4 | left = 1.3875 | right = 1.8125 | image = Andorra relief location map.jpg }}<noinclude> {{Posysjekaart/Ynfo}} [[Kategory:Berjocht:Posysjekaart]] [[Kategory:Berjocht:Posysjekaart Andorra]]" 1236060 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Andorra | top = 42.675 | bottom = 42.4 | left = 1.3875 | right = 1.8125 | image = Andorra relief location map.jpg }}<noinclude> {{Posysjekaart/Ynfo}} [[Kategory:Berjocht:Posysjekaart]] [[Kategory:Berjocht:Posysjekaart Andorra]] h4uyktcaq8lp3qcz61ttnhwnfi46tw7 14 193088 1236061 2026-07-23T13:00:47Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "[[Kategory:Berjocht:Posysjekaart|Andorra]]" 1236061 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Berjocht:Posysjekaart|Andorra]] 9csveze0rulj8wvzuax8u82lcau73du 0 193089 1236065 2026-07-23T17:26:07Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = 16,5 bis 18 cm ist die Körperlänge des Kernbeißers. 07.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Kersebiter (''Coccothraustes coccothraustes'') | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = klasse (taksonomy)|kla..." 1236065 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = 16,5 bis 18 cm ist die Körperlänge des Kernbeißers. 07.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Kersebiter (''Coccothraustes coccothraustes'') | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[boppeskift]]: | namme4 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson5 = [[skift]]: | namme5 = [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'') | takson6 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme6 = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') | takson7 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme7 = '''kersebiters''' (''Coccothraustes'') | beskriuwer, jier = [[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]], 1760 }} De '''kersebiters''' of '''apelfinken''' (''Coccothraustes'') foarmje in [[Monotypysk takson|monotypysk]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[fûgel]]s út de [[famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De soarte út dit skaai stiet foaral bekend om de opfallend grutte, krêftige snaffel, dy't tige goed oanpast is om hurd sied en pitten te kreakjen. Kersebiters binne foarse, robúste finkfûgels mei in dikke kop en in koarte sturt. It fearrekleed hat rike, waarme tinten lykas readbrún, bêzje en griis mei opfallende swarte en wite patroanen op 'e wjukken. == Soarte == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! Status |- | [[Ofbyld:Bico-grossudo, Hawfinch (49002181426).jpg|120px]] || [[Kersebiter]] || ''Coccothraustes coccothraustes'' || In grut part fan Jeropa en Aazje. || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hawfinch-coccothraustes-coccothraustes ''Coccothraustes coccothraustes'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Coccothraustes|Kersebiters}} }} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Kersebiter]] 0sohv6ix1frau6kystfii7p0134fy8g 1236068 1236065 2026-07-23T17:29:34Z RomkeHoekstra 10582 1236068 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = 16,5 bis 18 cm ist die Körperlänge des Kernbeißers. 07.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Kersebiter (''Coccothraustes coccothraustes'') | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[boppeskift]]: | namme4 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson5 = [[skift]]: | namme5 = [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'') | takson6 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme6 = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') | takson7 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme7 = '''kersebiters''' (''Coccothraustes'') | beskriuwer, jier = [[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]], 1760 }} De '''kersebiters''' of '''apelfinken''' (''Coccothraustes'') foarmje in [[Monotypysk takson|monotypysk]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[fûgel]]s út de [[famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De soarte út dit skaai stiet foaral bekend om de opfallend grutte, krêftige snaffel, dy't tige goed oanpast is om hurd sied en pitten te kreakjen. Kersebiters binne foarse, robúste finkfûgels mei in dikke kop en in koarte sturt. It fearrekleed hat rike, waarme tinten lykas readbrún, bêzje en griis mei opfallende swarte en wite patroanen op 'e wjukken. == Soarte == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! Status |- | [[Ofbyld:Bico-grossudo, Hawfinch (49002181426).jpg|120px]] || [[Kersebiter]] || ''Coccothraustes coccothraustes'' || In grut part fan Jeropa en Aazje. || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hawfinch-coccothraustes-coccothraustes ''Coccothraustes coccothraustes'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Coccothraustes|Kersebiters}} }} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Kersebiter| ]] 13uv4w8ltjxdc42bcqmvmad1y1ao42h 1236083 1236068 2026-07-23T23:59:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1236083 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = 16,5 bis 18 cm ist die Körperlänge des Kernbeißers. 07.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Kersebiter (''Coccothraustes coccothraustes'') | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[boppeskift]]: | namme4 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson5 = [[skift]]: | namme5 = [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'') | takson6 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme6 = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') | takson7 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme7 = '''kersebiters''' (''Coccothraustes'') | beskriuwer, jier = [[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]], 1760 }} De '''kersebiters''' of '''apelfinken''' (''Coccothraustes'') foarmje in [[Monotypysk takson|monotypysk]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[fûgel]]s út de [[famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De soarte út dit skaai stiet foaral bekend om de opfallend grutte, krêftige snaffel, dy't tige goed oanpast is om hurd sied en pitten te kreakjen. Kersebiters binne foarse, robúste finkfûgels mei in dikke kop en in koarte sturt. It fearrekleed hat rike, waarme tinten lykas readbrún, bêzje en griis mei opfallende swarte en wite patroanen op 'e wjukken. == Soarte == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! Status |- | [[Ofbyld:Bico-grossudo, Hawfinch (49002181426).jpg|120px]] || [[Kersebiter]] || ''Coccothraustes coccothraustes'' || In grut part fan Jeropa en Aazje. || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hawfinch-coccothraustes-coccothraustes ''Coccothraustes coccothraustes'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Coccothraustes|Kersebiters}} }} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Kersebiter| ]] [[Kategory:Finkfûgel]] 5n114bbl2pafy5cwzhp9q38sbm0buvu 14 193090 1236066 2026-07-23T17:27:41Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Coccothraustes}} [[Kategory:Finkfûgel]] [[Kategory:Fûgelskaai]]" 1236066 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Coccothraustes}} [[Kategory:Finkfûgel]] [[Kategory:Fûgelskaai]] k5tff9nnxzsudlkrv1pn5ngisexiu2c 0 193091 1236071 2026-07-23T19:53:43Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = poarperfink |Ofbyld = [[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT3.jpg|250px]]<br><small>Mantsje<br>[[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT4.jpg|250px]]<br>Wyfke</small> |Lûd = [[Ofbyld:Purple Finch.