Fuotbal

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Fuotbal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1628</id>
    <revision>
      <id>1236545</id>
      <parentid>1232928</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Hy ---&gt; er</comment>
      <origin>1236545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2041" sha1="i5mc3e6auuw5tphr0gdtbmqc2wwc9l2" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Football in Bloomington, Indiana, 1996.jpg|right|thumb|300px|De oanfallende spiler (yn it read) is Chris Klein fan de Indiana Hoosiers. Hy is twa ferdigeners (yn it wyt) foarby spurten en stiet op it punt om de bal op it doel te sjitten]]
'''Fuotbal''' is in [[balsport]]. It is in [[doelsport]] dêr't twa partoeren fan alve spilers besykje om de bal yn it doel fan de tsjinstander te spyljen. Sy meie dêrby de hannen en earms net brûke (de holle wol, it saneamde '[[koppen]]'), sadat de bal meast troch skoppen fan spiler ta spiler trochjûn wurdt, en ek sa yn it doel spile wurdt. Foar it doel stiet de doelman, dy't om de bal bûten te hâlden wol de hannen brûke mei. Fuotbal wurdt spile op in fjild fan likernôch 100 by 65 meter, mei de doelen oan de koarte siden. Der wurdt spile foar twaris 45 minuten.

Fuotbal is yn Nederlân yntrodusearre troch [[Pim Mulier]]. Yn 1879 seach Mulier by de yn Britske sporten spesjalisearre saak de Gruyter yn [[Amsterdam]] in learen rugbybal, dy't er fuort kocht. Yn datselde jier rjochte er as 14-jierrige(!) de earste fuotbalklup fan Nederlân op. De klup, [[Koninklijke Haarlemsche Football Club|Haarlemsche Football Club]], HFC bestiet noch altyd, tsjintwurdich mei it predikaat [[Keninklik]], KHFC. Al yn de begjinjierren wie HFC in grut sukses, mar klachten fan âlders oer it rûge [[rugby]], soargen der foar dat de klup oerskeakele op soccer, it hjoeddeiske fuotbal. Mei troch Muliers ynfloed ûntstiene yn de regio en ek dêrbûten, nije fuotbalclubs dy't al gauëftich yn kompetysjeferbân tsjin inoar spilen.

Al gaueftich kaam der ek ynternasjonale kompetysje. Yn [[1930]] waard it earste wrâldkampioenskip hâlden. Sûnt 1960 wurde om de fjouwer jier de [[Europeeske fuotbal kampioenskippen]] hâlden.

== Sjoch ek ==
* [[Sealfuotbal]]
* [[Minifuotbal]]
* [[Mikrofuotbal]]

== Keppeling om utens ==
* [https://www.knvb.nl/ Keninklik Nederlânsk Fuotbalbûn]
* [http://www.khfc.nl Keninklike Haarlimske Football Club]

[[Kategory:Fuotbal| ]]
[[Kategory:Sport nei soarte]]</text>
      <sha1>i5mc3e6auuw5tphr0gdtbmqc2wwc9l2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nederlânsk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2483</id>
    <revision>
      <id>1236644</id>
      <parentid>1205873</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hjoeddeistige sitewaasje */</comment>
      <origin>1236644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59746" sha1="o2im2we8csjiz3uom9u5gr3bdpnzkrg" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taal
| namme           = Nederlânsk
| oare namme(n)   = 
| eigen namme     = ''Nederlands''
| lânseigen yn    = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]&lt;br&gt; [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgje]]&lt;br&gt; [[File:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Suriname]]
| tal sprekkers   = 19 miljoen &lt;small&gt;(2009)&lt;/small&gt;
| skrift          = [[Latynsk alfabet]]
| taalfamylje     = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Germaanske talen|Germaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Westgermaanske talen|Westgermaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Súdwestgermaanske talen|Súdwestgermaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Nederfrankysk-Nedersaksyske talen|Nederfr.-Nedersaks.]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Nederfrankyske talen|Nederfrankysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● '''Nederlânsk'''
| dialekten       = [[Brabânsk]], [[Eastflaamsk]], &lt;br&gt;[[Hollânsk]], [[Siuwsk]]-[[Westflaamsk]], &lt;br&gt;[[Súdgeldersk]], [[Nederrynsk]], &lt;br&gt;[[Utertsk-Alblasserwaardsk]]
| offisjele status= [[File:Flag of Aruba.svg|20px]] [[Arûba]]&lt;br&gt; [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgje]]&lt;br&gt; [[File:Flag of Curaçao.svg|20px]] [[Kurasau]]&lt;br&gt; [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]&lt;br&gt; [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px]] [[Sint Marten (lân)|Sint-Marten]]&lt;br&gt; [[File:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Suriname]]&lt;br&gt; [[File:Logo-ACTO.jpg|20px]] ''[[Ferdrachsorganisaasje foar Gearwurking yn it Amazônegebiet|ACTO]]''&lt;br&gt; [[File:Flag of Benelux.svg|20px]] ''[[Benelúks]]''&lt;br&gt; [[File:Flag of CARICOM.svg|20px]] ''[[Karibyske Mienskip|CARICOM]]''&lt;br&gt; [[File:Flag of the European Union.svg|20px]] ''[[Jeropeeske Uny]]''&lt;br&gt; [[File:Flag of UNASUR.svg|20px]] ''[[UNASUR]]''
| erkenning as minderheidstaal = 
| ISO 639-1       = nl
| ISO 639-2       = nld
| ISO 639-3       = nld
}}
It '''Nederlânsk''' (Nederlânsk: ''Nederlands'') is in [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taal]] dy't fan âlds sprutsen wurdt yn [[Nederlân]], noardlik [[Belgje]] ([[Flaanderen]]) en lytsere oangrinzgjende dielen fan [[Frankryk]] en [[Dútslân]]. It wurdt ek sprutsen yn [[Suriname]], op 'e [[Nederlânske Antillen]] en op oare plakken yn 'e wrâld. It [[Afrikaansk]], út [[Súdlik Afrika]], is in dochtertaal fan it Nederlânsk. Yn totaal binne der sa'n 19 miljoen minsken op 'e wrâld dy't it Nederlânsk as [[memmetaal]] sprekke. Fan oarsprong is dizze [[taal]] nau [[taalbesibskip|besibbe]] oan it [[Dútsk]], mar troch de [[iuw]]en hinne is der ferwiding ûntstien. Oare nau besibbe talen binne it [[Nedersaksysk]] en it [[Limburchsk]], dat [[minderheidstaal|minderheidstalen]] yn Nederlân binne dy't as sadanich offisjeel erkenning genietsje ûnder it [[Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen]]. It [[Westerlauwersk Frysk]] is fan oarsprong minder nau oan it Nederlânsk besibbe, mar troch iuwenlange beynfloeding fan it Frysk troch it Nederlânsk groeie de beide talen hieltyd fierder nei inoar ta.

==Sibskip==
It Nederlânsk heart ta de grutte [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske taalfamylje]], en dêrbinnen ta de [[Westgermaanske talen|Westgermaanske]] kloft fan 'e [[Germaanske talen]], dêr't fierders ek talen as it [[Ingelsk]], it [[Frysk]] en it [[Dútsk]] ta hearre. Mei it [[Limboarchsk]] en it [[Afrikaansk]] foarmet it Nederlânsk de [[Nederfrankyske talen|Nederfrankyske taalgroep]]. Foarhinne waard it Limboarchsk beskôge as in Nederlânsk [[dialekt]], mar yn [[1997]] krige dat erkenning as in aparte taal, al is dy erkenning beheind bleaun ta Nederlân en sjocht men it yn [[Flaanderen]] noch altyd as in dialekt.

It Afrikaansk, de taal fan 'e [[Afrikaners]], in [[etnyske groep]] yn [[Súdlik Afrika]] dy't fierhinne ôfstammet fan Nederlânske kolonisten, giet tebek op it [[Súdhollânsk]], in subdialekt fan it [[Hollânsk]]e dialekt fan it Nederlânsk. Lange tiid waard it Afrikaansk as in foarm fan Nederlânsk beskôge, mar yn [[1925]] waard it der offisjeel fan loskeppele en krige it de status fan taal. Ek [[Siuwsk]]-[[Westflaamsk]]e taalaktivisten krewearje al jierren om harren dialekt as taal erkend te krijen.

Fierders binne der ek guon [[kreoalske talen]] út it Nederlânsk fuortkommen, al binne dy ûnderwilens grutdiels útstoarn, lykas [[Negerhollânsk]] fan 'e [[Amerikaanske Famme-eilannen|Famme-eilannen]], it [[Skepy Kreoalsk-Nederlânsk]] fan [[Guyana]] en it [[Jerseynederlânsk]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Nij-Jersey]] (dat noch oant [[1921]] sprutsen waard troch ôfstammelingen fan [[17e iuw|santjinde-iuwske]] Nederlânske kolonisten). It [[Berbice Kreoalsk-Nederlânsk]] fan Guyana wurdt noch wol sprutsen.

==Skiednis==
Histoarysk sjoen kin it Nederlânsk opdield wurde yn trije perioades:
* it [[Aldnederlânsk]] (±[[850]] – [[1100]])
* it [[Midnederlânsk]] ([[1100]] – [[1500]])
* it [[Nijnederlânsk]] ([[1500]] – no)
It Aldnederlânsk ûntstie yn 'e [[Iere Midsiuwen]] út it [[Aldfrankysk]], de oertaal fan alle [[Nederfrankyske talen]], wêrby't yn alle gefallen yn 'e [[njoggende iuw]] in werkenbere foarm fan Nederlânsk ûntstien wie. It âldste Nederlânske fragmint is de yn [[1932]] yn in fierders [[Latyn]]sk manuskript ûntdutsen sin ''&quot;Hebban olla uogala nestas bigunnan hinase hi[c] [e]nda thu uuat unbidan uue nu&quot;'' (&quot;Binne alle fûgels nêsten begûn behalven ik en do, wêr wachtsje wy op&quot;). Ut it Aldnederlânske tiidrek is net folle skreaun materiaal oerlevere, en [[taalkundige]]n hawwe dat taalstadium dan ek fierhinne út it Midnederlânsk rekonstruëarje moatten.
[[File:Map_Dutch_World.png|left|thumb|350px|Gebieten yn 'e wrâld dêr't Nederlânsk (oranje) en de dochtertaal [[Afrikaansk]] (giel) praat wurdt.]]

Om [[1100]] hinne ûntjoech it Aldnederlânsk him stadichoan ta it Midnederlânsk. Dat wie in proses sûnder dúdlike skiedsline, wat elts oanwizen fan sa'n grins ta in arbitrêre beslissing makket. Yn 'e [[tolfde iuw]] briek lykwols in perioade oan dat it Nederlânsk folle mear brûkt waard as skriuwtaal, wat makke dat de [[taalkunde|taalkundige]] fernijings dy't meitiid slûpenderwize yn 'e taal trochkrongen wiene, foar it earst dúdlik oan it ljocht kamen. Doe die bliken dat it Nederlânsk tsjin dy tiid in hiel oare foarm krigen hie as dat de taal yn it Aldnederlânske tiidrek hie. Yn 'e Midnederlânske perioade wie der noch gjin standerttaal, mar ynstee in groep nau besibbe [[dialekt]]en, dy't folle mear opinoar lieken as dat se faninoar ferskilden. Oars as út 'e Aldnederlânske perioade binne der út it Midnederlânske tiidrek wol de nedige teksten oerlevere, wêrûnder bekende titels as ''[[Karel ende Elegast]]'', de ''[[Beatrijs]]'', ''[[Mariken van Nieumeghen]]'' en ''[[Van den Vos Reynaerde]]''.

Omtrint [[1500]] fûn der op 'e nij in stadige oergong plak, diskear fan it Midnederlânsk nei it Nijnederlânsk. De wichtichste ûntwikkeling út dy perioade wie de fêstiging fan in [[Standertnederlânsk|Nederlânske standerttaal]]. It proses fan standerdisaasje wie al yn 'e [[Midsiuwen]] begûn, doe't der ûnder ynfloed fan it mienskiplike [[Hartochdom Boergonje|Boergondyske]] bewâld oer ferskate [[Nederlannen|Nederlânske gewesten]] yn it lêste trêdepart fan 'e [[fyftjinde iuw]] besocht waard om ta in gelikense skriuwtaal foar offisjele dokuminten te kommen. Yn dy tiid stiene fral de [[Brabânsk]]e en [[Flaamsk]]e dialekten yn oansjen, wat makke dat yn 'e skriuwtaal yn Hollân en oare gebieten súdlike foarmen begûnen te slûpen. 

Pas ûnder de [[Tachtichjierrige Oarloch]] kaam it spul lykwols yn in streamfersnelling telâne, doe't troch de fal fan [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]], yn [[1585]], grutte oantallen [[Brabân]]ske en [[Flaanderen|Flaamske]] flechtlingen yn [[Hollân]] bedarren en dêr in grutte ynfloed op 'e sprektaal yn 'e stêden útoefenen. Doe't yn [[1618]] de [[Synoade fan Doardt]] opdracht joech ta it meitsjen fan 'e [[Steatefertaling]] (fan 'e [[Bibel]]), waard dêrfoar sadwaande in [[Hollânsk]]e taalfoarm mei Brabânske en yn mindere mjitte Flaamske ynslaggen brûkt. De Steatefertaling, dy't reekaam yn [[1637]], waard iuwenlang yn hiel [[protestantisme|protestantsk]] Nederlân brûkt, en oefene sa in ûnbidige en ûnútwiskbere ynfloed út op frijwol alle Noardnederlânske dialekten en minderheidstalen. 

Ferlykje de ûntwikkeling fan it Nederlânsk oan 'e hân fan 'e ûndersteande sin:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taalfoarm
! foarbyldsin &lt;small&gt;([[Psalmen|Ps.]] 55:18)&lt;/small&gt;
|-
| Fryske oersetting:
| Hy sil myn siel yn frede ferlosse fan dejingen dy't my tenei komme, want mank mannigen wie Hy mei my.
|-
| Aldnederlânsk:
| ''Irlôsin sol an frithe sêla mîna fan thên thia ginâcont mi, wanda under managon He was mit mi.''
|-
| Midnederlânsk:
| ''Erlossen sal Hi in vrede siele mine van dien die genaken mi, want onder menegen Hi was met mi.''
|-
| Nijnederlânsk: &lt;br&gt;&lt;small&gt;(selde wurdfolchoarder)&lt;/small&gt;
| ''Verlossen zal Hij in vrede ziel mijn van degenen die [vervolgen] mij, want onder menigen Hij was met mij.''
|-
| Nijnederlânsk: &lt;br&gt;&lt;small&gt;(moderne wurdfolchoarder)&lt;/small&gt;
| ''Hij zal mijn ziel in vrede verlossen van degenen die mij vervolgen, want onder menigen was Hij met mij.''
|}

==Hjoeddeistige sitewaasje==
===Offisjele status===
It Nederlânsk is de offisjele taal fan 'e ûnôfhinklike lannen [[Nederlân]], [[Belgje]] en [[Suriname]] en fan 'e autonome lannen [[Arûba]], [[Kurasau]] en [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]]. Yn Belgje dielt it de offisjele status mei it [[Frânsk]] en it [[Dútsk]]; op Arûba en Kurasau mei it [[Papiamintsk]] en op Sint-Marten mei it [[Ingelsk]].

Yn Nederlân genietsje fierders trije regionale talen in ko-offisjele status mei it Nederlânsk, nammentlik: it [[Frysk]] yn 'e provinsje [[Fryslân]]; en yn [[Karibysk Nederlân]] it Papiamintsk op [[Bonêre]] en it Ingelsk op [[Saba]] en [[Sint-Eustasius]]. It [[Nedersaksysk]] en it [[Limboarchsk]] genietsje yn Nederlân wol erkenning as minderheidstaal, mar hawwe gjin offisjele status. Yn Belgje is it Nederlânsk de iennichste offisjele taal fan it gewest [[Flaanderen (gewest)|Flaanderen]] en fan 'e [[Flaamske Mienskip]]. Yn it gewest [[Brussel (gewest)|Brussel]] is it tegearre mei it Frânsk de offisjele taal.

It Nederlânsk is fierders ek de of ien fan 'e offisjele ta(a)l(en) fan ferskate ynternasjonale organisaasjes. Dêrûnder binne de [[Benelúks]] en de [[Jeropeeske Uny]], en fia Suriname ek de [[Uny fan Súdamerikaanske Naasjes]] (UNASUR), de [[Karibyske Mienskip]] (CARICOM) en de [[Ferdrachsorganisaasje foar Gearwurking yn it Amazônegebiet]] (ACTO). It Nederlânsk wurdt regulearre troch de [[Nederlânske Taaluny]], dy't trije leden hat: Nederlân, Belgje en Suriname.
[[File:Lânkaart lokaasje Nederlânsk.PNG|right|250px|thumb|De lokaasje fan it Nederlânske taalgebiet yn [[Noardwest-Jeropa]].]]

===Taalgebiet===
It Nederlânsk wurdt fan oarsprong sprutsen yn in diel fan [[Noardwest-Jeropa]]. Dêrta hearre de [[Nederlân]]ske provinsjes [[Noard-Hollân|Noard]]- en [[Súd-Hollân]] en [[Seelân]] hielendal, [[Flevolân]] útsein it eardere [[eilân]] [[Urk]], [[Utert (provinsje)|Utert]] op it uterste noardeastlike hoekje nei en [[Noard-Brabân]] behalven it uterste súdeastlike stikje. Fierders omfiemet it Nederlânske taalgebiet yn Nederlân ek it súdlike diel fan [[Gelderlân]], mei de [[Betuwe]], de súdlike [[Feluwe]] en de [[Limers]], en it noardlike trêdepart fan [[Limboarch (Nederlân)|Limboarch]]. Yn 'e provinsje [[Fryslân]] hearre der fierders noch ta: de [[Waadeilannen]] [[Flylân]] en [[it Amelân]]; [[Midslân]] en omkriten op it eilân [[Skylge]]; en op it Fryske fêstelân de krite [[It Bilt]], de [[stêd]]en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Snits (stêd)|Snits]], [[Frjentsjer]], [[Harns (stêd)|Harns]], [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[Dokkum]] en [[Starum]], en de [[doarp]]en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Kollum]].

Yn [[Belgje]] omfiemet it Nederlânsk taalgebiet it grutste diel fan it gewest [[Flaanderen (gewest)|Flaanderen]], mei de provinsjes [[West-Flaanderen|West]]- en [[East-Flaanderen]] en [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]] hielendal, [[Flaamsk-Brabân]] op 'e eastlike stripe nei, en dêropta noch de noardwestlike hoeke fan [[Belgysk Limboarch]]. Yn noardlik [[Frankryk]] is [[Frânsk-Flaanderen]], ek wol de Westhoeke neamd, fan âlds in Nederlânsktalich gebiet (mei û.m. de stêd [[Dúntsjerk]]). Minder bekend is dat der ek yn westlik [[Dútslân]] in Nederlânsktalich gebiet bestiet, dat it streamgebiet fan 'e [[Ryn]] folget fan [[Kleef (stêd)|Kleef]], by de Nederlânske grins, oan [[Bergneustadt]] ta, dat djip yn Dútslân leit. Deunby Kleef wurdt dat gebiet ûnderbrutsen troch de [[Paltsysk]]talige enklave by [[Kalkar]].

Bûten [[Jeropa]] krige it Nederlânsk inkeld yn [[Súdlik Afrika]] fêste foet oan 'e grûn. Meitiid feroare de foarm fan 'e taal dy't dêr sprutsen waard, it [[Afrikaansk]], lykwols sa dat it sûnt [[1925]] as in aparte taal beskôge wurdt (al moat opmurken wurde dat by dat beslút ek politike omtinkens in rol spilen). Yn 'e oare Nederlânske [[koloanje]]s, lykas [[Nederlânsk-Ynje]], [[Suriname]] en de [[Nederlânske Antillen]], waard it Nederlânsk nea de memmetaal fan in grut diel fan 'e befolking. De iennichste útsûndering wie datoangeande de yn [[1674]] ferlern giene [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] koloanje [[Nij-Nederlân]], dêr't neitiid noch generaasjes lang Nederlânsk sprutsen waard oan 'e kust fan [[Nij-Jersey]] en by de rivier de [[Hudson (rivier)|Hudson]] lâns yn wat no de steat [[New York (steat)|New York]] is. [[Martin Van Buren]] kaam bygelyks út dy Nederlânsktalige krite, en waard de iennichste presidint út 'e skiednis fan 'e [[Feriene Steaten]] dy't net it Ingelsk as memmetaal hie.
[[File:2010-01-09 taalunie den haag.jpg|left|250px|thumb|It gebou fan 'e [[Nederlânske Taaluny]] yn [[De Haach]].]]

===Sprekkerstal===
====Memmetaalsprekkers====
Oer it sprekkerstal fan 'e Nederlânske taal bestiet frijwat betizing. Faak wurdt dêrby in getal fan 23 miljoen memmetaalsprekkers neamd. Dat oantal is lykwols basearre op gegevens dy't oanlevere binne troch de [[Nederlânske Taaluny]], in organisaasje dy't in soarte fan propaganda-oarloch foar it Nederlânsk liket te fieren. Sa wegeret de Taaluny om it [[Limboarchsk]] en [[Nedersaksysk]] as selsstannige talen te erkennen, en wurde yn 'e sifers fan 'e Taaluny sadwaande de Limboarchsk- en Nedersaksysktaligen mei de Nederlânsksprekkers op ien bulte smiten. Fierders ferspriedt de Taaluny healwize en simpelwei ûnwiere bewearings, lykas: &quot;96% fan 'e Nederlânske befolking hat it Nederlânsk as memmetaal&quot;, &quot;yn 'e twadde generaasje sprekke allochtoanen yn Nederlân faak Nederlânsk as memmetaal&quot; en &quot;mear as 60% fan 'e befolking fan Suriname hat it Nederlânsk as memmetaal&quot;. Oangeande de sitewaasje yn Belgje geane sifers fan ûndúdlike orizjine rûn dy't hawwe wolle dat 59% fan 'e lju dêr Nederlânsktalich is en 40% Frânsktalich, wat 1% oerlitte soe foar de Dútsktalige minderheid, dêrby folslein foarbygeand oan it feit dat der grutte allochtoane minderheden yn it lân wenje.

In objektive beskôging fan 'e saak biedt in hiel oar byld.&lt;ref&gt;{{Aut|Bloemhoff, Henk; Gerritsen, Hans; Jensma, Goffe; en Jong-Krap, Froukje de}}, ''Taalunie heeft iets recht te zetten'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 30 maaie 2017, s. 19.&lt;/ref&gt; As men de sprekkers fan it [[Frysk]], [[Nedersaksysk]], [[Limboarchsk]], ferskate lytsere minderheidstalen ([[Jiddysk]], [[Romany]]) en de allochtoane talen fan it totaal ôflûkt, komt men út op sa'n 12,9 miljoen minsken dy't yn Nederlân it Nederlânsk as memmetaal hawwe. Op in befolking fan likernôch 16,7 miljoen minsken betsjut dat 77,2%, wat noch altyd in romme mearderheid is. Yn Belgje komt it tal memmetaalsprekkers op 5.180.000 minsken, oftewol 47,8% fan 'e befolking. De Nederlânsktalige minderheden yn Frankryk en Dútslân sitte der tsjintwurdich raar foar, want wylst it Standertnederlânsk yn Nederlân (en yn mindere mjitte yn Flaanderen) de dialekten en minderheidstalen yn 'e benearing bringt, wurdt it yn Frankryk en Dútslân sels weromkrongen. Ut in ûndersyk yn opdracht fan 'e [[Jeropeeske Uny]] hat bliken dien dat de [[Flaamsk]]talige minderheid yn Noard-Frankryk noch út sa'n 20.000 minsken bestiet dy't it Flaamsk dêr as deistige omgongstaal brûke, oanfolle mei noch 40.000 oaren dy't it út en troch ris sprekke. De [[Nederrynsk]]e dialekten yn westlik Dútslân wurde miskien noch mar troch sa'n 100.000 minsken sprutsen.
[[File:FlemishinDunkirkdistrict.PNG|right|thumb|250px|De tebekgong fan it Nederlânsk as minderheidstaal yn [[Frânsk-Flaanderen]] (sitewaasje fan [[1874]] ferlike mei dy fan [[1972]]).]]

Bûten [[Jeropa]] wurdt it Nederlânsk ek sprutsen yn Suriname. Lykwols is it dêr mar foar in tige lyts part fan 'e befolking de memmetaal (nammentlik foar 1%, neffens it [[Keninklik Ynstitút foar de Tropen]]&lt;ref&gt;{{Aut|Grunsven, Marie-Annet van, en Noordegraaf, Wim}}, ''Suriname'', Amsterdam/De Haach, 1993 (''Koninklijk Instituut voor de Tropen''/Novib), ISBN 9 06 83 23 121, s. 72.&lt;/ref&gt;). Neffens sifers út [[1999]] hat yn Suriname 38% fan 'e befolking it [[Surinaamsk-Hindoestaansk]] as memmetaal en 15% it [[Javaansk]], wylst 30% fan hûs út [[Surinaamsk-Kreoalsk]] (of ''Sranan'') sprekt.&lt;ref&gt;{{Aut|Crystal, David}}, ''The Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163, s. 326.&lt;/ref&gt; Fierders wurde der yn Suriname ek noch [[Sineesk]], in stik as tsien [[Yndianen|Yndiaanske]] talen en ferskate [[Marroanen|Marroanske]] talen sprutsen (de Marroanen stiene earder bekend as de &quot;Bosklânkreoalen&quot;). Om net ien fan 'e befolkingsgroepen boppe de oaren te befoardieljen, is der by de ûnôfhinklikheid fan Suriname, yn [[1975]], foar keazen om it Nederlânsk, de taal fan 'e koloniale machthawwer, ta offisjele taal fan it nije lân te meitsjen, mei't frijwol alle Surinamers dy op skoalle leare moatte soene. Sawol it Nederlânsk as it Surinaamsk-Kreoalsk fungearje yn Suriname as ''[[lingua franca]]''; wat offisjeler de sitewaasje, wat wierskynliker oft it is dat der Nederlânsk sprutsen wurde sil. It meastepart fan 'e Surinaamske befolking hat it Nederlânsk (mear spesifyk: it [[Surinaamsk-Nederlânsk]]) dan ek goed yn 'e macht, mar dat is net itselde as dat it harren memmetaal wêze soe.

Yn it [[Karibysk Gebiet]] wurdt ek Nederlânsk sprutsen op 'e eardere [[Nederlânske Antillen]], dy't no de autonome lannen [[Arûba]], [[Kurasau]] en [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]] en it net-autonome [[Karibysk Nederlân]] (besteande út 'e eilannen [[Bonêre]], [[Saba]] en [[Sint-Eustasius]]) foarmje. Ek dêr wenje lykwols mar in bytsje memmetaalsprekkers, mei't de lânseigen taal fan 'e [[Underwynske Eilannen]] it [[Papiamintsk]] is, wylst men op 'e [[Boppewynske Eilannen]] in [[kreoalske talen|kreoalske]] foarm fan it [[Ingelsk]] sprekt. De Nederlânsktalige mienskip op 'e Antillen (sa'n 7 oant 8% fan 'e befolking) bestiet sadwaande benammen út ymport út Nederlân wei. Mear memmetaalsprekkers fan it Nederlânsk binne te finen yn tradisjonele [[ymmigraasje]]lannen as de [[Feriene Steaten]] (410.000), [[Kanada]] (159.000), [[Austraalje (lân)|Austraalje]] (47.000) en [[Nij-Seelân]] (27.000). Ek yn oare lannen, lykas [[Súd-Afrika]], [[Brazylje]], [[Argentynje]] en [[Israel]], wurdt noch wol Nederlânsk sprutsen yn ymmigrantefermiddens. Mei-inoar komt it totale oantal memmetaalsprekkers foar it Nederlânsk sadwaande út op 18.966.000.
[[File:Ruiselede - Border 1.jpg|left|thumb|250px|Plaknamboerd fan [[Ruiselede]], yn [[West-Flaanderen]].]]

====Twadde-taalsprekkers====
Los fan 'e memmetaalsprekkers binne der ek noch twadde-taalsprekkers. Yn Nederlân komt harren oantal op sa'n 3,8 miljoen út, yn Belgje op likernôch 1,3 miljoen, yn Suriname om 'e 550.000 hinne en op 'e Nederlânske Antillen nochris 300.000.

Fierders libbet der noch in almar fierder úttinjende âldere generaasje fan koloniaal-oplate lju yn [[Yndoneezje]], it eardere [[Nederlânsk-Ynje]], dy't it Nederlânsk op skoalle leard hat. It is lykwols ûndúdlik om hoefolle minsken oft it dêrby giet. Om't in protte [[skiednis|histoaryske]] dokuminten en guon [[wet]]boeken yn Yndoneezje noch altyd inkeld yn it Nederlânsk beskikber binne, moatte oant hjoed de dei ta Yndonezyske studinten [[skiednis]] en [[rjochten]] it Nederlânsk as boarnetaal leare. Dêrby giet it oer it hiele lân om sa'n 35.000 minsken. Hiel oars gie it om en ta yn 'e [[Belgyske Kongo]], dêr't it Frânsk ''de facto'' de iennichste bestjoerstaal wie, en dêr't it Nederlânsk sadwaande gjin spoaren efterlitten hat.

As in skoalfak wurdt it Nederlânsk lykwols àl leard troch 300.000 learlingen yn [[Walloanje]], 20.000 yn 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteaten [[Noardrynlân-Westfalen]] en [[Nedersaksen]] en goed 7.000 yn noardlik [[Frankryk]]. Wrâldwiid wurdt oan [[universiteit]]en troch 10.000 studinten Nederlânsk studearre. Mei-inoar komt it tal twadde-taalsprekkers fan it Nederlânsk út op in oantal fan krapoan 6.250.000 minsken. It totale sprekkerstal is sadwaande 25,2 miljoen.

=== Geografyske fersprieding en beskriuwing ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Nederlânsktaligen yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Nederlânsktaligen !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] || Haadgebiet || sa'n 17 miljoen || It grutste Nederlânsktalige gebiet yn 'e wrâld. Nederlânsk is de offisjele taal fan it lân. Der besteane regionale talen en dialekten lykas [[Frysk]], [[Nedersaksysk]] en [[Limburgsk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] – [[Flaanderen]] || Haadgebiet || sa'n 6,5 miljoen || Nederlânsk is ien fan de trije offisjele talen fan Belgje en de iennichste offisjele taal fan Flaanderen. De Belgyske fariant wurdt faak [[Flaamsk]] neamd.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Suriname]] || Haadgebiet bûten Europa || L1: sa'n 200.000&lt;br&gt;L2: sa'n 300.000 || Nederlânsk is de offisjele taal. It wurdt brûkt yn bestjoer, ûnderwiis en media. In grut part fan de befolking hat it as twadde taal neist [[Sranan Tongo]] en oare talen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Aruba.svg|20px]] [[Aruba]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: in lyts tal&lt;br&gt;L2: sa'n 100.000 || Nederlânsk is in offisjele taal, neist [[Papiamintsk]]. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer en ûnderwiis.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|20px]] [[Kurasau]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: sa likernôch 8.000&lt;br&gt;L2: sa'n 145.000 || Nederlânsk is in offisjele taal, neist Papiamintsk en Ingelsk. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer, rjochtspraak en ûnderwiis.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Sint Maarten.svg|20px]] [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: in lyts tal&lt;br&gt;L2: tsientûzenen || Nederlânsk is in offisjele taal, neist Ingelsk. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Bonaire.svg|20px]] [[Bonaire]] || Oerseesk gebiet || L1: lyts tal&lt;br&gt;L2: tsientûzenen || Nederlânsk is in offisjele taal neist Papiamintsk en Ingelsk. It wurdt brûkt yn it bestjoer en ûnderwiis.
|-
| [[Ofbyld:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Súd-Afrika]] || Histoaryske minderheidstaal || L1: sa'n 100.000 (benammen Afrikaansk-Nederlânske oarsprong)&lt;br&gt;L2: beheind tal || Nederlânsk wie histoarysk in bestjoerstaal oan de Kaap. It moderne [[Afrikaansk]] is ûntstien út it Kaaps-Nederlânsk en is in nau besibbe taal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|20px]] [[Yndoneezje]] || Histoaryske twadde taal || L1: hast gjin memmetaalsprekkers&lt;br&gt;L2: beheind tal || Nederlânsk wie de koloniale bestjoerstaal oant 1949. It wurdt noch brûkt troch guon âldere generaasjes en yn histoaryske stúdzjes.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || Inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers || Nederlânske ymmigranten hawwe sûnt de 17e iuw mienskippen foarme, benammen yn [[New York (steat)|New York]] en Michigan. It taalgebrûk is sterk ôfnommen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || Inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers || Nederlânske ymmigranten nei de Twadde Wrâldoarloch hawwe mienskippen foarme, benammen yn Ontario en Britsk-Kolumbia.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austraalje]] || Diaspora || Inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers || Der is in Nederlânsktalige ymmigrantemienskip, benammen ûntstien nei de Twadde Wrâldoarloch.
|}

==Taaleigenskippen==
===Nederlânsk yn ferhâlding ta Ingelsk en Dútsk===
As men de trije grutte [[Westgermaanske talen]] [[Ingelsk]], [[Dútsk]] en Nederlânsk beskôget, kin steld wurde dat it Nederlânsk fral nau besibbe is mei it Dútsk. Lykwols binne der ek oerienkomsten mei it Ingelsk. Mei it Dútsk dielt it de [[syntaksis|sinsbou]], it hawwen fan [[geslacht (grammatika)|grammatikale geslachten]] en in fierhinne [[Germaanske talen|Germaanske]] [[wurdskat]]. Mar likemin as it Ingelsk hat it Nederlânsk de [[Heechdútske Klankferskowing]] ûndergien, en fierders is it [[namfal]]lesysteem grutdiels yn ûnbrûk rekke, en hat de [[morfology (taalkunde)|morfology]] in grut part fan syn iere kompleksiteit ferlern, krekt sa't yn it Ingelsk it gefal is. It Nederlânsk hat mear [[Romaanske talen|Romaanske]] [[lienwurd]]en opnommen as it Dútsk, mar folle minder as it Ingelsk. Al mei al kin dus sein wurdt dat it yn 'e Westgermaanske taalkloft in tuskenposysje ynnimt.
[[File:Lânkaart Taal yn de Benelúks.PNG|right|300px|thumb|It Nederlânsk mei oanbuorjende taalgebieten yn 'e [[Benelúks]].]]

===Grammatika===
====Namfallen====
Yn 'e [[Aldnederlânsk]]e en [[Midnederlânsk]]e perioaden beskikte it Nederlânsk noch oer in folslein [[namfal]]lesysteem, mei [[nominatyf]], [[genityf]], [[datyf]] en [[akkusatyf]], sa't men dat hjoed oan 'e dei noch tsjintkomt yn it besibbe [[Dútsk]]. Yn it Midnederlânske tiidrek begûn dat stadichoan ôf te broazeljen, oant it yn it [[Nijnederlânsk]] yn 'e sprektaal alhiel ferdwûn (hoewol't it yn 'e skriuwtaal foar in diel noch stân hold oant de [[stavering]]sherfoarming fan [[1944]]). Tsjintwurdich is inkeld de [[genityf|twadde namfal]] noch funksjoneel, en binne de oare namfallen beheind ta ferstienne útdrukkings, lykas ''bij dezen'' (&quot;by dizzen&quot;), ''van goeden huize'' (&quot;fan in goed komôf&quot;) en ''in levenden lijve'' (&quot;libbensliif&quot;).

De twadde namfal komt ek foar yn soksoarte steande útdrukkings, lykas ''des duivels'' (&quot;duvelsk&quot;), ''de vrouw des huizes'' (&quot;de frou&quot; of &quot;de gastfrou&quot;),'' 's ochtends'' (koart foar ''des ochtends''; &quot;moarns&quot;) en ''desnoods'' (&quot;by need&quot;). Mar hy kin ek noch altyd aktyf brûkt en ferbûgd wurde ta ferfanging fan 'e wurden ''van de'' (&quot;fan de&quot;) of ''van het'' (&quot;fan it&quot;), lykas yn: ''het Groot Woordenboek der Friese Taal'' (&quot;it Grut Wurdboek fan de Fryske Taal&quot;). Oant de tachtiger of njoggentiger jierren fan 'e [[tweintichste iuw]] waard dy foarm noch wol brûkt om duplikaasje fan ''van de'' foar te kommen yn sinnen as: ''het merendeel '''der''' gedichten '''van de''' auteur'' (&quot;it meastepart fan 'e gedichten fan 'e auteur&quot;), ynstee fan ''het merendeel '''van de''' gedichten '''van de''' auteur'', hoewol't soks ek yn ûnbrûk rekket; tsjintwurdich soe men earder skriuwe: ''het merendeel '''van''' De Jong'''s''' gedichten'', wêrby't dus sawol duplikaasje fan ''van de'' as it argaysk oandwaande ''der'' mijd wurdt.

De twadde namfal fan it [[besitlik foarnamwurd]] wurdt noch wol algemien brûkt, sij it lang net altyd korrekt. Der binne twa foarmen: ''diens'', om te ferwizen nei manlike en ûnsidige wurden, en it ûnbekendere ''dier'', dat ferwiist nei froulike wurden en meartalsfoarmen. Besibbe [[freegjend foarnamwurd|freegjende]] en [[betreklik foarnamwurd|betreklike foarmen]] binne ''wiens'' en ''wier''. De reden dat dizze wurden noch net yn ûnbrûk rekke binne, is dat se in dúdlike ûnderskiedende funksje ferfolje. Want oer waans frou giet it as men seit fan: ''Hij vertelde iets over zijn zoon en '''zijn''' vrouw.'' It wurd ''zijn'' kin hjir sawol op 'e ferteller as op syn soan slaan, en de frou dêr't it om giet, kin dus sawol de oarehelte as de mem fan 'e soan wêze. Yn it Frysk soe men dit ferskil oanjaan mei de foarmen: &quot;Hy fertelde wat oer syn soan en '''syn''' frou&quot; (wêrby't it om 'e frou fan 'e ferteller giet) en: &quot;Hy fertelde wat oer syn soan en '''de''' frou&quot; (wêrby't dúdlik is dat it om 'e skoandochter fan 'e ferteller giet). It Nederlânsk ken dat ûnderskie lykwols net, en foeget dêrom de besitlike genityf ''diens'' yn (''Hij vertelde iets over zijn zoon en '''diens''' vrouw'') om oan te jaan dat it om in skoandochter giet.

As it spul no omdraaid wurdt ta: ''Zij vertelde iets over haar dochter en '''haar''' man'', dan soe de juste foarm om oan te jaan dat de man in skoansoan is, wêze moatte: ''Zij vertelde iets over haar dochter en '''dier''' man.'' Hjir geane in protte Nederlânsktaligen de fout yn, mei't se yn sokke gefallen likegoed de manlike foarm ''diens'' brûke, al soene de measten miskien, om't se wol oanfiele dat de sin ûnnatuerlik is, leaver in oare omskriuwende konstruksje kieze. By de freegjende foarmen is dit noch helte minder, mei't de measte minsken der gjin probleem yn sjogge om te sizzen fan: ''de vrouw '''wiens''' fiets was gestolen'' (&quot;de frou waans fyts oft stellen wie&quot;), wylst it dúdlik wêze moat: ''de vrouw '''wier''' fiets was gestolen'' (&quot;de frou wa har fyts oft stellen wie&quot;).

====Sinsbou====
Op it mêd fan 'e [[syntaksis|sinsbou]] komt it Nederlânsk sterk oerien mei it Frysk. Ferlykje bgl. de ûndersteande sin:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! foarbyldsin
|-
| Nederlânsk:
| ''Ik kon niets zien, omdat het veel te donker was.''
|-
| Frysk:
| Ik koe neat sjen, om't it fierstente tsjuster wie.
|-
|Ingelsk:
| ''I couldn't see a thing, because it was much too dark.''
|}

Wat de [[tiidwurd]]sfolchoarder oangiet, besteane der lykwols dúdlike ferskillen. Dêrby hat men it wol oer de griene en de reade folchoarder, wat ferwiist nei in lânkaart yn in taalkundich standertwurk dêr't mei dy kleuren de gebieten mei ferskillende tiidwurdsfolchoarders op ynkleure wiene. It Nederlânsk lei yn it reade gebiet (en brûkt dus de &quot;reade folchoarder&quot;), wylst it Frysk yn it griene gebiet lei (wêrby't men fan 'e &quot;griene folchoarder&quot; spriek). Dizze oantsjuttings binne ûnder taalkundigen yn gebrûk bleaun as ôfkoartings foar de ferskillende tiidwurdfolchoarders.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! folchoarder
! foarbyldsin yn it Nederlânsk
! foarbyldsin yn it Frysk
|-
| read:
| ''Ik denk dat hij morgen brood wil eten.''
| Ik tink dat er moarn bôle wol ite.
|-
| grien:
| ''Ik denk dat hij morgen brood eten wil.''
| Ik tink dat er moarn bôle ite wol.
|}

Sa't oan it boppesteande foarbyld te sjen is, kin de reade folchoarder yn it Frysk net, want ek al wurdt dy hieltyd mear brûkt troch de jongere generaasjes, dochs sil it de measte Frysksprekkers noch as skuorde klokken yn 'e earen beare. Yn it Nederlânsk, lykwols, kinne eins sawol de reade as de griene folchoarder, al waard oant noch net sa lang lyn inkeld de reade goedkard en de griene folchoarder yn 'e ban dien (mooglik om't dy behalven yn it Frysk ek yn it Dútsk brûkt wurdt).

As der mear tiidwurden yn 'e foarbyldsin troppe wurde, kin men sjen dat de tiidwurdsfolchoarder yn it Frysk persiis tsjinsteld is oan dy yn it Nederlânsk:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! foarbyldsin
|-
| Nederlânsk:
| ''Ik vind dat iedereen moet kunnen zwemmen.''
|-
| Frysk:
| Ik fyn dat eltsenien swimme kinne moat.
|}
&quot;Dat eltsenien moat swimme kinne&quot; is yn it Frysk dúdlik fout, en yn it Nederlânsk klinkt ''dat iedereen zwemmen kunnen moet'' ek raar, hoewol't it miskien net fuortendaliks fout is. No giet it hjirby om 'e tiidwurdsfolchoarder yn [[bysin]]nen, mar yn [[haadsin]]nen ferskilt it spul likegoed:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! foarbyldsin
|-
| Nederlânsk:
| ''Jan zal zijn huis maandag moeten hebben geverfd.''
|-
| Frysk:
| Jan sil syn hûs moandei ferve hawwe moatte.
|}
Ek hjir is de folchoarder fan 'e tiidwurden yn it Frysk en it Nederlânsk wer krekt tsjinsteld. Boppedat foeget it Frysk (krekt as in protte noardlike Nederlânske dialekten) faak it wurdsje &quot;te&quot; tusken de tiidwurden yn: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! foarbyldsin
|-
| Nederlânsk:
| ''Ik heb even zitten dromen.''
|-
| Frysk:
| Ik haw eefkes sitten te dreamen.
|}
In protte Friezen en oare Noardnederlanners (lykas [[Westfryske dialekten|Westfriezen]] en [[Nedersaksysk|Nedersaksers]]) sille by it sprekken fan it Nederlânsk dat wurdsje &quot;te&quot; ek brûke (''Ik heb even zitten te dromen''), hoewol't dat eins fout is. Foar lju út súdliker kontreien is dat ien fan 'e skaaimerken dêr't se noarderlingen oan werom kenne. By dit foarbyld docht him trouwens noch in oar ferskil foar, want it Fryske &quot;sitten&quot; is hjir in [[mulwurd]], en de letterlike Nederlânske oersetting soe dus wêze: ''Ik heb even gezeten te dromen.'' Dit ferskil komt dúdliker ta utering as it tiidwurd &quot;sitte&quot; ferfongen wurdt troch &quot;lizze&quot;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! foarbyldsin
|-
| Nederlânsk:
| ''Ik heb even liggen dromen.''
|-
| Frysk:
| Ik haw eefkes lein te dreamen.
|}
In oar ferskynsel dat him yn it Frysk folle sterker foardocht, benammen by de &quot;te&quot;-konstruksje, is [[nomenynkorporaasje]] yn it tiidwurd. Sa seit men yn it Frysk fan: &quot;Se sit te jirpelskilen&quot;, wêrby't it [[haadwurd]] &quot;jirpel(s)&quot; yn it tiidwurd &quot;skile&quot; ynkorporearre wurdt. Yn it Nederlânsk sil men oer it algemien ynstee sizze fan: ''Ze zit aardappels te schillen,'' wêrby't him gjin nomenynkorporaasje foardocht. Dochs komt dit fenomeen ek yn it Nederlânsk wol foar; tink dêrfoar bygelyks oan it tiidwurd ''stofzuigen'', wêrby't it haadwurd ''stof'' yn it tiidwurd ''zuigen'' ynkorporearre is, wat dúdlik blykt út 'e [[doetiid]]: ''Ze stofzuigde de woonkamer.''
[[File:Van Dale Dictionary.JPG|left|thumb|250px|De ''[[Dikke Van Dale]]''.]]

===Wurdskat===
De Nederlânske [[wurdskat]] is foar it meastepart fan [[Germaanske talen|Germaanske]] oarsprong, sij it wat minder as dat it gefal is mei it [[Dútsk]], mar folle mear as by it [[Ingelsk]], dat in ûnbidige soad [[Romaanske talen|Romaanske]] lienwurden opnommen hat út it [[Normandysk]] en it [[Frânsk]]. De wurdskat fan it Nederlânsk is ien fan 'e ryksten fan 'e wrâld, en is fêstlein yn in ferskaat oan [[wurdboek]]en, wêrfan't de wichtichste it ''Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal'' is, dat yn 'e regel oantsjut wurdt as ''de [[Dikke Van Dale]]'', fanwegen syn omfang. De ''Van Dale'' wurdt lykwols alhiel yn 't skaad steld troch it reuseftige ''[[Woordenboek der Nederlandsche Taal]]'', in [[taalkunde|taalwittenskiplike]] útjefte fan 45.000 siden en mear as 430.000 wurden dêr't 147 jier oan wurke is. Dat is it grutste wurdboek fan 'e wrâld dêr't noch nije printingen fan makke wurde.

Krekt as by de measte [[Jeropa|Jeropeeske]] talen binne ek yn it Nederlânsk in protte [[lienwurd]]en en [[ynternasjonalisme]]n fan [[Gryksk]]e en [[Latyn]]ske oarsprong trochkrongen. It [[Frânsk]] hat yn it ferline ek in tige sterke ynfloed op it Nederlânsk útoefene. Dêrby binne Frânske lienwurden paradoksalernôch oer it algemien fia Nederlân yn it Nederlânsk trochkrongen, ynstee fan fia [[Flaanderen]], dat tsjin it Frânske taalgebiet oanleit. De reden dêrfoar is dat de Nederlânske elite iuwenlang, oant yn 'e [[tweintichste iuw]] ta, de oanwenst hie en meitsje harren taalgebrûk mei modieuze Frânske wurden ôf. Dy waarden dan oernommen troch it sljochtwei folk en faak yn ferbastere foarm oan 'e deistige sprektaal tafoege. Yn Flaanderen, lykwols, spriek de elite net Nederlânsk, mar Frânsk, en fûn in soartgelikens proses dus net plak.

Nettsjinsteande dat binne der ek noch frij resint, en sawol yn Nederlân as Flaanderen, guon wurden út it Frânsk oernommen, mar dy wurde dan faak beheind ta in spesifyk mêd, wylst se oarspronklik yn it Frânsk in folle bredere betsjutting hiene. Foarbylden binne ''blesseren'', fan it Frânske ''blesser'' (&quot;ferwûnje&quot;), dat yn it Nederlânsk inkeld op ferwûnings as gefolch fan dielname oan [[sport]] slacht, en ''contaminatie'', fan it Frânske ''contamination'' (&quot;fersmoarging&quot;), wêrmei't yn it Nederlânsk allinne mar it (foutyf) trochinoar heljen fan ferskillende útdrukkings yn it spraakgebrûk oantsjut wurdt (lykas ''optelefoneren'', fan ''telefoneren'' en ''opbellen''). Sûnt de midden fan 'e tweintichste iuw komme de nije lienwurden fral út it [[Ingelsk]], wêrby't benammen op it mêd fan nije [[technology]], lykas [[kompjûter]]terminology en [[sosjale media]], hast alle oantsjuttings streekrjocht út it Ingelsk oernommen wurde.

===Wurdfoarming===
Oars as yn it [[Ingelsk]], mar krekt as yn it [[Frysk]] en hast alle oare [[Germaanske talen]], brûkt it Nederlânsk by it foarmjen fan gearstallings de tichte foarm. Dus as men bgl. fan 'e wurden ''boom'' (&quot;beam&quot;) en ''huis'' (&quot;hûs&quot;) in gearstalling meitsje wol, dan wurdt dy skreaun as ''boomhuis'' (&quot;beamhûs&quot;), en net mei de iepene foarm, as ''boom huis'', lykas yn it Ingelsk (''tree house''). Gauris kriget by it foarmjen fan sa'n gearstalling it earste diel fan it gearstalde wurd in ferbûging: ''hondenhok'' (&quot;hûnehok&quot;), ynstee fan ''hondhok''. As it oaninoarskriuwen fan in gearstalling swierrichheden opsmyt of net goed eaget, dan wurdt der in [[keppelstreekje]] ynfoege: ''VVD-coryfee'' (&quot;VVD-pommerant&quot;) en ''Zwarte-Zeekust'' (&quot;Swarte-Seekust&quot;).

Yn it bûtenlân stiet it Nederlânsk derom bekend dat it op dizze manear ûnbidich lange wurden meitsje kin, lykas ''wapenstilstandsonderhandeling'' (&quot;wapenstilstânsûnderhanneling&quot;), ''vertegenwoordigingsbevoegdheid'' (&quot;fertsjintwurdigingsfoech&quot;) en ''ziektekostenverzekeringsmaatschappij'' (&quot;syktekostefersekeringsmaatskippij&quot;). Hoewol't it neffens de staveringsregels fout is, hat in grut part fan 'e Nederlânsktaligen tsjintwurdich de niging om gearstallings yn 'e iepen foarm te skriuwen, net inkeld wurden as ''VVD&amp;nbsp;coryfee'' en ''Zwarte&amp;nbsp;Zeekust'', mar sels ''ziektekosten&amp;nbsp;verzekeraar'' (&quot;syktekostefersekerder&quot;), ''vertalings&amp;nbsp;debuut'' (&quot;oersettingsdebút&quot;) en ''paarden&amp;nbsp;stamboek'' (&quot;hynstestamboek&quot;). Dizze praktyk wurdt wol &quot;de Ingelske sykte&quot; neamd.

===Stavering===
It Nederlânsk wurdt skreaun mei it [[Latynske alfabet]]. Oars as dat by de measte oare [[Germaanske talen]] it gefal is, hat it Nederlânsk dêr frijwol gjin eigen [[letter]]s of [[diakritysk teken|diakrityske tekens]] oan tafoege, úsein de [[digraaf]]&amp;nbsp;[[IJ (letter)|ij]], dy't stiet foar it [[twalûd]] [ɛ.i̭], dat ek wol skreaun wurdt as ''ei''. De diakrityske tekens dy't it Nederlânsk brûkt, binne inkeld bedoeld as help by de útspraak, mar net as útspraakûnderskiedend diel fan 'e [[stavering]] (lykas yn 'e Fryske wurden &quot;rot&quot; en &quot;rôt&quot;).

It faakst komt it [[trema]] foar, dêr't mei oanjûn wurdt dat twa [[fokaal|fokalen]] efterinoar los faninoar útsprutsen wurde moatte, en dus gjin lange fokaal of twaklank foarmje, lykas yn: ''beëindigen'' (&quot;beëinigje&quot;) en ''geïnteresseerd'' (&quot;ynteressearre&quot;). Foarhinne waard it trema ek brûkt om dielen fan gearstallings faninoar te ûnderskieden, mar sûnt de staveringsherfoarming fan [[1995]] wurdt dêrfoar in [[keppelstreekje]] ynset; foarhinne: ''zeeëend'' (&quot;see-ein&quot;), no: ''zee-eend''. Fierders wurdt it [[skerpteken]] brûkt by wurden dy't twa útspraken hawwe, benammentlik by ''een'' (&quot;in&quot;) en ''één'' (&quot;ien&quot;), mar soms ek wol by ''voorkómen'' (&quot;foàrkomme&quot;) en ''vóórkomen'' (&quot;foarkómme&quot;). Soms wurdt ek it [[klamteken]] yn sa'n sitewaasje brûkt, benammen yn ''hè'' (&quot;hin&quot; of &quot;hun&quot;), mar allinnich om't it skerpteken dan al beset is: ''hé'' (&quot;hee&quot;). Oare diakrityske tekens binne almeast mei lienwurden út oare talen urven. Dêrby giet it fral om skerptekens as yn ''café'' (&quot;kafee&quot;), klamtekens as yn ''caissière'' (&quot;kassiêre&quot;), [[breedteken]]s as yn ''enquête'' (&quot;inkête&quot;) en [[sedylje]]s as yn ''façade'' (&quot;fasade&quot;).
[[File:Amsterdamse_tram_-_De_Red_Crosser_-_from_Flickr_2838709455_cropped_lijnbus.jpg|right|thumb|250px|De iennichste Nederlânske tafoeging oan it [[Latynske alfabet]] is de digraaf [[IJ (letter)|ij]].]]

De offisjele stavering fan it [[Standertnederlânsk]] is nei de staveringsherfoarming fan [[1944]] fêstlein yn 'e ''Wet Schrijfwijze Nederlandsche Taal'' (&quot;Wet Skriuwwize Nederlânske Taal&quot;), yn Belgje yn [[1946]] en yn Nederlân yn [[1947]]. Dy wet is yn beide lannen letter oanpast nei de staveringsherfoarmings fan [[1995]] en [[2005]]. De ''Woordenlijst Nederlandse Taal'', better bekend as ''[[Het Groene Boekje]]'' (fanwegen de kleur) wurdt oer it algemien akseptearre as de autoriteit op it mêd fan 'e Nederlânske stavering.

Mar nei't de &quot;staveringsferienfâldiging&quot; fan 1995 it spul ynstee yngewikkelder makke, en in nije herfoarming yn 2005 guon feroarings fan tsien jier earder weromdraaide mar tagelyk nije regels tafoege, wurdt de offisjele stavering lang net oeral mear neilibbe. It ''[[Genootschap Onze Taal]]'' besleat om in alternative wurdlist, ''[[Het Witte Boekje]]'', te publisearjen, wêryn't de meast yngewikkelde staveringsregels ferienfâldige wurde en ferskate staveringswizen bean wurde foar in grut tal omstriden wurden. Yn Nederlân wurdt sûnt troch in stikmannich grutte media-organisaasjes dizze alternative stavering oanholden, wylst ''Het Witte Boekje'' yn Flaanderen frijwol hielendal negearre is.

===Fonology===
====Fokalen====
It Nederlânsk beskikt oer tsien koarte [[fokaal|lûden]]: [ɑ] (a fan &quot;bak&quot;), [ɛ] (e fan &quot;lek&quot;), [ɪ], (i fan &quot;pit&quot;), [i] (i fan &quot;bite&quot;, dy't frjemd genôch yn 'e regel stavere wurdt as ''ie''), [ɔ] (o fan &quot;hok&quot;), [o] (o fan &quot;bok&quot;), [u] (û fan &quot;rûch&quot;), [œ] (u fan &quot;put&quot;), [y] (ú fan &quot;tút&quot;) en de [[sjwa]] of reduksjefokaal [ǝ] (e fan &quot;gewoan&quot;). Dêrby moat lykwols opmurken wurde dat inkeld yn [[Noard-Nederlân]] noch ûnderskie makke wurdt tusken de o fan &quot;hok&quot; en de o fan &quot;bok&quot;; yn 'e rest fan it Nederlânske taalgebiet liket dat ferskil earne yn 'e [[njoggentjinde iuw]] ferlern gien te wêzen, dat no miene Hollanners dat ''hof'' en ''bof'' opinoar rime.

Njonken tsien koarte lûden hat it Nederlânsk lykwols mar fjouwer lange lûden: [a:] (a fan &quot;baas&quot;), [e:] (e fan &quot;feest&quot;), [ø:] (eu fan &quot;deun&quot;) en [o:] (o fan &quot;rook&quot;). Dat kin nuvere útfloeisels hawwe, want as in Hollanner it oer de &quot;lange i&quot; hat, dan bedoelt er ornaris de koarte i fan &quot;bite&quot;. Want mei't it Nederlânsk gjin lange i hat, wurdt de koarte i faak sa oantsjut om him te ûnderskieden fan 'e i fan &quot;pit&quot;, wat eins in hiele oare klank is. Troch lienwurden út talen as it [[Ingelsk]] (''team'', ''cruise''), [[Dútsk]] (''Bühne'') en [[Frânsk]] (''enquête'', ''controle'') binne der resint noch guon oare lange lûden yn it Nederlânsk trochkrongen, dy't op dat mêd foar in marginaal útspraakûnderskie soarge hawwe (''kroes''&amp;nbsp;– ''cruise''; ''zonen''&amp;nbsp;– ''zone''). De lange lûden [e:], [ø:] en [o:] wurde yn it Nederlânsk sa't dat yn Nederlân sprutsen wurdt almeast reälisearre as [e:i], [ø:y], resp. [o:u], dus oan 'e ein niigjend nei i, ú, resp. û. 

Fierders beskikt it Nederlânsk ek noch oer in stik as tsien twalûden, wêrfan't [a.ṷ] (au fan &quot;gau&quot;), [ɛ.i̭] (ei fan &quot;hei&quot; of ij fan &quot;hij&quot;) en [ʌi̭] (ui fan &quot;bui&quot;) it measte foarkomme. Yn it [[Belgysk Nederlânsk]] wurde dizze trije twaklanken faak útsprutsen as lange lûden: au as [ɔː] (ô fan &quot;nôt&quot;), en fral ei as [ɛː] (ê fan &quot;bêd&quot;) en ui as [ʌː] (eu fan &quot;freule&quot;, mei in Frânske útspraak). De oare twalûden binne op te dielen yn twa groepkes&amp;nbsp;– einigjend op ''-w'': [e.ṷ] (''eeuw'' fan ''leeuw''), [i.ṷ] (ieu fan &quot;Sieu&quot;) en [yṷ] (''uw'' fan ''schuw''); en einigjend op ''-i'': [a:i̭] (aai fan it [[Wâldfrysk]]e &quot;saai&quot;), [ai̭] (ai fan it Wâldfryske &quot;laitsje&quot;), [oi̭] (oi fan &quot;hoi&quot;), [o:i̭] (oai fan &quot;moai&quot;) en [ui̭] (oei fan &quot;groei&quot;). Dêrnjonken komme yn it Nederlânsk ek in stikmannich twaklanken foar dat eins [[diftong]]isearre lûden binne: [ɪ.ǝ], [ø.ǝ], [i.ǝ], [u.ǝ], [o.ǝ] en [y.ǝ], fan ''beer'', ''beurt'', ''bier'', ''boer'', ''boor'', resp. ''buur''. Oars as yn it Frysk komme dy twaklanken lykwols net selsstannich foar, mar inkeld as [[allofoan]]en fan 'e [e:], [ø:], [i], [u], [o:] en [y] as dy foar in r útsprutsen wurde. Dizze lûden wurde sadwaande yn it Nederlânsk net as twaklanken ûnderkend.

====Klankynventaris (fokalen)====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''koarte lûden'''
|-
! Nederlânske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbylden
! omskriuwing
|-
| a
| [ɑ]
|''tak'' (&quot;tûke&quot;), ''kalf'' (&quot;keal&quot;, kowejong)
| dizze klank niget foar de measte Nederlânsktalige memmetaalsprekkers mear nei hoe't&lt;br&gt; men yn it Ingelsk de earste klank yn ''London'' útsprekt, as nei de Fryske a fan &quot;kap&quot;
|-
| e
| [ɛ]
|''bed'' (&quot;bêd&quot;), ''hen'' (&quot;hin&quot;)
| de koarte e fan &quot;lek&quot;
|-
| e / ij
| [ǝ]
|''de'' (&quot;de&quot;), ''mogelijk'' (&quot;mooglik&quot;)
| de [[sjwa]] of stomme e fan &quot;gewoan&quot;
|-
| i
| [ɪ]
|''dik'' (&quot;tsjûk&quot;), ''vis'' (&quot;fisk&quot;)
| de koarte i fan &quot;pit&quot;
|-
| ie / i / y
| [i]
|''lied'' (&quot;liet&quot;), ''gitaar'' (&quot;gitaar&quot;), ''gynaecoloog'' (&quot;gynekolooch&quot;)
| de koarte i fan &quot;bite&quot;; oer it algemien inkeld yn lienwurden mei in y skreaun
|-
| o
| [ɔ]
|''hok'' (&quot;hok&quot;), ''koffie'' (&quot;kofje&quot;)
| de koarte o fan &quot;hok&quot;; foarhinne in dúdlik ûnderskate klank, mar wurdt no inkeld noch&lt;br&gt; regionaal (d.w.s. yn [[Noard-Nederlân]]) fan 'e o fan &quot;bok&quot; ûnderskaat)
|-
| o
| [o]
|''bok'' (&quot;bok&quot;), ''dom'' (&quot;dom&quot;)
| de koarte o fan &quot;bok&quot;
|-
| oe / ou
| [u]
|''zoet'' (&quot;swiet&quot;), ''loupe'' (&quot;lûp&quot;)
| de koarte û fan &quot;rûch&quot;
|-
| u
| [œ]
|''nut'' (&quot;nut&quot;), ''juf'' (&quot;juffer&quot;)
| de koarte u fan &quot;put&quot;
|-
| uu / u
| [y]
|''kostuum'' (&quot;kostúm&quot;), ''spugen'' (&quot;spije&quot;)
| de koarte ú fan &quot;tút&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''lange lûden'''
|-
! Nederlânske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbylden
! omskriuwing
|-
| aa / a
| [a:]
|''zaad'' (&quot;sied&quot;), ''laten'' (&quot;litte&quot;)
| de lange a fan &quot;baas&quot;
|-
| ê / ai
| [ɛ:]
|''enquête'' (&quot;inkête&quot;), ''militair'' (&quot;militêr&quot;)
| de lange ê fan &quot;bêd&quot;; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Frânsk
|-
| ee / e / é / ée
| [e:]
|''geen'' (&quot;gjin&quot;), ''lezen'' (&quot;lêze&quot;), &lt;br&gt;''café'' (&quot;kafee&quot;), ''prostituée'' (&quot;prostituee&quot;)
| de lange e fan &quot;feest&quot;
|-
| eu
| [ø:]
|''steun'' (&quot;stipe&quot;), ''reuk'' (&quot;rook&quot;)
| de eu fan &quot;deun&quot;
|-
| eu
| [ʌ:]
|''freule'' (&quot;freule&quot;)
| de lange eu fan &quot;freule&quot; (Frânske útspraak); komt inkeld foar yn in beheinde groep&lt;br&gt; lienwurden út it Frânsk
|-
| ea
| [i:]
|''team'' (&quot;tiim&quot;)
| de lange i fan &quot;wiid&quot;; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk
|-
| o
| [ɔ:]
|''zone'' (&quot;sône&quot;), ''controle'' (&quot;kontrôle&quot;)
| de lange ô fan &quot;nôt&quot;; oant 2005 skreaun as ô; komt inkeld foar yn in beheinde groep&lt;br&gt; lienwurden út it Frânsk
|-
| oo / o
| [o:]
|''boom'' (&quot;beam&quot;), ''koken'' (&quot;itensiede&quot;)
| de lange o fan &quot;rook&quot;
|-
| ui
| [u:]
|''cruise'' (&quot;krûs&quot;)
| de lange û fan &quot;sûch&quot;; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk
|-
| üh
| [y:]
|''bühne'' (&quot;bune&quot;)
| de lange ú fan &quot;drúf&quot;; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Dútsk
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''twalûden'''
|-
! Nederlânske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbylden
! omskriuwing
|-
| aai
| [a:i̭]
|''taai'' (&quot;taai&quot;), ''maaien'' (&quot;meane&quot;)
| de aai fan it [[Wâldfrysk]]e &quot;saai&quot;
|-
| ai
| [ai̭]
|''Thai'' (&quot;Tai&quot;)
| de ai fan it Wâldfryske &quot;laitsje&quot;
|-
| au / ou
| [a.ṷ]
|''blauw'' (&quot;blau&quot;), ''zout'' (&quot;sâlt&quot;)
| de au fan &quot;gau&quot;
|-
| ee / e
| [ɪ.ǝ]
|''beer'' (&quot;bear&quot;), ''keren'' (&quot;kearen&quot;)
| de ea fan &quot;beam&quot;; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [e:] (''ee'') foar in r
|-
| eeuw
| [ɪ:ṷ]
|''meeuw'' (&quot;kob&quot;), ''schreeuw'' (&quot;skreau&quot;)
| de i fan &quot;pit&quot;, mar langer oanholden, folge troch de û fan &quot;rûch&quot;
|-
| ei / ij
| [ɛ.i̭]
|''teil'' (&quot;tobbe&quot;), ''lijk'' (&quot;lyk&quot;)
| de ei fan &quot;bij&quot; of it Wâldfryske &quot;dei&quot;
|-
| eu
| [ø.ǝ]
|''deur'' (&quot;doar&quot;), ''zeuren'' (&quot;seure&quot;)
| de eo fan &quot;freon&quot; of eu fan &quot;beurt&quot;; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan&lt;br&gt; 'e [ø:] (''eu'') foar in r
|-
| ieu
| [i.ṷ]
|''nieuw'' (&quot;nij&quot;), ''kieuw'' (&quot;kieu&quot;) (Oant [[Oanpaste Steatestavering|stavering 2015]])
| de ieu fan &quot;ieu&quot; of &quot;Sieu&quot;  (Oant [[Oanpaste Steatestavering|stavering 2015]])
|-
| ie
| [i.ǝ]
|''bier'' (&quot;bier&quot;), ''stier'' (&quot;bolle&quot;)
| de ie fan &quot;wiet&quot;; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [i] (''ie'') foar in r
|-
| oe
| [u.ǝ]
|''boer'' (&quot;boer&quot;), ''roer'' (&quot;roer&quot;)
| de oe fan &quot;goed&quot;; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [u] (''oe'') foar in r
|-
| oei
| [ui̭]
|''bloei'' (&quot;bloei&quot;), ''koeien'' (&quot;kij&quot;)
| de oei fan &quot;groei&quot;
|-
| oo
| [o.ǝ]
|''oor'' (&quot;ear&quot;), ''voor'' (&quot;foar&quot;)
| de oa fan &quot;boat&quot;; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [o:] (''oo'') foar in r
|-
| oi
| [oi̭]
|''hoi'' (&quot;hoi&quot;)
| de oi fan &quot;boike&quot;
|-
| ooi
| [o:i̭]
|''zooi'' (&quot;soadsje&quot;), ''kooi'' (&quot;koai&quot;)
| de oai fan &quot;moai&quot;
|-
| uu
| [y.ǝ]
|''vuur'' (&quot;fjoer&quot;), ''zuur'' (&quot;soer&quot;)
| de ue fan &quot;flues&quot;; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [y] (''uu'') foar in r
|-
| ui
| [ʌi̭]
|''vuil'' (&quot;smoarch&quot;), ''zuid'' (&quot;súd&quot;)
| de ui fan &quot;bui&quot;
|-
| uw
| [yṷ]
|''ruw'' (&quot;rûch&quot;), ''duw'' (&quot;triuw&quot;)
| de ú fan &quot;tút&quot;, folge troch de û fan &quot;rûch&quot;
|}

====Poldernederlânsk====
Sûnt de santiger jierren fan 'e [[tweintichste iuw]] docht him yn 'e provinsjes [[Noard-Hollân|Noard]]- en [[Súd-Hollân]] en [[Utert (provinsje)|Utert]] benammen ûnder de jongerein in nuveraardige útspraakferskowing foar, dy't troch [[taalkundige]] [[Jan Stroop]] it [[Poldernederlânsk]] neamd is. Dêrby wurde de [[twaklank]]en [ɛ.i̭] (''ei'' of ''ij'') en [ʌi̭] (''ui'') útsprutsen as [ai] (&quot;ai&quot;) en [ay] (a fan &quot;kap&quot; folge troch ú fan &quot;tút&quot;), wylst de lange [[fokaal|lûden]] [e:] (''ee''), [ø:] (''eu'') en [o:] (''oo'') diftongisearre wurde ta [ɛ.i̭] (&quot;ei&quot;), [ʌi̭] (&quot;ui&quot;) en [ɔ.ṷ] (&quot;ou&quot; fan &quot;grou&quot;).

====Konsonanten====
Oars as yn it Frysk is it yn it Nederlânsk mooglik, en sels normaal, dat de [[bylûd]]en [ɣ] (g fan &quot;drage&quot;), [v] (v fan &quot;weve&quot;), [x] (ch fan &quot;berch&quot;) en [z] (z fan &quot;tûzen&quot;) oan it begjin fan wurden foarkomme. De útspraak fan 'e r ferskilt per regio. Yn [[Noard-Nederlân]] en in grut diel fan [[Flaanderen]] wurdt dy klank foar op 'e tonge útsprutsen, as de rôljende r ([r], de [[alveolêre trilklank]]), mar yn [[Noard-Brabân]], [[Limboarch|Noard-Limboarch]] en [[Gelderlân|Súd-Gelderlân]] is it in breikjende r ([ʀ], de [[uvulêre trilklank]]), wylst op oare plakken de útspraak faak as in koarte rôljende r ([ɾ], de [[alveolêre strykklank]]) reälisearre wurdt. Yn beskate kriten wurdt fierders de Ingelske r brûkt ([ɹ], de [[alveolêre approksimant]]). Dy lêste útspraak is benammen bekend út [[it Goai]], en wurdt sadwaande faak de &quot;Goaiske r&quot; neamd. 

Beskate bylûden dy't yn it Frysk rûnom foarkomme, ûntbrieken oarspronklik yn it Nederlânsk, en komme dêr no inkeld foar yn bûtenlânske lienwurden. Dêrûnder binne de hurde [ɡ] (g fan &quot;goed&quot;), de [ʤ] (dzj fan &quot;siedzje&quot;), de [ʃ] (sj fan &quot;sjippe&quot;) en de [ʧ] (tsj fan &quot;tsjerke&quot;). De Fryske [[konsonant]]ekluster [sk] (sk fan &quot;skoalle&quot;) komt net foar; dêr foar yn 't plak hat it Nederlânsk de [sx] (''sch'' fan ''school''). In oerienkomst mei it Frysk, en ek mei it Dútsk, is dat it Nederlânsk [[einûntstimming]] hat, wêrby't stimhawwende klanken oan 'e ein fan wurden stimleas wurde. Men seit dus fan ''rode'' (&quot;reade&quot;), mei in [d], mar fan ''rood'' (&quot;read&quot;), mei in [t].

====Klankynventaris (konsonanten)====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''bylûden'''
|-
! Nederlânske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbylden
! omskriuwing
|-
| b / bb
| [b]
|''band'' (&quot;bân&quot;), ''hebben'' (&quot;hawwe&quot;)
| b fan &quot;bêd&quot;
|-
| ch / g
| [x]
|''chaos'' (&quot;gaos&quot;), ''berg'' (&quot;berch&quot;)
| ch fan &quot;troch&quot;
|-
| d / dd
| [d]
|''doos'' (&quot;doaze&quot;), ''midden'' (&quot;midden&quot;)
| d fan &quot;doel&quot;
|-
| f / ff
| [f]
|''fel'' (&quot;fûl&quot;), ''straffen'' (&quot;straffe&quot;)
| f fan &quot;fol&quot;
|-
| g
| [ɡ]
|''goal'' (&quot;goal&quot;)
| g fan &quot;gers&quot;; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk en wurdt dêrby&lt;br&gt; noch faak reälisearre as in [k]
|-
| g / gg
| [ɣ]
|''gaan'' (&quot;gean&quot;), ''leggen'' (&quot;lizze&quot;)
| g fan &quot;drage&quot;
|-
| h
| [h]
|''hoofd'' (&quot;holle&quot;), ''hard'' (&quot;hurd&quot;)
| h fan &quot;hout&quot;
|-
| j / y
| [j]
|''jij'' (&quot;do&quot;, 2de pers. it.), ''yoghurt'' (&quot;jochert&quot;)
| j fan &quot;jas&quot;
|-
| j
| [ʤ]
|''jeans'' (&quot;spikerbroek&quot;), ''jazz'' (&quot;jazz&quot;)
| dzj fan &quot;siedzje&quot;; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk
|-
| j / g
| [ʒ]
|''journalist'' (&quot;sjoernalist&quot;), ''garage'' (&quot;garaazje&quot;)
| zj fan &quot;bagaazje&quot;; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Frânsk
|-
| k / kk
| [k]
|''kort'' (&quot;koart&quot;), ''wakker'' (&quot;wekker&quot;)
| k fan &quot;kat&quot;
|-
| l / ll
| [l]
|''laan'' (&quot;leane&quot;), ''willen'' (&quot;wolle&quot;)
| l fan &quot;lok&quot;
|-
| m / mm
| [m]
|''meel'' (&quot;moal&quot;), ''kammen'' (&quot;kjimme&quot;)
| m fan &quot;mar&quot;
|-
| n / nn
| [n]
|''nat'' (&quot;wiet&quot;), ''kunnen'' (&quot;kinne&quot;)
| n fan &quot;nekke&quot;
|-
| ng
| [ŋ]
|''zang'' (&quot;sjongen&quot;), ''mengen'' (&quot;minge&quot;)
| ng fan &quot;ding&quot;
|-
| nj
| [ɲ]
|''oranje'' (&quot;oranje&quot;)
| nj fan &quot;njonken&quot;
|-
| nk
| [ŋk]
|''dank'' (&quot;tank&quot;), ''stank'' (&quot;stank&quot;)
| nk fan &quot;bank&quot;
|-
| p / pp
| [p]
|''pijn'' (&quot;pine&quot;), ''appel'' (&quot;apel&quot;)
| p fan &quot;pet&quot;
|-
| r / rr
| [r] [ɾ] [ʀ] [ɹ]
|''roos'' (&quot;roas&quot;), ''korrel'' (&quot;kerl&quot;)
| r fan &quot;rak&quot;; útspraak ferskilt per regio
|-
| s / ss
| [s]
|''soep'' (&quot;sop&quot;, gerjocht), ''passen'' (&quot;passe&quot;)
| s fan &quot;sâlt&quot;
|-
| sch
| [sx]
|''school'' (&quot;skoalle&quot;), ''schouder'' (&quot;skouder&quot;)
| s fan &quot;sâlt&quot; folge troch de ch fan &quot;berch&quot;
|-
| sj / ch / sh
| [ʃ]
|''sjaal'' (&quot;sjaal&quot;), ''chocola'' (&quot;sûkelarje&quot;), ''show'' (&quot;sjo&quot;)
| sj fan &quot;sjippe&quot;; komt inkeld foar yn in beheinde groep wurden dy't fan oarsprong út it Ingelsk&lt;br&gt; komme
|-
| t / tt
| [t]
|''toen'' (&quot;doe&quot;), ''bitter'' (&quot;bitter&quot;)
| t fan &quot;tosk&quot;
|-
| tj
| [c]
|''tjalk'' (&quot;tsjalk&quot;), ''haantje'' (&quot;hoantsje&quot;)
| tj fan &quot;tjems&quot;
|-
| tsj / ch
| [ʧ]
|''Tsjech'' (&quot;Tsjech&quot;), ''cheerleader'' (&quot;cheerleader&quot;)
| tsj fan &quot;tsjerke&quot;; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk en Dútsk
|-
| v
| [v]
| ''veel'' (&quot;folle&quot;) ''leven'' (&quot;libje&quot;)
| v fan &quot;weve&quot;
|-
| w 
| [ʋ]
|''waar'' (&quot;wier&quot;), ''wijn'' (&quot;wyn&quot;, drank)
| w fan &quot;wat&quot;
|-
| w
| [w]
|''trouwen'' (&quot;trouwe&quot;), ''kwaad'' (&quot;lulk&quot;)
| w fan &quot;skowe&quot;
|-
| z / zz
| [z]
|''zon'' (&quot;sinne&quot;), ''razzia'' (&quot;razzia&quot;)
| z fan &quot;tûzen&quot;
|-
| ''net skreaun''
| [ʔ]
| ''coöperatie'' (&quot;koöperaasje&quot;), ''Kanaän'' (&quot;Kanaän&quot;)
| de [[glottisslach]], in bytsje romte tusken twa gelikense lûden; yn it Nederlânsk net bewust &lt;br&gt; reälisearre
|}

==Dialekten==
It Nederlânske taalgebiet falt útinoar yn seis of sân grutte dialektgroepen. Yn it noardwesten wurdt it [[Hollânsk]] sprutsen, dêr't it Standertnederlânsk grutdiels út fuortkomt. Sadwaande is it Nederlânsk poer taalkundich sjoen eins in dialekt fan it Hollânsk ynstee fan oarsom. It Hollânske dialektgebiet omfiemet de [[Nederlân]]ske provinsjes [[Noard-Hollân|Noard]]- en [[Súd-Hollân]] hast yn har gehiel, en dêropta noch dielen fan 'e provinsjes [[Fryslân]], [[Noard-Brabân]] en [[Utert (provinsje)|Utert]]. Eastlik dêrfan wurdt yn it grutste part fan 'e provinsje Utert, en fierders yn [[it Goai]], de [[Alblasserwaard]], de noardlike [[Betuwe]] en de súdwestlike [[Feluwe]] it [[Utertsk-Alblasserwaardsk]] sprutsen. Dat liket tige op it Hollânsk, en wurdt soms ta de Hollânske dialektgroep rekkene.
[[File:Lânkaart Nederlânske dialekten.PNG|right|300px|thumb|De fersprieding fan 'e ûnderskate haaddialekten binnen it Nederlânske taalgebiet.]]

Súdliker wreidet it dialektgebiet fan it [[Brabânsk]] him út oer hast de hiele Nederlânske provinsje [[Noard-Brabân]], it noardlike trêdepart fan 'e Nederlânske provinsje [[Limboarch (Nederlân)|Limboarch]], de noardwestlike hoeke fan 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Limboarch (Belgyske provinsje)|Limboarch]] en hast de hiele provinsjes [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]] en [[Flaamsk-Brabân]]. Ek it gewest [[Brussel (gewest)|Brussel]] heart fan oarsprong ta it Brabânske dialektgebiet, al is dêr tsjintwurdich noch mar 7% fan 'e befolking Nederlânsktalich (mei nochris 9% dy't seit twatalich Nederlânsk-Frânsk te wêzen), wat derta laat hat dat it [[Brusselsk]]e dialekt fan it Brabânsk hast útstoarn is.

Nau oan it Brabânsk besibbe is it [[Eastflaamsk]], dat yn hast de hiele provinsje [[East-Flaanderen]] sprutsen wurdt, mei dêropta dielen fan [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]], [[West-Flaanderen]] en [[Siuwsk-Flaanderen]]. Noardlik dêrfan foarmet de provinsje [[Seelân]] it dialektgebiet fan it [[Siuwsk]], dat ek sprutsen wurdt op it Súdhollânske [[Goeree-Oerflakkee]] en in diel fan [[Foarne-Putten]]. It Siuwsk slút oan by it [[Westflaamsk]] fan [[West-Flaanderen]], dêr't ek it [[Westhoeksk (Flaamsk)|Westhoekster Flaamsk]] fan [[Frânsk-Flaanderen]] ta heart, en it Siuwsk-Westflaamsk wurdt dan ek almeast op ien sike neamd. Ta einbeslút wurdt yn súdlik [[Gelderlân]] en it noardlikste puntsje fan [[Limboarch (Nederlân)|Limboarch]] it [[Súdgeldersk]] sprutsen. Dêrby slute dan de [[Nederrynsk]]e dialekten fan westlik [[Dútslân]] (it [[Kleverlânsk]] en it [[Eastbergysk]]) wer oan, al wurde it Súdgeldersk en it Nederrynsk minder faak op ien bulte smiten as it Siuwsk en it Westflaamsk.

==ISO-koades==
De [[ISO 639]]-taalkoades foar it Nederlânsk binne &quot;nl&quot; en &quot;nld&quot;. Om't it [[Wikipedy:Wat is Wikipedia|Wikipedia-projekt]] meast, lykas wenst op it [[ynternet]], de twaletterige koades brûkt, wurdt de [[:nl:|Nederlânske Wikipedy]] oantsjut mei de koade &quot;nl:&quot;.

== Sjoch ek ==
* [[Afrikaansk]]
* [[Aldnederlânsk]]
* [[Midnederlânsk]]
* [[Nederlânske literatuer]]
* [[Standertnederlânsk]]

== Keppelings om utens ==
* {{nl}}[http://taalunieversum.org/taalunie/ De ''Nederlandse Taalunie'']
* {{en}}[http://www.101languages.net/dutch/ ''Dutch 101: Learn Dutch online'']
* {{en}}[http://en.wikibooks.org/wiki/Dutch Nederlânsk for Ingelsktaligen fan Wikibooks]
* {{en}}[http://www.majstro.com/Web/Majstro/dict.php?gebrTaal=dut&amp;bronTaal=dut&amp;doelTaal=fry Nederlânsk-Frysk ''online''-wurdboek]

{{YnterWiky|right|code=nl}}
{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br&gt;
&lt;references/&gt;
'''boarnen''':&lt;br&gt;
* {{Aut|Crystal, David}}, ''The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163.
* {{Aut|Berns, Jan, en Steusel, Sanne}}, ''Noord-Hollands'', De Haach, 2004 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 97 161.
* {{Aut|Bree, Corry van}}, ''Zuid-Hollands'', De Haach, 2004 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 90 216.
* {{Aut|Jansen, Mathilde, en Oostendorp, Marc van}}, ''Taal van de Wadden'', De Haach, 2004 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 97 130.
* {{Aut|Scholtmeijer, Harrie}}, ''Utrechts, Veluws en Flevolands'', De Haach, 2002 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 90 087.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Dutch_language ''Notes'', ''References'' en ''Bibliography'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Nederlânsk| ]]
[[Kategory:Nederlanners]]
[[Kategory:Nederfrankyske talen]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Taal yn Nederlân]]
[[Kategory:Taal yn Arûba]]
[[Kategory:Taal yn Belgje]]
[[Kategory:Taal yn Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Karibysk Nederlân]]
[[Kategory:Taal yn Kurasau]]
[[Kategory:Taal yn Sint-Marten]]
[[Kategory:Taal yn Suriname]]
[[Kategory:Nederlânsk-Ynje]]</text>
      <sha1>o2im2we8csjiz3uom9u5gr3bdpnzkrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arabysk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4006</id>
    <revision>
      <id>1236654</id>
      <parentid>1214679</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Taalgebiet */</comment>
      <origin>1236654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53137" sha1="53cea5iqoohk0qqbu2jlewfdpk856j0" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taal
| namme           = Arabysk
| oare namme(n)   = 
| eigen namme     = اَلْعَرَبِيَّةُ, ''al-‘Arabīyyaẗ''
| lânseigen yn    = [[Arabyske wrâld]], &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;sjoch: [[#Taalstatus|§ Taalstatus]]
| tal sprekkers   = 310 miljoen &lt;small&gt;(2011-2016)&lt;/small&gt;
| skrift          = [[Arabysk-Perzysk skrift]]
| taalfamylje     = ● [[Afro-Aziatyske talen|Afro-Aziatysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Semityske talen|Semitysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Westsemityske talen|Westsemitysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Middensemityske talen|Middensemitysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Arabyske talen|Arabysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● '''Arabysk'''
| dialekten       = ferskaat, sjoch: [[#Dialekten (of talen)|§ Dialekten]]
| offisjele status= ● 25 [[lannen en territoaria|lannen]]&lt;br&gt; ● 1 [[autonome regio]] &lt;br&gt; ● grut tal [[organisaasje]]s &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;sjoch: [[#Taalstatus|§ Taalstatus]]
| erkenning as minderheidstaal = ● 10 [[lannen en territoaria|lannen]]&lt;br&gt; ● 1 [[autonome regio]]&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;sjoch: [[#Taalstatus|§ Taalstatus]]
| ISO 639-1       = ar
| ISO 639-2       = ara
| ISO 639-3       = ara
}}
It '''Arabysk''' (Arabysk: اَلْعَرَبِيَّةُ, sekuere [[transliteraasje]]: ''al-‘Arabīyyaẗ'', [[útspr.]]: [al ʕara'bi:ja], likernôch: &quot;al-ha-ra-&lt;u&gt;bii&lt;/u&gt;-ja&quot;, {{Audio|Al arabic.ogg|beharkje}}; of koartwei: عَرَبِيّ‎, sekure transliteraasje: ''‘Arabīj'', útspr.: ['ʕarabi:], likernôch: &quot;&lt;u&gt;ha&lt;/u&gt;-ra-bii&quot;, {{Audio|Arabi.ogg|beharkje}}) is in [[Semityske taal]] dy't koart nei it begjin fan 'e [[Westerske jiertelling]] foar it earst ta ûntwikkeling kaam op it [[Arabysk Skiereilân]], yn 'e foarm fan it [[Aldarabysk]]. Dêrút ûntjoech him meitiid it [[Klassyk Arabysk]], de [[taal]] fan 'e [[Koraan]], dy't him fan 'e [[sânde iuw]] ôf mei de [[islaam]] fersprate oer it [[Midden-Easten]] en [[Noard-Afrika]]. Datselde barde mei it [[Arabysk-Perzysk skrift]], dêr't it Arabysk mei [[skriuwen|skreaun]] wurdt. Tsjintwurdich is it Arabysk de of in [[offisjele taal]] fan 25&amp;nbsp;[[lannen en territoaria|lannen]] en 1&amp;nbsp;[[autonome regio]] en ien fan 'e seis offisjele talen fan 'e [[Feriene Naasjes]], en genietet it erkenning as [[streektaal|regionale taal]] of as [[minderheidstaal]] yn nochris 10&amp;nbsp;lannen en 1&amp;nbsp;autonome regio.

De hjoeddeistige Arabyske [[standerttaal]], it [[Modern Standertarabysk]], dat yn hege mjitte op it Klassyk Arabysk basearre is, hat eins gjin [[memmetaal]]sprekkers, mar fungearret ynstee as in oanlearde [[twadde taal]] en ''[[lingua franca]]'' foar de hiele [[Arabyske wrâld]]. De [[sprektalen]] of [[dialekt]]en dy't mei-inoar it Arabyske [[dialektkontinuum]] foarmje, dat alhiel fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] yn [[Marokko]] oant de [[Arabyske See]] yn [[Omaan]] rint, binne foar in grut part net ûnderling fersteanber, en wurde troch [[taalkundige]]n dêrom klassifisearre as de [[Arabyske talen]]. Dy hawwe mei-inoar 310&amp;nbsp;miljoen memmetaalsprekkers en nochris 110&amp;nbsp;miljoen [[twadde-taalsprekker]]s. It Arabysk is dêrmei de op fjouwer nei meast sprutsen taal fan 'e wrâld. As de [[liturgyske taal]] fan 1,8&amp;nbsp;miljard [[moslim]]s hat it Arabysk ek grutte ynfloed (hân) yn 'e dielen fan 'e [[islamityske wrâld]] dy't net troch [[etnysk]]e [[Arabieren]] bewenne wurde. Ek moslims dy't gjin Arabysk sprekke, kinne de Koraan faak wol yn it Arabysk lêze of út 'e holle opsizze.

==Taalbesibskip==
It Arabysk is ien fan 'e [[Semityske talen]], dy't ûnderdiel útmeitsje fan 'e gruttere [[Afro-Aziatyske talen|Afro-Aziatyske]] [[taalfamylje]]. Binnen de Semityske talen heart de taal ta de [[Middensemityske talen|Middensemityske kloft]] fan 'e [[Westsemityske talen]]. De measte [[taalkundige]]n ornearje dat it Arabysk binnen de Middensemityske talen mei inkele [[taalbesibskip|nau besibbe]] [[útstoarne talen]] en mei de talen dy't út it Arabysk sels fuortkommen binne de [[Arabyske talen]] foarmet. De Arabyske talen steane binnen de Middensemityske talen op ien hichte mei de [[Noardwestsemityske talen]], dêr't û.o. it [[Hebriuwsk]] en it [[Arameesk]] ta hearre. Ien fan 'e útsûnderings wat de [[konsensus]] oangeande dy yndieling oangiet, is de foaroansteande [[taalkunde]][[webside]] ''[[Ethnologue]]'', dy't de [[Kanaänityske talen|Kanaänityske kloft]] fan 'e Noardwestsemityske talen mei de Arabyske talen ûnderbringt yn in 'Súdlik Middensemityske' of 'Arabo-Kanaänityske' taalgroep, en it Arameesk en syn ôfstammelingen (de [[Arameeske talen]]) dêrmei op ien hichte stelt.
[[File:Arabic_albayancalligraphy.svg|left|thumb|250px|De namme fan 'e taal, ''al-‘Arabīyyaẗ'', skreaun yn it [[Arabysk-Perzysk skrift]].]]

Binne de Arabyske talen wurdt, nettsjinsteande de fierhinne gelikense nammen, in skerp ûnderskie makke tusken it [[Aldnoardarabysk]] en it [[Aldarabysk]]. It Aldnoardarabysk omfiemet ferskate [[talen]] of [[dialekt|taalkundige farianten]] dy't yn 'e [[Aldheid]] sprutsen waarden yn 'e [[oäze]]s fan wat no it noardwesten fan [[Saûdy-Araabje]] is. Dêrta hearden û.m. it [[Hasaïtysk]], it [[Dadanitysk]] en it [[Dûmaïtysk]]. It Aldarabysk, dêr't it [[Klassyk Arabysk]] en alle hjoeddeistige Arabyske sprektalen út fuortkommen binne, wie de sustertaal fan it Aldnoardarabysk.

==Taalgebiet==
It oarspronklike taalgebiet fan it Arabysk besloech it noardlike part fan it [[Arabysk Skiereilân]]. Mei de fersprieding fan 'e [[islaam]], fan 'e [[sânde iuw]] ôf, wreide it taalgebiet him lykwols út oer it hiele [[Midden-Easten]] en [[Noard-Afrika]]. Tsjintwurdich omfettet it taalgebiet fan it Arabysk it hiele of frijwol it hiele grûngebiet fan 'e Middeneastlike [[lannen en territoaria]] [[Bachrein]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]], [[Jemen]], [[Jordaanje]], [[Katar]], [[Koeweit]], [[Libanon]], [[Omaan]], [[Palestina]] en [[Saûdy-Araabje]]. Dêr komme inkeld hiel lytse en fersprate [[enklave]]s fan 'e sprekkers fan oare talen foar. Datselde jildt foar [[Irak]] en [[Syrje]], mar dy beide lannen omfiemje ek in grutte (Irak) oant oansjenlike (Syrje) [[Koerdysk]]talige regio yn it noarden. Arabysktalige [[minderheden]] komme foar yn [[Iran]] (benammen de súdwestlike regio [[Kûzestan]]), [[Israel]] (benammen yn it noarden, om [[Nazaret (Israel)|Nazaret]] hinne), [[Turkije]] (yn it súdeasten) en yn ien doarp op [[Syprus]].
[[File:Arabic language dispersion.png|right|thumb|350px|De fersprieding fan [[memmetaal]]sprekkers fan it Arabysk. Yn it dûnkerblau gebiet foarmje dy de mearderheid fan 'e [[befolking]], en yn it ljochtblau gebiet in [[minderheid]].]]

Yn [[Noard-Afrika]] is [[Egypte]] frijwol hielendal Arabysktalich, útsein inkele [[minderheidstaal]]gebieten yn it suden ([[Nubysk]]), súdeasten ([[Bedja (taal)|Bedja]]) en westen ([[Siwaansk]]). It [[Koptysk]] is in [[deade taal]], dy't inkeld noch yn gebrûk is as [[tsjerketaal]] fan 'e [[Koptysk-Otterdokse Tsjerke]]. [[Sûdaan]] is ek fierhinne Arabysktalich, mei hjir en dêr in oars-talich [[minderheid]]sgebiet. [[Lybje]], [[Tuneezje]], [[Algerije]] en [[Marokko]] binne foar it meastepart Arabysktalich, mar mei hjir en dêr oansjenlike [[Berbers|Berberske]] minderheden, dy't harren [[Berbertalen|eigen talen]] sprekke (bgl. it [[Tamasjek|Tûarek]], [[Kabylsk]] en [[Riffynsk]]). De [[Westlike Sahara]] is hielendal Arabysktalich. Yn [[Mauretaanje]] sprekt men yn it grutste part fan it lân Arabysk, mar dat lân omfiemet oan 'e súdlike râne ek in gebiet dêr't [[Afrikaanske talen]] sprutsen wurde. Arabysksprekkende minderheden libje yn [[Spanje]] (de enklaves [[Ceuta]] en [[Melilla]]) [[Senegal]], [[Maly]], [[Niger]], de noardeastpunt fan [[Nigearia]], [[Tsjaad]], [[Súd-Sûdaan]], [[Eritreä]], [[Dzjibûty]], [[Somalilân]], [[Somaalje]] en oan 'e noardlike rânen fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] en [[Oeganda]] en de [[Swahilykust]] fan [[Kenia]].

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Arabysktaligen yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Arabysktaligen !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of Egypt.svg|20px]] [[Egypte]] || Haadgebiet || sa'n 110 miljoen || It grutste Arabysktalige lân yn 'e wrâld. Egyptysk Arabysk is ien fan de meast bekende Arabyske dialekten en hat grutte ynfloed troch film, muzyk en media.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Algeria.svg|20px]] [[Algerije]] || Haadgebiet || sa'n 45 miljoen || Arabysk is ien fan de offisjele talen, neist [[Tamazight]]. Der wurde ferskate Maghreb-Arabyske farianten sprutsen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Sudan.svg|20px]] [[Sûdan]] || Haadgebiet || sa'n 40 miljoen || Arabysk is in offisjele taal en in wichtige omgongstaal, neist in grut tal Nylotyske en Nubyske talen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Iraq.svg|20px]] [[Irak]] || Haadgebiet || sa'n 40 miljoen || Arabysk is ien fan de twa offisjele talen, neist [[Koerdysk]]. Der wurde Iraakske Arabyske dialekten sprutsen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Marokko]] || Haadgebiet || sa'n 35 miljoen || Arabysk is in offisjele taal neist Tamazight. Der wurde benammen Marokkaansk-Arabyske farianten sprutsen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Saûdy-Araabje]] || Haadgebiet || sa'n 30 miljoen || It Arabysk fan it Arabysk Skiereilân wurdt hjir sprutsen. It lân is it histoaryske en religieuze sintrum fan it Arabysk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Yemen.svg|20px]] [[Jemen]] || Haadgebiet || sa'n 30 miljoen || Arabysk is de offisjele taal. Der besteane ferskate Súd-Arabyske en Jemenityske dialekten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Syria.svg|20px]] [[Syrje]] || Haadgebiet || sa'n 20 miljoen || Arabysk is de offisjele taal. Syrisch Arabysk is in wichtige Levantynske fariant.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Tunisia.svg|20px]] [[Tuneezje]] || Haadgebiet || sa'n 12 miljoen || Arabysk is de offisjele taal. Tunezysk Arabysk heart ta de Maghreb-dialektgroep.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Jordan.svg|20px]] [[Jordaanje]] || Haadgebiet || sa'n 10 miljoen || Arabysk is de offisjele taal. It Jordaansk Arabysk heart ta de Levantynske farianten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Libya.svg|20px]] [[Lybje]] || Haadgebiet || sa'n 7 miljoen || Arabysk is de offisjele taal. Libysk Arabysk hat skaaimerken fan sawol East- as West-Arabyske farianten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Lebanon.svg|20px]] [[Libanon]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 5 miljoen || Arabysk is de offisjele taal. Der besteane ek grutte mienskippen dy't Frânsk of Ingelsk brûke.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Palestine.svg|20px]] [[Palestina]] || Haadgebiet || sa'n 5 miljoen || Palestynsk Arabysk is in Levantynske fariant fan it Arabysk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United Arab Emirates.svg|20px]] [[Feriene Arabyske Emiraten]] || Haadgebiet mei ymmigraasje || sa'n 5 miljoen || Arabysk is de offisjele taal, mar in grut part fan de befolking bestiet út bûtenlânske wurknimmers dy't oare talen brûke.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Qatar.svg|20px]] [[Katar]] || Haadgebiet mei ymmigraasje || sa'n 2 miljoen || Arabysk is de offisjele taal. It Qataarske dialekt heart ta de Golf-Arabyske farianten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Kuwait.svg|20px]] [[Koeweit]] || Haadgebiet mei ymmigraasje || sa'n 3 miljoen || Arabysk is de offisjele taal en wurdt brûkt yn bestjoer en maatskippij.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Bahrain.svg|20px]] [[Bahrein]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 1 miljoen || Arabysk is de offisjele taal. Der binne ek grutte Ingelsktalige mienskippen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Oman.svg|20px]] [[Oman]] || Haadgebiet || sa'n 4 miljoen || Arabysk is de offisjele taal. Oman hat eigen Arabyske dialekten neist oare talen lykas [[Balûzjysk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]] || Minderheid mei offisjele status || sa'n 2 miljoen || Arabysk wurdt sprutsen troch de Arabyske minderheid. It hat sûnt 2018 gjin folsleine offisjele status mear, mar hat in bysûndere juridyske posysje.
|-
| [[Ofbyld:Flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] || Diaspora || sa'n 3–4 miljoen || In grutte Arabysktalige mienskip ûntstie troch ymmigraasje út Noard-Afrika en it Midden-Easten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] || Diaspora || sa'n 2–3 miljoen || Arabysk wurdt sprutsen troch ymmigranten út benammen Syrje, Irak, Libanon en Noard-Afrika.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || sa'n 1–2 miljoen || Der binne Arabysktalige mienskippen út ferskate lannen fan it Midden-Easten en Noard-Afrika.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || sa'n 700.000–1 miljoen || Arabysk is ien fan de gruttere ymmigrantetalen fan Kanada.
|}

==Skiednis==
===Taalsitewaasje op it Arabysk Skiereilân yn 'e Aldheid===
Yn 'e [[Aldheid]] waard op it [[Arabysk Skiereilân]] in wiid ferskaat oan [[Semityske talen]] sprutsen. Yn it súdwestlike diel (westlik [[Jemen]]) spriek men de (no [[útstoarne taal|útstoarne]]) [[Aldsúdarabyske talen]], lykas [[Sabeysk]], [[Mineysk]] en [[Hadramautysk]]. Eastlik dêrfan, yn wat no eastlik Jemen en [[Omaan]] is, spriek men foarâlderlike foarmen fan wat no de [[Súdarabyske talen]] binne. Aldsúdarabysk en Súdarabysk binne ferskillende [[taalgroep]]en en moatte net betize wurde. Beide groepen wiene/binne [[taalbesibskip|nauwer besibbe]] oan 'e [[Etiopyske talen]] as oan it Arabysk. 

Yn it noardwesten waarden yn 'e [[oäze]]s foarmen fan it [[Aldnoardarabysk]] sprutsen, in oerkoepeljende beneaming foar taalfarianten lykas [[Hasaïtysk]], [[Dadanitysk]] en [[Dûmaïtysk]]. Dy soene ûnderling ûnfersteanber mei it Aldarabysk west hawwe. In grut part fan 'e arguminten dêrfoar wie basearre op 'e foarm fan it [[beskaat lidwurd]], in [[foarheaksel|foarheakke]] ''h-''. Nij taalkundich ûndersyk hat lykwols like út te wizen dat de foarheakke ''h-'' in [[argaïsme]] wie ynstee fan in mienskiplike taalynnovaasje, wat betsjut dat it in skaaimerk is dat ûngaadlik is om [[taalbesibskip|taalklassifikaasje]] op te basearjen. De [[hypoteze]] fan in selsstannige Aldnoardarabyske taalgroep is dêrtroch op losse skroeven kommen te stean, hoewol net wjerlein. Yn deselde krite waard ek it [[Temanitysk]] sprutsen, mar dat wurdt no by de [[Noardwestsemityske talen]] yndield. Guon oare oäzetalen, lykas [[Hismaysk]] en [[Safaïtysk]], en ek it [[Nabateesk-Arabysk]] fan 'e [[Nabateeërs]] yn wat no [[Jordaanje]] is, fertoane safolle oerienkomsten mei it Arabysk dat se as (ôfwikende) foarmen fan it Aldarabysk sjoen wurde.
[[File:Safaitic_script_with_a_figure_of_a_camel_on_a_red_sandstone_fragment,_from_es-Safa,_currently_housed_in_the_British_Museum.jpg|left|thumb|250px|In ynskripsje yn it [[Safaïtysk]].]]

===Aldarabysk===
Taalkundigen binne fan tinken dat it [[Aldarabysk]], de âldst bekende foarm fan it Arabysk, om it begjin fan 'e [[Westerske jiertelling]] hinne foar it earst ta ûntwikkeling kaam yn it westlik sintrale part fan it [[Arabysk Skiereilân]]. Foarhinne ferkearde men yn 'e ûnderstelling dat it âldste [[skrift]]lik oerlevere fragmint fan it Aldarabysk ien inkele ynskripsje yn it [[Sabeysk skrift]] wie út [[Karjat al-Fâ]], yn it suden fan wat no [[Saûdy-Araabje]] is, datearjend út 'e [[earste iuw]]. Nij ûndersyk hat lykwols útwiisd dat de taal fan dy ynskripsje net dielnimt oan ferskate krúsjale ynnovaasjes fan 'e [[Arabyske talen]]. It tinken is dêrom no dat de ûnbekende taal fan dizze ynskripsje it bêste reklassifisearre wurde kin as in selsstannige taal binnen de [[Middensemityske talen]].

De âldst oerlevere Aldarabyske tekst wurdt dêrom no foarme troch trije regels [[poëzij]] yn [[Nabateesk skrift]] út omtrint [[125]], skreaun troch in man dy't Garm’allāhe hiet en oantroffen yn [[Avdat]], yn wat no [[Israel]] is. Dêrnei duorret it mear as twa [[iuw]]en ear't de twadde Aldarabyske tekst opdûkt, yn 'e foarm fan 'e saneamde [[Namara-ynskripsje]]: it [[grêfskrift]] fan 'e [[Lachmiden|Lachmidyske]] kening Mar ‘al-Qays bar ‘Amro, út [[328]], fûn by [[Namara (Syrje)|Namara]], yn [[Syrje]]. Tusken de [[fjirde iuw|fjirde]] en de [[sechsde iuw]] ûntjoech it Nabateesk skrift him ta in werkenbere foarm fan wat letter it [[Arabysk-Perzyske skrift]] neamd wurde soe. Fierders binne der ynskripsjes yn in stippele [[skrift]] fan santjin [[letter]]s út 'e [[sechsde iuw]], dy't oantroffen binne op ferskate plakken yn Syrje. It âldste [[papyrus]] yn it Arabysk datearret fan [[643]], en is beskreaun mei stippen yn it moderne 28-letterige Arabyske skrift. De taal fan dy papyrus wurdt troch taalkundigen oantsjut as [[Koranysk Arabysk]], in foarm dy't him ûnderskate fan it [[Klassyk Arabysk]].

===Taalûntwikkelings ûnder ynfloed fan it ûntstean fan 'e islaam===
Koranysk Arabysk ûntjoech him fan 'e iere [[sechsde iuw]] ôf út it [[Aldhidjazysk]], de foarm fan Aldarabysk dy't sprutsen waard yn 'e [[Hidjas]]-regio yn it westen fan it Arabysk Skiereilân, dêr't stêden as [[Mekka]] en [[Medina (stêd)|Medina]] leine. It wie dêr dat fan [[610]] ôf de [[profeet]] [[Mohammed]] [[fizioen]]en krige dy't ta de fêstiging fan 'e [[islaam]] as [[wrâldgodstsjinst]] liede soene. Hy lei syn [[iepenbiering]]s fêst yn 'e [[Koraan]], dy't de basis foar it Klassyk Arabysk foarme, de islamityske standerttaal dy't yn 'e [[achtste iuw|achtste]] en [[njoggende iuw]] ta stân kaam. It is dúdlik dat de [[stavering]] fan 'e Koraan en oare iere islamityske teksten eins net ûntwurpen waard foar it Klassyk Arabysk, mar foar in [[argaïsme|argayske]] foarm fan Aldhidjazysk.
[[File:Birmingham_Quran_manuscript.jpg|right|thumb|250px|In [[Koraan]] yn it [[Aldhidjazysk]], út 'e [[7e iuw]].]]

Mooglik wie dat de ynterdialektale en ynterkommunale fariant fan it Aldarabysk dy't oan 'e ein fan 'e pre-[[islam]]ityske tiid op it Arabysk Skiereilân opkaam en troch [[hannel]] ta in ''[[lingua franca]]'' waard. Dy taalfariant sette syn parallelle bestean fuort oant lang nei't it [[literêr]]e Arabysk standerdisearre wie, en waard as skreaune taal it meast brûkt foar Arabysktalige [[joadendom|joadsk]]-[[kristlik]]e [[tekst]]en. Sa waarden oerâlde taalskaaimerken yn libben holden dy't út it Klassyk Arabysk al lang eliminearre wiene. Taalkundigen tsjutte dizze taalfariant oan as [[Midarabysk]], mar it liket der mear op dat it eins in frijwol ûnferoare fuortsetting wie fan it Aldhidjazysk fan foar de opkomst fan 'e islaam wie.

Tsjin 'e ein fan 'e [[sechsde iuw]] hie him, benammen op basis fan 'e [[bedoeïnen|bedoeynske]] dialekten fan 'e [[Nêzjd]] (it sintrale diel fan it Arabysk Skiereilân), in yntertribale &quot;[[poëtysk]]e sprektaal&quot; ûntjûn. Dat wie it begjinstadium fan it [[Klassyk Arabysk]], dat himsels dúdlik ûnderskate fan 'e sprutsen foarmen fan it Aldarabysk. Om't it Aldarabysk yn 'e earste iuw fan 'e islaam foar de mearderheid fan 'e Arabyske [[dichter]]s en [[skriuwer]]s de [[memmetaal]] wie, kin men yn harren teksten, dy't oerlevere binne yn kopiëarre [[manuskript]]en út folle lettere tiden, noch net-standerdisearre eleminten weromfine yn 'e [[morfology]] en [[grammatika]]. Tsjin 'e [[achtste iuw]] wie [[kennis]] fan it Klassyk Arabysk in essinsjeel betingst wurden om foarút te kommen yn 'e islamityske wrâld. De standerdisearring fan it Klassyk Arabysk waard oan 'e ein fan 'e [[achtste iuw]] foltôge. De earste alomfiemjende beskriuwing fan 'e [[standerttaal]], ''Al-Kitāb'' fan [[Sibawehi]], ferskynde om dyselde tiid hinne. De skriuwer basearre dat wurk yn it foarste plak op in korpus fan dichterlike teksten, dy't er oanfolle mei Koraangebrûk en bedoeynske ynformanten, dy't er beskôge as de betrouberste sprekkers fan geef Arabysk.

===Midsiuwske ynfloed===
Yn 'e [[Midsiuwen]] wie it Arabysk yn [[Jeropa]] in wichtige [[kultuer]]drager, benammen op it mêd fan [[filosofy]], [[wiskunde]], [[natuerkunde]] en oare foarmen fan 'e [[wittenskip]]. Fan gefolgen namen in protte Jeropeeske talen Arabyske [[lienwurd]]en op, lykas &quot;[[admiraal]]&quot;, &quot;[[algebra]]&quot;, &quot;[[etanol|alkohol]]&quot; en &quot;[[sifer]]&quot;. De grutste ynfloed oefene it Arabysk út op it [[Spaansk]] en yn wat mindere mjitte op it [[Portegeesk]] en it [[Katalaansk]], sawol fanwegen de neite fan it [[Ibearysk Skiereilân]] ta de [[Arabyske wrâld]], as om't it Ibearysk Skiereilân fan [[711]] oant [[1492]] ûnderdiel fan 'e Arabyske wrâld wie. It [[Sisyljaansk]] omfettet sa'n 500 lienwurden út it Arabysk, wêrfan't in protte [[lânbou]]kundige termen binne; dat is in beërf fan 'e Arabyske oerhearsking fan it [[eilân]] út 'e tiid fan it [[Emiraat Sisylje]], dat fan [[831]] oant [[1091]] bestie. It [[Malteesk]], de nasjonale taal fan [[Malta]], is eins in taal dy't ôfstammet fan it Arabysk, en dy't yn dyselde snuorje op Malta plante is. Op 'e [[Balkan]] omfetsje ferskate talen, benammen it [[Gryksk]], [[Bulgaarsk]], [[Bosnysk]] en [[Albaneesk]], ek in oansjenlik tal lienwurden út it Arabysk, dy't se oernommen hawwe fia it [[Turksk]]. 
[[File:AndalusQuran.JPG|left|thumb|200px|In side út in [[Midsiuwsk]]e [[Koraan]] út [[Moarsk-Andalûsje]].]]

Ek yn oare dielen fan 'e wrâld hat it Arabysk grutte ynfloed útoefene op oare talen. Dêrby giet it benammen om talen fan [[islam]]ityske folken, lykas it [[Perzysk]] en it nau besibbe [[Tadzjyksk]]; it [[Turksk]], [[Koerdysk]] en [[Azerbeidzjaansk]]; de [[Berbertalen]] fan [[Noard-Afrika]]; it [[Nubysk]] fan súdlik [[Egypte]]; it [[Hausa (taal)|Hausa]] fan noardlik [[Nigearia]]; it [[Somalysk]] fan 'e [[Hoarn fan Afrika]]; de [[Turkske talen]] fan [[Sintraal-Aazje]], lykas it [[Kazachsk]], [[Turkmeensk]], [[Kirgizysk]] en [[Oezbeeksk]]; op it [[Yndyske subkontinint]] it [[Pataansk]], [[Oerdû]], [[Sindy (taal)|Sindy]], [[Kasjmiersk]], [[Pûndjaabsk]], [[Hindy]], [[Bingaalsk]], [[Assameesk]] en [[Orissaansk]]; yn [[Súdeast-Aazje]] it [[Maleisk]], [[Yndonezysk]] en ferskate lytsere talen, lykas it [[Atjeesk]]; en fierders it [[Maledivysk]] en de talen fan [[kristlik]]e lannen dy't oan 'e islamityske wrâld grinzgje, lykas it [[Armeensk]] en it [[Tagalok]] fan 'e [[Filipinen]].

===Hjoeddeistige foarmen fan it Arabysk===
[[Taalkundige]] [[Charles A. Ferguson]] skreau yn [[1959]] yn syn ynfloedrike wurk ''The Arabic Koine'' dat de hjoeddeistige [[Arabyske talen]] (of dialekten) allegearre fuortkommen wêze soene út ien inkele [[militêr]]e [[sprektaal]] dy't ûntstie yn it tiidrek fan 'e grutte islamityske feroverings. Dy teory waard lange tiid akseptearre, mar kaam yn 'e [[ienentweintichste iuw]] ûnder fjoer te lizzen.

[[Achmed al-Djallad]] sloech yn [[2009]] foar dat der teminsten twa dúdlik ûnderskate soarten Arabysk bestiene oan 'e foarjûn fan 'e feroverings: in noardlik dialekt en in sintraal dialekt. De moderne Arabyske talen soene neffens him fuortkommen wêze út 'e nije kontaktsitewaasje mei sprekkers fan oare talen út 'e ferovere gebieten. Men kin dan tinke oan [[Arameesk]] yn 'e [[Fruchtbere Healmoanne]], [[Egyptysk]] en [[Gryksk]] yn [[Egypte]] en de [[Berbertalen]] en mooglik [[Latyn]] en [[Fandaalsk]] yn 'e [[Magreb]]. Neffens Al-Djallad soene de hjoeddeistige Arabyske talen ferskate lagen fan [[substraat]] en [[lienwurd|ûntliening]] befetsje, dy't se op ferskillende mominten yn har ûntwikkeling opnommen hawwe soene. 
[[File:Bahrain_classroom.jpg|right|thumb|250px|[[Skoalbern]] yn [[Bachrein]] leare op [[skoalle]] it [[Modern Standertarabysk]].]]

In trêde teory, fan [[Kees Versteegh]], wol hawwe dat de moderne Arabyske talen fuortkamen út in proses fan [[pidgintaal|pidginisearring]], troch kontakten tusken Arabysksprekkers en de oars-talige oerwûne folken. Pidginisearring en in dêropfolgjende proses fan [[kreoalske taal|kreolisearring]] soe in goede ferklearring wêze foar de [[morfology]] en [[fonology]] fan 'e moderne Arabyske talen, dy't yn ferhâlding ta dy fan it Klassyk Arabysk sterk ferienfâldige is. Yn elts gefal hiene de yn 'e [[alfde iuw|alfde]] en [[tolfde iuw]] yn [[Moarsk-Andalûsje]] ûntwikkele ''[[zadjal]]''- en ''[[mûwasjah]]''-foarmen fan [[poëzij]] grutte ynfloed op 'e ûntwikkeling fan it [[Andalûsysk-Arabysk]] en it [[Magrebbynsk-Arabysk]].

Oan it begjin fan 'e [[njoggentjinde iuw]] waarden ûnder ynfloed fan 'e [[Yndustriële Revolúsje]] en it [[Jeropa|Jeropeeske]] [[kolonialisme]] de earste [[drukparse]]n foar it Arabysk ûntwurpen en yn gebrûk nommen, lykas yn [[1819]] troch [[Mohammed Ali fan Egypte]]. Dêrtroch waard de oant dy tiid gongbere stadige en beheinde fersprieding en konsumpsje fan Arabysktalige [[literatuer]] en oare [[publikaasje]]s op dramatyske wize feroare. Oan it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] fûn der yn 'e hiele [[Arabyske wrâld]] in [[kulturele]] renêssânse plak, dy't bekend stiet as de ''[[Nachda]]''. Dêrby waarden ferskate [[taalakademy]]s foar it Arabysk oprjochte nei foarbyld fan 'e [[Académie Française]], te begjinnen mei de [[Arabyske Akademy fan Damaskus]], yn [[1918]]. De nije akademys leine har derop ta om it Arabyske [[leksikon]] oan te passen oan 'e moderne tiid, in proses dêr't de moderne Arabyske [[standerttaal]] út fuortkaam dy't [[Westerske wrâld|Westerske]] taalkundigen oantsjutte as it [[Modern Standertarabysk]]. (Arabysktaligen sels meitsje ornaris gjin ûnderskie tusken it Klassyk Arabysk en it Modern Standertarabysk.)

In foarbyld fan dy oanpassing fan it Arabysk oan 'e moderne tiid is it jaan fan in nije betsjutting oan in wurd út it Klassyk Arabysk (in proses dat bekendstiet as ''tawlīd'' of &quot;tâliid&quot;). It wurd ''al-hatif'' wie bgl. yn it Klassyk Arabysk in term foar immen waans [[stim]] men wol hearre koe, mar dy't men sels net sjen koe. Yn it Modern Standertarabysk krige dat wurd de nije, bykommende betsjutting fan &quot;[[tillefoan]]&quot;. 

==Taalstatus==
It Arabysk is in [[offisjele taal]] yn 25 [[list fan lannen en territoaria|lannen]], yn 1 [[autonome regio]] en fan in grut tal [[organisaasje|ynternasjonale organisaasjes]]. It genietet erkenning as [[streektaal|regionale taal]] of as [[minderheidstaal]] yn 10 lannen en 1 autonome regio.

===Arabysk as iennichste offisjele taal===
It Arabysk is de iennichste (of iennichste lanlike) [[offisjele taal]] fan 'e folgjende gebieten en organisaasjes.
;ûnôfhinklike lannen:
* [[File:Flag of Bahrain.svg|border|20px]] [[Bachrein]]
* [[File:Flag of Egypt.svg|border|20px]] [[Egypte]]
* [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|border|20px]] de [[Feriene Arabyske Emiraten]]
* [[File:Flag of Yemen.svg|border|20px]] [[Jemen]]
* [[File:Flag of Jordan.svg|border|20px]] [[Jordaanje]]
* [[File:Flag of Qatar.svg|border|20px]] [[Katar]]
* [[File:Flag of Kuwait.svg|border|20px]] [[Koeweit]]
* [[File:Flag of Libya.svg|border|20px]] [[Lybje]]
* [[File:Flag of Mauritania.svg|border|20px]] [[Mauretaanje]] 
* [[File:Flag of Oman.svg|border|20px]] [[Omaan]]
* [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|border|20px]] [[Saûdy-Araabje]]
* [[File:Flag of Syria.svg|border|20px]] [[Syrje]]
* [[File:Flag of Tunisia.svg|border|20px]] [[Tuneezje]]
;lannen mei beheinde erkenning:
* [[File:Flag of Palestine.svg|border|20px]] [[Palestina]]
;ynternasjonale organisaasjes (in seleksje):
* de [[Arabyske Liga]]
* de [[Gearwurkingsried fan de Golf]] (GCC)
* de [[Ried foar Arabyske Ekonomyske Ienheid]] (CAEU)

===Arabysk ko-offisjeel mei 1 oare taal===
It Arabysk is ko-offisjeel mei 1 oare [[offisjele taal]] yn 'e folgjende gebieten en organisaasjes.
;ûnôfhinklike lannen:
* [[File:Flag of Algeria.svg|border|20px]] [[Algerije]]
* [[File:Flag of Djibouti.svg|border|20px]] [[Dzjibûty]]
* [[File:Flag of Iraq.svg|border|20px]] [[Irak]]
* [[File:Flag of Lebanon.svg|border|20px]] [[Libanon]] &lt;small&gt;(de oare taal hat in legere wetlike status as it Arabysk)&lt;/small&gt;
* [[File:Flag of Morocco.svg|border|20px]] [[Marokko]]
* [[File:Flag of Sudan.svg|border|20px]] [[Sûdaan]]
* [[File:Flag of Chad.svg|border|20px]] [[Tsjaad]]
;lannen mei beheinde erkenning:
* [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|border|20px]] de [[Westlike Sahara]]
;ynternasjonale organisaasjes:
* de [[Uny fan de Arabysk Magreb]] (UMA)

===Arabysk ko-offisjeel mei 2 oare talen===
It Arabysk is ko-offisjeel mei 2 oare [[offisjele talen]] yn 'e folgjende gebieten en organisaasjes.
;ûnôfhinklike lannen:
* [[File:Flag of the Comoros.svg|border|20px]] de [[Komoaren]]
* [[File:Flag of Eritrea.svg|border|20px]] [[Eritreä]]
;lannen mei beheinde erkenning:
* [[File:Flag of Somaliland.svg|border|20px]] [[Somalilân]]
;subnasjonale regio's:
* [[File:Flag of Zanzibar.svg|border|20px]] [[Sansibar]]
;ynternasjonale organisaasjes:
* [[Organisaasje foar Islamityske Geawurking]] (OIC)

===Arabysk ko-offisjeel mei 3 oare talen===
It Arabysk is ko-offisjeel mei 3 oare [[offisjele talen]] yn 'e folgjende gebieten en organisaasjes.
;ûnôfhinklike lannen:
* [[File:Flag of Somalia.svg|border|20px]] [[Somaalje]] &lt;small&gt;(2 fan 'e oare talen hawwe in legere wetlike status as it Arabysk)&lt;/small&gt;
;ynternasjonale organisaasjes:
* [[Interpol]]
* de [[Mienskip fan Sahel-Saharaanske Steaten]]

===Arabysk ko-offisjeel mei 5 oare talen===
It Arabysk is ko-offisjeel mei 5 oare [[offisjele talen]] yn 'e folgjende organisaasjes.
* de [[Afrikaanske Uny]]
* de [[Feriene Naasjes]]

===Arabysk erkend as regionale taal of minderheidstaal===
It Arabysk genietet erkenning as [[streektaal|regionale taal]] of as [[minderheidstaal]] yn 'e folgjende lannen en regio's:
;ûnôfhinklike lannen:
* [[File:Flag of Brunei.svg|border|20px]] [[Brûnei]]: erkend as taal foar [[religieus]] [[ûnderrjocht]]
* [[File:Flag of Iran.svg|border|20px]] [[Iraan]]: [[grûnwet]]lik erkend as regionale taal &lt;small&gt;(dy kêst fan 'e grûnwet is lykwols nea ymplemintearre)&lt;/small&gt;
* [[File:Flag of Israel.svg|border|20px]] [[Israel]]: erkend as &quot;taal mei in bysûndere lanlike status&quot;
* [[File:Flag of Mali.svg|border|20px]] [[Maly]]: [[Moarsk-Arabysk]] is erkend as ien fan 'nasjonale talen' (dy't in legere wetlike status hawwe as de offisjele taal, it [[Frânsk]])
* [[File:Flag of Niger.svg|border|20px]] [[Niger]]: erkend as ien fan 'nasjonale talen' (dy't in legere wetlike status hawwe as de offisjele taal, it Frânsk)
* [[File:Flag of Pakistan.svg|border|20px]] [[Pakistan]]: grûnwetlik erkend as religieuze taal fan 'e [[moslims]]
* [[File:Flag of Senegal.svg|border|20px]] [[Senegal]]: Moarsk-Arabysk is erkend as ien fan 'nasjonale talen (dy't in legere wetlike status hawwe as de offisjele taal, it Frânsk)
* [[File:Flag of Cyprus.svg|border|20px]] [[Syprus]]: [[Syprioatysk Maronitysk-Arabysk]] is erkend as minderheidstaal
* [[File:Flag of South Africa.svg|border|20px]] [[Súd-Afrika]]: grûnwetlik erkend as (in foar [[religieuze]] doelen brûkte) minderheidstaal 
* [[File:Flag of Tajikistan.svg|border|20px]] [[Tadzjikistan]]: grûnwetlik erkend as minderheidstaal 
;subnasjonale regio's:
* [[File:Flag of Kurdistan.svg|border|20px]] [[Autonome Regio Koerdistan]] (Irak): erkend as minderheidstaal

==Tal sprekkers==
It Arabysk yn 'e sin fan 'e [[standerttaal]], it [[Modern Standertarabysk]], is in [[deade taal]] sûnder [[memmetaal]]sprekkers, dy't inkeld sprutsen wurdt as in op 'e [[skoalle (ynstelling)|skoalle]] oanlearde [[twadde taal]] en ''[[lingua franca]]''. De hjoeddeistige [[Arabyske talen]] of dialekten hiene lykwols anno [[2018]] mei-inoar 310&amp;nbsp;miljoen memmetaalsprekkers. Dêr kamen nochris 110&amp;nbsp;miljoen [[twadde-taalsprekker]]s by, sadat it totaal tal Arabysksprekkers om 'e 420&amp;nbsp;miljoen hinne leit. It Arabysk is dêrmei de op fjouwer nei meast sprutsen taal fan 'e wrâld, nei it [[Mandarynsk]], [[Spaansk]], [[Ingelsk]] en [[Hindy]]. 
[[File:Menulis_khat.jpg|right|thumb|250px|In [[kalligrafy|kalligrafist]] fan it [[Arabysk-Perzysk skrift]] oan it wurk.]]

==Skrift==
{{Apart|Arabysk-Perzysk skrift}}
It Arabysk wurdt skreaun yn it [[Arabysk-Perzysk skrift]], dat fia it [[Nabateesk skrift]] weromgiet op it [[Arameesk skrift]], dat wer basearre wie op it [[Fenisysk skrift]]. It Arabysk-Perzysk skrift wurdt skreaun [[skriuwrjochting|fan rjochts nei lofts]]. It is net inkeld yn gebrûk foar it Arabysk, mar ek foar oare talen dy't sprutsen wurde troch [[islam]]ityske [[folk]]en, lykas [[Perzysk]], [[Pataansk]] en [[Oerdû]]. [[Tradysje|Tradisjoneel]] binne der in stikmannich ferskillen tusken it Arabysk-Perzyske skrift sa't dat brûkt wurdt yn 'e [[Magreb]] en sa't it brûkt wurdt yn it [[Midden-Easten]]. De Magrebbynske ferzje is lykwols yn ûnbrûk rekke, útsein foar [[kalligrafy]] en wat de [[sifer]]tekens oangiet. Dat binne deselde sifertekens dy't ek yn 'e [[Westerske wrâld]] brûkt wurde, wylst yn it Midden-Easten sifers hiel oars skreaun wurde. It Arabysk-Perzyske skrift hat fierders ferskate skriuwstilen wêrûnder ''thuluth'', ''muhaqqaq'', ''tawqi'', ''rayhan'' en fral ''[[nasch (skrift)|nasch]]'', dat de styl is dy't troch [[drukparse]]n en op [[kompjûter]]s brûkt wurdt, en ''[[ruq‘aẗ]]'', de foarm dy't ornaris foar hânskreaune [[briefkerij]] brûkt wurdt.

Oarspronklik bestie it Arabysk-Perzysk skrift allinnich út [[letter]]s (''rasm'') sûnder [[diakrityske tekens]] (''muqaṯ''). Dy waarden letter tafoege sadat lêzers letters útinoar hâlde koene lykas ب (b), ت (t) en ث (stimleaze th), en ح (ḥ; yn 'e kiel útspr. stimleaze h-klank), ج (dj), خ (ḫ; ch fan &quot;berch&quot;). Om't it Arabysk-Perzysk skrift in [[konsonanteskrift]] is, waarden de [[fokalen]] earst hielendal net skreaun. Uteinlik waard in systeem ûntwikkele om mei ekstra diakrityske tekens ([[Arabyske diakrityske tekens|''taškil'' en ''harakat'']]) de fokaalwearden fan [[wurdlid]]den oan te jaan. Dêrby moat oantekene wurde dat dat systeem lang net altyd brûkt wurdt. It Arabysk-Perzyske skrift sa't dat no bestiet, waard yn [[786]] fêstlein troch [[Chalil ibn Achmed al-Farahidi]]. Oars as yn 'e [[Westerske wrâld]] is yn 'e [[Arabyske wrâld]] [[kalligrafy]] net fierhinne yn ûnbrûk rekke; ynstee wurdt it dêr noch altyd as ien fan 'e grutste [[keunst]]foarmen sjoen, en kalligrafisten steane yn heech oansjen.
[[File:Flag_of_the_Arab_League.svg|left|thumb|250px|De [[flagge]] fan 'e [[Arabyske Liga]] mei yn 'e midden in moai foarbyld fan Arabyske [[kalligrafy]].]]

==Taaleigenskippen==
===Lienwurden===
It Arabysk hat yn syn skiednis in protte ynfloed op oare talen útoefene, mar it hat ek sels ynfloeden fan oare talen ûndergien. Sa oefene yn 'e pre-islamityske tiid it [[Arameesk]] in sterke ynfloed op it Arabysk út, mei't dat yn 'e Aldheid yn it Midden-Easten iuwenlang it wichtichste middel foar [[kommunikaasje]] tusken sprekkers fan ferskillende talen wie. Foar [[religieuze]] termen ûntliende it Arabysk letter in protte oan it [[Geëz]], de taal fan it [[Aksûmityske Ryk]] yn 'e [[Hoarn fan Afrika]], en yn mindere mjitte oan it [[Hebriuwsk]]. Fierders komme in protte [[kulturele]], [[politike]] en ek religieuze Arabyske wurden út 'e [[Iraanske talen]] (benammen it [[Midperzysk]], it [[Partysk]] en it [[Perzysk|Nijperzysk]]) en út it [[Hellenistysk-Gryksk]]. Yn 'e moderne tiid komme lienwurden yn it Arabysk benammen út it [[Frânsk]] en it [[Ingelsk]].

It wurd مدينة, ''madīnaẗ'', yn 'e measte Westerske talen oernommen as '[[medina (binnenstêd)|medina]]', dat &quot;[[binnenstêd]]&quot; of &quot;[[plein|stedsplein]]&quot; betsjut, is bgl. fan Arameeske of Hebriuwske oarsprong, fan מדינה, dat &quot;steat&quot; betsjut. It wurd جزيرة, ''ǧazīraẗ'' (faak minder sekuer [[transliterearre]] as ''jazirah'' of ''jazeera''), dat &quot;eilân&quot; betsjut, komt fan ܓܙܝܪܗ, ''gazīra'', in wurd út [[Syrysk]], dat in dochtertaal fan it Arameesk is. En لازورد, ''lāzaward'', de namme fan 'e [[ealstien]] &quot;[[lapis lazûly]]&quot;, komt fan it Perzyske لاژورد, ''lājvard''. Dat wurd is letter wer út it Arabysk liend troch in protte Westerske talen: ''azur'' yn it [[Frânsk]], ''azul'' yn it [[Portegeesk]] en [[Spaansk]], ''azuur'' yn it [[Nederlânsk]] en &quot;azuer&quot; yn it [[Frysk]].

===Fonology===
====Fokalen====
It [[Modern Standertarabysk]] hat seis [[fokalen]]. Der binne trije koarte: [a] (a fan &quot;lam&quot;), [i] (y fan &quot;wyt&quot;) en [u] (û fan &quot;rûch&quot;), mei dêropta trije lange: [a:] (aa fan &quot;laad&quot;), [i:] (ii fan &quot;wiid&quot;) en [u:] (û fan &quot;sûch&quot;). Fierders binne der twa [[twaklank]]en: [aw] (liket op â fan &quot;lân&quot; niigjend nei au fan &quot;lau&quot;) en [aj] (liket op ai fan &quot;laitsje&quot; mei in [[Wâldfrysk]]e útspraak).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! klank ([[IPA]])
! útspraak
! sekuere&lt;br&gt;transliteraasje
! likernôge&lt;br&gt;transliteraasje
|-
| [a]
| a fan &quot;lam&quot;
| a
| a
|-
| [a:]
| aa fan &quot;laad&quot;
| ā
| aa
|-
| [i]
| y fan &quot;wyt&quot;
| i
| i of y
|-
| [i:]
| ii fan &quot;wiid&quot;
| ī
| ii
|-
| [u]
| û fan &quot;rûch&quot;
| u
| û
|-
| [u:]
| û fan &quot;sûch&quot;
| ū
| û
|-
| [aw]
| â fan &quot;lân&quot; niigjend nei au fan &quot;lau&quot;
| aw
| â of au
|-
| [aj]
| ai fan &quot;laitsje&quot; &lt;small&gt;([[Wâldfrysk]]e útspr.)&lt;/small&gt;
| ay
| ai
|-
|}

De measte hjoeddeistige [[Arabyske talen]] hawwe deselde trije koarte fokalen en deselde beide twaklanken, mar fiif lange fokalen: [a:], [i:] en [u:] mei dêropta [e:] (ee fan &quot;leed&quot;) en [o:] (oo fan &quot;rook&quot;). De [[útspraak]] fan 'e fokalen ferskilt fan sprektaal ta sprektaal, mar oer it algemien kin steld wurde dat de [a] en [a:] út it Modern Standertarabysk yn 'e measte Arabyske talen oerhingje ta [æ] (de klank fan it [[Ingelsk]]e ''hat''), resp. [æ:] (de klank fan it Ingelsk ''sad''), of ta [ɛ] (e fan &quot;lek&quot;), resp. [ɛ:] (ê fan &quot;dêr&quot;). As se folgje op [[faryngaal|faryngale]] (yn 'e kiel útsprutsen) [[konsonant]]en wurdt dy útspraak lykwols troch de foarm fan 'e [[mûle]] ûnmooglik makke en bliuwe se [a], resp. [a:].
[[File:Allah-green.svg|right|thumb|200px|It Arabyske wurd ''Allāh'' (&quot;[[God (monoteïsme)|God]]&quot;) yn it [[Arabysk-Perzysk skrift]].]]

====Konsonanten====
It [[Modern Standertarabysk]] omfettet 28 ûnderskate [[konsonant]]en. De [b], [d], [f], [j], [k], [m], [n], [r], [s], [t] en [z] binne bekend om't dy ek yn it [[Frysk]] foarkomme. Oare bekende klanken binne [ʃ] (sj fan &quot;sjippe&quot;), [w] (w fan &quot;skowe&quot;) en ʤ (dzj fan &quot;siedzje&quot;). De Arabyske [l] skaait krekt as de Fryske l gauris út nei in [[tsjûke l]] [ɫ], bgl. yn it wurd الله, ''Allāh''. 

Fierders binne der de [x] (ch fan &quot;berch&quot;) en [ɣ] (g fan &quot;bûge&quot;), dy't ek wol fierder nei de [[kiel]] ta útsprutsen wurde kinne, as [χ], resp. [ʁ]. De Arabyske h is eins de [[stimhawwende glottale frikatyf]] [ɦ], oftewol in oerdreaun útsprutsen h-klank. Ek bekend binne [θ], de [[stimleaze th]] (lykas yn it [[Ingelsk]]e ''thin'') en [ð], de [[stimhawwende th]] (lykas yn it Ingelske ''this''). 

De [q] is in yn 'e kiel útsprutsen k-klank, en de [ʔ] is de [[glottisslach]], oftewol de klank tusken de beide gelikense lûden yn wurden as &quot;Aäron&quot; en &quot;koöperaasje&quot;. Fierders hat it Arabysk noch seis konsonanten dy't foar Frysksprekkers folslein ûnbekend binne. Dêrby giet it om [ħ], in yn 'e kiel útsprutsen stimleaze h-klank, [ʕ], in yn 'e kiel útsprutsen stimhawwende h-klank en fjouwer saneamde [[emfatyske konsonant]]en, dy't mei klam yn 'e kiel útsprutsen wurde: [dˁ], [ðˁ], [sˁ] en [tˁ].

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! klank &lt;small&gt;([[IPA]])&lt;/small&gt;
! útspraak
! sekuere &lt;br&gt;transliteraasje &lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Deutsche Morgenländische Gesellschaft|DMG-Umschrift]])&lt;/small&gt;
! likernôge&lt;br&gt;transliteraasje&lt;br&gt;&lt;small&gt;(bas. op [[Fryske stavering]])&lt;/small&gt;
|-
| [b]
| b fan &quot;bêd&quot;
| b
| b
|-
| [d]
| d fan &quot;dan&quot;
| d
| d
|-
| [dˁ]
| mei grutte klam yn 'e kiel útspr. d-klank
| ḍ
| d
|-
| [ð]
| stimhawwende th fan ''this''
| ḏ
| d
|-
| [ðˁ]
| mei grutte klam yn 'e kiel útspr. stimhawwende th
| ẓ
| d
|-
| [f]
| f fan &quot;fak&quot;
| f
| f
|-
| [ɣ] ~ [ʁ]
| g fan &quot;bûge&quot;
| ġ
| g
|-
| [ɦ]
| oerdreaun útspr. h-klank
| h
| h
|-
| [ħ]
| yn 'e kiel útspr. stimleaze h-klank
| ḥ
| h
|-
| [ʕ]
| yn 'e kiel útspr. stimhawwende h-klank
| ʿ of ‘
| h
|-
| [j]
| j fan &quot;jas&quot;
| y
| j
|-
| [k]
| k fan &quot;kat&quot;
| k
| k
|-
| [l] ~ [ɫ]
| l fan &quot;lân&quot;
| l
| l
|-
| [m]
| m fan &quot;mem&quot;
| m
| m
|-
| [n]
| n fan &quot;net&quot;
| n
| n
|-
| [q]
| yn 'e kiel útspr. k-klank
| q
| k
|-
| [r]
| r fan &quot;rok&quot;
| r
| r
|-
| [s]
| s fan &quot;sin&quot;
| s
| s
|-
| [sˁ]
| mei grutte klam yn 'e kiel útspr. s-klank
| ṣ
| s
|-
| [ʃ]
| sj fan &quot;sjippe&quot;
| š
| sj
|-
| [t]
| t fan &quot;tik&quot;
| t
| t
|-
| [tˁ]
| mei grutte klam yn 'e kiel útspr. t-klank
| ṭ
| t
|-
| —
| [[stomme letter]]
| ẗ
| wurdeinige h of —
|-
| [θ]
| stimleaze th fan ''thin''
| ṯ
| t
|-
| [w]
| w fan &quot;skowe&quot;
| w
| w
|-
| [x] ~ [χ]
| ch fan &quot;berch&quot;
| ḫ
| ch
|-
| [z]
| z fan &quot;wêze&quot;
| z
| z
|-
| [ʤ] 
| zj fan &quot;bagaazje&quot; /&lt;br&gt;dzj fan &quot;siedzje&quot;/&lt;br&gt;dj fan &quot;djoer&quot;
| j
| dj of dzj
|-
| [ʔ]
| [[glottisslach]]: klank tusken gelikense lûden yn &quot;koöperaasje&quot;
| ʾ of ’
| ’
|-
|}
N.B.: de klanken [ɡ] (g fan &quot;goed&quot;) en p (fan &quot;pet&quot;) komme yn 'e Arabyske standerttaal net foar (en de p ûntbrekt ek yn alle sprektalen).

Yn it Modern Standertarabysk hat de letter ''jīm'' (ج) de wearde [ʤ] (dzj fan &quot;siedzje&quot;), mar yn 'e hjoeddeistige Arabyske sprektalen wurdt dyselde klank op ferskate manearen útsprutsen. De útspraak [ʤ] komt fral foar yn noardlik [[Algerije]], [[Irak]] en it meastepart fan it [[Arabysk Skiereilân]], mar mei yn beskate posysjes as [[allofoan]] [ʒ] (zj fan &quot;bagaazje&quot;). Yn 'e [[Levant]] en it grutste part fan 'e [[Magreb]] seit men altyd fan [ʒ], wylst yn [[Egypte]] en beskate kriten fan [[Jemen]] en [[Omaan]] de útspraak [ɡ] (g fan &quot;goed&quot;) is. Yn oare regio's fan [[Jemen]], en ek yn in grut part fan [[Sûdaan]], seit men ynstee [ɡʲ] (gj fan &quot;gjin&quot;) of [ɟ] (dj fan &quot;djoer&quot;), dat eins de oarspronklik útspraak fan dizze klank yn it [[Klassyk Arabysk]] wie.
[[File:Folio_Blue_Quran_Met_2004.88.jpg|left|thumb|250px|De saneamde Blauwe [[Koraan]], in [[manuskript]] út 'e [[9e iuw|9e]] of de [[10e iuw]], skreaun yn 'e [[Magreb]]bynske foarm fan it [[Arabysk-Perzysk skrift]].]]

De stimleaze th [θ] (th fan ''thin'') wurdt yn guon sprektalen útsprutsen as [s] (s fan &quot;sin&quot;), wylst er yn 'e Magreb soms ek reälisearre wurdt as [ʦ] (ts fan &quot;tsiis&quot;). Fierders wurde yn in protte sprektalen de [[faryngaal|faryngale]] [ħ] en [ʕ] noch fierder nei efteren yn 'e kiel útsprutsen as de [[epiglottaal|epiglottale]] [ʜ] resp. [ʢ]. 

De [[emfatyske konsonant]] [dˁ] waard yn it Klassyk Arabysk eins útsprutsen as [ɮˁ] (in faryngalisearre [[stimhawwende alveolêre laterale frikatyf]]) of mooglik as [dɮˁ] (in faryngalisearre stimhawwende alveolêre laterale affrikaat), mar yn elts gefal in tige seldsume klank. Yn 'e [[Midsiuwen]] neamden de [[Arabieren]] harren taal dêrom ek wol ''luġat al-ḍād'', &quot;de taal fan 'e ''ḍād''&quot; (''ḍād'' is de namme fan dy letter). Se mienden nammentlik dat dy klank unyk wie foar harren taal; eins komt er lykwols ek foar yn inkele lytsere [[Semityske talen]], lykas it [[Súdarabyske talen|Súdarabyske]] [[Machrysk]]. De ''ḍād'' [dˁ] (skreaun as ض) en de oare trije [[faryngaal|faryngalisearre]] konsonanten fan it Arabysk, ''ẓa’'' [ðˁ] (ظ), ''ṣād'' [sˁ] (ص) en ''ṭa’'' [tˁ] (ط), komme fuort út 'e [[Proto-Semitysk]]e [[ejektive konsonant]]en [d’], [ð’], [s’], resp. [t’], dy't foar yn 'e mûle mei ekstra krêft útsprutsen waarden. Yn 'e hjoeddeistige Arabyske talen fertoane se sawol [[faryngalisaasje]] as útinoar rinnende mjitten fan [[felarisaasje]].

Fierders komt yn it Arabysk ek it ferskynsel [[geminaasje]] foar, wêrby't konsonanten twa kear sa lang útsprutsen wurde as normaal. Dat ferskil kin betsjuttingsûnderskiedend wêze. De oanwêzigens fan sokke lange konsonanten wurdt yn it Arabysk-Perzyske skrift oanjûn mei in [[diakritysk teken]] dat in ''šaddaẗ'' of sjadda(h) hjit (ferlykje قبل, ''qabila'', &quot;hy stimde ta&quot;, en قبّل, ''qabbala'', &quot;hy tute&quot;). Yn 'e [[transliteraasje]] wurdt dit ferskynsel werjûn troch ferdûbeling fan 'e konsonanten (bgl. bb, dd, ensfh.). 
[[File:Fa33aalah_EN.pdf|right|thumb|400px|Foarbylden fan 'e wurking fan it systeem fan [[triliterale stam|triliterale wurdstammen]] yn it Arabysk.]]

===Grammatika===
Krekt as by oare [[Semityske talen]] is yn it Arabysk de [[grammatika]] basearre op saneamde [[triliterale stam|triliterale stammen]]. Dat binne patroanen fan [[wurd]]en dy't besteane út trije [[konsonant]]en, oanfolle mei [[fokaal]]wikselings, [[foarheaksel]]s en [[efterheaksel]]s om se te [[ferbûging (grammatika)|ferbûgen]]. It Arabyske wurd foar &quot;ik skreau&quot; wurdt bgl. gearstald út 'e triliterale wurdstam ''k-t-b'' (&quot;skriuwe&quot;), mei it fokaalpatroan ''-a-a-'' en it efterheaksel ''-tu'', dat de [[earste persoan inkeltal]] yn 'e [[doetiid]] oanjout, dus &quot;ik …de&quot;. 

Sa komt it wurd ''katabtu'' ta stân, dat &quot;ik skreau&quot; betsjut. De earste persoan inkeltal yn 'e doetiid fan oare [[tiidwurd]]en hat ornaris itselde patroan, mar mei in oare triliterale stam, lykas ''qara’tu'' (&quot;ik lies&quot;), ''akaltu'' (&quot;ik iet&quot;), ''ḏahabtu'' (&quot;ik gie&quot;). Oare farianten binne ek mooglik, lykas ''šaribtu'' (&quot;ik dronk&quot;), ''qultu'' (&quot;ik sei&quot;) en ''takallamtu'' (&quot;ik spriek&quot;), wêrby't it subpatroan om 'e doetiid oan te jaan oars is, mar it efterheaksel ''-tu'', dat de earste persoan inkeltal werjout, itselde bliuwt.

Op dy wize kinne fan 'e triliterale stam ''k-t-b'' withoefolle wurden ôflaat wurde troch ferskillende fokaalpatroanen en foar- en/of efterheaksels ta te passen:
: أَكْتُبُ, ''’aktubu'' – &quot;ik skriuw&quot;
: كَتَبْتُ, ''katabtu'' – &quot;ik skreau&quot;
: أُكَتِّبُ, ''’ukattibu'' – &quot;ik haw (wat) skreaun&quot;
: كَتَّبْتُ, ''kattabtu'' – &quot;ik hie (wat) skreaun&quot;
: أُكَاتِبُ, ''’ukātibu'' – &quot;ik skriuw &lt;small&gt;(korrespondearje)&lt;/small&gt; (mei immen)&quot;
: كَاتَبْتُ, ''kātabtu'' – &quot;ik skreau &lt;small&gt;(korrespondearje)&lt;/small&gt; (mei immen)&quot;
: أُكْتِبُ, ''’uktibu'' – &quot;ik skriuw foar&quot;
: أَكْتَبْتُ, ''’aktabtu'' – &quot;ik skreau foar&quot;
: أَكْتَتِبُ, ''’aktatibu'' – &quot;ik skriuw my yn&quot;
: اِكْتَتَبْتُ, ''iktatabtu'' – &quot;ik skreau my yn&quot;
: نَتَكَتِبُ, ''natakātabu'' – &quot;we skriuwe &lt;small&gt;(korrespondearje)&lt;/small&gt; mei-inoar&quot;
: تَكَاتَبْنَا, ''takātabnā'' – &quot;we skreaune &lt;small&gt;(korrespondearren)&lt;/small&gt; mei-inoar&quot;
: كُتِبَ, ''kutiba'' – &quot;it wie skreaun&quot;
: أُكْتِبَ, ''’uktiba'' – &quot;it wie foarskreaun&quot;
: مَكْتُوبٌ, ''maktūbun'' – &quot;skreaun&quot;
: مُكْتَبٌ, ''muktabun'' – &quot;foarskreaun&quot;
: كِتَابٌ, ''kitābun'' – &quot;boek&quot;
: كُتُبٌ, ''kutubun'' – &quot;boeken&quot;
: كَاتِبٌ, ''kātibun'' – &quot;skriuwer&quot;
: كُتَّابٌ, ''kuttābun'' – &quot;skriuwers&quot;
: مَكْتَبٌ, ''maktabun'' – &quot;buro &lt;small&gt;(skriuwtafel)&lt;/small&gt;&quot; of &quot;kantoar&quot;
: مَكْتَبَةٌ, ''maktabatun'' – &quot;bibleteek&quot; of &quot;boekhannel&quot;

==Dialekten (of talen)==
[[File:Arabic Varieties Map.svg|500px|thumb|right|De moderne Arabyske talen of dialekten (begrinzgings by benadering):&lt;br&gt;
{{Kolommen3
|Kolom1=
{{legend|#ff4900|1:&amp;nbsp;[[Moarsk]]}}
{{legend|#00c373|2:&amp;nbsp;[[Marokkaansk-Arabysk|Marokkaansk]]}}
{{legend|#009dff|3:&amp;nbsp;[[Saharaansk-Arabysk|Saharaansk]]}}
{{legend|#ff00d6|4:&amp;nbsp;[[Algerynsk-Arabysk|Algerynsk]]}}
{{legend|#ddb92f|5:&amp;nbsp;[[Tunezysk-Arabysk|Tunezysk]]}}
{{legend|#00ffbd|6:&amp;nbsp;[[Libysk-Arabysk|Libysk]]}}
{{legend|#e7c075|7:&amp;nbsp;[[Egyptysk-Arabysk|Egyptysk]]}}
{{legend|#51cc29|8:&amp;nbsp;[[Eastegyptysk-Bedoeynsk-Arabysk|Eastegyptysk]]}}
{{legend|#298dcc|9:&amp;nbsp;[[Saïdysk-Arabysk|Saïdysk]]}}
{{legend|#cc29b2|10:&amp;nbsp;[[Tsjadysk-Arabysk|Tsjadysk]]}}
{{legend|#ccb929|11:&amp;nbsp;[[Sûdaneesk-Arabysk|Sûdaneesk]]}}
|Kolom2=
{{legend|#29cca2|12:&amp;nbsp;[[Sûdaneesk-Kreoalsk-Arabysk|Sûdaneesk-Kreoalsk]]}}
{{legend|#ff9266|13:&amp;nbsp;[[Nêzjdysk-Arabysk|Nêzjdysk]]}}
{{legend|#4b993d|14:&amp;nbsp;[[Súdlevantynsk-Arabysk|Súdlevantynsk]]}}
{{legend|#66c4ff|15:&amp;nbsp;[[Noardlevantynsk-Arabysk|Noardlevantynsk]]}}
{{legend|#ea93f0|16:&amp;nbsp;[[Noardmesopotamysk-Arabysk|Noardmesopotamysk]]}}
{{legend|#998e3d|17:&amp;nbsp;[[Mesopotamysk-Arabysk|Mesopotamysk]]}}
{{legend|#66ffd8|18:&amp;nbsp;[[Golfarabysk]]}}
{{legend|#cc8366|19:&amp;nbsp;[[Baharna-Arabysk|Baharna]]}}
{{legend|#bae344|20:&amp;nbsp;[[Hidjazysk-Arabysk|Hidjazysk]]}}
{{legend|#66a5cc|21:&amp;nbsp;[[Sjihysk-Arabysk|Sjihysk]]}}
|Kolom3=
{{legend|#cc66bc|22:&amp;nbsp;[[Omaansk-Arabysk|Omaansk]]}}
{{legend|#ccc066|23:&amp;nbsp;[[Dofaarsk-Arabysk|Dofaarsk]]}}
{{legend|#66ccb2|24:&amp;nbsp;[[Sanaänitysk-Arabysk|Sanaänitysk]]}}
{{legend|#f2ae92|25:&amp;nbsp;[[Taïzzysk-Adenitysk-Arabysk|Taïzzysk-Adenitysk]]}}
{{legend|#79ba3c|26:&amp;nbsp;[[Hadramautysk-Arabysk|Hadramautysk]]}}
{{legend|#91cdf2|27:&amp;nbsp;[[Oezbeeksk-Arabysk]]}}
{{legend|#a786f2|28:&amp;nbsp;[[Tadzjyksk-Arabysk]]}}
{{legend|#a4a068|29:&amp;nbsp;[[Syprioatysk Maronitysk-Arabysk|Syprioatysk]]}}
{{legend|#59a6b8|30:&amp;nbsp;[[Malteesk]]}}
{{legend|#fc7183|31:&amp;nbsp;[[Nûby-Arabysk]]}}
}}
]]
{{Apart|Arabyske talen}}
De hjoeddeistige [[Arabyske talen]] wurde troch [[Arabieren]] ornaris as [[dialekt]]en oantsjut, mar [[taalkundige]]n sjogge se yn 'e regel as selsstannige [[talen]], mei't se faak net ûnderling fersteanber binne. Fan in [[taalkundich]] perspektyf út wurdt gauris steld dat de Arabyske talen krekt likefolle faninoar ferskille as de [[Romaanske talen]] ([[Frânsk]], [[Spaansk]], [[Portegeesk]], [[Italjaansk]], [[Roemeensk]], [[Katalaansk]], [[Oksitaansk]], ensfh.). De fraach oft it Arabysk ien taal mei in protte ferskillende dialekten is, of in taalgroep besteande út ferskate tsientallen selsstannige talen, hat in [[politike]] lading en leit dêrom gefoelich. It soe ferlike wurde kinne mei lyksoartige kwestjes dy't besteane om it [[Sineesk]] hinne, om it [[Hindy]] en [[Oerdû]] hinne, en om 'e nasjonale fariëtetien hinne dy't fuortkommen binne út it [[Servo-Kroätysk]] ([[Servysk]], [[Kroätysk]], [[Bosnysk]] en [[Montenegrynsk]]). Mar wylst sprekkers fan it Hindy en it Oerdû, of fan it Servysk en it Kroätysk, úthâlde dat se inoar net ferstean kinne, wylst se dat wól kinne, beweare sprekkers fan it Arabysk dat se inoar wól ferstean kinne wylst dat nèt sa is.

Fan in [[etnysk]]e [[Arabier]] fan lykfol hokker [[nasjonaliteit]] dy't in beskate mjitte fan [[ûnderwiis|taalûnderwiis]] genoaten hat, mei oannommen wurde dat er sawol syn [[memmetaal]] sprekt, ien fan 'e hjoeddeistige Arabyske sprektalen, as it [[Modern Standertarabysk]], dat er op [[skoalle (ynstelling)|skoalle]] as [[twadde taal]] oanleard hat. As Arabieren dy't ferskillende Arabyske sprektalen as memmetaal hawwe, mei-inoar yn [[petear]] reitsje, bgl. in [[Marokko|Marokkaan]] en in [[Libanon|Libanees]], moatte se dêrfoar harren taflecht nimme ta it Modern Standertarabysk, om't se inoar oars net ferstean kinne. Dêrby moat oantekene wurde dat Arabysksprekkers harren bekendheid mei oare Arabyske talen faak ferbetterje troch it harkjen nei [[muzyk]] of it sjen fan [[film]]s yn dy taal. Om't de measte Arabyske films fan âlds yn [[Egypte]] makke wurde, binne lju yn 'e hiele [[Arabyske wrâld]] bekend mei it [[Egyptysk-Arabysk]], de taal dy't yn [[Kaïro]] sprutsen wurdt.

De Arabyske talen falle útinoar yn trije grutte groepen: it [[Magrebbynsk-Arabysk]] fan 'e [[Magreb]], it [[Nilo-Egyptysk-Arabysk]] fan [[Egypte]], [[Sûdaan]] en dielen fan [[Súd-Sûdaan]] en de eastlike [[Sahara]], en it [[Middeneastlik-Arabysk]] fan it [[Midden-Easten]]. Dêrby steane it Middeneastlik-Arabysk en it Nilo-Egyptysk-Arabysk tichter byinoar as by it Magrebbynsk-Arabysk; dy beide groepen foarmje sadwaande it [[Masjrikynsk-Arabysk]] ([[Magreb]] is Arabysk foar &quot;westen&quot; en [[Masjrik]] betsjut &quot;easten&quot;). De ferskillen tusken de Arabyske talen binne alteast foar in part werom te fieren op it ferskillende [[substraat]]: de talen dy't al sprutsen waarden yn dat spesifike gebiet foar't se ferkrongen waarden troch it Arabysk. Foar in grut part fan 'e [[Fruchtbere Healmoanne]] gie dêrby om it [[Arameesk]], yn it [[Egypte]] om it [[Koptysk]], yn 'e [[Magreb]] om 'e [[Berbertalen]] en yn it suden fan it [[Arabysk Skiereilân]] om 'e [[Súdarabyske talen]].

== Sjoch ek ==
* [[Arabysk-Perzysk skrift]]

==Keppelings om utens==
*{{en}}[http://www.ethnologue.com/language/ara Beskriuwing fan it Arabysk op ''Ethnologue'']

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Arabic ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Arabic language}}
}}

[[Kategory:Arabysk| ]]
[[Kategory:Arabyske talen|*]]
[[Kategory:Westsemityske talen]]
[[Kategory:Taal yn Algerije]]
[[Kategory:Taal yn Bachrein]]
[[Kategory:Taal yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Taal yn Egypte]]
[[Kategory:Taal yn Eritreä]]
[[Kategory:Taal yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Taal yn Irak]]
[[Kategory:Taal yn Iran]]
[[Kategory:Taal yn Israel]]
[[Kategory:Taal yn Jemen]]
[[Kategory:Taal yn Jordaanje]]
[[Kategory:Taal yn Katar]]
[[Kategory:Taal yn Koeweit]]
[[Kategory:Taal yn de Komoaren]]
[[Kategory:Taal yn Libanon]]
[[Kategory:Taal yn Lybje]]
[[Kategory:Taal yn Maly]]
[[Kategory:Taal yn Marokko]]
[[Kategory:Taal yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Taal yn Niger]]
[[Kategory:Taal yn Oman]]
[[Kategory:Taal yn Palestina]]
[[Kategory:Taal yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Taal yn Syrje]]
[[Kategory:Taal yn Somaalje]]
[[Kategory:Taal yn Spanje]]
[[Kategory:Taal yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Taal yn Sûdan]]
[[Kategory:Taal yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Taal yn Tsjaad]]
[[Kategory:Taal yn Tuneezje]]
[[Kategory:Taal yn Turkije]]
[[Kategory:Taal yn de Westlike Sahara]]</text>
      <sha1>53cea5iqoohk0qqbu2jlewfdpk856j0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oehoe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4335</id>
    <revision>
      <id>1236584</id>
      <parentid>1177152</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6234" sha1="l6ljq7ovxywo43frc5mcvgq19rbotte" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=oehoe
|Ofbyld= [[File:Bubo bubo sibiricus - 01.JPG|250px]]
|lûd=[[File:BuboBuboMariankaSlovakia2012.ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') 
|Famylje= [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') 
|Skaai= [[Bubo]] (''oehoes'') 
|Wittenskiplike namme= Bubo bubo
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:BuboBuboIUCN.svg|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]&lt;/small&gt;
}}
De '''oehoe''' (''Bubo bubo'') is de grutste [[Uleëftigen|ûlesoart]]. Lykas by de measte ûlen is it wyfke mei sa'n 67 sm in stik grutter as it mantsje, dat 61 sm grut wurdt. In mantsje weaget tusken de 1900-2800 gram, in wyfke kin wol in gewicht hawwe oant 4200 gram. De Oehoe hat brune en grize fearren mar is foaral wer te kennen oan syn grutte kop mei lange donkere earfearren dy't nei de sydkanten útstekke. Fierder hat de fûgel in swarte heak[[snaffel]] dy't gruttendiels net te sjen is tusken de fearren. Oan de poaten hat de Oehoe 2-4 sm grutte klauwen dêr't er grutte proaidieren mei pakke kin.

== Fuortplanting ==
[[File:Bubo bubo bubo MHNT.ZOO.2010.11.157.1.jpg|thumb|left|In oehoe-aai.]]
De Oehoes briede it leafst yn in hoale yn in rotswand. Mar se briede ek wol op âlde rôffûgelnêsten yn beammen. It wyfke leit 2-3 [[aai (bist)|aaien]] en briedt de aaien allinnich yn 34 dagen út. Se moat ek sels foar har iten soargje en giet derom ien of twa kear deis te jeien. De jongen ferlitte nei sa'n 28-30 dagen it nêst en skarrelje wat yn de buert fan it nêst om. Nei 50 dagen kinne de jonge ûlen fleane.

== Iten ==
Omdat de Oehoe in grutte rôffûgel is kin er ek grutte proaidieren pakke. Hy yt eins alles wat er pakke kin, lykas [[Echte rotten|rot]]ten, [[mûs (bist)|mûzen]] en [[hazze]]n, mar ek fûgels lykas [[krie]]en, [[do]]wen en [[einfûgels|einen]]. Yn de [[spuibal]]len fan oehoes binne resten fûn fan sa'n 50 ferskillende [[sûchdieren|sûchdiersoarten]] en sa'n 180 fûgelsoarten. Sels [[stikelbargen]] kin de Oehoe te pakken krije.

== Fersprieding ==
Utsein it úterste noarden komt de Oehoe yn sawat hiel [[Europa]] en [[Aazje]] foar, en ek noch yn it noarden fan [[Afrika]]. Yn West-Europa komt hy net foar yn it noarden fan [[Frankryk]] en ek net yn [[Grut-Brittanje]]. 

Yn 1997 waard foar it earst yn Nederlân in briedend Oehoepearke fêststeld op de Sint-Pitersberch by [[Maastricht]]. Dêrnei naam it tal Nederlânske pearkes stadichoan ta. Yn 2004 wiene dat fiif en yn 2022 wiene der al likernôch 80 briedpearen. Yn 2022 hat de Oehoe ek yn it súdeasten fan Fryslân besocht te brieden en dat wie it earst bekende briedgefal yn ús provinsje.&lt;ref&gt;[https://www.oehoewerkgroep.nl/news/oehoe-territoria-in-drenthe-en-fryslan-in-2022/ Oehoewerkgroep, 4 oktober 2022]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stats.sovon.nl/stats/soort/7440 SOVON, oproppen 28 novimber 2022]&lt;/ref&gt;

== Keppeling om utens ==
* [http://www.beleefdelente.nl/oehoe Webcamera oehoenest op beleefdelente.nl]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
* {{Commonscat|Bubo bubo|Oehoe}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Oehoe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]</text>
      <sha1>l6ljq7ovxywo43frc5mcvgq19rbotte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fryske talen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6023</id>
    <revision>
      <id>1236657</id>
      <parentid>1018897</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tal sprekkers */</comment>
      <origin>1236657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11875" sha1="nzz5u950pjfazyhfxpr0yli6i0qj0dv" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taalfamylje
| namme                        = Fryske talen
| oare namme(n)                = 
| lokaasje                = [[Noardwest-Jeropa]]
| tal talen                  = 3
| tal sprekkers                = 612.000 &lt;small&gt;(2004)&lt;/small&gt;
| taalfamylje                  = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Germaanske talen|Germaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Westgermaanske talen|Westgermaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● '''Frysk'''
| subgroepen                    = ● [[Eastfrysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Sealterfrysk]]&lt;br&gt; ● [[Noardfrysk]]&lt;br&gt; ● [[Westerlauwersk Frysk]]
}}
De '''Fryske talen''' foarmje in lyts subgroepke fan 'e [[Noardwestgermaanske talen]], dy't wer diel útmeitsje fan 'e [[Westgermaanske talen]]. Ta dizze [[taalkloft]] hearre it (Westerlauwersk) [[Frysk]], it [[Noardfrysk]] en it [[Eastfrysk]], wêrby't fan dy lêste taal inkeld noch it [[Sealterfrysk]] oer is, mei't alle oare [[dialekt]]en útstoarn binne. De Fryske talen waarden yn [[2004]] as memmetaal sprutsen troch likernôch 612.000 minsken, benammentlik yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Fryslân]], en fierders yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Noard-Fryslân]] en [[Sealterlân]]. 