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[poarperfinken]] (''H..." 1236071 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = poarperfink |Ofbyld = [[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT3.jpg|250px]]<br><small>Mantsje<br>[[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT4.jpg|250px]]<br>Wyfke</small> |Lûd = [[Ofbyld:Purple Finch.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') |Wittenskiplike namme= Haemorhous purpureus |Beskriuwer, jier= ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart =[[File:Carpodacus purpureus map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#FFD0D0}} [[briedfûgel]] / [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#3CE67B}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#F8A20C}} [[wintergast]]</small> }} De '''poarperfink''' (''Haemorhous purpureus'', synonym: ''Carpodacus purpureus'')) is in [[fûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] en it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]]. Tegearre mei syn oare [[Noard-Amearika|Amerikaanske]] sibben, de hûsreadfink en de readkrúnfink, waard de poarperfink eartiids by it skaai [[readmosken]] (''Carpodacus'') yndield. Genetyske stúdzjes wize lykwols út dat se tichter by de [[grienfinken]] (''Chloris''), [[robyntsjes]] (''Linaria'') en [[putters]] (''Carduelis'') steane. == Skaaimerken == Krektlyk as syn twa oare Amerikaanske sibben is de poarperfink in op 'e readmosk lykjende fink, wêrby't it mantsje in readeftich fearrekleed hat en it wyfke brúnstreke is. De soarte is kompakter as de húsreadfink en hat in koartere, djipper ynsniene sturt, in gruttere kop en in trijehoekige snaffel dy't de kromming mist fan dy fan 'e readkrúnfink. It mantsje hat mear read op 'e kop en it boarst, lykas ek in dúdlike reade gloed oer de rêch, wjukken en flanken. Boppedat ûntbrekke de streken op 'e ûnderkant dy't by de húsreadfink wol oanwêzich binne. It wyfke hat in opfallend tekene kop mei in wyteftige wynbraustreek en burdstreek en in wyteftige ûnderkant mei donkere streken en in wite búk. Wyfkes fan 'e westlike [[ûndersoarte]] ''californicus'' hawwe in mear dizige tekening. == Fersprieding == De poarperfink wurdt ferdield yn twa ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: * ''Haemorhous purpureus purpureus'' – komt foar fan East-Sintraal-[[Kanada]] oant it noardeastlike diel fan 'e [[Feriene Steaten]], oerwinteret yn [[Floarida]] en [[Teksas]]. * ''Haemorhous purpureus californicus'' – komt foar fan it súdwestlike diel fan [[Britsk-Kolumbia]] oant it súdwesten fan 'e Feriene Steaten en it noarden fan it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Fûgels út it noarden fan Kanada migrearje nei it suden fan 'e Feriene Steaten om te oerwinterjen. Oare fûgels binne [[stânfûgels]]. == Taksonomy == Eartiids waard de poarperfink tegearre mei syn neiste sibben as soarten fan it skaai [[readmosken]] (''Carpodacus'') behannele. [[DNA]]-stúdzjes litte lykwols sjen dat de soarten tichter by finken en putters steane yn skaaien lykas [[putters]] ''Carduelis'', [[syskes]] (''Spinus'') en [[kanarjes]] (''Serinus'') as by readmosken, en dêrom binne dizze trije fûgelsoarten nei it eigen skaai ''Haemorhous'' ferhûze. == Hâlden en dragen == De poarperfink is te finen yn iepen nulle- en mingde wâlden, dêr't er faak sjoen wurdt yn lytse groepkes, foerazjearjend nei sied, fruchten en guon ynsekten. De fûgel briedt fan april oant begjin augustus. It wyfke bout it nêst yn 'e regel op tûken fan nullebeammen op ôfstân fan 'e stam of yn in foarke fan in tûke. In lechsel besiet út trije oant seis aaikes. Saowl it wyfke as it mantsje fuorje de jonge fûgels. Twa oant trije wiken nei it útkommen fleane de jonge fûgels út. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en tocht wurdt dat de soarte yn oantal tanimt. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natoerbeskerming]] (IUCN) klassifisearret him dêrom as net bedrige (''Least Concern''). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/purple-finch-haemorhous-purpureus BirdLife, oproppen 23 july 2026.] * [https://ebird.org/species/purfin/L4379714 Ebird, oproppen 23 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/purfin/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haemorhous purpureus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Poarperfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] 6wf76pk7jz6j8rut5ych5rz5th73zrt 1236075 1236071 2026-07-23T20:11:54Z RomkeHoekstra 10582 1236075 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = poarperfink |Ofbyld = [[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT3.jpg|250px]]<br><small>Mantsje<br>[[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT4.jpg|250px]]<br>Wyfke</small> |Lûd = [[Ofbyld:Purple Finch.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') |Wittenskiplike namme= Haemorhous purpureus |Beskriuwer, jier= ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart =[[File:Carpodacus purpureus map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#FFD0D0}} [[briedfûgel]] / [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#3CE67B}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#F8A20C}} [[wintergast]]</small> }} De '''poarperfink''' (''Haemorhous purpureus'', synonym: ''Carpodacus purpureus'') is in [[fûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] en it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]]. Tegearre mei syn oare [[Noard-Amearika|Amerikaanske]] sibben, de hûsreadfink en de readkrúnfink, waard de poarperfink eartiids by it skaai [[readmosken]] (''Carpodacus'') yndield. Genetyske stúdzjes wize lykwols út dat se tichter by de [[grienfinken]] (''Chloris''), [[robyntsjes]] (''Linaria'') en [[putters]] (''Carduelis'') steane. == Skaaimerken == Krektlyk as syn twa oare Amerikaanske sibben is de