== Skiednis ==
De Fryske talen hawwe al in lange [[skiednis]]. De Fryske taal sa't dy yn 'e [[Iere Midsiuwen]] sprutsen wêze moat, en dy't wol it [[Proto-Frysk]] neamd wurdt, is net oerlevere, útsein yn koarte [[runen|rune-ynskripsjes]] fan 'e [[sânde iuw]] ôf. It Frysk út it tiidrek tusken [[1150]] en [[1550]] wurdt it [[Aldfrysk]] neamd. De ierste Aldfryske tekst is in fragmintaryske [[Psalmen|psalm]]oersetting út 'e [[tolfde iuw]]. Yn 'e Aldfryske perioade skaten it [[Eastfrysk]] en it [[Noardfrysk]] har fan it [[Westerlauwersk Frysk]] ôf, wêrnei't se in selsstannige ûntjouwing folgen. It Eastfrysk stoar dêrby tusken [[1300]] en [[1900]] út yn frijwol hiel [[East-Fryslân]], mei útsûndering fan it [[Waadeilân]] [[Wangereach]] (dêr't it lykwols yn 'e midden fan 'e [[tweintichste iuw]] útstoar) en it [[Sealterlân]], dat lange tiid isolearre wie om't it omjûn waard troch hast ûntrochkringbere [[fean]]sompen.
[[File:Lânkaart lokaasje Fryske talen.PNG|thumb|left|250px|De lokaasje fan 'e Fryske taalkloft yn [[Noardwest-Jeropa]].]]

It Westerlauwersk Frysk ûntwikkele him ta it [[Midfrysk]], dat tusken [[1550]] en [[1820]] sprutsen waard. Ut dat tiidrek binne net in soad teksten bewarre bleaun, om't it Frysk doedestiden mar kwealk skreaun waard. Wol datearret it wurk fan 'e grutte [[skriuwer]] [[Gysbert Japiks]] ([[1603]]-[[1666]]) út dy snuorje. Fan [[1820]] ôf wurdt it [[Nijfrysk]] sprutsen, wêrfan't de ûntjouwing gearfalt mei it nije brûken fan it Frysk as skriuwtaal, lykas troch de [[bruorren Halbertsma]] mei harren ''[[Rimen en Teltsjes]]''. Troch in proses fan oanhâldende standerdisaasje is yn 'e [[19e iuw|njoggentjinde]] en [[tweintichste iuw]] in Westerlauwersk Fryske standerttaal ûntwikkele, it saneamde [[Standertfrysk]], dat op 'e skoallen ûnderwiisd wurdt. Ferskate ôfwikende Westerlauwerske rânedialekten, lykas it [[Hylpersk]] en it [[Skiermûntseagersk]], hawwe oan dy standerttaal part noch diel hân.

== Klassifikaasje ==
De Fryske talen hearre ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske taalkloft]], dy't ek de nau besibbe [[Angelsaksyske talen]] omfettet, mei dêrûnder it [[Ingelsk]]. Men wol wol hawwe dat it (Westerlauwersk) Frysk de taal is dy't it naust oan it Ingelsk besibbe is, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan oare Angelsaksyske talen lykas it [[Skotsk]], is dat al lang net mear wier. Yn 'e [[Midsiuwen]] wiene it [[Aldfrysk]] en it [[Aldingelsk]] (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid.
[[File:Lânkaart terreinferlies Frysk Magna Frisia.PNG|thumb|right|350px|It terreinferlies fan it [[Frysk]] yn [[Nederlân]] en [[Dútslân]] troch de iuwen hinne]]

De Noardwestgermaanske talen meitsje yn 'e mande mei de [[Súdwestgermaanske talen]] ([[Nederlânsk]], [[Dútsk]], ensfh.) diel út fan 'e [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taalgroep]], dy't mei de [[Noardgermaanske talen]] ([[Noarsk]], [[Deensk]], [[Sweedsk]], ensfh.) en de útstoarne [[Eastgermaanske talen]] de gruttere [[Germaanske talen|Germaanske taalfamylje]] foarmet. De Germaanske talen meitsje op har beurt wer diel út fan 'e [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske supertaalfamylje]], dat ien fan 'e grutste [[taalfamylje]]s fan 'e wrâld is. Dêrta hearre bgl. ek talen as it [[Frânsk]], [[Spaansk]], [[Portegeesk]], [[Italjaansk]], [[Welsk]], [[Iersk]], [[Gryksk]], [[Albaneesk]] [[Poalsk]], [[Russysk]], [[Litousk]], [[Armeensk]], [[Perzysk]], [[Koerdysk]], [[Hindy]] en [[Urdû]].

== Tal sprekkers ==
Neffens gegevens út [[2004]] sprieken doe yn [[Nederlân]] likernôch 500.000 minsken it [[Westerlauwersk Frysk]] as memmetaal, wêrfan 347.000 yn 'e provinsje [[Fryslân]], 3.000 yn it [[Grinslân|Grinslanner]] [[Westerkertier]] en de rest om utens yn oare dielen fan it lân. Dêr kamen noch 80.000 oant 100.000 Fryske lânferhuzers yn oare dielen fan 'e wrâld by, wat it totaal op sa'n 600.000 brocht. Yn in [[Ingelsk]]talige publikaasje út [[1976]] wurdt it tal sprekkers fan it Westerlauwersk Frysk yn Nederlân op 700.000 rûze,&lt;ref&gt;Stephens, Meic, ''Linguistic Minorities in Western Europe'', Llandysul, 1976 (Gomer Press), s. 567.&lt;/ref&gt; mar dêrby is nei alle gedachten gjin ûnderskie makke tusken memmetaalsprekkers en lju dy't it Frysk letter as twadde of trêde taal oanleard hawwe. 

Yn 'e [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Sealterlân]], yn [[East-Fryslân]], binne tusken de 1.500 en 2.500 minsken dy’t [[Sealterfrysk]] prate.&lt;ref&gt;[[Marron C. Fort|Fort, Marron C.]], ''Das Saterfriesische'', yn: Haider Munske, Horst, en [[Nils Århammar|Århammar, Nils]], ''Handbuch des Friesischen – Handbook of Frisian Studies'', Tübingen, 2001 (Niemayer): &quot;''Gegenwärtige Schätzungen schwanken zwischen 1.500 und 2.500.''&quot;&lt;/ref&gt; Yn [[Noard-Fryslân]], yn 'e Dútskte dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]], tsjin 'e [[Denemark|Deenske]] grins oan, wurdt troch likernôch noch 10.000 minsken [[Noardfrysk]] sprutsen.&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=frr Ethnologue.com]&lt;/ref&gt; Dêrby binne de grutste Noardfrysktalige mienskippen op 'e eilannen [[Söl]], [[Feer]] en [[Oomram]] te finen.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan de Fryske talen
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Tal praters !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] – [[Fryslân]] || Haadgebiet || sa'n 500.000 || It wichtichste Fryske taalgebiet yn 'e wrâld. De wichtichste Fryske taal is hjir it [[Westerlauwersk Frysk]], de grutste en iennichste Fryske taal mei in folslein ûntwikkele standerttaal. It is in offisjeel erkende taal yn Nederlân en njonken it Nederlânsk in offisjele taal yn de provinsje Fryslân. It wurdt brûkt yn ûnderwiis, media, literatuer en bestjoer.
|-
| [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] – [[Grinslân]] || Haadgebiet || sa'n 3.000 || Yn 'e Pein en omlizzende buorskippen wurdt Frysk praat.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] – [[Noard-Fryslân]] ([[Sleeswyk-Holstein]]) || Haadgebiet || sa'n 5.000-10.000 || Yn Noard-Fryslân wurdt it [[Noardfrysk]] sprutsen, in selsstannige Fryske taal dy't him sûnt de midsiuwen los ûntwikkele hat fan it Westerlauwersk Frysk. De taal hat in offisjele minderheidsstatus en wurdt stipe troch ûnderwiis en kulturele ynstellingen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] – [[Sealterlân]] ([[Nedersaksen]]) || Haadgebiet || sa'n 1.000–2.000 || Yn it [[Sealterlân]] wurdt it [[Sealterfrysk]] sprutsen. It is de lêste libbene foarm fan it [[Eastfrysk]] en ien fan de lytste erkende talen fan Dútslân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || tsientûzenen mei Fryske komôf; beheind tal aktive sprekkers || Troch ymmigraasje út Fryslân ûntstiene Fryske mienskippen yn benammen [[Michigan]], [[Iowa]], [[Wisconsin]] en [[Minnesota]]. De measte neikommelingen binne oergien op it Ingelsk, mar Fryske kulturele organisaasjes besteane noch.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || tûzenen mei Fryske komôf; in lyts tal sprekkers || Fryske ymmigranten setten har benammen nei wenjen yn [[Ontario]] en oare dielen fan Kanada. It Frysk wurdt hjir mar beheind brûkt, mar de kulturele identiteit wurdt troch guon mienskippen bewarre.
|}

==Taalferliking==
Ferlykje de folgjende wurden yn it Westerlauwersk Frysk, it Sealterfrysk, it Noardfrysk fan it fêstelân (yn it [[Mooring]]-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it [[Fering]]-dialekt).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!taal
!colspan=&quot;9&quot;|foarbyldwurden
|-
|[[Westerlauwersk Frysk]]:
|''holle''
|''foarholle''
|''each''
|''noas''
|''mûle''
|''tosk''
|''kin''
|''wang''
|''ear''
|-
|[[Sealterfrysk]]:
|''Kop''
|''Stierne''
|''Oge''
|''Nose''
|''Mule''
|''Tusk''
|''Keeuwe''
|''Soke''
|''Oor''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Mooring)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''foorhood''
|''uug''
|''noos''
|''müs''
|''täis''
|''kan''
|''siik''
|''uur''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Fering)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''braanj''
|''uug''
|''nöös''
|''mös''
|''tus''
|''kan''
|''sjuuk''
|''uar''
|}

Ferlykje ek de ûndersteande sin yn 'e Fryske talen, de [[Angelsaksyske talen]] en ferskate oare [[Germaanske talen]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!taal
!foarbyldsin
|-
| [[Westerlauwersk Frysk]]:
| ''De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.''
|-
| [[Sealterfrysk]]:
| ''Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.''
|-
| [[Noardfrysk]]: &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Mooring)&lt;/small&gt;
|''Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.''
|-
| [[Ingelsk]]:
| ''The boy stroked the girl around the chin and kissed her on the cheeks.''
|-
| [[Lancashire]]-[[Ingelsk]]:
| ''Th' lad strorkt 'lass on 'jib an busst er on th' cheaks.''
|-
| [[Skotsk]]:
| ''The laddie straikit the lassie aboot the chin an kisst her on the chowk.''
|-
| [[Nederlânsk]]: 
|''De jongen aaide/streek het meisje langs haar kin en kuste/zoende haar op haar wangen.''
|-
| [[Grinslânsk]]:
| ''t Jong fleerde t wicht om kinne tou en smokte heur op wange.''
|-
| [[Eastfrysk-Nederdútsk]]:
| ''De Fent/Jung straktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.''
|-
| [[Keulsk]]:
| ''Dä Jong strech däm Mädche öm et Kenn un bützt em op de Backe.''
|-
| [[Dútsk]]:
| ''Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste es auf die Wangen (/Backen).''
|-
| [[Deensk]]:
| ''Drengen strøg/aede pigen på hagen og kyssede hende på kinden.''
|-
| [[Sweedsk]]:
| ''Pojken strök/smekte flickan på hakan och kysste henne på kinden.''
|}

== Sjoch ek ==
* [[Frysk]]
* [[Eastfrysk]]
* [[Noardfrysk]]
* [[Sealterfrysk]]
* [[Westfryske dialekten|Westfrysk]]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br&gt;
&lt;references/&gt;
'''boarnen''':&lt;br&gt;
* {{Aut|Crystal, David}}, ''The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163.
* ――, ''Grote Winkler-Prins Encyclopedie'', Amsterdam/Antwerpen, 1979-1994.
* {{Aut|Hofstra, T.}}, ''Oudnoors I'', Grins, 1996.
* {{Aut|Nieuwenhuijsen, P.M.}}, ''Het Verschijnsel Taal'', Bussum, 1995 (Coutinho), ISBN 9 06 28 39 894.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Frisian_languages ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Fryske talen| ]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Frysk]]</text>
      <sha1>nzz5u950pjfazyhfxpr0yli6i0qj0dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236658</id>
      <parentid>1236657</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tal sprekkers */</comment>
      <origin>1236658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11885" sha1="acxnhymrmils7e74f6x8n9qftph9tpm" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taalfamylje
| namme                        = Fryske talen
| oare namme(n)                = 
| lokaasje                = [[Noardwest-Jeropa]]
| tal talen                  = 3
| tal sprekkers                = 612.000 &lt;small&gt;(2004)&lt;/small&gt;
| taalfamylje                  = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Germaanske talen|Germaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Westgermaanske talen|Westgermaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● '''Frysk'''
| subgroepen                    = ● [[Eastfrysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Sealterfrysk]]&lt;br&gt; ● [[Noardfrysk]]&lt;br&gt; ● [[Westerlauwersk Frysk]]
}}
De '''Fryske talen''' foarmje in lyts subgroepke fan 'e [[Noardwestgermaanske talen]], dy't wer diel útmeitsje fan 'e [[Westgermaanske talen]]. Ta dizze [[taalkloft]] hearre it (Westerlauwersk) [[Frysk]], it [[Noardfrysk]] en it [[Eastfrysk]], wêrby't fan dy lêste taal inkeld noch it [[Sealterfrysk]] oer is, mei't alle oare [[dialekt]]en útstoarn binne. De Fryske talen waarden yn [[2004]] as memmetaal sprutsen troch likernôch 612.000 minsken, benammentlik yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Fryslân]], en fierders yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Noard-Fryslân]] en [[Sealterlân]]. 

== Skiednis ==
De Fryske talen hawwe al in lange [[skiednis]]. De Fryske taal sa't dy yn 'e [[Iere Midsiuwen]] sprutsen wêze moat, en dy't wol it [[Proto-Frysk]] neamd wurdt, is net oerlevere, útsein yn koarte [[runen|rune-ynskripsjes]] fan 'e [[sânde iuw]] ôf. It Frysk út it tiidrek tusken [[1150]] en [[1550]] wurdt it [[Aldfrysk]] neamd. De ierste Aldfryske tekst is in fragmintaryske [[Psalmen|psalm]]oersetting út 'e [[tolfde iuw]]. Yn 'e Aldfryske perioade skaten it [[Eastfrysk]] en it [[Noardfrysk]] har fan it [[Westerlauwersk Frysk]] ôf, wêrnei't se in selsstannige ûntjouwing folgen. It Eastfrysk stoar dêrby tusken [[1300]] en [[1900]] út yn frijwol hiel [[East-Fryslân]], mei útsûndering fan it [[Waadeilân]] [[Wangereach]] (dêr't it lykwols yn 'e midden fan 'e [[tweintichste iuw]] útstoar) en it [[Sealterlân]], dat lange tiid isolearre wie om't it omjûn waard troch hast ûntrochkringbere [[fean]]sompen.
[[File:Lânkaart lokaasje Fryske talen.PNG|thumb|left|250px|De lokaasje fan 'e Fryske taalkloft yn [[Noardwest-Jeropa]].]]

It Westerlauwersk Frysk ûntwikkele him ta it [[Midfrysk]], dat tusken [[1550]] en [[1820]] sprutsen waard. Ut dat tiidrek binne net in soad teksten bewarre bleaun, om't it Frysk doedestiden mar kwealk skreaun waard. Wol datearret it wurk fan 'e grutte [[skriuwer]] [[Gysbert Japiks]] ([[1603]]-[[1666]]) út dy snuorje. Fan [[1820]] ôf wurdt it [[Nijfrysk]] sprutsen, wêrfan't de ûntjouwing gearfalt mei it nije brûken fan it Frysk as skriuwtaal, lykas troch de [[bruorren Halbertsma]] mei harren ''[[Rimen en Teltsjes]]''. Troch in proses fan oanhâldende standerdisaasje is yn 'e [[19e iuw|njoggentjinde]] en [[tweintichste iuw]] in Westerlauwersk Fryske standerttaal ûntwikkele, it saneamde [[Standertfrysk]], dat op 'e skoallen ûnderwiisd wurdt. Ferskate ôfwikende Westerlauwerske rânedialekten, lykas it [[Hylpersk]] en it [[Skiermûntseagersk]], hawwe oan dy standerttaal part noch diel hân.

== Klassifikaasje ==
De Fryske talen hearre ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske taalkloft]], dy't ek de nau besibbe [[Angelsaksyske talen]] omfettet, mei dêrûnder it [[Ingelsk]]. Men wol wol hawwe dat it (Westerlauwersk) Frysk de taal is dy't it naust oan it Ingelsk besibbe is, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan oare Angelsaksyske talen lykas it [[Skotsk]], is dat al lang net mear wier. Yn 'e [[Midsiuwen]] wiene it [[Aldfrysk]] en it [[Aldingelsk]] (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid.
[[File:Lânkaart terreinferlies Frysk Magna Frisia.PNG|thumb|right|350px|It terreinferlies fan it [[Frysk]] yn [[Nederlân]] en [[Dútslân]] troch de iuwen hinne]]

De Noardwestgermaanske talen meitsje yn 'e mande mei de [[Súdwestgermaanske talen]] ([[Nederlânsk]], [[Dútsk]], ensfh.) diel út fan 'e [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taalgroep]], dy't mei de [[Noardgermaanske talen]] ([[Noarsk]], [[Deensk]], [[Sweedsk]], ensfh.) en de útstoarne [[Eastgermaanske talen]] de gruttere [[Germaanske talen|Germaanske taalfamylje]] foarmet. De Germaanske talen meitsje op har beurt wer diel út fan 'e [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske supertaalfamylje]], dat ien fan 'e grutste [[taalfamylje]]s fan 'e wrâld is. Dêrta hearre bgl. ek talen as it [[Frânsk]], [[Spaansk]], [[Portegeesk]], [[Italjaansk]], [[Welsk]], [[Iersk]], [[Gryksk]], [[Albaneesk]] [[Poalsk]], [[Russysk]], [[Litousk]], [[Armeensk]], [[Perzysk]], [[Koerdysk]], [[Hindy]] en [[Urdû]].

== Tal sprekkers ==
Neffens gegevens út [[2004]] sprieken doe yn [[Nederlân]] likernôch 500.000 minsken it [[Westerlauwersk Frysk]] as memmetaal, wêrfan 347.000 yn 'e provinsje [[Fryslân]], 3.000 yn it [[Grinslân|Grinslanner]] [[Westerkertier]] en de rest om utens yn oare dielen fan it lân. Dêr kamen noch 80.000 oant 100.000 Fryske lânferhuzers yn oare dielen fan 'e wrâld by, wat it totaal op sa'n 600.000 brocht. Yn in [[Ingelsk]]talige publikaasje út [[1976]] wurdt it tal sprekkers fan it Westerlauwersk Frysk yn Nederlân op 700.000 rûze,&lt;ref&gt;Stephens, Meic, ''Linguistic Minorities in Western Europe'', Llandysul, 1976 (Gomer Press), s. 567.&lt;/ref&gt; mar dêrby is nei alle gedachten gjin ûnderskie makke tusken memmetaalsprekkers en lju dy't it Frysk letter as twadde of trêde taal oanleard hawwe. 

Yn 'e [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Sealterlân]], yn [[East-Fryslân]], binne tusken de 1.500 en 2.500 minsken dy’t [[Sealterfrysk]] prate.&lt;ref&gt;[[Marron C. Fort|Fort, Marron C.]], ''Das Saterfriesische'', yn: Haider Munske, Horst, en [[Nils Århammar|Århammar, Nils]], ''Handbuch des Friesischen – Handbook of Frisian Studies'', Tübingen, 2001 (Niemayer): &quot;''Gegenwärtige Schätzungen schwanken zwischen 1.500 und 2.500.''&quot;&lt;/ref&gt; Yn [[Noard-Fryslân]], yn 'e Dútskte dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]], tsjin 'e [[Denemark|Deenske]] grins oan, wurdt troch likernôch noch 10.000 minsken [[Noardfrysk]] sprutsen.&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=frr Ethnologue.com]&lt;/ref&gt; Dêrby binne de grutste Noardfrysktalige mienskippen op 'e eilannen [[Söl]], [[Feer]] en [[Oomram]] te finen.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan de Fryske talen
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Tal praters !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] – [[Fryslân]] || Haadgebiet || sa'n 500.000 || It wichtichste Fryske taalgebiet yn 'e wrâld. De wichtichste Fryske taal is hjir it [[Westerlauwersk Frysk]], de grutste en iennichste Fryske taal mei in folslein ûntwikkele standerttaal. It is in offisjeel erkende taal yn Nederlân en njonken it Nederlânsk in offisjele taal yn de provinsje Fryslân. It wurdt brûkt yn ûnderwiis, media, literatuer en bestjoer.
|-
| [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] – [[Grinslân]] || Haadgebiet || sa'n 3.000 || Yn [[De Grinzer Pein]] en omlizzende buorskippen wurdt Frysk praat.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] – [[Noardfryslân]] ([[Sleeswyk-Holstein]]) || Haadgebiet || sa'n 5.000-10.000 || Yn Noardfryslân wurdt it [[Noardfrysk]] sprutsen, in selsstannige Fryske taal dy't him sûnt de midsiuwen los ûntwikkele hat fan it Westerlauwersk Frysk. De taal hat in offisjele minderheidsstatus en wurdt stipe troch ûnderwiis en kulturele ynstellingen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] – [[Sealterlân]] ([[Nedersaksen]]) || Haadgebiet || sa'n 1.000–2.000 || Yn it [[Sealterlân]] wurdt it [[Sealterfrysk]] sprutsen. It is de lêste libbene foarm fan it [[Eastfrysk]] en ien fan de lytste erkende talen fan Dútslân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || tsientûzenen mei Fryske komôf; beheind tal aktive sprekkers || Troch ymmigraasje út Fryslân ûntstiene Fryske mienskippen yn benammen [[Michigan]], [[Iowa]], [[Wisconsin]] en [[Minnesota]]. De measte neikommelingen binne oergien op it Ingelsk, mar Fryske kulturele organisaasjes besteane noch.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || tûzenen mei Fryske komôf; in lyts tal sprekkers || Fryske ymmigranten setten har benammen nei wenjen yn [[Ontario]] en oare dielen fan Kanada. It Frysk wurdt hjir mar beheind brûkt, mar de kulturele identiteit wurdt troch guon mienskippen bewarre.
|}

==Taalferliking==
Ferlykje de folgjende wurden yn it Westerlauwersk Frysk, it Sealterfrysk, it Noardfrysk fan it fêstelân (yn it [[Mooring]]-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it [[Fering]]-dialekt).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!taal
!colspan=&quot;9&quot;|foarbyldwurden
|-
|[[Westerlauwersk Frysk]]:
|''holle''
|''foarholle''
|''each''
|''noas''
|''mûle''
|''tosk''
|''kin''
|''wang''
|''ear''
|-
|[[Sealterfrysk]]:
|''Kop''
|''Stierne''
|''Oge''
|''Nose''
|''Mule''
|''Tusk''
|''Keeuwe''
|''Soke''
|''Oor''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Mooring)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''foorhood''
|''uug''
|''noos''
|''müs''
|''täis''
|''kan''
|''siik''
|''uur''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Fering)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''braanj''
|''uug''
|''nöös''
|''mös''
|''tus''
|''kan''
|''sjuuk''
|''uar''
|}

Ferlykje ek de ûndersteande sin yn 'e Fryske talen, de [[Angelsaksyske talen]] en ferskate oare [[Germaanske talen]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!taal
!foarbyldsin
|-
| [[Westerlauwersk Frysk]]:
| ''De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.''
|-
| [[Sealterfrysk]]:
| ''Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.''
|-
| [[Noardfrysk]]: &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Mooring)&lt;/small&gt;
|''Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.''
|-
| [[Ingelsk]]:
| ''The boy stroked the girl around the chin and kissed her on the cheeks.''
|-
| [[Lancashire]]-[[Ingelsk]]:
| ''Th' lad strorkt 'lass on 'jib an busst er on th' cheaks.''
|-
| [[Skotsk]]:
| ''The laddie straikit the lassie aboot the chin an kisst her on the chowk.''
|-
| [[Nederlânsk]]: 
|''De jongen aaide/streek het meisje langs haar kin en kuste/zoende haar op haar wangen.''
|-
| [[Grinslânsk]]:
| ''t Jong fleerde t wicht om kinne tou en smokte heur op wange.''
|-
| [[Eastfrysk-Nederdútsk]]:
| ''De Fent/Jung straktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.''
|-
| [[Keulsk]]:
| ''Dä Jong strech däm Mädche öm et Kenn un bützt em op de Backe.''
|-
| [[Dútsk]]:
| ''Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste es auf die Wangen (/Backen).''
|-
| [[Deensk]]:
| ''Drengen strøg/aede pigen på hagen og kyssede hende på kinden.''
|-
| [[Sweedsk]]:
| ''Pojken strök/smekte flickan på hakan och kysste henne på kinden.''
|}

== Sjoch ek ==
* [[Frysk]]
* [[Eastfrysk]]
* [[Noardfrysk]]
* [[Sealterfrysk]]
* [[Westfryske dialekten|Westfrysk]]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br&gt;
&lt;references/&gt;
'''boarnen''':&lt;br&gt;
* {{Aut|Crystal, David}}, ''The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163.
* ――, ''Grote Winkler-Prins Encyclopedie'', Amsterdam/Antwerpen, 1979-1994.
* {{Aut|Hofstra, T.}}, ''Oudnoors I'', Grins, 1996.
* {{Aut|Nieuwenhuijsen, P.M.}}, ''Het Verschijnsel Taal'', Bussum, 1995 (Coutinho), ISBN 9 06 28 39 894.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Frisian_languages ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Fryske talen| ]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Frysk]]</text>
      <sha1>acxnhymrmils7e74f6x8n9qftph9tpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236659</id>
      <parentid>1236658</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T07:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tal sprekkers */</comment>
      <origin>1236659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12107" sha1="oaq9fkeixl1pq1ksgez8m9dghee9xgn" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taalfamylje
| namme                        = Fryske talen
| oare namme(n)                = 
| lokaasje                = [[Noardwest-Jeropa]]
| tal talen                  = 3
| tal sprekkers                = 612.000 &lt;small&gt;(2004)&lt;/small&gt;
| taalfamylje                  = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Germaanske talen|Germaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Westgermaanske talen|Westgermaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● '''Frysk'''
| subgroepen                    = ● [[Eastfrysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Sealterfrysk]]&lt;br&gt; ● [[Noardfrysk]]&lt;br&gt; ● [[Westerlauwersk Frysk]]
}}
De '''Fryske talen''' foarmje in lyts subgroepke fan 'e [[Noardwestgermaanske talen]], dy't wer diel útmeitsje fan 'e [[Westgermaanske talen]]. Ta dizze [[taalkloft]] hearre it (Westerlauwersk) [[Frysk]], it [[Noardfrysk]] en it [[Eastfrysk]], wêrby't fan dy lêste taal inkeld noch it [[Sealterfrysk]] oer is, mei't alle oare [[dialekt]]en útstoarn binne. De Fryske talen waarden yn [[2004]] as memmetaal sprutsen troch likernôch 612.000 minsken, benammentlik yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Fryslân]], en fierders yn it [[Dútslân|Dútske]] [[Noard-Fryslân]] en [[Sealterlân]]. 

== Skiednis ==
De Fryske talen hawwe al in lange [[skiednis]]. De Fryske taal sa't dy yn 'e [[Iere Midsiuwen]] sprutsen wêze moat, en dy't wol it [[Proto-Frysk]] neamd wurdt, is net oerlevere, útsein yn koarte [[runen|rune-ynskripsjes]] fan 'e [[sânde iuw]] ôf. It Frysk út it tiidrek tusken [[1150]] en [[1550]] wurdt it [[Aldfrysk]] neamd. De ierste Aldfryske tekst is in fragmintaryske [[Psalmen|psalm]]oersetting út 'e [[tolfde iuw]]. Yn 'e Aldfryske perioade skaten it [[Eastfrysk]] en it [[Noardfrysk]] har fan it [[Westerlauwersk Frysk]] ôf, wêrnei't se in selsstannige ûntjouwing folgen. It Eastfrysk stoar dêrby tusken [[1300]] en [[1900]] út yn frijwol hiel [[East-Fryslân]], mei útsûndering fan it [[Waadeilân]] [[Wangereach]] (dêr't it lykwols yn 'e midden fan 'e [[tweintichste iuw]] útstoar) en it [[Sealterlân]], dat lange tiid isolearre wie om't it omjûn waard troch hast ûntrochkringbere [[fean]]sompen.
[[File:Lânkaart lokaasje Fryske talen.PNG|thumb|left|250px|De lokaasje fan 'e Fryske taalkloft yn [[Noardwest-Jeropa]].]]

It Westerlauwersk Frysk ûntwikkele him ta it [[Midfrysk]], dat tusken [[1550]] en [[1820]] sprutsen waard. Ut dat tiidrek binne net in soad teksten bewarre bleaun, om't it Frysk doedestiden mar kwealk skreaun waard. Wol datearret it wurk fan 'e grutte [[skriuwer]] [[Gysbert Japiks]] ([[1603]]-[[1666]]) út dy snuorje. Fan [[1820]] ôf wurdt it [[Nijfrysk]] sprutsen, wêrfan't de ûntjouwing gearfalt mei it nije brûken fan it Frysk as skriuwtaal, lykas troch de [[bruorren Halbertsma]] mei harren ''[[Rimen en Teltsjes]]''. Troch in proses fan oanhâldende standerdisaasje is yn 'e [[19e iuw|njoggentjinde]] en [[tweintichste iuw]] in Westerlauwersk Fryske standerttaal ûntwikkele, it saneamde [[Standertfrysk]], dat op 'e skoallen ûnderwiisd wurdt. Ferskate ôfwikende Westerlauwerske rânedialekten, lykas it [[Hylpersk]] en it [[Skiermûntseagersk]], hawwe oan dy standerttaal part noch diel hân.

== Klassifikaasje ==
De Fryske talen hearre ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske taalkloft]], dy't ek de nau besibbe [[Angelsaksyske talen]] omfettet, mei dêrûnder it [[Ingelsk]]. Men wol wol hawwe dat it (Westerlauwersk) Frysk de taal is dy't it naust oan it Ingelsk besibbe is, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan oare Angelsaksyske talen lykas it [[Skotsk]], is dat al lang net mear wier. Yn 'e [[Midsiuwen]] wiene it [[Aldfrysk]] en it [[Aldingelsk]] (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid.
[[File:Lânkaart terreinferlies Frysk Magna Frisia.PNG|thumb|right|350px|It terreinferlies fan it [[Frysk]] yn [[Nederlân]] en [[Dútslân]] troch de iuwen hinne]]

De Noardwestgermaanske talen meitsje yn 'e mande mei de [[Súdwestgermaanske talen]] ([[Nederlânsk]], [[Dútsk]], ensfh.) diel út fan 'e [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taalgroep]], dy't mei de [[Noardgermaanske talen]] ([[Noarsk]], [[Deensk]], [[Sweedsk]], ensfh.) en de útstoarne [[Eastgermaanske talen]] de gruttere [[Germaanske talen|Germaanske taalfamylje]] foarmet. De Germaanske talen meitsje op har beurt wer diel út fan 'e [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske supertaalfamylje]], dat ien fan 'e grutste [[taalfamylje]]s fan 'e wrâld is. Dêrta hearre bgl. ek talen as it [[Frânsk]], [[Spaansk]], [[Portegeesk]], [[Italjaansk]], [[Welsk]], [[Iersk]], [[Gryksk]], [[Albaneesk]] [[Poalsk]], [[Russysk]], [[Litousk]], [[Armeensk]], [[Perzysk]], [[Koerdysk]], [[Hindy]] en [[Urdû]].

== Tal sprekkers ==
Neffens gegevens út [[2004]] sprieken doe yn [[Nederlân]] likernôch 500.000 minsken it [[Westerlauwersk Frysk]] as memmetaal, wêrfan 347.000 yn 'e provinsje [[Fryslân]], 3.000 yn it [[Grinslân|Grinslanner]] [[Westerkertier]] en de rest om utens yn oare dielen fan it lân. Dêr kamen noch 80.000 oant 100.000 Fryske lânferhuzers yn oare dielen fan 'e wrâld by, wat it totaal op sa'n 600.000 brocht. Yn in [[Ingelsk]]talige publikaasje út [[1976]] wurdt it tal sprekkers fan it Westerlauwersk Frysk yn Nederlân op 700.000 rûze,&lt;ref&gt;Stephens, Meic, ''Linguistic Minorities in Western Europe'', Llandysul, 1976 (Gomer Press), s. 567.&lt;/ref&gt; mar dêrby is nei alle gedachten gjin ûnderskie makke tusken memmetaalsprekkers en lju dy't it Frysk letter as twadde of trêde taal oanleard hawwe. 

Yn 'e [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Sealterlân]], yn [[East-Fryslân]], binne tusken de 1.500 en 2.500 minsken dy’t [[Sealterfrysk]] prate.&lt;ref&gt;[[Marron C. Fort|Fort, Marron C.]], ''Das Saterfriesische'', yn: Haider Munske, Horst, en [[Nils Århammar|Århammar, Nils]], ''Handbuch des Friesischen – Handbook of Frisian Studies'', Tübingen, 2001 (Niemayer): &quot;''Gegenwärtige Schätzungen schwanken zwischen 1.500 und 2.500.''&quot;&lt;/ref&gt; Yn [[Noard-Fryslân]], yn 'e Dútskte dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]], tsjin 'e [[Denemark|Deenske]] grins oan, wurdt troch likernôch noch 10.000 minsken [[Noardfrysk]] sprutsen.&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=frr Ethnologue.com]&lt;/ref&gt; Dêrby binne de grutste Noardfrysktalige mienskippen op 'e eilannen [[Söl]], [[Feer]] en [[Oomram]] te finen.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan de Fryske talen
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Tal praters !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] – [[Fryslân]] || Haadgebiet || sa'n 500.000 || It wichtichste Fryske taalgebiet yn 'e wrâld. De wichtichste Fryske taal is hjir it [[Westerlauwersk Frysk]], de grutste en iennichste Fryske taal mei in folslein ûntwikkele standerttaal. It is in offisjeel erkende taal yn Nederlân en njonken it Nederlânsk in offisjele taal yn de provinsje Fryslân. It wurdt brûkt yn ûnderwiis, media, literatuer en bestjoer.
|-
| [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] – [[Grinslân]] || Haadgebiet || sa'n 3.000 || Yn [[De Grinzer Pein]] en omlizzende buorskippen wurdt Frysk praat.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] – [[Noardfryslân]] ([[Sleeswyk-Holstein]]) || Haadgebiet || sa'n 5.000-10.000 || Yn Noardfryslân wurdt it [[Noardfrysk]] sprutsen, in selsstannige Fryske taal dy't him sûnt de midsiuwen los ûntwikkele hat fan it Westerlauwersk Frysk. De taal hat in offisjele minderheidsstatus en wurdt stipe troch ûnderwiis en kulturele ynstellingen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] – [[Helgolân]] ([[Sleeswyk-Holstein]]) || Haadgebiet || inkelde hûnderten || Op [[Helgolân]] wurdt in fariant fan it [[Noardfrysk]] sprutsen, it [[Halûndersk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] – [[Sealterlân]] ([[Nedersaksen]]) || Haadgebiet || sa'n 1.000–2.000 || Yn it [[Sealterlân]] wurdt it [[Sealterfrysk]] sprutsen. It is de lêste libbene foarm fan it [[Eastfrysk]] en ien fan de lytste erkende talen fan Dútslân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || tsientûzenen mei Fryske komôf; beheind tal aktive sprekkers || Troch ymmigraasje út Fryslân ûntstiene Fryske mienskippen yn benammen [[Michigan]], [[Iowa]], [[Wisconsin]] en [[Minnesota]]. De measte neikommelingen binne oergien op it Ingelsk, mar Fryske kulturele organisaasjes besteane noch.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || tûzenen mei Fryske komôf; in lyts tal sprekkers || Fryske ymmigranten setten har benammen nei wenjen yn [[Ontario]] en oare dielen fan Kanada. It Frysk wurdt hjir mar beheind brûkt, mar de kulturele identiteit wurdt troch guon mienskippen bewarre.
|}

==Taalferliking==
Ferlykje de folgjende wurden yn it Westerlauwersk Frysk, it Sealterfrysk, it Noardfrysk fan it fêstelân (yn it [[Mooring]]-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it [[Fering]]-dialekt).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!taal
!colspan=&quot;9&quot;|foarbyldwurden
|-
|[[Westerlauwersk Frysk]]:
|''holle''
|''foarholle''
|''each''
|''noas''
|''mûle''
|''tosk''
|''kin''
|''wang''
|''ear''
|-
|[[Sealterfrysk]]:
|''Kop''
|''Stierne''
|''Oge''
|''Nose''
|''Mule''
|''Tusk''
|''Keeuwe''
|''Soke''
|''Oor''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Mooring)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''foorhood''
|''uug''
|''noos''
|''müs''
|''täis''
|''kan''
|''siik''
|''uur''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Fering)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''braanj''
|''uug''
|''nöös''
|''mös''
|''tus''
|''kan''
|''sjuuk''
|''uar''
|}

Ferlykje ek de ûndersteande sin yn 'e Fryske talen, de [[Angelsaksyske talen]] en ferskate oare [[Germaanske talen]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!taal
!foarbyldsin
|-
| [[Westerlauwersk Frysk]]:
| ''De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.''
|-
| [[Sealterfrysk]]:
| ''Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.''
|-
| [[Noardfrysk]]: &lt;br&gt;&lt;small&gt;(Mooring)&lt;/small&gt;
|''Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.''
|-
| [[Ingelsk]]:
| ''The boy stroked the girl around the chin and kissed her on the cheeks.''
|-
| [[Lancashire]]-[[Ingelsk]]:
| ''Th' lad strorkt 'lass on 'jib an busst er on th' cheaks.''
|-
| [[Skotsk]]:
| ''The laddie straikit the lassie aboot the chin an kisst her on the chowk.''
|-
| [[Nederlânsk]]: 
|''De jongen aaide/streek het meisje langs haar kin en kuste/zoende haar op haar wangen.''
|-
| [[Grinslânsk]]:
| ''t Jong fleerde t wicht om kinne tou en smokte heur op wange.''
|-
| [[Eastfrysk-Nederdútsk]]:
| ''De Fent/Jung straktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.''
|-
| [[Keulsk]]:
| ''Dä Jong strech däm Mädche öm et Kenn un bützt em op de Backe.''
|-
| [[Dútsk]]:
| ''Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste es auf die Wangen (/Backen).''
|-
| [[Deensk]]:
| ''Drengen strøg/aede pigen på hagen og kyssede hende på kinden.''
|-
| [[Sweedsk]]:
| ''Pojken strök/smekte flickan på hakan och kysste henne på kinden.''
|}

== Sjoch ek ==
* [[Frysk]]
* [[Eastfrysk]]
* [[Noardfrysk]]
* [[Sealterfrysk]]
* [[Westfryske dialekten|Westfrysk]]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br&gt;
&lt;references/&gt;
'''boarnen''':&lt;br&gt;
* {{Aut|Crystal, David}}, ''The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163.
* ――, ''Grote Winkler-Prins Encyclopedie'', Amsterdam/Antwerpen, 1979-1994.
* {{Aut|Hofstra, T.}}, ''Oudnoors I'', Grins, 1996.
* {{Aut|Nieuwenhuijsen, P.M.}}, ''Het Verschijnsel Taal'', Bussum, 1995 (Coutinho), ISBN 9 06 28 39 894.
----
Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Frisian_languages ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Fryske talen| ]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Frysk]]</text>
      <sha1>oaq9fkeixl1pq1ksgez8m9dghee9xgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Piiptsjilling (fûgel)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7143</id>
    <revision>
      <id>1236631</id>
      <parentid>1177162</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7894" sha1="5tfkfu0aippui40if5g8pwzqnhwr3nf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=piiptsjilling 
|Ofbyld= [[File:Common Teal (Anas crecca) near Hodal, Haryana W IMG 6512.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;jerk&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Common Teal (Anas crecca) near Hodal, Haryana W IMG 6509.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;sijke&lt;/small&gt;
|lûd=[[File:Eurasian Teal (Anas crecca) (W1CDR0001378 BD3).ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') 
|Famylje= [[einfûgels]] (''Anatidae'')  
|Skaai= [[einen]] (''Anas'') 
|Wittenskiplike namme= Anas crecca
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Anas crecca distribution map.png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#0080FF}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''piiptsjilling''' (''Anas crecca'') is in fûgel út it skaai fan de [[einen]]. It is de lytste soarte út de famylje fan de [[einfûgels]] dy't yn [[Jeropa]] foarkomt.

== Oare nammen ==
De piiptsjilling wurdt yn it Frysk ek wol oantsjut mei: ''krik'', ''krikeintsje'', ''lytse tjilling'', ''lytse tsjilling'', ''piiptjilling'', ''pyptjilling'', ''pyptsjilling'', ''poepetjilling'' as ''poepetsjilling''.

== Foarkommen ==
Lykas by in protte einen is der in grut ferskil tusken de beide slachten. It mantsje hat in opfallende kastanjebrune kop, mei in brede griene streek fanôf it each oant achter yn de nekke. Om dizze streek sit in ljochte râne. Fierder hat it mantsje ljochte fearren mei smelle grize streken dertroch. Ek in opfallend kenmerk is de felgiele trijehoek under de sturt. It wyjke is meast brun, lykas it wyfke fan de [[Wylde Ein]]. Beide fûgels hawwe ljochtere fearren op it boarst en hawwe in griene wjukspêgel. De Piiptsjilling is sa'n 35-36 sm lang en hat in wjukspanwiidte fan 60 sm. De einen wage tusken de 25--400 gram.

== Fersprieding ==
De piiptsjilling komt foar op it grutste part fan it noardlik healrûn. Yn West-Jeropa komme se it hiele jier foar, ek yn [[Nederlân]] komme se wol ta brieden, hoewol net yn grut tal. De fûgels dy't yn [[Skandinaavje]] en [[East-Jeropa]] briede oerwinterje by de [[Middellânske See]].

De piiptsjillingen yn [[Noard-Amearika]] wurde faak sjoen as in aparte soarte, de [[Amerikaanske Piiptsjilling]].

== Iten ==
De piiptsjilling siket syn iten meast yn undjip wetter. Meast ite se ynsektelarven en wjirmkes, mar ek wol parten fan wetterplanten.
[[File:Anas crecca MHNT.ZOO.2010.11.18.3.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e piiptsjilling.]]

== Fuortplanting ==
De piiptsjillingen meitsje fanôf ein april in nêst wêr't it wyfke sa'n 8-10 meast grieneftige aaien yn leit. It wyfke briedt de aaien yn trije wiken út, wêrnei de jongen útkomme en it nêst ferlitte. It duorret dan noch in trije wike foardat de jongen harren sels rêde kinne. Under it brieden en at de jongen lyts binne hâlde de einen harren meast ferside tusken de reiden en oare begroeiïng. Earst at de jongen fleane kinne komme se wer te foarskyn.

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ein (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Azoaren]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]</text>
      <sha1>5tfkfu0aippui40if5g8pwzqnhwr3nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frânsk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7936</id>
    <revision>
      <id>1236643</id>
      <parentid>1228412</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Taalgebiet */</comment>
      <origin>1236643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18534" sha1="4tj0d0d8zr6s6e8rm5cnv32s52jzrku" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Frânsk |
oare nammen = gjin |
Ingelske namme = French |
eigen namme = '''français''' |
sprutsen yn = [[Frankryk]], [[Kanada]] bynamme yn [[Quebec (provinsje)|Quebek]], [[Nij Brunswyk]] en foar in part yn [[Ontario]]; [[Belgje]]; [[Switserlân]]; [[Libanon]]; [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]; [[Monako]]; [[Marokko]]; [[Algerije]]; [[Tuneezje]]; [[Ivoarkust]]; [[Demokratyske Republyk Kongo|Kongo]]; [[Niger]]; [[Senegal]]; [[Haïty]]; [[Laos]]; [[Kambodja]]; [[Fietnam]]. |
taalgebiet = oer de hiele wrâld, bynamme yn Frankryk en Afrika |
tal sprekkers = 270.000.000, dêrfan sa'n 80 miljoen memmetaalsprekers| teljier = 2004 |
dialekten = [[Berrisjoansk]], [[Boerboneesk]], [[Orléaneesk]], [[Toerangaarsk]], [[Kebekaansk]] |
taalklassifikaasje = Yndo-Jeropeesk - Italo Keltysk -Italysk - Latynsk Faliskysk - Latynsk - Romaansk - Frânsk |
skrift = it Latynske alfabet |
bibeloersetting = 5e iuw |
taalstatus = yn tritich lannen in offisjele taal |
taalkoade ISO 639-1 = fr |
taalkoade ISO 639-2 =  fre (B) en fra (T)  |
taalkoade ISO 639-3/DIS = fra |
}}
It '''Frânsk''' (''français'') is tredde op 'e list fan oantal sprekkers op 'e [[Romaanske talen|Romaanske]] taallist, nei it [[Spaansk]] en [[Portegeesk]], wurdt it Frânsk sprutsen troch meiinoar 270 miljoen minsken. Foar sa'n 80 miljoen minsken is Frânsk de memmetaal. De boarne fan it Frânsk is it [[Latyn]], mar der binne ek in soad [[Aldgryksk]]e [[lienwurd]]en yn 'e taal. Histoarysk sjoen hat it Frânsk trije foarmen hân: it [[Aldfrânsk]], it [[Midfrânsk]] en it [[Nijfrânsk]].

== Taalgebiet ==
It Frânsk is yn 30 lannen op ierde in offisjele [[taal]].
[[Ofbyld:Distribution map of the French language in Europe.png|thumb|left|Taalkaart Frânsk yn Europa.]]
=== Frânsk yn Europa ===
Fierwei de measte memmetaalsprekkers fan it Frânsk wenje yn [[Frankryk]]. Yn grutte dielen fan [[Belgje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Switserlân]] en yn it uterste noardwesten fan [[Itaalje]] wurdt de taal troch memmetaalsprekkers sprutsen. De stedsteat [[Monako]] is folslein Frânsktalich.

Neffens in ûndersyk dat útfierd is yn opdracht fan de [[Europeeske Kommisje]], wurdt it Frânsk troch 12% fan de ynwenners fan de [[Europeeske Uny]] as memmetaal praat (2012). It Frânsk is dêrmei nei it Dútsk (16%), Ingelsk (13%) en Italjaansk (13%) de fjirdgrutste Europeeske taal.&lt;ref&gt;[[Europeeske Kommisje]] (Special Eurobarometer 386): [http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf Europeans and their Languages] (sjoen op 29 augustus 2016)&lt;/ref&gt;

Mei it Ingelsk en Dútsk is Frânsk ien fan de wichtichste amts- en wurktalen fan de [[Europeeske Uny]]. Dat leit ûnder oaren oan de posysje fan Frankryk as oprjochtingslid en oan de sprieding fan de [[Ynstellings fan de Jeropeeske Uny|ynstituten fan de Europeeske Uny]] yn Frânsktalige stêden lykas [[Brussel]], [[Straasburch|Straasboarch]] en [[Lúksemboarch (stêd)|Lúksemboarch]]. Lykwols is it Ingelsk as wurktaal fanselssprekkender wurden as wurktaal. Dêrtroch wurde der hieltyd minder dokuminten direkt yn it Frânsk fêstlein.&lt;ref&gt;France Diplomatie: [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/french-foreign-policy/european-union/france-and-the-european-union/article/the-french-language-in-european The French language in European institutions] (sjoen op 29 augustus 2016)&lt;/ref&gt;

=== Frânsk bûten Europa ===
Bûten Europa wenje yn de Kanadeeske provinsje [[Kebek (provinsje)|Kebek]] in soad memmetaalsprekkers. Sa'n 6 miljoen minsken, sa'n 80% fan de ynwenners, hawwe it Frânsk as memmetaal. Yn de provinsjes [[Ontario]], [[Alberta]], [[Manitoba]], [[Nij-Breunswyk]] en [[Nij-Skotlân]] wenje noch mear Frânsketalige minderheden. Dêrtroch hat sa'n dik 20% fan de Kanadeeske befolking it Frânsk as memmetaal. Yn de [[Feriene Steaten]] wenje Frânsktalige minderheden yn [[Louisiana]] en [[Maine]], mei-inoar inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers.
[[Ofbyld:Map-Francophone World.svg|thumb|upright=1.5|It Frânsk yn 'e wrâld{{legend|#0C5EB1|Memmetaal}}{{legend|#0080FF|Bestjoerlike taal}}{{legend|#9FCEFF|Ferkearstaal}}{{legend|#00FF00|Minderheden}}]]
Yn Afrika hat it Frânsk noch hieltyd in belangrike status as ferkears- en hannelstaal. Yn in protte Afrikaanske lannen is it Frânsk de offisjele amtstaal en spilet in belangrike rol yn bygelyks bestjoer, rjochtspraak en ûnderwiis. Sa hat de [[Demokratyske Republyk Kongo]] wol mear as 200 talen, 4 ynterregionale talen en it Frânsk as neutrale amtstaal dy't ek yn it ûnderwiis brûkt wurdt. Yn fierwei de measte Frânstalige lannen yn Afrika is it Frânsk dus de twadde of tredde taal. Der binne stêden lykas [[Abidjan]] ([[Ivoarkust]]) en [[Libreville]] ([[Gabon]]) dêr't it Frânsk troch in mearderheid fan de befolking as memmetaal sprutsen wurdt.

Yn de ferskillende oerseeske gebieten dy't Frankryk hjoed de dei hat, is it Frânsk de iennichste amtstaal. 

=== Ynternasjonale amts- en wurktaal ===
It Frânsk is in amts- of wurktaal by ferskate ynternasjonale organisaasjes (bgl. de [[Europeeske Uny]], Ynternasjonnale Olympyske Kommisje, Wrâld Hannel Organisaasje, [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje]], FIFA, [[Afrikaanske Uny]], ESA, Ynterpol ensfh.) en it is ien fan de seis offisjele talen fan de [[Feriene Naasjes]] en syn organisaasjes.

=== Frânskpraters it lân ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Frânsksprekkers yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Frânsksprekkers !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] || Haadgebiet || sa'n 68 miljoen || It grutste Frânsktalige gebiet yn 'e wrâld. Frânsk is de nasjonale en offisjele taal. Der besteane ek regionale talen en farianten lykas [[Oksitaansk]], [[Bretoensk]], [[Alsaasysk]] en [[Korsikaansk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] || Haadgebiet || sa'n 4,8 miljoen || Frânsk is ien fan de trije offisjele talen. It wurdt benammen sprutsen yn [[Walloanje]] en it grutste part fan [[Brussel]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Switserlân]] || Haadgebiet || sa'n 2,3 miljoen || Frânsk is ien fan de fjouwer nasjonale talen. It wurdt benammen sprutsen yn westlik Switserlân (Romandje).
|-
| [[Ofbyld:Flag of Luxembourg.svg|20px]] [[Lúksemboarch]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 500.000 || Frânsk is ien fan de bestjoerstalen en wurdt in soad brûkt yn wetjouwing, media en it iepenbier libben.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Monaco.svg|20px]] [[Monako]] || Haadgebiet || sa'n 40.000 || Frânsk is de iennichste offisjele taal fan it foarstedom.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Haadgebiet en minderheid || L1: sa'n 7,5 miljoen&lt;br&gt;L2: sa'n 3,5 miljoen || Frânsk is ien fan de twa offisjele talen fan Kanada. De measte memmetaalsprekkers wenje yn [[Kebek]], mar der binne ek mienskippen yn [[Nij-Brunswyk]] en Ontario.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Haiti.svg|20px]] [[Haïty]] || Haadgebiet || L1: in pear hûnderttûzen&lt;br&gt;L2: sa'n 10 miljoen || Frânsk is njonken it [[Haïtiaansk-Kreoalsk]] in offisjele taal. De measte ynwenners hawwe Kreoalsk as memmetaal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Democratic Republic of the Congo.svg|20px]] [[Demokratyske Republyk Kongo]] || Haadgebiet || L1: in lyts tal&lt;br&gt;L2: mear as 50 miljoen || Frânsk is de offisjele taal en de wichtichste taal foar bestjoer, ûnderwiis en kommunikaasje tusken ferskate taalmienskippen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Ivory Coast.svg|20px]] [[Ivoarkust]] || Haadgebiet || L1: sa'n 1–2 miljoen&lt;br&gt;L2: sa'n 28–29 miljoen || Frânsk is de offisjele taal en wurdt breed brûkt yn it iepenbier libben.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Senegal.svg|20px]] [[Senegal]] || Haadgebiet || L1: tsientûzenen&lt;br&gt;L2: sa'n 18 miljoen || Frânsk is de offisjele taal, neist nasjonale talen lykas [[Wolof]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Cameroon.svg|20px]] [[Kameroen]] || Haadgebiet || L1: sa'n 1 miljoen&lt;br&gt;L2: sa'n 19 miljoen || Frânsk is ien fan de twa offisjele talen, neist Ingelsk. It grutste part fan de befolking wennet yn it Frânsktalige gebiet.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Burkina Faso.svg|20px]] [[Boerkina Faso]] || Haadgebiet || L1: tige lyts tal&lt;br&gt;L2: sa'n 23 miljoen || Frânsk is de offisjele taal en de wichtichste bestjoerstaal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Mali.svg|20px]] [[Maly]] || Haadgebiet || L1: tige lyts tal&lt;br&gt;L2: sa'n 22 miljoen || Frânsk wurdt brûkt yn bestjoer, ûnderwiis en as mienskiplike taal tusken ferskate groepen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Niger.svg|20px]] [[Niger]] || Haadgebiet || L1: tige lyts tal&lt;br&gt;L2: sa'n 27 miljoen || Frânsk is de offisjele taal en wurdt brûkt yn ûnderwiis en bestjoer.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Chad.svg|20px]] [[Tsjaad]] || Haadgebiet || L1: tige lyts tal&lt;br&gt;L2: sa'n 20 miljoen || Frânsk is ien fan de twa offisjele talen, neist Arabysk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Madagascar.svg|20px]] [[Madagaskar]] || Haadgebiet || L1: in lyts tal&lt;br&gt;L2: sa'n 15 miljoen || Frânsk is ien fan de offisjele talen, neist Malagasy.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Algeria.svg|20px]] [[Algerije]] || Twadde taal || L1: beheind tal&lt;br&gt;L2: mear as 30 miljoen || Frânsk hat gjin offisjele status, mar wurdt in soad brûkt yn ûnderwiis, wittenskip, media en ekonomy.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Marokko]] || Twadde taal || L1: beheind tal&lt;br&gt;L2: mear as 15 miljoen || Frânsk wurdt breed brûkt yn bedriuwslibben, heger ûnderwiis en oerheid.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Tunisia.svg|20px]] [[Tuneezje]] || Twadde taal || L1: beheind tal&lt;br&gt;L2: sa'n 7 miljoen || Frânsk wurdt in soad brûkt neist Arabysk, benammen yn ûnderwiis en technyske domeinen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Lebanon.svg|20px]] [[Libanon]] || Twadde taal || L1: beheind tal&lt;br&gt;L2: miljoenen || Frânsk hat in sterke histoaryske posysje en wurdt brûkt yn ûnderwiis en media.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Mauritius.svg|20px]] [[Mauritsius]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: lyts tal&lt;br&gt;L2: mear as 1 miljoen || Frânsk wurdt breed brûkt yn media, kultuer en it deistich libben, neist Mauritiaansk Kreoalsk en Ingelsk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Seychelles.svg|20px]] [[Seysjellen]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: in lyts tal&lt;br&gt;L2: sa'n 100.000 || Frânsk is ien fan de trije offisjele talen, neist Ingelsk en Seselwa.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Vanuatu.svg|20px]] [[Fanuatû]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: lyts tal&lt;br&gt;L2: sa'n 300.000 || Frânsk is ien fan de trije offisjele talen, neist Ingelsk en Bislama.
|-
| [[Ofbyld:Flag of French Polynesia.svg|20px]] [[Frânsk-Polyneezje]] || Oerseesk gebiet || L1: sa'n 200.000&lt;br&gt;L2: tsientûzenen || Frânsk is de offisjele taal neist ferskate Polynezyske talen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of New Caledonia.svg|20px]] [[Nij-Kaledoanje]] || Oerseesk gebiet || L1: sa'n 180.000&lt;br&gt;L2: tsientûzenen || Frânsk is de offisjele taal en de lingua franca fan it gebiet.
|}

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Map Gallia Tribes Towns.png|thumb|Galje yn de tiid fan [[Julius Caesar]] (58 f. Kr.)]]
Yn [[Galje]] wienen trije folken mei elk in eigen taal: De [[Kelten]] yn it midden (troch de Romeinen Galjers neamd), de Aquitani yn it súdwesten en de Belgjers yn it noarden. De Romanisearring fûn yn twa fasen plak. Mei it ûntstean fan de Romeinske provinsje [[Gallia Narbonensis]] waard it [[Latyn]] yn Súd-Frankryk yntroduseard. Fan 58 f. Kr. ôf ferovere [[Julius Caesar]] it noarden fan Galje yn de [[Gallyske Kriech]]. Nei de ferovering folge de fersprieding fan it Latyn nei it noarden.

De âldst oerlevere Frânske skriften komme út de [[9e iuw]]. It âldste dokumint yn it Frânsk is it ''Unthjit fan Straasboarch'', dy't nei alle wierskyn ek troch it gewoane folk begrepen wurde moast. Fan de [[12e iuw]] ôf is der sprake fan in literêre kultuer. De measte Frânske teksten fan foar de 14e iuw binne skreaun yn de súdlike dialekten, it [[Oksitaansk]] as ek de ''Langue d'Oc''. Yn it ''Edikt fan Villers-Cotterêts'', dat yn [[1539]] opsteld is, waard it Frânsk as ferplichte bestjoerstaal ynsteld. Dat wurke yn it foardiel fan de ''Langue d'Oïl'', de noardlike fariant fan it Frânsk, want it noardlike [[Parys]] wie doe al sa'n tûzen jier it nasjonale en sintrale bestjoerssintrum. Yn dy tiid waard, krekt as by oare Europeeske nasjonale talen, in begjin makke mei it standardisearjen fan de grammatika en it gearstallen fan wurdboeken.

Yn 1635 waard de [[Académie française]] oprjochte. Dêrmei krige de steat Frankryk it foech oer it standardisearjen fan de Frânske taal. De 'Gouden Iuw' fan it Frânsk wie de 17e iuw, benammen troch literêre wurken fan [[Pierre Corneille|Corneille]], [[Jean Racine|Racine]] en [[Molière]]. Yn de 18e iuw makke it Latyn yn wittenskiplike publikaasjes hieltyd mear romte foar it Frânsk, wat geunstich wurke op de helderheid en krektens fan de taal.

De moderne Frânske stavering ûntstie, krekt as de [[Ingelsk]]e, gruttendiels oan 'e ein fan de [[midsiuwen]]. Sûnt is de útspraak bot feroare, dat de skriuwwize komt faak net mear oerien mei de sprektaal. Hja ferdútst wol de talige sitewaasje fan de midsiuwen. Doe waarden alle einletters ek noch útsprutsen (''filles'' waard útsprutsen sa't it skreaun waard), de ''ai'' en de ''oi'' noch wienen noch wide twilûden en de ''ou'' klonk mear as ''oow''.

=== Tiidrekken === 
De histoaryske ûntwikkelingsfasen fan de Frânske taal wurde oanjûn mei trije tiidrekken:
* ''Aldfrânsk'' (sa likernôch oant de [[13e iuw]]);
* ''Midfrânsk'' (oant de [[16e iuw]])
* Nijfrânsk.

== Dialekten en farianten ==
=== Europeesk Frânsk ===
It ‘‘Standertfrânsk’‘ (''français standard''), basearre op it dialekt fan [[Parys]], is de foarm dy't yn it ûnderwiis, de media en offisjele konteksten brûkt wurdt. Dêrneist binne der regionale aksenten yn Frankryk sels, lykas it Súd-Frânske aksent (''accent du Midi'') dat sterk beynfloede is troch it [[Oksitaansk]] en yn it easten aksint Elsass en Lotaringen.

It ‘‘Belgysk Frânsk’‘ en it ‘‘Switsers Frânsk’‘ hawwe harren eigen wurdskat, útdrukkingen en útspraakfarianten dy't ôfwike fan it Stânderfrânsk.

=== Kanadeesk Frânsk ===
It Kanadeesk Frânsk, benammen it ‘‘Kebeksk Frânsk’‘ (''québécois''), is de wichtichste net-Europeeske fariant. It hat him apart ûntwikkele sûnt de 17de iuw en ferskilt fan it Europeesk Frânsk yn útspraak, wurdskat en guon grammatikale eigenskappen. Sa brûkt it Kebeksk Frânsk in protte argäyske wurden dy't yn it Europeesk Frânsk net mear foarkomme. It ‘‘Akadysk Frânsk’‘, sprutsen yn it kustgebiet fan Kanada, is in aparte konservative fariant.

=== Afrikaansk Frânsk ===
It Afrikaansk Frânsk is net ien standertfoarm, mar in ferskaat fan regionale farianten. It Westafrikanaaske Frânsk (mei sawat 75 miljoen sprekkers), it Noardafrikanaaske of ‘‘Maghrebynske Frânsk’‘ (mei sawat 36 miljoen sprekkers) en de Yndyske Oseaanfarianten ([[Réunion]], [[Mauritius]], [[Seychellen]]) hawwe elk harren eigen klanken, wurden en grammatikale ynfloeden fan pleatslike talen.

== De Académie française ==
De ‘‘[[Académie française]]’‘, stifte yn 1634 troch [[Kardinaal Richelieu]] ûnder kening [[Loadewyk XIII]], is de offisjele wachter fan 'e Frânske taal. It orgaan bestiet út 40 permaninte leden, de ‘‘Immortels’‘, dy't beneamd wurde foar it libben. Harren wichtichste taak is de gearstalling fan it ‘‘Dictionnaire de l'Académie française’‘, it offisjele Frânske wurdboek. De Académie jout ek adfisen oer nije wurden, benammen as it giet om it ferfrânskjen fan Ingelske lienwurden: dat ynstitút stelde ‘‘logiciel’‘ foar ynstee fan ‘‘software’‘ en ‘‘courriel’‘ ynstee fan ‘‘e-mail’‘.

Bekende leden wiene ûnder oaren [[Voltaire]] (oansletten yn 1746) en [[Victor Hugo]] (1841). Opmerklik is dat grutte skriuwers lykas [[Molière]], [[Gustave Flaubert]], [[Émile Zola]] (dy't 24 kear ôfwiisd waard) en [[Jean-Paul Sartre]] nea lid wurden binne.

== Taalpriuwke ==
[[Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske]]:
: [[Ofbyld:Universal Declaration of Human Rights - frn - ezwa - Art1.ogg]]
{{cquote|&lt;center&gt;Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. 

Ils sont doués de raison et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité.}} 
„Alle minsken wurde frij en gelyk yn weardigens en rjochten berne. Hja hawwe ferstân en gewisse meikrigen en hearre har foar inoar oer yn in geast fan bruorskip te hâlden en te dragen.“

== Sjoch ek ==
* [[Frânske lienwurden yn it Frysk|List fan Frânske lienwurden yn it Frysk]]

== Keppeling om utens ==
{{commonsLyts|French language}}
* [http://www.dicovia.com/dico/francais-frison/lettre-C/0-59 Frânsk-Frysk] {{noat|Frânsk}}

{{YnterWiky|code=fr}}
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{DEFAULTSORT:Fransk}}
[[Kategory:Frânsk| ]]
[[Kategory:Oïlyske talen]]
[[Kategory:Frânsen]]
[[Kategory:Taal yn Frankryk]]
[[Kategory:Taal yn Andorra]]
[[Kategory:Taal yn Benyn]]
[[Kategory:Taal yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Taal yn Boerûndy]]
[[Kategory:Taal yn Belgje]]
[[Kategory:Taal yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Taal yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Taal yn Fanûatû]]
[[Kategory:Taal yn it Fatikaan]]
[[Kategory:Taal yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Taal yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Taal yn Frânsk-Polyneezje]]
[[Kategory:Taal yn Frânsk-Sint-Marten]]
[[Kategory:Taal yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]]
[[Kategory:Taal yn Gabon]]
[[Kategory:Taal yn Gûadelûp]]
[[Kategory:Taal yn Guernsey]]
[[Kategory:Taal yn Guinee]]
[[Kategory:Taal yn Haïty]]
[[Kategory:Taal yn Yndia]]
[[Kategory:Taal yn Itaalje]]
[[Kategory:Taal yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Taal yn Jersey]]
[[Kategory:Taal yn Kameroen]]
[[Kategory:Taal yn Kanada]]
[[Kategory:Taal yn de Komoaren]]
[[Kategory:Taal yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Taal yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Taal yn Laos]]
[[Kategory:Taal yn Libanon]]
[[Kategory:Taal yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Taal yn Madagaskar]]
[[Kategory:Taal yn Majot]]
[[Kategory:Taal yn Maly]]
[[Kategory:Taal yn Martinyk]]
[[Kategory:Taal yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Taal yn Monako]]
[[Kategory:Taal yn Niger]]
[[Kategory:Taal yn Nij-Kaledoanje]]
[[Kategory:Taal yn Reünion]]
[[Kategory:Taal yn Rûanda]]
[[Kategory:Taal yn Senegal]]
[[Kategory:Taal yn de Seysjellen]]
[[Kategory:Taal yn Sint-Bartelemy]]
[[Kategory:Taal yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Taal yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Taal yn Switserlân]]
[[Kategory:Taal yn Togo]]
[[Kategory:Taal yn Tsjaad]]
[[Kategory:Taal yn Tuneezje]]
[[Kategory:Taal yn Wallis en Fûtûna]]</text>
      <sha1>4tj0d0d8zr6s6e8rm5cnv32s52jzrku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dútsk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9289</id>
    <revision>
      <id>1236556</id>
      <parentid>1207469</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fersprieding */</comment>
      <origin>1236556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26478" sha1="pta9zv6mt8797gaq8x811rplsgff2y0" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Dútsk|
oare nammen =  |
Ingelske namme = German |
eigen namme = Deutsch |
sprutsen yn = [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Switserlân]], [[Belgje]] ([[Eastkantons]]), [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Frankryk]] ([[Elzas]]), [[Lychtenstein]], [[Itaalje]] ([[Súd-Tirol]]), [[Denemarken]] ([[Jutlân|Súd-Jutlân]]), fersprate mienskippen yn [[East-Jeropa]], emigranten yn [[Feriene Steaten]], [[Latynsk-Amearika]] en [[Namybje]]|
taalgebiet = [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Switserlân]], [[Belgje]] ([[Eastkantons]]), [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Frankryk]] ([[Elzas]]), [[Lychtenstein]], [[Itaalje]] ([[Súd-Tirol]]), [[Denemarken]] ([[Jutlân|Súd-Jutlân]]), fersprate mienskippen yn [[East-Jeropa]], emigranten yn [[Feriene Steaten]], [[Latynsk-Amearika]] en [[Namybje]] |
tal sprekkers = 95-110 miljoen memmetaalsprekkers
| teljier = 2017 |
dialekten =[[Allemannisch]], [[Beiersk]], [[Hessisch]], [[Heechfrankysk]], [[Alemán Coloniero]], [[Pennsylvania-Dútsk]],[[Riograndenser Hunsrückisch]], [[Texas-Dútsk]] |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]]
* [[Germaanske talen|Germaansk]]
** [[Westgermaanske talen|West-Germaansk]]
*** [[Heechdútsk]]
**** '''Dútsk'''|
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting =  [[1943]] |
taalstatus = [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Lychtenstein]], [[Switserlân]], [[Belgje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]. Ek [[Itaalje]] ([[Súd-Tirol]]), [[Denemarken]] ([[Súd-Jutlân]]), [[Jeropeeske Uny]], [[Fatikaanstêd]] ([[Switserske Garde]]). Offisjeel yn [[Namybje]] oant [[1990]] |
taalkoade ISO 639-1 = de |
taalkoade ISO 639-2 = ger/deu |
taalkoade ISO 639-3/DIS = deu |
}}
It '''Dútsk''' (Heechdútsk) heart ta de [[Westgermaanske talen|West-Germaanske]] tûke fan de [[Germaanske talen]]. Dútsk wurdt praat yn [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Lychtenstein]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Switserlân]], [[Belgje|East-Belgje]] en [[Súd-Tirol]]. Dêrneist is it in minderheidstaal yn dielen fan ûnder oaren East-Europa en Súd-Amearika.

== Skiednis ==
De taalskiednis fan it Dútsk is op te dielen yn:
*[[Aldheechdútsk]] (750–1050)
*[[Midheechdútsk]] (1050–1350)
*ier Nijheechdútsk (1350-1650)
*Nijheechdútsk (nei 1650)

Yn [[786]] waard foar de earste kear it wurd Dútsk brûkt: ''theodisce'', wat letterlik 'yn de folkstaal' betsjutte. 'theudo' is ommers it âld-Germaanske wurd foar folk. De rest (-iska) is in [[suffiks]].

De Nijheechdútske standerttaal ûntstie yn de 15e oant en mei de 18e iuw út de Middeldútske (''Mitteldeutsch'') en Boppedútske (''Oberdeutsch'') dialekten. It Nederdútsk koe him, foar 't neist om politike redenen, net as skriftaal ûntwikkelje. [[Marten Luther]] hat mei syn [[Bibel|Bibeloersetting]] fan 1534 gâns ynfloed hân op de fersprieding fan de Dútske standerttaal. Yn 1852 setten de [[bruorren Grimm]] útein mei de útjefte fan it grutste Dútske wurdboek ea. It lêste diel fan dat wurdboek waard yn 1961 publisearre.

== Klassifikaasje ==
[[Ofbyld:Europe germanic-languages 2.PNG|thumb|Lânkaart mei de Westgermaanske talen en dialektgroepen.]]
It moderne Standertdútsk is in [[Westgermaanske talen|Westgermaanske fariant]] fan de [[Germaanske talen|Germaanske tûke]] binnen de [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske talekloft]]. It Dútsk foarmet mei it Nederlânsk de groep fan [[Súdwestgermaanske talen]].

=== Dútsk en Kontinintaalwestgermaansk ===
Yn de âldere taalwittenskiplike literatuer wurdt it begrip ''Dútsk'' bytiden as [[synonym]] foar it begrip ''Kontinintaalwestgermaansk'' brûkt. Beide begrippen bedoele it hjoeddeiske Dútsk en Nederlânsk, dus it Westgermaansk sûnder Ingelsk en Frysk. Dit is basearre op in idee dat men tsientallen jierren fan de [[Germaanske talen|Westgermaanske talen]] hie. Men naam in Westgermaanske taal oan dy't him letter opdielde yn it saneamde &quot;Anglo-Frysk&quot; ([[Ingelsk]] en [[Frysk]]) en it &quot;Oer-Dútsk&quot; (koart &quot;Dútsk&quot;), de foarrinder fan de hjoeddeiske talen Dútsk en [[Nederlânsk]]. Dizze yndieling waard yn [[1898]] foar it earst makke troch de Dútske taalwittenskipper Karl Müllenhoff. Al yn 1943 stelde de Dútske taalwittenskipper Friedrich Maurer in oar (en krekter) model foar. &lt;ref name=&quot;hutterer&quot;&gt;Claus Jürgen Hutterer, ''Die Germanischen Sprachen'', Wiesbaden 1987, ISBN 3-922383-52-1; p. 69-70&lt;/ref&gt; Tsjintwurdich beskôget men de yndieling yn &quot;Anglo-Frysk&quot; en inkeld &quot;Dútsk&quot; (en dus ek it begrip ''Oer-Dútsk'') as te ienfâldich en as net foldwaande. &lt;ref name=&quot;schönfeld&quot;&gt;A. van Loey, ''Schönfelds Historische Grammatica van het Nederlands'', Sufen 1970; p. XXV = haadstik IV&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bach&quot;&gt;Adolf Bach, ''Geschichte der deutschen Sprache'', njoggende printinge, Wiesbaden; §50 = p. 88-89&lt;/ref&gt;

== Fersprieding ==
[[Ofbyld:Legal status of German in Europe.svg|thumb|{{legend|#ffcc00|Dútsk is de iennichste amtstaal of ien fan de offisjele amtstalen (''de jure'' of ''de facto'') en boppedat de memmetaal fan in mearderheid fan de befolking.}}{{legend|#d98575|Dútsk is ien fan de offisjele amtstalen, mar wurdt net as memmetaal troch fan in mearderheid fan de befolking sprutsen.}}{{legend|#7373d9|Dútsk (of in fariant fan it Dútsk) is in erkende minderheidstaal (lytse taalgebieten binne mei fjouwerkanten markearre).}}{{legend|#30efe3|Dútsk (of in fariant fan it Dútsk) wurdt troch in relatyf grutte minderheid sprutsen (&gt;50.000), mar hat gjin inkele erkeninng.}}]]
It Dútsk hat sa likernôch 90-105 miljoen sprekkers.&lt;ref&gt;[[Encyclopaedia Britannica]]: [https://www.britannica.com/topic/German-language German language]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Brockhaus Enzyklopädie]]: [https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/deutsche-sprache]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150315144820/http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ Sprachkreis Deutsch]&lt;/ref&gt; 

=== Lannen en regio's dêr't it Dútsk in offisjele status hat ===
Dútsk hat in offisjele status yn: 
* [[Ofbyld:flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
* [[Ofbyld:flag of Austria.svg|border|20px]] [[Eastenryk]]
* [[Ofbyld:flag of Liechtenstein.svg|border|20px]] [[Lychtenstein]]
* [[Ofbyld:Flag of Switzerland.svg|border|20px]] [[Switserlân]] (yn 'e saneamde ''[[Deutschschweiz]]'')
* [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Belgje]] (offisjele taal fan de [[Dútsktalige Mienskip|Dútsktalige mienskip yn Belje]])
* [[Ofbyld:flag of Denmark.svg|border|20px]] [[Denemark]] (erkende minderheidstaal, sprutsen yn dielen fan de regio [[Súd-Denemark]])
* [[Ofbyld:flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] (offisjeel yn 'e regio [[Súd-Tirol]] en yn inkelde doarpen yn de regio [[Friuli-Venezia Giulia]])
* [[Ofbyld:flag of Brazil.svg|border|20px]] [[Brazylje]] (erkende minderheidstaal yn de gemeenten [[Antônio Carlos (Santa Catarina)|Antônio Carlos]] en [[Pomerode]])
* [[Ofbyld:flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] (erkende minderheidstaal yn de [[Woiwodskip Opole]])

=== Dútske minderheden yn Europa===
Yn Poalen wenje hjoed-de-dei noch sa'n 50.000 Dútsktaligen yn de regio's Oppeln en Sileezje. Dy groep is in oerbliuwsel fan de eardere Dútsktalige befolking fan de eardere ''Ostgebiete'' (it hjoeddeistige West-Poalen) fan it Dútske Ryk. Yn oare East-Europeeske lannen as Roemeenje en Hongarije wurdt it Dútsk troch útstjerren bedrige.

Yn [[Frankryk]] wurdt yn [[Loataringen]] en yn de [[Elzas]] troch sa likernôch 1 miljoen minsken Dútsk praat. Dy minderheid is lykwols bot oan it ferâlderjen en it gebrûk fan it Dútsk nimt hurd ôf. Yn Denemarken binne der sa'n 20.000 minsken dy't it Dútsk fan hûs út prate.

=== Dútske minderheden bûten Europa===
[[Ofbyld:Legal statuses of German in the world.svg|left|300px|thumb|Dútsk yn 'e wrâld]]
Yn ûnder mear [[Namybje]] (in eardere Dútske [[koloanje]]) prate sa'n 30.000 minsken Dútsk as memmetaal. Yn it Aziatyske diel fan de eartiidske [[Sowjetuny]] is it Dútsk de memmetaal fan sawat 2 miljoen minsken. Dat binne de saneamde [[Wolgadútsers]] (''Wolgadeutschen''). Hja waarden yn de tiid fan Stalin út harren berteplak ferdreaun en waarden nei [[Aazje]] deportearre. Yn 2006 libben se yn it Aziatyske diel fan [[Ruslân]] (sa'n 800.000 ynw.), yn [[Kazachstan]] (900.000 ynw.), [[Kirgyzje]] (100.000) en [[Oezbekistan]]. 

Ek yn [[Noard-Amearika]] ([[Kanada]] en de [[Feriene Steaten]]) wenje sa'n 2 miljoen minsken dy't as memmetaal it Dútsk hawwe. Yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] wenje sa'n 70.000 minsken mei it Dútsk as memmetaal. 

Yn [[Súd-Amearika]] wenje de Dútsktalige minderheden benammen yn [[Brazylje]], [[Argentynje]] en [[Paraguay]]. It grutste diel fan de Dútsktalige Súd-Amerikanen wennet yn it súdeasten fan Brazylje, dêr't mear as in heal miljoen minsken it Dútsk as memmetaal hat. 
[[Ofbyld:Knowledge of German EU map.svg|thumb|Kennis fan it Dútsk yn Europa:&lt;small&gt;{{legend|#540000|mear as 50 persint fan de befolking}}{{legend|#a80000|20 oant 49 persint}}{{legend|#ff0000|10 oant 19 persint}}{{legend|#ff5757|5 oant 9 persint}}{{legend|#ffabab|minder as 5 persint}}{{legend|#c0c1c5|gjin gegevens}}&lt;/small&gt;]]

=== Dútsk as twadde taal ===
Yn de buorlannen om it Dútske taalgebiet hinne, is it Dútsk op sekundêre skoallen fakentiden in karfak of in ferplicht fak. Dútsk wurdt as twadde taal in protte oanbean op skoallen yn û.o. de [[Benelúks]], [[Bulgarije]],  [[Denemarken]], [[Hongarije]], [[Poalen]], [[Ruslân]], [[Slowakije]], [[Sweden]] en [[Tsjechje]]. Ut in enkête fan de Eurobarometer út 2006 docht bliken dat Frânsk en Dútsk, nei Ingelsk, tegearre de twadde posysje ynnimme fan meast learde frjemde talen yn Europa. Fan de ynwenners fan de [[Europeeske Uny]] hat 18 persint it Dútsk as memmetaal, sa’n 14 persint kin it as twadde taal prate.&lt;ref&gt;Europeeske Uny: [ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_de.pdf Eurobarometer Spezial - Die Europäer und ihre Sprachen]&lt;/ref&gt; 

Yn 2015 wienen der oer de hiele wrâld 15,4 miljoen minsken dy’t Dútske learden.&lt;ref&gt;Goethe-Institut, Abteilung Sprache. Deutsch als Fremdsprache weltweit: Datenerhebung 2015. Berlyn: Auswärtiges Amt&lt;/ref&gt; It grutste part fan dy groep taallearders, sa’n 61 persint, komt út Europa (sûnder Ruslân, Oekraïne en Wyt-Ruslân).  In oare 3,1 miljoen Dútsklearders, sa’n 20 persint, kaam út Ruslân.&lt;ref&gt;Deutsche Welle: [ http://www.dw.com/de/zahl-der-deutschlernenden-weltweit-steigt/a-18394610 Zahl der Deutschlernenden weltweit steigt] (sjoen op 15-08-2017)&lt;/ref&gt;

Bûten it reguliere ûnderwiis biedt it Goethe-Institut (Goethe Ynstitút) Dútske taalkursussen oan op alle nivo’s.

=== Dútsk by ynternasjonale organisaasjes ===
Dútsk is ien fan de 24 amtstalen yn de [[Europeeske Uny]] en neist it [[Ingelsk]] en [[Frânsk]] ek wurktaal. Lykwols hat noch gjin 20 persint fan de amtners fan de [[Jeropeeske Kommisje|Europeeske Kommisje]] kennis fan it Dútsk.&lt;ref&gt;Ulrich Ammon: [https://www.welt.de/welt_print/kultur/article6550655/Europa-spricht-kein-Deutsch.html Europa spricht kein Deutsch]. Die Welt. 25 febrewaris 2010 (sjoen op 15-08-2017)&lt;/ref&gt; Fierders is it Dútsk de wurktaal fan de [[European Space Agency]] (ESA) en de [[Organisaasje foar Feilichheid en Gearwurking yn Europa]]. 

Fan oare grutte organisaasjes lykas de [[Feriene Naasjes]] en de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje|NAFO]] is it Dútsk gjin wurk- of amtstaal.

=== Dútskpraters per lân ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Dútskpraters yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Dútskpraters !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] || Haadgebiet || sa'n 83 miljoen || It grutste Dútsktalige gebiet yn 'e wrâld. Dútsk is de nasjonale en offisjele taal. Der wurde ek regionale farianten sprutsen lykas [[Nedersaksysk]], [[Beiersk]], [[Swabysk]] en [[Alemannysk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Austria.svg|20px]] [[Eastenryk]] || Haadgebiet || sa'n 9 miljoen || Dútsk is de offisjele taal. It Eastenryksk Dútsk hat eigen wurdskat en útspraak. Benammen Beierske dialekten binne wiidferspraat.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Switserlân]] || Haadgebiet || sa'n 5,5 miljoen || Dútsk is ien fan de fjouwer nasjonale talen. De measte sprekkers brûke Switsersk-Dútsk yn it deistich libben en Standertdútsk yn skriftlike foarm.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Liechtenstein.svg|20px]] [[Lychtenstein]] || Haadgebiet || sa'n 40.000 || Dútsk is de iennichste offisjele taal. De befolking sprekt Alemannyske dialekten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Luxembourg.svg|20px]] [[Lúksemboarch]] || Haadgebiet mei meartaligens || rûchwei 300.000–400.000 || Dútsk is ien fan de bestjoerstalen. Njonken it Lúksemboarchsk en Frânsk wurdt Dútsk in soad brûkt yn media.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] – [[Dútsktalige Mienskip fan Belgje]] || Minderheid mei offisjele status || rûchwei 75.000 || Dútsk is ien fan de trije offisjele talen fan Belgje. It gebiet leit benammen om [[Eupen]] en [[Sankt Vith]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Italy.svg|20px]] [[Itaalje]] – [[Súd-Tiroal]] || Regionale minderheid || rûchwei 300.000 || Dútsk is offisjele taal yn Súd-Tiroal. De mearderheid fan de befolking hat Dútsk as memmetaal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] – [[Elsas]] en [[Lotaringen]] || Histoaryske minderheid || ca. 1 miljoen mei Dútske dialektachtergrûn || Yn it gebiet wurde Alemannyske en Frankyske dialekten fan it Dútsk sprutsen. It taalgebrûk is sûnt de twadde helte fan de 20e iuw sterk weromrûn.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Denemark]] – [[Noard-Sleeswyk]] || Minderheid || rûchwei 15.000–20.000 || Dútsk is in erkende minderheidstaal yn Súd-Jutlân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] – [[Opper-Sileezje]] || Minderheid || rûchwei 100.000–200.000 || De grutste erkende nasjonale minderheid fan Poalen. In part fan de befolking brûkt Dútsk neist Poalsk en Silezysk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tsjechje]] || Minderheid || tsientûzenen || Neikommelingen fan de Boheemske en Moravyske Dútsers. De mienskip is sterk ôfnaam nei 1945.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Hungary.svg|20px]] [[Hongarije]] || Minderheid || rûchwei 100.000 || De [[Hongarije-Dútsers]] (Donauswaben) stamje ôf fan Dútske kolonisten út de 18e iuw.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Romania.svg|20px]] [[Roemeenje]] || Minderheid || tsientûzenen || De [[Transsylvaanske Saksen]] en [[Banater Swaben]] foarmen eartiids grutte Dútsktalige mienskippen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ruslân]] || Histoaryske minderheid || tsientûzenen || De [[Wolgadútsers]] foarmen eartiids in grutte mienskip. In grut part emigrearre nei Dútslân nei 1990.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] [[Kazachstan]] || Minderheid || tsientûzenen || Neikommelingen fan de Wolgadútsers dy't ûnder Stalin deportearre waarden.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brazylje]] || Diaspora || hûnderttûzenen Dútsksprekkers; miljoenen mei Dútske komôf || Benammen yn súdlik Brazylje. Der besteane noch dialekten lykas [[Hunsrückysk]] en Pommeransk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || mear as 1 miljoen sprekkers; tsientallen miljoenen mei Dútske komôf || Dútsk wie eartiids in grutte ymmigrantetaal. Der besteane noch mienskippen mei [[Pennsylvania-Dútsk]] en [[Plautdietsk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || hûnderttûzenen || Dútsk wurdt sprutsen troch Mennoniten, Hutteriten en oare groepen fan Dútske komôf.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Argentynje]] || Diaspora || hûnderttûzenen mei Dútske eftergrûn || Dútske ymmigranten hawwe mienskippen foarme yn benammen Buenos Aires en Patagonia.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Namibia.svg|20px]] [[Namybje]] || Diaspora || rûchwei 20.000 || In histoaryske Dútske mienskip út de koloniale tiid. Dútsk wurdt noch brûkt yn media en bedriuwslibben.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Paraguay.svg|20px]] [[Paraguay]] || Diaspora || tsientûzenen || Benammen Mennoniten yn de Chaco-regio brûke Dútsk of Plautdietsk.
|}

== Stavering ==
It Dútsk wurdt skreaun mei it [[Latynsk alfabet|Latynske alfabet]], dêr't fjouwer tekens oan tafoege binne: ''Ä/ä'', ''Ö/ö'', ''Ü/ü'' en ''[[ß]]''. De ß jildt ek yn Switserlân, mar wurdt yn de deiske praktyk mar in bytsje brûkt, wol by it printsjen fan boeken. Hjoed-de-dei is de [[Rat für deutsche Rechtschreibung]] (Ried foar de Dútske Stavering) de ynternasjonale autoriteit foar de Dútske stavering. De ried betiet út fertsjintwurdigers út de measte Dútsktalige lannen en regio's.
[[Ofbyld:Flussschifffahrt.svg|thumb|It wurdsje &quot;Flussschifffahrt&quot; stavere mei de drukletter [[Fraktur]] (dêr't ek in lange s yn foarkomt). De earste staveringsfariant is neffens de regels foar 1996, de twadde is fan koart nei de staveringswiziging &lt;ref&gt;Duden. ''Die deutsche Rechtschreibung'' (s. 71). 21e edysje (1996)&lt;/ref&gt; en de tredde is neffens de lettere regels (2009) foar it gebrûk fan drukletters.&lt;ref&gt;Duden. ''Die deutsche Rechtschreibung'' (s. 116). 25e edysje (2009)&lt;/ref&gt;]]
=== Staveringswiziging fan augustus 1998 ===
Op [[1 augustus]] [[1998]] waard de stavering fan it Dútsk wizige. Dizze stavering jildt foar Dútslân, Eastenryk, Switserlân en Lychtenstein. Dizze [[Dútske Staveringsferoaring fan 1998|Staveringsferoaring]] is wat kontroversjeel. Foaroprinnende kranten as de [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] binne dan ek wer oergien op de âlde stavering fan foar 1998. Ek [[Nobelpriis]]-winnaresse [[Elfriede Jelinek]] hat al oanjûn dat hja tsjin de nije staveringsferoaring is. De wichtichste feroarings yn 1998 wienen:
*De ß wurdt allinnich noch brûkt nei lange lûden en twalûden. Nei de wiziging is it bygelyks noch altyd ''Fuß'' (foet) en ''Straße'' (strjitte), mar ''Fluß'' (rivier) en ''[[Anschluß]]'' binne feroare yn ''Fluss'' en ''Anschluss''. Mear hjiroer op de side oer de [[ß|ringel-s]].
*It weifallen fan in tredde, selde [[bylûd]] yn gearstallings is skrapt. It eardere ''Schiffahrt'' (skipfeart) is no ''Schifffahrt''.

=== Staveringswiziging fan juny 2017 ===
Yn 2017 waard de stavering fan 1998 troch de [[Rat für deutsche Rechtschreibung]] wizige. De wichtichste oanpassingen binne:
*De ringel-s (ß) wurdt tenei ek as haadletter skreaun wurde. Hy komt nea oan it begjin fan in wurd foar, mar as in folslein wurd yn haadletters skreaun wurde moat, dan waard de letter yn offisjele teksten altyd ferfongen troch ''SS''.
*Yn nammen fan feestdagen meie tenei alle wurden mei in haadletter skreaun wurde. Neist ''goldene Hochzeit'' is bygelyks ek ''Goldene Hochzeit'' tastien.
*Soms binne der fan in wurd ferskate skriuwwizen tastien en is mar ien dêrfan gebrûklik. De ûngebrûklike skriuwwize wurdt dan skrast. It giet om ûnder oaren ''Ketschup'' (tenei altyd ''Ketchup''), ''Joga'' (tenei altyd ''Yoga'') en ''Wandalismus'' (tenei altyd ''Vandalismus'').
*Nei ''Ex-'' en ''Co-'' komt tenei in keppelstreekje. It wurdt dus ''Ex-Regierungschef''. Earder waard alles oaninoar fêst skreaun.

In wiziging dêr’t út de mienskip wol op oanstien waard, mar dy’t net trochfierd is, is it tastean fan ''herzlich Willkommen'', mei in haadletter ''W''. Allinnich de skriuwwize ''herzlich willkommen'' bliuwt offisjeel.

== Grammatika ==
=== Namfallen ===
It Dútsk hat fjouwer [[namfal]]len:
* de [[nominatyf]]: it ûnderwerp en namwurdlik diel fan it stelde
* de [[genityf]]: útdrukken fan de besitter en oanfolling by tiidwurden/foarsetsels
* de [[datyf]]: it meiwurkjend foarwerp en oanffolling by tiidwurden/(kar)foarsetsels
* de [[akkusatyf]]: it saaklik foarwerp en oanfolling by tiidwurden/(kar)foarsetsels

Bij de karfoarsetsels is de datyf foar it plak en it tiidstip en de akkusatyf foar de rjochting. As it om gjin fan beide giet, wurdt altyd de datyf keazen, útsein by auf en über. 

=== Ferbûging lidwurden (der- en ein-groep) ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Namfal!! Manlik!! Froulik!! Unsidich!! Meartal
|-
| rowspan=2|Nominatyf
| der Wein ||die Suppe || das Brot||die Eier
|-
|bgcolor=yellow| ein Wein|| eine Suppe || bgcolor=yellow| ein Brot||keine Eier
|-
| rowspan=2|Genityf
| des Weines|| der Suppe || des Brotes ||der Eier
|-
| eines Weines ||einer Suppe || eines Brotes|| keiner Eier
|-
| rowspan=2|Datyf
| dem Wein ||der Suppe || dem Brot ||den Eiern
|-
| einem Wein|| einer Suppe || einem Brot|| keinen Eiern
|-
| rowspan=2|Akkusatyf
| den Wein|| die Suppe||das Brot ||die Eier
|-
| einen Wein ||eine Suppe|| bgcolor=yellow|ein Brot ||keine Eier
|}

=== Ferbûging eigenskipswurd ===
It [[eigenskipswurd]] kriget deselde einletter as it beskaat [[lidwurd]] neffens dizze tabel. De útgong fan it eigenskipswurd is dan ''-e'', ''-er'', ''-em'', ''-en'' of ''-es''. In útsûndering jildt as der al in lidwurd of [[foarnamwurd]] mei in namfalsútgong is, dat binne yn de tabel hjirboppe de lidwurden mei in giele eftergrûn. Yn dat útsûnderingsgefal kriget it eigenskipswurd in ferienfâldige útgong, sa't hjirûnder te lêzen stiet:
[[Ofbyld:D-A-CH Flag.svg|thumb|De ''D-A-CH'' flagge is in ûnoffisjele flagge dy't symboal stiet foar de trije grutste Dútsktalige lannen.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Namfal!! Manlik!! Froulik!! Unsidich!! Meartal
|-
|Nominatyf
| -e||-e||-e||-en
|-
|Genityf
| -en||-en||-en||-en
|-
|Datyf
| -en||-en||-en||-en
|-
|Akkusatyf
| -en||-e||-e||-en
|}

=== Ferbûging regelmjittich tiidwurd ===
[[Ofbyld:Goethe Institut Côte d'Ivoire.jpg|thumb|300px|Goethe-Institut yn Ivoarkust.]]
It bûgjen fan it regelmjittige tiidwurd ''machen'' giet as folget:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! !! Wohnen !! Utgong
|-
| ich || wohne || e
|-
| du || wohnst || st
|-
| er, es, sie || wohnt || t
|-
| wir || wohnen || en
|-
| ihr || wohnt || t
|-
| sie, Sie || wohnen || en
|}

== Taalfarianten == 
=== De Dútske dialekten ===
Yn it Dútske taalgebiet kin men 2 grutte dialektgroepen ûnderskiede. Ta it [[Nederdútsk]] wurdt û.o. de folgjende dieldialekten rekkene: it Bremer Dútsk en it West- en East-[[Faalsk]], it Neder-[[Frankysk]], it Neder-[[Pruisysk]] en it Noard- en East-[[Frysk]]. Oan de oare kant is der it [[Heechdútsk]], dat út it [[Middeldútsk]] (mei û.o. it [[Moezelfrankysk]], it [[Reinfrankysk]], it [[Hessysk]], it [[Thüringysk]] en it [[Oberdeutsch]] (mei û.o. it [[Alemannisch]], it [[Beiersk]] en it Súd- en East-Frankysk) bestiet. It grutte ferskil tusken dizze twa grutte dialektgebieten is de al dan net trochfierde twadde of [[Heechdútske klankferskowing]]. Sa sil men yn it Nederdútske dialekt earder 'pund, 'water' en 'ik' sizze, wylst Heechdútske dialektsprekkers earder 'pfund', 'wasser' en 'ich' sizze sille.

=== Farianten fan it Standertdútsk ===
[[Ofbyld:Standard German origin area.png|thumb|upright|De farianten fan it Standertdútsk.&lt;ref&gt;Ulrich Ammon, Hans Bickel, Jakob Ebner, et al.: ''Variantenwörterbuch des Deutschen. Die Standardsprache in Österreich, der Schweiz und Deutschland sowie in Liechtenstein, Luxemburg, Ostbelgien und Südtirol''. Walter de Gruyter, Berlyn 2004.&lt;/ref&gt;]]
Binnen de Dútske standerttaal binne ferskate farianten. Sa is der it Dútske Standertdútsk, it Eastenrykske Standertdútsk en it Switserske Standertdútsk. 

Yn Dútslân, Eastenryk, Súd-Tirol en it Dútsktalige diel fan Belgje slút it Standertdútsk oer it generaal goed oan by de deistige taalpraktyk fan de sprekkers. Yn Switserlân wurdt de standerttaal benammen as skrifttaal brûkt, de Switserske dialekten binne as sprutsen taal (ûnder oaren yn 'e media) de noarm. Yn Lúksemboarch is der neist de Dútske skrifttaal ek in standardisearre [[Lúksemboarchsk]], dat sûnt 1984 as offisjele taal yn Lúksemboarch erkend is.

Yn it noarden fan Dútslân binne de [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]] foar in relatyf lyts diel fan de befolking de deistige omgongstaal. Der is gjin standerttaal dy't de Nederdútske dialekten mei-inoar ferbynt. 

== Dútske literatuer ==
{{Apart|Dútske literatuer}}

== Taalpriuwke ==
[[Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske]]:
: [[Ofbyld:Universal Declaration of Human Rights - ger - robu - Art1.ogg]]
{{cquote|&lt;center&gt;Artikel 1: Alle Menschen sind frei und gleich an Würde und Rechten geboren. 

Sie sind mit Vernunft und Gewissen begabt und sollen einander im Geist der Brüderlichkeit begegnen.}} 
„Alle minsken wurde frij en gelyk yn weardigens en rjochten berne. Hja hawwe ferstân en gewisse meikrigen en hearre har foar inoar oer yn in geast fan bruorskip te hâlden en te dragen.“

== Keppelings om utens ==
{{CommonsLyts|German language|Dútske taal}}
* [http://www.duden.de/ Duden online] - wurdboek fan de Dútske taal
* [http://www.duits.de www.duits.de] — Mânsk webstee oer Dútske taal, kultuer en skiednis
* [http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=426 Kennis fan it Dútsk yn Belgje, Nederlân en de rest fan de Jeropeeske Uny]
* [http://www.languagetrav.com/german Handige sinnen oersetten yn it Dútsk]
* [http://www.dwb.uni-trier.de/ ''Deutsches Wörterbuch''] – Dútske wurdboek fan Jacob und Wilhelm Grimm (online ferzje)

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;}}
{{YnterWiky|code=de}}

{{DEFAULTSORT:Dutsk}}
[[Kategory:Dútsk| ]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Dútsers]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]
[[Kategory:Taal yn Armeenje]]
[[Kategory:Taal yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Taal yn Belgje]]
[[Kategory:Taal yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Taal yn Bulgarije]]
[[Kategory:Taal yn Denemark]]
[[Kategory:Taal yn Eastenryk]]
[[Kategory:Taal yn Estlân]]
[[Kategory:Taal yn it Fatikaan]]
[[Kategory:Taal yn Finlân]]
[[Kategory:Taal yn Frankryk]]
[[Kategory:Taal yn Georgje]]
[[Kategory:Taal yn Hongarije]]
[[Kategory:Taal yn Itaalje]]
[[Kategory:Taal yn Kazachstan]]
[[Kategory:Taal yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Taal yn Kroaasje]]
[[Kategory:Taal yn Letlân]]
[[Kategory:Taal yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Taal yn Litouwen]]
[[Kategory:Taal yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Taal yn Moldaavje]]
[[Kategory:Taal yn Namybje]]
[[Kategory:Taal yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Taal yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Taal yn Poalen]]
[[Kategory:Taal yn Roemeenje]]
[[Kategory:Taal yn Ruslân]]
[[Kategory:Taal yn Servje]]
[[Kategory:Taal yn Sloveenje]]
[[Kategory:Taal yn Slowakije]]
[[Kategory:Taal yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Taal yn Switserlân]]
[[Kategory:Taal yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Taal yn Tsjechje]]
[[Kategory:Taal yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Taal yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Noard-Fryslân]]</text>
      <sha1>pta9zv6mt8797gaq8x811rplsgff2y0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236557</id>
      <parentid>1236556</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dútske minderheden bûten Europa */</comment>
      <origin>1236557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26478" sha1="e5i9lxdpkkl0atpcig8uac1619belmo" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Dútsk|
oare nammen =  |
Ingelske namme = German |
eigen namme = Deutsch |
sprutsen yn = [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Switserlân]], [[Belgje]] ([[Eastkantons]]), [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Frankryk]] ([[Elzas]]), [[Lychtenstein]], [[Itaalje]] ([[Súd-Tirol]]), [[Denemarken]] ([[Jutlân|Súd-Jutlân]]), fersprate mienskippen yn [[East-Jeropa]], emigranten yn [[Feriene Steaten]], [[Latynsk-Amearika]] en [[Namybje]]|
taalgebiet = [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Switserlân]], [[Belgje]] ([[Eastkantons]]), [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Frankryk]] ([[Elzas]]), [[Lychtenstein]], [[Itaalje]] ([[Súd-Tirol]]), [[Denemarken]] ([[Jutlân|Súd-Jutlân]]), fersprate mienskippen yn [[East-Jeropa]], emigranten yn [[Feriene Steaten]], [[Latynsk-Amearika]] en [[Namybje]] |
tal sprekkers = 95-110 miljoen memmetaalsprekkers
| teljier = 2017 |
dialekten =[[Allemannisch]], [[Beiersk]], [[Hessisch]], [[Heechfrankysk]], [[Alemán Coloniero]], [[Pennsylvania-Dútsk]],[[Riograndenser Hunsrückisch]], [[Texas-Dútsk]] |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]]
* [[Germaanske talen|Germaansk]]
** [[Westgermaanske talen|West-Germaansk]]
*** [[Heechdútsk]]
**** '''Dútsk'''|
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting =  [[1943]] |
taalstatus = [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Lychtenstein]], [[Switserlân]], [[Belgje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]. Ek [[Itaalje]] ([[Súd-Tirol]]), [[Denemarken]] ([[Súd-Jutlân]]), [[Jeropeeske Uny]], [[Fatikaanstêd]] ([[Switserske Garde]]). Offisjeel yn [[Namybje]] oant [[1990]] |
taalkoade ISO 639-1 = de |
taalkoade ISO 639-2 = ger/deu |
taalkoade ISO 639-3/DIS = deu |
}}
It '''Dútsk''' (Heechdútsk) heart ta de [[Westgermaanske talen|West-Germaanske]] tûke fan de [[Germaanske talen]]. Dútsk wurdt praat yn [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Lychtenstein]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Switserlân]], [[Belgje|East-Belgje]] en [[Súd-Tirol]]. Dêrneist is it in minderheidstaal yn dielen fan ûnder oaren East-Europa en Súd-Amearika.

== Skiednis ==
De taalskiednis fan it Dútsk is op te dielen yn:
*[[Aldheechdútsk]] (750–1050)
*[[Midheechdútsk]] (1050–1350)
*ier Nijheechdútsk (1350-1650)
*Nijheechdútsk (nei 1650)

Yn [[786]] waard foar de earste kear it wurd Dútsk brûkt: ''theodisce'', wat letterlik 'yn de folkstaal' betsjutte. 'theudo' is ommers it âld-Germaanske wurd foar folk. De rest (-iska) is in [[suffiks]].

De Nijheechdútske standerttaal ûntstie yn de 15e oant en mei de 18e iuw út de Middeldútske (''Mitteldeutsch'') en Boppedútske (''Oberdeutsch'') dialekten. It Nederdútsk koe him, foar 't neist om politike redenen, net as skriftaal ûntwikkelje. [[Marten Luther]] hat mei syn [[Bibel|Bibeloersetting]] fan 1534 gâns ynfloed hân op de fersprieding fan de Dútske standerttaal. Yn 1852 setten de [[bruorren Grimm]] útein mei de útjefte fan it grutste Dútske wurdboek ea. It lêste diel fan dat wurdboek waard yn 1961 publisearre.

== Klassifikaasje ==
[[Ofbyld:Europe germanic-languages 2.PNG|thumb|Lânkaart mei de Westgermaanske talen en dialektgroepen.]]
It moderne Standertdútsk is in [[Westgermaanske talen|Westgermaanske fariant]] fan de [[Germaanske talen|Germaanske tûke]] binnen de [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske talekloft]]. It Dútsk foarmet mei it Nederlânsk de groep fan [[Súdwestgermaanske talen]].

=== Dútsk en Kontinintaalwestgermaansk ===
Yn de âldere taalwittenskiplike literatuer wurdt it begrip ''Dútsk'' bytiden as [[synonym]] foar it begrip ''Kontinintaalwestgermaansk'' brûkt. Beide begrippen bedoele it hjoeddeiske Dútsk en Nederlânsk, dus it Westgermaansk sûnder Ingelsk en Frysk. Dit is basearre op in idee dat men tsientallen jierren fan de [[Germaanske talen|Westgermaanske talen]] hie. Men naam in Westgermaanske taal oan dy't him letter opdielde yn it saneamde &quot;Anglo-Frysk&quot; ([[Ingelsk]] en [[Frysk]]) en it &quot;Oer-Dútsk&quot; (koart &quot;Dútsk&quot;), de foarrinder fan de hjoeddeiske talen Dútsk en [[Nederlânsk]]. Dizze yndieling waard yn [[1898]] foar it earst makke troch de Dútske taalwittenskipper Karl Müllenhoff. Al yn 1943 stelde de Dútske taalwittenskipper Friedrich Maurer in oar (en krekter) model foar. &lt;ref name=&quot;hutterer&quot;&gt;Claus Jürgen Hutterer, ''Die Germanischen Sprachen'', Wiesbaden 1987, ISBN 3-922383-52-1; p. 69-70&lt;/ref&gt; Tsjintwurdich beskôget men de yndieling yn &quot;Anglo-Frysk&quot; en inkeld &quot;Dútsk&quot; (en dus ek it begrip ''Oer-Dútsk'') as te ienfâldich en as net foldwaande. &lt;ref name=&quot;schönfeld&quot;&gt;A. van Loey, ''Schönfelds Historische Grammatica van het Nederlands'', Sufen 1970; p. XXV = haadstik IV&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bach&quot;&gt;Adolf Bach, ''Geschichte der deutschen Sprache'', njoggende printinge, Wiesbaden; §50 = p. 88-89&lt;/ref&gt;

== Fersprieding ==
[[Ofbyld:Legal status of German in Europe.svg|thumb|{{legend|#ffcc00|Dútsk is de iennichste amtstaal of ien fan de offisjele amtstalen (''de jure'' of ''de facto'') en boppedat de memmetaal fan in mearderheid fan de befolking.}}{{legend|#d98575|Dútsk is ien fan de offisjele amtstalen, mar wurdt net as memmetaal troch fan in mearderheid fan de befolking sprutsen.}}{{legend|#7373d9|Dútsk (of in fariant fan it Dútsk) is in erkende minderheidstaal (lytse taalgebieten binne mei fjouwerkanten markearre).}}{{legend|#30efe3|Dútsk (of in fariant fan it Dútsk) wurdt troch in relatyf grutte minderheid sprutsen (&gt;50.000), mar hat gjin inkele erkeninng.}}]]
It Dútsk hat sa likernôch 90-105 miljoen sprekkers.&lt;ref&gt;[[Encyclopaedia Britannica]]: [https://www.britannica.com/topic/German-language German language]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Brockhaus Enzyklopädie]]: [https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/deutsche-sprache]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150315144820/http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ Sprachkreis Deutsch]&lt;/ref&gt; 

=== Lannen en regio's dêr't it Dútsk in offisjele status hat ===
Dútsk hat in offisjele status yn: 
* [[Ofbyld:flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
* [[Ofbyld:flag of Austria.svg|border|20px]] [[Eastenryk]]
* [[Ofbyld:flag of Liechtenstein.svg|border|20px]] [[Lychtenstein]]
* [[Ofbyld:Flag of Switzerland.svg|border|20px]] [[Switserlân]] (yn 'e saneamde ''[[Deutschschweiz]]'')
* [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Belgje]] (offisjele taal fan de [[Dútsktalige Mienskip|Dútsktalige mienskip yn Belje]])
* [[Ofbyld:flag of Denmark.svg|border|20px]] [[Denemark]] (erkende minderheidstaal, sprutsen yn dielen fan de regio [[Súd-Denemark]])
* [[Ofbyld:flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] (offisjeel yn 'e regio [[Súd-Tirol]] en yn inkelde doarpen yn de regio [[Friuli-Venezia Giulia]])
* [[Ofbyld:flag of Brazil.svg|border|20px]] [[Brazylje]] (erkende minderheidstaal yn de gemeenten [[Antônio Carlos (Santa Catarina)|Antônio Carlos]] en [[Pomerode]])
* [[Ofbyld:flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] (erkende minderheidstaal yn de [[Woiwodskip Opole]])

=== Dútske minderheden yn Europa===
Yn Poalen wenje hjoed-de-dei noch sa'n 50.000 Dútsktaligen yn de regio's Oppeln en Sileezje. Dy groep is in oerbliuwsel fan de eardere Dútsktalige befolking fan de eardere ''Ostgebiete'' (it hjoeddeistige West-Poalen) fan it Dútske Ryk. Yn oare East-Europeeske lannen as Roemeenje en Hongarije wurdt it Dútsk troch útstjerren bedrige.

Yn [[Frankryk]] wurdt yn [[Loataringen]] en yn de [[Elzas]] troch sa likernôch 1 miljoen minsken Dútsk praat. Dy minderheid is lykwols bot oan it ferâlderjen en it gebrûk fan it Dútsk nimt hurd ôf. Yn Denemarken binne der sa'n 20.000 minsken dy't it Dútsk fan hûs út prate.

=== Dútske minderheden bûten Europa===
[[Ofbyld:Legal statuses of German in the world.svg|left|300px|thumb|Dútsk yn 'e wrâld]]
Yn ûnder mear [[Namybje]] (in eardere Dútske [[koloanje]]) prate sa'n 20.000 minsken Dútsk as memmetaal. Yn it Aziatyske diel fan de eartiidske [[Sowjetuny]] is it Dútsk de memmetaal fan sawat 2 miljoen minsken. Dat binne de saneamde [[Wolgadútsers]] (''Wolgadeutschen''). Hja waarden yn de tiid fan Stalin út harren berteplak ferdreaun en waarden nei [[Aazje]] deportearre. Yn 2006 libben se yn it Aziatyske diel fan [[Ruslân]] (sa'n 800.000 ynw.), yn [[Kazachstan]] (900.000 ynw.), [[Kirgyzje]] (100.000) en [[Oezbekistan]]. 

Ek yn [[Noard-Amearika]] ([[Kanada]] en de [[Feriene Steaten]]) wenje sa'n 2 miljoen minsken dy't as memmetaal it Dútsk hawwe. Yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] wenje sa'n 70.000 minsken mei it Dútsk as memmetaal. 

Yn [[Súd-Amearika]] wenje de Dútsktalige minderheden benammen yn [[Brazylje]], [[Argentynje]] en [[Paraguay]]. It grutste diel fan de Dútsktalige Súd-Amerikanen wennet yn it súdeasten fan Brazylje, dêr't mear as in heal miljoen minsken it Dútsk as memmetaal hat. 
[[Ofbyld:Knowledge of German EU map.svg|thumb|Kennis fan it Dútsk yn Europa:&lt;small&gt;{{legend|#540000|mear as 50 persint fan de befolking}}{{legend|#a80000|20 oant 49 persint}}{{legend|#ff0000|10 oant 19 persint}}{{legend|#ff5757|5 oant 9 persint}}{{legend|#ffabab|minder as 5 persint}}{{legend|#c0c1c5|gjin gegevens}}&lt;/small&gt;]]

=== Dútsk as twadde taal ===
Yn de buorlannen om it Dútske taalgebiet hinne, is it Dútsk op sekundêre skoallen fakentiden in karfak of in ferplicht fak. Dútsk wurdt as twadde taal in protte oanbean op skoallen yn û.o. de [[Benelúks]], [[Bulgarije]],  [[Denemarken]], [[Hongarije]], [[Poalen]], [[Ruslân]], [[Slowakije]], [[Sweden]] en [[Tsjechje]]. Ut in enkête fan de Eurobarometer út 2006 docht bliken dat Frânsk en Dútsk, nei Ingelsk, tegearre de twadde posysje ynnimme fan meast learde frjemde talen yn Europa. Fan de ynwenners fan de [[Europeeske Uny]] hat 18 persint it Dútsk as memmetaal, sa’n 14 persint kin it as twadde taal prate.&lt;ref&gt;Europeeske Uny: [ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_de.pdf Eurobarometer Spezial - Die Europäer und ihre Sprachen]&lt;/ref&gt; 

Yn 2015 wienen der oer de hiele wrâld 15,4 miljoen minsken dy’t Dútske learden.&lt;ref&gt;Goethe-Institut, Abteilung Sprache. Deutsch als Fremdsprache weltweit: Datenerhebung 2015. Berlyn: Auswärtiges Amt&lt;/ref&gt; It grutste part fan dy groep taallearders, sa’n 61 persint, komt út Europa (sûnder Ruslân, Oekraïne en Wyt-Ruslân).  In oare 3,1 miljoen Dútsklearders, sa’n 20 persint, kaam út Ruslân.&lt;ref&gt;Deutsche Welle: [ http://www.dw.com/de/zahl-der-deutschlernenden-weltweit-steigt/a-18394610 Zahl der Deutschlernenden weltweit steigt] (sjoen op 15-08-2017)&lt;/ref&gt;

Bûten it reguliere ûnderwiis biedt it Goethe-Institut (Goethe Ynstitút) Dútske taalkursussen oan op alle nivo’s.

=== Dútsk by ynternasjonale organisaasjes ===
Dútsk is ien fan de 24 amtstalen yn de [[Europeeske Uny]] en neist it [[Ingelsk]] en [[Frânsk]] ek wurktaal. Lykwols hat noch gjin 20 persint fan de amtners fan de [[Jeropeeske Kommisje|Europeeske Kommisje]] kennis fan it Dútsk.&lt;ref&gt;Ulrich Ammon: [https://www.welt.de/welt_print/kultur/article6550655/Europa-spricht-kein-Deutsch.html Europa spricht kein Deutsch]. Die Welt. 25 febrewaris 2010 (sjoen op 15-08-2017)&lt;/ref&gt; Fierders is it Dútsk de wurktaal fan de [[European Space Agency]] (ESA) en de [[Organisaasje foar Feilichheid en Gearwurking yn Europa]]. 

Fan oare grutte organisaasjes lykas de [[Feriene Naasjes]] en de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje|NAFO]] is it Dútsk gjin wurk- of amtstaal.

=== Dútskpraters per lân ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Dútskpraters yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Dútskpraters !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] || Haadgebiet || sa'n 83 miljoen || It grutste Dútsktalige gebiet yn 'e wrâld. Dútsk is de nasjonale en offisjele taal. Der wurde ek regionale farianten sprutsen lykas [[Nedersaksysk]], [[Beiersk]], [[Swabysk]] en [[Alemannysk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Austria.svg|20px]] [[Eastenryk]] || Haadgebiet || sa'n 9 miljoen || Dútsk is de offisjele taal. It Eastenryksk Dútsk hat eigen wurdskat en útspraak. Benammen Beierske dialekten binne wiidferspraat.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Switserlân]] || Haadgebiet || sa'n 5,5 miljoen || Dútsk is ien fan de fjouwer nasjonale talen. De measte sprekkers brûke Switsersk-Dútsk yn it deistich libben en Standertdútsk yn skriftlike foarm.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Liechtenstein.svg|20px]] [[Lychtenstein]] || Haadgebiet || sa'n 40.000 || Dútsk is de iennichste offisjele taal. De befolking sprekt Alemannyske dialekten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Luxembourg.svg|20px]] [[Lúksemboarch]] || Haadgebiet mei meartaligens || rûchwei 300.000–400.000 || Dútsk is ien fan de bestjoerstalen. Njonken it Lúksemboarchsk en Frânsk wurdt Dútsk in soad brûkt yn media.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] – [[Dútsktalige Mienskip fan Belgje]] || Minderheid mei offisjele status || rûchwei 75.000 || Dútsk is ien fan de trije offisjele talen fan Belgje. It gebiet leit benammen om [[Eupen]] en [[Sankt Vith]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Italy.svg|20px]] [[Itaalje]] – [[Súd-Tiroal]] || Regionale minderheid || rûchwei 300.000 || Dútsk is offisjele taal yn Súd-Tiroal. De mearderheid fan de befolking hat Dútsk as memmetaal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] – [[Elsas]] en [[Lotaringen]] || Histoaryske minderheid || ca. 1 miljoen mei Dútske dialektachtergrûn || Yn it gebiet wurde Alemannyske en Frankyske dialekten fan it Dútsk sprutsen. It taalgebrûk is sûnt de twadde helte fan de 20e iuw sterk weromrûn.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Denemark]] – [[Noard-Sleeswyk]] || Minderheid || rûchwei 15.000–20.000 || Dútsk is in erkende minderheidstaal yn Súd-Jutlân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] – [[Opper-Sileezje]] || Minderheid || rûchwei 100.000–200.000 || De grutste erkende nasjonale minderheid fan Poalen. In part fan de befolking brûkt Dútsk neist Poalsk en Silezysk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tsjechje]] || Minderheid || tsientûzenen || Neikommelingen fan de Boheemske en Moravyske Dútsers. De mienskip is sterk ôfnaam nei 1945.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Hungary.svg|20px]] [[Hongarije]] || Minderheid || rûchwei 100.000 || De [[Hongarije-Dútsers]] (Donauswaben) stamje ôf fan Dútske kolonisten út de 18e iuw.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Romania.svg|20px]] [[Roemeenje]] || Minderheid || tsientûzenen || De [[Transsylvaanske Saksen]] en [[Banater Swaben]] foarmen eartiids grutte Dútsktalige mienskippen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ruslân]] || Histoaryske minderheid || tsientûzenen || De [[Wolgadútsers]] foarmen eartiids in grutte mienskip. In grut part emigrearre nei Dútslân nei 1990.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] [[Kazachstan]] || Minderheid || tsientûzenen || Neikommelingen fan de Wolgadútsers dy't ûnder Stalin deportearre waarden.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brazylje]] || Diaspora || hûnderttûzenen Dútsksprekkers; miljoenen mei Dútske komôf || Benammen yn súdlik Brazylje. Der besteane noch dialekten lykas [[Hunsrückysk]] en Pommeransk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || mear as 1 miljoen sprekkers; tsientallen miljoenen mei Dútske komôf || Dútsk wie eartiids in grutte ymmigrantetaal. Der besteane noch mienskippen mei [[Pennsylvania-Dútsk]] en [[Plautdietsk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || hûnderttûzenen || Dútsk wurdt sprutsen troch Mennoniten, Hutteriten en oare groepen fan Dútske komôf.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Argentynje]] || Diaspora || hûnderttûzenen mei Dútske eftergrûn || Dútske ymmigranten hawwe mienskippen foarme yn benammen Buenos Aires en Patagonia.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Namibia.svg|20px]] [[Namybje]] || Diaspora || rûchwei 20.000 || In histoaryske Dútske mienskip út de koloniale tiid. Dútsk wurdt noch brûkt yn media en bedriuwslibben.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Paraguay.svg|20px]] [[Paraguay]] || Diaspora || tsientûzenen || Benammen Mennoniten yn de Chaco-regio brûke Dútsk of Plautdietsk.
|}

== Stavering ==
It Dútsk wurdt skreaun mei it [[Latynsk alfabet|Latynske alfabet]], dêr't fjouwer tekens oan tafoege binne: ''Ä/ä'', ''Ö/ö'', ''Ü/ü'' en ''[[ß]]''. De ß jildt ek yn Switserlân, mar wurdt yn de deiske praktyk mar in bytsje brûkt, wol by it printsjen fan boeken. Hjoed-de-dei is de [[Rat für deutsche Rechtschreibung]] (Ried foar de Dútske Stavering) de ynternasjonale autoriteit foar de Dútske stavering. De ried betiet út fertsjintwurdigers út de measte Dútsktalige lannen en regio's.
[[Ofbyld:Flussschifffahrt.svg|thumb|It wurdsje &quot;Flussschifffahrt&quot; stavere mei de drukletter [[Fraktur]] (dêr't ek in lange s yn foarkomt). De earste staveringsfariant is neffens de regels foar 1996, de twadde is fan koart nei de staveringswiziging &lt;ref&gt;Duden. ''Die deutsche Rechtschreibung'' (s. 71). 21e edysje (1996)&lt;/ref&gt; en de tredde is neffens de lettere regels (2009) foar it gebrûk fan drukletters.&lt;ref&gt;Duden. ''Die deutsche Rechtschreibung'' (s. 116). 25e edysje (2009)&lt;/ref&gt;]]
=== Staveringswiziging fan augustus 1998 ===
Op [[1 augustus]] [[1998]] waard de stavering fan it Dútsk wizige. Dizze stavering jildt foar Dútslân, Eastenryk, Switserlân en Lychtenstein. Dizze [[Dútske Staveringsferoaring fan 1998|Staveringsferoaring]] is wat kontroversjeel. Foaroprinnende kranten as de [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] binne dan ek wer oergien op de âlde stavering fan foar 1998. Ek [[Nobelpriis]]-winnaresse [[Elfriede Jelinek]] hat al oanjûn dat hja tsjin de nije staveringsferoaring is. De wichtichste feroarings yn 1998 wienen:
*De ß wurdt allinnich noch brûkt nei lange lûden en twalûden. Nei de wiziging is it bygelyks noch altyd ''Fuß'' (foet) en ''Straße'' (strjitte), mar ''Fluß'' (rivier) en ''[[Anschluß]]'' binne feroare yn ''Fluss'' en ''Anschluss''. Mear hjiroer op de side oer de [[ß|ringel-s]].
*It weifallen fan in tredde, selde [[bylûd]] yn gearstallings is skrapt. It eardere ''Schiffahrt'' (skipfeart) is no ''Schifffahrt''.

=== Staveringswiziging fan juny 2017 ===
Yn 2017 waard de stavering fan 1998 troch de [[Rat für deutsche Rechtschreibung]] wizige. De wichtichste oanpassingen binne:
*De ringel-s (ß) wurdt tenei ek as haadletter skreaun wurde. Hy komt nea oan it begjin fan in wurd foar, mar as in folslein wurd yn haadletters skreaun wurde moat, dan waard de letter yn offisjele teksten altyd ferfongen troch ''SS''.
*Yn nammen fan feestdagen meie tenei alle wurden mei in haadletter skreaun wurde. Neist ''goldene Hochzeit'' is bygelyks ek ''Goldene Hochzeit'' tastien.
*Soms binne der fan in wurd ferskate skriuwwizen tastien en is mar ien dêrfan gebrûklik. De ûngebrûklike skriuwwize wurdt dan skrast. It giet om ûnder oaren ''Ketschup'' (tenei altyd ''Ketchup''), ''Joga'' (tenei altyd ''Yoga'') en ''Wandalismus'' (tenei altyd ''Vandalismus'').
*Nei ''Ex-'' en ''Co-'' komt tenei in keppelstreekje. It wurdt dus ''Ex-Regierungschef''. Earder waard alles oaninoar fêst skreaun.

In wiziging dêr’t út de mienskip wol op oanstien waard, mar dy’t net trochfierd is, is it tastean fan ''herzlich Willkommen'', mei in haadletter ''W''. Allinnich de skriuwwize ''herzlich willkommen'' bliuwt offisjeel.

== Grammatika ==
=== Namfallen ===
It Dútsk hat fjouwer [[namfal]]len:
* de [[nominatyf]]: it ûnderwerp en namwurdlik diel fan it stelde
* de [[genityf]]: útdrukken fan de besitter en oanfolling by tiidwurden/foarsetsels
* de [[datyf]]: it meiwurkjend foarwerp en oanffolling by tiidwurden/(kar)foarsetsels
* de [[akkusatyf]]: it saaklik foarwerp en oanfolling by tiidwurden/(kar)foarsetsels

Bij de karfoarsetsels is de datyf foar it plak en it tiidstip en de akkusatyf foar de rjochting. As it om gjin fan beide giet, wurdt altyd de datyf keazen, útsein by auf en über. 

=== Ferbûging lidwurden (der- en ein-groep) ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Namfal!! Manlik!! Froulik!! Unsidich!! Meartal
|-
| rowspan=2|Nominatyf
| der Wein ||die Suppe || das Brot||die Eier
|-
|bgcolor=yellow| ein Wein|| eine Suppe || bgcolor=yellow| ein Brot||keine Eier
|-
| rowspan=2|Genityf
| des Weines|| der Suppe || des Brotes ||der Eier
|-
| eines Weines ||einer Suppe || eines Brotes|| keiner Eier
|-
| rowspan=2|Datyf
| dem Wein ||der Suppe || dem Brot ||den Eiern
|-
| einem Wein|| einer Suppe || einem Brot|| keinen Eiern
|-
| rowspan=2|Akkusatyf
| den Wein|| die Suppe||das Brot ||die Eier
|-
| einen Wein ||eine Suppe|| bgcolor=yellow|ein Brot ||keine Eier
|}

=== Ferbûging eigenskipswurd ===
It [[eigenskipswurd]] kriget deselde einletter as it beskaat [[lidwurd]] neffens dizze tabel. De útgong fan it eigenskipswurd is dan ''-e'', ''-er'', ''-em'', ''-en'' of ''-es''. In útsûndering jildt as der al in lidwurd of [[foarnamwurd]] mei in namfalsútgong is, dat binne yn de tabel hjirboppe de lidwurden mei in giele eftergrûn. Yn dat útsûnderingsgefal kriget it eigenskipswurd in ferienfâldige útgong, sa't hjirûnder te lêzen stiet:
[[Ofbyld:D-A-CH Flag.svg|thumb|De ''D-A-CH'' flagge is in ûnoffisjele flagge dy't symboal stiet foar de trije grutste Dútsktalige lannen.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Namfal!! Manlik!! Froulik!! Unsidich!! Meartal
|-
|Nominatyf
| -e||-e||-e||-en
|-
|Genityf
| -en||-en||-en||-en
|-
|Datyf
| -en||-en||-en||-en
|-
|Akkusatyf
| -en||-e||-e||-en
|}

=== Ferbûging regelmjittich tiidwurd ===
[[Ofbyld:Goethe Institut Côte d'Ivoire.jpg|thumb|300px|Goethe-Institut yn Ivoarkust.]]
It bûgjen fan it regelmjittige tiidwurd ''machen'' giet as folget:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! !! Wohnen !! Utgong
|-
| ich || wohne || e
|-
| du || wohnst || st
|-
| er, es, sie || wohnt || t
|-
| wir || wohnen || en
|-
| ihr || wohnt || t
|-
| sie, Sie || wohnen || en
|}

== Taalfarianten == 
=== De Dútske dialekten ===
Yn it Dútske taalgebiet kin men 2 grutte dialektgroepen ûnderskiede. Ta it [[Nederdútsk]] wurdt û.o. de folgjende dieldialekten rekkene: it Bremer Dútsk en it West- en East-[[Faalsk]], it Neder-[[Frankysk]], it Neder-[[Pruisysk]] en it Noard- en East-[[Frysk]]. Oan de oare kant is der it [[Heechdútsk]], dat út it [[Middeldútsk]] (mei û.o. it [[Moezelfrankysk]], it [[Reinfrankysk]], it [[Hessysk]], it [[Thüringysk]] en it [[Oberdeutsch]] (mei û.o. it [[Alemannisch]], it [[Beiersk]] en it Súd- en East-Frankysk) bestiet. It grutte ferskil tusken dizze twa grutte dialektgebieten is de al dan net trochfierde twadde of [[Heechdútske klankferskowing]]. Sa sil men yn it Nederdútske dialekt earder 'pund, 'water' en 'ik' sizze, wylst Heechdútske dialektsprekkers earder 'pfund', 'wasser' en 'ich' sizze sille.

=== Farianten fan it Standertdútsk ===
[[Ofbyld:Standard German origin area.png|thumb|upright|De farianten fan it Standertdútsk.&lt;ref&gt;Ulrich Ammon, Hans Bickel, Jakob Ebner, et al.: ''Variantenwörterbuch des Deutschen. Die Standardsprache in Österreich, der Schweiz und Deutschland sowie in Liechtenstein, Luxemburg, Ostbelgien und Südtirol''. Walter de Gruyter, Berlyn 2004.&lt;/ref&gt;]]
Binnen de Dútske standerttaal binne ferskate farianten. Sa is der it Dútske Standertdútsk, it Eastenrykske Standertdútsk en it Switserske Standertdútsk. 

Yn Dútslân, Eastenryk, Súd-Tirol en it Dútsktalige diel fan Belgje slút it Standertdútsk oer it generaal goed oan by de deistige taalpraktyk fan de sprekkers. Yn Switserlân wurdt de standerttaal benammen as skrifttaal brûkt, de Switserske dialekten binne as sprutsen taal (ûnder oaren yn 'e media) de noarm. Yn Lúksemboarch is der neist de Dútske skrifttaal ek in standardisearre [[Lúksemboarchsk]], dat sûnt 1984 as offisjele taal yn Lúksemboarch erkend is.

Yn it noarden fan Dútslân binne de [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]] foar in relatyf lyts diel fan de befolking de deistige omgongstaal. Der is gjin standerttaal dy't de Nederdútske dialekten mei-inoar ferbynt. 

== Dútske literatuer ==
{{Apart|Dútske literatuer}}

== Taalpriuwke ==
[[Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske]]:
: [[Ofbyld:Universal Declaration of Human Rights - ger - robu - Art1.ogg]]
{{cquote|&lt;center&gt;Artikel 1: Alle Menschen sind frei und gleich an Würde und Rechten geboren. 

Sie sind mit Vernunft und Gewissen begabt und sollen einander im Geist der Brüderlichkeit begegnen.}} 
„Alle minsken wurde frij en gelyk yn weardigens en rjochten berne. Hja hawwe ferstân en gewisse meikrigen en hearre har foar inoar oer yn in geast fan bruorskip te hâlden en te dragen.“

== Keppelings om utens ==
{{CommonsLyts|German language|Dútske taal}}
* [http://www.duden.de/ Duden online] - wurdboek fan de Dútske taal
* [http://www.duits.de www.duits.de] — Mânsk webstee oer Dútske taal, kultuer en skiednis
* [http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=426 Kennis fan it Dútsk yn Belgje, Nederlân en de rest fan de Jeropeeske Uny]
* [http://www.languagetrav.com/german Handige sinnen oersetten yn it Dútsk]
* [http://www.dwb.uni-trier.de/ ''Deutsches Wörterbuch''] – Dútske wurdboek fan Jacob und Wilhelm Grimm (online ferzje)

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;}}
{{YnterWiky|code=de}}

{{DEFAULTSORT:Dutsk}}
[[Kategory:Dútsk| ]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Dútsers]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]
[[Kategory:Taal yn Armeenje]]
[[Kategory:Taal yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Taal yn Belgje]]
[[Kategory:Taal yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Taal yn Bulgarije]]
[[Kategory:Taal yn Denemark]]
[[Kategory:Taal yn Eastenryk]]
[[Kategory:Taal yn Estlân]]
[[Kategory:Taal yn it Fatikaan]]
[[Kategory:Taal yn Finlân]]
[[Kategory:Taal yn Frankryk]]
[[Kategory:Taal yn Georgje]]
[[Kategory:Taal yn Hongarije]]
[[Kategory:Taal yn Itaalje]]
[[Kategory:Taal yn Kazachstan]]
[[Kategory:Taal yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Taal yn Kroaasje]]
[[Kategory:Taal yn Letlân]]
[[Kategory:Taal yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Taal yn Litouwen]]
[[Kategory:Taal yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Taal yn Moldaavje]]
[[Kategory:Taal yn Namybje]]
[[Kategory:Taal yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Taal yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Taal yn Poalen]]
[[Kategory:Taal yn Roemeenje]]
[[Kategory:Taal yn Ruslân]]
[[Kategory:Taal yn Servje]]
[[Kategory:Taal yn Sloveenje]]
[[Kategory:Taal yn Slowakije]]
[[Kategory:Taal yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Taal yn Switserlân]]
[[Kategory:Taal yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Taal yn Tsjechje]]
[[Kategory:Taal yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Taal yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Noard-Fryslân]]</text>
      <sha1>e5i9lxdpkkl0atpcig8uac1619belmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236567</id>
      <parentid>1236557</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dútskpraters per lân */ red</comment>
      <origin>1236567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26477" sha1="790nw60oxqofzmecfx8br2a6r81mb04" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Dútsk|
oare nammen =  |
Ingelske namme = German |
eigen namme = Deutsch |
sprutsen yn = [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Switserlân]], [[Belgje]] ([[Eastkantons]]), [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Frankryk]] ([[Elzas]]), [[Lychtenstein]], [[Itaalje]] ([[Súd-Tirol]]), [[Denemarken]] ([[Jutlân|Súd-Jutlân]]), fersprate mienskippen yn [[East-Jeropa]], emigranten yn [[Feriene Steaten]], [[Latynsk-Amearika]] en [[Namybje]]|
taalgebiet = [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Switserlân]], [[Belgje]] ([[Eastkantons]]), [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Frankryk]] ([[Elzas]]), [[Lychtenstein]], [[Itaalje]] ([[Súd-Tirol]]), [[Denemarken]] ([[Jutlân|Súd-Jutlân]]), fersprate mienskippen yn [[East-Jeropa]], emigranten yn [[Feriene Steaten]], [[Latynsk-Amearika]] en [[Namybje]] |
tal sprekkers = 95-110 miljoen memmetaalsprekkers
| teljier = 2017 |
dialekten =[[Allemannisch]], [[Beiersk]], [[Hessisch]], [[Heechfrankysk]], [[Alemán Coloniero]], [[Pennsylvania-Dútsk]],[[Riograndenser Hunsrückisch]], [[Texas-Dútsk]] |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]]
* [[Germaanske talen|Germaansk]]
** [[Westgermaanske talen|West-Germaansk]]
*** [[Heechdútsk]]
**** '''Dútsk'''|
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting =  [[1943]] |
taalstatus = [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Lychtenstein]], [[Switserlân]], [[Belgje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]]. Ek [[Itaalje]] ([[Súd-Tirol]]), [[Denemarken]] ([[Súd-Jutlân]]), [[Jeropeeske Uny]], [[Fatikaanstêd]] ([[Switserske Garde]]). Offisjeel yn [[Namybje]] oant [[1990]] |
taalkoade ISO 639-1 = de |
taalkoade ISO 639-2 = ger/deu |
taalkoade ISO 639-3/DIS = deu |
}}
It '''Dútsk''' (Heechdútsk) heart ta de [[Westgermaanske talen|West-Germaanske]] tûke fan de [[Germaanske talen]]. Dútsk wurdt praat yn [[Dútslân]], [[Eastenryk]], [[Lychtenstein]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Switserlân]], [[Belgje|East-Belgje]] en [[Súd-Tirol]]. Dêrneist is it in minderheidstaal yn dielen fan ûnder oaren East-Europa en Súd-Amearika.

== Skiednis ==
De taalskiednis fan it Dútsk is op te dielen yn:
*[[Aldheechdútsk]] (750–1050)
*[[Midheechdútsk]] (1050–1350)
*ier Nijheechdútsk (1350-1650)
*Nijheechdútsk (nei 1650)

Yn [[786]] waard foar de earste kear it wurd Dútsk brûkt: ''theodisce'', wat letterlik 'yn de folkstaal' betsjutte. 'theudo' is ommers it âld-Germaanske wurd foar folk. De rest (-iska) is in [[suffiks]].

De Nijheechdútske standerttaal ûntstie yn de 15e oant en mei de 18e iuw út de Middeldútske (''Mitteldeutsch'') en Boppedútske (''Oberdeutsch'') dialekten. It Nederdútsk koe him, foar 't neist om politike redenen, net as skriftaal ûntwikkelje. [[Marten Luther]] hat mei syn [[Bibel|Bibeloersetting]] fan 1534 gâns ynfloed hân op de fersprieding fan de Dútske standerttaal. Yn 1852 setten de [[bruorren Grimm]] útein mei de útjefte fan it grutste Dútske wurdboek ea. It lêste diel fan dat wurdboek waard yn 1961 publisearre.

== Klassifikaasje ==
[[Ofbyld:Europe germanic-languages 2.PNG|thumb|Lânkaart mei de Westgermaanske talen en dialektgroepen.]]
It moderne Standertdútsk is in [[Westgermaanske talen|Westgermaanske fariant]] fan de [[Germaanske talen|Germaanske tûke]] binnen de [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske talekloft]]. It Dútsk foarmet mei it Nederlânsk de groep fan [[Súdwestgermaanske talen]].

=== Dútsk en Kontinintaalwestgermaansk ===
Yn de âldere taalwittenskiplike literatuer wurdt it begrip ''Dútsk'' bytiden as [[synonym]] foar it begrip ''Kontinintaalwestgermaansk'' brûkt. Beide begrippen bedoele it hjoeddeiske Dútsk en Nederlânsk, dus it Westgermaansk sûnder Ingelsk en Frysk. Dit is basearre op in idee dat men tsientallen jierren fan de [[Germaanske talen|Westgermaanske talen]] hie. Men naam in Westgermaanske taal oan dy't him letter opdielde yn it saneamde &quot;Anglo-Frysk&quot; ([[Ingelsk]] en [[Frysk]]) en it &quot;Oer-Dútsk&quot; (koart &quot;Dútsk&quot;), de foarrinder fan de hjoeddeiske talen Dútsk en [[Nederlânsk]]. Dizze yndieling waard yn [[1898]] foar it earst makke troch de Dútske taalwittenskipper Karl Müllenhoff. Al yn 1943 stelde de Dútske taalwittenskipper Friedrich Maurer in oar (en krekter) model foar. &lt;ref name=&quot;hutterer&quot;&gt;Claus Jürgen Hutterer, ''Die Germanischen Sprachen'', Wiesbaden 1987, ISBN 3-922383-52-1; p. 69-70&lt;/ref&gt; Tsjintwurdich beskôget men de yndieling yn &quot;Anglo-Frysk&quot; en inkeld &quot;Dútsk&quot; (en dus ek it begrip ''Oer-Dútsk'') as te ienfâldich en as net foldwaande. &lt;ref name=&quot;schönfeld&quot;&gt;A. van Loey, ''Schönfelds Historische Grammatica van het Nederlands'', Sufen 1970; p. XXV = haadstik IV&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bach&quot;&gt;Adolf Bach, ''Geschichte der deutschen Sprache'', njoggende printinge, Wiesbaden; §50 = p. 88-89&lt;/ref&gt;

== Fersprieding ==
[[Ofbyld:Legal status of German in Europe.svg|thumb|{{legend|#ffcc00|Dútsk is de iennichste amtstaal of ien fan de offisjele amtstalen (''de jure'' of ''de facto'') en boppedat de memmetaal fan in mearderheid fan de befolking.}}{{legend|#d98575|Dútsk is ien fan de offisjele amtstalen, mar wurdt net as memmetaal troch fan in mearderheid fan de befolking sprutsen.}}{{legend|#7373d9|Dútsk (of in fariant fan it Dútsk) is in erkende minderheidstaal (lytse taalgebieten binne mei fjouwerkanten markearre).}}{{legend|#30efe3|Dútsk (of in fariant fan it Dútsk) wurdt troch in relatyf grutte minderheid sprutsen (&gt;50.000), mar hat gjin inkele erkeninng.}}]]
It Dútsk hat sa likernôch 90-105 miljoen sprekkers.&lt;ref&gt;[[Encyclopaedia Britannica]]: [https://www.britannica.com/topic/German-language German language]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Brockhaus Enzyklopädie]]: [https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/deutsche-sprache]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150315144820/http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ Sprachkreis Deutsch]&lt;/ref&gt; 

=== Lannen en regio's dêr't it Dútsk in offisjele status hat ===
Dútsk hat in offisjele status yn: 
* [[Ofbyld:flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
* [[Ofbyld:flag of Austria.svg|border|20px]] [[Eastenryk]]
* [[Ofbyld:flag of Liechtenstein.svg|border|20px]] [[Lychtenstein]]
* [[Ofbyld:Flag of Switzerland.svg|border|20px]] [[Switserlân]] (yn 'e saneamde ''[[Deutschschweiz]]'')
* [[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Belgje]] (offisjele taal fan de [[Dútsktalige Mienskip|Dútsktalige mienskip yn Belje]])
* [[Ofbyld:flag of Denmark.svg|border|20px]] [[Denemark]] (erkende minderheidstaal, sprutsen yn dielen fan de regio [[Súd-Denemark]])
* [[Ofbyld:flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] (offisjeel yn 'e regio [[Súd-Tirol]] en yn inkelde doarpen yn de regio [[Friuli-Venezia Giulia]])
* [[Ofbyld:flag of Brazil.svg|border|20px]] [[Brazylje]] (erkende minderheidstaal yn de gemeenten [[Antônio Carlos (Santa Catarina)|Antônio Carlos]] en [[Pomerode]])
* [[Ofbyld:flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] (erkende minderheidstaal yn de [[Woiwodskip Opole]])

=== Dútske minderheden yn Europa===
Yn Poalen wenje hjoed-de-dei noch sa'n 50.000 Dútsktaligen yn de regio's Oppeln en Sileezje. Dy groep is in oerbliuwsel fan de eardere Dútsktalige befolking fan de eardere ''Ostgebiete'' (it hjoeddeistige West-Poalen) fan it Dútske Ryk. Yn oare East-Europeeske lannen as Roemeenje en Hongarije wurdt it Dútsk troch útstjerren bedrige.

Yn [[Frankryk]] wurdt yn [[Loataringen]] en yn de [[Elzas]] troch sa likernôch 1 miljoen minsken Dútsk praat. Dy minderheid is lykwols bot oan it ferâlderjen en it gebrûk fan it Dútsk nimt hurd ôf. Yn Denemarken binne der sa'n 20.000 minsken dy't it Dútsk fan hûs út prate.

=== Dútske minderheden bûten Europa===
[[Ofbyld:Legal statuses of German in the world.svg|left|300px|thumb|Dútsk yn 'e wrâld]]
Yn ûnder mear [[Namybje]] (in eardere Dútske [[koloanje]]) prate sa'n 20.000 minsken Dútsk as memmetaal. Yn it Aziatyske diel fan de eartiidske [[Sowjetuny]] is it Dútsk de memmetaal fan sawat 2 miljoen minsken. Dat binne de saneamde [[Wolgadútsers]] (''Wolgadeutschen''). Hja waarden yn de tiid fan Stalin út harren berteplak ferdreaun en waarden nei [[Aazje]] deportearre. Yn 2006 libben se yn it Aziatyske diel fan [[Ruslân]] (sa'n 800.000 ynw.), yn [[Kazachstan]] (900.000 ynw.), [[Kirgyzje]] (100.000) en [[Oezbekistan]]. 

Ek yn [[Noard-Amearika]] ([[Kanada]] en de [[Feriene Steaten]]) wenje sa'n 2 miljoen minsken dy't as memmetaal it Dútsk hawwe. Yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]] wenje sa'n 70.000 minsken mei it Dútsk as memmetaal. 

Yn [[Súd-Amearika]] wenje de Dútsktalige minderheden benammen yn [[Brazylje]], [[Argentynje]] en [[Paraguay]]. It grutste diel fan de Dútsktalige Súd-Amerikanen wennet yn it súdeasten fan Brazylje, dêr't mear as in heal miljoen minsken it Dútsk as memmetaal hat. 
[[Ofbyld:Knowledge of German EU map.svg|thumb|Kennis fan it Dútsk yn Europa:&lt;small&gt;{{legend|#540000|mear as 50 persint fan de befolking}}{{legend|#a80000|20 oant 49 persint}}{{legend|#ff0000|10 oant 19 persint}}{{legend|#ff5757|5 oant 9 persint}}{{legend|#ffabab|minder as 5 persint}}{{legend|#c0c1c5|gjin gegevens}}&lt;/small&gt;]]

=== Dútsk as twadde taal ===
Yn de buorlannen om it Dútske taalgebiet hinne, is it Dútsk op sekundêre skoallen fakentiden in karfak of in ferplicht fak. Dútsk wurdt as twadde taal in protte oanbean op skoallen yn û.o. de [[Benelúks]], [[Bulgarije]],  [[Denemarken]], [[Hongarije]], [[Poalen]], [[Ruslân]], [[Slowakije]], [[Sweden]] en [[Tsjechje]]. Ut in enkête fan de Eurobarometer út 2006 docht bliken dat Frânsk en Dútsk, nei Ingelsk, tegearre de twadde posysje ynnimme fan meast learde frjemde talen yn Europa. Fan de ynwenners fan de [[Europeeske Uny]] hat 18 persint it Dútsk as memmetaal, sa’n 14 persint kin it as twadde taal prate.&lt;ref&gt;Europeeske Uny: [ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_de.pdf Eurobarometer Spezial - Die Europäer und ihre Sprachen]&lt;/ref&gt; 

Yn 2015 wienen der oer de hiele wrâld 15,4 miljoen minsken dy’t Dútske learden.&lt;ref&gt;Goethe-Institut, Abteilung Sprache. Deutsch als Fremdsprache weltweit: Datenerhebung 2015. Berlyn: Auswärtiges Amt&lt;/ref&gt; It grutste part fan dy groep taallearders, sa’n 61 persint, komt út Europa (sûnder Ruslân, Oekraïne en Wyt-Ruslân).  In oare 3,1 miljoen Dútsklearders, sa’n 20 persint, kaam út Ruslân.&lt;ref&gt;Deutsche Welle: [ http://www.dw.com/de/zahl-der-deutschlernenden-weltweit-steigt/a-18394610 Zahl der Deutschlernenden weltweit steigt] (sjoen op 15-08-2017)&lt;/ref&gt;

Bûten it reguliere ûnderwiis biedt it Goethe-Institut (Goethe Ynstitút) Dútske taalkursussen oan op alle nivo’s.

=== Dútsk by ynternasjonale organisaasjes ===
Dútsk is ien fan de 24 amtstalen yn de [[Europeeske Uny]] en neist it [[Ingelsk]] en [[Frânsk]] ek wurktaal. Lykwols hat noch gjin 20 persint fan de amtners fan de [[Jeropeeske Kommisje|Europeeske Kommisje]] kennis fan it Dútsk.&lt;ref&gt;Ulrich Ammon: [https://www.welt.de/welt_print/kultur/article6550655/Europa-spricht-kein-Deutsch.html Europa spricht kein Deutsch]. Die Welt. 25 febrewaris 2010 (sjoen op 15-08-2017)&lt;/ref&gt; Fierders is it Dútsk de wurktaal fan de [[European Space Agency]] (ESA) en de [[Organisaasje foar Feilichheid en Gearwurking yn Europa]]. 

Fan oare grutte organisaasjes lykas de [[Feriene Naasjes]] en de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje|NAFO]] is it Dútsk gjin wurk- of amtstaal.

=== Dútskpraters it lân ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Dútskpraters yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Dútskpraters !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] || Haadgebiet || sa'n 83 miljoen || It grutste Dútsktalige gebiet yn 'e wrâld. Dútsk is de nasjonale en offisjele taal. Der wurde ek regionale farianten sprutsen lykas [[Nedersaksysk]], [[Beiersk]], [[Swabysk]] en [[Alemannysk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Austria.svg|20px]] [[Eastenryk]] || Haadgebiet || sa'n 9 miljoen || Dútsk is de offisjele taal. It Eastenryksk Dútsk hat eigen wurdskat en útspraak. Benammen Beierske dialekten binne wiidferspraat.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Switserlân]] || Haadgebiet || sa'n 5,5 miljoen || Dútsk is ien fan de fjouwer nasjonale talen. De measte sprekkers brûke Switsersk-Dútsk yn it deistich libben en Standertdútsk yn skriftlike foarm.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Liechtenstein.svg|20px]] [[Lychtenstein]] || Haadgebiet || sa'n 40.000 || Dútsk is de iennichste offisjele taal. De befolking sprekt Alemannyske dialekten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Luxembourg.svg|20px]] [[Lúksemboarch]] || Haadgebiet mei meartaligens || rûchwei 300.000–400.000 || Dútsk is ien fan de bestjoerstalen. Njonken it Lúksemboarchsk en Frânsk wurdt Dútsk in soad brûkt yn media.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] – [[Dútsktalige Mienskip fan Belgje]] || Minderheid mei offisjele status || rûchwei 75.000 || Dútsk is ien fan de trije offisjele talen fan Belgje. It gebiet leit benammen om [[Eupen]] en [[Sankt Vith]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Italy.svg|20px]] [[Itaalje]] – [[Súd-Tiroal]] || Regionale minderheid || rûchwei 300.000 || Dútsk is offisjele taal yn Súd-Tiroal. De mearderheid fan de befolking hat Dútsk as memmetaal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] – [[Elsas]] en [[Lotaringen]] || Histoaryske minderheid || ca. 1 miljoen mei Dútske dialektachtergrûn || Yn it gebiet wurde Alemannyske en Frankyske dialekten fan it Dútsk sprutsen. It taalgebrûk is sûnt de twadde helte fan de 20e iuw sterk weromrûn.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Denemark]] – [[Noard-Sleeswyk]] || Minderheid || rûchwei 15.000–20.000 || Dútsk is in erkende minderheidstaal yn Súd-Jutlân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] – [[Opper-Sileezje]] || Minderheid || rûchwei 100.000–200.000 || De grutste erkende nasjonale minderheid fan Poalen. In part fan de befolking brûkt Dútsk neist Poalsk en Silezysk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tsjechje]] || Minderheid || tsientûzenen || Neikommelingen fan de Boheemske en Moravyske Dútsers. De mienskip is sterk ôfnaam nei 1945.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Hungary.svg|20px]] [[Hongarije]] || Minderheid || rûchwei 100.000 || De [[Hongarije-Dútsers]] (Donauswaben) stamje ôf fan Dútske kolonisten út de 18e iuw.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Romania.svg|20px]] [[Roemeenje]] || Minderheid || tsientûzenen || De [[Transsylvaanske Saksen]] en [[Banater Swaben]] foarmen eartiids grutte Dútsktalige mienskippen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ruslân]] || Histoaryske minderheid || tsientûzenen || De [[Wolgadútsers]] foarmen eartiids in grutte mienskip. In grut part emigrearre nei Dútslân nei 1990.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] [[Kazachstan]] || Minderheid || tsientûzenen || Neikommelingen fan de Wolgadútsers dy't ûnder Stalin deportearre waarden.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brazylje]] || Diaspora || hûnderttûzenen Dútsksprekkers; miljoenen mei Dútske komôf || Benammen yn súdlik Brazylje. Der besteane noch dialekten lykas [[Hunsrückysk]] en Pommeransk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || mear as 1 miljoen sprekkers; tsientallen miljoenen mei Dútske komôf || Dútsk wie eartiids in grutte ymmigrantetaal. Der besteane noch mienskippen mei [[Pennsylvania-Dútsk]] en [[Plautdietsk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || hûnderttûzenen || Dútsk wurdt sprutsen troch Mennoniten, Hutteriten en oare groepen fan Dútske komôf.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Argentynje]] || Diaspora || hûnderttûzenen mei Dútske eftergrûn || Dútske ymmigranten hawwe mienskippen foarme yn benammen Buenos Aires en Patagonia.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Namibia.svg|20px]] [[Namybje]] || Diaspora || rûchwei 20.000 || In histoaryske Dútske mienskip út de koloniale tiid. Dútsk wurdt noch brûkt yn media en bedriuwslibben.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Paraguay.svg|20px]] [[Paraguay]] || Diaspora || tsientûzenen || Benammen Mennoniten yn de Chaco-regio brûke Dútsk of Plautdietsk.
|}

== Stavering ==
It Dútsk wurdt skreaun mei it [[Latynsk alfabet|Latynske alfabet]], dêr't fjouwer tekens oan tafoege binne: ''Ä/ä'', ''Ö/ö'', ''Ü/ü'' en ''[[ß]]''. De ß jildt ek yn Switserlân, mar wurdt yn de deiske praktyk mar in bytsje brûkt, wol by it printsjen fan boeken. Hjoed-de-dei is de [[Rat für deutsche Rechtschreibung]] (Ried foar de Dútske Stavering) de ynternasjonale autoriteit foar de Dútske stavering. De ried betiet út fertsjintwurdigers út de measte Dútsktalige lannen en regio's.
[[Ofbyld:Flussschifffahrt.svg|thumb|It wurdsje &quot;Flussschifffahrt&quot; stavere mei de drukletter [[Fraktur]] (dêr't ek in lange s yn foarkomt). De earste staveringsfariant is neffens de regels foar 1996, de twadde is fan koart nei de staveringswiziging &lt;ref&gt;Duden. ''Die deutsche Rechtschreibung'' (s. 71). 21e edysje (1996)&lt;/ref&gt; en de tredde is neffens de lettere regels (2009) foar it gebrûk fan drukletters.&lt;ref&gt;Duden. ''Die deutsche Rechtschreibung'' (s. 116). 25e edysje (2009)&lt;/ref&gt;]]
=== Staveringswiziging fan augustus 1998 ===
Op [[1 augustus]] [[1998]] waard de stavering fan it Dútsk wizige. Dizze stavering jildt foar Dútslân, Eastenryk, Switserlân en Lychtenstein. Dizze [[Dútske Staveringsferoaring fan 1998|Staveringsferoaring]] is wat kontroversjeel. Foaroprinnende kranten as de [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] binne dan ek wer oergien op de âlde stavering fan foar 1998. Ek [[Nobelpriis]]-winnaresse [[Elfriede Jelinek]] hat al oanjûn dat hja tsjin de nije staveringsferoaring is. De wichtichste feroarings yn 1998 wienen:
*De ß wurdt allinnich noch brûkt nei lange lûden en twalûden. Nei de wiziging is it bygelyks noch altyd ''Fuß'' (foet) en ''Straße'' (strjitte), mar ''Fluß'' (rivier) en ''[[Anschluß]]'' binne feroare yn ''Fluss'' en ''Anschluss''. Mear hjiroer op de side oer de [[ß|ringel-s]].
*It weifallen fan in tredde, selde [[bylûd]] yn gearstallings is skrapt. It eardere ''Schiffahrt'' (skipfeart) is no ''Schifffahrt''.

=== Staveringswiziging fan juny 2017 ===
Yn 2017 waard de stavering fan 1998 troch de [[Rat für deutsche Rechtschreibung]] wizige. De wichtichste oanpassingen binne:
*De ringel-s (ß) wurdt tenei ek as haadletter skreaun wurde. Hy komt nea oan it begjin fan in wurd foar, mar as in folslein wurd yn haadletters skreaun wurde moat, dan waard de letter yn offisjele teksten altyd ferfongen troch ''SS''.
*Yn nammen fan feestdagen meie tenei alle wurden mei in haadletter skreaun wurde. Neist ''goldene Hochzeit'' is bygelyks ek ''Goldene Hochzeit'' tastien.
*Soms binne der fan in wurd ferskate skriuwwizen tastien en is mar ien dêrfan gebrûklik. De ûngebrûklike skriuwwize wurdt dan skrast. It giet om ûnder oaren ''Ketschup'' (tenei altyd ''Ketchup''), ''Joga'' (tenei altyd ''Yoga'') en ''Wandalismus'' (tenei altyd ''Vandalismus'').
*Nei ''Ex-'' en ''Co-'' komt tenei in keppelstreekje. It wurdt dus ''Ex-Regierungschef''. Earder waard alles oaninoar fêst skreaun.

In wiziging dêr’t út de mienskip wol op oanstien waard, mar dy’t net trochfierd is, is it tastean fan ''herzlich Willkommen'', mei in haadletter ''W''. Allinnich de skriuwwize ''herzlich willkommen'' bliuwt offisjeel.

== Grammatika ==
=== Namfallen ===
It Dútsk hat fjouwer [[namfal]]len:
* de [[nominatyf]]: it ûnderwerp en namwurdlik diel fan it stelde
* de [[genityf]]: útdrukken fan de besitter en oanfolling by tiidwurden/foarsetsels
* de [[datyf]]: it meiwurkjend foarwerp en oanffolling by tiidwurden/(kar)foarsetsels
* de [[akkusatyf]]: it saaklik foarwerp en oanfolling by tiidwurden/(kar)foarsetsels

Bij de karfoarsetsels is de datyf foar it plak en it tiidstip en de akkusatyf foar de rjochting. As it om gjin fan beide giet, wurdt altyd de datyf keazen, útsein by auf en über. 

=== Ferbûging lidwurden (der- en ein-groep) ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Namfal!! Manlik!! Froulik!! Unsidich!! Meartal
|-
| rowspan=2|Nominatyf
| der Wein ||die Suppe || das Brot||die Eier
|-
|bgcolor=yellow| ein Wein|| eine Suppe || bgcolor=yellow| ein Brot||keine Eier
|-
| rowspan=2|Genityf
| des Weines|| der Suppe || des Brotes ||der Eier
|-
| eines Weines ||einer Suppe || eines Brotes|| keiner Eier
|-
| rowspan=2|Datyf
| dem Wein ||der Suppe || dem Brot ||den Eiern
|-
| einem Wein|| einer Suppe || einem Brot|| keinen Eiern
|-
| rowspan=2|Akkusatyf
| den Wein|| die Suppe||das Brot ||die Eier
|-
| einen Wein ||eine Suppe|| bgcolor=yellow|ein Brot ||keine Eier
|}

=== Ferbûging eigenskipswurd ===
It [[eigenskipswurd]] kriget deselde einletter as it beskaat [[lidwurd]] neffens dizze tabel. De útgong fan it eigenskipswurd is dan ''-e'', ''-er'', ''-em'', ''-en'' of ''-es''. In útsûndering jildt as der al in lidwurd of [[foarnamwurd]] mei in namfalsútgong is, dat binne yn de tabel hjirboppe de lidwurden mei in giele eftergrûn. Yn dat útsûnderingsgefal kriget it eigenskipswurd in ferienfâldige útgong, sa't hjirûnder te lêzen stiet:
[[Ofbyld:D-A-CH Flag.svg|thumb|De ''D-A-CH'' flagge is in ûnoffisjele flagge dy't symboal stiet foar de trije grutste Dútsktalige lannen.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Namfal!! Manlik!! Froulik!! Unsidich!! Meartal
|-
|Nominatyf
| -e||-e||-e||-en
|-
|Genityf
| -en||-en||-en||-en
|-
|Datyf
| -en||-en||-en||-en
|-
|Akkusatyf
| -en||-e||-e||-en
|}

=== Ferbûging regelmjittich tiidwurd ===
[[Ofbyld:Goethe Institut Côte d'Ivoire.jpg|thumb|300px|Goethe-Institut yn Ivoarkust.]]
It bûgjen fan it regelmjittige tiidwurd ''machen'' giet as folget:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! !! Wohnen !! Utgong
|-
| ich || wohne || e
|-
| du || wohnst || st
|-
| er, es, sie || wohnt || t
|-
| wir || wohnen || en
|-
| ihr || wohnt || t
|-
| sie, Sie || wohnen || en
|}

== Taalfarianten == 
=== De Dútske dialekten ===
Yn it Dútske taalgebiet kin men 2 grutte dialektgroepen ûnderskiede. Ta it [[Nederdútsk]] wurdt û.o. de folgjende dieldialekten rekkene: it Bremer Dútsk en it West- en East-[[Faalsk]], it Neder-[[Frankysk]], it Neder-[[Pruisysk]] en it Noard- en East-[[Frysk]]. Oan de oare kant is der it [[Heechdútsk]], dat út it [[Middeldútsk]] (mei û.o. it [[Moezelfrankysk]], it [[Reinfrankysk]], it [[Hessysk]], it [[Thüringysk]] en it [[Oberdeutsch]] (mei û.o. it [[Alemannisch]], it [[Beiersk]] en it Súd- en East-Frankysk) bestiet. It grutte ferskil tusken dizze twa grutte dialektgebieten is de al dan net trochfierde twadde of [[Heechdútske klankferskowing]]. Sa sil men yn it Nederdútske dialekt earder 'pund, 'water' en 'ik' sizze, wylst Heechdútske dialektsprekkers earder 'pfund', 'wasser' en 'ich' sizze sille.

=== Farianten fan it Standertdútsk ===
[[Ofbyld:Standard German origin area.png|thumb|upright|De farianten fan it Standertdútsk.&lt;ref&gt;Ulrich Ammon, Hans Bickel, Jakob Ebner, et al.: ''Variantenwörterbuch des Deutschen. Die Standardsprache in Österreich, der Schweiz und Deutschland sowie in Liechtenstein, Luxemburg, Ostbelgien und Südtirol''. Walter de Gruyter, Berlyn 2004.&lt;/ref&gt;]]
Binnen de Dútske standerttaal binne ferskate farianten. Sa is der it Dútske Standertdútsk, it Eastenrykske Standertdútsk en it Switserske Standertdútsk. 

Yn Dútslân, Eastenryk, Súd-Tirol en it Dútsktalige diel fan Belgje slút it Standertdútsk oer it generaal goed oan by de deistige taalpraktyk fan de sprekkers. Yn Switserlân wurdt de standerttaal benammen as skrifttaal brûkt, de Switserske dialekten binne as sprutsen taal (ûnder oaren yn 'e media) de noarm. Yn Lúksemboarch is der neist de Dútske skrifttaal ek in standardisearre [[Lúksemboarchsk]], dat sûnt 1984 as offisjele taal yn Lúksemboarch erkend is.

Yn it noarden fan Dútslân binne de [[Nederdútsk|Nederdútske dialekten]] foar in relatyf lyts diel fan de befolking de deistige omgongstaal. Der is gjin standerttaal dy't de Nederdútske dialekten mei-inoar ferbynt. 

== Dútske literatuer ==
{{Apart|Dútske literatuer}}

== Taalpriuwke ==
[[Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske]]:
: [[Ofbyld:Universal Declaration of Human Rights - ger - robu - Art1.ogg]]
{{cquote|&lt;center&gt;Artikel 1: Alle Menschen sind frei und gleich an Würde und Rechten geboren. 