poarperfink in op 'e readmosk lykjende fink, wêrby't it mantsje in readeftich fearrekleed hat en it wyfke brúnstreke is. De soarte is kompakter as de húsreadfink en hat in koartere, djipper ynsniene sturt, in gruttere kop en in trijehoekige snaffel dy't de kromming mist fan dy fan 'e readkrúnfink. It mantsje hat mear read op 'e kop en it boarst, lykas ek in dúdlike reade gloed oer de rêch, wjukken en flanken. Boppedat ûntbrekke de streken op 'e ûnderkant dy't by de húsreadfink wol oanwêzich binne. It wyfke hat in opfallend tekene kop mei in wyteftige wynbraustreek en burdstreek en in wyteftige ûnderkant mei donkere streken en in wite búk. Wyfkes fan 'e westlike [[ûndersoarte]] ''californicus'' hawwe in mear dizige tekening. == Fersprieding == De poarperfink wurdt ferdield yn twa ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: * ''Haemorhous purpureus purpureus'' – komt foar fan East-Sintraal-[[Kanada]] oant it noardeastlike diel fan 'e [[Feriene Steaten]], oerwinteret yn [[Floarida]] en [[Teksas]]. * ''Haemorhous purpureus californicus'' – komt foar fan it súdwestlike diel fan [[Britsk-Kolumbia]] oant it súdwesten fan 'e Feriene Steaten en it noarden fan it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Fûgels út it noarden fan Kanada migrearje nei it suden fan 'e Feriene Steaten om te oerwinterjen. Oare fûgels binne [[stânfûgels]]. == Taksonomy == Eartiids waard de poarperfink tegearre mei syn neiste sibben as soarten fan it skaai [[readmosken]] (''Carpodacus'') behannele. [[DNA]]-stúdzjes litte lykwols sjen dat de soarten tichter by finken en putters steane yn skaaien lykas [[putters]] ''Carduelis'', [[syskes]] (''Spinus'') en [[kanarjes]] (''Serinus'') as by readmosken, en dêrom binne dizze trije fûgelsoarten nei it eigen skaai ''Haemorhous'' ferhûze. == Hâlden en dragen == De poarperfink is te finen yn iepen nulle- en mingde wâlden, dêr't er faak sjoen wurdt yn lytse groepkes, foerazjearjend nei sied, fruchten en guon ynsekten. De fûgel briedt fan april oant begjin augustus. It wyfke bout it nêst yn 'e regel op tûken fan nullebeammen op ôfstân fan 'e stam of yn in foarke fan in tûke. In lechsel besiet út trije oant seis aaikes. Saowl it wyfke as it mantsje fuorje de jonge fûgels. Twa oant trije wiken nei it útkommen fleane de jonge fûgels út. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en tocht wurdt dat de soarte yn oantal tanimt. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natoerbeskerming]] (IUCN) klassifisearret him dêrom as net bedrige (''Least Concern''). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/purple-finch-haemorhous-purpureus BirdLife, oproppen 23 july 2026.] * [https://ebird.org/species/purfin/L4379714 Ebird, oproppen 23 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/purfin/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haemorhous purpureus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Poarperfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] 6jdy4mmyl14igrmxalfcijly1294ef0 1236084 1236075 2026-07-24T00:01:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en bedriging */ kt 1236084 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = poarperfink |Ofbyld = [[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT3.jpg|250px]]<br><small>Mantsje<br>[[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT4.jpg|250px]]<br>Wyfke</small> |Lûd = [[Ofbyld:Purple Finch.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') |Wittenskiplike namme= Haemorhous purpureus |Beskriuwer, jier= ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart =[[File:Carpodacus purpureus map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#FFD0D0}} [[briedfûgel]] / [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#3CE67B}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#F8A20C}} [[wintergast]]</small> }} De '''poarperfink''' (''Haemorhous purpureus'', synonym: ''Carpodacus purpureus'') is in [[fûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] en it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]]. Tegearre mei syn oare [[Noard-Amearika|Amerikaanske]] sibben, de hûsreadfink en de readkrúnfink, waard de poarperfink eartiids by it skaai [[readmosken]] (''Carpodacus'') yndield. Genetyske stúdzjes wize lykwols út dat se tichter by de [[grienfinken]] (''Chloris''), [[robyntsjes]] (''Linaria'') en [[putters]] (''Carduelis'') steane. == Skaaimerken == Krektlyk as syn twa oare Amerikaanske sibben is de poarperfink in op 'e readmosk lykjende fink, wêrby't it mantsje in readeftich fearrekleed hat en it wyfke brúnstreke is. De soarte is kompakter as de húsreadfink en hat in koartere, djipper ynsniene sturt, in gruttere kop en in trijehoekige snaffel dy't de kromming mist fan dy fan 'e readkrúnfink. It mantsje hat mear read op 'e kop en it boarst, lykas ek in dúdlike reade gloed oer de rêch, wjukken en flanken. Boppedat ûntbrekke de streken op 'e ûnderkant dy't by de húsreadfink wol oanwêzich binne. It wyfke hat in opfallend tekene kop mei in wyteftige wynbraustreek en burdstreek en in wyteftige ûnderkant mei donkere streken en in wite búk. Wyfkes fan 'e westlike [[ûndersoarte]] ''californicus'' hawwe in mear dizige tekening. == Fersprieding == De poarperfink wurdt ferdield yn twa ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: * ''Haemorhous purpureus purpureus'' – komt foar fan East-Sintraal-[[Kanada]] oant it noardeastlike diel fan 'e [[Feriene Steaten]], oerwinteret yn [[Floarida]] en [[Teksas]]. * ''Haemorhous purpureus californicus'' – komt foar fan it súdwestlike diel fan [[Britsk-Kolumbia]] oant it súdwesten fan 'e Feriene Steaten en it noarden fan it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Fûgels út it noarden fan Kanada migrearje nei it suden fan 'e Feriene Steaten om te oerwinterjen. Oare fûgels binne [[stânfûgels]]. == Taksonomy == Eartiids waard de poarperfink tegearre mei syn neiste sibben as soarten fan it skaai [[readmosken]] (''Carpodacus'') behannele. [[DNA]]-stúdzjes litte lykwols sjen dat de soarten tichter by finken en putters steane yn skaaien lykas [[putters]] ''Carduelis'', [[syskes]] (''Spinus'') en [[kanarjes]] (''Serinus'') as by readmosken, en dêrom binne dizze trije fûgelsoarten nei it eigen skaai ''Haemorhous'' ferhûze. == Hâlden en dragen == De poarperfink is te finen yn iepen nulle- en mingde wâlden, dêr't er faak sjoen wurdt yn lytse groepkes, foerazjearjend nei sied, fruchten en guon ynsekten. De fûgel briedt fan april oant begjin augustus. It wyfke bout it nêst yn 'e regel op tûken fan nullebeammen op ôfstân fan 'e stam of yn in foarke fan in tûke. In lechsel besiet út trije oant seis aaikes. Saowl it wyfke as it mantsje fuorje de jonge fûgels. Twa oant trije wiken nei it útkommen fleane de jonge fûgels út. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en tocht wurdt dat de soarte yn oantal tanimt. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natoerbeskerming]] (IUCN) klassifisearret him dêrom as net bedrige (''Least Concern''). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/purple-finch-haemorhous-purpureus BirdLife, oproppen 23 july 2026.] * [https://ebird.org/species/purfin/L4379714 Ebird, oproppen 23 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/purfin/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haemorhous purpureus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Poarperfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] 056l7mlfvvdr8fdmr2zx4iofodgnkea 1236087 1236084 2026-07-24T06:13:17Z RomkeHoekstra 10582 + wittenskiplike nammen tafoege fan 'e besibbe soarten yn it skaai. 1236087 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = poarperfink |Ofbyld = [[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT3.jpg|250px]]<br><small>Mantsje<br>[[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT4.jpg|250px]]<br>Wyfke</small> |Lûd = [[Ofbyld:Purple Finch.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') |Wittenskiplike namme= Haemorhous purpureus |Beskriuwer, jier= ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart =[[File:Carpodacus purpureus map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#FFD0D0}} [[briedfûgel]] / [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#3CE67B}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#F8A20C}} [[wintergast]]</small> }} De '''poarperfink''' (''Haemorhous purpureus'', synonym: ''Carpodacus purpureus'') is in [[fûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] en it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]]. Tegearre mei syn oare [[Noard-Amearika|Amerikaanske]] sibben, de [[húsreadfink]] (''Haemorhous mexicanus'') en de [[readkrúnfink]] (''Haemorhous cassinii''), waard de poarperfink eartiids by it skaai [[readmosken]] (''Carpodacus'') yndield. Genetyske stúdzjes wize lykwols út dat se tichter by de [[grienfinken]] (''Chloris''), [[robyntsjes]] (''Linaria'') en [[putters]] (''Carduelis'') steane. == Skaaimerken == Krektlyk as syn twa oare Amerikaanske sibben is de poarperfink in op 'e readmosk lykjende fink, wêrby't it mantsje in readeftich fearrekleed hat en it wyfke brúnstreke is. De soarte is kompakter as de húsreadfink en hat in koartere, djipper ynsniene sturt, in gruttere kop en in trijehoekige snaffel dy't de kromming mist fan dy fan 'e readkrúnfink. It mantsje hat mear read op 'e kop en it boarst, lykas ek in dúdlike reade gloed oer de rêch, wjukken en flanken. Boppedat ûntbrekke de streken op 'e ûnderkant dy't by de húsreadfink wol oanwêzich binne. It wyfke hat in opfallend tekene kop mei in wyteftige wynbraustreek en burdstreek en in wyteftige ûnderkant mei donkere streken en in wite búk. Wyfkes fan 'e westlike [[ûndersoarte]] ''californicus'' hawwe in mear dizige tekening. == Fersprieding == De poarperfink wurdt ferdield yn twa ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: * ''Haemorhous purpureus purpureus'' – komt foar fan East-Sintraal-[[Kanada]] oant it noardeastlike diel fan 'e [[Feriene Steaten]], oerwinteret yn [[Floarida]] en [[Teksas]]. * ''Haemorhous purpureus californicus'' – komt foar fan it súdwestlike diel fan [[Britsk-Kolumbia]] oant it súdwesten fan 'e Feriene Steaten en it noarden fan it [[Kalifornysk Skiereilân]]. Fûgels út it noarden fan Kanada migrearje nei it suden fan 'e Feriene Steaten om te oerwinterjen. Oare fûgels binne [[stânfûgels]]. == Taksonomy == Eartiids waard de poarperfink tegearre mei syn neiste sibben as soarten fan it skaai [[readmosken]] (''Carpodacus'') behannele. [[DNA]]-stúdzjes litte lykwols sjen dat de soarten tichter by finken en putters steane yn skaaien lykas [[putters]] ''Carduelis'', [[syskes]] (''Spinus'') en [[kanarjes]] (''Serinus'') as by readmosken, en dêrom binne dizze trije fûgelsoarten nei it eigen skaai ''Haemorhous'' ferhûze. == Hâlden en dragen == De poarperfink is te finen yn iepen nulle- en mingde wâlden, dêr't er faak sjoen wurdt yn lytse groepkes, foerazjearjend nei sied, fruchten en guon ynsekten. De fûgel briedt fan april oant begjin augustus. It wyfke bout it nêst yn 'e regel op tûken fan nullebeammen op ôfstân fan 'e stam of yn in foarke fan in tûke. In lechsel besiet út trije oant seis aaikes. Saowl it wyfke as it mantsje fuorje de jonge fûgels. Twa oant trije wiken nei it útkommen fleane de jonge fûgels út. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en tocht wurdt dat de soarte yn oantal tanimt. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natoerbeskerming]] (IUCN) klassifisearret him dêrom as net bedrige (''Least Concern''). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/purple-finch-haemorhous-purpureus BirdLife, oproppen 23 july 2026.] * [https://ebird.org/species/purfin/L4379714 Ebird, oproppen 23 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/purfin/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haemorhous purpureus}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Poarperfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] fmtfe57f7tlkpo1o0ntg0jkmsnxijr1 0 193092 1236072 2026-07-23T19:54:03Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Poarperfink]] 1236072 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Poarperfink]] tnuv57qqkxxyod92nnhmyy1pznvvbv2 0 193093 1236073 2026-07-23T19:54:25Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Poarperfink]] 1236073 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Poarperfink]] tnuv57qqkxxyod92nnhmyy1pznvvbv2 14 193094 1236074 2026-07-23T20:11:16Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Haemorhous|Poarperfinken}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Finkfûgel]]" 1236074 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Haemorhous|Poarperfinken}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Finkfûgel]] 7fbwebgzdqs01haf08o03r4bsedv5yy 0 193095 1236078 2026-07-23T23:55:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kilesturtpappegaaido]] omneamd ta [[Kylsturtpappegaaido]]: sjoch oerlis 1236078 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kylsturtpappegaaido]] 409479r54evxbi9mnn440jieeab70g2 1 193096 1236080 2026-07-23T23:55:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Oerlis:Kilesturtpappegaaido]] omneamd ta [[Oerlis:Kylsturtpappegaaido]]: sjoch oerlis 1236080 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Oerlis:Kylsturtpappegaaido]] fu0rmbgbb548thrducrtpqypmrr8uwk 0 193097 1236085 2026-07-24T00:02:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Stânfûgel]] 1236085 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Stânfûgel]] 1w98fzu3fgfmw1bcziboj7eptfwo605 0 193098 1236088 2026-07-24T07:22:58Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = húsreadfink |Ofbyld = [[Ofbyld:House Finch (17134458169).jpg|250px]]<br><small>Mantsje<br>[[Ofbyld:House Finch (16698227754).jpg|250px]]<br>Wyfke</small> |Lûd = [[Ofbyld:Carpodacus mexicanus vocalizations - pone.0027052.s006.oga|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Frin..." 1236088 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = húsreadfink |Ofbyld = [[Ofbyld:House Finch (17134458169).jpg|250px]]<br><small>Mantsje<br>[[Ofbyld:House Finch (16698227754).jpg|250px]]<br>Wyfke</small> |Lûd = [[Ofbyld:Carpodacus mexicanus vocalizations - pone.0027052.s006.oga|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') |Wittenskiplike namme= Haemorhous mexicanus |Beskriuwer, jier= ([[Statius Müller]], 1776) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart =[[File:Carpodacus mexicanus map.svg|center|250px]]<br><small>{{Color box|#FFFF00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]</small> }} De '''húsreadfink''' (''Haemorhous mexicanus'') is in [[fûgel]] út [[Noard-Amearika]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Carpodacus mexicanus6.jpg|thumb|left|In giele fariant.]] De soarte is in middelgrutte fink mei in lingte fan 12,5 oant 15 sintimeter, in spanwiidte fan 20 oant 25 sintimeter en weaget 16 oant 27 gram. Folwoeksen fûgels ha in lange brune sturt mei in rjocht ôfsnien ein. De rêch is brún oant dofbrún fan kleur, wêrby't de wjukken bytiden oergeane yn donkergriis. De fearren op it boarst en de búk kinne streke wêze, itjinge op 'e flanken meastentiids wol it gefal is. By folwoeksen mantsjes binne de kop, de hals en de skouders yn 'e regel read fan kleur. Dy kleur kin him bytiden útwreidzje oant de búk en oer de rêch fierder nei ûnder tusken de wjukken. De yntinsiteit fan it read is ôfhinklik fan it seizoen en ôfhinklik fan 'e beien en fruchten yn harren dieet. Dêrtroch fariearje de kleuren fan striegiel en feloranje (beide seldsum) oant djipread. Folwoeksen wyfkes ha in brune boppekant in in streke ûnderkant. == Fersprieding == De soarte komt foar yn Noard-Amearika en hat alve ûndersoarten: * ''H. m. frontalis'': súdwestlik en súdeastlik [[Kanada]], de [[Feriene Steaten]] en noardwestlik [[Meksiko]]. * ''H. m. mcgregori'': [[Islas San Benito]] (tichtby noardwestlik Meksiko). * ''H. m. amplus'': [[Isla Guadalupe]] (tichtby noardwestlik Meksiko). * ''H. m. ruberrimus'': súdlik [[Baja California]] (noardeastlik Meksiko). * ''H. m. rhodopnus'': sintraal [[Sinaloa]] (it westlike diel fan Sintraal-Meksiko). * ''H. m. coccineus'': súdwestlik Meksiko. * ''H. m. potosinus'': it noardlike diel fan Sintraal-Meksiko. * ''H. m. centralis'': sintraal Meksiko. * ''H. m. mexicanus'': it súdlike diel fan Sintraal-Meksiko. * ''H. m. roseipectus'': [[Oaxaca]] (súd-Meksiko). * ''H. m. griscomi'': [[Guerrero (steat)|Guerrero]] (súdwestlik Meksiko). Oarspronklik kaam de húsreadfink allinnich yn Meksiko en it súdwesten fan 'e Feriene Steaten foar, mar yn 'e jierren 1940 waarden se yntrodusearre yn it easten fan Noard-Amearika. De fûgels waarden yn [[New York]] yllegaal ferkocht. Om ferfolging op basis fan 'e ''Migratory Bird Treaty Act'' te foarkommen, lieten ferkeapers en eigners de fûgels frij en sûnt ûntstiene dêr wylde populaasjes en wisten se it ferspriedingsgebiet út te wreidzjen nei it oarspronklike ferspriedingsgebiet. De húsreadmosk is ek yntrodusearre op [[Hawaï]], dêr't se op alle grutte eilannen foarkomme, útsein [[Niïhau]] en [[Kahoölawe]]. == Hâlden en dragen == De fûgels foerazjearje meast op 'e grûn of yn begroeiïng. Se ite nôt, sied en beien, mar út en troch ek lytse ynsekten. Húsreadfinken binne faak by fûgelhûskes te sjen. De soarte stiet bekend dat er goed wat skea yn fruitbeammen feroarsaakje kin of op nôtfjilden, mar wurdt net as in pleach beskôge. De húsreadfink bout it nêst yn holtes en ek yn iepeningen fan gebouwen. Somtiden brûkt de soarte ek de ferlitten nêsten fan oare fûgels. It nêst wurdt troch it wyfke boud en is in stevich komfoarmich nêst fan tûkjes en oar materiaal op in hichte fan 1,8 oant 2,7 m boppe de grûn. It wyfke leit tusken en augustus aaien en briedt somtiden twaris yn 't jier. In lechsel bestiet út 2 oant 6 aaikes. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0; padding: 0;"> Carpodacus mexicanus eggs.jpg|Aaikes 2017-04-10 17 02 07 Baby birds in a nest along Tranquility Court in the Franklin Farm section of Oak Hill, Fairfax County, Virginia.jpg|Nêst mei pykjes </gallery> </div> == Status == De húsreadfink wurdt op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). De fûgel hat in tige grut ferspriedingsgebiet, in grutte populaasje. De soarte is yn 40 jier tiid mei 82,9% tanommen en hat ek hjoed-de-dei in positive ûntwikkelingstrend. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/house-finch-haemorhous-mexicanus BirdLife, oproppen 24 july 2026.] * [https://ebird.org/species/houfin/MX Ebird, oproppen 24 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/houfin/cur/introduction Birds of the World, oproppen 24 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haemorhous mexicanus}} }} {{DEFAULTSORT:Husreadfink}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Poarperfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] ibkat234514qv9op8vs9ducubm10xfi 1236091 1236088 2026-07-24T07:27:02Z RomkeHoekstra 10582 1236091 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = húsreadfink |Ofbyld = [[Ofbyld:House Finch (17134458169).jpg|250px]]<br><small>mantsje<br>[[Ofbyld:House Finch (16698227754).jpg|250px]]<br>wyfke</small> |Lûd = [[Ofbyld:Carpodacus mexicanus vocalizations - pone.0027052.s006.oga|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') |Wittenskiplike namme= Haemorhous mexicanus |Beskriuwer, jier= ([[Philipp Ludwig Statius Müller|Müller]], 1776) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart =[[File:Carpodacus mexicanus map.svg|center|250px]]<br><small>{{Color box|#FFFF00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]</small> }} De '''húsreadfink''' (''Haemorhous mexicanus'') is in [[fûgel]] út [[Noard-Amearika]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Carpodacus mexicanus6.jpg|thumb|left|In giele fariant.]] De soarte is in middelgrutte fink mei in lingte fan 12,5 oant 15 sintimeter, in spanwiidte fan 20 oant 25 sintimeter en weaget 16 oant 27 gram. Folwoeksen fûgels ha in lange brune sturt mei in rjocht ôfsnien ein. De rêch is brún oant dofbrún fan kleur, wêrby't de wjukken bytiden oergeane yn