Sie sind mit Vernunft und Gewissen begabt und sollen einander im Geist der Brüderlichkeit begegnen.}} 
„Alle minsken wurde frij en gelyk yn weardigens en rjochten berne. Hja hawwe ferstân en gewisse meikrigen en hearre har foar inoar oer yn in geast fan bruorskip te hâlden en te dragen.“

== Keppelings om utens ==
{{CommonsLyts|German language|Dútske taal}}
* [http://www.duden.de/ Duden online] - wurdboek fan de Dútske taal
* [http://www.duits.de www.duits.de] — Mânsk webstee oer Dútske taal, kultuer en skiednis
* [http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=426 Kennis fan it Dútsk yn Belgje, Nederlân en de rest fan de Jeropeeske Uny]
* [http://www.languagetrav.com/german Handige sinnen oersetten yn it Dútsk]
* [http://www.dwb.uni-trier.de/ ''Deutsches Wörterbuch''] – Dútske wurdboek fan Jacob und Wilhelm Grimm (online ferzje)

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;}}
{{YnterWiky|code=de}}

{{DEFAULTSORT:Dutsk}}
[[Kategory:Dútsk| ]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Dútsers]]
[[Kategory:Taal yn Dútslân]]
[[Kategory:Taal yn Armeenje]]
[[Kategory:Taal yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Taal yn Belgje]]
[[Kategory:Taal yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Taal yn Bulgarije]]
[[Kategory:Taal yn Denemark]]
[[Kategory:Taal yn Eastenryk]]
[[Kategory:Taal yn Estlân]]
[[Kategory:Taal yn it Fatikaan]]
[[Kategory:Taal yn Finlân]]
[[Kategory:Taal yn Frankryk]]
[[Kategory:Taal yn Georgje]]
[[Kategory:Taal yn Hongarije]]
[[Kategory:Taal yn Itaalje]]
[[Kategory:Taal yn Kazachstan]]
[[Kategory:Taal yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Taal yn Kroaasje]]
[[Kategory:Taal yn Letlân]]
[[Kategory:Taal yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Taal yn Litouwen]]
[[Kategory:Taal yn Lúksemboarch]]
[[Kategory:Taal yn Moldaavje]]
[[Kategory:Taal yn Namybje]]
[[Kategory:Taal yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Taal yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Taal yn Poalen]]
[[Kategory:Taal yn Roemeenje]]
[[Kategory:Taal yn Ruslân]]
[[Kategory:Taal yn Servje]]
[[Kategory:Taal yn Sloveenje]]
[[Kategory:Taal yn Slowakije]]
[[Kategory:Taal yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Taal yn Switserlân]]
[[Kategory:Taal yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Taal yn Tsjechje]]
[[Kategory:Taal yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Taal yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Taal yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Noard-Fryslân]]</text>
      <sha1>790nw60oxqofzmecfx8br2a6r81mb04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Russysk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10027</id>
    <revision>
      <id>1236652</id>
      <parentid>1227479</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1236652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25372" sha1="sigea2n81ci629qy9u8ldxs6tkcgqme" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Russysk |
oare nammen = |
Ingelske namme = Russian|
eigen namme = русский язык |
sprutsen yn = [[Ruslân|Russyske Federaasje]], foarmalige [[Sowjet-Uny|Sowjetrepubliken]], foarmalige [[Warsjaupakt]]lannen, [[Israel]], [[Mongoalje]]|
taalgebiet = |
tal sprekkers = ca. 145 miljoen (memetaal praters);&lt;br /&gt;ca. 110 miljoen (as twadde taal)| teljier = 2004 |
dialekten = |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]
:[[Balto-Slavyske talen|Balto-Slavysk]]
::[[Slavyske talen|Slavysk]]
:::[[Eastslavyske talen|Eastslavysk]]|
skrift = it [[Sirillyske alfabet|Sirillysk]]|
bibeloersetting =  |
taalstatus = Offisjeel yn [[Ruslân]], [[Kazachstan]], [[Kirgyzje]], [[Wyt-Ruslân]], [[Abchaazje]] en [[Transnystrje]]. Ien fan de wurktalen fan de [[Feriene Naasjes]] |
taalkoade ISO 639-1 = ru |
taalkoade ISO 639-2 = rus |
taalkoade ISO 639-3/DIS = rus |
}}
It '''Russysk''' (русский язык) is ien fan de grutste talen fan’e wrâld en de grutste kultuertaal yn Jeropa. It Russysk heart ta de [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske]] [[taalfamylje]]. Binnen dizze taalfamylje heart it ta de [[Slavyske taal|Slavyske talen]]. It Russysk foarmet tegearre mei it [[Oekraynsk]] en it [[Wytrussysk]] de East-Slavyske taalgroep. 

[[Ofbyld:SlovoOPolkuIgoreve.png|thumb|right|''It [[Igorliet]], ien fan de âldst bekende literêre Russyske teksten.'']]

== Taalklassifikaasje ==
It '''Russysk''' (''русский язык'', ''russkij jazyk'') is in [[Slavyske talen|Slavyske taal]] út de [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske taalfamylje]]. It heart ta de [[Eastslavyske talen]], tegearre mei it [[Oekraynsk]] en it [[Wyt-Russysk]] (Belarussysk).

De Eastslavyske talen ûntstienen út it [[Aldtsjerkeslavysk|Ald-Eastslavysk]] of [[Aldrussysk]], de taal dy't yn de midsiuwen sprutsen waard yn it gebiet fan it [[Kievske Ryk]] (Kiëvske Rûs). Ut dy taal ûntwikkelen har de trije moderne Eastslavyske talen.

Binnen de Slavyske taalgroep is it Russysk it meast sprutsen en hat it de grutste geografyske fersprieding. It is nau besibbe oan it Oekraynsk en it Wyt-Russysk, mar hat ek in soad oerienkomsten mei oare Slavyske talen lykas it [[Poalsk]], [[Tsjechysk]], [[Slowaaksk]], [[Bulgaarsk]] en [[Servysk]].

Taalkundich wurdt it Russysk karakterisearre troch in rike bûgingsmorfology, in fleksibele wurdfolchoarder en in grut tal lienwurden, benammen út it [[Aldtsjerkeslavysk]], [[Gryksk]], [[Nederdútsk]], [[Frânsk]] en [[Ingelsk]]. It hat ek in soad ynfloed hân op de talen fan de eardere [[Sovjet-Uny]], dêr't it faak as lingua franca brûkt waard.

== Skiednis ==
Hja geane der fan út dat yn it twadde millennium foar Kr. binnen de [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske]] [[taalfamylje]] it Protoslavyske dialekt ûntstie, dat him losmakke hie út de [[Balto-Slavyske talen|Balto-Slavyske]] groep. Yn it earste millennium nei Kr. hat it Protoslavysk him transformearre yn it [[Oerslavysk]]. Yn de 6e-7e iuw foel de taal útien yn trije groepen dialekten: de [[East-Slavyske talen|East-Slavyske]], de [[West-Slavyske talen|West-Slavyske]] en de [[Súd-Slavyske talen|Súd-Slavyske]] groep. Ut de East-Slavyske dialekten ûntstienen yn de 14e-15e iuw it Russysk (Grutrussysk), it [[Oekraynsk]] (Lytsrussysk) en it [[Wytrussysk]]. Yn de 16e-17e iuw ûntstienen der Noard- en Súd-Russyske dialekten en Middelgrutrussyske oergongsdialekten.

De âldste skriftlike boarnen yn de skiednis fan it Russysk binne de [[Kodeks fan Novgorod]] (earste kwart 11de iuw), it [[Ostromir-evangeelje]] (1056/57)  yn it Tsjerkeslavysk en koarte [[Bjirkebasttekst|brieven op bjirkebast]] (fan de 11de iuw ôf) yn [[Aldnovgorodsk|Aldnovgorodsk dialekt]]. Yn de midsiuwen waard de diskrepânsje tusken skreaune en sprutsen taal hieltiten grutter, trochdat men yn de literatuer in argaysk Russysk brûken bleaun dat sterk leunde op it [[Tsjerkeslavysk]], wylst de sprutsen taal him fierder ûntwikkele. It autobiografyske &quot;Libben&quot; fan aartspreester [[Avvakoem Petrov]] út de twadde helte fan de [[17e iuw]] wie skreaun yn de sprutsen folkstaal en dêrmei it earste wurk fan de Russyske literatuer.

[[Ofbyld:Russian language status and proficiency in the World.svg|upright=1.5|thumb|Wrâldwiid brûken fan it Russysk]]

[[Michail Lomonosov]] lei de grûnslach foar it moderne Russysk yn de twadde helt fan de 18e iuw; [[Nikolaj Karamzin]]  skoep ein [[18e iuw]] de literêre noarm wêrop [[Aleksandr Poesjkin]]  fierder bouwe koe. De hjoeddeiske Russyske literêre taal is om 1800 hinne ûntstien op basis fan it Moskouske dialekt.  

Yn it Russysk kin men in protte lienwurden fine út it  [[Frânsk]],  [[Dútsk]],  [[Latyn]]  en út Turkske talen, wêrûnder it  [[Tataarsk]].
It Russysk hat in grutte ynfloed ûndergien fan it Tsjerkeslavysk, wat der ta laat hat dat noch altyd in soad saneamd  [[Tsjerkeslavisme]]n yn it moderne Russysk fûn wurde kinne.

== Status en geografyske fersprieding ==
It Russysk is de offisjele taal fan de [[Ruslân|Russyske Federraasje]] en ien fan de wurktalen fan de [[Feriene Naasjes|FN]]. Neist it Russysk wurdt yn Ruslân noch in hûnderttal oare talen sprutsen, wêrûnder [[Tsjetsjeensk]], [[Tataarsk]], [[Kirgizysk]], [[Basjkiersk]]. Yn de [[Sovjet-Uny]] waard it Russysk as [[lingua franca]] brûkt; yn guon eardere Sovjetrepubliken hat de taal dy status noch altyd, mar net mear sa bot as doe.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Russysktaligen yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Russysktaligen !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ruslân]] || Haadgebiet || sa'n 145 miljoen || It grutste Russysktalige gebiet yn 'e wrâld. Russysk is de nasjonale en offisjele taal fan de Russyske Federaasje en tsjinnet as lingua franca yn in grut part fan it lân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Belarus.svg|20px]] [[Wyt-Ruslân]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 9 miljoen || Russysk is njonken it [[Wyt-Russysk]] in offisjele taal. It is foar in grut part fan de befolking de deistige omgongstaal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] [[Kazachstan]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 15 miljoen || Russysk hat offisjele status as taal fan ynteretnyske kommunikaasje. It wurdt rûnom brûkt yn bestjoer, ûnderwiis en media.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Oekraïne]] || Grutte minderheid || sa'n 10–15 miljoen || Russysk waard tradisjoneel in soad sprutsen yn it easten en suden fan it lân en yn grutte stêden. Sûnt 2014, en benammen nei 2022, is it iepenbiere gebrûk fan it Russysk yn in soad gebieten ôfnommen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Moldova.svg|20px]] [[Moldaavje]] || Minderheid || sa'n 500.000–700.000 || Russysk wurdt in soad brûkt yn stêden en is de dominante taal yn [[Transnistrië]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Latvia.svg|20px]] [[Letlân]] || Minderheid || sa'n 500.000 || Russysk is de grutste minderheidstaal fan it lân, benammen yn [[Riga]] en [[Daugavpils]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Estonia.svg|20px]] [[Estlân]] || Minderheid || sa'n 400.000 || Russysk wurdt benammen sprutsen yn it noardeasten en yn de haadstêd [[Tallinn]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Lithuania.svg|20px]] [[Litouwen]] || Minderheid || sa'n 200.000 || Russysk wurdt benammen sprutsen troch de Russyske minderheid en troch in part fan de âldere befolking.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Kyrgyzstan.svg|20px]] [[Kirgyzje]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 4 miljoen || Russysk is njonken it [[Kirgyzysk]] in offisjele taal en wurdt breed brûkt yn bestjoer en ûnderwiis.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Uzbekistan.svg|20px]] [[Oezbekistan]] || Minderheid || sa'n 3–5 miljoen || Russysk is in wichtige omgongs- en hannelstaal, benammen yn stedske gebieten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Armenia.svg|20px]] [[Armeenje]] || Twadde taal || sa'n 2 miljoen || Russysk wurdt breed leard en brûkt yn ûnderwiis, media en ynternasjonale kommunikaasje.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Azerbaijan.svg|20px]] [[Azerbeidzjan]] || Twadde taal || sa'n 2 miljoen || Russysk spilet in wichtige rol yn heger ûnderwiis, media en hannel.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Georgje]] || Twadde taal || sa'n 1 miljoen || Russysk wurdt benammen sprutsen troch âldere generaasjes en etnyske minderheden.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]] || Diaspora || sa'n 1,2–1,5 miljoen || Troch ymmigraasje út de eardere [[Sovjet-Uny]] is Russysk ien fan de meast sprutsen minderheidstalen fan it lân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] || Diaspora || sa'n 3–4 miljoen || In grutte Russysktalige mienskip bestiet út ymmigranten út Ruslân en oare eardere Sovjetrepublyken.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || sa'n 1 miljoen || Russysk wurdt benammen sprutsen yn grutte stêden lykas [[New York]] en [[Los Angeles]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || sa'n 250.000 || Russysktalige mienskippen binne benammen te finen yn [[Toronto]], [[Montreal]] en [[Vancouver]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austraalje]] || Diaspora || sa'n 100.000 || Russysk wurdt sprutsen troch ymmigranten út Ruslân, Oekraïne en oare eardere Sovjetsteaten.
|}

== Skaaimerken ==
=== Alfabet ===
It Russysk makket gebrûk fan in fariant fan it [[syrillyske alfabet]], dat yn syn hjoeddeiske foarm bestiet sûnt [[1918]], doe’t it alfabet herfoarme waard en in pear lettertekens ôfskaft binne. De lêste grutte spellingherfoarming is trochfierd yn [[1956]]. It hjoeddeiske Russyske alfabet hat 33 letters:

{| cellpadding=6 cellspacing=0 style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
|'''А а'''||'''Б б'''||'''В в'''||'''Г г'''||'''Д д'''||'''Е е'''||'''Ё ё'''||'''Ж ж'''||'''З з'''||'''И и'''||'''Й й'''
|-
|'''К к'''||'''Л л'''||'''М м'''||'''Н н'''||'''О о'''||'''П п'''||'''Р р'''||'''С с'''||'''Т т'''||'''У у'''||'''Ф ф'''
|-
|'''Х х'''||'''Ц ц'''||'''Ч ч'''||'''Ш ш'''||'''Щ щ'''||'''ъ'''||'''ы'''||'''ь'''||'''Э э'''||'''Ю ю'''||'''Я я'''
|}

=== Fonetyk en fonology ===
It Russyske klanksysteem hat fiif [[klinker (klank)|klinkers]] en seisentritich [[bylûd]]en. It Russyske klanksysteem hat twa kenmerkende eigenskippen: [[fokaalreduksje]] en in [[fonology]]ske opposysje tusken &quot;hurde&quot; en &quot;sêfte&quot; bylûden. 

==== Hurde en sêfte bylûden ====
De measte bylûden komme foar yn in saneamde hurde en sêfte ([[palatalisaasje|palatalisearre]]) fariant. It ferskil tusken hurd en sêft is betsjuttingûnderskiedend en wjerspegelet him yn de stavering. By de útspraak fan in palatalisearre bylûd beweecht de [[tonge (anatomy)|tonge]] him rjochting it hurde [[ferwulft (anatomy)|ferwulft]] ([[palatum]]), wêrtroch in lichte ''j''-klank te hearren is. Sa klinkt de sêfte ''n'' lykas de ''nj'' ([[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|ɲ]]) yn it Fryske wurd &quot;bra''nj''e&quot;.

==== Fokaalreduksje ====
It beklamme wurdlid wurdt heallang útsprutsen, de ûnbeklamme wurdlidden koart. It [[klam|wurdaksint]] hat yn it Russysk grutte gefolgen foar de útspraak; dit ferskynsel wurdt Fokaalreduksje neamd. Troch fokaalreduksje falt in oantal bylûden bûten de klam gear en wurde se minder prononsearre, &quot;doffer&quot; útsprutsen. Reduksje tredet nei hurde bylûden op by de /o/ en de /a/ (dy’t gearfalle oant [a] of [ə]); nei sêfte bylûden falle /e/, /a/ en /i/ gear ta in koarte i. De /u/ en de ''y'' kenne gjin reduksje.

Hoe fierder in bylûd fan it beklamme wurdlid ôf stiet, nammenste mear hy bleatsteld wurdt oan reduksje, lûden nei de klam wurde meastentiids folslein redusearre. Sa wurdt in ûnbeklamme o útsprutsen as [a] at hy flak foar it beklamme wurdlid stiet; stiet hy fierder fuort, klinkt hy as [ə]. It wurd молокó (&quot;molke&quot;) wurdt sadwaande útsprutsen as [məla'ko], вóдка (&quot;wodka&quot;) as ['votkə]. Lûden oan it begjin fan in wurd wurde lykwols net folslein redusearre: автомáт klinkt as [aftamat].

==== Stimhawwende en stimleaze bylûden ====
Krekt as yn it Nederlânsk wurde [[stimhawwend]]e bylûden oan’e ein fan in wurd stimleas; in wurd as хлеб (''chleb'', &quot;brood&quot;) klinkt dêrtroch as ''chlep'', юг (''joech'', &quot;it suden&quot;) as ''joek''.

As in stimhawwende en in stimleas bylûd botse tredet der saneamde [[assimilaasje (taalkunde)|regressive assimilaasje]] op (regressyf = fan efter nei foaren). Dit wol sizze dat de hiele kluster ofwol stimhawwend wurdt, ofwol stimleas, bepaald troch it ''lêste'' bylûd. Under de seksje fokaalreduksje hjirboppe binne al twa foarbylden te finen: ''dk'' (stimhawwend-stimleas) wurdt [tk] (stimleas) yn водка, ''vt'' wurdt [ft] yn автомат. Oare foarbylden binne с Борисом (&quot;mei Boris&quot;), wêryn’t ''sb'' (stimleas-stimhawwend) as [zb] (stimhawwend) útsprutsen wurdt, en отзыв (û.o. &quot;reaksje&quot;), wêryn’t ''tz'' ta ''dz'' assimilearre wurdt.

=== Grammatika ===
It Russysk is een taal dy’t frijwat [[fleksje]] ken; dit betsjut dat wurden feroarje neffens harren grammatikale funksje yn de sin. Hjir spylje de [[namfal]]len in kaairol. It hjoeddeiske Russysk hat seis namfallen: [[nominatyf]], [[genityf]], [[datyf]], [[akkusatyf]], [[ynstrumintalis]] en [[prepositionalis]]/[[lokatyf]]. It Russysk hat trije [[geslacht (taalkunde)|wurdgeslachten]]: manlik, froulik en ûnsidich, dy’t yn’e regel [[morfology]]sk markearre binne. Yn de [[ferbûging]] wurdt ûnderskied makke tusken de geslachten en tusken iental en meartal, wat resultearret yn in grut tal útgongen. It Russysk hat gjin [[lidwurd]]en.

It Russyske [[tiidwurd]] hat trije [[tiid|tiden]]: de tsjintwurdige tiid, doetiid en takomstige tiid. De tsjintwurdige en takomstige tiid wurde bûgd mei [[persoan (taalkunde)|persoan]] (1e, 2e, 3e) en getal; yn de doetiid wurdt ûnderskied makke tusken manlik, froulik, ûnsidich en meartal. Der binne twa typen bûgings, hoewol’t binnen dizze haadtypen ôfsûnderlike bûgings oanwiisd wurde kinne. It slimste ûndediel fan de Russyske grammatika is it saneamde [[tiidwurdaspekt|aspekt]]. Men ûnderskiedet it [[ymperfektyf aspekt|ymperfektive]] en [[perfectyf aspekt|perfektive]] aspekt. De measte tiidwurden besteane yn twa farianten, in ymperfektive en in perfektive foarm, dy’t  tegearre in [[aspektpear]] neamd wurde. It ymperfektive aspekt besjocht de hanneling op himsels, it perfektive aspekt besjocht de hanneling yn in kontekst fan sitewaasjewikseling  of resultaat.
As yllustraasje: it tiidwoord &quot;iepenje&quot; bestiet yn twa foarmen ''otkryvat&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;'' (ymperfektyf) en ''otkryt&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;'' (perfektyf). Yn de sin &quot;Ja dolgo '''otkryval''' dver', no ne '''otkryl''' jejo&quot; (&quot;Ik wie lang dwaande de doar te iepenjen mar haw him net iepen dien&quot;) wurdt foar de handeling fan it iepenjen it ymperfektive tiidwurd brûkt en foar it oanjaan fan it weibliuwen fan resultaat - it perfektive tiidwurd.

It Russysk is in [[SVO-taal]], hoewol’ t de wurdfolchoarder net strikt fêstleit. It Russysk brûkt de wurdfolchoarder om ynformaasje binnen de sin hiërargysk te strukturearjen; dit wurdt by fersin faak oansjoen foar in frijere wurdfolchoarder.

It wurdaksint yn  it Russysk hat gjin fêste regels en is faak ûnfoarspelber, it kin binnen in bûging ferspringe.

==Transliteraasje==
De [[transliteraasje]] fan it Russyske [[namme]]n nei it [[Frysk]] giet sa:

{| class=wikitable
|- style=&quot;vertical-align: bottom; background: #eee;&quot;
! Letter
! Transliteraasje 
|-
| А а
| a
|-
| Б б
| b
|-
| В в 
| v
|-
| Г г
| g
|-
| Д д
| d
|-
| Е е
| je / e, sjoch noat 1
|-
|  Ё ё
| jo
|-
|  Ж ж
| zj
|-
| З з
| z
|-
| И и
| i
|-
| Й й
| j
|-
| К к
| k
|-
| Л л
| l
|-
| М м
| m
|-
| Н н
| n
|-
| О о
| o
|-
| П п
| p
|-
| Р р
| r
|-
| С с
| s
|-
| Т т
| t
|-
| У у 
| û &lt;small&gt;(foar in r better: oe)&lt;/small&gt;
|-
| Ф ф
| f
|-
| Х х
| ch
|-
| Ц ц
| ts
|-
| Ч ч
| tsj
|-
| Ш ш
| sj
|-
| Щ щ
| sjtsj
|-
| Ъ ъ
| sjoch noat 2
|-
| Ы ы 
| y
|-
| Ь ь
| sjoch noat 3
|-
| Э э
| e
|-
| Ю ю 
| jû &lt;small&gt;(foar in r better: joe)&lt;/small&gt;
|-
| Я я 
| ja
|}
noat 1: Е е: gauris transliterearre as 'e', mar faker eins de klank fan 'je' yn &quot;jern&quot; (dus bgl. we skriuwe &quot;Aleksander&quot;, mar de útspraak is eins mear &quot;Aljeksander&quot;)&lt;br&gt;
noat 2: Ъ ъ = it hurdteken, dat komt foar dat de foarôfgeande konsonant palatalisearre wurdt; kin beskôge wurde as in [[stomme letter]] (palatalisaasje is koartsein dat der in j-klank efteroan komt, dus l-lj, m-mj, s-sj, ensfh.)&lt;br&gt;
noat 3: Ь ь = it sêftteken, dat soarget foar palatalisaasje fan 'e foarôfgeande konsonant; meastal beskôge as in stomme letter, soms werjûn troch in 'j'

== Dialekten ==
Yn it Jeropeeske diel fan Ruslân ûnderskiedet men trochstrings trije dialektgroepen: Noard-, Sintraal- en Súd-Russyske dialekten. Wêrby’t de Sintraal-Russyske dialekten as oergongsdialekten beskôge wurde omdat dizze én Noard- én Súd-Russyske eleminten yn har hawwe. 
Hoewol’t it  areaal fan dizze dialekten tige grutte ôfmjittings hat, binne de ferskillen mei it Standertrussysk (de Moskouske noarm) net sadanich, dat dialektsprekkers ûnfersteanber binne foar ien út Moskou. Yn dit opsicht binne de ferskillen net sa grut as yn it Nederlânske taalgebiet, dêr’t in soad minsken muoite hawwe om bygelyks  [[Grinslânsk]] of [[West-Flaamsk]] dialekt te ferstean. Middels unifikaasje troch it ûnderwiis yn de Sovjetperioade en de trek nei de stêden is der by in soad dialekten in seker ferfal yntreden; de jongste generaasje sprekt faak gjin suver dialekt mear, mar Standertrussysk mei dialekteleminten of mei in dialektsubstraat. Benammen op it mêd fan útspraak en yntonaasje besteane der oansjenlike ferskillen ten opsichte fan de Russyske standerttaal. 

=== Noardrussyske dialekten ===
Ten noardeasten fan de line [[Ladogamar]]-[[Novgorod]]-[[Jaroslavl]] treft men dialekten oan dy’t as belangrykste kenmerk ''[[okanje]]'' (оканье - &quot;''o'' sizze&quot;) hawwe: de ûnbeklamme ''o'' wurdt net redusearre, mar útsprutsen as [o] (sjoch  [[#Fokaalreduksje|de seksje fokaalreduksje]]). Fierders binne kenmerkend in gutturale ''g'' en in hurde ''t'' yn de útgong fan de tredde persoan (iental en meartal) fan it tiidwurd (oerienkommend mei de standerttaal). Under de Noard-Russyske dialekten ûnderskiedet men as subgroepen: de dialektengroep fan [[Ladoga]] en [[Tichvin]], fan [[Kostroma]], fan [[Vologda (stêd)|Vologda]], fan [[Onega (stêd)|Onega]] en fan [[Belozersk]]. 

Oant ûngefear 1950 wykten de Noard-Russyske dialekten ek kwa leksikon sterk ôf fan wat men op oare plakken yn Ruslân spruts. Troch de isolearre lizzing fan in soad streken hienen benammen dizze dialekten in soad [[argaïsme]]n hâlden. De dialekten dy’t yn de [[Oeralberchtme|Oeral]] sprutsen wurde kinne ek ta de Noard-Russyske groep rekkene wurde.

=== Sintraal Russyske dialekten ===
De noardlike grins fan harren areaal rint fan [[Sint-Petersburch]] oer Novgorod en [[Ivanovo]] oant [[Nizjni Novgorod]] en [[Tsjeboksary]], de súdlike grins rint fan [[Velikije Loeki]] oer [[Moskou]] oant [[Penza]]. Dizze dialekten binne oergongsdialekten. Yn it easten wurdt in ûnbeklamme ''o'' as [o] útsprutsen, yn it  westen as in [a]; dit ferskynsel wurdt ''[[akanje]]'' (аканье - &quot;''a'' sizze&quot;) neamd. Men ûnderskiedet de folgjende groepen: West-Sintraal-Russysk fan [[Pskov]], West-Sintraal-Russysk fan Novgorod, East-Sintraal-Russysk fan Moskou en omkriten, East-Sintraal-Russysk fan [[Jegorevsk]] en omkriten, East-Sintraal-Russysk fan [[Temnikov]] en omkriten en East-Sintraal-Russysk fan it gebiet om [[Vladimir (stêd)|Vladimir]] oant de [[Wolga]].

=== Súdrussyske dialekten ===
De areaalgrins fan dizze dialekten besuden Velikije Loeki  rint oer [[Rjazan]] oant [[Tambov]]. Yn dizze dialekten wurdt de ûnbeklamme ''a'' &lt;!-- o ? --&gt; as in [a] útsprutsen, ken men in [[frikatyf|frikative]] ''g'' en in sêfte ''t'' yn de tredde persoan fan it tiidwurd, wêr’t de standerttaal in hurde ''t'' hat. Binnen dizze groep binne der trije subgroepen: de dialektengroep fan Rjazan, fan it [[Dnjepr]]-gebiet en fan [[Oskol]]. 

Echt ôfwikende foarmen fan it Russysk fynt men benammen ûnder oare etnyske groepen yn de eartiidske [[Sovjet-Uny]]. Yn de tiid fan it keizerryk waard der út Moskou wei in agressive [[russifikaasje]]polityk fierd, dy’t yn de Sovjettiid sa no en dan fuortset waard. Hjirfoar is it Russysk in soad te hearren yn benammen de stêden en ûnder de heech opliedene befolking. .Mei de Slavyske sustertalen it [[Wytrussysk]] en it [[Oekraysnk]] foarme it Russysk de [[mingtaal|mingtalen]] [[Trasjanka]] resp. [[Soerzjyk]].

== Wikselwurking mei it Nederlânsk ==
=== Nederlânsk en Dútsk yn de Russyske taal ===
Troch de ynteresse fan [[tsaar]] [[Peter de Grutte]] yn de Nederlânske [[skipfeart]] binne der meardere [[Nederlânsk]]e wurden (skipfearttermen) yn it Russysk belanne:

{{Kolommen3
|Kolom1=
* ''актёр'' (aktjor) – akteur
* ''аптека'' (aptjeka) - apteek
* ''балкон'' (balkon) - balkon
* ''батат'' (batat) - patat		
* ''библиотека'' (bibliotjeka) – bibleteek
* ''боцман'' (botsman) - boatsman
* ''брюки'' (brjoeki – net mv.) - broek
* ''ватерпас'' (waterpas) - wetterpas
* ''галстук'' (galstoek = halsdoek) - strik
* ''герцог'' (gertsog) – hartoch
* ''кабельтов'' (kabeltof) – kabeltou
* ''каюта'' (kajoeta) - kajút
* ''контора'' (kantora) - kantoar
* ''кафе'' (kafe) - kafee
* ''кофе'' (kofe) - kofje
* ''шлюз'' (sjljoez) - slús
* ''шнур'' (sjnoer) - snoer
* ''штевень'' (sjteven) - stjûn
* ''киль'' (kil) - kyl
* ''трюм'' (trjoem) - rom
|Kolom2=
* ''мебель'' (mjebel) - meubels
* ''мода'' (moda) - moade
* ''музыкант'' (moezikant) - musikant
* ''номер'' (nomer) - nûmer
* ''пассажир'' (passazjir) - passazjier
* ''результат'' (rezoeltat) - fertuten
* ''роман'' (roman) - roman
* ''спортзал'' (sportzal) - sportseal
* ''стадион'' (stadion) - stadion
* ''стул'' (stoel) - stoel
* ''табак'' (tabak) - tabak
* ''театр'' (teatr) - teater
* ''трап'' (trap) - trep
* ''университет'' (oeniwersitjet) - universiteit
* ''фабрика'' (fabrika) - fabryk
* ''фейерверк'' (fejerwerk) - fjoerwurk
* ''ромп'' (romp) - romp
* ''капитан'' (kapitan) - kapitein
* ''штурман'' (sjtoerman) - stjoerman
* ''трос'' (tros) - trosse
* ''швабра'' (zwabbra) - swabber
|Kolom3=
* ''флаг'' (flag) - flagge
* ''флагшток'' (flagsjtok) – flaggestôk
* ''шкипер'' (sjkiper) - skipper
* ''школа'' (sjkola) – skoalle
* ''штраф'' (sjtraf) - boete
* ''норд'' (nord - skeepvaart) - noard
* ''ост'' (ost - skeepvaart) - east
* ''зюйд'' (zjoed - skeepvaart) - súd
* ''вест'' (west - skeepvaart) – west
* ''портрет'' (portret) - portret
* ''студент'' (stoedent) - studint
* ''банкрот'' (bankrot) - bankrot
* ''реклама'' (reklama) – reklame
* ''прейскурант'' (preiskoerant) - priislist
* ''мачта'' (matsjta) - mêst
* ''вымпел'' (vympel) - wimpel
* ''матрос'' (matros) - matroas
* ''якорь'' (jakor) - anker
}}

Der is ek in oantal [[Dútsk]]e wurden yn de Russyske taal terjochte komd:
* Schlagbaum - шлагбаум
* Rucksack - рюкзак
* Butterbrot (Dútsk: stik bôle) -  бутерброд 
* Perückenmacher (Dútsk: prúkmakker) - парикмахер (kapper)

=== Russyske wurden yn it Frysk ===
Der binne ek inkele Russyske wurden yn it Frysk terjochte komd. Dit binne benammen wurden dy’t mei typysk Russyske saken te krijen hawwe, mar net allinnich dêrtroch:
* [[glasnost]]
* [[perestrojka]]
* [[matroesjka]]
* [[doerak]]
* [[oekaze]]
* [[tolk (berop)|tolk]]
* [[yntelligintsia]]
* [[romtefarder|kosmonaut]]

== Sjoch ek ==
* [[Mat (taal)|Mat]] (obsene folkstaal fan it Russysk)

== Keppeling om utens ==
* {{ru}} [http://www.multitran.ru/c/m.exe?&amp;L1=2&amp;L2=24&amp;sendcookielangs=1 multitran: Russisch-Nederlânsk wurdboek online] - mei alternative skriuwwizen
* {{ru}} [https://www.sokr.ru/ sokr: zoekfunctie voor Russyske ôfkoartings] 
* {{en}} [http://en.wikivoyage.org/wiki/Russian Russian Phrasebook at Wikivoyage]
* {{en}} [http://www.freelanguagecourses.com/language/russian/princeton-russian-course-51/ Free Princeton Russian Course Download]
* {{en}} [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Russian_Swadesh_list Russyske Swadeshlist]
* {{el}} [https://www.pushkin.gr/ It Pushkin Ynstitút yn Atene - Russysk yn Grikelân]

{{YnterWiky|code=ru}}

[[Kategory:Russysk| ]]
[[Kategory:Slavyske talen]]
[[Kategory:Russen]]
[[Kategory:Taal yn Ruslân]]
[[Kategory:Taal yn Abgaazje]]
[[Kategory:Taal yn Armeenje]]
[[Kategory:Taal yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Taal yn Bulgarije]]
[[Kategory:Taal yn Estlân]]
[[Kategory:Taal yn Finlân]]
[[Kategory:Taal yn Georgje]]
[[Kategory:Taal yn Grikelân]]
[[Kategory:Taal yn Kazachstan]]
[[Kategory:Taal yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Taal yn Letlân]]
[[Kategory:Taal yn Litouwen]]
[[Kategory:Taal yn Moldaavje]]
[[Kategory:Taal yn Mongoalje]]
[[Kategory:Taal yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Taal yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Taal yn Poalen]]
[[Kategory:Taal yn Roemeenje]]
[[Kategory:Taal yn Sina]]
[[Kategory:Taal yn Slowakije]]
[[Kategory:Taal yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Taal yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Taal yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Taal yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>sigea2n81ci629qy9u8ldxs6tkcgqme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236653</id>
      <parentid>1236652</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Taalklassifikaasje */</comment>
      <origin>1236653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25317" sha1="adqjsb33g59awxem4bjfqntnctjv8we" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Russysk |
oare nammen = |
Ingelske namme = Russian|
eigen namme = русский язык |
sprutsen yn = [[Ruslân|Russyske Federaasje]], foarmalige [[Sowjet-Uny|Sowjetrepubliken]], foarmalige [[Warsjaupakt]]lannen, [[Israel]], [[Mongoalje]]|
taalgebiet = |
tal sprekkers = ca. 145 miljoen (memetaal praters);&lt;br /&gt;ca. 110 miljoen (as twadde taal)| teljier = 2004 |
dialekten = |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]
:[[Balto-Slavyske talen|Balto-Slavysk]]
::[[Slavyske talen|Slavysk]]
:::[[Eastslavyske talen|Eastslavysk]]|
skrift = it [[Sirillyske alfabet|Sirillysk]]|
bibeloersetting =  |
taalstatus = Offisjeel yn [[Ruslân]], [[Kazachstan]], [[Kirgyzje]], [[Wyt-Ruslân]], [[Abchaazje]] en [[Transnystrje]]. Ien fan de wurktalen fan de [[Feriene Naasjes]] |
taalkoade ISO 639-1 = ru |
taalkoade ISO 639-2 = rus |
taalkoade ISO 639-3/DIS = rus |
}}
It '''Russysk''' (русский язык) is ien fan de grutste talen fan’e wrâld en de grutste kultuertaal yn Jeropa. It Russysk heart ta de [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske]] [[taalfamylje]]. Binnen dizze taalfamylje heart it ta de [[Slavyske taal|Slavyske talen]]. It Russysk foarmet tegearre mei it [[Oekraynsk]] en it [[Wytrussysk]] de East-Slavyske taalgroep. 

[[Ofbyld:SlovoOPolkuIgoreve.png|thumb|right|''It [[Igorliet]], ien fan de âldst bekende literêre Russyske teksten.'']]

== Taalklassifikaasje ==
It Russysk is in [[Slavyske talen|Slavyske taal]] út de [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske taalfamylje]]. It heart ta de [[Eastslavyske talen]], tegearre mei it [[Oekraynsk]] en it [[Wyt-Russysk]] (Belarussysk).

De Eastslavyske talen ûntstienen út it [[Aldtsjerkeslavysk|Ald-Eastslavysk]] of [[Aldrussysk]], de taal dy't yn de midsiuwen sprutsen waard yn it gebiet fan it [[Kievske Ryk]] (Kiëvske Rûs). Ut dy taal ûntwikkelen har de trije moderne Eastslavyske talen.

Binnen de Slavyske taalgroep is it Russysk it meast sprutsen en hat it de grutste geografyske fersprieding. It is nau besibbe oan it Oekraynsk en it Wyt-Russysk, mar hat ek in soad oerienkomsten mei oare Slavyske talen lykas it [[Poalsk]], [[Tsjechysk]], [[Slowaaksk]], [[Bulgaarsk]] en [[Servysk]].

Taalkundich wurdt it Russysk karakterisearre troch in rike bûgingsmorfology, in fleksibele wurdfolchoarder en in grut tal lienwurden, benammen út it [[Aldtsjerkeslavysk]], [[Gryksk]], [[Nederdútsk]], [[Frânsk]] en [[Ingelsk]]. It hat ek in soad ynfloed hân op de talen fan de eardere [[Sovjet-Uny]], dêr't it faak as lingua franca brûkt waard.

== Skiednis ==
Hja geane der fan út dat yn it twadde millennium foar Kr. binnen de [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske]] [[taalfamylje]] it Protoslavyske dialekt ûntstie, dat him losmakke hie út de [[Balto-Slavyske talen|Balto-Slavyske]] groep. Yn it earste millennium nei Kr. hat it Protoslavysk him transformearre yn it [[Oerslavysk]]. Yn de 6e-7e iuw foel de taal útien yn trije groepen dialekten: de [[East-Slavyske talen|East-Slavyske]], de [[West-Slavyske talen|West-Slavyske]] en de [[Súd-Slavyske talen|Súd-Slavyske]] groep. Ut de East-Slavyske dialekten ûntstienen yn de 14e-15e iuw it Russysk (Grutrussysk), it [[Oekraynsk]] (Lytsrussysk) en it [[Wytrussysk]]. Yn de 16e-17e iuw ûntstienen der Noard- en Súd-Russyske dialekten en Middelgrutrussyske oergongsdialekten.

De âldste skriftlike boarnen yn de skiednis fan it Russysk binne de [[Kodeks fan Novgorod]] (earste kwart 11de iuw), it [[Ostromir-evangeelje]] (1056/57)  yn it Tsjerkeslavysk en koarte [[Bjirkebasttekst|brieven op bjirkebast]] (fan de 11de iuw ôf) yn [[Aldnovgorodsk|Aldnovgorodsk dialekt]]. Yn de midsiuwen waard de diskrepânsje tusken skreaune en sprutsen taal hieltiten grutter, trochdat men yn de literatuer in argaysk Russysk brûken bleaun dat sterk leunde op it [[Tsjerkeslavysk]], wylst de sprutsen taal him fierder ûntwikkele. It autobiografyske &quot;Libben&quot; fan aartspreester [[Avvakoem Petrov]] út de twadde helte fan de [[17e iuw]] wie skreaun yn de sprutsen folkstaal en dêrmei it earste wurk fan de Russyske literatuer.

[[Ofbyld:Russian language status and proficiency in the World.svg|upright=1.5|thumb|Wrâldwiid brûken fan it Russysk]]

[[Michail Lomonosov]] lei de grûnslach foar it moderne Russysk yn de twadde helt fan de 18e iuw; [[Nikolaj Karamzin]]  skoep ein [[18e iuw]] de literêre noarm wêrop [[Aleksandr Poesjkin]]  fierder bouwe koe. De hjoeddeiske Russyske literêre taal is om 1800 hinne ûntstien op basis fan it Moskouske dialekt.  

Yn it Russysk kin men in protte lienwurden fine út it  [[Frânsk]],  [[Dútsk]],  [[Latyn]]  en út Turkske talen, wêrûnder it  [[Tataarsk]].
It Russysk hat in grutte ynfloed ûndergien fan it Tsjerkeslavysk, wat der ta laat hat dat noch altyd in soad saneamd  [[Tsjerkeslavisme]]n yn it moderne Russysk fûn wurde kinne.

== Status en geografyske fersprieding ==
It Russysk is de offisjele taal fan de [[Ruslân|Russyske Federraasje]] en ien fan de wurktalen fan de [[Feriene Naasjes|FN]]. Neist it Russysk wurdt yn Ruslân noch in hûnderttal oare talen sprutsen, wêrûnder [[Tsjetsjeensk]], [[Tataarsk]], [[Kirgizysk]], [[Basjkiersk]]. Yn de [[Sovjet-Uny]] waard it Russysk as [[lingua franca]] brûkt; yn guon eardere Sovjetrepubliken hat de taal dy status noch altyd, mar net mear sa bot as doe.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Russysktaligen yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Russysktaligen !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ruslân]] || Haadgebiet || sa'n 145 miljoen || It grutste Russysktalige gebiet yn 'e wrâld. Russysk is de nasjonale en offisjele taal fan de Russyske Federaasje en tsjinnet as lingua franca yn in grut part fan it lân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Belarus.svg|20px]] [[Wyt-Ruslân]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 9 miljoen || Russysk is njonken it [[Wyt-Russysk]] in offisjele taal. It is foar in grut part fan de befolking de deistige omgongstaal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] [[Kazachstan]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 15 miljoen || Russysk hat offisjele status as taal fan ynteretnyske kommunikaasje. It wurdt rûnom brûkt yn bestjoer, ûnderwiis en media.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Oekraïne]] || Grutte minderheid || sa'n 10–15 miljoen || Russysk waard tradisjoneel in soad sprutsen yn it easten en suden fan it lân en yn grutte stêden. Sûnt 2014, en benammen nei 2022, is it iepenbiere gebrûk fan it Russysk yn in soad gebieten ôfnommen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Moldova.svg|20px]] [[Moldaavje]] || Minderheid || sa'n 500.000–700.000 || Russysk wurdt in soad brûkt yn stêden en is de dominante taal yn [[Transnistrië]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Latvia.svg|20px]] [[Letlân]] || Minderheid || sa'n 500.000 || Russysk is de grutste minderheidstaal fan it lân, benammen yn [[Riga]] en [[Daugavpils]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Estonia.svg|20px]] [[Estlân]] || Minderheid || sa'n 400.000 || Russysk wurdt benammen sprutsen yn it noardeasten en yn de haadstêd [[Tallinn]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Lithuania.svg|20px]] [[Litouwen]] || Minderheid || sa'n 200.000 || Russysk wurdt benammen sprutsen troch de Russyske minderheid en troch in part fan de âldere befolking.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Kyrgyzstan.svg|20px]] [[Kirgyzje]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 4 miljoen || Russysk is njonken it [[Kirgyzysk]] in offisjele taal en wurdt breed brûkt yn bestjoer en ûnderwiis.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Uzbekistan.svg|20px]] [[Oezbekistan]] || Minderheid || sa'n 3–5 miljoen || Russysk is in wichtige omgongs- en hannelstaal, benammen yn stedske gebieten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Armenia.svg|20px]] [[Armeenje]] || Twadde taal || sa'n 2 miljoen || Russysk wurdt breed leard en brûkt yn ûnderwiis, media en ynternasjonale kommunikaasje.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Azerbaijan.svg|20px]] [[Azerbeidzjan]] || Twadde taal || sa'n 2 miljoen || Russysk spilet in wichtige rol yn heger ûnderwiis, media en hannel.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Georgje]] || Twadde taal || sa'n 1 miljoen || Russysk wurdt benammen sprutsen troch âldere generaasjes en etnyske minderheden.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]] || Diaspora || sa'n 1,2–1,5 miljoen || Troch ymmigraasje út de eardere [[Sovjet-Uny]] is Russysk ien fan de meast sprutsen minderheidstalen fan it lân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] || Diaspora || sa'n 3–4 miljoen || In grutte Russysktalige mienskip bestiet út ymmigranten út Ruslân en oare eardere Sovjetrepublyken.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || sa'n 1 miljoen || Russysk wurdt benammen sprutsen yn grutte stêden lykas [[New York]] en [[Los Angeles]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || sa'n 250.000 || Russysktalige mienskippen binne benammen te finen yn [[Toronto]], [[Montreal]] en [[Vancouver]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austraalje]] || Diaspora || sa'n 100.000 || Russysk wurdt sprutsen troch ymmigranten út Ruslân, Oekraïne en oare eardere Sovjetsteaten.
|}

== Skaaimerken ==
=== Alfabet ===
It Russysk makket gebrûk fan in fariant fan it [[syrillyske alfabet]], dat yn syn hjoeddeiske foarm bestiet sûnt [[1918]], doe’t it alfabet herfoarme waard en in pear lettertekens ôfskaft binne. De lêste grutte spellingherfoarming is trochfierd yn [[1956]]. It hjoeddeiske Russyske alfabet hat 33 letters:

{| cellpadding=6 cellspacing=0 style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
|'''А а'''||'''Б б'''||'''В в'''||'''Г г'''||'''Д д'''||'''Е е'''||'''Ё ё'''||'''Ж ж'''||'''З з'''||'''И и'''||'''Й й'''
|-
|'''К к'''||'''Л л'''||'''М м'''||'''Н н'''||'''О о'''||'''П п'''||'''Р р'''||'''С с'''||'''Т т'''||'''У у'''||'''Ф ф'''
|-
|'''Х х'''||'''Ц ц'''||'''Ч ч'''||'''Ш ш'''||'''Щ щ'''||'''ъ'''||'''ы'''||'''ь'''||'''Э э'''||'''Ю ю'''||'''Я я'''
|}

=== Fonetyk en fonology ===
It Russyske klanksysteem hat fiif [[klinker (klank)|klinkers]] en seisentritich [[bylûd]]en. It Russyske klanksysteem hat twa kenmerkende eigenskippen: [[fokaalreduksje]] en in [[fonology]]ske opposysje tusken &quot;hurde&quot; en &quot;sêfte&quot; bylûden. 

==== Hurde en sêfte bylûden ====
De measte bylûden komme foar yn in saneamde hurde en sêfte ([[palatalisaasje|palatalisearre]]) fariant. It ferskil tusken hurd en sêft is betsjuttingûnderskiedend en wjerspegelet him yn de stavering. By de útspraak fan in palatalisearre bylûd beweecht de [[tonge (anatomy)|tonge]] him rjochting it hurde [[ferwulft (anatomy)|ferwulft]] ([[palatum]]), wêrtroch in lichte ''j''-klank te hearren is. Sa klinkt de sêfte ''n'' lykas de ''nj'' ([[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|ɲ]]) yn it Fryske wurd &quot;bra''nj''e&quot;.

==== Fokaalreduksje ====
It beklamme wurdlid wurdt heallang útsprutsen, de ûnbeklamme wurdlidden koart. It [[klam|wurdaksint]] hat yn it Russysk grutte gefolgen foar de útspraak; dit ferskynsel wurdt Fokaalreduksje neamd. Troch fokaalreduksje falt in oantal bylûden bûten de klam gear en wurde se minder prononsearre, &quot;doffer&quot; útsprutsen. Reduksje tredet nei hurde bylûden op by de /o/ en de /a/ (dy’t gearfalle oant [a] of [ə]); nei sêfte bylûden falle /e/, /a/ en /i/ gear ta in koarte i. De /u/ en de ''y'' kenne gjin reduksje.

Hoe fierder in bylûd fan it beklamme wurdlid ôf stiet, nammenste mear hy bleatsteld wurdt oan reduksje, lûden nei de klam wurde meastentiids folslein redusearre. Sa wurdt in ûnbeklamme o útsprutsen as [a] at hy flak foar it beklamme wurdlid stiet; stiet hy fierder fuort, klinkt hy as [ə]. It wurd молокó (&quot;molke&quot;) wurdt sadwaande útsprutsen as [məla'ko], вóдка (&quot;wodka&quot;) as ['votkə]. Lûden oan it begjin fan in wurd wurde lykwols net folslein redusearre: автомáт klinkt as [aftamat].

==== Stimhawwende en stimleaze bylûden ====
Krekt as yn it Nederlânsk wurde [[stimhawwend]]e bylûden oan’e ein fan in wurd stimleas; in wurd as хлеб (''chleb'', &quot;brood&quot;) klinkt dêrtroch as ''chlep'', юг (''joech'', &quot;it suden&quot;) as ''joek''.

As in stimhawwende en in stimleas bylûd botse tredet der saneamde [[assimilaasje (taalkunde)|regressive assimilaasje]] op (regressyf = fan efter nei foaren). Dit wol sizze dat de hiele kluster ofwol stimhawwend wurdt, ofwol stimleas, bepaald troch it ''lêste'' bylûd. Under de seksje fokaalreduksje hjirboppe binne al twa foarbylden te finen: ''dk'' (stimhawwend-stimleas) wurdt [tk] (stimleas) yn водка, ''vt'' wurdt [ft] yn автомат. Oare foarbylden binne с Борисом (&quot;mei Boris&quot;), wêryn’t ''sb'' (stimleas-stimhawwend) as [zb] (stimhawwend) útsprutsen wurdt, en отзыв (û.o. &quot;reaksje&quot;), wêryn’t ''tz'' ta ''dz'' assimilearre wurdt.

=== Grammatika ===
It Russysk is een taal dy’t frijwat [[fleksje]] ken; dit betsjut dat wurden feroarje neffens harren grammatikale funksje yn de sin. Hjir spylje de [[namfal]]len in kaairol. It hjoeddeiske Russysk hat seis namfallen: [[nominatyf]], [[genityf]], [[datyf]], [[akkusatyf]], [[ynstrumintalis]] en [[prepositionalis]]/[[lokatyf]]. It Russysk hat trije [[geslacht (taalkunde)|wurdgeslachten]]: manlik, froulik en ûnsidich, dy’t yn’e regel [[morfology]]sk markearre binne. Yn de [[ferbûging]] wurdt ûnderskied makke tusken de geslachten en tusken iental en meartal, wat resultearret yn in grut tal útgongen. It Russysk hat gjin [[lidwurd]]en.

It Russyske [[tiidwurd]] hat trije [[tiid|tiden]]: de tsjintwurdige tiid, doetiid en takomstige tiid. De tsjintwurdige en takomstige tiid wurde bûgd mei [[persoan (taalkunde)|persoan]] (1e, 2e, 3e) en getal; yn de doetiid wurdt ûnderskied makke tusken manlik, froulik, ûnsidich en meartal. Der binne twa typen bûgings, hoewol’t binnen dizze haadtypen ôfsûnderlike bûgings oanwiisd wurde kinne. It slimste ûndediel fan de Russyske grammatika is it saneamde [[tiidwurdaspekt|aspekt]]. Men ûnderskiedet it [[ymperfektyf aspekt|ymperfektive]] en [[perfectyf aspekt|perfektive]] aspekt. De measte tiidwurden besteane yn twa farianten, in ymperfektive en in perfektive foarm, dy’t  tegearre in [[aspektpear]] neamd wurde. It ymperfektive aspekt besjocht de hanneling op himsels, it perfektive aspekt besjocht de hanneling yn in kontekst fan sitewaasjewikseling  of resultaat.
As yllustraasje: it tiidwoord &quot;iepenje&quot; bestiet yn twa foarmen ''otkryvat&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;'' (ymperfektyf) en ''otkryt&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;'' (perfektyf). Yn de sin &quot;Ja dolgo '''otkryval''' dver', no ne '''otkryl''' jejo&quot; (&quot;Ik wie lang dwaande de doar te iepenjen mar haw him net iepen dien&quot;) wurdt foar de handeling fan it iepenjen it ymperfektive tiidwurd brûkt en foar it oanjaan fan it weibliuwen fan resultaat - it perfektive tiidwurd.

It Russysk is in [[SVO-taal]], hoewol’ t de wurdfolchoarder net strikt fêstleit. It Russysk brûkt de wurdfolchoarder om ynformaasje binnen de sin hiërargysk te strukturearjen; dit wurdt by fersin faak oansjoen foar in frijere wurdfolchoarder.

It wurdaksint yn  it Russysk hat gjin fêste regels en is faak ûnfoarspelber, it kin binnen in bûging ferspringe.

==Transliteraasje==
De [[transliteraasje]] fan it Russyske [[namme]]n nei it [[Frysk]] giet sa:

{| class=wikitable
|- style=&quot;vertical-align: bottom; background: #eee;&quot;
! Letter
! Transliteraasje 
|-
| А а
| a
|-
| Б б
| b
|-
| В в 
| v
|-
| Г г
| g
|-
| Д д
| d
|-
| Е е
| je / e, sjoch noat 1
|-
|  Ё ё
| jo
|-
|  Ж ж
| zj
|-
| З з
| z
|-
| И и
| i
|-
| Й й
| j
|-
| К к
| k
|-
| Л л
| l
|-
| М м
| m
|-
| Н н
| n
|-
| О о
| o
|-
| П п
| p
|-
| Р р
| r
|-
| С с
| s
|-
| Т т
| t
|-
| У у 
| û &lt;small&gt;(foar in r better: oe)&lt;/small&gt;
|-
| Ф ф
| f
|-
| Х х
| ch
|-
| Ц ц
| ts
|-
| Ч ч
| tsj
|-
| Ш ш
| sj
|-
| Щ щ
| sjtsj
|-
| Ъ ъ
| sjoch noat 2
|-
| Ы ы 
| y
|-
| Ь ь
| sjoch noat 3
|-
| Э э
| e
|-
| Ю ю 
| jû &lt;small&gt;(foar in r better: joe)&lt;/small&gt;
|-
| Я я 
| ja
|}
noat 1: Е е: gauris transliterearre as 'e', mar faker eins de klank fan 'je' yn &quot;jern&quot; (dus bgl. we skriuwe &quot;Aleksander&quot;, mar de útspraak is eins mear &quot;Aljeksander&quot;)&lt;br&gt;
noat 2: Ъ ъ = it hurdteken, dat komt foar dat de foarôfgeande konsonant palatalisearre wurdt; kin beskôge wurde as in [[stomme letter]] (palatalisaasje is koartsein dat der in j-klank efteroan komt, dus l-lj, m-mj, s-sj, ensfh.)&lt;br&gt;
noat 3: Ь ь = it sêftteken, dat soarget foar palatalisaasje fan 'e foarôfgeande konsonant; meastal beskôge as in stomme letter, soms werjûn troch in 'j'

== Dialekten ==
Yn it Jeropeeske diel fan Ruslân ûnderskiedet men trochstrings trije dialektgroepen: Noard-, Sintraal- en Súd-Russyske dialekten. Wêrby’t de Sintraal-Russyske dialekten as oergongsdialekten beskôge wurde omdat dizze én Noard- én Súd-Russyske eleminten yn har hawwe. 
Hoewol’t it  areaal fan dizze dialekten tige grutte ôfmjittings hat, binne de ferskillen mei it Standertrussysk (de Moskouske noarm) net sadanich, dat dialektsprekkers ûnfersteanber binne foar ien út Moskou. Yn dit opsicht binne de ferskillen net sa grut as yn it Nederlânske taalgebiet, dêr’t in soad minsken muoite hawwe om bygelyks  [[Grinslânsk]] of [[West-Flaamsk]] dialekt te ferstean. Middels unifikaasje troch it ûnderwiis yn de Sovjetperioade en de trek nei de stêden is der by in soad dialekten in seker ferfal yntreden; de jongste generaasje sprekt faak gjin suver dialekt mear, mar Standertrussysk mei dialekteleminten of mei in dialektsubstraat. Benammen op it mêd fan útspraak en yntonaasje besteane der oansjenlike ferskillen ten opsichte fan de Russyske standerttaal. 

=== Noardrussyske dialekten ===
Ten noardeasten fan de line [[Ladogamar]]-[[Novgorod]]-[[Jaroslavl]] treft men dialekten oan dy’t as belangrykste kenmerk ''[[okanje]]'' (оканье - &quot;''o'' sizze&quot;) hawwe: de ûnbeklamme ''o'' wurdt net redusearre, mar útsprutsen as [o] (sjoch  [[#Fokaalreduksje|de seksje fokaalreduksje]]). Fierders binne kenmerkend in gutturale ''g'' en in hurde ''t'' yn de útgong fan de tredde persoan (iental en meartal) fan it tiidwurd (oerienkommend mei de standerttaal). Under de Noard-Russyske dialekten ûnderskiedet men as subgroepen: de dialektengroep fan [[Ladoga]] en [[Tichvin]], fan [[Kostroma]], fan [[Vologda (stêd)|Vologda]], fan [[Onega (stêd)|Onega]] en fan [[Belozersk]]. 

Oant ûngefear 1950 wykten de Noard-Russyske dialekten ek kwa leksikon sterk ôf fan wat men op oare plakken yn Ruslân spruts. Troch de isolearre lizzing fan in soad streken hienen benammen dizze dialekten in soad [[argaïsme]]n hâlden. De dialekten dy’t yn de [[Oeralberchtme|Oeral]] sprutsen wurde kinne ek ta de Noard-Russyske groep rekkene wurde.

=== Sintraal Russyske dialekten ===
De noardlike grins fan harren areaal rint fan [[Sint-Petersburch]] oer Novgorod en [[Ivanovo]] oant [[Nizjni Novgorod]] en [[Tsjeboksary]], de súdlike grins rint fan [[Velikije Loeki]] oer [[Moskou]] oant [[Penza]]. Dizze dialekten binne oergongsdialekten. Yn it easten wurdt in ûnbeklamme ''o'' as [o] útsprutsen, yn it  westen as in [a]; dit ferskynsel wurdt ''[[akanje]]'' (аканье - &quot;''a'' sizze&quot;) neamd. Men ûnderskiedet de folgjende groepen: West-Sintraal-Russysk fan [[Pskov]], West-Sintraal-Russysk fan Novgorod, East-Sintraal-Russysk fan Moskou en omkriten, East-Sintraal-Russysk fan [[Jegorevsk]] en omkriten, East-Sintraal-Russysk fan [[Temnikov]] en omkriten en East-Sintraal-Russysk fan it gebiet om [[Vladimir (stêd)|Vladimir]] oant de [[Wolga]].

=== Súdrussyske dialekten ===
De areaalgrins fan dizze dialekten besuden Velikije Loeki  rint oer [[Rjazan]] oant [[Tambov]]. Yn dizze dialekten wurdt de ûnbeklamme ''a'' &lt;!-- o ? --&gt; as in [a] útsprutsen, ken men in [[frikatyf|frikative]] ''g'' en in sêfte ''t'' yn de tredde persoan fan it tiidwurd, wêr’t de standerttaal in hurde ''t'' hat. Binnen dizze groep binne der trije subgroepen: de dialektengroep fan Rjazan, fan it [[Dnjepr]]-gebiet en fan [[Oskol]]. 

Echt ôfwikende foarmen fan it Russysk fynt men benammen ûnder oare etnyske groepen yn de eartiidske [[Sovjet-Uny]]. Yn de tiid fan it keizerryk waard der út Moskou wei in agressive [[russifikaasje]]polityk fierd, dy’t yn de Sovjettiid sa no en dan fuortset waard. Hjirfoar is it Russysk in soad te hearren yn benammen de stêden en ûnder de heech opliedene befolking. .Mei de Slavyske sustertalen it [[Wytrussysk]] en it [[Oekraysnk]] foarme it Russysk de [[mingtaal|mingtalen]] [[Trasjanka]] resp. [[Soerzjyk]].

== Wikselwurking mei it Nederlânsk ==
=== Nederlânsk en Dútsk yn de Russyske taal ===
Troch de ynteresse fan [[tsaar]] [[Peter de Grutte]] yn de Nederlânske [[skipfeart]] binne der meardere [[Nederlânsk]]e wurden (skipfearttermen) yn it Russysk belanne:

{{Kolommen3
|Kolom1=
* ''актёр'' (aktjor) – akteur
* ''аптека'' (aptjeka) - apteek
* ''балкон'' (balkon) - balkon
* ''батат'' (batat) - patat		
* ''библиотека'' (bibliotjeka) – bibleteek
* ''боцман'' (botsman) - boatsman
* ''брюки'' (brjoeki – net mv.) - broek
* ''ватерпас'' (waterpas) - wetterpas
* ''галстук'' (galstoek = halsdoek) - strik
* ''герцог'' (gertsog) – hartoch
* ''кабельтов'' (kabeltof) – kabeltou
* ''каюта'' (kajoeta) - kajút
* ''контора'' (kantora) - kantoar
* ''кафе'' (kafe) - kafee
* ''кофе'' (kofe) - kofje
* ''шлюз'' (sjljoez) - slús
* ''шнур'' (sjnoer) - snoer
* ''штевень'' (sjteven) - stjûn
* ''киль'' (kil) - kyl
* ''трюм'' (trjoem) - rom
|Kolom2=
* ''мебель'' (mjebel) - meubels
* ''мода'' (moda) - moade
* ''музыкант'' (moezikant) - musikant
* ''номер'' (nomer) - nûmer
* ''пассажир'' (passazjir) - passazjier
* ''результат'' (rezoeltat) - fertuten
* ''роман'' (roman) - roman
* ''спортзал'' (sportzal) - sportseal
* ''стадион'' (stadion) - stadion
* ''стул'' (stoel) - stoel
* ''табак'' (tabak) - tabak
* ''театр'' (teatr) - teater
* ''трап'' (trap) - trep
* ''университет'' (oeniwersitjet) - universiteit
* ''фабрика'' (fabrika) - fabryk
* ''фейерверк'' (fejerwerk) - fjoerwurk
* ''ромп'' (romp) - romp
* ''капитан'' (kapitan) - kapitein
* ''штурман'' (sjtoerman) - stjoerman
* ''трос'' (tros) - trosse
* ''швабра'' (zwabbra) - swabber
|Kolom3=
* ''флаг'' (flag) - flagge
* ''флагшток'' (flagsjtok) – flaggestôk
* ''шкипер'' (sjkiper) - skipper
* ''школа'' (sjkola) – skoalle
* ''штраф'' (sjtraf) - boete
* ''норд'' (nord - skeepvaart) - noard
* ''ост'' (ost - skeepvaart) - east
* ''зюйд'' (zjoed - skeepvaart) - súd
* ''вест'' (west - skeepvaart) – west
* ''портрет'' (portret) - portret
* ''студент'' (stoedent) - studint
* ''банкрот'' (bankrot) - bankrot
* ''реклама'' (reklama) – reklame
* ''прейскурант'' (preiskoerant) - priislist
* ''мачта'' (matsjta) - mêst
* ''вымпел'' (vympel) - wimpel
* ''матрос'' (matros) - matroas
* ''якорь'' (jakor) - anker
}}

Der is ek in oantal [[Dútsk]]e wurden yn de Russyske taal terjochte komd:
* Schlagbaum - шлагбаум
* Rucksack - рюкзак
* Butterbrot (Dútsk: stik bôle) -  бутерброд 
* Perückenmacher (Dútsk: prúkmakker) - парикмахер (kapper)

=== Russyske wurden yn it Frysk ===
Der binne ek inkele Russyske wurden yn it Frysk terjochte komd. Dit binne benammen wurden dy’t mei typysk Russyske saken te krijen hawwe, mar net allinnich dêrtroch:
* [[glasnost]]
* [[perestrojka]]
* [[matroesjka]]
* [[doerak]]
* [[oekaze]]
* [[tolk (berop)|tolk]]
* [[yntelligintsia]]
* [[romtefarder|kosmonaut]]

== Sjoch ek ==
* [[Mat (taal)|Mat]] (obsene folkstaal fan it Russysk)

== Keppeling om utens ==
* {{ru}} [http://www.multitran.ru/c/m.exe?&amp;L1=2&amp;L2=24&amp;sendcookielangs=1 multitran: Russisch-Nederlânsk wurdboek online] - mei alternative skriuwwizen
* {{ru}} [https://www.sokr.ru/ sokr: zoekfunctie voor Russyske ôfkoartings] 
* {{en}} [http://en.wikivoyage.org/wiki/Russian Russian Phrasebook at Wikivoyage]
* {{en}} [http://www.freelanguagecourses.com/language/russian/princeton-russian-course-51/ Free Princeton Russian Course Download]
* {{en}} [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Russian_Swadesh_list Russyske Swadeshlist]
* {{el}} [https://www.pushkin.gr/ It Pushkin Ynstitút yn Atene - Russysk yn Grikelân]

{{YnterWiky|code=ru}}

[[Kategory:Russysk| ]]
[[Kategory:Slavyske talen]]
[[Kategory:Russen]]
[[Kategory:Taal yn Ruslân]]
[[Kategory:Taal yn Abgaazje]]
[[Kategory:Taal yn Armeenje]]
[[Kategory:Taal yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Taal yn Bulgarije]]
[[Kategory:Taal yn Estlân]]
[[Kategory:Taal yn Finlân]]
[[Kategory:Taal yn Georgje]]
[[Kategory:Taal yn Grikelân]]
[[Kategory:Taal yn Kazachstan]]
[[Kategory:Taal yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Taal yn Letlân]]
[[Kategory:Taal yn Litouwen]]
[[Kategory:Taal yn Moldaavje]]
[[Kategory:Taal yn Mongoalje]]
[[Kategory:Taal yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Taal yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Taal yn Poalen]]
[[Kategory:Taal yn Roemeenje]]
[[Kategory:Taal yn Sina]]
[[Kategory:Taal yn Slowakije]]
[[Kategory:Taal yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Taal yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Taal yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Taal yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>adqjsb33g59awxem4bjfqntnctjv8we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hûsdokter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10426</id>
    <revision>
      <id>1236546</id>
      <parentid>1022700</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>- deade kepp</comment>
      <origin>1236546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1374" sha1="4f3qbmd3s15hbqsd5zu4i36gx0y3jfd" xml:space="preserve">'''Hûsdokter''' is it yn it generaal in [[dokter]] dy't ''perifear'' wurket (net yn in [[sikehûs]]) en dy't ree is minsken mei sûnensproblemen te behanneljen. 

== Stúdzje ==
Yn Nederlân folget de hûsdokter nei de middelbere skoalle in doktoraal eksamen [[genêskunde]], dernei wurket er/hja twa jier gear yn assisteskippen. Sûnt [[1973]] is der in hûsdoktersoplieding, dy't op it stuit trije jierren duorret. Yn 2005 is der in nije stúdzjestruktuur ynfierd, foar't jin [[basisdokter]] is binne der twa riten opliedings, in [[bachelor]]-faze fan trije jier, en in [[master (akademyske graad)|master]]-faze fan trije jier. Dêrnei kin dan de oplieding ta basisdokter folge wurde.

In hûsdokter is einlings in [[medysk spesjalist]] oer it generaal.

== Wurksumheden ==
De hûsdokter is yn earste ynstânsje in oansprekpersoan foar [[pasjint]]en dy't sûnens problemen hawwe. Troch de wiidweidige oplieding kin dy likernôch 90% fan de gefallen sels oan en ferwiist er de oare 10% troch nei immen mei in spesjalistyske eftergrûn. Hjirtroch hat de hûsdokter bettere kunde fan de pasjint en wit krekt hoenear't:
* Hy immen nei in spesjalist trochferwize moat
* Hy hat persoanlike bining mei de pasjint en wit sadwaande mear as oare dokters en soarchhelpers wêr't de pasjint mei yn de kunde komme kin. 

[[Kategory:Dokter]]
[[kategory:Genêskunde]]
[[kategory:Berop]]</text>
      <sha1>4f3qbmd3s15hbqsd5zu4i36gx0y3jfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spaansk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14245</id>
    <revision>
      <id>1236650</id>
      <parentid>1222595</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Taalgebiet */</comment>
      <origin>1236650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16170" sha1="t4gqgzklymj6tn1m8lze90n3xkvmdue" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Spaansk|
oare nammen =  |
Ingelske namme = Spanish  |
eigen namme = español, castellano  |
sprutsen yn = [[Spanje]], [[Argentynje]], [[Bolivia]], [[Dominikaanske Republyk]], [[Ekwador]], [[El Salvador]], [[Ekwatoriaal-Guinee]], [[Fenezuela]], [[Gûatemala]], [[Hondueras]], [[Kolombia]], [[Kosta Rika]], [[Kuba]], [[Meksiko]], [[Nikaragua]], [[Panama]], [[Paraguay]], [[Perû]], [[Sily]]  en [[Oerûguay]]. |
taalgebiet = [[Feriene Steaten fan Amearika|Feriene Steaten]], [[Spanje]], [[Súd-Amearika]] |
tal sprekkers = 400 - 500 miljoen| 
teljier =?|
dialekten =?|
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]]
* [[Italyske talen|Italysk]]
** [[Romaanske talen|Romaansk]]
*** [[Italo Westlike talen|Italo Westlik]]
**** [[Gallo Ibearyske talen|Gallo Ibearysk]]
***** '''Spaansk'''|
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting = |
taalstatus = [[Spanje]], [[Argentynje]], [[Bolivia]], [[Dominikaanske Republyk]], [[Ekwador]], [[El Salvador]], [[Ekwatoriaal-Guinee]], [[Fenezuela]], [[Gûatemala]], [[Hondueras]], [[Kolombia]], [[Kosta Rika]], [[Kuba]], [[Meksiko]], [[Nikaragua]], [[Panama]], [[Paraguay]], [[Perû]], [[Sily]]  en [[Oerûguay]]. Ek [[Jeropeeske Uny]], [[Feriene Naasjes]] en de [[Feriene Steaten fan Amearika|Feriene Steaten]].|
taalkoade ISO 639-1 = es |
taalkoade ISO 639-2 = spa |
taalkoade ISO 639-3/DIS = spa |
}}
[[File:Map-Hispanophone World.svg|frameless|right|upright=2]]
[[Ofbyld:Carta de Idioma Español Castellano.png|thumb|&lt;small&gt;{{Leginda|red|De mearderheid seit castellano}}{{Leginda|blue|De mearderheid seit español}}&lt;/small&gt;]]
'''Spaansk''' (Spaansk: ''español'') of '''Kastiliäansk''' (''castellano'') is in [[Romaanske taal]] en is ien fan de meast sprutsen talen op 'e wrâld. Hjoed-de-dei is it Spaansk de offisjele taal fan [[Spanje]], de measte [[Súd-Amearika|Súd-Amerikaanske lannen]] en ekwatoriaal Guinee. Spaansk is ek ien fan de seis offisjele talen fan de [[Feriene Naasjes]].

[[Meksiko]] is it grutste Spaansktalige lân en it is de grutste twadde taal yn 'e [[Feriene Steaten fan Amearika]].

== Namme ==
Yn it Spaansk binne der twa nammen foar de taal dy’t synonym fan elkoar binne: ''español'' (Spaansk) en ''castellano'' (Kastiliaansk).

=== Oarsprong ===
De namme ''castellano'' hat syn oarsprong yn de [[midsiuwen]], doe’t it de sprektaal wie fan it [[Keninkryk Kastylje]] (skriuwtaal wie it [[Latyn]]).

De oare namme, ''español'' (Spaansk), soe fan de midsiuwske Latynske oantsjutting ''Hispaniolus'' komme. Der besteane ferskate teoryen oer de ûntjouwing fan it wurdsje ''Hispaniolus'' troch de iuwen hinne.

Troch histoaryske en sosjaal-ekonomyske ûntwikkelingen koe it Kastiliaansk de grutste taal fan it [[Ibearysk Skiereilân]] wurde. Der wurdt grute dat healwei de 16e iuw sa likernôch 80% fan de Spanjerts Kastiliaansk praten. &lt;ref&gt;Irene Lozano: ''Lenguas en guerra.'' Espasa Calpe, 2005, side 92.&lt;/ref&gt;

=== Hjoeddeistich gebrûk ===
Hjoed-de-dei wurdt de namme ''español'' it measte brûkt, yn it foarste plak yn [[Latynsk-Amearika]], mar ek yn [[Spanje]].

Neffens offisjele ynstituten hat de namme ''español'' de foarkar.&lt;ref name=&quot;RAE castellano&quot;&gt;{{es}} Real Academia Española, [http://lema.rae.es/dpd/?key=espa%C3%B1ol Diccionario de dudas, Español]&lt;/ref&gt; Yn it grutste part fan Súd-Amearika en yn de Spaanske regio’s, dêr’t in regionale taal of minderheidstaal praat wurdt, brûke se de namme ''castellano'' faker om it Spaansk mei oan te tsjutten. Dat binne de gebieten [[Kataloanje]], [[Falinsia|Falensia]] en de [[Balearen]], dêr’t se Katalaansk prate, it [[Baskelân (autonome mienskip)|Baskelân]] dêr’t se [[Baskysk]] prate, en [[Galysje]] dêr’t se [[Galisysk]] prate. Yn de Spaanske Grûnwet fan 1978 wurdt it Spaansk mei ''castellano'' ynstee fan ''español'' oantsjutten.&lt;ref&gt;{{es}} [https://www.boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionCASTELLANO.pdf Spaanske grûnwet fan 1978], sjoch kêst 3, lid 1&lt;/ref&gt;

Neffens de [[Real Academia Española]] fertsjinnet de namme ''castellano'' de foarkar om dêrmei de taal fan it midsiuwske Keninkryk Kastylje of it hjoeddeistige dialekt fan Kastylje oan te tsjutten.

Yn it Frysk wurdt de taal ornaris ''Spaansk'' neamd. Yn de [[Fryske beweging|Fryske bewegersrûnten]] wurdt út ideologysk motyf it wurdsje ''Kastiliaansk'' (of de fariant ''Kastiljaansk'') brûkt, faak ek as teken fan ferbûnens mei de nasjonale minderheden fan Spanje.

== Skiednis ==
It Spaansk is ûntstean út it [[Fulgêr Latynsk]], de taal fan de [[Romeinske Ryk|Romeinen]], dy't it Ibearyske skiereilân sa'n 700 jier ûnder har regear hiene. Under ynfloed fan it [[Keltibearysk]], [[Baskysk]], [[Goatysk|Fisigoatysk]] en letter troch de Moaren it Arabysk, hat de taal him út it [[Latynsk]] wei ûntjûn. Der binne grutte ferskillen lykas by it weifallen fan de Latynske [[namfal]]len, sêftere bylûden (''vita'' nei ''vida'') en it diftongearjen fan koarte lûden (&quot;terra'' nei ''tierra''). 

[[Ofbyld:Page of Lay of the Cid.jpg|left|thumb|In side fan ''Cantar de Mio Cid'', yn it midsiuwske Spaansk.]]
It politike bewâld op it Ibearyske skiereilân en ferskillende substraten hawwe laat ta it ûntstean fan besibbe talen lykas it [[Portegeesk]], it [[Katalaansk]] en it [[Galisysk]] dy't se hjoed-de-dei jit prate, en it [[Mosarabysk]], in taal oan it Spaansk besibbe en dat sprutsen waard troch Spaanske Kristenen dy't yn Islamityske kriten libben. De earste Spaanske teksten komme út 'e [[9e iuw]]. It [[Cantar de Mio Cid]], fan de [[12e iuw]], is ien fan de âldste lange teksten yn it Spaansk.

It earste [[wurdboek]] waard skreaun yn [[1492]], it jier dat [[Kristoffel Kolumbus]] Amearika ûntduts, wie it útein setten fan it Spaansk as wrâldtaal. Sûnt dy tiid binne der twa ûntjouwingen fan wurdskat en útspraak, dy fan Súd-Amearika is wat oars as dy fan Spanje. Yn dat jier waarden ek de [[Joaden]] út Spanje wei reage, sadat it Joadske Spaansk, ek bekend as [[Sefardysk]], him as tredde fariant op it aljemint brocht.

Yn de [[17e iuw]] hie de taal in stikmannich klankferskowings dy't foar it meastepart net fan tapassing binne op it Súd-Amerikaanske Spaansk en it Sefardysk. Dêrfandinne stiet it Súd-Amerikaanske Spaansk tichter by it Spaansk fan 1492 as dat fan no. Yn [[1713]] waard de ''[[Real Academia Española]]'' stifte, dêr't se binnen Spanje in taalienheid mei besochten te krijen. De grûnslach fan de hjoeddeiske standerttaal is in dialekt út 'e kriten fan [[Toledo (Spanje)|Toledo]].

=== Utwreiding ===
Yn [[Noard-Amearika]] woeks it Spaansk sûnt de twadde helte fan de [[20e iuw]]. In protte flechtelingen fan [[Kuba]] en [[Meksiko]], en fan [[Porto Riko]] dat by de [[Feriene Steaten fan Amearika|Feriene Steaten]] heart, hawwe har nei wenjen set yn 'e súdlike steaten fan de Feriene Steaten. Yn 'e Feriene Steaten hat it Spaansk yn guon fan de steaten ek politike erkenning.

== Taalgebiet ==
[[Ofbyld:Spanish language World Map.svg|thumb|Spaansktalige lannen en regio's]]
Spaansk wurdt op it stuit (2015) troch sa'n 330-399 miljoen minsken as memmetaal praat en is dêrmei nei it Ingelsk de 'twadgrutste wrâldtaal'.&lt;ref&gt;It begryp 'wrâldtaal' beheind him net ta sprekkerstal, mar slacht folle mear op de fersprieding bûten it autochtoane taalgebiet. Sineesk, Hindy en Bengaly hawwe mear memmetaalsprekkers, mar binne alsa gjin wrâldtalen.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://de.statista.com/statistik/daten/studie/150407/umfrage/die-zehn-meistgesprochenen-sprachen-weltweit/ Statista. Stân 2014]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/language/spn SPANISH: a language of Spain]&lt;/ref&gt; De measte Spaansktaligen wenje yn Súd- en Midden-Amearika en yn Spanje. De [[Feriene Steaten]] hat 45 miljoen Spaansktaligen en dêrmei mear Spaanskpraters as [[Spanje]] en [[Kolombia]]. Nei Meksiko hat de Feriene Steaten wrâldwiid alsa it heechste oanpart Spaansktaligen. Hoewol't it Spaansk yn net ien Amerikaanske dielsteat ta amtstaal ferheft is, leit it oanpart Spaansktaligen yn dielsteaten lykas [[Nij Meksiko]] en [[Kalifornje]] boppe de 30%. Oare lannen mei in protte Spaansktaligen binne [[Belize]] (&gt; 40 % yn 't jier 2000)&lt;ref&gt;[https://books.google.de/books?id=zI9MBgAAQBAJ&amp;pg=PA19&amp;lpg=PA19&amp;dq=belize+spanischsprecher&amp;source=bl&amp;ots=t57sdyUPeZ&amp;sig=CJ_VqoM5ctZCmfs8yyLCRDNaWi0&amp;hl=de&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiRrPOh75HXAhWHMhoKHan9Ar4Q6AEIJzAA#v=onepage&amp;q=belize%20spanischsprecher&amp;f=false]&lt;/ref&gt;, [[Marokko]] (21,6 % yn 't jier 2005)&lt;ref&gt;Neffens ûndersyk út 2005 fan 'e CIDOB soe 21,6% fan de befolking Spaansk prate kinne ([https://web.archive.org/web/20160718084050/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_es/zonas_es/lengua+y+cultura/ari116-2008 realinstitutoelcano.org], [https://web.archive.org/web/20101202204552/http://www.afapredesa.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=195&amp;Itemid=2 afapredesa.org])&lt;/ref&gt;, [[Westlike Sahara]] en [[Trinidad en Tobago]]. Neffens in stúdzje út 2015 fan Ethnologue is it Spaansk mei 399 memmetaalsprekkers nei it [[Mandaryn]] de twadgrutste taal fan de wrâld.&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/statistics/size Ethnologue, 2013]&lt;/ref&gt; Yn [[Brazylje]] wurdt Spaansk fanwegen de lytse taalôfstân ta it [[Portugeesk]] goed begrepen, sels wannear't de meastee Brazyljanen de taal sels net prate. In protte Brazyljanen, foaral yn it grinsgebiet tusken [[Uruguay|Oerûguay]] en Brazylje, kinne Spaansktaligen ridlik ienfâldich begripe troch it gebrûk fan it Portugeesk-Spaanske mingtaaltsje [[Portuñol]]. Yn Portugal is sa'n selde sitewaasje mei in [[dialektkontinuum]].

Ynklusyf de twadde taalsprekkers leit it sprekkerstal (2014) tusken de 450 &lt;ref&gt;[http://www.fundacionblu.org/noticias.htm www.fundacionblu.org/noticias.htm]&lt;/ref&gt; en 500 miljoen.&lt;ref&gt;https://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes El español es el segundo idioma que más se estudia en el mundo, según el Instituto Cervantes&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://actualidad.terra.es/cultura/articulo/comunidad_europea_asia_instituto_cervantes_847855.htm terra.es: „La presencia del español en la Comunidad Europea y la expansión en Asia, retos inmediatos del Instituto Cervantes“]&lt;/ref&gt; Dêrtroch nimt it Spaansk nei it Ingelsk, Mandaryn en [[Hindy]] it fjirde plak fan meast sprutsen talen op 'e wrâld yn. Nei it Ingelsk is Spaansk de meast learde frjemde taal. As supranasjonale amts- en/of wurktaal spilet it Spaansk in rol yn de [[Europeeske Uny]], [[Afrikaanske Uny]], yn de Organisaasje fan Amerikaanske Steaten, yn de mienskip fan Latynamerikaanske en Karibyske steaten en [[Feriene Naasjes]].