donkergriis. De fearren op it boarst en de búk kinne streke wêze, itjinge op 'e flanken meastentiids wol it gefal is. By folwoeksen mantsjes binne de kop, de hals en de skouders yn 'e regel read fan kleur. Dy kleur kin him bytiden útwreidzje oant de búk en oer de rêch fierder nei ûnder tusken de wjukken. De yntinsiteit fan it read is ôfhinklik fan it seizoen en ôfhinklik fan 'e beien en fruchten yn harren dieet. Dêrtroch fariearje de kleuren fan striegiel en feloranje (beide seldsum) oant djipread. Folwoeksen wyfkes ha in brune boppekant in in streke ûnderkant. == Fersprieding == De soarte komt foar yn Noard-Amearika en hat alve ûndersoarten: * ''H. m. frontalis'': súdwestlik en súdeastlik [[Kanada]], de [[Feriene Steaten]] en noardwestlik [[Meksiko]]. * ''H. m. mcgregori'': [[Islas San Benito]] (tichtby noardwestlik Meksiko). * ''H. m. amplus'': [[Isla Guadalupe]] (tichtby noardwestlik Meksiko). * ''H. m. ruberrimus'': súdlik [[Baja California]] (noardeastlik Meksiko). * ''H. m. rhodopnus'': sintraal [[Sinaloa]] (it westlike diel fan Sintraal-Meksiko). * ''H. m. coccineus'': súdwestlik Meksiko. * ''H. m. potosinus'': it noardlike diel fan Sintraal-Meksiko. * ''H. m. centralis'': sintraal Meksiko. * ''H. m. mexicanus'': it súdlike diel fan Sintraal-Meksiko. * ''H. m. roseipectus'': [[Oaxaca]] (súd-Meksiko). * ''H. m. griscomi'': [[Guerrero (steat)|Guerrero]] (súdwestlik Meksiko). Oarspronklik kaam de húsreadfink allinnich yn Meksiko en it súdwesten fan 'e Feriene Steaten foar, mar yn 'e jierren 1940 waarden se yntrodusearre yn it easten fan Noard-Amearika. De fûgels waarden yn [[New York]] yllegaal ferkocht. Om ferfolging op basis fan 'e ''Migratory Bird Treaty Act'' te foarkommen, lieten ferkeapers en eigners de fûgels frij en sûnt ûntstiene dêr wylde populaasjes en wisten se it ferspriedingsgebiet út te wreidzjen nei it oarspronklike ferspriedingsgebiet. De húsreadmosk is ek yntrodusearre op [[Hawaï]], dêr't se op alle grutte eilannen foarkomme, útsein [[Niïhau]] en [[Kahoölawe]]. == Hâlden en dragen == De fûgels foerazjearje meast op 'e grûn of yn begroeiïng. Se ite nôt, sied en beien, mar út en troch ek lytse ynsekten. Húsreadfinken binne faak by fûgelhûskes te sjen. De soarte stiet bekend dat er goed wat skea yn fruitbeammen feroarsaakje kin of op nôtfjilden, mar wurdt net as in pleach beskôge. De húsreadfink bout it nêst yn holtes en ek yn iepeningen fan gebouwen. Somtiden brûkt de soarte ek de ferlitten nêsten fan oare fûgels. It nêst wurdt troch it wyfke boud en is in stevich komfoarmich nêst fan tûkjes en oar materiaal op in hichte fan 1,8 oant 2,7 m boppe de grûn. It wyfke leit tusken en augustus aaien en briedt somtiden twaris yn 't jier. In lechsel bestiet út 2 oant 6 aaikes. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0; padding: 0;"> Carpodacus mexicanus eggs.jpg|Aaikes 2017-04-10 17 02 07 Baby birds in a nest along Tranquility Court in the Franklin Farm section of Oak Hill, Fairfax County, Virginia.jpg|Nêst mei pykjes </gallery> </div> == Status == De húsreadfink wurdt op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). De fûgel hat in tige grut ferspriedingsgebiet, in grutte populaasje. De soarte is yn 40 jier tiid mei 82,9% tanommen en hat ek hjoed-de-dei in positive ûntwikkelingstrend. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/house-finch-haemorhous-mexicanus BirdLife, oproppen 24 july 2026.] * [https://ebird.org/species/houfin/MX Ebird, oproppen 24 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/houfin/cur/introduction Birds of the World, oproppen 24 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haemorhous mexicanus}} }} {{DEFAULTSORT:Husreadfink}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Poarperfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] f13pe7rttka7yfsizv97awbtvjpmum5 1236095 1236091 2026-07-24T08:09:05Z RomkeHoekstra 10582 1236095 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = húsreadfink |Ofbyld = [[Ofbyld:House Finch (17134458169).jpg|250px]]<br><small>mantsje<br>[[Ofbyld:House Finch (16698227754).jpg|250px]]<br>wyfke</small> |Lûd = [[Ofbyld:Carpodacus mexicanus vocalizations - pone.0027052.s006.oga|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') |Wittenskiplike namme= Haemorhous mexicanus |Beskriuwer, jier= ([[Philipp Ludwig Statius Müller|Müller]], 1776) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart =[[File:Carpodacus mexicanus map.svg|center|250px]]<br><small>{{Color box|#FFFF00}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]</small> }} De '''húsreadfink''' (''Haemorhous mexicanus'') is in [[fûgel]] út [[Noard-Amearika]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). == Beskriuwing == [[Ofbyld:Carpodacus mexicanus6.jpg|thumb|left|In giele fariant.]] De soarte is in middelgrutte fink mei in lingte fan 12,5 oant 15 sintimeter, in spanwiidte fan 20 oant 25 sintimeter en weaget 16 oant 27 gram. Folwoeksen fûgels ha in lange brune sturt mei in rjocht ôfsnien ein. De rêch is brún oant dofbrún fan kleur, wêrby't de wjukken bytiden oergeane yn donkergriis. De fearren op it boarst en de búk kinne streke wêze, itjinge op 'e flanken meastentiids wol it gefal is. By folwoeksen mantsjes binne de kop, de hals en de skouders yn 'e regel read fan kleur. Dy kleur kin him bytiden útwreidzje oant de búk en oer de rêch fierder nei ûnder tusken de wjukken. De yntinsiteit fan it read is ôfhinklik fan it seizoen en ôfhinklik fan 'e beien en fruchten yn harren dieet. Dêrtroch fariearje de kleuren fan striegiel en feloranje (beide seldsum) oant djipread. Folwoeksen wyfkes ha in brune boppekant in in streke ûnderkant. == Fersprieding == De soarte komt foar yn Noard-Amearika en hat alve ûndersoarten: * ''H. m. frontalis'': súdwestlik en súdeastlik [[Kanada]], de [[Feriene Steaten]] en noardwestlik [[Meksiko]]. * ''H. m. mcgregori'': [[Islas San Benito]] (tichtby noardwestlik Meksiko). * ''H. m. amplus'': [[Isla Guadalupe]] (tichtby noardwestlik Meksiko). * ''H. m. ruberrimus'': súdlik [[Baja California]] (noardeastlik Meksiko). * ''H. m. rhodopnus'': sintraal [[Sinaloa]] (it westlike diel fan Sintraal-Meksiko). * ''H. m. coccineus'': súdwestlik Meksiko. * ''H. m. potosinus'': it noardlike diel fan Sintraal-Meksiko. * ''H. m. centralis'': sintraal Meksiko. * ''H. m. mexicanus'': it súdlike diel fan Sintraal-Meksiko. * ''H. m. roseipectus'': [[Oaxaca]] (súd-Meksiko). * ''H. m. griscomi'': [[Guerrero (steat)|Guerrero]] (súdwestlik Meksiko). Oarspronklik kaam de húsreadfink allinnich yn Meksiko en it súdwesten fan 'e Feriene Steaten foar, mar yn 'e jierren 1940 waarden se yntrodusearre yn it easten fan Noard-Amearika. De fûgels waarden yn [[New York]] yllegaal ferkocht. Om