=== Geografyske fersprieding ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Spaansktaligen yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Spaansktaligen !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of Spain.svg|20px]] [[Spanje]] || Haadgebiet || sa'n 49 miljoen || It histoaryske oarsprongsgebiet fan it Spaansk. Spaansk (Castellano) is de offisjele taal fan it lân. Der besteane ek oare erkende talen lykas [[Katalaansk]], [[Galisysk]] en [[Baskysk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Mexico.svg|20px]] [[Meksiko]] || Haadgebiet || sa'n 130 miljoen || It grutste Spaansktalige lân yn 'e wrâld. Spaansk is de dominante taal, neist tsientallen lânseigen talen lykas Nahuatl en Maya-talen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Colombia.svg|20px]] [[Kolombia]] || Haadgebiet || sa'n 53 miljoen || Spaansk is de offisjele taal. Der besteane regionale farianten lykas it Karibysk en Andes-Spaansk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Argentynje]] || Haadgebiet || sa'n 47 miljoen || Spaansk is de nasjonale taal. It Rioplatense-Spaansk hat in eigen útspraak en wurdskat.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Peru.svg|20px]] [[Perû]] || Haadgebiet || sa'n 31 miljoen || Spaansk is ien fan de offisjele talen, neist [[Quechua]] en [[Aymara]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Venezuela.svg|20px]] [[Fenezuëla]] || Haadgebiet || sa'n 29 miljoen || Spaansk is de offisjele taal en wurdt troch hast de hiele befolking brûkt.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Chile.svg|20px]] [[Sily]] || Haadgebiet || sa'n 20 miljoen || Spaansk is de dominante taal. It Silynske Spaansk hat in eigen útspraak en regionale skaaimerken.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Ecuador.svg|20px]] [[Ekwador]] || Haadgebiet || sa'n 18 miljoen || Spaansk is de meast sprutsen taal. Kichwa en oare lânseigen talen hawwe ek erkenning.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Guatemala.svg|20px]] [[Gûatemala]] || Haadgebiet || sa'n 16 miljoen || Spaansk is de meast sprutsen taal, mar in soad Maya-talen wurde ek brûkt.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Bolivia.svg|20px]] [[Bolivia]] || Haadgebiet || sa'n 12 miljoen || Spaansk is ien fan de offisjele talen neist in grut tal Yndiaanske talen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Cuba.svg|20px]] [[Kuba]] || Haadgebiet || sa'n 11 miljoen || Spaansk is de offisjele en hast universele taal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Dominican Republic.svg|20px]] [[Dominikaanske Republyk]] || Haadgebiet || sa'n 11 miljoen || Spaansk is de offisjele taal en wurdt troch hast de hiele befolking sprutsen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Puerto Rico.svg|20px]] [[Porto Riko]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 3 miljoen || Spaansk en Ingelsk binne offisjele talen. Spaansk is de meast sprutsen taal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Grutte minderheid / diaspora || sa'n 57 miljoen || De grutste Spaansktalige mienskip bûten de Spaanske wrâld. Spaansk hat in grutte rol yn media, ûnderwiis en kultuer.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || sa'n 1 miljoen || Spaanske ymmigranten en ymmigranten út Latynsk-Amearika hawwe Spaansktalige mienskippen foarme.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brazylje]] || Minderheid / buortaal || miljoenen L2-praters || Troch de geografyske neite ta Spaansktalige lannen wurdt Spaansk breed begrepen en leard, mar it is gjin offisjele taal.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Equatorial Guinea.svg|20px]] [[Ekwatoriaal-Guinee]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 1 miljoen || Spaansk is de offisjele taal en de wichtichste taal fan bestjoer en ûnderwiis.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Philippines.svg|20px]] [[Filipinen]] || Histoaryske minderheid || tsientûzenen || Spaansk wie oant de 20e iuw in bestjoerstaal. Hjoed-de-dei wurdt it mar troch in lytse minderheid sprutsen; it [[Chavacano]] is in Spaansk-kreoalske taal.
|}

== Sibskip ==
It Spaansk is in [[Romaanske taal]], dêr't de [[West-Ibearyske taal|West-Ibearyske taalkloft]] by heart. Dat binne benammen talen dy't op it Yberyske skiereilân praat wurde. Dy talen binne aardich te ferstean foar inoar. It [[Portugeesk]] en it Spaansk hawwe wat grammatika en wurdskat in grut tal oerienkomsten. Der wurdt ek wol rûst dat dy talen foar 89% deselde wurdskat hawwe.

It Spaansk is ek besibbe oan [[Romaanske taal|Romaanske talen]] lykas it [[Frânsk]], [[Italjaansk]], [[Roemeensk]] en in stikmannich lytse talen.

== Taalkoades ==
De ISO 639 taalkoades foar it Spaansk binne &quot;es&quot; en &quot;spa&quot;. Om't it Wikipedia-projekt meast, lykas winske op it ynternet, de twaletterige koades brûkt, wurdt de Spaanske Wikipedy oantsjut mei de koade &quot;[[:es:]]&quot;.

{{YnterWiky|code=es}}

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Spaansk| ]]
[[Kategory:Romaanske talen]]
[[Kategory:Spanjerts]]
[[Kategory:Taal yn Spanje]]
[[Kategory:Taal yn Andorra]]
[[Kategory:Taal yn Argentynje]]
[[Kategory:Taal yn Bolivia]]
[[Kategory:Taal yn de Dominikaanske Republyk]]
[[Kategory:Taal yn Ekwador]]
[[Kategory:Taal yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Taal yn El Salvador]]
[[Kategory:Taal yn it Fatikaan]]
[[Kategory:Taal yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Taal yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Taal yn Gûatemala]]
[[Kategory:Taal yn Hondoeras]]
[[Kategory:Taal yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Taal yn Kolombia]]
[[Kategory:Taal yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Taal yn Kuba]]
[[Kategory:Taal yn Meksiko]]
[[Kategory:Taal yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Taal yn de Noardlike Marianen]]
[[Kategory:Taal yn Paraguay]]
[[Kategory:Taal yn Peaske-eilân]]
[[Kategory:Taal yn Porto Riko]]
[[Kategory:Taal yn Oerûguay]]
[[Kategory:Taal yn Panama]]
[[Kategory:Taal yn Perû]]
[[Kategory:Taal yn Sily]]
[[Kategory:Taal yn de Westlike Sahara]]</text>
      <sha1>t4gqgzklymj6tn1m8lze90n3xkvmdue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palmgier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16900</id>
    <revision>
      <id>1236602</id>
      <parentid>1229090</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4130" sha1="aoxnem2jo4o479msihcifsb7httj05b" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=palmgier
|Ofbyld= [[File:Gypohierax angolensis.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje= [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai= [[palmgieren]] (''Gypohierax'') 
|Wittenskiplike namme= Gypohierax angolensis
|Beskriuwer, jier= Gmelin, 1788
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''palmgier''' (''Gypohierax angolensis'') is in soarte út de ûnderfamylje fan de [[gieren fan de Alde Wrâld]] (''Aegypiinae'' en ''Gypaetinae''). Yn it Ingelsk wurdt der ek wol 'vulturine fish eagle' neamd, dus as in giereftige earn. Oanlieding hjirfoar binne syn itensgewoanten, dy't net oerienkomme mei dy fan de oare gieren.

== Foarkommen ==
De fûgel is sa'n 56 oant 65 sm. grut en waacht in 1,3 oant 1,8 kg. De wjukspanwiidte leit tusken de 130 en 150 sm. Palmgieren binne ien fan de pear gieresoarten mei fearren op de hals, wylst sy hast net fan grutte kadavers ite en dêrtroch ek gjin bloed yn de fearren krije.&lt;br /&gt;
De keale hûd om de eagen is meast wat readeftich. De [[snaffel]] en de eagen binne giel, ek de poaten binne giel as ek wol fleiskleurich. De fûgel hat swarte en wite fearren.
[[Ofbyld:Palmiste africain MHNT.jpg|thumb|left|Palmgiere-aaien.]]

== Iten ==
It iten fan de Palmgier bestiet foar it grutste part út de nuten fan de oaljepalm, mar ek wol dadels en oare fruchten. It is de iennigste rôffûgel dy't dit docht. Hy hinget by it iten fan de fruchten fan de palmbeammen faak ûnderstboppe yn de oan de takken.&lt;br /&gt;
Fierder ite de fûgels ek wol libbene fisken dy't se yn it wetter fange mar ek wol oare ynsekten en lytse dieren, sa no en dan ite se ek wol aas.

== Fersprieding ==
De Palmgier komt foar yn [[Afrika]], súd fan de [[Sahara]]. De fûgel ferbliuwt it leafst oan de wetterkant en der moatte ek oaljepalmen foarkomme.

== Fuortplanting ==
It nêst is meast ien yn in hege beam op 10 oant 30 meter hichte, somtiden ek wol yn in hoale. It nêst wurdt makke fan tûken fan oaljepalmen en wurdt faak alle jierren wêr brûkt. Oan de binnenkant wurdt it nêst beklaaid mei gers en dong. It wyfke leit ien wyt [[aai (bist)|aai]] mei in protte donkerbrune oant lila plakken. It aai wurdt yn fiif wike útbret. De jongen fleane nei sa'n trije moanne út mar bliuwe meast wol yn itselde gebiet.

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Palmgier]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>aoxnem2jo4o479msihcifsb7httj05b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Portegeesk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17401</id>
    <revision>
      <id>1236651</id>
      <parentid>1147666</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1236651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12251" sha1="kjscik87qn9h95p57mxj4irc40qnzs7" xml:space="preserve">{{Taaltabel|
namme = Portegeesk|
oare nammen =  |
Ingelske namme = Portuguese  |
eigen namme = Português  |
sprutsen yn = [[Portegal]], [[Brazylje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Angoala]], [[Mozambyk]], [[Sao Tomee en Prinsyp]], [[Guinee-Bissau]], [[Ekwatoriaal-Guinee]], [[East-Timor]], [[Makau]],  [[Kaapverdje]] en noch inkele oare lannen. |
taalgebiet = [[Portegal]], [[Brazylje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Angoala]], [[Mozambyk]], [[Sao Tomee en Prinsyp]], [[Guinee-Bissau]], [[Ekwatoriaal-Guinee]], [[East-Timor]], [[Makau]],  [[Kaapverdje]] en noch inkele oare lannen. |
tal sprekkers = 230 miljoen| 
teljier =?|
dialekten =*[[Brazyliaansk]]
* [[Beirão]]
* [[Paulistano]]
* [[Caboverdiano]]
* [[oars]] |
taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]]
* [[Italysk]]
** [[Romaansk]]
*** [[Yberysk-Romaansk]]
**** '''Portegeesk''' |
skrift = it [[Latynske alfabet]] |
bibeloersetting = - |
taalstatus = [[Portegal]], [[Brazylje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]], [[Angoala]], [[Mozambyk]], [[Sao Tomee en Prinsyp]], [[Guinee-Bissau]], [[Ekwatoriaal-Guinee]], [[East-Timor]], [[Makau]], [[Kaapverdje]], [[Jeropeeske Uny]], [[Feriene Naasjes]], [[Afrikaanske Uny]] en noch inkele oare lannen.  |
taalkoade ISO 639-1 = pt |
taalkoade ISO 639-2 = por |
}}
[[file:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|upright=1.5|Gebieten dêr't it Portegeesk sprutsen wurdt.]]
It '''Portegeesk''' is in [[Romaanske taal]] dy’t yn grutte parten fan de [[Ierde|wrâld]] sprutsen wurdt. Bygelyks yn [[Brazylje]], [[Angoala]] en [[Mozambyk]]. De taal het likernôch 210 miljoen memmetaal sprekkers, noch ris 20 miljoen oare minsken binne de taal machtich. Mei in tal sprekkers fan 230 miljoen minsken is it Portegeesk de fjirde taal op de wrâld. De Portegeesk sprekkende lannen wurkje op it mêd fan taal gear yn de [[Mienskip fan Portegeesksprekkende lannen]].

De taal is in offisjele taal yn de gearwurkingsferbannen fan de [[Jeropeeske Uny]], de [[Mercosul]], en de Mienskip fan Portegeesksprekkende lannen.

It Portegeesk yn Brazylje wykt of fan it Portegeesk yn oare lannen, net allinnich wat útspraak en idioom betsjut, mar ek de stavering is oars. Dit komt troch in staveringsherfoarming, it saneamde [[Acordo Ortográfico]] út [[1990]] (letter wizige yn [[1998]]), dy’t ôfsprutsen is yn it gearwurkingsferbân fan Portugeesksprekkende lannen. Dochs is dizze herfoarming nea oeral trochfiert, omdat net alle lannen it ferdrach ratifiseare ha.

== Taalklassifikaasje ==
It Portugeesk is in [[Romaanske talen|Romaanske taal]] dy't ta de [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske taalfamylje]] heart. It is in lid fan de [[Westromaanske talen]] en is ûntstien út it [[Vulgêr Latyn]], de folksfoarm fan it Latyn dy't him ûntwikkele yn de westlike provinsjes fan it [[Romeinske Ryk]].

Binnen de Romaanske talen heart it Portugeesk ta de [[Ibearyske Romaanske talen]]. It is benammen nau besibbe oan it [[Galisysk]], mei't beide talen fuortkommen binne út it midsiuwske [[Galisysk-Portugeesk]]. Fierders hat it Portugeesk nauwe bannen mei it [[Spaansk]], [[Leoneesk]], [[Asturysk]] en oare Romaanske talen fan it [[Ibearysk Skiereilân]].

De wichtichste hjoeddeiske farianten fan it Portugeesk binne:
* [[Europeesk Portugeesk]], de standertfoarm fan Portugal;
* [[Braziliaansk Portugeesk]], de grutste fariant nei tal sprekkers;
* Afrikaanske farianten, benammen yn [[Angoala]] en [[Mozambyk]];
* Aziatyske farianten, benammen yn [[East-Timor]] en [[Makau]].

It Portugeesk hat ek ynfloed ûndergien fan oare talen. Yn Brazylje hawwe lânseigen talen en Afrikaanske talen bydroegen oan de wurdskat en útspraak. Yn Afrika en Aazje binne ferskate [[Portugeesk-basearre kreoalske talen]] ûntstien.

== Skiednis ==
=== Romeinske perioade en ûntstean út it Latyn ===
De skiednis fan it Portugeesk begjint mei de Romeinske ferovering fan it [[Ibearysk Skiereilân]]. Nei de Twadde Punyske Oarloch kamen Romeinske troepen yn de 3e iuw f.Kr. nei it gebiet dat letter [[Hispania]] neamd wurde soe. It Latyn waard dêr de taal fan bestjoer, leger, hannel en letter ek fan de kristlike tsjerke.

It Latyn dat troch de befolking sprutsen waard wie gjin klassyk Latyn, mar in folksfoarm dy't bekendstiet as [[Vulgêr Latyn]]. Troch ôfstân fan Rome en kontakt mei pleatslike talen ûntstiene der stadichoan regionale ferskillen. Ut dizze regionale Latynske farianten ûntstiene letter de Romaanske talen.

Yn it westen fan it Ibearysk Skiereilân ûntstie in regionale Latynske fariant dy't de basis foarmje soe fan it lettere Galisysk-Portugeesk.

=== Midsiuwen: it Galisysk-Portugeesk ===
Nei de fal fan it [[Westromeinske Ryk]] yn de 5e iuw bleau it Latyn de kulturele en religieuze taal, mar de sprutsen taal ûntwikkele him fierder. De komst fan de [[Fisigoaten]] hie relatyf beheinde ynfloed op de taal, wylst de [[Moaren]] dy't sûnt de 8e iuw grutte dielen fan it Ibearysk Skiereilân behearsken, benammen ynfloed hienen op de wurdskat.

Yn it noardwesten fan it skiereilân ûntstie tusken de 9e en 12e iuw it [[Galisysk-Portugeesk]]. Dizze taal waard brûkt yn poëzy, benammen yn de ferneamde [[Galisysk-Portugeeske lyryk]], dy't ien fan de wichtichste literêre tradysjes fan midsiuwsk Jeropa wie.

De [[County Portugal|Greefskip Portugal]] ûntjoech him yn de 12e iuw ta in selsstannich keninkryk. Nei de politike ûnôfhinklikens fan Portugal groeide it Portugeesk út ta de taal fan it nije keninkryk.

=== Untwikkeling ta in nasjonale taal ===
Yn de 13e en 14e iuw ferhuze it politike en kulturele sintrum fan Portugal nei it suden. De taal fan de regio om [[Lissabon]] en Sintra krige hieltyd mear ynfloed op de standertfoarm fan it Portugeesk.

Yn 1290 waard oan de [[Universiteit fan Coimbra]] en yn it keninklik bestjoer it Portugeesk hieltyd mear brûkt ynstee fan Latyn. Dêrmei waard it ien fan de ierste Romaanske talen mei in eigen bestjoerlike skriuwtradysje.

Fan de 15e en 16e iuw ôf waard it Portugeesk fierder standerdisearre. De publikaasje fan grammatika's en wurdboeken holp by it fêstlizzen fan in skriftlike noarm.

=== Fersprieding bûten Europa ===
Yn de 15e iuw begûn Portugal mei grutte maritime ekspedysjes. Troch de oprjochting fan hannelsstasjons en koloanjes waard it Portugeesk ferspraat oer Afrika, Aazje en Súd-Amearika.

Portugeesk waard in bestjoerstaal yn gebieten lykas: [[Brazylje]], [[Angoala]], [[Mozambyk]], [[Kaapverdje]], [[Guinee-Bissau]], [[São Tomé en Príncipe]], [[East-Timor]], [[Makau]]. Troch kontakt mei pleatslike talen ûntstiene nije taalfarianten en ferskate Portugeesk-basearre kreoalske talen.

De komst fan de Portugezen nei Brazylje yn 1500 soarge foar de grutste útwreiding fan it Portugeesk. Yn de koloanje kaam de taal yn kontakt mei in grut tal lânseigen talen, benammen de [[Tupytalen]]. Ek Afrikaanske talen dy't troch de slavehannel nei Brazylje brocht waarden, hawwe ynfloed hân op de Braziliaanske fariant.

Yn de 19e en 20e iuw ûntwikkele Brazylje in eigen nasjonale taalnoarm. It Braziliaanske Portugeesk krige eigen skaaimerken yn útspraak, wurdskat en grammatika, hoewol't it ûnderling goed fersteanber bleau mei it Europeesk Portugeesk.

=== Moderne tiid en standerdisearring ===
Yn de 20e en 21e iuw waard it Portugeesk fierder ynternasjonaal organisearre. Portugal en Brazylje hawwe beide in wichtige rol spile yn it fêststellen fan de skriuwnoarm. Yn 1990 waard it [[Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa]] opsteld, in oerienkomst dy't rjochte is op it ferminderjen fan ferskillen yn stavering tusken de Portugeesktalige lannen.

Hjoed-de-dei is it Portugeesk in wrâldtaal mei mear as 250 miljoen memmetaalsprekkers en in offisjele taal yn ferskate kontininten.

== Geografyske fersprieding ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Portugeesktaligen yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Portugeesktaligen !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Portugal]] || Haadgebiet || sa'n 10 miljoen || It histoaryske oarsprongsgebiet fan it Portugeesk. Portugeesk is de offisjele taal fan it lân. Der besteane ek regionale farianten lykas it Europeeske Portugeesk en dialekten fan de ferskate regio's.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brazylje]] || Haadgebiet || sa'n 210 miljoen || It grutste Portugeesktalige gebiet yn 'e wrâld. Portugeesk is de offisjele taal en wurdt troch hast de hiele befolking sprutsen. It Braziliaanske Portugeesk hat eigen útspraak en wurdskat.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Angola.svg|20px]] [[Angoala]] || Haadgebiet || sa'n 30 miljoen || Portugeesk is de offisjele taal en de meast brûkte taal yn stêden, ûnderwiis en bestjoer. Der wurde ek in soad Bantoetalen sprutsen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Mozambique.svg|20px]] [[Mozambyk]] || Haadgebiet || sa'n 30 miljoen || Portugeesk is de offisjele taal en in wichtige mienskiplike taal tusken ferskate etnyske groepen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Guinea-Bissau.svg|20px]] [[Guinee-Bissau]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 2 miljoen || Portugeesk is de offisjele taal, mar [[Krio]] en Afrikaanske talen wurde troch in grut part fan de befolking brûkt.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Cape Verde.svg|20px]] [[Kaapverdje]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 500.000 || Portugeesk is de offisjele taal. Yn it deistich libben wurdt benammen [[Kaapverdysk Kreoalsk]] sprutsen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|20px]] [[São Tomé en Príncipe]] || Haadgebiet || sa'n 200.000 || Portugeesk is de offisjele taal en wurdt troch it grutste part fan de befolking brûkt. Der besteane ek Portugeesk-basearre kreoalen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Timor-Leste.svg|20px]] [[East-Timor]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 100.000–200.000 || Portugeesk is ien fan de twa offisjele talen, neist [[Tetum]]. It hat in wichtige rol yn ûnderwiis en bestjoer.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Equatorial Guinea.svg|20px]] [[Ekwatoriaal-Guinee]] || Offisjele minderheidstaal || tsientûzenen || Portugeesk waard yn 2010 in offisjele taal, neist Spaansk en Frânsk, mar wurdt mar troch in lyts part fan de befolking brûkt.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Macau.svg|20px]] [[Makau]] || Histoaryske minderheid / offisjele taal || tsientûzenen || Portugeesk is njonken Sineesk in offisjele taal. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer en rjochtspraak.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || mear as 1 miljoen || Der binne grutte Portugeeske en Braziliaanske mienskippen, benammen yn [[Massachusetts]], [[Kalifornje]] en [[New Jersey]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] || Diaspora || sa'n 1 miljoen || In grutte Portugeeske ymmigrantemienskip ûntstie benammen yn de 20e iuw. In part fan de twadde generaasje behâldt it Portugeesk.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Luxembourg.svg|20px]] [[Lúksemboarch]] || Diaspora || tsientûzenen || Troch Portugeeske ymmigraasje is Portugeesk in wichtige minderheidstaal yn it lân.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Switserlân]] || Diaspora || hûnderttûzenen || Der wennet in grutte Portugeeske mienskip, benammen ûntstien troch arbeidsmigraasje.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || hûnderttûzenen || Portugeeske ymmigranten hawwe benammen yn Ontario en Quebec mienskippen foarme.
|}

== Wurdlist ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#A9BEC7&quot;
! Portegeesk !! [[Brazyljaansk]] !! [[Italjaansk]] !! [[Spaansk]] !! ([[Frysk]])
|-
| acção || ação || azione || acción || aksje
|-
| direcção || direção || direzione || dirección || rjochting
|-
| eléctrico || elétrico || elettrico || eléctrico ||  elektrysk
|-
| óptimo || ótimo || ottimo ||  óptimo ||  poerbêst, optimaal
|-
|}

[[Kategory:Portegeesk| ]]
[[Kategory:Romaanske talen]]
[[Kategory:Portegezen]]
[[Kategory:Taal yn Portegal]]
[[Kategory:Taal yn Angoala]]
[[Kategory:Taal yn de Azoaren]]
[[Kategory:Taal yn Brazylje]]
[[Kategory:Taal yn East-Timor]]
[[Kategory:Taal yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Taal yn it Fatikaan]]
[[Kategory:Taal yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Taal yn Yndia]]
[[Kategory:Taal yn Kaapverdje]]
[[Kategory:Taal yn Madeara]]
[[Kategory:Taal yn Makau]]
[[Kategory:Taal yn Mozambyk]]
[[Kategory:Taal yn Oerûguay]]
[[Kategory:Taal yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Taal yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>kjscik87qn9h95p57mxj4irc40qnzs7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nijehou</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19978</id>
    <revision>
      <id>1236553</id>
      <parentid>1236540</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>+ ôfbyld</comment>
      <origin>1236553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2288" sha1="1g5jfx1o2wra166gv0jormbwkazawy6" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Ald Ljouwert.png|thumb|260px|De trije dielen Aldehou, Nijehou en Hoek dy't yn 1435 tegearre Ljouwert foarmen op in kaart út 1580 fan Braun en Hogenberg, neffens in model fan J.R.G. Schuur út 1979.]]  
'''Nijehou''' wie in [[terp]]doarp, dat mei [[Hoek (Ljouwert)|Hoek]] en [[Aldehou (doarp)|Aldehou]] op 3 augustus [[1435]] [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] waard. 

De terp fan Aldehou waard om it jier 100 hinne opsmiten op in [[kwelder]]wâl tichteby de igge fan 'e [[Middelsee]]. It gebiet oerstreamde regelmjittich en dêrom waarden der keunstmjittige ferhegingen oanlein. Om it jier 900 ûntstie eastlik dêrfan it terpdoarp Nijehou. Nijehou wie in doarp mei in dûbele terp, wêrtusken de [[Dokkumer Ie|Suder Ie]] streamde, dy't súdlik fan Nijehou yn in baai fan 'e Middelsee streamde.&lt;ref&gt;[https://fryslansite.com/d-base/html/lwd_oldehove.htm Fryslân Site, oproppen 28 july 2027.]&lt;/ref&gt;  
   
De Kamminga's ornearren yn 'e lette 12e iuw in part fan harren besit op 'e noardlike terp fan Nijehou foar de stifting fan in [[parochytsjerke]], dy't wijd wie oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]]. Dy tsjerke rekke nei de [[Reformaasje]] yn ûnbrûk en waard yn 1758 ôfbrutsen, mar de pastorije út it begjin fan 'e 14e iuw bleau bewarre en stiet bekend as de [[Keimpemastins]]. Dat is it âldste noch besteande gebou fan it eardere Nijehove.&lt;ref&gt;[https://frisian.eu/corpusroemeling/data.html Corpus Roemeling, oproppen 28 july 2027.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tresoar.nl/zoeken/collectie/69fb37d0-91a8-4c0a-9411-3f1b4888773a Tresoar, oproppe 28 july 2027]&lt;/ref&gt; 

Nijehove wie al sûnt de 13e iuw mei in grêft, in houten palissade en tagongspoarten omfieme en hie al wat in stedsk oansjen. Undertusken wie ûnder ynfloed fan 'e Kamminga's noardeastlik fan Nijehove in tredde terpdoarp ûntstien, Hoek.

Op 21 jannewaris 1435 waarden de dokuminten besegele, wêryn't de doarpen Aldehou en Nijehou ôfpraten om tegearre mei Hoek ien stêd te foarmen. De namme Liuwert of Linward wie doe lykwols al lang foar de trije doarpen tegearre bekend.&lt;ref&gt;Leeuwarden 750-2000 Hoofdstad van Friesland, ISBN 9789051941739 (útjouwerij Van Wijnen, Frjentsjer), side 78.&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tichodroma muraria}}
}}
[[Kategory:Skiednis fan Ljouwert]]</text>
      <sha1>1g5jfx1o2wra166gv0jormbwkazawy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236554</id>
      <parentid>1236553</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>[[]] better</comment>
      <origin>1236554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2279" sha1="67dj5fbq28kqmsa44d7kkujgvubxomb" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Ald Ljouwert.png|thumb|260px|De trije dielen Aldehou, Nijehou en Hoek dy't yn 1435 tegearre Ljouwert foarmen op in kaart út 1580 fan Braun en Hogenberg, neffens in model fan J.R.G. Schuur út 1979.]]  
'''Nijehou''' wie in [[terp]]doarp, dat mei [[Hoek (Ljouwert)|Hoek]] en [[Aldehou (doarp)|Aldehou]] op 3 augustus [[1435]] [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] waard. 

De terp fan Aldehou waard om it jier 100 hinne opsmiten op in [[kwelder]]wâl tichteby de igge fan 'e [[Middelsee]]. It gebiet oerstreamde regelmjittich en dêrom waarden der keunstmjittige ferhegingen oanlein. Om it jier 900 ûntstie eastlik dêrfan it terpdoarp Nijehou. Nijehou wie in doarp mei in dûbele terp, wêrtusken de [[Dokkumer Ie]] streamde, dy't súdlik fan Nijehou yn in baai fan 'e Middelsee streamde.&lt;ref&gt;[https://fryslansite.com/d-base/html/lwd_oldehove.htm Fryslân Site, oproppen 28 july 2027.]&lt;/ref&gt;  
   
De Kamminga's ornearren yn 'e lette 12e iuw in part fan harren besit op 'e noardlike terp fan Nijehou foar de stifting fan in [[parochytsjerke]], dy't wijd wie oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]]. Dy tsjerke rekke nei de [[Reformaasje]] yn ûnbrûk en waard yn 1758 ôfbrutsen, mar de pastorije út it begjin fan 'e 14e iuw bleau bewarre en stiet bekend as de [[Keimpemastins]]. Dat is it âldste noch besteande gebou fan it eardere Nijehove.&lt;ref&gt;[https://frisian.eu/corpusroemeling/data.html Corpus Roemeling, oproppen 28 july 2027.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tresoar.nl/zoeken/collectie/69fb37d0-91a8-4c0a-9411-3f1b4888773a Tresoar, oproppe 28 july 2027]&lt;/ref&gt; 

Nijehove wie al sûnt de 13e iuw mei in grêft, in houten palissade en tagongspoarten omfieme en hie al wat in stedsk oansjen. Undertusken wie ûnder ynfloed fan 'e Kamminga's noardeastlik fan Nijehove in tredde terpdoarp ûntstien, Hoek.

Op 21 jannewaris 1435 waarden de dokuminten besegele, wêryn't de doarpen Aldehou en Nijehou ôfpraten om tegearre mei Hoek ien stêd te foarmen. De namme Liuwert of Linward wie doe lykwols al lang foar de trije doarpen tegearre bekend.&lt;ref&gt;Leeuwarden 750-2000 Hoofdstad van Friesland, ISBN 9789051941739 (útjouwerij Van Wijnen, Frjentsjer), side 78.&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tichodroma muraria}}
}}
[[Kategory:Skiednis fan Ljouwert]]</text>
      <sha1>67dj5fbq28kqmsa44d7kkujgvubxomb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nutekreaker (fûgel)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21024</id>
    <revision>
      <id>1236582</id>
      <parentid>1194405</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5421" sha1="msn0o6t9mrfebdveghft1vbyrbm9gpe" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=nutekreaker
|Ofbyld= [[File:Orzechówka zwyczajna nad Morskim Okiem.jpg|250px]]
|lûd=[[File:Nucifraga caryocatactes - Spotted Nutcracker XC441534.mp3|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[kriefûgels]] (''Corvidae'')
|Skaai= [[nutekreakers]] (''Nucifraga'') 
|Wittenskiplike namme= Nucifraga caryocatactes
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:NucifragaCaryocatactesIUCN.svg|center|250px]]
}}
De '''nutekreaker''' (''Nucifraga caryocatactes'') is in fûgel út it skaai fan de [[nutekreakers]] yn de famylje fan de [[Kriefûgels]].

== Foarkommen ==
De nutekreaker is mei in 32 oant 35 sm. like grut as de [[Houtekster]]. De soarten hawwe lykwols net deselde foarm: de Nutekreaker hat in koartere sturt en in gruttere kop. De fûgel hat in wjukspanwiidte fan 50 oant 58 sm. en in gewicht fan 120 oant 170 gram.
[[Ofbyld:Tannenhaeher.jpg|thumb|left|Nutekreaker yn it Nasjonaal Park Retezat, Roemeenje.]]

Mantsjes en wyfkes hawwe deselde kleuren. De fearren binne meast donkerbrún mei wite flekken. De fearren boppe op de kop, de wjukken en de boppekant fan de sturt binne hast swart. De ûndersturtfearren en it lêste part fan de sturtfearren binne wyt. 

== Fersprieding ==
De nutekreaker komt meast foar yn [[nuddelbosk]]en. Syn libbensgebiet is beheind ta de plakken dêr't de [[spjirre]], [[pynbeam]] en [[hazzenutebeam]] foarkomme. Sa komt de soarte foar yn [[Skandinaavje|Súd Skandinaavje]], [[Finlân|Súd Finlân]], de [[Baltyske Steaten]] en fan [[Poalen]] oant yn [[Sibearje]]. Ek yn Dútslân komt de Nutekreaker foar, yn it [[Middenberchtme]] en de [[Alpen]].

== Taksonomy ==
[[File:Nucifraga caryocatactes caryocatactes  MHNT.ZOO.2010.11.170.8.jpg|thumb|left|Aai fan ''Nucifraga caryocatactes caryocatactes'']]
Der binne njoggen ûndersoarten:
* ''Nucifraga c. carycatactes'' Linneaus 1758, de normale foarm dy't yn Jeropa foarkomt
* ''Nucifraga c. macrorhynchos'' C. L. Brehm 1823, yn de [[Oeral (berchtme)|Oeral]] en east dêrfan
* ''Nucifraga c. rothschildi'' [[Ernst Hartert|Hartert]] 1903, komt foar yn [[Tien Schan]] 
* ''Nucifraga c. japonicus'' Hartert 1897, komt foar yn [[Japan]] 
* ''Nucifraga c. interdicta''
* ''Nucifraga c. macella''
* ''Nucifraga c. hemispila''
* ''Nucifraga c. multipunctata'' dizze fjouwer ûndersoarten komme yn de [[Himalaya]] 
* ''Nucifraga c. owstoni'' komt foar op [[Taiwan]]

== Iten ==
Simmerdeis libbet de nutekreaker it meast fan [[ynsekten]] en yt er dêrneist ek noch hagedissen, kikkerts, fûgelaaien en lytse fûgels út it nêst. Yn de neisimmer yt er ek beien. Winterdeis yt er meast de siedden fan de nuddelbeammen. It leafst de pynappelpitten, mar ek de hazzenuten.

By it iten fan nuten pakt de nutekreaker de nút yn syn poat en spjalt dy mei syn sterke snaffel yn stikken. Ek de pynappelpitten knapt er mei syn snaffel yn stikken.

De nutekreaker leit ek in foarrie oan foar by't winter. Hy hakket mei syn snaffel in gat yn de grûn en makket it dêrnei wider troch syn snaffel hieltiten yn 't wiidst iepen te dwaan. Dêrnei wurdt syn krop fol mei pynappelpitten en hazzenuten yn it gat lege. De foarriegatten wurde troch de fûgel ek at der in laach snie leit sûnder lang sykjen weromfûn.

== Fuortplanting ==
De nutekreaker makket syn nêst meast betiid yn it jier heech yn de nuddelbeammen, ornaris flakby de stamme. It meast wurde dêrfoar spjirren of dinnen brûkt. It wyfke leit sa'n 3 as 4 aaien dy't yn 16 oant 21 dagen útbret wurde. De jongen fleane nei in trije wiken út.

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Nutekreaker]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]</text>
      <sha1>msn0o6t9mrfebdveghft1vbyrbm9gpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tallahassee (Floarida)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21425</id>
    <revision>
      <id>1236645</id>
      <parentid>1202189</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>353</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Snowballing&quot;_(snowball_fight_on_the_steps_of_the_Florida_Capitol,_February_10_1899).jpg ferfongen troch [[c:File:&quot;Snowballing&quot;_(snowball_fight_on_the_steps_of_the_Florida_Capitol,_February_13_1899).jpg|&quot;Snowballing&quot;_(snowball_fight_on_the_steps_of_the_Fl</comment>
      <origin>1236645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11335" sha1="7fnh59sdpmhdqvkvv00pad76u1t9tgi" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Tallahassee
| ôfbylding                   = TallahasseeSkyline2.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[File:Flag of Tallahassee, Florida (1955–1986).svg|border|125px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Logo of Tallahassee, Florida.png|60px]]
| ynwennertal                 = 181.376 &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 268 km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; 260 km² &lt;small&gt;(allinnich lân)&lt;/small&gt;
| befolkingstichtens          = 698,6 / km²
| stêdekloft                  = 375.371 &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;
| hichte                      = 62 m
| lân                         = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Steat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Florida.svg|border|20px]] [[Floarida]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = County 
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Leon County, Florida.png|border|20px]] [[Leon County (Floarida)|Leon County]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| stifting                    = [[1786]]
| tiidsône                    = [[UTC]]-5
| simmertiid                  = UTC-4
| koördinaten                 = 30°27′18″N 84°15′12″W
| webside                     = [http://www.talgov.com/ www.talgov.com]
| mapname                     = 
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 
| lat_min                     = 
| lat_sec                     = 
| lat_dir                     = 
| lon_deg                     = 
| lon_min                     = 
| lon_sec                     = 
| lon_dir                     = 
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Leon County Florida Incorporated and Unincorporated areas Tallahassee Highlighted.svg
| ôfbyldingstekst99           = De lizzing fan Tallahassee yn [[Leon County (Floarida)|Leon County]] en yn 'e steat [[Floarida]].
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Tallahassee''' (útspr.: [tælə'hæsi]) is de [[haadstêd]] fan 'e súdeastlike [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Floarida]], en it haadplak fan it omlizzende [[Leon County (Floarida)|Leon County]]. De stêd leit deunby de noardgrins fan 'e steat, likernôch op it plak dêr't it [[skiereilân]] fan Floarida en de saneamde [[Florida Panhandle]] (de noardwestlik kuststripe dy't net ta it skiereilân heart) byinoar komme. Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan [[2010]] hie Tallahassee doe goed 181.000 ynwenners. As alle foarstêden en de heal ferstedske omlizzende plattelânskrite meirekkene wurdt, komt Tallahassee as stêdekloft út op in befolking fan goed 375.000 minsken.

==Skiednis==
De oarspronklike bewenners fan 'e krite dêr't Tallahassee no leit wiene de [[Apalatsy (folk)|Apalatsy]]-[[Yndianen]], dy't lykwols al yn 'e [[Spanje|Spaanske]] tiid ([[1565]]-[[1821]]) slim yn it neigean rekken. Oan 'e ein fan 'e [[achttjinde iuw]] waard in diel fan 'e [[Kriik (folk)|Kriik]] troch Amerikaanske kolonisten út [[Georgia]] wei nei it suden ta ferdreaun, de grins fan Spaansk Floarida oer. Dy besetten dêre it ûntfolke lân dat de Apalatsy ienris yn besit hân hiene, en ûntjoegen har dêr, skaat fan harren noardlike folksgenoaten, ta de [[Seminoalen]]. Tallahassee waard yn [[1786]] stifte as in Seminoalsk doarp. Dy namme is in [[Muskogeesk]] wurd (út 'e taal fan 'e Kriik en de Seminoalen), dat gauris oerset wurdt as &quot;Alde Fjilden&quot;.
[[File:Capitolconstruction.jpg|left|thumb|200px|It âlde [[Steatskapitoal fan Floarida]], datearjend út [[1845]], mei dêrefter de moderne kapitoaltoer yn oanbou ([[1976]]).]]

Nei't Spanje Floarida yn [[1821]] ferkocht hie oan 'e Feriene Steaten, briek de [[Earste Seminoalske Oarloch]] út, wêrby't de Amerikanen de Seminoalen, dy't hja twa generaasjes earder sels nei Floarida ta dreaun hiene, der wer wei besochten te krijen. Yn [[1817]] waard Tallahassee platbaarnd troch generaal [[Andrew Jackson]], de lettere Amerikaanske presidint, doe't de pleatslike haadman wegere hie it doarp te ûntromjen. De Seminoalen fochten werom, dat it jiers dêrop ferovere Jackson it werboude doarp foargoed.

Foar't de Amerikanen Floarida oernommen hiene, hie it gebiet bestien út twa Spaanske koloanjes: [[East-Floarida]], mei as haadstêd [[Sint-Augustinus (Floarida)|Sint-Augustinus]], en [[West-Floarida]], mei as haadstêd [[Pensacola (Floarida)|Pensacola]]. De Amerikanen foegen dy beide dielen gear, mar doe't it parlemint fan it nije territoarium syn earste sittings hold, bliek der in probleem te wêzen. De earste sitting waard yn [[1822]] yn Pensacola holden, en de leden út Sint-Augustinus wiene doe 59 dagen ûnderweis om dêr te kommen. It jiers dêrop waard de sitting yn Sint-Augustinus holden, en doe wiene de leden út Pensacola 28 dagen ûnderweis om hielendal om it skiereilân hinne te silen. Sadwaande waard doe besletten dat der in nije haadstêd komme moast, dy't likernôch healwei Pensacola en Sint-Augustinus lizze moast. Der waard op 'e kaart sjoen hokker plak oft oan dy eask foldie, en doe foel de kar op Tallahassee. En alsa waard dat yn [[1824]] útroppen ta de haadstêd fan Floarida.

Fan [[1825]] oant [[1860]] ûntjoech Tallahassee him stadichoan ta in echte steatshaadstêd. Sa kaam yn [[1845]] it [[Steatskapitoal fan Floarida]] ree, in swiid bouwurk dat weromgrypt op 'e boustyl fan it âlde [[Grikelân]]. Yn dy tiid wie Tallahassee ek in sintrum fan 'e [[slavernij|slavehannel]], mei't it midden yn it gebiet fan Noard-Floarida lei dêr't in soad [[katoen]] ferboud waard. Under de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]-[[1865]]) wie Tallahassee de iennichste [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Súdlike]] steatshaadstêd eastlik fan 'e [[Mississippy (rivier)|Mississippy]] dy't nea troch de Noardliken ferovere waard. In lytse skermutseling, de [[Slach by Natural Bridge]], waard op [[6 maart]] [[1865]], krekt foar de Súdlike oerjefte, besuden de stêd útfochten.

Nei de Boargeroarloch rekke de [[ekonomy]] fan Tallahassee yn 'e nederklits. Sûnder slaven wiene de grutte [[katoen]]- en [[tabak]]splantaazje ûnrindabel, en in protte derfan waarden ferkocht oan rike noarderlingen dy't der jachtreservaten fan makken. Meitiid paste de ekonomy him oan, en waarden der [[sitrusfrucht]]en ferboud, wylst der ek oan [[boskbou]] (foar timmerhout) en feehâlderij dien waard. Dêrnjonken waard fan 'e iuwwiksel ôf it [[toerisme]] stadichoan wichtiger. Oan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] ta bleau Tallahassee lykwols in lyts stedsje (yn [[1940]] hie it goed 62.000 ynwenners), dat it fral hawwe moast fan 'e dêr fêstige oerheidstsjinsten en [[universiteit]]en.
[[File:AutumnColors.JPG|left|thumb|250px|Hjerstkleuren yn 'e binnenstêd fan Tallahassee.]]

Yn 'e twadde helte fan 'e [[tweintichste iuw]] begûn de befolking fan Tallahassee fluch te groeien, al koe de stêd it nea hâlde foar plakken oer dy't súdliker op it skiereilân leine, en dy't harren yn dyselde snuorje folslein op it toerisme smieten, lykas [[Orlando (Floarida)|Orlando]], [[Miami]] en [[Tampa (Floarida)|Tampa]]. Yn 'e santiger jierren hierde it regear fan Floarida de [[arsjitekt]] [[Edward Durell Stone]] yn om in nij steatskapitoal te ûntwerpen. It 23 ferdjippings tellende fletgebou waard yn [[1977]] oplevere. De lokale polityk hat tusken [[1968]] en [[1992]] fjouwer kear besocht om it bestjoer fan 'e gemeente Tallahassee en Leon County te &quot;konsolidearjen&quot; (d.w.s. gear te foegjen), mar eltse kear is dat útstel by in referindum troch de kiezers fuortstimd.
[[File:FlaSupremeCrtBldgFeb08.JPG|right|thumb|250px|De sit fan it [[Heechgerjochtshôf fan Floarida]].]]

==Tallahassee hjoed de dei==
De [[ekonomy]] fan Tallahassee stipet swier op 'e [[tsjinstesektor]], en dan yn it bysûnder op 'e oerheid, it [[ûnderwiis]] en de [[sûnenssoarch]]. De grutste wurkjouwer fan 'e stêd is de steat Floarida, mei goed 20.000 arbeidsplakken. Op it twadde plak stiet de [[Steatsuniversiteit fan Floarida]] (FSU), it grutste ynstitút foar heger ûnderwiis yn Tallahassee, mei krapoan 14.000 banen. De FSU waard oprjochte yn [[1851]], en is woartele yn in foargeande ûnderwiisynstelling dy't al bestie sûnt [[1843]]. In oare wichtige [[universiteit]] yn 'e stêd is de [[Florida A&amp;M University]] (FAMU), dy't stifte waard yn [[1887]]. Wat berikberheid oangiet, wurdt Tallahassee betsjinne troch it [[Tallahassee Regional Airport]], dat besiket om 'e status fan ynternasjonale [[lofthaven]] te krijen, en troch it lytsere [[Tallahassee Commercial Airport]], dat fral brûkt wurdt troch priveefleantugen en oare behindigere tastellen.

==Demografy==
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan [[2010]] wie doe fan 'e befolking fan Tallahassee 8,2% âlder as 65 jier en 17,4% jonger as 18 jier. Fierders bestie 53,4% fan 'e húshâldings út [[ienpersoanshúshâlding|ien persoan]], wylst 24,7% fan 'e befolking ûnder de [[earmoedegrins]] libbe. Wat de [[etnyske groep|etnyske]] opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2010 sa: 53,3% [[jeropide ras|blanken]]; 35,0% [[negroïde ras|swarten]]; 6,3% [[Latino's]]; 3,7% [[Aazje|Aziaten]]; 0,1% [[Yndianen]]; 1,6% oaren of fan mingd etnysk komôf. Op [[taalkunde|taalkundich]] mêd waard yn [[2000]] fêststeld dat yn Tallahassee 92,0% fan 'e befolking yn 'e hûs inkeld [[Ingelsk]] spriek, wylst it [[Spaansk]] mei 4,1% op it twadde plak kaam. Dêrnei folgen [[Frânsk]] en [[Dútsk]], beide mei 0,6%.
[[File:&quot;Snowballing&quot; (snowball fight on the steps of the Florida Capitol, February 13 1899).jpg|right|thumb|200px|In snieballegefjocht op 'e treden fan it âlde [[Steatskapitoal fan Floarida]], op [[10 febrewaris]] [[1899]].]]

==Klimaat==
Tallahassee hat in fochtich [[subtropysk klimaat|subtropysk]] [[klimaat]], mei lange waarme [[simmer]]s en koarte mylde [[winter]]s. Yn [[july]], de waarmste moanne, is de trochsneed [[temperatuer]] oerdeis 33,4&amp;nbsp;°C, en yn [[jannewaris]], de kâldste moanne, is dat 17,5&amp;nbsp;°C. Rekôrtemperatueren wiene 41&amp;nbsp;°C  op [[15 juny]] [[2011]] en –19&amp;nbsp;°C yn [[1899]]. Tallahassee kriget jiers trochinoar 1.506 mm [[delslach (waar)|delslach]]. [[Snie]] falt der mar komselden, yn trochsneed 2,5 sm ienris yn 'e 17 jier. De [[orkaan|orkanen]] dy't foar in grut part fan Floarida in wiere pleach foarmje, geane ornaris by Tallahassee lâns; de lêste kears dat de stêd datoangeande de folle laach krige, wie yn [[1985]], doe't de orkaan [[Orkaan Kate|Kate]] deroerhinne walste.

== Keppeling om utens ==
* {{en}}[http://talgov.com/ Offisjele webside fan Tallahassee]
* {{en}}[http://www.city-data.com/city/Tallahassee-Florida.html Statistiken en lânkaarten fan Tallahassee]
* {{en}}[http://tallahasseefl.usl.myareaguide.com/ Lokaal nijs en waarberjocht]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tallhassee,_Florida ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Tallahassee, Florida}}
}}

{{Koördinaten|30_27_18_N_84_15_12_W_type:city(156612)_region:US-FL|30°&amp;nbsp;27'&amp;nbsp;NB, 84°&amp;nbsp;15'&amp;nbsp;WL}}


[[Kategory:Plak yn Floarida]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1786]]</text>
      <sha1>7fnh59sdpmhdqvkvv00pad76u1t9tgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Turksk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25659</id>
    <revision>
      <id>1236655</id>
      <parentid>1177303</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1236655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14966" sha1="p6s3rzanwgg9mp5wla6me1viic1ihju" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taal
| namme           = Turksk
| ôfbylding        = Map_of_Turkish_Language.svg
| ôfbyldingsbreedte= 
| ôfbyldingstekst  = Taalgebiet
| oare namme(n)   = Anatolysk Turksk
| eigen namme     = ''Türkçe''
| lânseigen yn    = [[Ofbyld:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Turkije]]
| tal sprekkers   = 80–85 miljoen
| skrift          = [[Latynsk alfabet]]
| taalfamylje     = ● [[Turkske talen|Turksk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Oghuz-talen|Oghuz]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● '''Turksk'''
| dialekten       = &lt;small&gt;[[Istanbûlsk Turksk]] (standertfoarm),&lt;br&gt; [[East-Anatoalysk Turksk]],&lt;br&gt; [[West-Anatoalysk Turksk]],&lt;br&gt; [[Karamanlidysk]],&lt;br&gt; [[Cypriotysk Turksk]]&lt;/small&gt;
| offisjele status= [[File:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Turkije]]&lt;br&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[File:Flag of Cyprus.svg|20px]] [[Noard-Syprus]]
| erkenning as minderheidstaal = [[Ofbyld:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgarije]]&lt;br&gt;
[[Ofbyld:Flag of Greece.svg|20px]] [[Grikelân]]&lt;br&gt;
[[Ofbyld:Flag of North Macedonia.svg|20px]] [[Noard-Masedoanje]]&lt;br&gt;
[[Ofbyld:Flag of Kosovo.svg|20px]] [[Kosovo]]
| ISO 639-1       = tr
| ISO 639-2       = tur
| ISO 639-3       = tur
}}
'''Turksk''' (''Türkçe'') is ien fan de [[Turkske talen]] en de offisjele [[taal]] yn [[Turkije]]. It Turksk is ek ien fan de offisjele talen fan [[Syprus]] en inkele gemeenten fan [[Masedoanje (lân)|Masedoanje]]. Der binne sa'n 81 miljoen Turksk-sprekkers. Bûten Turkije wurdt de taal sprutsen troch Turkse minderheden yn lannen fan de [[Balkan (skiereilân)|Balkan]] en de [[Kaukasus]] lykas [[Irak]], [[Grikelân]], [[Bulgarije]], [[Kosovo]], [[Bosnje]], [[Syrje]], [[Roemeenje]], [[Moldaavje]] en [[Azerbeidzjan]]. Turksk wurdt ek sprutsen troch in soad ymmigranten yn oare lannen, lykas Nederlân, Belgje en Dútslân. It is in [[agglutinaasje|agglutinearjende taal]] mei [[fokaalharmony]]. Tige faak wurdt it Turksk as foarbyld neamd as der sprutsen wurdt oer agglutinearjende talen.

== Taalklassifikaasje en besibbe talen ==
It '''Turksk''' (''Türkçe'') is in taal út de [[Turkske talen|Turkske taalfamylje]]. It heart ta de [[Oghuz-talen]], in tûke fan de Turkske talen dêr't ek it [[Azerbeidzjaansk]], [[Turkmeensk]] en [[Gagauzsk]] ta hearre. Mei sa'n 80 miljoen sprekkers is it Turksk de grutste taal binnen de Oghuz-groep en ien fan de meast sprutsen talen fan de Turkske taalfamylje.

De [[Turkske talen]] foarmje in grutte taalfamylje dy't ferspraat is oer in grut part fan [[Euraazje]], fan [[Anatoalje]] en de [[Balkan]] oant [[Sintraal-Aazje]], [[Sibearje]] en dielen fan [[Sina]]. Oare wichtige talen út dizze famylje binne it [[Kazachsk]], [[Kirgizysk]], [[Oezbeeksk]], [[Tataarsk]], [[Azerbeidzjaansk]] en [[Turkmeensk]]. De talen hawwe in mienskiplike oarsprong yn it saneamde [[Proto-Turksk]].

It Turksk is net besibbe oan de [[Yndo-Jeropeeske talen]] lykas it [[Russysk]], [[Dútsk]], [[Frysk]] of [[Frânsk]]. It hat lykwols troch ieuwenlang kontakt in grut tal lienwurden oernommen út oare talen, benammen út it [[Arabysk]], [[Perzysk]], [[Gryksk]], [[Frânsk]] en [[Italiaansk]]. Dizze ynfloeden binne benammen sichtber yn de wurdskat fan it [[Osmaansk-Turksk]].

De Turkske talen binne troch guon taalkundigen yn it ferline yndield by de saneamde [[Altayske talen]], tegearre mei ûnder oaren de [[Mongoalske talen]] en [[Tunguzyske talen]]. Guon âldere teoryen brochten de Altayske talen ek yn ferbân mei de [[Oeraalske talen]], lykas it [[Finsk]] en it [[Hongaarsk]]. Dizze saneamde [[Altayske hypoteze]] wurdt hjoeddedei lykwols troch de measte taalkundigen net mear as in bewiisde taalfamylje beskôge. Oerienkomsten tusken dizze talen wurde ornaris ferklearre troch histoarysk taal-kontakt en typologyske oerienkomsten.

It Turksk hat in [[agglutinearjende taal|agglutinearjende]] struktuer. Dat betsjut dat grammatikale betsjuttingen faak útdrukt wurde troch efterheaksels oan in wurdstam ta te foegjen. Fierders wurdt de taal karakterisearre troch [[fokaalharmonij]], wêrby't de lûden yn in wurd har oan inoar oanpasse.

It moderne Turksk brûkt it [[Latynsk alfabet]]. Dat waard yn 1928 ynfierd as ûnderdiel fan de taalherfoarmingen yn de [[Republyk Turkije]] en ferfong it eardere [[Osmaansk-Turksk]]e skrift, dat basearre wie op it [[Arabysk alfabet]].

== Skiednis ==
=== Oarsprong fan de Turkske talen ===
De ierste foarmen fan it Turksk ûntstienen yn de bredere regio fan [[Sintraal-Aazje]]. De Turkske talen ûntwikkelen har út in mienskiplike foarâltaal, it saneamde [[Proto-Turksk]], dat wierskynlik ferskate tûzenen jierren lyn sprutsen waard troch nomadyske en seminomadyske folken yn de Euraziatyske steppe.

De âldste bekende skriftlike boarnen yn in Turkske taal binne de [[Orkhon-ynskripsjes]] út de 8e iuw yn it gebiet fan it hjoeddeiske [[Mongoalje]]. Dy teksten binne skreaun yn it [[Orkhon-skrift]] en jouwe ynformaasje oer de taal en kultuer fan de [[Gökturken]].

=== Ferskowing fan taalgebiet nei it westen ===
Fan de iere midsiuwen ôf ferhuzen ferskate Turkske folken stadichoan nei it westen. Yn de 11e iuw berikten de [[Seltsjoeken]] Anatoalje nei harren oerwinning op it [[Byzantynske Ryk]] by de [[Slach by Manzikert]] yn 1071.

Troch de komst fan Turkske stammen ûntstie yn Anatoalje in nije Turksktalige mienskip. De lokale befolking spruts oarspronklik benammen [[Gryksk]], [[Armeensk]] en oare talen, mar it Turksk waard yn de folgjende iuwen hieltyd wichtiger.

=== Ald-Anatoalysk Turksk en it Osmaanske Ryk ===
Tusken de 13e en 15e iuw ûntwikkele him it [[Ald-Anatoalysk Turksk]]. Dy taal waard brûkt troch de [[Beylik fan Osman]] en letter it opkommende [[Osmaanske Ryk]].

Nei de oprjochting fan it [[Osmaanske Ryk]] yn de lette 13e iuw groeide it Turksk út ta in wichtige bestjoerstaal. It [[Osmaansk-Turksk]] waard lykwols sterk beynfloede troch it [[Arabysk]] en [[Perzysk]]. Benammen yn literêre en bestjoerlike teksten kaam in grut tal lienwurden en útdrukkingen út dy talen foar.

It Osmaansk-Turksk waard skreaun mei in oanpast [[Arabysk alfabet]] en ferskilde op in soad punten fan it sprutsen folks-Turksk.

=== De Turkske Republyk en taalwerfoarming ===
Nei de fal fan it Osmaanske Ryk waard yn 1923 de [[Republyk Turkije]] oprjochte ûnder lieding fan [[Mustafa Kemal Atatürk]]. De nije steat seach de Turkske taal as in wichtich ûnderdiel fan de nasjonale identiteit.

Yn 1928 waard it Arabysk-basearre skrift ferfongen troch in nij [[Latynsk alfabet]]. Dy feroaring makke it lêzen en skriuwen tagonkliker en wie ûnderdiel fan in bredere modernisearring fan de Turkske maatskippij.

Yn 1932 waard de [[Türk Dil Kurumu]] (Turkske Taalferiening) oprjochte. Dy ynstelling krige as taak om de Turkske taal te standerdisearjen en in protte Arabyske en Perzyske lienwurden te ferfangen troch Turkske wurden of nije ôfsettings.

=== Modern Turksk ===
It moderne Turksk ûntwikkele him yn de 20e iuw ta in standerttaal basearre op it [[Istanbûlsk Turksk]]. It wurdt hjoeddedei sprutsen troch de mearderheid fan de befolking fan [[Turkije]] en troch grutte mienskippen yn Europa en oare dielen fan de wrâld. Troch migraasje sûnt de jierren 1960 binne grutte Turksktalige mienskippen ûntstien yn lannen lykas [[Dútslân]], [[Nederlân]], [[Belgje]], [[Eastenryk]] en [[Frankryk]].

== Skrift ==
It Turksk wurdt skreaun mei it [[Turksk alfabet]]: in, in bytsje oanpast [[Latynske alfabet|Latynsk alfabet]]. Hjiryn binne ûnder oaren de letters x, q en w net opnomd yn it alfabet, wylst der wol oare letters ekstra taheakke binne lykas ç, ğ, ı, ö, ş en ü. Dit alfabet, dat yn it Turksk ''Türk alfabesi'' hjit (Turksk alfabet), waard yn [[1928]] yn it ramt fan de [[Kemalisme|Kemalistyske]] herfoarmings yn Turkije ynfierd. 

== Geografyske fersprieding ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Geografyske fersprieding fan Turksktaligen yn 'e wrâld
! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Turksktaligen !! Beskriuwing
|-
| [[Ofbyld:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Turkije]] || Haadgebiet || sa'n 85 miljoen || It grutste Turksktalige gebiet yn 'e wrâld. Turksk is de offisjele taal fan Turkije en wurdt troch hast de hiele befolking sprutsen. It moderne Turksk ûntstie út it [[Osmaansk-Turksk]] en waard yn de 20e iuw herfoarme troch de [[Taalherfoarming fan Atatürk]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Cyprus.svg|20px]] [[Syprus]] – [[Noard-Syprus]] || Regionaal haadgebiet || sa'n 300.000 || Turksk is de offisjele taal yn it noardlike diel fan it eilân. De Turksk-Syprioatyske fariant hat eigen skaaimerken.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Cyprus.svg|20px]] [[Syprus]] – Turkske mienskip || Minderheid || tsientûzenen || Yn de Republyk Syprus libbet in Turksktalige minderheid mei in eigen kulturele tradysje.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgarije]] || Minderheid || sa'n 600.000 || De Turkske mienskip is de grutste etnyske minderheid fan Bulgarije. Turksk wurdt benammen sprutsen yn it noardeasten en súdlike gebieten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Greece.svg|20px]] [[Grikelân]] – [[West-Traasje]] || Minderheid || sa'n 100.000–150.000 || Turksk is in erkende minderheidstaal yn West-Traasje, benammen ûnder de moslimmienskip.
|-
| [[Ofbyld:Flag of North Macedonia.svg|20px]] [[Noard-Masedoanje]] || Minderheid || tsientûzenen || Turksk hat in offisjele status yn guon gemeenten mei in grutte Turkske befolking.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Kosovo.svg|20px]] [[Kosovo]] || Minderheid || tsientûzenen || Turksk is in erkende minderheidstaal en hat offisjele status yn guon gemeenten.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Romania.svg|20px]] [[Roemeenje]] || Minderheid || tsientûzenen || Der besteane Turkske en Tataarske mienskippen, benammen yn [[Dobroedzja]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] || Diaspora || sa'n 2,5–3 miljoen || De grutste Turkske diaspora yn 'e wrâld. De mienskip ûntstie benammen troch arbeidsmigraasje fanôf de jierren 1960.
|-
| [[Ofbyld:Flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] || Diaspora || sa'n 600.000–800.000 || In grutte Turkske mienskip ûntstie troch ymmigraasje út Turkije sûnt de twadde helte fan de 20e iuw.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] || Diaspora || sa'n 400.000–500.000 || Turksk is ien fan de grutste ymmigrantetalen fan Nederlân. In protte sprekkers binne neikommelingen fan Turkske gastarbeiders.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] || Diaspora || sa'n 200.000–300.000 || Turksktalige mienskippen binne benammen te finen yn [[Brussel]], [[Antwerpen]] en [[Limburch]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Austria.svg|20px]] [[Eastenryk]] || Diaspora || sa'n 250.000–300.000 || Turksk is ien fan de grutste minderheidstalen fan Eastenryk, benammen yn [[Wenen]].
|-
| [[Ofbyld:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Switserlân]] || Diaspora || sa'n 100.000–150.000 || Der libbet in Turksktalige mienskip dy't ûntstien is troch arbeidsmigraasje en letter famyljeweryndieling.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United Kingdom.svg|20px]] [[Feriene Keninkryk]] || Diaspora || sa'n 100.000–200.000 || Benammen yn [[Londen]] wenje Turkske en Syprioatysk-Turkske mienskippen.
|-
| [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || tsientûzenen || Der besteane Turkske mienskippen, benammen yn grutte stêden.
|-
| [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || tsientûzenen || In lytsere Turkske mienskip is benammen te finen yn [[Toronto]] en [[Montreal]].
|}

=== Turksk alfabet ===
It Turksk alfabet hat 29 letters. De letters '''Ç''', '''Ğ''', '''I''', '''Ö''', '''Ü''' en '''Ş''' komme net foar yn it [[Frysk alfabet|Fryske alfabet]].
{|
||
  '''a - A''' 
||
  b - B 
||
  '''c - C''' 
||
  ç - Ç 
||
  '''d - D''' 
||
  e - E 
||
  '''f - F''' 
||
  g - G 
||
|}
{|
||
  '''ğ - Ğ''' 
||
  h - H 
||
  '''ı - I''' 
||
  i - İ 
||
  '''j - J''' 
||
  k - K 
||
  '''l - L''' 
||
  m - M 
||
|}
{|
||
  '''n - N''' 
||
  o - O 
||
  '''ö - Ö''' 
||
  p - P 
||
  '''r - R''' 
||
  s - S 
||
  '''ş - Ş''' 
||
  t - T 
||
|}
{|
||
  '''u - U''' 
||
  ü - Ü 
||
  '''v - V''' 
||
  y - Y 
||
  '''z - Z''' 
||
|}

== Osmaansk ==
Foar 1928 waard foar de taal in, ek in bytsje oanpast, [[Arabysk alfabet]] brûkt. De taal skreaun yn dat alfabet wurdt ornaris [[Osmaansk]] neamd (Turks: ''Osmanlıca'').

Hoewol't it eigentlik deselde taal is, gean de ferskillen tusken it hjoeddeiske Turksk en it [[Osmaansk]] fierder as allinnich it skrift. It [[Osmaansk]] is ôfmakke mei in hiel soad [[Arabysk]]e en [[Perzysk]]e [[lienwurd]]en en troch taalsuvering hat men dy ynfloed yn it hjoeddeiske Turksk drastysk redusearre. Hjirtroch is der in grut ferskil yn [[wurdskat]] ûntstien. Wylst it Osmaansk as elitetaal foar de eallju, de geastlikheid en de riken foar it folk ûnfersteanber wie, waard it puristyske ''[[Öztürkçe]]'', wat as reaksje yn opdracht fan Kemal Atatürk ûntwurpen waard, likemin troch folle minsken begrepen. Nei in oantal tige kontroversjele taalherfoarmings, net selden lykop geand mei (gewelddiedige) rezjymwikselings, is de hjoeddeiske Turkske skriuwtaal ûntstien, dy frij aardich by de sprektaal oanslút.

== Utspraak letters ==
Dit is de útspraak fan inkele letters út it Turkske alfabet.

{| class=prettytable
|-
|-
|-
||c||dzj  (''G''eneral [ing])
|-
||ç||tsj  (''Tsj''echje)
|-
||ş||sj  (''sj''ouwe)
|-
||ı||[[Sjwa|ə]]  (d''e'')
|-
||ğ||oergongsletter, kwealik útsprekke
|-
||y||j 
|-
||j||zj  (''J''aques [fr])
|-
||u||oe
|-
||ü||u (min''ú''t)
|-
||ö||koarte eu (b''eu''rt)
|-
||g||(''g''arçon [fr])
|}

== Foarbylden ==
Hjirûnder in pear útdrukkings yn it [[Frysk]] mei harren Turkske ekwifalint.

{| class=prettytable
|'''Frysk'''
|'''Turksk'''
|-
||goeie||merhaba
|-
|goemoarn||günaydın
|-
||oant sjen || güle güle
|-
||asjobleaft(yn fraachfoarm) || lütfen
|-
||tige tank||teşekkür ederim
|-
||ja || evet 
|-
||nee ||hayır
|-
||Turksk ||Türkçe
|-
||Frysk ||Fryskaca
|-
||Fries ||Friesalı
|-
||Kinne jo Frysk prate? || Fryskaca konuşabiliyor musunuz?
|-
||Ik wit it net.|| Bilmiyorum
|-
||Kinne jo Ingelsk prate?|| İngilizce konuşabiliyor musunuz?
|-
||Ik hjit ..... || Benim adım ......
|-
||Hoe hjitsto? || Senin adın ne?
|}

== Sjoch ek ==
* [[Osmaansk]] 

== Keppeling om utens ==
* [http://www.elsevier.nl/login/login_preview_e.asp?strretpath=http%3A%2F%2Fwww%2Eelsevier%2Enl%2Fmagazine%2Fartikel%2Easp%3Fartnr%3D29779%26jaargang%3D61%26week%3D8 Webstee Elsevier oer it Turksk]
* {{Wikiwurdboek}}

== Literatuer ==
* {{Aut|Dr. Phil. Hermann F. Kvergić}} La Psychologie de Quelques Éléments des Langues Turques (Wenen 1935)

[[Kategory:Turksk| ]]
[[Kategory:Turkske talen]]
[[Kategory:Turken]]
[[Kategory:Taal yn Turkije]]
[[Kategory:Taal yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Taal yn Bulgarije]]
[[Kategory:Taal yn Georgje]]
[[Kategory:Taal yn Grikelân]]
[[Kategory:Taal yn Irak]]
[[Kategory:Taal yn Jordaanje]]
[[Kategory:Taal yn Kosovo]]
[[Kategory:Taal yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Taal yn Roemeenje]]
[[Kategory:Taal yn Servje]]
[[Kategory:Taal yn Syprus]]
[[Kategory:Taal yn Syrje]]</text>
      <sha1>p6s3rzanwgg9mp5wla6me1viic1ihju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2013</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28806</id>
    <revision>
      <id>1236636</id>
      <parentid>1212413</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Films */ +</comment>
      <origin>1236636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28901" sha1="4czlitefj8w1vqi578nae4s4guxyyro" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[2010-er jierren]].
== Foarfallen ==
;jannewaris
*[[1 jannewaris|1]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steat|steat]] [[Marylân]] fiert it [[homohoulik]] yn.
* [[1 jannewaris|1]] - By in [[ferkearsûngemak|ûngemak]] yn [[Raard]], yn 'e [[nijjier]]snacht, komt 1 [[persoan]] om en reitsje 16 oaren [[ferwûne]] as in ferbline [[auto]]mobiliste op in kloft minsken ynriidt dy't op 'e [[wei]] by in [[nijjiersfjoer]] steane.
* [[2 jannewaris|2]] - [[Astronoom|Astronomen]] fan 'e [[Jeropeeske Súdlike Stjerrewacht]] sjogge foar it earst de [[berte]] fan in [[planeet]], op 450 [[ljochtjier]] fan 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]].
*[[10 jannewaris|10]] - By [[bomoanslaggen yn Pakistan (jannewaris 2012)|ferskate bomoanslaggen]] yn [[Pakistan]] komme mear as 100 [[minske]]n om en reitsje teminsten 270 oaren [[ferwûne]].
*[[11 jannewaris|11]] - De [[Frankryk|Frânske]] [[striidkrêften]] ynterveniëarje oan 'e kant fan it [[regear]] fan [[Maly]] yn 'e [[oarloch yn Noard-Maly]]. Harren ynminging yn 'e striid is rjochte tsjin 'e [[islamisme|islamistyske]] groepearring [[Ansar Dine]], dy't konneksjes hat mei de [[terrorisme|terroristyske]] beweging [[al-Qaida]].
* [[13 jannewaris|13]] - De [[Jeropeeske Uny]] fiert it [[Jeropeesk Rydbewiis]] yn.
* [[13 jannewaris|13]] - [[Sven Kramer]] wurdt [[Jeropa|Jeropeesk]] kampioen [[reedriden]] oer-alles by de [[manlju]].
* [[15 jannewaris|15]] - [[Bob de Vries]] wint yn [[Noardlaren]] de earste [[maraton (reedriden)|maraton]] op [[natueriis]] fan it jier.
*[[16 jannewaris|16]]-[[20 jannewaris|20]] - By de [[Gizelingskrisis fan In Amenas]], yn súdlik [[Algerije]], komme 39 [[arbeider]]s en 1 [[befeiliging]]sagint om as se yn in [[ierdgas]]fabryk [[gizeling (misdriuw)|gizele]] wurde troch [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terroristen]].
* [[21 jannewaris|21]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[haadstêd]] [[Washington, D.C.]] wurdt [[Barack Obama]] foar de twadde kear [[ynauguraasje|ynaugurearre]] as [[presidint fan 'e Feriene Steaten]].
*[[27 jannewaris|27]] - By [[Brân yn de Kiss-nachtklub|in brân]] yn in [[nachtklub]] yn [[Santa Maria (Rio Grande do Sul)|Santa Maria]], yn [[Brazylje]], komme 242 [[minske]]n om, allegear út 'e leeftydskategory tusken de 18 en 25 jier.

;febrewaris
* [[5 febrewaris|5]] - De [[Sint Klemenstsjerke]] yn [[Nes (It Amelân)|Nes]] op [[It Amelân]] wurdt troch [[brân]] ferwoastge.
*[[6 febrewaris|6]] - Yn [[Tuneezje]] wurdt [[Tsjokri Belaid]], de lieder fan 'e [[opposysje (polityk)|opposysjepartij]] [[Feriene Partij fan Demokratyske Patriotten|DPUP]], by in [[oanslach (misdriuw)|oanslach]] [[fermoarde]].
*[[7 febrewaris|7]] - In swiere [[sniestoarm]] bûket yn op 'e noardeastlike [[Feriene Steaten]] en it easten fan [[Kanada]]. By dizze [[Sniestoarm fan Febrewaris (2013)|Sniestoarm fan Febrewaris]] komt in rekôrhoemannichte [[snie]] del en ferlieze 18 [[minske]]n it [[libben]].
*[[12 febrewaris|12]] - [[Noard-Koreä]] fiert in trêde ûndergrûnske [[atoombom|nukleêre proef]] út, in ûntwikkeling dy't troch oare [[lân|lannen]] rûnom feroardiele wurdt.
*[[15 febrewaris|15]] - [[Meteoar fan Tsjeljabinsk|In meteoar]] ûntploft boppe de [[Ruslân|Russyske]] [[stêd]] [[Tsjeljabinsk]], wêrby't 1.492 [[minske]]n [[ferwûne]] reitsje en 4.300 [[gebou]]wen skea oprinne. Dit is de krêftichste [[meteoar]] dy't de [[Ierde (planeet)|Ierde]] treft yn mear as in iuw (sûnt it [[Tûngûska-foarfal]] fan [[1908]]).
* [[15 febrewaris|15]] - De [[planetoïde]] [[2012 DA14]] komt de [[Ierde (planeet)|ierde]] op 27.600 [[kilometer]] benei. Nea earder waard in planetoïde fan sa'n grutte sa deunby de Ierde sjoen: binnen in [[geostasjonêre baan]].
*[[16 febrewaris|16]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[São Paulo (steat)|São Paulo]] fiert it [[homohoulik]] yn.
* [[18 febrewaris|18]]- Op 'e [[lofthaven]] fan 'e [[Belgje|Belgyske]] [[haadstêd]] [[Brussel]] hat in [[rôf|diamantrôf]] plak. Der wurdt foar likernôch 50 miljoen [[dollar]] oan rouwe [[diamant]]en stellen.
*[[28 febrewaris|28]] - [[Paus]] [[Benediktus XVI]] [[abdikaasje|abdisearret]]. Hy is de earste [[paus]] fan [[Rome (stêd)|Rome]] dy't frijwillich ôftreedt sûnt [[Selestinus V (paus)|Selestinus&amp;nbsp;V]] yn [[1294]].

;maart
*[[5 maart|5]] - De [[populisme|populistyske]] [[presidint]] fan [[Fenezuëla]] [[Hugo Chávez]] komt mei 58 jier te [[ferstjerren]] oan [[kanker]]. Hy hat syn [[lân]] 14 jier lang [[regearre]], en wurdt opfolge troch syn [[fise-presidint]] [[Nicolás Maduro]].
*[[10 maart|10]]-[[11 maart|11]] - By [[Falklâneilânsk soevereiniteitsreferindum|in referindum]] op 'e [[Falklâneilannen]] stimt in oerweldigjende mearderheid fan 91,9% fan 'e kiezers foar it behâld fan 'e status fan [[Britsk oerseesk gebietsdiel|oerseesk gebietsdiel fan it Feriene Keninkryk]]. Dit yn it ljocht fan oanhâldende druk fan [[Argentynje]] om [[ûnderhanneling]]s te begjinnen oer de 'weromjefte' fan 'e [[arsjipel]].
*[[11 maart|11]] - De nije lieder fan [[Noard-Koreä]], [[Kim Jong-un]] brekt alle [[ferdraggen]] mei it [[Westerske wrâld|Westen]] en begjint in nij programma foar de fierdere ûntwikkeling fan [[atoombom|nukleêre wapens]]. Dêrtroch rinne de spannings op it [[Koreaanske Skiereilân]] fluch op.
*[[13 maart|13]] - De [[Argentynje|Argentynske]] [[kardinaal (geastlike)|kardinaal]] Jorge Mario Bergoglio wurdt keazen as de nije [[paus]] fan [[Rome (stêd)|Rome]]. Hy komt op 'e [[Hillige Stoel]] ûnder de [[pausenamme|namme]] [[Fransiskus (paus)|Fransiskus]]. Hy is de earste paus dy't ôfkomstich is fan it [[súdlik healrûn]], de earste paus dy't ôfkomstich is fan it [[westlik healrûn]] ([[Amearika]]) en de earste [[jezuïten|jezuïtyske]] paus.
*[[15 maart|15]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Ceará]] fiert it [[homohoulik]] yn.
* [[19 maart|19]] - De nije [[paus]] [[Fransiskus (paus)|Fransiskus]] wurdt yn it [[Fatikaan]] ynstalearre op 'e [[Hillige Stoel]].
* [[23 maart|23]] - It earste [[Ljipaaisykje|ljipaai]] fan [[Fryslân]] wurdt troch Melle van der Meer út [[Sumar]] fûn by [[Earnewâld]].
*[[25 maart|25]] - De [[Séléka]]-[[rebel]]len nimme [[Bangui]] yn, de [[haadstêd]] fan 'e [[Sintraalafrikaanske Republyk]]. [[Presidint]] [[François Bozizé]] nimt de wyk nei it bûtenlân.
*[[25 maart|25]] - De [[lân|lannen]] fan 'e [[eurosône]] beslute yn it ramt fan 'e ynternasjonale [[Bankekrisis]] (en de dêrút fuortkommende [[Syprioatyske Bankekrisis (2012-2013)|Syprioatyske Bankekrisis]]) ta in helppakket foar [[Syprus]] ter wearde fan [[€]]10 miljard.
*[[26 maart|26]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Paraná]] fiert it [[homohoulik]] yn.

;april
*[[april]] - It [[Ynternasjonaal Konsortium fan Undersykssjoernalisten]] (ICIJ) út [[Washington, D.C.]] makket yn it ramt fan 'e striid tsjin [[belestingfraude]] it saneamde [[Offshore-lek]] iepenbier. Dêryn steane gegevens fan 130.000 oerseeske [[bankrekken]]s fan lju út 170 [[lân|lannen]].
*[[2 april|2]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Mato Grosso do Sul]] fiert it [[homohoulik]] yn.
*[[8 april|8]] - It [[ferstjerren]] fan 'e eardere [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Margaret Thatcher]], dy't yn [[Skotlân]] en [[Wales]] en by it sljochtwei folk yn [[Ingelân]] tige [[hate]] wie, ropt yn it [[Feriene Keninkryk]] benammen blydskip op. It [[liet]] ''Ding Dong, the Witch is Dead'' (&quot;Ding Dong, de Heks is Dea&quot;), út 'e [[musical]] ''The Wizard of Oz'', kringt de top 10 fan 'e Britske [[hitlist]]en binnen. 
*[[15 april|15]] - By [[bomoanslaggen op de Maraton fan Boston|twa bomoanslaggen]] troch [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en op 'e [[Maraton fan Boston]], yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[stêd]] [[Boston]], komme 3 [[minske]]n om en reitsje likernôch 264 oaren [[ferwûne]].
*[[24 april|24]] - By it [[ynstoarten fan in gebou yn Savar (2013)|it ynstoarten]] fan in [[fabryk]]sgebou yn [[Savar]], in [[foarstêd]] fan 'e [[Bangladesj|Bingaalske]] [[haadstêd]] [[Dhaka]], komme 1.129 [[minske]]n om reitsje mear as 2.000 oaren [[ferwûne]].
*[[26 april|26]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steat [[Rondônia]] fiert it [[homohoulik]] yn.
*[[29 april|29]] - De [[Brazylje|Brazyljaanske]] steaten [[Santa Catarina (steat)|Santa Catarina]] en [[Paraíba]] fiere it [[homohoulik]] yn.
*[[30 april|30]] - [[Troanswikseling yn Nederlân (2013)|Troanswikseling yn Nederlân]]: [[Keninginne]] [[Beatrix fan 'e Nederlannen|Beatrix]] docht [[ôfstân fan 'e troan]] yn it foardiel fan har [[soan]], [[Willem-Alexander fan 'e Nederlannen|Willem-Alexander]].

;maaie
* [[3 maaie|3]] - [[Cambuur]] wint de [[fuotbal]]kompetysje fan 'e [[Nederlân]]ske [[Earste Difyzje (fuotbal)|Earste Difyzje]].
*[[16 maaie|16]] - [[Brazylje]] fiert (lanlik) it [[homohoulik]] yn.
*[[18 maaie|18]] - [[Frankryk]] fiert it [[homohoulik]] yn.
*[[20 maaie|20]] - De [[stêd]] [[Moore (Oklahoma)|Moore]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Oklahoma]] wurdt fierhinne mei de grûn lyk makke troch [[tornado fan Moore (2013)|in tornado]]. Der falle 24 [[dea]]den en mear as 300 [[ferwûne]]n.
*[[22 maaie|22]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[soldaat]] [[moard op Lee Rigby|Lee Rigby wurdt op ljochtskyndei fermoarde]] op 'e [[strjitte]] yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[haadstêd]] [[Londen]], troch 2 [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en. 

;juny
*[[6 juny|6]] - [[Edward Snowden]], in agint fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[feilichheidstsjinst]] [[National Security Agency|NSA]], lekt de saneamde [[Global Suveillance Disclosures]] nei de [[media]]. Dêrby giet it om 'e ynbrek dy't de Amerikaanske [[oerheid]] makket op 'e [[privacy]] fan 'e Amerikaanske [[boarger]]s, mar ek om it [[ôflústerjen]] fan 'e [[Dútslân|Dútske]] [[bûnskânselier]] [[Angela Merkel]] en de [[Brazylje|Brazyljaanske]] [[presidinte]] [[Dilma Roussef]]. Amerikaanske [[diplomasy|diplomatike relaasjes]] mei û.m. [[Dútslân]] en [[Brazylje]] rinne dêrtroch slimme skea op. Snowden sels moat de Feriene Steaten ûntflechtsje en kriget neitiid [[asyl (rjocht)|asyl]] yn [[Ruslân]].
*[[19 juny|19]] - Yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]] brekt [[wettersneed yn Alberta (2013)|grutte wettersneed]] út as ferskate [[rivier]]en bûten harren [[oere (wâl)|oeren]] geane.
*[[21 juny|21]]-[[22 juny|22]] - Yn [[Paraguay]] set it [[parlemint]] [[presidint]] [[Fernando Lugo]] ôf fanwegen ferskate misse setten, wêrûnder [[nepotisme]], in kontroversjele lânoankeap en in konfrontaasje tusken [[boer]]en en de [[plysje]] op [[15&amp;nbsp;juny]] [[2012]] wêrby't 11 boeren en 6 plysjes de dea fûnen. De ôfsetting ferrint sa fluch dat Lugo protestearret dat er net genôch tiid kriget om himsels te ferdigenjen. Ferskate oare [[Latynsk-Amearika|Latynsk-Amerikaanske]] [[lân|lannen]] omskriuwe [[Ofsetting fan Fernando Lugo|de ôfsetting]] letter as &quot;in parlemintêre [[steatsgreep]]&quot;.
*[[28 juny|28]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steat|steat]] [[Kalifornje]] fiert op 'e nij it [[homohoulik]] yn.
* [[29 juny|29]]-[[21 july]] - Yn [[Frankryk]] wurdt foar de 100e kear de [[Tour de France]] ferriden.

;july
*[[1 july|1]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steat|steat]] [[Delaware]] fiert it [[homohoulik]] yn.
*[[1 july|1]] - [[Kroaasje]] wurdt lid fan 'e [[Jeropeeske Uny]].
*[[3 july|3]] - By [[steatsgreep yn Egypte (2013)|in steatgreep]] yn [[Egypte]] grypt it [[leger (lânmacht)|leger]] ûnder lieding fan [[generaal]] [[Abdûl Fattach al-Sisi]] de macht. De [[demokratysk]] keazen [[presidint]] [[Mohammed Morsi]] wurdt ôfset en yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] smiten. [[Demonstraasje (protest)|Demonstraasjes]] tsjin dizze gong fan saken troch oanhingers fan Morsi wurde [[polityk geweld yn Egypte (2013)|mei grou geweld]] de kop yndrukt.
*[[6 july|6]] - It [[Súd-Koreä|Súdkoreaanske]] [[ferkearsfleantúch]] [[Asiana Airlines-flecht 214]] stoart del op 'e [[lâningsbaan]] fan 'e [[lofthaven]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[stêd]] [[San Francisco]], wêrby't 3 [[minske]]n omkomme en 181 oaren [[ferwûne]] reitsje.
*[[13 july|13]] - Nei oanlieding fan 'e ûnbestrafte [[moard]] fan [[George Zimmerman]] op 'e [[negroïde|swarte]] jongeman [[Trayvon Martin]], yn [[Floarida]], rjochtsje [[Afro-Amerikanen|Afro-Amerikaanske]] [[minskerjochte]]-[[aktivist]]en de [[Black Lives Matter]]-beweging op. Dy kantet him oan tsjin [[geweld]] fan [[jeropide ras|blanken]] tsjin swarten, en yn 't bysûnder tsjin [[plysjegeweld]] tsjin swarten.
* [[20 july|20]]-[[2 augustus]] - Yn [[Fryslân]] wurdt it [[SKS]]-[[skûtsjesilen]] holden.
*[[21 july|21]] - [[Kening]] [[Albert II fan Belgje]] docht [[ôfstân fan 'e troan]] yn it foardiel fan syn [[soan]] [[Filip fan Belgje|Filip]].
* [[25 july|25]] - Yn [[Nederlân]] hearsket no offisjeel in [[hjitteweach]]. It is de earste hjitteweach sûnt [[july]] [[2006]].
* [[31 july|31]] - De [[PC 2013|160ste PC]] yn [[Frjentsjer]] wurdt wûn troch [[Johan van der Meulen]] fan [[Bitgummole]], [[Renze Pieter Hiemstra]] fan [[Sint-Jabik]] en [[Hylke Bruinsma]] fan [[Minnertsgea]].

;augustus
*[[1 augustus|1]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steat|steaten]] [[Minnesota]] en [[Rhode Island]] fiere it [[homohoulik]] yn.
*[[2 augustus|2]] - [[Douwe J. Visser]] wint mei de ''[[Sneker Pan (skûtsje)|Sneker Pan]]'' it [[SKS]]-[[skûtsjesilen]].
*[[3 augustus|3]] - De [[Fryslân|Fryske]] [[hurdfytser]] [[Pieter Weening]] wint de [[Omgong fan Poalen]].
* [[3 augustus|3]]-[[10 augustus|10]] - Yn [[Fryslân]] wurdt it [[IFKS]]-[[skûtsjesilen]] holden.
*[[5 augustus|5]] - [[Oerûguay]] fiert it [[homohoulik]] yn.
*[[6 augustus|6]] - De [[Fryslân|Fryske]] [[hurdfytser]] [[Pieter Weening]] wint it [[hurdfytskritearium]] De Gouden Pijl yn [[Emmen]].
*[[7 augustus|7]] - It [[partoer|keatspartoer]] fan [[Dronryp]] wint yn [[Wommels]] de [[Freulepartij]].
*[[10 augustus|10]] - [[Sikke Heerschop]] wint mei de ''[[Wylde Wytse]]'' de grutte A-klasse by it [[IFKS]]-[[skûtsjesilen]].
*[[10 augustus|10]] - [[Bart Helmholt]] wint yn [[Winsum (Fryslân)|Winsum]] it [[Frysk Kampioenskip Fierljeppen]] by de senioaren. By de [[froullju]] giet de titel nei [[Klaske Nauta]].
*[[14 augustus|14]] - It [[Egypte|Egyptyske]] [[leger (lânmacht)|leger]] sjit 2.696 [[frede|freedsume]] [[demonstranten]] [[dea]], dy't protestearje tsjin [[steatsgreep yn Egypte (2013)|'e steatgreep]] wêrby't de [[demokratysk]] keazen [[presidint]] [[Mohammed Morsi]] ôfset is.
*[[19 augustus|19]] - [[Nij-Seelân]] fiert it [[homohoulik]] yn.
*[[21 augustus|21]] - By de [[oanfal mei gemyske wapens op Gûta]], troch it [[Syrje|Syryske]] regearingsleger yn it ramt fan 'e [[Syryske Boargeroarloch]], komme 1.429 [[minske]]n om.
*[[29 augustus|29]] - It [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[Legerhûs (Feriene Keninkryk)|Legerhûs]] stimt tsjin Britske yntervinsje oan 'e kant fan 'e ([[sekularisme|sekuliere]]) [[rebel]]len yn 'e [[Syryske Boargeroarloch]]. As gefolch dêrfan sjocht ek de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Barack Obama]] dêrfan ôf. Dat set de doar wiid iepen foar yntervinsje troch [[Ruslân]] oan 'e kant fan 'e [[diktatuer]] fan [[Basjir al-Assad]].

;septimber
*[[9 septimber|9]] - By de [[Krisis fan Zamboanga]] komme troch oanfallen fan [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en yn 'e [[Filipinen|Filipynske]] [[stêd]] [[Zamboanga]] 220 [[minske]]n om en reitsje 70 oaren [[ferwûne]].
*[[21 septimber|21]] - By de [[oanslach op it Westgate-winkelsintrum]] yn 'e [[Kenia]]anske [[haadstêd]] [[Nairobi]], útfierd troch [[Somaalje|Somalyske]] [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en fan 'e beweging [[al-Sjabaab]], komme 71 [[minske]]n om (ynkl. 4 dieders) en reitsje 175 oaren [[ferwûne]].

;oktober
*[[21 oktober|12]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steat|steat]] [[Nij-Jersey]] fiert it [[homohoulik]] yn.
*[[18 oktober|18]] - [[Saûdy-Araabje]] wegeret as earste [[lân]] ea in sit yn 'e [[Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes]]. De sit giet dêrnei nei [[Jordaanje]], dat der op [[6&amp;nbsp;desimber]] besit fan nimt.
* [[19 oktober|19]] - De [[binnenstêd]] fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] wurdt troffen troch in grutte [[brân]]. Fiif pannen oan De kelders geane ferlern, wêrûnder it [[berte]]hûs fan [[Mata Hari]]. Ien [[persoan]], in 24-jierrige [[studint]], komt by de brân om.
* [[28 oktober|28]] - In tige swiere [[stoarm|súdwesterstoarm]] raast oer [[Fryslân]] en [[Noardwest-Jeropa]]. Op [[Flylân]] en yn [[Harns (stêd)|Harns]] wurdt [[orkaan]]krêft metten en yn [[Lauwerseach]] de swierste [[wyn (waar)|wynstjit]] fan [[Nederlân]]; 152 [[kilometer de oere]].

;novimber
* [[3 novimber|3]] - Yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] wurdt in [[benefyt]]konsert holden foar de troffenen fan 'e [[brân]] fan [[19&amp;nbsp;oktober]] l.l.
* [[5 novimber|5]] - De [[Yndia]]aske [[Mars (planeet)|Mars]]-sonde [[Mangalyaan]] wurdt lansearre.
*[[5 novimber|5]]-[[11 novimber|11]] - De tige swiere [[tyfoan]] [[Tyfoan Haiyan|Haiyan]] (op 'e [[Filipinen]] bekend ûnder de namme Yolanda) lûkt in spoar fan ferwuostging troch [[Palau]], de [[Filipinen]], súdlik [[Sina]] en [[Fjetnam]]. Benammen de Filipinen wurde tige swier troffen. Yn totaal komme der teminsten 6.329 [[minske]]n om, wêrfan 6.300 yn 'e Filipinen. De materiële skea bedraacht [[$]]2,9 miljard.
*[[12 novimber|12]] - By it [[ynstoarten fan in winkelsintrum yn Zolitūde|it ynstoarten]] fan it [[dak]] fan in [[winkelsintrum]] yn it [[Letlân|Letske]] plak [[Zolitūde]] komme 54 [[minske]]n om.
* [[13 novimber|13]] - Yn [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]], [[Boarnsterhim]], [[Lemsterlân]], [[Gaasterlân-Sleat]] en [[Skarsterlân]] wurde [[Gemeentlike weryndieling|weryndielingsferkiezingen]] holden.
* [[16 novimber|16]] - It earste [[Nederlân]]sk Iepen Kampioenskip [[Muorrekeatsen]] wurdt holden yn [[Frjentsjer]].
*[[17 novimber|17]] - It [[ferkearsfleantúch]] [[Tatarstan Airlines-flecht 363]] stoart del by de [[lofthaven]] fan [[Kazan (stêd)|Kazan]], wêrby't 50 [[minske]]n omkomme.
*[[21 novimber|21]] - De pro-[[Jeropeeske Uny|Jeropeeske]] [[Euromaidan]]demonstraasjes begjinne yn 'e [[Oekraïne|Oekraynske]] [[haadstêd]] [[Kiëv]], nei't [[presidint]] [[Viktor Janûkovitsj]] ûnder [[Ruslân|Russyske]] druk in [[ekonomysk]] assosjaasjeferdrach mei de [[Jeropeeske Uny]] ôfwiist en ynstee kiest foar nauwere bannen mei Ruslân.
*[[24 novimber|24]] - [[Iraan]] en de wichtichste [[Westerske lannen]] slute yn [[Sjenêve]] in akkoart oer de beheining fan it [[Iraanske nukleêr programma]] yn ruil foar ferlichting fan 'e Westerske sanksjes tsjin it [[lân]].

;desimber
*[[desimber]] - Yn [[West-Afrika]] brekt de tige besmetlike [[sykte]] [[ebola]] út. Dit is it begjin fan 'e [[Westafrikaanske ebola-epidemy]].
*[[2 desimber|2]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steat|steat]] [[Hawaï]] fiert it [[homohoulik]] yn.
*[[5 desimber|5]] - De eardere [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[presidint]] en anty-[[apartheid]]saktivist [[Nelson Mandela]] komt yn 'e [[âlderdom]] fan 95 jier te [[ferstjerren]].
*[[14 desimber|14]] - De [[Chang'e 3]], in ûnbemanne [[Sina|Sineesk]] [[romteskip]], lânet op 'e [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]].
*[[15 desimber|15]] - Yn [[Súd-Sûdaan]] brekke [[wapen]]e gefjochten út tusken [[etnysk]]e [[Dinka (folk)|Dinka]]- en [[Nûer (folk)|Nûer]]-leden fan 'e Presidinsjele Garde. Dat is it begjin fan 'e [[Súdsûdaneeske Boargeroarloch]].
* [[17 desimber|17]] - [[Epke Zonderland]] wurdt ûnder it [[Sportgala]] yn 'e [[RAI (Amsterdam)|RAI]], yn [[Amsterdam]], foar de fjirde kear keazen ta sportman fan it jier.
* [[18 desimber|18]] - [[Epke Zonderland]] draait de doar fan [[it Glêzen Hûs]] fan [[Serious Request]] op it slot dat dit jier op it [[Saailân]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] stiet. Serious Request is in aksje fan [[3FM]] foar it [[Reade Krús]].
*[[19 desimber|19]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steat|steat]] [[Nij-Meksiko]] fiert it [[homohoulik]] yn.
* [[24 desimber|24]] - De [[3FM]]-aksje [[Serious Request]], foar it [[Reade Krús]] hat 12.302.747 [[euro]] opbrocht. De [[dûns]]jende [[minske]]n op it [[Saailân]] (dêr't dit jier [[it Glêzen Hûs]] stie) en op it [[Aldehoustertsjerkhôf]] hawwe yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] soarge foar in lytse [[ierdbeving]].
*[[29 desimber|29]]-[[30 desimber|30]] - By [[bomoanslaggen yn Volgograd (2013)|bomoanslaggen]] yn 'e [[Ruslân|Russyske]] [[stêd]] [[Volgograd]] komme 32 [[minske]]n om en reitsje 85 oaren [[ferwûne]].
* [[31 desimber|31]] - [[De Wiko's]] steane op nûmer ien yn 'e [[Fryske Top 100]] mei harren [[liet]] ''[[It Bûthúsbankje]]''.

== Berne ==
* [[22 july]] - [[George fan Cornwall en Cambridge|George fan Cambridge]] earste soan fan [[Prins William, hartoch fan Cambridge|Prins William]] en [[Catherine Middleton]], twadde yn line fan de [[Grut-Brittanje|Britske]] troanopvolging.

== Ferstoarn ==
[[Ofbyld:Nederlandse schaatskampioenschappen Deventer dames en her Atje Keulen Deelstra i, Bestanddeelnr 925-2918.jpg|thumb|110px|Atje Keulen-Deelstra]] 
[[Ofbyld:Nelson Mandela-2008 (edit).jpg|thumb|110px|Nelson Mandela]] 
;jannewaris
* [[7 jannewaris|7]] - [[Huell Howser]], Amerikaansk akteur en presintator (* [[1945]])
* [[12 jannewaris|12]] - [[Harold Crowchild]], Kanadeesk rodeocowboy en soldaat (* [[1915]])
* [[17 jannewaris|17]] - [[Ru Clevering]],  Nederlânsk politikus (* [[1914]])
* 17 - [[Jakob Arjouni]], Dútsk skriuwer (* [[1964]])
;febrewaris
* [[1 febrewaris|1]] - [[Ed Koch]], boargemaster fan [[New York (stêd)|New York]] (* [[1924]])
* [[1 febrewaris|1]] - [[Herman Verbeek]], Nederlânsk pryster en politikus (* [[1936]])
* [[1 febrewaris|1]] - [[Cecil Womack]], Amerikaansk sjonger en songwriter (* [[1947]])
* [[3 febrewaris|3]] - [[Peter Gilmore (akteur)|Peter Gilmore]], Ingelsk akteur (''Onedin Line'') (* [[1931]])
* [[15 febrewaris|15]] - [[Giovanni Narcis Hakkenberg]], Nederlânsk marinier en ridder yn de [[Militêre Willems-Oarder]] (* [[1923]])
* [[22 febrewaris|22]] - [[Atje Keulen-Deelstra]], Frysk hurdrydster (* [[1938]])
;maart
* [[5 maart|5]] - [[Jan Frearks van der Bij]], Frysk ekspresjonistysk skilder  (* [[1922]])
* [[5 maart|5]] - [[Hugo Chávez]], presidint fan [[Fenezuëla]]  (* [[1954]])
* [[5 maart|5]] - [[Dieter Pfaff]],  Dútsk akteur en regisseur  (* [[1947]])
* [[6 maart|6]] - [[Alvin Lee]], Britsk rocksjonger en gitarist  (* [[1944]])
* [[7 maart|7]] - [[Tsjêbbe Hettinga]], Frysk dichter  (* [[1949]])
* [[9 maart|9]] - [[Ypke Gietema]], Frysk politikus (* [[1942]])
* [[13 maart|13]] - [[Clive Burr]], Ingelsk drummer (* [[1957]])
* [[21 maart|21]] - [[Wytse Vlietstra]], Frysk keatser en ûndernimmer (* [[1930]])
* [[27 maart|27]] - [[Hjalmar Andersen]], Noarsk reedrider (* [[1923]])
;april
* [[4 april|4]] - [[Roger Ebert]], Amerikaansk filmkritikus (* [[1942]])
* [[8 april|8]] - [[Margaret Thatcher]], premier fan it [[Feriene Keninkryk]] († [[1925]])
* 8 - [[Judith Boer]], Frysk byldzjend keunstner (* [[1935]])
;maaie
* [[14 maaie|14]] - [[Ingrid Visser (follybalster)|Ingrid Visser]], Nederlânsk follybalster (* [[1977]])
* [[31 maaie|31]] - [[Jean Stapleton]], Amerikaansk aktrise (* [[1923]])
;juny
* [[6 juny|6]] - [[Esther Williams]], Amerikaansk aktrise en swimster (* [[1921]])
* [[7 juny|7]] - [[Pierre Mauroy]], Frânsk politikus (* [[1928]])
* [[8 juny|8]] - [[Doeke Bekius]], Frysk politikus  (* [[1922]])
* [[10 juny|10]] - [[Saskia Holleman]], Frysk fotomodel en abbekaat (* [[1945]])
* [[13 juny|13]] - [[Albert White Hat]], Amerikaansk taalaktivist (* [[1938]])
;july
* [[26 july|26]] - [[J.J. Cale]],  Amearikaansk gitarist en sjonger (* [[1938]])
* 26 - [[Sung Jae-ki]], Súdkoreaansk manljusrjochte-aktivist (* [[1967]])
;augustus
* [[12 augustus|12]] - [[Johan Friso fan Oranje-Nassau fan Amsberg]], Nederlânsk prins  (* [[1968]])
* [[20 augustus|20]] - [[Elmore Leonard]], Amerikaansk skriuwer (* [[1925]])
* [[26 augustus|26]] - [[John Kuipers]], Nederlânsk akteur, dûnser en koreograaf (* [[1937]])
* [[30 augustus|30]] - [[Seamus Heaney]], Noardiersk dichter en oersetter (* [[1939]])
;septimber
* [[1 septimber|1]] - [[Tommy Morrison (bokser)|Tommy Morrison]], Amerikaansk bokser (* [[1969]])
* [[7 septimber|7]] - [[Marek Špilár]], Slowaaksk fuotballer (* [[1975]])
* [[10 septimber|10]] - [[Jelle Buising]], Frysk musikus (* [[1939]])
* [[18 septimber|18]] - [[Marcel Reich-Ranicki]], Dútsk literatuerkritikus (* [[1920]])
* [[28 septimber|28]]  - [[Klaas de Groot (reedrider)|Klaas de Groot]], Frysk reedrider (* [[1926]])
;oktober
* [[1 oktober|1]] - [[Tom Clancy]], Amerikaansk skriuwer (* [[1947]])
* [[20 oktober|20]] - [[Jan de Groot]], Frysk keatser (* [[1922]])
* 20 - [[Herman Makkink]], Nederlânsk keunstner (* [[1937]])
;novimber
* [[1 novimber|1]] - [[Hannah Ludwig]], sjoernalist, dichteres en politika (* [[1943]])
* [[7 novimber|7]] - [[Jack Mitchell (fotograaf)|Jack Mitchell]], Amerikaansk fotograaf (* [[1925]])
* [[19 novimber|19]] - [[Frederick Sanger]], Ingelsk biolooch en twafâldich [[Nobelpriis]]winner  (* [[1918]])
* [[24 novimber|24]] - [[Gerrit Krol (skriuwer)|Gerrit Krol]], Nederlânsk skriuwer en dichter (* [[1934]])
* [[24 novimber|24]] - [[Martinus Santema]], Frysk keatser (* [[1940]])
* 24 - [[Hermine de Graaf]], Nederlânsk skriuwster (* [[1951]])
* [[28 novimber|28]] - [[Piter Wibertus Brouwer]], Frysk oersetter (* [[1925]])
;desimber
* [[1 desimber|1]] - [[Heinrich Boere]], Dútsk-Nederlânsk kriichs-misdiediger (* [[1921]])
* [[5 desimber|5]] - [[Nelson Mandela]], presidint fan [[Súd-Afrika]] (* [[1918]])
* [[9 desimber|9]] - [[Kees Brusse]], Nederlânsk akteur en regisseur (* [[1925]])
* [[9 desimber|9]] - [[Eleanor Parker]], Amerikaansk aktrise (* [[1922]])
* [[14 desimber|14]] - [[G.W.S. Barrow]], Skotsk skiedkundige (* [[1924]])
* [[14 desimber|14]] - [[Peter O'Toole]], Iersk akteur (* [[1932]])
* [[27 desimber|27]] - [[Carter Camp]], Amerikaansk aktivist (* [[1941]])
* [[30 desimber|30]] - [[Sjoerd Huisman]], Nederlânsk maratonrider (* [[1986]])
* [[31 desimber|31]] - [[James Avery]], Amerikaansk akteur (* [[1945]])

===bisten===
* [[26 juny]] - [[Kian (bolle)|Kian]], ferneamde fokbolle (* [[1997]])

==Literatuer==
;romans
* [[Patricia Briggs]], ''[[Frost Burned]]''
* [[Dan Brown]], ''[[Inferno (boek)|Inferno]]'' &lt;small&gt;(oerset yn it [[Frysk]] as ''Ynferno'')&lt;/small&gt;
* [[C.J. Cherryh]], ''[[Protector (roman fan C.J. Cherryh)|Protector]]''
* [[Juliet Marillier]], ''[[Raven Flight]]''
* [[Bert Wagendorp]], ''[[Ventoux (roman)|Ventoux]]'' &lt;small&gt;(oerset yn it [[Frysk]] as ''Ventoux'')&lt;/small&gt;
* [[Anne Bishop]], ''[[Written in Red (roman)|Written in Red]]''
;ferhalebondels
* [[George R.R. Martin]] en [[Gardner Dozois]] (red.), ''[[Dangerous Women (ferhalebondel)|Dangerous Women]]''
* [[Shawn Speakman]] (red.), ''[[Unfettered]]''
;koarte ferhalen
* [[Jim Butcher]], ''[[Bombshells (koart ferhaal)|Bombshells]]''
* [[Juliet Marillier]], ''[[Twixt Firelight and Water]]''

==Films==
{{Kolommen3
|Kolom1=
* ''[[After Earth (film)|After Earth]]''
* ''[[The Croods]]''
* ''[[Despicable Me 2]]''
* ''[[The Devil You Know (film)|The Devil You Know]]''
* ''[[Elysium (film)|Elysium]]''
* ''[[Ender's Game (film)|Ender's Game]]''
* ''[[Enough Said (film)|Enough Said]]''
* ''[[Family Weekend]]''
* ''[[47 Ronin (film út 2013)|47 Ronin]]''
* ''[[Frozen (film út 2013)|Frozen]]''
* ''[[A Good Day to Die Hard]]''
* ''[[Gravity (film)|Gravity]]''
* ''[[The Hobbit: The Desolation of Smaug]]''
|Kolom2=
* ''[[The Internship]]''
* ''[[Iron Man 3]]''
* ''[[Jack the Giant Slayer]]''
* ''[[Kick-Ass 2 (film)|Kick-Ass 2]]''
* ''[[The Last Stand (film út 2013)|The Last Stand]]''
* ''[[Leve Boerenliefde]]''
* ''[[The Lone Ranger (film út 2013)|The Lone Ranger]]''
* ''[[Madly Madagascar]]''
* ''[[Man of Steel (film)|Man of Steel]]''
* ''[[Olympus Has Fallen]]''
* ''[[Pain &amp; Gain]]''
* ''[[Parker (film út 2013)|Parker]]''
|Kolom3=
* ''[[Pixie Hollow Bake Off]]''
* ''[[Red 2 (film)|Red 2]]''
* ''[[Rush (film út 2013)|Rush]]''
* ''[[The Spectacular Now (film)|The Spectacular Now]]''
* ''[[Star Trek: Into Darkness]]''
* ''[[Thor: The Dark World]]''
* ''[[The Trials of Cate McCall]]''
* ''[[2 Guns (film)|2 Guns]]''
* ''[[We're the Millers]]''
* ''[[White House Down]]''
* ''[[The Wolf of Wall Street (film út 2013)|The Wolf of Wall Street]]''
* ''[[World War Z (film)|World War Z]]''
}}

==Tillefyzje==
* ''[[Monsters vs. Aliens (tekenfilmsearje)|Monster vs. Aliens]]''

==Muzyk==
;albums
* [[Frozen (soundtrack)|''Frozen'' (soundtrack)]] 
;singles
* [[Robin Thicke]], ''[[Blurred Lines]]''

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:2013| ]]
[[Kategory:21e iuw]]</text>
      <sha1>4czlitefj8w1vqi578nae4s4guxyyro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johannes Jelgerhuis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29592</id>
    <revision>
      <id>1236563</id>
      <parentid>1226341</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1236563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3020" sha1="o3chlmvrikoclrjegvreuzb4ag6ix4x" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Johannes Jelgerhuis.jpg|thumb|Johannes Jelgerhuis fan [[Jan Willem Pieneman]]]] 
[[Ofbyld:Johannes Jelgerhuis - De Amsterdamse buitensingel bij de Leidse poort.jpg|thumb| J. Jelgerhuis, ''De Amsterdamske bûtensingel by de Leidske poarte'']]
[[File:Johannes Jelgerhuis - Het Rapenburg te Leiden drie dagen na de ontploffing van het kruitschip op 12 januari 1807.jpg|thumb|''It Rapenburg yn Leien trije dagen nei de ûntploffing fan it krûtskip op 12 jannewaris 1807'']]
'''Johannes Jelgerhuis''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[24 septimber]] [[1770]] - [[Amsterdam]], [[6 oktober]] [[1836]]) wie in Nederlânsk [[keunstskilder]], yllustrator en akteur. Hy krige ûnderwiis fan syn heit, [[Rienk Jelgerhuis]] (1729-1806), en fan de behang- en lânskipsskilder Pieter Pietersz. Barbiers II. Hy reizge mei syn heit de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen|Republyk]] troch en makke wilens yllustraasjes foar [[almanak]]ken, politike tekeningen en grafysk wurk oer it doetiidske barren.

Fan 1805 ôf hie er fêst wurk by de Amsterdamske Stedsskouboarch, dêr't er bekend waard as akteur yn [[treurspul]]len. 

Yn 1806 sette er him ta wenjen yn Amsterdam.&lt;ref&gt;[https://www.answers.com/topic/johannes-jelgerhuis-1 Answers.com]&lt;/ref&gt;

== Houlik en bern ==
Jelgerhuis boaske oan Philippina Maria van der Boon op [[18 desimber]] [[1791]], yn de &quot;Oude Kerk&quot; te [[Delft]]. Letter hat er noch troud west mei Alida Maria Margaretha Dol, in katolike frou út Delft.

Bern út it earste houlik: 
* 15 sept. 1792 Catherina Hesselina (Cato)
* 12 aug. 1793 Johanna Clara (Jans)
* 21 july 1794 Philippina Maria (Miemie)
* 16 sept. 1796 Cornelia Adriana (Keetje)
* 7 nov. 1798 Johannes

Ut it twadde houlik:
* 20 feb 1804 Hermanus Augustus.&lt;ref&gt;[http://www.paulinevandenheuvel.nl/?q=node/61 Tentoanstellingskatalogus]&lt;/ref&gt;

== Sitaat ==
''Het werk van een schilder kan door de generatie na hem nog bewonderd worden, een toneelspeler laat niets na.''
&lt;ref&gt;[http://www.theaterinstituut.nl/nl/theater_instituut_nederland/over_tin/pers/archief_persberichten/langs_graven_van_theaterpersoonlijkheden_op_zorgvlied Theaterinstituut.nl]&lt;/ref&gt;

== Boek ==
* ''Theoretische lessen over de Gesticulatie en de Mimiek'' (1827).&lt;ref&gt;[http://www.volkskrant.nl/archief_gratis/article705094.ece/Bij_den_laatsten_snik_zinkt_het_hoofd_altoos_op_de_borst Volkskrante argyf]&lt;/ref&gt; Mei tekeningen fan ferskate poses fan Jegerhuis sels

== Keppeling om utens ==
* [https://www.dbnl.nl/auteurs/auteur.php?id=jelg001 Johannes Jelgerhuis by de DBNL]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{commonscat|Johannes Jelgerhuis}}
}}


{{DEFAULTSORT:Jelgershuis, Johannes}}
[[Kategory:Frysk keunstskilder]]
[[Kategory:Frysk yllustrator]]
[[Kategory:Frysk toanielakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]]
[[Kategory:Nederlânsk yllustrator]]
[[Kategory:Nederlânsk toanielakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1770]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1836]]</text>
      <sha1>o3chlmvrikoclrjegvreuzb4ag6ix4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alexandra Maria Lara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33880</id>
    <revision>
      <id>1236634</id>
      <parentid>1194386</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1236634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3823" sha1="avqlevzhel9sr25uq3nbkln4u77z95g" xml:space="preserve">{{Akteur
| ôfbylding                    = Alexandra Maria Lara 2009.jpg
| ôfbyldingstekst              = Alexandra Maria Lara yn 2009
| ôfbyldingsbreedte            = 200px
| echte namme                  = Alexandra Maria Plătăreanu
| nasjonaliteit                = {{Flagge_DE}} [[Dútslân|Dútsk]]
| berne                        = [[12 novimber]] [[1978]]
| berteplak                    = [[Boekarest]] 
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = 
| jierren aktyf                = 1994–no
| prizen                       = Goldene Kamera 
| webside                      = 
}}	
[[Ofbyld:AlexandraMariaLara07TIFF.jpg|thumb|left|175px|Alexandra Maria Lara]]
'''Alexandra Maria Lara''' ([[Boekarest]], [[Roemeenje]], [[12 novimber]] [[1978]]), eigentlik ''Alexandra Maria Plătăreanu'', is in [[Dútslân|Dútsk]] [[aktrise]].

Alexandra Maria Lara kaam nei Dútslân doe't hja fjouwer jier wie. Har heit Valentin Plătăreanu wie yn Roemeenje in populêr  akteur en fisedirekteur fan it Nasjonaal Teater Boekarest. De húshâlding moast flechtsje foar het rezjym fan [[Nicolae Ceauşescu]] yn [[1983]]. Alexandra Maria Lara waard grut yn [[Freiburg im Breisgau]], folge it gymnasium yn [[Berlyn]] en die dêrnei de toanielskoalle. Sy is troud mei [[Sam Riley]] dy't hja moete by de opname fan ''Control''.

Doe't hja sechtjin wie krige se de titelrol fan de telefyzjerige ''Mensch, Pia!''. Wilens hie hja in mânsk cv. Sy spile ûnder oaren yn de telefyzjefilms ''Die Bubi-Scholz-Story'', ''Der Tunnel'' en ''Napoleon''. Yn ''[[Der Untergang]]'' spile se [[Traudl Junge]], de priveesekretaresse fan [[Adolf Hitler]]. Foar dy rol krige se yn [[2005]] de ''Goldene Kamera'' foar bêste Dútske aktrise.
{{clear}}
== Filmografy ==
{{Kolommen2
|Kolom1=
* [[1994]]: Stella Stellaris ([[Telefyzje|TF]])
* [[1996]]: Mensch, Pia! (Tf-rige)
* [[1997]]: Das Vorsprechen (koarte film)
* 1997: Sperling und der falsche Freund (TF)
* 1997: Die Mädchenfalle – Der Tod kommt online (TF)
* [[1998]]: [[Tatort (Fernsehreihe)|Tatort]] (TF)
* 1998: [[Bubi Scholz|Die Bubi-Scholz-Story]] (TF)
* [[1999]]: [[Polizeiruf 110]] – Sumpf (TF)
* 1999: Südsee, eigene Insel
* 1999: Vertrauen ist alles (TF)
* [[2000]]: Fisimatenten
* 2000: Crazy
* 2000: Luftpiraten – 113 Passagiere in Todesangst (TF)
* [[2001]]: [[Der Tunnel (2001)|Der Tunnel]]
* 2001: Honolulu
* 2001: Leo und Claire
* 2001: Liebe und Verrat (TF)
* [[2002]]: Was nicht passt, wird passend gemacht
* 2002: 99€ Film
* 2002: Schleudertrauma (TF)
* 2002: Nackt
* 2002: Napoleon 
* 2002: Doktor Schiwago  ''(Dokter Zhivago)'' (TF)
* 2002: Trenck – Zwei Herzen gegen die Krone (TF)
* [[2003]]: Der Wunschbaum (TF)
|Kolom2=
* 2003: Leise Krieger (Koarte film)
* [[2004]]: [[Der Untergang]]
* 2004: Cowgirl
* [[2005]]: Vom Suchen und Finden der Liebe
* 2005: Offset
* 2005: Der Fischer und seine Frau
* [[2006]]: Wo ist Fred?
* [[2007]]: Control
* 2007: The Company (TF)
* 2007: Jugend ohne Jugend ''(Youth without Youth)'' 
* [[2008]]: Miracle at St. Anna  
* 2008: Der Baader Meinhof Komplex
* 2008: Der Vorleser
* [[2009]]: Hinter Kaifec
* 2009: The City of Your Final Destination
* [[2010]]: Vertraute Fremde
* 2010: Small World  ''(Je n'ai rien oublié)''
* [[2011]]: Rubbeldiekatz 
* [[2012]]: Imagine 
* [[2013]]: [[Rush (film út 2013)|Rush]]
* [[2015]]: [[Suite Française (film út 2015)|Suite Française]]
* [[2016]]: Der geilste Tag
* 2016: Sing (stim fan Rosita)
* 2016: Vier gegen die Bank
* [[2021]]: [[The King's Man]]
}}

== Keppeling om utens ==
* [http://www.alexandra-maria-lara.com Alexandra Maria Lara]

{{DEFAULTSORT:Lara, Alexandra Maria}}
[[Kategory:Roemeensk filmakteur]]
[[Kategory:Dútsk filmakteur]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Roemeensk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1978]]</text>
      <sha1>avqlevzhel9sr25uq3nbkln4u77z95g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nôtfink</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39623</id>
    <revision>
      <id>1236580</id>
      <parentid>1177148</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6167" sha1="ru0uoe7ea80cj2y8j4o69dlahnj1xno" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=nôtfink
|Ofbyld= [[File:Ortolan bunting in Sierra de Guara, Aragon, Spain.jpg|250px]]&lt;small&gt;mantsje&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Hortolà 01 Emberiza hortulana).jpg|250px]]&lt;small&gt;wyfke&lt;/small&gt;
|lûd=[[File:Emberiza hortulana - Ortolan Bunting XC553075.mp3|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai= [[goarzen]] (''Emberiza'') 
|Wittenskiplike namme= Emberiza hortulana
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:EmberizaHortulanaIUCN2019-3.png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''nôtfink''' of '''nôtmosk''' (''Emberiza hortulana''; [[Nederlânsk]]: ''ortolaan'') is lid fan de famylje [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''). Yn West-Europa wurdt de fûgel allinne yn de simmer sjoen, omdat er besuden de [[Sahara]] oerwintert. De fûgel mei graach oer it lytsskalige agraryske lânskip sa't dat yn [[Nederlân]] net mear bestiet, mar noch wol yn Mids- en Súd-Europa.

== Beskriuwing ==
[[File:Emberiza hortulana MHNT.ZOO.2010.11.217 Neschers.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e nôtfînk.]] 
It mantsje ûnderskiedet him fan de oare [[Goarsfûgels]] mei in griisgrienige kop, in giele burdstreek en syn oranje ûnderkant. De nôtfink is 15-16 cm lang, hat in spanwiidte fan 22-26 cm en waacht 21-27 gram. Lykas oare lytse fûgels libbet er mar koart, sa'n 2 oant 3 jier. De nôtfink yt foaral ynsekten en [[Rûp|rûpen]], mar ek sied sa as nôtkerrels.

== Yn Nederlân ==
De nôtfink is suver útstoarn yn [[Nederlân]]. Trekfûgels út [[Sweden]] wurde fral yn it neijier, mar ek yn april en maaie, noch wol sjoen troch betûfte fûgeltsjeminsken.&lt;ref name=&quot;Byl&quot;&gt;Bijlsma, R.G., F. Hustings &amp; C.J. Camphuysen, 2001. ''Avifauna van Nederland 2''. ISBN 90-74345-21-2&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Begjin [[20e iuw]] kaam de nôtfink noch rûnom yn Nederlân foar. Om 1950 hinne wiene der noch 1200-1700 pearkes. Yn 1975 waard it bestân rûsd op 190-225 pear en om 1990 wiene der noch mar 30. It oantal briedpearen nei 2000 giet hinne en wer  tusken de 0 (yn 2001, 2005 en 2006) en 2.&lt;ref&gt;[https://stats.sovon.nl/stats/soort/18660 SOVON] ''Verspreiding en aantalsontwikkeling van de ortolaan in Nederland''&lt;/ref&gt;
De soart stiet (noch) as 'feilich' op de ynternasjonale IUCN-reade list. De soarte is earst yn 2004 as ''tige bedrige'' op de [[Nederlânske Reade List fan fûgels|Nederlânske reade list]] set. Sûnt 2016 jildt de nôtfink as ''ferdwûn''.

== Beskerming yn de [[Europeeske Uny]] ==
Sûnt septimber 2007 is it fangen fan nôtfinken yn Frankryk ferbean.&lt;ref name=&quot;Tel&quot;&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1562561/Franceandrsquos-songbird-delicacy-is-outlawed.html Telegraph] ''Songbird delicacy is outlawed''&lt;/ref&gt; De nôtfink stiet yn de bylage III fan de [[Konvinsje fan Bern (1979)|Konvinsje fan Bern]].

== Ferskaat ==
* De nôtfink wurdt beskôge as de personifikaasje fan de siel fan [[Frankryk]]. Dêrom waard in nôtfink servearre by it lêste miel fan [[François Mitterrand]] as presidint fan Frankryk .
* '''De Ortolaan''' is ek de titel fan in novelle fan [[Maarten 't Hart]] (boekewikepresint [[1984]]).

== Keppelings om utens ==
* [http://www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=vogels&amp;record=Emberiza+hortulana SoortenBank.nl] beskriuwing, ôfbylden en lûd.
* [https://www.avioary.info/explandict/emberiza-hortulana/ Avionary: Nôtfink yn 50 talen]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Notfink}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]</text>
      <sha1>ru0uoe7ea80cj2y8j4o69dlahnj1xno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paapke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39660</id>
    <revision>
      <id>1236600</id>
      <parentid>1177157</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7183" sha1="fk8zc2y0fpd9ods9bbmpqyua6uyhva3" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=paapke
|Ofbyld= [[File:Saxicola rubetra -Belgium -male-8.jpg|250px]]&lt;small&gt;mantsje&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Saxicola rubetra 1 hen (Marek Szczepanek).jpg|250px]]&lt;small&gt;wyfke&lt;/small&gt;
|lûd=[[File:Saxicola rubetra - Whinchat XC486281.mp3|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[miggesnappers]] (''Muscicapidae'')
|Skaai= [[paapkes]] (''Saxicola'')
|Wittenskiplike namme= Saxicola rubetra
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Saxicola rubetra, IUCN.png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
It '''paapke''' (''Saxicola rubetra'') is in lytse sjongfûgel, dy't eartiids yndield wie by de [[lysterfûgels]], ''[[Turdidae]]''. Neffens nije opfettings heart de fûgel ta de ûnderfamylje fan de [[Saxicolinae]] ([[paapkefûgels]]) en de famylje fan de [[miggesnappers]] (fan de Alde Wrâld), [[Muscicapidae]]. It paapke is nau besibbe oan de [[readboarstfitop]] (''Saxicola'' ''torquata'') dêr't er ek in soad op liket. De [[wittenskiplike namme]] fan it paapke betsjut 'readeftige bewenner fan rotsen'. 

== Skaaimerken==
It is in kompakt boud fûgeltsje mei brune streekjes, in ljochte boarst en in koarte sturt. It mantsje is wat sprekkender tekene en hat in readich boarst. Mantsje en wyfke hawwe beide in dúdlike eachstreek. Paapkes komme yn it briedseizoen yn suver hiel Europa foar. It is in typyske Europeeske soarte, mei't 95 % fan alle paapkes yn de wrâld dêr foar komme. Hy oerwinterret yn Afrika.
[[File:Saxicola rubetra MHNT.ZOO.2010.11.192.1.jpg|thumb|left|200px|Aaien fan it paapke.]]

== Status yn Nederlân ==
It paapke wie foar [[1940]] noch in frijwat algemiene fûgel. Sûnt [[1945]] is de fûgel stadichoan yn de bedelte rekke, foaral yn it kultuerlânskip, dêr't er no út ferdwûn is. Om [[1960]] hinne wienen der faaks noch trije- oant fjouwertûzen briedpearen.&lt;ref&gt;Bijlsma, R.G., F. Hustings &amp; C.J. Camphuysen, 2001. ''Avifauna van Nederland 2''. ISBN 90-74345-21-2&lt;/ref&gt; Neffens [[SOVON]] sakke it tal briedpearen yn de perioade 1990-2019 en bretten der yn [[2019]] noch sa'n 200-300 pear yn Nederlân.&lt;ref name=&quot;SOVON&quot; &gt;[http://www.sovon.nl/nl/soort/11370 SOVON] ''Verspreiding en aantalsontwikkeling van het paapje in Nederland''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Yn Fryslân (meast yn de Wâlden) bretten der yn 2013-2015 sa'n 10-25.
De soarte is yn 2004 as ''bedrige'' op de  [[Reade list fan fûgels|Nederlânske reade list]] byskreaun en stiet ek op de list fan 2016. Ynternasjonaal liket it sa mâl net, want it paapke wurdt yn 2016 noch as 'feilich' beskôge op de ynternasjonale IUCN reade list.

== Sjoch ek ==
[[Lysters]] en [[Miggesnappers|Muscicapidae]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=vogels&amp;record=Saxicola+rubetra SoortenBank.nl] beschrijving, afbeeldingen en geluid
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;References/&gt;}}

{{CommonsBalke|Saxicola rubetra}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Paapke]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>fk8zc2y0fpd9ods9bbmpqyua6uyhva3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fenlo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40998</id>
    <revision>
      <id>1236564</id>
      <parentid>1236395</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1236564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10296" sha1="4xn43vz2uwmi451n6bzn5a7ba0f49z1" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Fenlo
| ôfbylding   = Overzicht voorgevel met bordes en hoektorens en rechter zijgevel - Venlo - 20369154 - RCE.jpg
| ôfbyldingstekst = 
| flagge      = Venlo vlag.svg
| wapen       = Coat of arms of Venlo.svg
| lân         = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Limburg (Netherlands).svg|20px]] [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]
| ynwennertal = stêd: 70.021 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/venlo/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;gem.: 104.168 &lt;small&gt;(2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://venlo.incijfers.nl/dashboard/bevolking Fenlo yn sifers.]&lt;/ref&gt;
| oerflak     =  stêd: 62,13 km²,&lt;br&gt; wêrfan wetter: 1,26 km²&lt;br&gt;gem: 128,99 km²,&lt;br&gt; wêrfan wetter 4,83 km²
| befolkingstichtens = stêd: 1127 ynw./km²&lt;br&gt;gem: 808 ynw./km²
| hichte      = 
| koördinaten = 
| postkoade   = 5900–5951
| netnûmer    = 077
| webside     = [https://www.venlo.nl/ www.venlo.nl] (gemeente)
| mapname     = Limburch (Nederlân)
| lat_deg = 51 | lat_min = 22 | lat_sec = 0 | lat_dir = N
| lon_deg = 6 | lon_min = 10 | lon_sec = 0 | lon_dir = E
| ôfbylding99 = Venlo-plaats-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst99 = Fenlo
}}
'''Fenlo''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Venlo'') is in stêd en gemeente yn it noarden fan 'e Nederlânske provinsje [[Limburch (Nederlân)|Limburch]]. De gemeente hat sa'n 104.195 ynwenners (2026) en is 128 km² grut. De stêd hat sa'n 70.021 ynwenners (2026) en krige yn [[1343]] [[stedsrjochten]].

== Skiednis ==
=== Aldheid ===
Fenlo leit op in strategysk plak op in wichtige krusing fan diken by in [[furde]] oer de [[Maas]]. De delsetting waard al yn 'e iere [[Romeinske tiid]] (50 f.Kr. - 70 n.Kr.) bewenne. Der binne ferskate fynsten fan ierdewurk, munten en sieraden oantroffen, dy't wize op bewenning troch Romeinske militêren en romanisearre hannelers. Argeologysk ûndersyk yn en oan 'e Maas hat net oantoand dat hjir in brêge lein hat. Nei de tredde iuw bleau de delsetting by de hjoeddeiske binnenstêd fan Fenlo in oantal iuwen ûnbewenne. Der binne gjin spoaren út de let-Romeinske tiid bekend. Wol binne der spoaren fan bewenning oant yn 'e sânde iuw fûn oan 'e westkant fan 'e Maas, yn Blerick, lâns de noard-súdferbining Nimwegen-Maastricht-Tongeren.

=== Midsiuwen ===
[[Ofbyld:Blaeu 1652 - Venlo.jpg|thumb|left|Kaart fan Fenlo (1642)]]
Yn 1991 waard by argeologysk ûndersyk in grêft bleatlein dy't út 900 datearret. Dat betsjut dat der yn 'e 9e iuw al in doarp fan betsjutting yn dit diel fan 'e lettere stêd lei.

Yn 'e midsiuwen wie de stêd Fenlo in wichtich hannelsplak oan 'e Maas, sels te ferlykjen mei [[Dútslân|Dútske]] plakken as [[Keulen]], [[Spiers]] en [[Worms]]. Fenlo hearde ta [[Opper-Gelre]] en yn 1481 waard Fenlo lid fan it [[Hânzebûn]]. Alhoewol't it Hânzebûn doe al oer it hichtepunt hinne wie, betsjutte it de status fan in erkende hannelsstêd.

===  Nije Tiid ===
It hartochdom Gelre kaam as lêste gewest by de fal fan Fenlo yn 1543 de facto, en by it Traktaat fan Fenlo de jure yn hannen fan keizer [[Karel V]], dy't it by de rest fan syn Nederlânske besittings foege. Sûnt 1590 wie Gelre splitst yn in noardlik en in sudlik diel en hearde it sudlike diel, Opper-Gelre, ta de Súdlike Nederlannen. Yn 'e 17e iuw wie Fenlo ôfwikseljend [[Spanje|Spaansk]] en [[Steaten|Steatsk]] besit. De [[Spaanske Suksesjeoarloch]] late dêrnei ta it Barriêretraktaat, wêrby't Opper-Gelre by de [[Frede fan Utert]] yn 1713 opdield waard tusken [[Prusen]], de [[Eastenrykse Nederlannen]] en de [[Nederlânske Republyk]]. De stêd waard ûnderdiel fan 'e Republyk en kaam te lizzen yn it Generaliteitslân Steatsk-Opper-Gelre.

Hiel Steatsk-Opper-Gelre waard yn 1794 troch de Frânsen oermastere. Nei harren fertrek gyng Fenlo by de nij foarme provinsje Limburch hearren yn it Keninkryk fan de Nederlannen. Oars as de rest fan Limburch waard Fenlo (lykas ek it gebiet fan 'e stêd [[Maastricht]]) gjin lid fan it [[Dútske Bûn]]. By de [[Belgyske Revolúsje|Belgyske Opstân]] keas hast hiel Limburch en ek Fenlo de kant fan 'e Belgen, mar by de fredesregeling waard Limburch opsplitst en kaam Fenlo by Nederlân. Healwei de 19e iuw waarden de stêdsmuorren sljochte en wreide de stêd him flink út oer de bûtengebieden en lâns de tagongsdiken.

De 21 âldste foto's fan Fenlo datearje fan 1857-1861 en binne te finen yn in album fan 'e militêre arts Petrus Jan van der Grijp, dat hjoed-de-dei yn it besit fan it Gemeenteargyf Fenlo is.

Oant yn 'e 19e iuw leine om de stêd noch útwrydske lânbougebieten en ûnlân. Der binne doe ferskate pleaten stifte om it lân oan te meitsjen. Guon fan dy pleatsen groeide út ta hearehûzen mei grêften der om hinne. Yn 'e 19e iuw ûntwikkele Fenlo him ek jimmermear ta in sintrum fan 'e glêstúnbou.  

=== Tweintichste iuw ===
[[Ofbyld:1945 03 Amerikaanse militairen verzamelen zich op de Hertog Reinoudsingel na de bevrijding in maart 1945.jpg|thumb|left|Befrijing fan Fenlo.]]
Op 9 novimber 1939 barde yn Fenlo it Fenlo-ynsidint, wêrby't twa Britske aginten troch de Dútske [[Gestapo]] finzen nommen waarden. Oant oktober 1944 wie Fenlo hast net rekke troch de oarloch, mar dat feroare doe't it front Limburch nadere. Fenlo hie fan in soad skea te lijen meidat de frontliny trije moanne lang troch it sintrum rûn. By fûle Alliearde bombardeminten op 'e strategyske Maasbrêge en it tichtebylizzende Dútske fleanfjild waard it stedssintrum foar in part ferneatige en kamen der in soad ynwenners om. De stêd waard yn it ramt fan operaasje Grenade op 1 maart 1945 befrijd troch de Amerikanen fan it 9e Leger 

== Gemeente ==
Nei't yn 1940 de plakken Blerick, Boekend en Hout-Blerick en de buorskip 't Ven by de doetiidske gemeente Fenlo foege binne, fusearren de oant dan ta selsstannige gemeenten Tegelen en Belfeld op 1 jannewaris 2001 mei de gemeente Fenlo. Fierder makket ek it kleasterdoarp Steyl (earder ûnderdiel fan 'e gemeente Tegelen) noch diel út fan 'e gemeente. Offisjeel bestiet de gemeente Fenlo no út fjouwer stedsdielen, te witten: Fenlo, Blerick, Tegelen en Belfeld. Boppedat waard op 1 jannewaris 2010 de noardlik fan 'e stêd lizzende gemeente Arcen en Velden by de hjoeddeiske gemeente Fenlo yndield. De eardere gemeente omfieme de doarpen Arcen, Velden en Lomm. Mei de lêste yndieling gyng de gemeente foar it earst oer de grins fan 'e 100.000 ynwenners. 

=== Plakken ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nederlânske namme
! Lokale namme
! Ynwennertal&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/-/media/_excel/2023/14/kwb-2022.xls CBS Kerncijfers] 31-12-2022&lt;/ref&gt;
|-
|Fenlo
|''Venlo''
| align=&quot;right&quot; |40.945
|-
|[[Blerick]]
|''Bliërik''
| align=&quot;right&quot; |23.990
|-
|[[Tegelen]]
|''Tegele''
| align=&quot;right&quot; |15.125
|-
|[[Belfeld]]
|''Belvend''
| align=&quot;right&quot; |5.475
|-
|[[Velden (Nederland)|Velden]]
|''Velde''
| align=&quot;right&quot; |5.415
|-
|[[Steyl]]
|''Sjteil''
| align=&quot;right&quot; |3.635
|-
|[[Hout-Blerick]]
|''Holt-Bliërik''
| align=&quot;right&quot; |2.865
|-
|[[Arcen]]
|''Árse''
| align=&quot;right&quot; |2.760
|-
|[[Lomm]]
|''Lóm''
| align=&quot;right&quot; |1.040
|-
|[[Boekend]]
|''d'n Bookend''
| align=&quot;right&quot; |880
|}

== Gea ==
Yn 'e gemeente lizze ferskate natuergebieden. Lâns de Maas is it 70 ha grutte ''Rivierpark Fenlo-Velden'' te finen, in uterwaardengebiet, wylst benoarden Fenlo, by Velden, it natuergebiet ''Zwart Water'' mei de ''Venkoelen'' leit, dat út nullebosken en dobben bestiet. Eastlik fan Fenlo leit de ''Grote en Kleine Heide''. De hichte rint dêr op oant 43 meter. Súdlik fan Fenlo leit de ''Onderste en Bovenste Molen'' en it ''Jammerdaal''. De gebieten binne allegear yn it besit fan 'e Stifting it Limburchsk Gea. Yn it gebiet leit de boarne fan 'e Wijlderbeek, de Wittebeek en de Venlose Molenbeek.

De stêd Fenlo leit oan 'e rjochter igge fan 'e Maas op in hichte fan likernôch 18 meter NAP. De stêd wurdt, foaral oan 'e noardkant, troch ferskillende bedriuweterreinen omfieme. Troch de stêd streamt de Rijnbeek, in beek dy't al yn 'e midsiuwen kanalisearre waard en dy't as ôfwetteringskanaal tsjinnet. Yn it noardeastlike part fan Fenlo is by de Dútske grins noch in gebiet mei in soad glêstúnbou. 

== It besjen wurdich ==
=== Stêd === 
[[Ofbyld:Venlo - Maasboulevard.jpg|thumb|260px|Maasbûlevard.]]
* It stedhûs fan Fenlo is in letgoatysk bouwurk oan 'e ''Markt'', dat datearret fan 'e midsiuwen en letter ferfraaid is.
* De [[Sint-Martinusbasilyk (Fenlo)|Sint-Martinusbasilyk]] is in monumintale goatyske tsjerke yn it hert fan 'e binnenstêd mei bysûndere keunstwurken en in ferneamde toer.
* Ien fan 'e âldste strjitten yn Fenlo is de Jodenstraat, in histoaryske winkelstrjitte mei in soad monuminten.
* ''Huize Ottenheym'' oan 'e ''Vleesstraat'' yn 'e binnenstêd is in bewarre hannelshûs út de 16e iuw. In oar monumint is it ''Romerhuis'', in letgoatysk hûs út 1490 op 'e hoeke fan 'e ''Kwartelenmarkt/Wijngaardstraat''.
* De bûlevard oan 'e Maas. 
* Fan 'e eardere stedsmuorre is in 60 m lang restant mei de namme ’t Lanckwaemes oerbleaun. Oare restanten binne De Luif en in stik muorre yn 'e kleastertún fan Mariaweide. 
==== Musea ====
* [https://www.vanbommelvandam.nl/?gad_source=1&amp;gad_campaignid=1350866520&amp;gbraid=0AAAAADAwPbIj-Em1JiA4I8rU8x2hPyCHi&amp;gclid=Cj0KCQjwg5zTBhCLARIsAP2AFU77e1uvAZXKMxySwCy3n4L1tuJdnQwCSF1dc_05FmiTuSesjLWx_YIaAle_EALw_wcB Museum van Bommel van Dam], in museum foar hjoeddeiske keunst.
* [https://www.limburgsmuseum.nl/tentoonstellingen/?gad_source=1&amp;gad_campaignid=21252088789&amp;gbraid=0AAAAADnBUYvYcEtZBXG79ZBtI_XIp9GfQ&amp;gclid=Cj0KCQjwg5zTBhCLARIsAP2AFU710tB56yytIbRv0R4ouyGD6JVJKVNTdd9qrrrP2_o4TpaWatQQ6KMaAjmlEALw_wcB Limburgs Museum], provinsjaal kultuer-histoarysk museum mei in rike kolleksje oer de regio. 

=== Gemeente === 
[[Ofbyld:2023 Kleasterdoarp Steyl, Hillich Hertkleaster (1).jpg|thumb|260px|Ien fan 'e kleasters fan Steyl: it Hillich Hertkleaster.]]
* Steyl (Tegelen): in bysûnder kleasterdoarp mei monumintale tsjerken, tunen en in rike religieuze skiednis oan 'e Maas.
* Arcen: de kastieltunen op it terrein fan in midsiuwsk kastiel.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Fenlo}}
}}

{{GemeentenLimburch}}
[[Kategory:Fenlo| ]]
[[Kategory:Plak yn Fenlo]]
[[Kategory:Gemeente yn Limburch (Nederlân)]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1343]]</text>
      <sha1>4xn43vz2uwmi451n6bzn5a7ba0f49z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Westerhorn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52253</id>
    <revision>
      <id>1236555</id>
      <parentid>1151894</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks.</comment>
      <origin>1236555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1626" sha1="0m4sb1avkgj5rujgx3xp6qyg6b87zgo" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Westerhorn
| lokaalnamme  = Westerhorn
| ôfbylding   = 
| ôfbyldingstekst = 
| flagge      = 
| wapen       = 
| lân         = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag Groningen.svg|20px]] [[Grinslân (provinsje)|Grinslân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[It Hegelân]]
| ynwennertal = 
| oerflak     = 
| befolkingstichtens = 
| hichte      = 
| koördinaten = 
| postkoade   = 9886
| netnûmer    = 0594
| webside     = 
| mapname     = Grinslân
| lat_deg = 53 | lat_min = 19 | lat_sec = 0 | lat_dir = N
| lon_deg = 6 | lon_min = 21 | lon_sec = 0 | lon_dir = E
| ôfbylding99 = 
| ôfbyldingstekst99 = 
}}
'''Westerhorn''' is in [[buorskip]] en streek yn 'e gemeente [[It Hegelân]] yn it noarden fan 'e provinsje [[Grinslân]]. De buorskip leit súdwestlik fan [[Uskwert]], oan 'e [[Uskwerdermaar]]. 

De buorskip bestiet út fjouwer (oarspronklik seis) [[Buorkerij|pleatsen]], wêrfan't Luidema de grutste is. It wie ea fanút Uskwert oer in dearinnend paad bylâns de Uskwerdermaar te berikken, mar de wei is letter nei it noarden ta ferlein en komt hjoed-de-dei op 'e Oostervalge by [[Warffum]] út. De krite westlik fan Westerhorn stiet ek bekend as Tjuchem, [[Aldfrysk]] foar in greidegebiet dêr't fee fokt waard (de fetgreide).

Tusken Westerhorn en Uskwert leit noch de [[pleats]] [[Groot Kruisstede]].

{{msg:GemeenteItHegelân}}
{{Koördinaten|53_23_N_6_35_E_type:city_scale:25000_region:NL|53° 23' NB, 6° 35' EL}}

[[Kategory:Plak yn It Hegelân]]
[[Kategory:Plak yn Iemsmûn]]</text>
      <sha1>0m4sb1avkgj5rujgx3xp6qyg6b87zgo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236565</id>
      <parentid>1236555</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1236565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1604" sha1="rzgsrqpxgw4pnvi3wx4suyfpv0hpqq5" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme       = Westerhorn
| lokaalnamme  = Westerhorn
| ôfbylding   = 
| ôfbyldingstekst = 
| flagge      = 
| wapen       = 
| lân         = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag Groningen.svg|20px]] [[Grinslân]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[It Hegelân]]
| ynwennertal = 
| oerflak     = 
| befolkingstichtens = 
| hichte      = 
| koördinaten = 
| postkoade   = 9886
| netnûmer    = 0594
| webside     = 
| mapname     = Grinslân
| lat_deg = 53 | lat_min = 19 | lat_sec = 0 | lat_dir = N
| lon_deg = 6 | lon_min = 21 | lon_sec = 0 | lon_dir = E
| ôfbylding99 = 
| ôfbyldingstekst99 = 
}}
'''Westerhorn''' is in [[buorskip]] en streek yn 'e gemeente [[It Hegelân]] yn it noarden fan 'e provinsje [[Grinslân]]. De buorskip leit súdwestlik fan [[Uskwert]], oan 'e [[Uskwerdermaar]]. 

De buorskip bestiet út fjouwer (oarspronklik seis) [[Buorkerij|pleatsen]], wêrfan't Luidema de grutste is. It wie ea fanút Uskwert oer in dearinnend paad bylâns de Uskwerdermaar te berikken, mar de wei is letter nei it noarden ta ferlein en komt hjoed-de-dei op 'e Oostervalge by [[Warffum]] út. De krite westlik fan Westerhorn stiet ek bekend as Tjuchem, [[Aldfrysk]] foar in greidegebiet dêr't fee fokt waard (de fetgreide).

Tusken Westerhorn en Uskwert leit noch de [[pleats]] [[Groot Kruisstede]].

{{msg:GemeenteItHegelân}}
{{Koördinaten|53_23_N_6_35_E_type:city_scale:25000_region:NL|53° 23' NB, 6° 35' EL}}

[[Kategory:Plak yn It Hegelân]]
[[Kategory:Plak yn Iemsmûn]]</text>
      <sha1>rzgsrqpxgw4pnvi3wx4suyfpv0hpqq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wylam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54306</id>
    <revision>
      <id>1236558</id>
      <parentid>1124702</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Stobbeberjocht ferwidere, lyts bytsje tekst tafoege. Ik tink dat Wylam-on-Tyne oernommen is fan 'e Ned. wikipedy. It is offisjeel &quot;Wylam&quot; en sa stiet it ek op 'e kaart.</comment>
      <origin>1236558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2184" sha1="kg4wc59x7r57jq4jbcpx7vpphtx7p9c" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme        = Wylam
| ôfbylding    = Wylam war memorial.jpg
| ôfbyldingstekst = Oarlochsmonumint yn Wylam
| flagge       = 
| wapen        = 
| lân          = {{GB}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 1= Noardeast Ingelân
| bestjoerlike ienheid 2 = Greefskip
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Northumberland]]
| bestjoerlike ienheid 3 = 
| namme bestjoerlike ienheid 3 = 
| ynwennertal = 1.924 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak     = 3,92 km²
| befolkingstichtens = 491 ynw./km²
| hichte      = 25 m
| tiidsône    = ([[UTC]]+0)
| koördinaten = 
| postkoade   = NE41
| netnûmer    = 01661
| webside     = [http://www.wylamontyne.co.uk/ www.wylamontyne.co.uk]
| mapname     = Ingelân
| lat_deg = 54 | lat_min = 58 | lat_sec = 26 | lat_dir = N
| lon_deg = 1 | lon_min = 49 | lon_sec = 16 | lon_dir = W
| ôfbylding99 = 
| ôfbyldingstekst99 = 
}}
'''Wylan''' is in plak oan 'e rivier de [[Tyne]] en ''[[civil parish]]'' mei 1.924 ynwenners (2011), sa'n 16 km bewesten [[Newcastle upon Tyne]], yn 'e [[distrikt (Ingelân)|bestjoerlike krite]] [[Northumberland]], yn it [[Ingelân|Ingelske]] greefskip [[Northumberland]].

Wylam wie eartiids in yndustrydoarp mei koaleminen en izerfabriken. Hjoed-de-dei is it plak in forinsedoarp fan [[Newcastle upon Tyne]] en [[Hexham]]. It doarp leit oant it spoar Newcastle-Carlisle. De doarpstsjerke waard yn 1886 boud en is oan [[Oswine fan Deira]] wijd, in hillige út Northumberland.

== Ferneamde ynwenners ==
*[[Basil Bunting]] - dichter
*[[A. S. Byatt|Antonia Byatt]] - romanskriuwer
*[[Margaret Drabble]] - romanskriuwer
*[[Archibald Matthias Dunn]] - [[Fiktoariaansk  tiidrek|Fiktoariaansk ]] [[arsjitekt]]
*[[Timothy Hackworth]] - spoarpionier
*[[William Hedley]] - spoarpionier
*[[George Stephenson]] - ''Father of the Railway'' ('Heit fan it spoar')
*[[Charles Algernon Parsons]] - útfiner fan 'e [[stoomturbine]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.northumberland-cam.com/wylam/index.htm Foto's fan Wylam]

[[Ofbyld:Points Bridge Wylam.JPG|thumb|left|250px|Points Bridge oer de Tyne]]
{{CommonsBalke|Wylam}}
[[Kategory:Northumberland]]
[[Kategory:Plak yn Ingelân]]</text>
      <sha1>kg4wc59x7r57jq4jbcpx7vpphtx7p9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236559</id>
      <parentid>1236558</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>RomkeHoekstra hat de side [[Wylam-on-Tyne]] omneamd ta [[Wylam]]: It plak hjir offisjeel Wylam en sa wurdt it oeral neamd. Der is mar ien plak mei dy namme en de tafoeging &quot;-on-Tyne&quot; is oerstallch</comment>
      <origin>1236558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2184" sha1="kg4wc59x7r57jq4jbcpx7vpphtx7p9c" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme        = Wylam
| ôfbylding    = Wylam war memorial.jpg
| ôfbyldingstekst = Oarlochsmonumint yn Wylam
| flagge       = 
| wapen        = 
| lân          = {{GB}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 1= Noardeast Ingelân
| bestjoerlike ienheid 2 = Greefskip
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Northumberland]]
| bestjoerlike ienheid 3 = 
| namme bestjoerlike ienheid 3 = 
| ynwennertal = 1.924 &lt;small&gt;(2011)&lt;/small&gt;
| oerflak     = 3,92 km²
| befolkingstichtens = 491 ynw./km²
| hichte      = 25 m
| tiidsône    = ([[UTC]]+0)
| koördinaten = 
| postkoade   = NE41
| netnûmer    = 01661
| webside     = [http://www.wylamontyne.co.uk/ www.wylamontyne.co.uk]
| mapname     = Ingelân
| lat_deg = 54 | lat_min = 58 | lat_sec = 26 | lat_dir = N
| lon_deg = 1 | lon_min = 49 | lon_sec = 16 | lon_dir = W
| ôfbylding99 = 
| ôfbyldingstekst99 = 
}}
'''Wylan''' is in plak oan 'e rivier de [[Tyne]] en ''[[civil parish]]'' mei 1.924 ynwenners (2011), sa'n 16 km bewesten [[Newcastle upon Tyne]], yn 'e [[distrikt (Ingelân)|bestjoerlike krite]] [[Northumberland]], yn it [[Ingelân|Ingelske]] greefskip [[Northumberland]].

Wylam wie eartiids in yndustrydoarp mei koaleminen en izerfabriken. Hjoed-de-dei is it plak in forinsedoarp fan [[Newcastle upon Tyne]] en [[Hexham]]. It doarp leit oant it spoar Newcastle-Carlisle. De doarpstsjerke waard yn 1886 boud en is oan [[Oswine fan Deira]] wijd, in hillige út Northumberland.

== Ferneamde ynwenners ==
*[[Basil Bunting]] - dichter
*[[A. S. Byatt|Antonia Byatt]] - romanskriuwer
*[[Margaret Drabble]] - romanskriuwer
*[[Archibald Matthias Dunn]] - [[Fiktoariaansk  tiidrek|Fiktoariaansk ]] [[arsjitekt]]
*[[Timothy Hackworth]] - spoarpionier
*[[William Hedley]] - spoarpionier
*[[George Stephenson]] - ''Father of the Railway'' ('Heit fan it spoar')
*[[Charles Algernon Parsons]] - útfiner fan 'e [[stoomturbine]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.northumberland-cam.com/wylam/index.htm Foto's fan Wylam]

[[Ofbyld:Points Bridge Wylam.JPG|thumb|left|250px|Points Bridge oer de Tyne]]
{{CommonsBalke|Wylam}}
[[Kategory:Northumberland]]
[[Kategory:Plak yn Ingelân]]</text>
      <sha1>kg4wc59x7r57jq4jbcpx7vpphtx7p9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Araneilannen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63582</id>
    <revision>
      <id>1236547</id>
      <parentid>1199401</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T15:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1236547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2199" sha1="pcoqej8vvzcnka8ss6dtzdhoes1ebox" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Aran Islands.PNG|thumb|225px|Plak fan de Araneilannen yn Ierlân]]
[[Ofbyld:Aran Islands-3.PNG|thumb|225px|De Araneilannen]]

De '''Araneilannen''' ([[Ingelsk]]: ''Aran Islands'', [[Iersk]]: ''Oileáin Árann'') binne trije [[eilân|eilannen]] yn de mûning fan de [[Baai fan Galway]] yn [[county Galway]] yn [[Ierlân (lân)|Ierlân]]. De bewenners op de eilannen libben fanâlds fan de fiskerij, mar hjoed-de-dei is it simmertoerisme ek fan grut ekonomysk belang. 

De eilannen hearre ta de ''[[Gaeltacht]]'', de krite dêr't de omgongstaal it [[Iersk]] is, mar de bewenners binne it Ingelsk ek machtich.

== Geografy ==
==== Inis Mór ====
[[Inishmore|Inis Mór]] (Ingelsk: ''Inishmore'', 'it grutte eilân') is mei 1281 bewenners (2002) it grutste eilân. Cill Rónáin (Kilronan) is it grutste doarp op it eilân, en hat in [[haven]] dêr't de [[fearboat]] fan it fêstelân oanleit. Op it eilân binne ferskate forten út de [[izertiid]], ûnder oaren Dún Aonghasa en Dún Dúchathair (''Dún'' is Iersk foar fort). Inis Mór hat in rol spile by de fersprieding fan it iere [[kristendom]] yn Ierlân. It eilân hat ferskate ruïnes fan tsjerkjes. De âldste is fan de [[5e iuw|fyfde iuw]]. Inis Mór is populêr by toeristen.

==== Inis Meáin ====
[[Inis Meáin]] (Ingelsk: ''Inishmaan'', 'it middelste eilân') is net it lytste eilân, mar hat wol it leechste tal ynwenners en is it minste op toeristen rjochte. 

==== Inis Óirr ====
[[Inis Óirr]] (Ingelsk: ''Inisheer'', 'it eastereilân') is it lytste fan de arsjipel en hat in feartsjinst mei [[Ros a'Mhíl]] en [[Doolin]].

== Ferfier ==
De eilannen binne te berikken mei in [[fearboat]] en [[fleantúch]]. Ut de havens fan Rossaveal yn county Galway en Doolin yn county Clare wei farre meardere kearen deis boaten nei de trije eilannen. Ut Inverin wei fljocht de maatskippij Aer Arann mei lytse fleantugen nei de eilannen.

&lt;gallery caption=&quot;Araneilannen&quot; widths=&quot;220&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Ofbyld:Dunaonghasa2.jpg| Usjoch fan it fort Dun Aonghasa ôf
Ofbyld:Aran Islands Inishmore Ireland.jpg| Inishmore
Ofbyld:Inisheer landscape.jpg| Inisheer
&lt;/gallery&gt;

[[Kategory:Eilân yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Eilân yn Ierlân]]</text>
      <sha1>pcoqej8vvzcnka8ss6dtzdhoes1ebox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wladiwostok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72247</id>
    <revision>
      <id>1236549</id>
      <parentid>1188030</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Stobbe berjocht ferwidere, tekst útwreide.</comment>
      <origin>1236549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9405" sha1="4ksh2ukdhxkuc2h5fq5si43ax1fuzem" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme        = Wladiwostok&lt;br&gt;&lt;small&gt;Владивосток&lt;/small&gt;
| ôfbylding    = Center of Vladivostok and Zolotoy Rog.jpg
| ôfbyldingstekst = 
| flagge       = Flag of Vladivostok.svg
| wapen        = Coat of Arms of Vladivostok.svg
| lân          = {{RU}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Kraj
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Kustterritoarium]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt
| namme bestjoerlike ienheid 2 = Wladiwostok
| ynwennertal = 594.201  &lt;small&gt;(2025)&lt;/small&gt;
| oerflak     = 325,99 km²
| befolkingstichtens = 1.822 ynw./km²
| hichte      = 12 m
| stifting    = 2 july 1860
| koördinaten = 
| postkoade   = 690000–690999
| tiidsône    = [[UTC]]+10
| netnûmer    = +7 423
| webside     = [http://www.vlc.ru/ www.vlc.ru]|
| mapname     = Ruslân
| lat_deg = 43 | lat_min = 8 | lat_sec = 0 | lat_dir = N
| lon_deg = 131 | lon_min = 54 | lon_sec = 0 | lon_dir = E
| ôfbylding99 = 
| ôfbyldingstekst99 =
}}
'''Wladiwostok''' of '''Vladivostok''' ([[Russysk]]: ''Владивосток'', letterlik 'hearsker fan it Easten') is in stêd yn en it bestjoerssintrum fan it [[Kustterritoarium]] yn [[Ruslân]], net fier fan 'e grinzen mei [[Sina]] en [[Noard-Korea]]. Wladiwostok is it eastlik einstasjon fan it [[Trans-Siberysk spoar]] en de thúshaven fan 'e Russyske Pasifyske Float en ek de grutste Russyske [[haven]] oan 'e [[Stille Oseaan]]. Yn 'e [[Sovjet-Uny|Sovjettiid]] wie de stêd ferbean foar bûtenlanners.

== Skiednis ==
It gebiet dêr't hjoed-de-dei Wladiwostok leit, waard oarspronklik bewenne troch Tûngûzyske en Koreäanske folken. Under de Sineeske Yuan- en Ming-dynastyen stie it gebiet ûnder Sineeske ynfloed. Mei it Ferdrach fan Nertsjinsk (1689) waard it diel fan it Sineeske Qing-ryk.

[[Ofbyld:Vladivostok railway station (October 2024)-0 6.jpg|thumb|left|It einstasjon fan 'e Trans-Sibearyske Spoarline.]]
Healwei de njoggentjinde iuw krige Ruslân de macht oer it gebiet troch it [[Ferdrach fan Aigun]] (1858) en de Konvinsje fan Peking (1860). Yn 1860 waard oan 'e Gouden Hoarnbaai de militêre post Wladiwostok stifte. Al gau groeide it plak út ta in wichtige haven en marinebasis. Yn 1880 krige Wladiwostok offisjeel stedsrjochten en ûntjoech de stêd har ta it bestjoerlike en ekonomyske sintrum fan it Russyske Fiere Easten. De oanlis fan 'e [[Trans-Sibearyske Spoarline]], dy't yn 1891 úteinsette, joech de groei fan 'e stêd in grutte ympuls.

Yn 'e [[Russysk-Japanske Oarloch]] (1904–1905) waard Wladiwostok oanfallen troch [[Japan]]ske oarlochsskippen. Ek de [[Russyske Revolúsje fan 1905]] liet har spoaren nei yn de stêd. Oan 'e foarjûn fan de [[Russyske Revolúsje fan 1917]] wie Vladivostok útgroeid ta it wittenskiplik, kultureel en yndustrieel sintrum fan it Russyske Fiere Easten.
[[Ofbyld:Успенский собор во Владивостоке.jpg|thumb|left|Wladiwostok yn 1919.]]
Nei de [[Oktoberrevolúsje]] fan 1917 waard Vladivostok beset troch troepen fan ûnder oare [[Japan]], [[Grut-Brittanje]] en de [[Feriene Steaten]]. Yn 'e [[Russyske Boargeroarloch]] waard de stêd in bolwurk fan 'e [[Wite beweging]] en naam de befolking sterk ta troch flechtlingen út westlik Ruslân. Yn 1922 lutsen de lêste bûtenlânske troepen harren werom en naam it [[Reade Leger]] de stêd yn.

Yn 'e [[Sovjet-Uny|Sovjettiid]] waard Wladiwostok fierder ûntwikkele as wichtige haven- en marinebasis. Tagelyk waard de stêd in sintrum foar wittenskip, fiskerij en yndustry. Yn 'e jierren 1930 waard Wladiwostok ek in trochgongspunt foar politike finzenen dy't nei de Goelagkampen yn Kolyma ferfierd waarden.

Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] bleau Wladiwostok fan grut militêr belang. Om't de Stille-Oseaanfloat dêr fêstige wie, bleau de stêd desennialang sletten foar bûtenlanners. Earst yn 1992 waard Wladiwostok wer iepensteld foar bûtenlânske besikers.

== Stedsyndieling ==
De stêd is ferdield yn fiif distrikten: 
[[Ofbyld:Views of Vladivostok (October 2024)-0 13.jpg|thumb|left|Sicht op Leninski-rajon.]] 
* Leninski-rajon (Ленинский район): it sintrale bestjoerlike en kommersjele diel fan 'e stêd.
* Perworetjenski-rajon (Первореченский район): benammen in wengebiet mei ek bedriuweterreinen en yndustry.
* Pervomajski-rajon (Первомайский район): it súdlike en súdeastlike diel fan it skiereilân, mei grutte wenwiken en haven- en marinegebieten. 
* Sovjetski-rajon (Советский район):	it grutste distrikt wat oerflak oanbelanget; leit yn it noarden fan 'e stêd en bestiet út ferskate foarstêden en rekreaasjegebieten.
* Frûzenski-rajon (Фрунзенский район): it westlike part fan it stedssintrum, mei de wichtichste seehaven, it spoarstasjon en in diel fan 'e histoaryske binnenstêd.

== Klimaat ==
Hoewol't de stêd op 'e selde breedte leit as [[Florâns]] en [[Marseille]], binne de winters folle kâlder. Dat komt troch de kâlde, drûge wyn út Sibearje. Yn 'e simmer waait de wyn benammen fan see ôf en bringt dan waarme, fochtige loft mei.

De winters binne lang, kâld en sinnich. Yn jannewaris leit de trochsneed maksimumtemperatuer op –8,8 °C en de minimumtemperatuer op –16,3 °C. Der falt mar in bytsje delslach, mar snie bliuwt troch de kjeld faak lang lizzen. 

De maitiid set let útein, om't de [[Japanske See]] mar stadich opwaarmet. Dêrtroch bliuwt it oant yn maaie relatyf koel.

De simmers binne myld oant waarm en fochtich. Yn augustus, de waarmste moanne, leit de trochsneed maksimumtemperatuer op 23,0 °C. It grutste part fan 'e delslach falt yn july, augustus en septimber ûnder ynfloed fan de simmermoesson.

De hjerst is meastentiids drûch, sinnich en myld en jildt as de moaiste tiid fan it jier. Septimber en begjin oktober hawwe faak stabyl waar en heldere loften.

Trochstrings falt der sa'n 800 mm delslach yn it jier. De temperatuer ferskilt sterk tusken winter en simmer, mar troch de lizzing oan 'e Japanske See binne de ekstremen minder grut as yn it binnenlân fan Sibearje.&lt;ref&gt;[https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=664 World Weather WMO]&lt;/ref&gt;

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Transfiguration Cathedral in Vladivostok (October 2024)-0 1.jpg|thumb|260px|Transfiguraasjekatedraal.]]
[[Ofbyld:Zolotoy Bridge (October 2024)-0 16.jpg|thumb|260px|Zolotoi brêge.]]
Fan it âlde Wladiwostok is in soad bewarre bleaun, benammen út de tiid tusken 1880 en 1917. Oars as soad oare Russyske stêden is it histoaryske sintrum net op grutte skaal fernield troch oarloch of ferfongen troch Sovjet-heechbou.

* Benammen oan 'e Svetlanskaja-strjitte steane noch in soad gebouwen út de lette njoggentjinde en iere tweintichste iuw, yn klassisistyske, art-nouveau- en eklektyske styl. 
* De wyk Millionka is de foar in part bewarre Sineeske wyk. Oarspronklik wie it in tichtbefolke buert mei winkels, wenhuzen en stegen. Tsjintwurdich binne in soad gebouwen restaurearre en sitte der kafees, galeryen en lytse musea.
* It haadstasjon fan Wladiwostok út 1912 is noch altyd yn gebrûk. It foarmet it eastlike einpunt fan 'e Trans-Sibearyske Spoarline en is boud yn in styl dy't ferwiist nei it stasjon fan Moskou.
* Om de stêd hinne lizze tsientallen forten, batterijen en tunnels út de ein fan de njoggentjinde en it begjin fan de tweintichste iuw. In part dêrfan is no museum of kin besocht wurde.
* Yn 'e haven steane noch ferskate histoaryske pakhuzen en havengebouwen út de tiid dat Wladiwostok him ûntwikkele ta de wichtichste Russyske haven oan 'e Stille Oseaan.
* De Transfiguraasjekatedraal is de wichtichste tsjerke fan 'e sted. De oarspronklike katedraal waard yn 'e jierren 1930 ôfbrutsen, mar nei it ynstoarten fan 'e Sovjet-Uny is de katedraal yn histoaryske styl op 'e nij boud.
* De Nikolaaskatedraal is de âldste russysk-otterdokse tsjerke fan Wladiwostok. De tsjerke waard yn 1927 sletten en foar in grut part fernield, mar yn 'e jierren 1970 fûn in restauraasje plak. 
* Ien fan 'e moaiste tsjerken fan Wladiwostok is de roomsk-katolike tsjerke fan 'e Allerhillichste Mem Gods. De neogoatyske bakstiennen tsjerke datearret út it begjin fan 'e tweintichste iuw en waard boud foar de Poalske en Litouske katolike mienskip.
* Foar de Dútske mienskip waard yn 1907 de Lutherske Sint-Pauluskatedraal boud. De tsjerke is restaurearre en wurdt hjoed-de-dei brûkt foar tsjinsten en konserten.   