ferfolging op basis fan 'e ''Migratory Bird Treaty Act'' te foarkommen, lieten ferkeapers en eigners de fûgels frij en sûnt ûntstiene dêr wylde populaasjes en wisten se it ferspriedingsgebiet út te wreidzjen nei it oarspronklike ferspriedingsgebiet. De húsreadmosk is ek yntrodusearre op [[Hawaï]], dêr't se op alle grutte eilannen foarkomme, útsein [[Niïhau]] en [[Kahoölawe]]. == Hâlden en dragen == De fûgels foerazjearje meast op 'e grûn of yn begroeiïng. Se ite nôt, sied en beien, mar út en troch ek lytse ynsekten. Húsreadfinken binne faak by fûgelhûskes te sjen. De soarte stiet bekend dat er goed wat skea yn fruitbeammen feroarsaakje kin of op nôtfjilden, mar wurdt net as in pleach beskôge. De húsreadfink bout it nêst yn holtes en ek yn iepeningen fan gebouwen. Somtiden brûkt de soarte ek de ferlitten nêsten fan oare fûgels. It nêst wurdt troch it wyfke boud en is in stevich komfoarmich nêst fan tûkjes en oar materiaal op in hichte fan 1,8 oant 2,7 m boppe de grûn. It wyfke leit tusken en augustus aaien en briedt somtiden twaris yn 't jier. In lechsel bestiet út 2 oant 6 aaikes. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0; padding: 0;"> Carpodacus mexicanus eggs.jpg|Aaikes 2017-04-10 17 02 07 Baby birds in a nest along Tranquility Court in the Franklin Farm section of Oak Hill, Fairfax County, Virginia.jpg|Nêst mei pykjes </gallery> </div> == Status == De húsreadfink wurdt op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). De fûgel hat in tige grut ferspriedingsgebiet, in grutte populaasje. De soarte is yn 40 jier tiid mei 82,9% tanommen en hat ek hjoed-de-dei in positive ûntwikkelingstrend. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/house-finch-haemorhous-mexicanus BirdLife, oproppen 24 july 2026.] * [https://ebird.org/species/houfin/MX Ebird, oproppen 24 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/houfin/cur/introduction Birds of the World, oproppen 24 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haemorhous mexicanus}} }} {{DEFAULTSORT:Husreadfink}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Poarperfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 8rafcel4azs8wktc7v3r91jtds3tvw8 0 193099 1236089 2026-07-24T07:23:20Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Húsreadfink]] 1236089 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Húsreadfink]] d8b6iy5oehptz18bljzapnut5wxwd6h 0 193100 1236090 2026-07-24T07:24:22Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Húsreadfink]] 1236090 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Húsreadfink]] d8b6iy5oehptz18bljzapnut5wxwd6h 0 193101 1236093 2026-07-24T08:07:47Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = readkrúnfink |Ofbyld = [[Ofbyld:Carpodacus cassinii1.jpg|250px]]<br><small>mantsje<br>[[Ofbyld:Cassin's Finch (female).jpg|250px]]<br>wyfke</small> |Lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') |Wittenskiplike namme= H..." 1236093 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = readkrúnfink |Ofbyld = [[Ofbyld:Carpodacus cassinii1.jpg|250px]]<br><small>mantsje<br>[[Ofbyld:Cassin's Finch (female).jpg|250px]]<br>wyfke</small> |Lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') |Wittenskiplike namme= Haemorhous cassinii |Beskriuwer, jier= ([[Spencer Fullerton Baird|Baird]], 1854) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart =[[File:Carpodacus cassinii map.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#2c5aa0}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#2ca02c}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#ffcc00}} [[wintergast]]</small> }} De '''readkrúnfink''' (''Haemorhous cassinii'') is in [[fûgel]] út [[Noard-Amearika]]. It is ien fan 'e trije [[Soarte (taksonomy)|soarten]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[poarperfinken]] (''Haemorhous'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). == Skaaimerken == De soarte kriget in lingte fan 16 cm, hat in spanwiidte fan 25 oant 27 sintimeter en weaget likernôch 24 oant 34 gram. Folwoeksen fûgels ha in koarte, foarke brune sturt en brune wjukken. Sy ha in langere snaffel as de besibbe [[poarperfink]] ( (''Haemorhous purpureus''). De folwoeksen mantsjes binne framboasread op 'e kop, it boarst en de stút en harren rêch en de ûndersturt binne streke. Folwoeksen wyfkes ha ljochtbrune boppedielen en in ljochte ûnderkant mei oeral brune streken. De tekening op harren kop is minder dúdlik as by it wyfke fan 'e [[poarperfink]]. Sy kinne brune, reade of wite eagen ha. == Fersprieding == It briedgebiet bestiet út nullebosken yn 'e bergen fan it westen fan Noard-Amearika oant yn it suden yn it noarden fan [[Nij-Meksiko]] en [[Arizona]]; ek [[Súdlik Kalifornje]] by [[Baja California (steat)|Baja California]]. Sy nêskje meastentiids yn grutte nullebeammen, mar somtiden ek yn leafbeammen. Winterdeis trekke se nei legere gebieten. De fûgels út it meast noardlike ferspriedingsgebiet trekke nei it suden, lykas guon fûgels út oare dielen fan it ferspriedingsgebiet. In soad fûgels binne lykwols [[stânfûgel]]. Guon net-briedende fûgels oerwinterje oant yn 'e sintrale binnenlannen fan Meksiko. == Hâlden en dragen == It nêst is komfoarmich en bestiet út tûkjes, kjitten, woartels, hier en moas. It wyfke leit ornaris fjouwer oant fiif aaien, dy't blau-grien binne mei brune en swarte plakjes. It wyfke briedt de aaikes yn tolve oant fjirtjin dagen út. De jonge fûgels wurde troch it mantsje en it wyfke fuorre en ferlitte it nêst nei twa wiken nei it útkommen. It dieet bestiet fral út sied, knoppen en beien, mar simmerdeis wurde ek ynsekten fongen. Bûten de briedtiid foerazjearje se fakentiden yn lytse groepen. == Status == De readkrúnfink stiet op it stuit (2026) as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. De status fan 'e soarte waard yn 2019 feroare fan gefoelich (''Near Threatened'') nei net bedrige neidat bliken die dat de delgong fan 'e soarte minder hurd gyng as foarhinne. Bedrigingen foar de readkrúnfink binne it kappen fan hout, brannen en drûchte, syktes en ynvasive soarten. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/search?search=Haemorhous%20cassinii BirdLife, oproppen 24 july 2026.] * [https://ebird.org/species/casfin/L230565 Ebird, oproppen 24 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/casfin/cur/introduction Birds of the World, oproppen 24 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haemorhous cassinii}} }} {{DEFAULTSORT:Readkrunfink}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Poarperfink]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] lty75nx2e0vb9ha748bf7o8d7mjcp6m 0 193102 1236094 2026-07-24T08:08:10Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Readkrúnfink]] 1236094 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Readkrúnfink]] j47nzfsfne71kckwpr5ihujd36n7e6h 0 193103 1236100 2026-07-24T08:36:14Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = 20250421 purple finch keeney cove PD206579.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Poarperfink (''Haemorhous purpureus'') | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3..." 1236100 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = 20250421 purple finch keeney cove PD206579.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Poarperfink (''Haemorhous purpureus'') | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[boppeskift]]: | namme4 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson5 = [[skift]]: | namme5 = [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'') | takson6 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme6 = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') | takson7 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme7 = '''poarperfinken''' (''Haemorhous'') | beskriuwer, jier = [[William John Swainson|Swainson]], 1837 }} '''Poarperfinken''' (''Haemorhous'') foarmje in [[Noard-Amearika|Noardamerikaansk]] [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De fûgels steane foaral bekend om harren opfallende reade oant framboasreade fearrekleed fan 'e mantsjes. Poarperfinken binne middelgrutte, kompakte finken mei koarte, foarke sturten en swiere, trijehoekige snaffels. Eartiids waarden de [[Soarte (taksonomy)|soarten]] fan dit skaai yndield by de [[readmosken]] (''Carpodacus''), mar genetyske stúdzjes hawwe útwiisd dat se tichter by oare finkfûgels lykas [[putters]] en [[grienfinken]] steane. Dêrom binne se ûnderbrocht yn in apart skaai. == Soarten == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! Status |- | [[Ofbyld:Carpodacus purpureus CT2.jpg|120px]]<br><small><center>mantsje<br>[[Ofbyld:Carpodacus purpureus female.jpg|120px]]<br>wyfke</center></small> || [[Poarperfink]] || ''Haemorhous purpureus'' || Noard-Amearika (briedt yn [[Kanada]] en it noarden fan de [[Feriene Steaten]], oerwinteret yn it suden). || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/purple-finch-haemorhous-purpureus ''Haemorhous purpureus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:House Finch (Carpodacus mexicanus).jpg|120px]]<br><small><center>mantsje<br>[[Ofbyld:House Finch (4842134839).jpg|120px]]<br>wyfke</center></small> || [[Húsreadfink]] || ''Haemorhous mexicanus'' || Oarspronklik westlik Noard-Amearika en troch yntroduksje ek fier yn it easten en op [[Hawaï]]. || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/house-finch-haemorhous-mexicanus ''Haemorhous mexicanus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Carpodacus cassinii1.jpg|120px]]<br><small><center>mantsje<br>[[Ofbyld:Cassin's Finch (female).jpg|120px]]<br>wyfke</center></small> || [[Readkrúnfink]] || ''Haemorhous cassinii'' || Berchgebieten yn it westen fan Noard-Amearika. || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cassins-finch-haemorhous-cassinii ''Haemorhous cassinii'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Haemorhous|Poarperfinken}} }} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Poarperfink| ]] [[Kategory:Finkfûgel]] 7xlzo9nuina4i7pgsjbamdh4wshptjw 0 193104 1236101 2026-07-24T08:36:36Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Poarperfinken]] 1236101 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Poarperfinken]] kidorq3nrtpqj81xs7hpyvnijoikssq 0 193105 1236104 2026-07-24T09:38:04Z Drewes 2754 Side makke mei "[[File:Windward Coast.svg|thumb|Windward Coast]] De '''Wynkantkust''' (Ingelsk: '''''Windward Coast''''') is in gebiet yn West-Afrika oan de kust tusken Cape Mount en Assini, oftewol de kustlinen fan de hjoeddeistige steaten [[Sierra Leone]], [[Libearia]] en [[Ivoarkust]], bewesten de [[Goudkust]]. In besibbe regio is de [[Peperkust]]. De namme ferwiist nei it feit dat Jeropeeske seelju hjir rjocht tsjin de Atlantyske passaatwinen yn fearen; ''windward'' betsjut 'tsjin de w..." 1236104 wikitext text/x-wiki [[File:Windward Coast.svg|thumb|Windward Coast]] De '''Wynkantkust''' (Ingelsk: '''''Windward Coast''''') is in gebiet yn West-Afrika oan de kust tusken Cape Mount en Assini, oftewol de kustlinen fan de hjoeddeistige steaten [[Sierra Leone]], [[Libearia]] en [[Ivoarkust]], bewesten de [[Goudkust]]. In besibbe regio is de [[Peperkust]]. De namme ferwiist nei it feit dat Jeropeeske seelju hjir rjocht tsjin de Atlantyske passaatwinen yn fearen; ''windward'' betsjut 'tsjin de wyn yn' of de rjochting dêr't de wyn wei komt. == Kultuer == De ''Windwarders'' wiene bekend om harren [[rys]]- en indigobou.<ref>{{Cite web |title=NPS Ethnography: African American Heritage & Ethnography |url=https://www.nps.gov/ethnography/aah/aaheritage/lowcountrya.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523232831/http://www.nps.gov/ethnography/aah/aaheritage/lowCountryA.htm |url-status=dead |archive-date=Maaie 23, 2010 |access-date=2023-03-14 |website=www.nps.gov}}</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [[:en:Windward Coast]] {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Windward Coast}} [[Kategory:Geografy fan Gana]] [[Kategory:Geografy fan Ivoarkust]] [[Kategory:Geografy fan Libearia]] 6tgzx3tk24hncjj2c2je2vjq1y511wc 1236105 1236104 2026-07-24T09:42:14Z Drewes 2754 1236105 wikitext text/x-wiki [[File:Windward Coast.svg|thumb|Windward Coast]] De '''Wynkantkust''' (Ingelsk: '''''Windward Coast''''') is in gebiet yn West-Afrika oan de kust tusken Cape Mount en Assini, oftewol de kustlinen fan de hjoeddeistige steaten [[Sierra Leone]], [[Libearia]] en [[Ivoarkust]], bewesten de [[Goudkust]]. In besibbe regio is de [[Peperkust]]. De namme ferwiist nei it feit dat Jeropeeske seelju hjir rjocht tsjin de Atlantyske passaatwinen út it noardeasten yn fearen; ''windward'' betsjut 'tsjin de wyn yn' of de rjochting dêr't de wyn wei komt. == Kultuer == De ''Windwarders'' wiene bekend om harren [[rys]]- en indigobou.<ref>{{Cite web |title=NPS Ethnography: African American Heritage & Ethnography |url=https://www.nps.gov/ethnography/aah/aaheritage/lowcountrya.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523232831/http://www.nps.gov/ethnography/aah/aaheritage/lowCountryA.htm |url-status=dead |archive-date=Maaie 23, 2010 |access-date=2023-03-14 |website=www.nps.gov}}</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= * [[:en:Windward Coast]] {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Windward Coast}} [[Kategory:Geografy fan Gana]] [[Kategory:Geografy fan Ivoarkust]] [[Kategory:Geografy fan Libearia]] 0pvtl05ce46kx544212pzqovi8lgh6z