== Befolkingsûntwikkeling ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;hintergrundfarbe8&quot;
! align=&quot;left&quot; | Jier || 1860 || 1868 || 1884 || 1897 || 1930 || 1940 || 1956 || 1970  
|- 
! align=&quot;left&quot; | Ynwennertal
| align=&quot;center&quot; | 41 || align=&quot;center&quot; | 2.453 || align=&quot;center&quot; | 7.617 || align=&quot;center&quot; | 28.933 || align=&quot;center&quot; | 120.000 || align=&quot;center&quot; | 215.000 || align=&quot;center&quot; | 265.000 || align=&quot;center&quot; | 440.889 
|-class=&quot;hintergrundfarbe8&quot;
! align=&quot;left&quot; | Jier || 1979 || 1990 || 2000 || 2020  || 2025 || 
|- 
! align=&quot;left&quot; | Ynwennertal
| align=&quot;center&quot; | 549.789 || align=&quot;center&quot; | 640.000 || align=&quot;center&quot; | 606.200 || align=&quot;center&quot; | 606.561 || align=&quot;center&quot; | 594.201 ||
|}

== Berne yn Wladiwostok ==
* [[Yul Brynner]] (1915-1985), akteur
* [[Igor Koenitsyn]] (30 septimber 1981), tennisser
* [[Igor Tamm]], [[natuerkundige]], [[Nobelpriis foar de Natuerkunde|Nobelpriiswinner]]
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Vladivostok}}
}}
[[Kategory:Plak yn it Kustterritoarium]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1860]]</text>
      <sha1>4ksh2ukdhxkuc2h5fq5si43ax1fuzem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236550</id>
      <parentid>1236549</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1236550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9409" sha1="4p4f7vsgx8v4a4n0lq06hdlquocktnq" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme        = Wladiwostok&lt;br&gt;&lt;small&gt;Владивосток&lt;/small&gt;
| ôfbylding    = Center of Vladivostok and Zolotoy Rog.jpg
| ôfbyldingstekst = 
| flagge       = Flag of Vladivostok.svg
| wapen        = Coat of Arms of Vladivostok.svg
| lân          = {{RU}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Kraj
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Kustterritoarium]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt
| namme bestjoerlike ienheid 2 = Wladiwostok
| ynwennertal = 594.201  &lt;small&gt;(2025)&lt;/small&gt;
| oerflak     = 325,99 km²
| befolkingstichtens = 1.822 ynw./km²
| hichte      = 12 m
| stifting    = 2 july 1860
| koördinaten = 
| postkoade   = 690000–690999
| tiidsône    = [[UTC]]+10
| netnûmer    = +7 423
| webside     = [http://www.vlc.ru/ www.vlc.ru]|
| mapname     = Ruslân
| lat_deg = 43 | lat_min = 8 | lat_sec = 0 | lat_dir = N
| lon_deg = 131 | lon_min = 54 | lon_sec = 0 | lon_dir = E
| ôfbylding99 = 
| ôfbyldingstekst99 =
}}
'''Wladiwostok''' of '''Vladivostok''' ([[Russysk]]: ''Владивосток'', letterlik 'hearsker fan it Easten') is in stêd yn en it bestjoerssintrum fan it [[Kustterritoarium]] yn [[Ruslân]], net fier fan 'e grinzen mei [[Sina]] en [[Noard-Korea]]. Wladiwostok is it eastlik einstasjon fan it [[Trans-Siberysk spoar]] en de thúshaven fan 'e Russyske Pasifyske Float en ek de grutste Russyske [[haven]] oan 'e [[Stille Oseaan]]. Yn 'e [[Sovjet-Uny|Sovjettiid]] wie de stêd ferbean foar bûtenlanners.

== Skiednis ==
It gebiet dêr't hjoed-de-dei Wladiwostok leit, waard oarspronklik bewenne troch Tûngûzyske en Koreäanske folken. Under de Sineeske Yuan- en Ming-dynastyen stie it gebiet ûnder Sineeske ynfloed. Mei it Ferdrach fan Nertsjinsk (1689) waard it diel fan it Sineeske Qing-ryk.

[[Ofbyld:Vladivostok railway station (October 2024)-0 6.jpg|thumb|left|It einstasjon fan 'e Trans-Sibearyske Spoarline.]]
Healwei de njoggentjinde iuw krige Ruslân de macht oer it gebiet troch it [[Ferdrach fan Aigun]] (1858) en de Konvinsje fan Peking (1860). Yn 1860 waard oan 'e Gouden Hoarnbaai de militêre post Wladiwostok stifte. Al gau groeide it plak út ta in wichtige haven en marinebasis. Yn 1880 krige Wladiwostok offisjeel stedsrjochten en ûntjoech de stêd him ta it bestjoerlike en ekonomyske sintrum fan it [[Russyske Fiere Easten]]. De oanlis fan 'e [[Trans-Sibearyske Spoarline]], dy't yn 1891 úteinsette, joech de groei fan 'e stêd in grutte ympuls.

Yn 'e [[Russysk-Japanske Oarloch]] (1904–1905) waard Wladiwostok oanfallen troch [[Japan]]ske oarlochsskippen. Ek de [[Russyske Revolúsje fan 1905]] liet syn spoaren nei yn de stêd. Oan 'e foarjûn fan de [[Russyske Revolúsje fan 1917]] wie Vladivostok útgroeid ta it wittenskiplik, kultureel en yndustrieel sintrum fan it Russyske Fiere Easten.
[[Ofbyld:Успенский собор во Владивостоке.jpg|thumb|left|Wladiwostok yn 1919.]]
Nei de [[Oktoberrevolúsje]] fan 1917 waard Vladivostok beset troch troepen fan ûnder oare [[Japan]], [[Grut-Brittanje]] en de [[Feriene Steaten]]. Yn 'e [[Russyske Boargeroarloch]] waard de stêd in bolwurk fan 'e [[Wite beweging]] en naam de befolking sterk ta troch flechtlingen út westlik Ruslân. Yn 1922 lutsen de lêste bûtenlânske troepen harren werom en naam it [[Reade Leger]] de stêd yn.

Yn 'e [[Sovjet-Uny|Sovjettiid]] waard Wladiwostok fierder ûntwikkele as wichtige haven- en marinebasis. Tagelyk waard de stêd in sintrum foar wittenskip, fiskerij en yndustry. Yn 'e jierren 1930 waard Wladiwostok ek in trochgongspunt foar politike finzenen dy't nei de Goelagkampen yn Kolyma ferfierd waarden.

Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] bleau Wladiwostok fan grut militêr belang. Om't de Stille-Oseaanfloat dêr fêstige wie, bleau de stêd desennialang sletten foar bûtenlanners. Earst yn 1992 waard Wladiwostok wer iepensteld foar bûtenlânske besikers.

== Stedsyndieling ==
De stêd is ferdield yn fiif distrikten: 
[[Ofbyld:Views of Vladivostok (October 2024)-0 13.jpg|thumb|left|Sicht op Leninski-rajon.]] 
* Leninski-rajon (Ленинский район): it sintrale bestjoerlike en kommersjele diel fan 'e stêd.
* Perworetjenski-rajon (Первореченский район): benammen in wengebiet mei ek bedriuweterreinen en yndustry.
* Pervomajski-rajon (Первомайский район): it súdlike en súdeastlike diel fan it skiereilân, mei grutte wenwiken en haven- en marinegebieten. 
* Sovjetski-rajon (Советский район):	it grutste distrikt wat oerflak oanbelanget; leit yn it noarden fan 'e stêd en bestiet út ferskate foarstêden en rekreaasjegebieten.
* Frûzenski-rajon (Фрунзенский район): it westlike part fan it stedssintrum, mei de wichtichste seehaven, it spoarstasjon en in diel fan 'e histoaryske binnenstêd.

== Klimaat ==
Hoewol't de stêd op 'e selde breedte leit as [[Florâns]] en [[Marseille]], binne de winters folle kâlder. Dat komt troch de kâlde, drûge wyn út Sibearje. Yn 'e simmer waait de wyn benammen fan see ôf en bringt dan waarme, fochtige loft mei.

De winters binne lang, kâld en sinnich. Yn jannewaris leit de trochsneed maksimumtemperatuer op –8,8 °C en de minimumtemperatuer op –16,3 °C. Der falt mar in bytsje delslach, mar snie bliuwt troch de kjeld faak lang lizzen. 

De maitiid set let útein, om't de [[Japanske See]] mar stadich opwaarmet. Dêrtroch bliuwt it oant yn maaie relatyf koel.

De simmers binne myld oant waarm en fochtich. Yn augustus, de waarmste moanne, leit de trochsneed maksimumtemperatuer op 23,0 °C. It grutste part fan 'e delslach falt yn july, augustus en septimber ûnder ynfloed fan de simmermoesson.

De hjerst is meastentiids drûch, sinnich en myld en jildt as de moaiste tiid fan it jier. Septimber en begjin oktober hawwe faak stabyl waar en heldere loften.

Trochstrings falt der sa'n 800 mm delslach yn it jier. De temperatuer ferskilt sterk tusken winter en simmer, mar troch de lizzing oan 'e Japanske See binne de ekstremen minder grut as yn it binnenlân fan Sibearje.&lt;ref&gt;[https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=664 World Weather WMO]&lt;/ref&gt;

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Transfiguration Cathedral in Vladivostok (October 2024)-0 1.jpg|thumb|260px|Transfiguraasjekatedraal.]]
[[Ofbyld:Zolotoy Bridge (October 2024)-0 16.jpg|thumb|260px|Zolotoi brêge.]]
Fan it âlde Wladiwostok is in soad bewarre bleaun, benammen út de tiid tusken 1880 en 1917. Oars as soad oare Russyske stêden is it histoaryske sintrum net op grutte skaal fernield troch oarloch of ferfongen troch Sovjet-heechbou.

* Benammen oan 'e Svetlanskaja-strjitte steane noch in soad gebouwen út de lette njoggentjinde en iere tweintichste iuw, yn klassisistyske, art-nouveau- en eklektyske styl. 
* De wyk Millionka is de foar in part bewarre Sineeske wyk. Oarspronklik wie it in tichtbefolke buert mei winkels, wenhuzen en stegen. Tsjintwurdich binne in soad gebouwen restaurearre en sitte der kafees, galeryen en lytse musea.
* It haadstasjon fan Wladiwostok út 1912 is noch altyd yn gebrûk. It foarmet it eastlike einpunt fan 'e Trans-Sibearyske Spoarline en is boud yn in styl dy't ferwiist nei it stasjon fan Moskou.
* Om de stêd hinne lizze tsientallen forten, batterijen en tunnels út de ein fan de njoggentjinde en it begjin fan de tweintichste iuw. In part dêrfan is no museum of kin besocht wurde.
* Yn 'e haven steane noch ferskate histoaryske pakhuzen en havengebouwen út de tiid dat Wladiwostok him ûntwikkele ta de wichtichste Russyske haven oan 'e Stille Oseaan.
* De Transfiguraasjekatedraal is de wichtichste tsjerke fan 'e sted. De oarspronklike katedraal waard yn 'e jierren 1930 ôfbrutsen, mar nei it ynstoarten fan 'e Sovjet-Uny is de katedraal yn histoaryske styl op 'e nij boud.
* De Nikolaaskatedraal is de âldste russysk-otterdokse tsjerke fan Wladiwostok. De tsjerke waard yn 1927 sletten en foar in grut part fernield, mar yn 'e jierren 1970 fûn in restauraasje plak. 
* Ien fan 'e moaiste tsjerken fan Wladiwostok is de roomsk-katolike tsjerke fan 'e Allerhillichste Mem Gods. De neogoatyske bakstiennen tsjerke datearret út it begjin fan 'e tweintichste iuw en waard boud foar de Poalske en Litouske katolike mienskip.
* Foar de Dútske mienskip waard yn 1907 de Lutherske Sint-Pauluskatedraal boud. De tsjerke is restaurearre en wurdt hjoed-de-dei brûkt foar tsjinsten en konserten.   

== Befolkingsûntwikkeling ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;hintergrundfarbe8&quot;
! align=&quot;left&quot; | Jier || 1860 || 1868 || 1884 || 1897 || 1930 || 1940 || 1956 || 1970  
|- 
! align=&quot;left&quot; | Ynwennertal
| align=&quot;center&quot; | 41 || align=&quot;center&quot; | 2.453 || align=&quot;center&quot; | 7.617 || align=&quot;center&quot; | 28.933 || align=&quot;center&quot; | 120.000 || align=&quot;center&quot; | 215.000 || align=&quot;center&quot; | 265.000 || align=&quot;center&quot; | 440.889 
|-class=&quot;hintergrundfarbe8&quot;
! align=&quot;left&quot; | Jier || 1979 || 1990 || 2000 || 2020  || 2025 || 
|- 
! align=&quot;left&quot; | Ynwennertal
| align=&quot;center&quot; | 549.789 || align=&quot;center&quot; | 640.000 || align=&quot;center&quot; | 606.200 || align=&quot;center&quot; | 606.561 || align=&quot;center&quot; | 594.201 ||
|}

== Berne yn Wladiwostok ==
* [[Yul Brynner]] (1915-1985), akteur
* [[Igor Koenitsyn]] (30 septimber 1981), tennisser
* [[Igor Tamm]], [[natuerkundige]], [[Nobelpriis foar de Natuerkunde|Nobelpriiswinner]]
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Vladivostok}}
}}
[[Kategory:Plak yn it Kustterritoarium]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1860]]</text>
      <sha1>4p4f7vsgx8v4a4n0lq06hdlquocktnq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236552</id>
      <parentid>1236550</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1236552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9414" sha1="4ktb7ebj6kdr1w5fbj7q99425nkq8ec" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme        = Wladiwostok&lt;br&gt;&lt;small&gt;Владивосток&lt;/small&gt;
| ôfbylding    = Center of Vladivostok and Zolotoy Rog.jpg
| ôfbyldingstekst = 
| flagge       = Flag of Vladivostok.svg
| wapen        = Coat of Arms of Vladivostok.svg
| lân          = {{RU}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Kraj
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Kustterritoarium]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt
| namme bestjoerlike ienheid 2 = Wladiwostok
| ynwennertal = 594.201  &lt;small&gt;(2025)&lt;/small&gt;
| oerflak     = 325,99 km²
| befolkingstichtens = 1.822 ynw./km²
| hichte      = 12 m
| stifting    = 2 july 1860
| koördinaten = 
| postkoade   = 690000–690999
| tiidsône    = [[UTC]]+10
| netnûmer    = +7 423
| webside     = [http://www.vlc.ru/ www.vlc.ru]|
| mapname     = Ruslân
| lat_deg = 43 | lat_min = 8 | lat_sec = 0 | lat_dir = N
| lon_deg = 131 | lon_min = 54 | lon_sec = 0 | lon_dir = E
| ôfbylding99 = 
| ôfbyldingstekst99 =
}}
'''Wladiwostok''' of '''Vladivostok''' ([[Russysk]]: ''Владивосток'', letterlik 'hearsker fan it Easten') is in stêd yn en it bestjoerssintrum fan it [[Kustterritoarium]] yn [[Ruslân]], net fier fan 'e grinzen mei [[Sina]] en [[Noard-Korea]]. Wladiwostok is it eastlik einstasjon fan it [[Trans-Sibearysk spoar]] en de thúshaven fan 'e Russyske Pasifyske Float en ek de grutste Russyske [[haven]] oan 'e [[Stille Oseaan]]. Yn 'e [[Sovjet-Uny|Sovjettiid]] wie de stêd ferbean foar bûtenlanners.

== Skiednis ==
It gebiet dêr't hjoed-de-dei Wladiwostok leit, waard oarspronklik bewenne troch Tûngûzyske en Koreäanske folken. Under de Sineeske Yuan- en Ming-dynastyen stie it gebiet ûnder Sineeske ynfloed. Mei it Ferdrach fan Nertsjinsk (1689) waard it diel fan it Sineeske Qing-ryk.

[[Ofbyld:Vladivostok railway station (October 2024)-0 6.jpg|thumb|left|It einstasjon fan 'e Trans-Sibearyske Spoarline.]]
Healwei de njoggentjinde iuw krige Ruslân de macht oer it gebiet troch it [[Ferdrach fan Aigun]] (1858) en de Konvinsje fan Peking (1860). Yn 1860 waard oan 'e Gouden Hoarnbaai de militêre post Wladiwostok stifte. Al gau groeide it plak út ta in wichtige haven en marinebasis. Yn 1880 krige Wladiwostok offisjeel stedsrjochten en ûntjoech de stêd him ta it bestjoerlike en ekonomyske sintrum fan it [[Russyske Fiere Easten]]. De oanlis fan 'e [[Trans-Sibearyske Spoarline]], dy't yn 1891 úteinsette, joech de groei fan 'e stêd in grutte ympuls.

Yn 'e [[Russysk-Japanske Oarloch]] (1904–1905) waard Wladiwostok oanfallen troch [[Japan]]ske oarlochsskippen. Ek de [[Russyske Revolúsje fan 1905]] liet syn spoaren nei yn de stêd. Oan 'e foarjûn fan de [[Russyske Revolúsje fan 1917]] wie Vladivostok útgroeid ta it wittenskiplik, kultureel en yndustrieel sintrum fan it Russyske Fiere Easten.
[[Ofbyld:Успенский собор во Владивостоке.jpg|thumb|left|Wladiwostok yn 1919.]]
Nei de [[Oktoberrevolúsje]] fan 1917 waard Vladivostok beset troch troepen fan ûnder oare [[Japan]], [[Grut-Brittanje]] en de [[Feriene Steaten]]. Yn 'e [[Russyske Boargeroarloch]] waard de stêd in bolwurk fan 'e [[Wite beweging]] en naam de befolking sterk ta troch flechtlingen út westlik Ruslân. Yn 1922 lutsen de lêste bûtenlânske troepen harren werom en naam it [[Reade Leger]] de stêd yn.

Yn 'e [[Sovjet-Uny|Sovjettiid]] waard Wladiwostok fierder ûntwikkele as wichtige haven- en marinebasis. Tagelyk waard de stêd in sintrum foar wittenskip, fiskerij en yndustry. Yn 'e jierren 1930 waard Wladiwostok ek in trochgongspunt foar politike finzenen dy't nei de Goelagkampen yn Kolyma ferfierd waarden.

Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] bleau Wladiwostok fan grut militêr belang. Om't de Stille-Oseaanfloat dêr fêstige wie, bleau de stêd desennialang sletten foar bûtenlanners. Earst yn 1992 waard Wladiwostok wer iepensteld foar bûtenlânske besikers.

== Stedsyndieling ==
De stêd is ferdield yn fiif distrikten: 
[[Ofbyld:Views of Vladivostok (October 2024)-0 13.jpg|thumb|left|Sicht op Leninski-rajon.]] 
* Leninski-rajon (Ленинский район): it sintrale bestjoerlike en kommersjele diel fan 'e stêd.
* Perworetjenski-rajon (Первореченский район): benammen in wengebiet mei ek bedriuweterreinen en yndustry.
* Pervomajski-rajon (Первомайский район): it súdlike en súdeastlike diel fan it skiereilân, mei grutte wenwiken en haven- en marinegebieten. 
* Sovjetski-rajon (Советский район):	it grutste distrikt wat oerflak oanbelanget; leit yn it noarden fan 'e stêd en bestiet út ferskate foarstêden en rekreaasjegebieten.
* Frûzenski-rajon (Фрунзенский район): it westlike part fan it stedssintrum, mei de wichtichste seehaven, it spoarstasjon en in diel fan 'e histoaryske binnenstêd.

== Klimaat ==
Hoewol't de stêd op 'e selde breedte leit as [[Florâns]] en [[Marseille]], binne de winters folle kâlder. Dat komt troch de kâlde, drûge wyn út [[Sibearje]]. Yn 'e simmer waait de wyn benammen fan see ôf en bringt dan waarme, fochtige loft mei.

De winters binne lang, kâld en sinnich. Yn jannewaris leit de trochsneed maksimumtemperatuer op –8,8 °C en de minimumtemperatuer op –16,3 °C. Der falt mar in bytsje delslach, mar snie bliuwt troch de kjeld faak lang lizzen. 

De maitiid set let útein, om't de [[Japanske See]] mar stadich opwaarmet. Dêrtroch bliuwt it oant yn maaie relatyf koel.

De simmers binne myld oant waarm en fochtich. Yn augustus, de waarmste moanne, leit de trochsneed maksimumtemperatuer op 23,0 °C. It grutste part fan 'e delslach falt yn july, augustus en septimber ûnder ynfloed fan de simmermoesson.

De hjerst is meastentiids drûch, sinnich en myld en jildt as de moaiste tiid fan it jier. Septimber en begjin oktober hawwe faak stabyl waar en heldere loften.

Trochstrings falt der sa'n 800 mm delslach yn it jier. De temperatuer ferskilt sterk tusken winter en simmer, mar troch de lizzing oan 'e Japanske See binne de ekstremen minder grut as yn it binnenlân fan Sibearje.&lt;ref&gt;[https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=664 World Weather WMO]&lt;/ref&gt;

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Transfiguration Cathedral in Vladivostok (October 2024)-0 1.jpg|thumb|260px|Transfiguraasjekatedraal.]]
[[Ofbyld:Zolotoy Bridge (October 2024)-0 16.jpg|thumb|260px|Zolotoi brêge.]]
Fan it âlde Wladiwostok is in soad bewarre bleaun, benammen út de tiid tusken 1880 en 1917. Oars as soad oare Russyske stêden is it histoaryske sintrum net op grutte skaal fernield troch oarloch of ferfongen troch Sovjet-heechbou.

* Benammen oan 'e Svetlanskaja-strjitte steane noch in soad gebouwen út de lette njoggentjinde en iere tweintichste iuw, yn klassisistyske, art-nouveau- en eklektyske styl. 
* De wyk Millionka is de foar in part bewarre Sineeske wyk. Oarspronklik wie it in tichtbefolke buert mei winkels, wenhuzen en stegen. Tsjintwurdich binne in soad gebouwen restaurearre en sitte der kafees, galeryen en lytse musea.
* It haadstasjon fan Wladiwostok út 1912 is noch altyd yn gebrûk. It foarmet it eastlike einpunt fan 'e Trans-Sibearyske Spoarline en is boud yn in styl dy't ferwiist nei it stasjon fan Moskou.
* Om de stêd hinne lizze tsientallen forten, batterijen en tunnels út de ein fan de njoggentjinde en it begjin fan de tweintichste iuw. In part dêrfan is no museum of kin besocht wurde.
* Yn 'e haven steane noch ferskate histoaryske pakhuzen en havengebouwen út de tiid dat Wladiwostok him ûntwikkele ta de wichtichste Russyske haven oan 'e Stille Oseaan.
* De Transfiguraasjekatedraal is de wichtichste tsjerke fan 'e sted. De oarspronklike katedraal waard yn 'e jierren 1930 ôfbrutsen, mar nei it ynstoarten fan 'e Sovjet-Uny is de katedraal yn histoaryske styl op 'e nij boud.
* De Nikolaaskatedraal is de âldste russysk-otterdokse tsjerke fan Wladiwostok. De tsjerke waard yn 1927 sletten en foar in grut part fernield, mar yn 'e jierren 1970 fûn in restauraasje plak. 
* Ien fan 'e moaiste tsjerken fan Wladiwostok is de roomsk-katolike tsjerke fan 'e Allerhillichste Mem Gods. De neogoatyske bakstiennen tsjerke datearret út it begjin fan 'e tweintichste iuw en waard boud foar de Poalske en Litouske katolike mienskip.
* Foar de Dútske mienskip waard yn 1907 de Lutherske Sint-Pauluskatedraal boud. De tsjerke is restaurearre en wurdt hjoed-de-dei brûkt foar tsjinsten en konserten.   

== Befolkingsûntwikkeling ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;hintergrundfarbe8&quot;
! align=&quot;left&quot; | Jier || 1860 || 1868 || 1884 || 1897 || 1930 || 1940 || 1956 || 1970  
|- 
! align=&quot;left&quot; | Ynwennertal
| align=&quot;center&quot; | 41 || align=&quot;center&quot; | 2.453 || align=&quot;center&quot; | 7.617 || align=&quot;center&quot; | 28.933 || align=&quot;center&quot; | 120.000 || align=&quot;center&quot; | 215.000 || align=&quot;center&quot; | 265.000 || align=&quot;center&quot; | 440.889 
|-class=&quot;hintergrundfarbe8&quot;
! align=&quot;left&quot; | Jier || 1979 || 1990 || 2000 || 2020  || 2025 || 
|- 
! align=&quot;left&quot; | Ynwennertal
| align=&quot;center&quot; | 549.789 || align=&quot;center&quot; | 640.000 || align=&quot;center&quot; | 606.200 || align=&quot;center&quot; | 606.561 || align=&quot;center&quot; | 594.201 ||
|}

== Berne yn Wladiwostok ==
* [[Yul Brynner]] (1915-1985), akteur
* [[Igor Koenitsyn]] (30 septimber 1981), tennisser
* [[Igor Tamm]], [[natuerkundige]], [[Nobelpriis foar de Natuerkunde|Nobelpriiswinner]]
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Vladivostok}}
}}
[[Kategory:Plak yn it Kustterritoarium]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1860]]</text>
      <sha1>4ktb7ebj6kdr1w5fbj7q99425nkq8ec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skanderbeg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121922</id>
    <revision>
      <id>1236542</id>
      <parentid>1236541</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>52898</id>
      </contributor>
      <comment>Better quality version of image</comment>
      <origin>1236542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48024" sha1="ftthcs3gzhjltqdqglduq4tho5wzdo9" xml:space="preserve">{{Dyn koart
| ôfbylding                   = Gjergj Kastrioti.jpg
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 180px
| namme                       = Skanderbeg
| echte namme                 = Gjergj Kastrioti
| nasjonaliteit               = [[File:Coat of arms of Albania.svg|10px]] [[Albaanje|Albaneesk]]
| bertedatum                  = [[6 maaie]] [[1405]]
| berteplak                   = [[noardeast]]lik [[Albaanje]]
| stjerdatum                  = [[17 jannewaris]] [[1468]]
| stjerplak                   = [[Lezhë]] ([[Albaanje]])
| dynasty                     = [[Kastrioti (laach)|Kastrioti]]
| etnisiteit                  = [[File:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albanezen|Albaneesk]]
| partij                      = 
| prizen                      = 
| funksje1                    = [[gûverneur]] fan 'e [[Sandjak fan Dibra]]
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = [[1440]] – [[1443]]
| foargonger1                 = 
| opfolger1                   = 
| funksje2                    = [[hear (titel)|hear]] fan [[Albaanje]]
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = [[1443]] – [[1468]]
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
}}
'''Skanderbeg''' ([[Albaneesk]]: ''Skënderbeu'' of ''Skënderbej''; wiere [[namme]]: '''Gjergj Kastrioti'''; [[Gryksk|helenisearre]] foarm: '''George Castriotis'''; [[noardeast]]lik [[Albaanje]], [[6&amp;nbsp;maaie]] [[1405]]&amp;nbsp;– [[Lezhë]], [[17&amp;nbsp;jannewaris]] [[1468]]) wie in [[Albaanje|Albaneesk]] [[ealman]], [[ofsier]] en [[politikus]], dy't yn syn [[jonkheid]] yn it [[leger (lânmacht)|leger]] en de [[amtner]]ij fan it [[Osmaanske Ryk]] tsjinne, mar yn [[1443]] lieding joech oan in [[opstân]] yn it hjoeddeiske [[Albaanje]] en [[Masedoanje]] tsjin datselde Osmaanske Ryk. Dêrby hied er earst de stipe fan 'e [[Republyk Feneesje]] en letter fan it [[Keninkryk Napels]]. Hy hold in fearnsiuw lang stân, oant syn [[dea]] yn [[1468]], mar neitiid waard de rebûlje de kop yn drukt troch de Osmanen.

Hjoed de dei wurdt Skanderbeg sjoen as in Albaneeske [[folksheld]] en syn opstân as in ier foarbyld fan Albaneesk [[nasjonalisme]], mar eins gie it barren oan 'e hiele súdlike helte fan Albaanje foarby, wylst in grut diel fan 'e folgelingen fan Skanderbeg út [[etnysk]]e [[Serven]], [[Montenegrinen]], [[Flachen]] en [[Griken]] bestie. Hoewol't it [[religy|religieuze]] aspekt tsjintwurdich ôfswakke wurdt troch de (fierhinne [[islam]]ityske) Albanezen, moat de opstân fan Skanderbeg dochs fral sjoen wurde yn it ramt fan [[kristendom|kristlik]] ferset tsjin 'e útwreiding fan 'e [[islaam]]. Skanderbeg foarme lange tiid in obstakel foar in fierdere Osmaanske opmars yn [[Jeropa]] en joech dêrmei de kristlike steaten yn [[Itaalje]] en op 'e noardlike [[Balkan (skiereilân)|Balkan]] de tiid om har op 'e striid tsjin 'e Osmanen ta te rieden.

==Namme==
Skanderbeg syn wiere ([[Albaneesk]]e) [[namme]] wie Gjergj Kastrioti. 'Gjergj' is de Albaneeske foarm fan 'Joaris', wylst de [[efternamme]] 'Kastrioti' ferwiist nei it plak [[Kastriot]], yn it [[noardeasten]] fan it hjoeddeiske [[Albaanje]], dêr't syn [[famylje (besibskip)|famylje]] wei kaam. [[Etymology]]sk komt 'Kastrioti' fan it [[Latyn]]ske [[wurd]] foar [[kastiel]], ''castrum'', fia it [[Gryksk]]e κάστρο, ''kástro''. Skanderbeg syn namme komt in soad foar yn 'e [[Gryksk|helenisearre]] foarm ''George Castriotis'', en ek wol yn 'e [[Latyn]]ske foarm ''Georgius Castriotus'' en de [[Slavyske talen|Slavyske]] foarm ''Đorđe Kastriot'' of Ђорђе Кастриот.
[[File:Kruja_Skanderbeg_Museum_DSC01309.jpg|left|thumb|250px|It [[Skanderbegmuseum]] yn [[Krujë]].]]

Hy waard lykwols folle bekender ûnder syn [[bynamme]] Skanderbeg, yn it Albaneesk ''Skënderbeu'' of ''Skënderbej''. Dat wie in [[ferbastering]] fan it [[Turksk]]e اسکندر بگ‎, ''İskender beğ'' of ''İskender Bey'', dat letterlik 'hear Aleksander' betsjut. Men giet derfan út dat dat in [[komplimint]] fan syn fijân wie, dy't syn [[militêr]]e betûftens ferliek mei dy fan [[Aleksander de Grutte]]. Sels ûndertekene Skanderbeg offisjele [[dokumint]]en mei '[[hear (titel)|hear]] fan Albaanje ([[Latyn]]: ''Dominus Albaniae''), mar fierders makke er nea oanspraak op [[aadlike titel]]s.

==Libben==
===Jonkheid===
De iere [[jonkheid]] fan Skanderbeg is noch altyd net alhiel dúdlik, hoewol't de pleatsing (troch [[Fan Noli]]) fan syn [[berte]] yn it jier [[1405]] no frij algemien akseptearre wurdt. Syn berteplak moat yn elts gefal socht wurde yn it [[noardeasten]] fan it hjoeddeiske [[Albaanje]], dêr't syn [[heit]] [[Gjon Kastrioti]] en dêrfoar syn [[pake]] [[Pal Kastrioti]] in [[foarstedom]] bestjoerden dat de moderne [[distrikt]]en [[Mat (distrikt)|Mat]], [[Mirditë]] en [[Dibër (distrikt)|Dibër]] omfieme. Syn [[mem]] wie in [[Servje|Servyske]] [[prinsesse]] dy't fan [[Voisava]] hiet, nei alle gedachten in [[telch]] út it [[Branković (laach)|Branković-laach]]. Fierders is it bekend dat Skanderbeg trije âldere [[bruorren]] hie, [[Stanisha Kastrioti|Stanisha]], Reposh en Konstandin, en fiif [[suster]]s: Mara, Jelena, Angjelina, Vlajka en Mamica.
[[File:Coa_Kastrioti_Family.svg|right|thumb|160px|It [[wapen (heraldyk)|wapen]] fan 'e [[Kastrioti (laach)|famylje Kastrioti]].]]

===Yn Osmaanske tsjinst===
Yn it spanningsfjild tusken it [[roomsk-katolisisme]] en de [[eastersk-otterdoksy]] feroare de [[Kastrioti (laach)|Kastrioti-famylje]] fan [[religy]] al neigeraden dat se bûnsgenoaten fan it otterdokse [[Keninkryk Servje (Midsiuwen)|Keninkryk Servje]] of de roomske [[Republyk Feneesje]] wiene. Doe't Skanderbeg syn heit oan 'e ein fan 'e [[fjirtjinde iuw]] in [[fazal]] fan 'e ([[islam]]ityske) [[Osmaanske Ryk|Osmaanske Turken]] waard, bleau er lykwols [[kristen]], al moast er wol militêre bystân oan 'e Osmanen leverje, lykas yn 'e [[Slach by Ankara]], yn [[1402]].

[[Stanisha Kastrioti|Stanisha]], de âldste [[broer]] fan Skanderbeg, waard nei alle gedachten troch de Osmanen opeaske ûnder it ''[[devşirme]]''-stelsel, in soarte fan [[belesting]] yn 'e foarm fan [[jonge]]s út kristlike [[gesin]]nen dy't neitiid grutbrocht waarden yn 'e islaam en treend waarden om te tsjinjen by de [[janitsaren]], de elite-[[ynfantery]] fan 'e Osmanen. It tinken ûnder [[histoarisy]] is lykwols dat Skanderbeg sels net as ûnderdiel fan 'e ''devşirme'', mar ynstee as gizelder foar syn heite [[trou]] oan 'e [[sultan]] by de Osmanen kaam. Dat moat omtrint [[1423]] west hawwe, doe't er likernôch achttjin [[jier]] wie. Gizelders lykas hy waarden net yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] smiten, mar krigen ynstee oan it hof fan 'e sultan yn [[Adrianopel]] (it hjoeddeiske [[Edirne]]) in earsten [[militêr]]e [[oplieding]]. Men giet derfan út dat Skanderbeg trije jier lang oan it [[hofhâlding|hof]] fan [[Moerad&amp;nbsp;II]] bleau en ûnderrocht krige oan 'e [[Skoalle fan Enderun]]. Yn dy perioade bekearde er him ta de islaam.
[[File:Skanderbeg and other students in Enderun receiving military training (81764557).jpg|left|thumb|250px|Skanderbeg en oare [[learling]]en krije ûnderrjocht oan 'e [[Skoalle fan Enderun]].]]

Nei't er syn oplieding ôfrûne hie, waard Skanderbeg as [[ofsier]] yn Osmaanske tsjinst oansteld, en de folgjende jierren focht er oanhâldend mei de moslims tsjin 'e kristenen. Dat hold oan sels nei't syn heit yn [[1430]] tsjin 'e sultan yn opstân kommen en ferslein wie, wêrnei't de Kastrioti's it meastepart fan harren lân kwytrekken. Ek doe't [[Gjergj Arianiti]] en [[Ndreu Thopia]], dy't frijwol buorlju fan 'e Kastrioti wiene, tusken [[1432]] en [[1436]] in [[Albaneeske Opstân (1432-1436)|opstân tsjin 'e Osmanen]] oanfierden, die Skanderbeg neat en bleau er Moerad trou. Dêrfoar waard er yn [[1437]]-[[1438]] beleanne mei de posysje fan ''[[subaşi]]'' (distriktsgûverneur) fan [[Krujë]]. Teffens hied er yn dy snuorje it befel oer in [[kavalery]]-ienheid fan 5.000 man. Yn [[1440]] waard er oansteld as ''[[sancakbey]]'' (provinsjegûverneur) fan 'e [[Sandjak fan Dibra]].

===Opstân tsjin 'e Osmanen===
====Begjin====
It wurdt frij algemien foar wier oannommen dat Skanderbeg begjin [[novimber]] [[1443]], ûnder de [[Slach by Niš (1443)|Slach by Niš]], mei sa'n trijehûndert oare Albanezen [[desersje|desertearre]] út it [[leger (lânmacht)|leger]] fan [[sultan]] [[Moerad&amp;nbsp;II]] en oerrûn nei de [[krústocht|krúsfarders]] fan 'e [[Keninkryk Hongarije (Midsiuwen)|Hongaarske]] [[legeroerste]] [[János Huyadi]], hoewol't inkele iere boarnen hawwe wolle dat dat in pear moanne letter barde, ûnder de [[Slach by Kunovica]], op [[2 jannewaris]] [[1444]]. Neffens de meast wierskynlike ferzje fan it ferhaal late Skanderbeg syn mannen nei [[Krujë]] ta, dêr't er op [[28 novimber]] arrivearre en prompt de stêd ynnaam troch in ferfalske [[brief]] fan Moerad sjen te litten wêryn't hysels ta [[gûverneur]] fan Krujë beneamd waard. Nei't er in stikmannich minder wichtige stêden yn 'e omkriten bemastere hie, wêrûnder [[Petrela]], [[Prezë]], [[Guri i Bardhë]], [[Kodžadžik|Svetigrad]] en [[Modrič (Struga)|Modrič]], liet er by wize fan formele ferklearring dat er him tsjin it Osmaanske Ryk kearde, in reade [[flagge]] mei in dûbelkoppige swarte [[earn]] hise. Dat wie in [[banier]] fan it [[wapen (heraldyk)|wapen]] fan syn famylje, dêr't de hjoeddeistige [[flagge fan Albaanje]] op basearre is. Skanderbeg swarde de islaam ôf en naam it kristendom wer oan, en twong alle oare moslims yn 'e gebieten dy't er behearske itselde te dwaan as se net om hals brocht wurde woene.
[[File:Battle of Varna (Amman).jpg|right|thumb|250px|Skanderbeg syn oerwinning yn 'e [[Slach by Torvioll]], yn [[1444]].]]

Skanderbeg syn opstân kaam net samar út 'e loft fallen, mar wie winliken in fuortsetting fan 'e al jierrenlang smeulende opskuor yn it bercheftige en dêrom dreech te behearskjen noarden fan Albaanje. En yn [[augustus]] [[1443]] wie yn sintraal Albaanje, dus súdlik fan it no troch Skanderbeg bemastere gebiet, op 'e nij in rebûlje útbrutsen ûnder lieding fan [[Gjergj Arianiti]]. Op [[2 maart]] [[1444]] ûntbea Skanderbeg de oare Albaneeske foaroanmannen yn [[Lezhë]], in stêd dy't yn 'e hannen wie fan 'e [[Republyk Feneesje]]. Dêr waard ûnder Fenesiaanske beskerming de saneamde [[Liga fan Lezhë]] sletten, wêrfan't de leden njonken Skanderbeg sels de lieders fan 'e famyljes [[Arianiti (laach)|Arianiti]], [[Dukagjini (laach)|Dukagjini]], [[Dushmani (laach)|Dushmani]], [[Muzaka (laach)|Muzaka]], [[Spani (laach)|Spani]], [[Thopia (laach)|Thopia]], [[Zaharia (laach)|Zaharia]] en [[Zenevisi (laach)|Zenevisi]] wiene. Ek de machtige [[Montenegro|Montenegrynske]] ealman [[Stefan Crnojević]] sleat him dêrby oan.

Doe't er de stipe fan dizze bûnsgenoaten hie, organisearre Skanderbeg in mobyl ferdigeningsleger dat yn lytseftige kloften operearre, sadat de Osmanen twongen waarden om harren legers ek te fersprieden, wat it foardiel fan harren nûmerike oermacht sterk ôfswakke. Skanderbeg focht in [[guerrilja-oarloch]] tsjin harren út, wêrby't er goed gebrûk makke fan it bercheftige terrein. De earste acht oant tsien jier hied er in leger fan nei skatting yn totaal sa'n 10.000 oant 15.000 man, dy't lykwols suver nea allegear op ien plak te finen wiene. Boppedat hied er inkeld oer syn eigen mannen it direkte befel; foar de rest moast er de oare eallju oertsjûgje om mei te gean yn syn [[polityk]] en [[strategy]]. Syn rippertwaar wie trouwens net beheind ta inkeld guerriljataktiken. Sa fersloech er yn 'e [[simmer]] fan [[1444]] yn 'e [[Slach by Torvioll]] yn in iepen [[fjildslach]] in 25.000 man tellend Osmaansk leger ûnder in [[Ali Pasja]]. Dêrby kamen 8.000 Osmanen om, wylst nochris 2.000 [[kriichsfinzen]] nommen waarden. Yn 'e folgjende pear jier fersloech Skanderbeg de Osmanen noch in pear kear: op [[10 oktober]] [[1445]] yn 'e [[Slach oan de Mokra]], en op [[27 septimber]] [[1446]] yn 'e [[Slach by Otonetë]].
[[File:Skanderbeg_engraving.jpg|left|thumb|250px|Skanderbeg sprekt syn folk ta ([[16e iuw|16e-iuwske]] [[gravuere]]).]]

====Oarloch mei Feneesje====
Neigeraden dat de Albanezen mear súksessen boekten tsjin it Osmaanske Ryk, groeide der in kleau tusken harren en har Fenesiaanske bûnsgenoaten. De [[Republyk Feneesje]] makke graach fan Skanderbeg-en-dy gebrûk om in buffer te kreëarjen tusken de eigen gebieten oan 'e [[kust]] fan 'e [[Adriatyske See]] en it Osmaanske Ryk, mar doe't de rebellen te sterk waarden, begûnen de Fenesianen harren as in bedriging te sjen. Yn [[1447]] ûntstie der in heechoprinnend skeel oer it besit fan 'e [[fêsting]] [[Dagnum]], dat de direkte oanlieding wie ta it útbrekken fan 'e [[Albaneesk-Fenesiaanske Oarloch (1447-1448)|Albaneesk-Fenesiaanske Oarloch]] fan [[1447]]-[[1448]]. Nei't Skanderbeg mei de Montenegrynske eallju [[Đurađ Branković]] en [[Stefan Crnojević]] en de pleatslike Albaneeske befolking ferskate oanfallen op 'e Fenesiaanske besittings [[Bar (Montenegro)|Bar]] en [[Ulcinj]] útfierd hie, ferklearre Feneesje him [[fûgelfaai]] en sette in [[preemje|priis]] fan hûndert [[goud]]ene [[dukaat|dukaten]] op syn holle.

Wylst der yn it westen tsjin 'e Fenesianen fochten waard, foelen de Osmanen Skanderbeg op 'e nij út it easten wei oan, sadat er no in oarloch op twa fronten útfjochtsje moast. Op [[14&amp;nbsp;maaie]] sloech in Osmaansk leger dat oanfierd waard troch Moerad&amp;nbsp;II sels en syn [[soan]] [[Mehmed&amp;nbsp;II|Mehmed]] [[Belis fan Svetigrad (1448)|belis foar Svetigrad]]. Wylst it Albaneeske [[garnizoen]] fan 'e fêsting de Osmaanske [[bestoarming]]s ôfsloech, fierde Skanderbeg sels fanút de omlizzende bergen oanhâldend oanfallen út op 'e belegerders. Tuskentroch fûn er noch de tiid om op [[23&amp;nbsp;july]] [[1448]] yn 'e [[Slach by Shkodër ((1448)|Slach by Shkodër]] in Fenesiaansk leger ûnder [[Daniele Iurichi]], de Fenesiaanske gûverneur fan [[Shkodër]] ([[Italjaansk]]: Scutari) te ferslaan. Uteinlik foel it [[belegere]] Svetigrad om't de Osmanen de [[wetter]]tafier ûntdieken en ôfsniene. Hoewol't Skanderbeg troch dat ferlies net folle manskippen kwytrekke, wie Svetigrad in wichtige fêsting, dy't de tagong ta syn gebiet fanút it leechlân fan [[Masedoanje (regio)|Masedoanje]] behearske.
[[File:Sfetigrad_001.jpg|right|thumb|250px|It [[Belis fan Svetigrad (1448)|Belis fan Svetigrad]] ([[1448]]).]]

Underwilens belegere Skanderbeg sels de kuststêden [[Durrës]] (Italjaansk: Durazzo) en Lezhë, dy't yn Fenesiaanske hannen wiene. Yn [[augustus]] weefde er yn 'e [[Slach by Oranik]] ôf mei it Osmaanske leger fan in [[Mustafa Pasja]]. Dyselde waard kriichsfinzen nommen en neitiid foar 25.000 dukaten wer frijkocht, mar net foar't er Skanderbeg ferteld hie dat it Feneesje wie dat de Osmanen allegeduerigen oantrune om fan it easten út Albaanje binnen te fallen. Nei de swiere nederlaach yn 'e Slach by Shkodër, dêr't se 2.500 man ferlern hiene, woene de Fenesianen lykwols wol omlyk, en op [[4 oktober]] koe der troch [[bemiddeling]] fan [[Georgius Pelino]], de [[abt]] fan [[Ratac (abdij)|Ratac]], in [[frede]]sferdrach tekene wurde, wêrby't Feneesje de fêsting Dagnum hold, mar [[Buzëgjarpri]], oan 'e mûning fan 'e rivier de [[Drin (rivier)|Drin]], oan Skanderbeg ôfstie. Dêropta soe Feneesje jierliks in jildbedrach fan 1.400 dukaten oan Skanderbeg betelje, dy't dêrnjonken (ek jierliks) [[belesting]]frij twahûndert hynsteladings [[sâlt]] yn Durrës keapje koe.

Ien fan 'e wichtichste redens foar de gau-gau sletten frede mei Feneesje wie de opmars fan it Hongaarske leger fan [[János Hunyadi]] tsjin it Osmaanske Ryk, dêr't Skanderbeg him by jaan woe. Hoewol't er daliks nei it ûndertekenjen fan it [[ferdrach]] nei it easten ta opteach, waard er nei't it skynt opholden troch gefjochten mei de troepen fan Đurađ Branković, dy't tsjin dy tiid oerrûn wie nei de Osmaanske kant (hoewol't dat troch guon histoarisy ûntstriden wurdt). Fan gefolgen arrivearre Skanderbeg te let yn [[Kosovo]], hoewol't er noch mar 30&amp;nbsp;km te gean hie doe't Hunyadi syn leger yn 'e [[Slach op it Lysterfjild (1448)]] troch de Osmanen ferslein waard.

====It Earste Belis fan Krujë====
Yn [[juny]] [[1450]] krong in Osmaansk leger fan likernôch 100.000 man noardlik Albaanje binnen om [[Belis fan Krujë (1450)|belis te slaan foar Krujë]]. Krekt as twa jier earder waard dat leger oanfierd troch sultan Moerad sels en syn soan Mehmed. Skanderbeg koe it tsjin sa'n oermacht net hâlde en nei't er de [[taktyk fan 'e ferkroeide ierde]] tapast hie, liet er in [[garnizoen]] fan 1.500 man yn Krujë efter ûnder lieding fan [[Vrana Konti]], ien fan syn meast fertroude ûnderbefelhawwers, wêrnei't er himsels mei de rest fan syn leger yn 'e bergen weromloek.
[[File:First siege of Kruje 1450 (81770646).jpg|left|thumb|250px|It [[Belis fan Krujë (1450)|Earste Belis fan Krujë]] ([[1450]]).]]

Mei troepen dy't bestiene út Albanezen, Serven en Montenegrinen, mar ek guon [[Hillige Roomske Ryk|Dútske]], [[Frankryk|Frânske]] en [[Itaalje|Italjaanske]] aventoerslju, died er allegeduerigen oanfallen op 'e Osmaanske kampen om Krujë hinne en besocht er de Osmaanske befoarrieding ôf te snijen. It garnizoen sloech trije frontale bestoarmings ôf en Vrana Konti sels wegere in omkeapsom fan 300.000 [[sulver]]stikken. De Osmanen ferlearen 20.000 man by it belis fan Krujë, net inkeld oan 'e bestoarmings en de oanfallen fan Skanderbeg, mar ek oan 'e [[sykte]]n dy't al rillegau yn harren kampeminten útbrieken. Tsjin [[septimber]], mei de [[winter]] foar de doar en gjin útsicht op in oerwinning, wie Moerad twongen om 'e belegering ôf te brekken en him werom te lûken nei syn haadstêd [[Adrianopel]] (no: Edirne). Hy  ferstoar dêr op [[3 febrewaris]] fan it folgjende jier en waard opfolge troch syn soan, dy't op 'e troan kaam ûnder de namme [[Mehmed&amp;nbsp;II]].
[[File:Ardenica_Monastery_(by_Pudelek).JPG|right|thumb|250px|It [[kleaster]] [[Ardenica (kleaster)|Ardenica]], dêr't Skanderbeg yn [[1451]] mei [[Donika Skanderbeg|Donika Arianiti]] troude.]]

====Konsolidaasje====
Under de Albaneesk-Fenesiaanske Oarloch hie Skanderbeg de bannen mei [[kening]] [[Alfûns&amp;nbsp;V fan Aragon]] oanhelle, dy't behalven oer [[Kroan fan Aragon|Aragon]] ek regearre oer it [[Keninkryk Napels]], dat de ûnderein fan 'e [[Lears fan Itaalje]] besloech. Alfûns wie de wichtichste rivaal fan 'e Republyk Feneesje yn it gebiet fan 'e [[Adriatyske See]], dêr't syn dreamen fan in grut Mediterraan ryk allegeduerigen dwerseide waarden troch de Fenesianen. Hoewol't Skanderbeg him sawol de Fenesianen as sultan Moerad fan 'e lea witten hie te hâlden, wiene troch al it oarlogjen de [[rispinge]]n yn syn domein mislearre, mei [[hongersneed]] as gefolch. Dêrom socht er nei de frede mei Feneesje noch mear de stipe fan Alfûns, dy't him yn [[jannewaris]] [[1451]] oanstelde as 'kaptein-generaal fan de kening fan Aragon'. Op [[26&amp;nbsp;maart]] fan dat jier sleaten Skanderbeg en Alfûns it [[Ferdrach fan Gaeta]], wêrby't Skanderbeg formeel as in soarte fan ûnôfhinklik operearjend [[fazal]] fan 'e [[Kroan fan Aragon]] erkend waard. Yn ruil dêrfoar ferplichte er himsels ta it jaan fan militêre stipe oan Aragon mocht dat ea nedich wêze.

Guon histoarisy, wêrûnder [[Constantin Marinesco]], hawwe útholden dat fan dit tiidstip ôf Krujë en de rest fan it domein fan Skanderbeg eins (''[[de jure]]'') oan 'e Kroan fan Aragon tahearde, dy't der nei ferrin fan tiid in [[ûnderkening]] foar oanstelde. Dat idee waard fan 'e hân wiisd troch oaren, lykas [[Athanas Gegaj]], dy't skreau dat it disproporsjonele oerwicht tusken de Aragoneeske troepen yn it gebiet (sa'n 100) en it leger fan Skanderbeg (oant 15.000) dúdlik sjen lit wa't it der foar it sizzen hie. Yn elts gefal wurdt frij algemien oannommen, ek troch saakkundigen dy't de earste teory oanhingje, dat Skanderbeg ''de facto'' de folsleine sizzenskip oer syn gebieten útoefene. En hoewol't yn 'e [[argyf|argiven]] fan it Keninkryk Napels sprake is fan betellings oan en befoarrieding fan Skanderbeg, wurdt nearne it ôfdragen fan [[skatting (jild)|skatting]] troch Skanderbeg oan Alfûns neamd, útsein de pear kear dat Skanderbeg de kening inkele kriichsfinzen nommen Osmaanske ofsieren en bútmakke [[banier]]en tastjoerde, mar dat moat earder sjoen wurde as in geskink. Yn it Ferdrach fan Gaeta wie dan ek fêstlein dat Skanderbeg pas nei de definitive ferdriuwing fan 'e Osmanen út it gebiet dêr't er oanspraak op makke (hiel Albaanje en dielen fan Masedoanje) in regulier [[fazal]] fan Alfûns ûnder it gongbere [[feodale stelsel]] wurde soe mei alle rjochten en plichten dy't dêrmei mank giene, mar dy definitive ferdriuwing wie in sitewaasje dy't by Skanderbeg syn libben nea berikt waard.
[[File:Battle_of_Polog_1453.png|left|thumb|250px|Skanderbeg syn oerwinning yn 'e [[Slach by Polog]] ([[1453]]).]]

Behalven dat er stipe fûn by Alfûns, besocht Skanderbeg syn posysje ek op oare manearen te konsolidearjen. Sa troude er in moanne nei it sluten fan it Ferdrach fan Gaeta, op [[21&amp;nbsp;april]] [[1451]], yn it [[Eastersk-otterdoksy|eastersk-otterdokse]] [[kleaster]] [[Ardenica (kleaster)|Ardenica]], mei [[Donika Kastrioti|Donika]], de [[dochter]] fan [[Gjerj Arianiti]], ien fan 'e ynfloedrykste Albaneeske eallju fan dy tiid. It iennichste [[bern (persoan)|bern]] út dat [[houlik]] wie [[Gjon&amp;nbsp;II Kastrioti]]. Datselde jiers, wylst de nije sultan Mehmed syn hannen fol hie oan rebûlje yn it easten, liet Skanderbeg Krujë fersterkje en boude er boppedat in nije fêsting yn [[Modrica]], yn 'e [[Delling fan de Drin]], net fier fan it yn [[1448]] ferlern giene Svetigrad. Dêrnjonken sleat Alfûns&amp;nbsp;V fan Aragon dat jiers oanfoljende ferdraggen mei Gjergj Arianiti en mei [[Demetrius Palaiologos]], de [[Despotaat fan de Moreä|despoat fan de Moreä]] (in [[Byzantynske Ryk|Byzantynsk]] restantsteatsje op 'e [[Peloponnesos]]). Ein [[maaie]] [[1451]] arrivearre in detasjemint fan 100 [[Kataloanje|Katalaanske]] [[soldaten]] yn [[Krujë]], oanfierd troch [[Bernard Vaquer]]. In jier letter stjoerde Alfûns in twadde [[ealman]], [[Ramon d'Ortafà]], dy't er ta [[ûnderkening]] beneamd hie. Noch wer in jier letter, yn [[1453]], brocht Skanderbeg in geheim besyk oan [[Napels (stêd)|Napels]] en oan it [[Fatikaan]] yn [[Rome (stêd)|Rome]], om mei Alfûns en [[paus]] [[Nikolaas V (paus)|Nikolaas&amp;nbsp;V]] de sitewaasje te bepraten dy't ûntstien wie troch de [[Fal fan Konstantinopel]], earder dat jier, en de dêrmei mank geande definitive ein fan it Byzantynske Ryk.

Hoewol't it domein fan Skanderbeg yn 'e earste jierren nei it Belis fan Krujë wat op azem komme koe wylst Mehmed de lêste oerbliuwsels fan it [[Byzantynske Ryk]] opdweilde en ûnder syn bewâld brocht, diene de Osmanen yn [[1452]] in [[Earste Albaneeske fjildtocht fan Mehmed II|nije wraam op Albaanje]]. Dêrby waard in leger fan sa'n 25.000 man útstjoerd, ferdield oer twa kolonnes ûnder [[Tahip Pasja]] en [[Hamza Pasja]]. Yn antwurd dêrop brocht Skanderbeg in legermacht fan 14.000 man byinoar, wêrmei't er de fijân yn 'e mjitte teach. Op [[21&amp;nbsp;july]] foel er earst Hamza oan, dy't er fersloech en op 'e flecht jage, wêrnei't er dyselde deis noch de troepen fan Tahip oanfoel en besingele. Dêrby liet Tahip sels it libben en flechten de restanten fan syn leger úteinlik alle kanten út en rekken fersille. In nije ynfal waard yn [[1453]] ôfslein, doe't Skanderbeg yn 'e [[Slach by Polog]] mei in flugge oanfal fan syn [[ruterij]] by [[stoarm]] en [[swierwaar]] it legerkamp fan [[Ibrahim Pasja]] binnenkrong, de Osmaanske generaal deade en syn leger yn gaos en dusoarder efterliet. Mei it nije [[prestiizje]] dat dizze oerwinnings him beaen, slagge it Skanderbeg ek om 'e al ferskate jierren slepende fete tusken himsels en it laach [[Dukagjini (laach)|Dukagjini]] troch pauslike bemiddeling te besljochtsjen, wêrnei't yn [[1454]] in duorjend yntern fredesferdrach sletten waard.
[[File:Berat citadel.jpg|right|thumb|250px|De [[sitadel]] fan [[Berat]].]]

====Nije striid en ferrie====
Nei't Mehmed yn [[1453]] [[Konstantinopel]], de âlde en ûnnimber achte [[haadstêd]] fan it [[Byzantynske Ryk]] ynnommen hie, wêrby't de lêste Byzantynske [[keizer]], [[Konstantyn XI Palaiologos|Konstantyn&amp;nbsp;XI]], omkommen wie, begûn Skanderbeg te warskôgjen foar de ekspânsje fan it Osmaanske Ryk nei de [[Lears fan Itaalje]]. Folle stipe hoegde er lykwols net te ferwachtsjen: Alfûns stjoerde nochris 500 soldaten, Napolitanen diskear, en de paus parte him 3.000 dukaten ta. De Napolitaanske soldaten waarden yn [[1455]] ynset by it [[Belis fan Berat (1455)|Belis fan Berat]]; dêr kamen se suver allegear by om en neitiid waarden se net mear ferfongen. De Fenesianen, dy't alhiel net gelokkich wiene mei de nauwe bân tusken Skanderbeg en Alfûns, talmen geregeldwei mei it beteljen fan 'e skatting oan Skanderbeg, sasear sels, dat der tusken [[1448]] en [[1458]] teminsten trije kear in driging mei oarloch oan te pas komme moast earst se ynbûnen.

Yn [[1455]] [[Belis fan Berat (1455)|belegere Skanderbeg]] moannenlang de stêd [[Berat]], oant it Osmaanske garnizoen ree wie en jou him oer. Dêrop hefte er it belis op, en spjalte er syn legermacht midstwa. Wylst er sels ôfsette mei likernôch de helte fan syn troepen, bleau ien fan syn legeroersten, [[Muzakë Thopia]], efter om 'e oerjefte fan Berat te formalisearjen. Dat wie in kostbere flater, want de Osmanen seagen doe in kâns om it spul werom te draaien. Generaal [[Işak-Bey]] fersterke mei in grutte macht [[hynstefolk]] it garnizoen fan Berat, en doe't de striidmacht fan Thopia oan 'e [[igge]] fan 'e [[rivier]] de [[Osum (rivier)|Osum]] oan it bekommen wie foarôfgeande oan 'e oerjefte fan 'e stêd, waarden se dêr troch Işak-Bey en syn troepen oerfallen, mei [[Slach oan de Osum|in slimmen nederlaach]] en hast 5.000 deaden oan Albaneeske kant ta gefolch. It grutste part fan Thopia syn ûnderhearrigen hie ta de troepen fan Skanderbeg syn [[skoanheit]] Gjergj Arianiti beheard, en sadwaande wie dy syn rol yn 'e striid doe suver útspile. 
[[File:Battle_of_Oronichea.png|left|thumb|250px|De [[Slach by Oranik (1456)|Slach by Oranik]], yn [[1456]].]]

In oare oanhinger fan Skanderbeg, [[Moisi Golemi]], rûn datselde jiers oer nei de Osmanen, en kearde yn [[1456]] oan it haad fan in Osmaansk leger fan 15.000 man werom nei syn heitelân Albaanje, dêr't er lykwols yn 'e [[Slach by Oranik (1456)|Slach by Oranik]] troch Skanderbeg ferslein waard. Op [[5&amp;nbsp;april]] kaam Golemi, dy't nei syn nederlaach by de Osmanen syn libben net mear wis wie, slûksturtsjend werom yn Krujë, dêr't er oan Skanderbeg oanbea om fannijs de wapens tsjin 'e Osmanen op te nimmen. Skanderbeg skonk him ferjeffenis, en neitiid bleau Golemi him trou oant syn dea yn [[1464]].

Yn [[1456]] stokelen de Fenesianen mank de Albaneeske [[klan]]s, wêrfan't guon it tsjin Skanderbeg yn 'e kant setten en yn syn plak syn skoanheit Gjergj Arianiti, no in man op jierren, oanstelden as 'kaptein fan hiele Albaanje'. Yn 'e ûnderlinge striid tusken de klans wie Skanderbeg lykwols ornaris syn rivalen de baas, en ek diskear wer wist er de rebûlje del te slaan. Dêrby ûnteigene er de besittings fan 'e [[Zenevisi (laach)|Zenevisi]]-famylje. Datselde lot trof de Servyske [[Balšić (laach)|Balšić]]-famylje nei't ien fan Skanderbeg syn [[omkesizzer]]s, [[Đorđe Strez Balšić]], de fêsting [[Modrič (Struga)|Modrič]] yn wat no [[Masedoanje]] is, foar 30.000 sulverstikken oan 'e Osmanen oerdroech. Hoewol't de [[ferrie]]der syn die besocht te behimmeljen, waard de wiere tadracht ûntdutsen, wêrnei't Skanderbeg him nei Napels ta stjoerde, dêr't er yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] smiten waard.
[[File:Assault_on_Turkish_encampment.jpg|right|thumb|250px|De Albaneeske oanfal op it Osmaanske legerkamp yn 'e [[Slach by Ujëbardha]] ([[1457]]).]]

Noch mear [[ferrie]] folge, doe't datselde jiers ([[1456]]), Skanderbeg syn [[soan]] [[Gjon II Kastrioti|Gjon]] [[berne]] waard. Syn [[omkesizzer]] en neiste fertrouling [[Hamza Kastrioti]], dy't himsels lange tiid Skanderbeg syn [[erfgenamt]] tocht hie, rûn dêrop nammentlik oer nei de Osmanen. Yn 'e simmer fan [[1457]] waard Albaanje binnenfallen troch in Osmaansk leger fan 70.000 man ûnder lieding fan Hamza en Işak-Bey, wêrmei't sultan Mehmed foar iens en foar altyd in ein oan 'e opstân fan Skanderbeg meitsje woe. Dy legermacht rjochte grutte skea en in protte bloedferjitten oan op it Albaneeske [[plattelân]]. Nei't er de fijân moannenlang ûntrûn wie en dêrmei sawol de Osmanen as syn Jeropeeske bûnsgenoaten kâldwei en mei opsetsin de yndruk jûn hie dat er diskear foargoed ferslein en miskien wol dea wie, foel Skanderbeg op [[2&amp;nbsp;septimber]] [[1457]] it Osmaanske legerkamp oan dat op 'e flakte fan [[Ujëbardha]] opslein wie, likernôch healwei Lezhë en Krujë. Yn 'e [[Slach by Ujëbardha]] (ek wol de Slach by Albulena) kaam er de Osmanen folslein oer it mad. Syn troepen deaden dy deis 15.000 Osmaanske soldaten, namen nochris 15.000 kriichsfinzen en makken 24 [[rezjimint]]standerts en alle foarrieden en rykdommen yn it legerkamp bút. Dit wie ien fan 'e meast ferneamde oerwinnings fan Skanderbeg, dy't ta in fiifjierrich [[bestân (oarlochsrjocht)|bestân]] mei sultan Mehmed late. De oerrinner Hamza Kastrioti wie mank de kriichsfinzenen en waard nei it tichthûs yn Napels stjoerd. 

Nei de Slach by Ujëbardha helle Skanderbeg de bannen mei de [[Pauslike Steat]] oan. Paus [[Kalikstus&amp;nbsp;III]] stjoerde him jild, mar koe mar ien [[galei|oarlochsgalei]] misse, hoewol't er ûnthiet om letter mear skippen stjoere te sillen. Op [[23&amp;nbsp;desimber]] [[1457]] waard Skanderbeg troch Kalikstus ta kaptein-generaal fan 'e [[Kuery]] yn 'e oarloch tsjin it Osmaanske Ryk útroppen. Dêropta krige Skanderbeg de titel ''[[Athleta Christi]]'' (&quot;Foarfjochter fan Kristus&quot;).
[[File:Skanderbeg_expedition_in_Italy_(1460-1462)2.svg|left|thumb|230px|De [[Italjaanske Ekspedysje fan Skanderbeg]].]]

Op [[27 juny]] [[1458]] [[ferstoar]] kening [[Alfûns V fan Aragon]] yn [[Napels (stêd)|Napels]]. Doe't de deatynge him berikte, stjoerde Skanderbeg fertsjintwurdigers nei syn opfolger, kening [[Ferdinand&amp;nbsp;I fan Napels]]. Hoewol't it [[ferstjerren]] fan Alfûns in ein makke oan 'e Aragoneeske dream fan in grut Mediterraan ryk, bleau de bân tusken Napels en Albaanje beholden, mei't Ferdinand grut respekt foar Skanderbeg hie. Yn beskate opsichten wie de dea fan Alfûns in foardiel foar Skanderbeg, mei't de minder feardige Ferdinand troch de Republyk Feneesje net as in reële bedriging sjoen waard. Dat makke bettere relaasjes mei de machtige hannelsrepublyk mooglik. Noardeastlik fan Skanderbeg syn domein waard yn [[april]] [[1459]] [[Stefan Branković]], de hearsker oer it [[Servysk Despotaat]], ôfset, wêrnei't er yn Albaanje yn [[ballingskip]] gie, dêr't er ûnder beskerming fan Skanderbeg stie. Yn [[novimber]] [[1460]] troude Branković mei [[Angjelina Arianiti]], de [[suster]] fan Skanderbeg syn eigen [[oarehelte|frou]] [[Donika Arianiti|Donika]]. Yn [[1461]] of mooglik yn [[1466]] sette Branković him yn it Keninkryk Napels nei wenjen.

====Italjaanske Ekspedysje====
Underwilens wie Ferdinand fan Napels yn 'e benearing rekke om't [[Giovanni Antonio del Balzo Orsini]], de [[prins]] fan [[Taranto]], ek oanspraak op 'e troan fan Napels makke. Dêrom died er in berop op Skanderbeg, dy't op [[17&amp;nbsp;april]] [[1461]] mei in leger fan 1.000 man [[ruterij]] en 2.000 man [[fuotfolk]] oerstiek nei Itaalje. Orsini hie besocht him fan sa'n [[Italjaanske Ekspedysje fan Skanderbeg|Italjaanske Ekspedysje]] te wjerhâlden troch oan te bieden in ferbûn mei him te sluten, mar yn in [[brief]] datearre op [[31&amp;nbsp;oktober]] [[1460]] antwurde Skanderbeg dat Albanezen harren freonen net ferretten en dat se ôfstammelingen wiene fan [[Pyrrus fan Epierus]] (wêrmei't er ferwiisde nei de oerwinnings dy't dy [[Griken|Grykske]] [[kening]] yn it [[earste milennium f.Kr.]] yn súdlik Itaalje op 'e [[Romeinske Republyk]] behelle hie). Nei de oerstek fersloech Skanderbeg de Italjaanske en Frânske troepen fan Orsini yn 'e [[Slach by Barletta]] en de [[Slach by Trani]], wêrmei't er Ferdinand syn ferslopjende gryp op 'e troan foargoed ferstevige. 
[[File:Battle_of_Ohrid.png|right|thumb|250px|Skanderbeg syn oerwinning yn 'e [[Slach by Ohrid (1461)|Slach by Ohrid]].]]

====Werom yn Albaanje====
Nei syn oerwinnings op Orsini moast Skanderbeg halje-trawalje werom nei Albaanje, doe't him trochdien waard dat yn syn ôfwêzichheid trije Osmaanske legers nei syn domein opteagen. It earste, ûnder it befel fan [[Sinan Pasja]], fersloech er fuort nei syn weromkear yn 'e [[Slach by Mokra]], yn it hjoeddeiske Masedoanje. It twadde leger, ûnder [[Hasan Pasja]], weefde er mei ôf yn 'e [[Slach by Ohrid (1461)|Slach by Ohrid]]. It trêde leger, dat bestie út 30.000 man ûnder [[Karaza Bey]], waard ferslein yn 'e [[Slach by Skopje (1461)|Slach by Skopje]]. Nei dy trijefâldige nederlaach wie Mehmed&amp;nbsp;II twongen om in tsienjierrich bestân mei Skanderbeg te sluten. Hoewol't de âlde opstanneling eins gjin [[wapenstilstân]] hawwe woe, waard er troch syn bûnsgenoat [[Tanush Thopia]] bepraat. Dyselde reizge neitiid ek nei Rome om 'e gong fan saken oan 'e paus út te lizzen.

Doe't in pear jier letter de [[Earste Osmaansk-Fenesiaanske Oarloch]] ([[1463]]-[[1479]]) útbriek, betteren de relaasjes tusken Skanderbeg en de Republyk Feneesje noch fierder op. De frede tusken harren fan [[1448]] waard op [[20&amp;nbsp;augustus]] [[1463]] troch beide siden nochris bekrêftige, en de Fenesianen heakken dêr noch oan ta dat Skanderbeg en syn famylje it rjocht op [[polityk asyl]] yn 'e Republyk Feneesje hiene en dat fan in takomstige frede tusken de Republyk en it Osmaanske Ryk gjin sprake wêze koe as dêrby net ek de ûnôfhinklikens fan Albaanje fêstlein waard.
[[File:SKANDERBEG_GRAVESITE.jpg|left|thumb|250px|It [[Mausoleum fan Skanderbeg]], foarhinne de Selimie-moskee en dêrfoar de Sint-Nikolaastsjerke, yn [[Lezhë]].]]

Yn [[novimber]] [[1463]] besocht paus [[Pius&amp;nbsp;II]] in nije [[krústocht]] tsjin 'e Osmanen te organisearjen en dêrta nûge er alle kristlike lieders yn [[Jeropa]] út om mei te dwaan. De Fenesianen, dy't ommers dochs al yn oarloch wiene mei it Osmaanske Ryk, joegen dêr daliks gehoar oan, en Skanderbeg die itselde. Op [[27&amp;nbsp;novimber]] ferbriek er it tsienjierrige bestân en ferklearre er de Osmanen wer de oarloch. Daliks foel er it Osmaanske leger fan [[Şeremet Bey]] oan, dat stjoerd wie om 'e Osmaanske fêstings yn 'e neite fan Ohrid fuort te sterkjen. Foar dy fjildtocht krige Skanderbeg de stipe fan Feneesje, dat in leger fan 1.000 man ûnder [[Antonio da Cosenza]] stjoerde. Nei't er Şeremet Bey derta ferlaat hie om him bûten de sterke [[stedsmuorre|muorren]] fan Ohrid te weagjen, fersloech er dyselde yn 'e [[Slach by Ohrid (1463)|Slach by Ohrid]], wêrby't de Osmanen 10.000 man ferlearen. Dat wie in goed begjin foar de krústocht, mar it hiele fierdere plan kaam neat fan doe't paus Pius yn [[augustus]] [[1464]] op in krúsjaal momint yn 'e tarieding hommels kaam te ferstjerren. Fan gefolgen kaam Skanderbeg wer allinne foar de Osmanen oer te stean.

Yn [[april]] [[1465]] fersloech Skanderbeg yn 'e [[Slach by Vaikal]] it Osmaanske leger fan [[Ballaban Badera]] (of Ballaban Pasja), in etnysk Albaneeske ''sancakbey'' fan Ohrid. Yn dy fjildslach foel troch in mûklaach lykwols in groep fan 21 neiste fertroulingen fan Skanderbeg yn Osmaanske hannen, wêrûnder syn kavalerykommandant [[Moisi Golemi]], syn [[kertiermaster (funksje)|kertiermaster-generaal]] [[Vladan Gjurica]] en syn omkesizzer [[Muzaka Kastrioti]]. Dyselden waarden troch Badera fuortendaliks nei Konstantinopel stjoerd, dêr't se oer in perioade fan fyftjin dagen libben [[strûpen|strûpt]] waarden oant se it bestoaren, wêrnei't har [[lyk|liken]] yn stikken houd en oan 'e [[hûn]]en fuorre waarden. Skanderbeg syn smeekbeaen om him harren frijkeapje te litten waarden negearre. Letter datselde jiers besochten Badera en [[Jakup Bey]] om Skanderbeg mei in skjirrebeweging yn 'e tange te nimmen, mar yn 'e [[Twadde Slach by Vaikal]] makke er koarte metten mei Badera, wêrnei't er yn 'e [[Slach by Kashari]], yn 'e neite fan [[Tirana]], ôfweefde mei Jakup Bey. Nei ôfrin fan dy slaggen waarden alle Osmaanske kriichsfinzenen troch de Albanezen [[eksekutearre]] út [[wraak]] foar it lot fan Golemi, Gjurica en de oaren.
[[File:Second Siege of Kruje 1466 (81771209).jpg|right|thumb|250px|It [[Belis fan Krujë (1466-1467)|Twadde Belis fan Krujë]] ([[1466]]-[[1467]]).]]

====It Twadde Belis fan Krujë====
Yn [[1466]] joech sultan Mehmed sels lieding oan in Osmaansk leger fan 30.000 man dat yn Albaanje op 'e nij Krujë belegere. By dat [[Belis fan Krujë (1466-1467)|twadde Belis fan Krujë]] waard de stêd ferdigene troch in 4.400 man tellend Albaneesk garnizoen ûnder Tanush Thopia. De Fenesianen makken fan Mehmed syn ôfwêzigens yn Konstantinopel gebrûk om in kampanje yn 'e [[Egeyske See]] te begjinnen, wêrby't in [[float]] ûnder [[Vettore Capello]] de [[eilannen]] [[Imbros]] en [[Lemnos]] ferovere en dêrnei de stêd [[Patras]], oan 'e noardkust fan 'e [[Peloponnesos]], [[belegere]]. Hoewol't de Osmaanske legeroerste yn [[Grikelân]], [[Turahanoğlu Ömer Bey|Ömer Bey]] it belis al rillegau trochbriek, makke dit foar Mehmed dúdlik dat er eins net út Konstantinopel wei koe. Om't der alhiel gjin útsicht wie op 'e ferovering fan Krujë, kearde doe dêrhinne werom, wylst er syn leger by Krujë efterliet ûnder it befel fan Ballaban Badera. De Osmanen bouden yn 'e neite fan Krujë in eigen fêsting om harren belegering makliker te meitsjen. Dy fêsting, dy't se ''Il-basan'' neamden, woeks letter út ta [[Elbasan]], wat no ien fan 'e grutste stêden fan Albaanje is.

Skanderbeg brocht de [[winter]] fan [[1466]] op [[1467]] yn Itaalje troch, dêr't er jild byinoar besocht te bringen om 'e oanhâldende oarloch mei de Osmanen fan te bekostjen. Op in stuit wied er yn Rome sa deunoan dat er syn [[hotel]]rekken net iens betelje koe. Paus [[Paulus II (paus)|Paulus&amp;nbsp;II]], dy't him lang net sa tagedien wie as eardere pausen, hold de hân op 'e knip en joech him úteinlik by syn ôfreis 2.300 dukaten mei. It [[Keninklik Hof]] yn Napels wie goederjousker, en dêr krige Skanderbeg sawol jild as [[wapen]]s en oare foarrieden taparte. De konklúzje moat lykwols wêze dat Skanderbeg de kosten fan syn desennialange striid altyd foar it oergrutte part út eigen middels betelle, oanfolle mei guod dat bútmakke wie op 'e fijân.
[[File:Elbasan_Castle_1.JPG|left|thumb|200px|It [[Kastiel fan Elbasan]].]]

Nei't er wer oerstutsen wie nei Albaanje, gie Skanderbeg in ferbûn oan mei syn eardere fijân [[Lekë Dukagjini]], en tegearre fersloegen se op [[19&amp;nbsp;april]] [[1467]] yn 'e [[Slach by Krrabë]] Osmaanske fersterkings dy't ûnder lieding fan [[Yonuz Badera]], de broer fan Ballaban, ûnderweis wiene nei it Belis fan Krujë. Dêrby waard Yonuz kriichsfinzen nommen. Fjouwer dagen letter, op [[23&amp;nbsp;april]], foelen Skanderbeg en Dukagjini de Osmanen by Krujë oan, wêrby't de stêd [[ûntset]] waard. Ballaban Badera [[sneuvele]] by dat treffen troch de hân fan 'e Albaneeske [[heakbus]]skutter [[Gjergj Aleksi]]. Badera syn restearjende troepen, sa'n 10.000 man, rekken besingele en bepleiten in [[frije ôftocht]]. Skanderbeg wie ree om har dat ta te stean, nei't it skynt, mar Dukagjini en de oare Albaneeske lieders woene dêr neat fan witte en beävensearren dat de striid trochgie oant de Osmanen har oerjaan soene. Uteinlik wist in oansjenlik diel fan 'e Osmanen út te brekken en fia [[Dibra]] nei it suden te ûntkommen. Neitiid belegere Skanderbeg Elbasan, mar om't it him ûntbriek oan [[artillery]] en genôch troepen, slagge it him net om dy fêsting yn te nimmen.

Mei om't Skanderbeg mei syn oerwinning by Krujë op 'e nij grutte rom behelle hie, wie Mehmed&amp;nbsp;II it oan syn [[ear (gefoel)|ear]] ferplichte om yn 'e simmer fan [[1467]] wer tsjin him op te tsjen. Skanderbeg loek him werom yn 'e bergen, dêr't [[grutfizier]] [[Mahmud Pasja Anđelović]] him omdôch socht. Underwilens foel Mehmed sels oanhâldend de Albaneeske fêstings oan en died er ek útfallen nei de Fenesiaanske besittings oan 'e kust. Hoewol't it derûnder bringen fan Albaanje mislearre, krektlyk as it [[Belis fan Krujë (1467)|Trêde Belis fan Krujë]], wie de ferwuostging dy't de Osmanen yn Albaanje oanrjochten ûnbidich. Yn [[jannewaris]] [[1468]] kamen Skanderbeg en de oare Albaneeske lieders yn it Fenesiaanske bolwurk [[Lezhë]] gear om har oer de sitewaasje te berieden en in nije strategy út te stippeljen. Yn dy snuorje rekke Skanderbeg oanhelle mei [[malaria]] en kaam er op [[17&amp;nbsp;jannewaris]] [[1468]] te [[ferstjerren]] yn 'e âlderdom fan 62 jier. Hy waard [[begroeven]] yn 'e Sint-Nikolaastsjerke fan Lezhë, dêr't syn [[grêf]] nei de ferovering fan dy stêd troch de Osmanen iepenbrutsen waard, sadat de Osmaanske soldaten [[amulet]]ten fan syn [[bonke]]n meitsje koene. Se leauden nammentlik dat dy Skanderbeg syn [[moed]] en [[krigelens]] oerbringe soene op 'e drager.
[[File:Skanderbeg_engraving.jpg|right|thumb|250px|It [[ferstjerren]] fan Skanderbeg.]]

==Neisleep==
Nei de dea fan Skanderbeg frege en krige Feneesje tastimming fan syn [[widdo]] om Krujë en de oare Albaneeske fêstings te ferdigenjen mei Fenesiaanske garnizoenen. Krujë sels waard yn [[1477]] [[Belis fan Krujë (1477-1478)|foar de fjirde kear belegere]], no troch Osmaanske troepen ûnder [[Gedik Ahmed Pasja]]. De stêd hold it út oan [[16&amp;nbsp;juny]] [[1478]], doe't de úthongere ferdigeners har einlings oerjoegen. Der wie harren en har [[gesin]]nen in frije ôftocht ûnthjitten, mar doe't se ta de stêd út kamen, waarden de manlju ferriedlik troch de Osmanen fermoarde, wylst de froulju en bern ta [[slavernij|slaaf]] makke waarden. Yn [[1479]] waard [[Shkodër]] [[Belis fan Shkodër (1479)|belegere]] en ferovere troch Mehmed sels. 

Skanderbeg syn soan [[Gjon&amp;nbsp;II Kastrioti]] joech neitiid lieding oan it Albaneeske ferset fuort en besocht tusken [[1481]] en [[1484]] om 'e nocht om 'e troch Mehmed ferovere gebieten werom te winnen. Yn [[1492]] fûn der yn 'e [[Labëria]]-krite yn súdlik Albaanje in grutte opstân plak, foar it ûnderdrukken wêrfan't sultan [[Bayazid&amp;nbsp;II]] sels fanwegen kaam. Yn [[1501]] stiek [[Gjergj&amp;nbsp;II Kastrioti]], de [[pakesizzer]] fan Skanderbeg, mei [[Progon Dukagjini]] en 150 oant 200 oare Albaneeske ballingen út Itaalje oer nei Lezhë om in nije opstân te organisearjen, mar ek dat mislearre. Datselde jiers joech de Republyk Feneesje de havenstêd [[Durrës]] (Durazzo) op, de lêste Fenesiaanske besitting op 'e Albaneeske kust.
[[File:Helmet_of_Skanderbeg.JPG|left|thumb|200px|De [[helm]] fan Skanderbeg yn it [[Kunsthistorisches Museum]] yn [[Wenen]].]]

De tankberens fan kening Ferdinand fan Napels oan Skanderbeg einige net mei dy syn dea. Yn in brief fan [[24&amp;nbsp;febrewaris]] [[1468]] seid er: &quot;Skanderbeg wie as in heit foar ús&quot;. Hy bea de widdo en soan fan Skanderbeg asyl oan en wreide dat út nei alle Albaneeske opstannelingen. De grutte mearderheid fan 'e Albaneeske hegerein naam sadwaande yn it lêste trêdepart fan 'e [[fyftjinde iuw]] de wyk nei it Keninkryk Napels en it dêrmei yn in [[personele uny]] ferbûne [[Keninkryk Sisylje]], dêr't de Albaneeske ballingen eigen wengebieten tawiisd krigen en eigen doarpen stiften. Dat is de oarsprong fan 'e noch altyd besteande [[Albaneeske minderheid yn Itaalje]], wêrfan't de leden ek wol Italo-Albanezen of Arberesjen neamd wurde.

Skanderbeg syn famylje waard ûnder de namme Castriota opnommen yn 'e [[adel]] fan it Keninkryk Napels en krige it [[hartochdom]] [[San Pietro in Galatina]] en it [[greefskip]] [[Soleto]] taparte, yn 'e provinsje [[Lecce (provinsje)|Lecce]]. Syn soan Gjon troude dêr mei [[Jerina Branković (frou fan Gjon II Kastrioti)|Jerina Branković]], de dochter fan 'e earder útwykte Servyske [[balling]] [[Lazar Branković]] en ien fan 'e lêste neikommelingen fan 'e keizerlike Byzantynske [[Palaiologos]]-famylje. Twa linen fan [[neiteam]] fan Skanderbeg libben lange tiid yn súdlik Itaalje. Ien dêrfan stamme ôf fan Pardo Castriota Scanderbeg en de oare fan Achille Castriota Scanderbeg, dat allebeide [[oerwûne soan]]nen wiene fan Ferrante Castriota, de soan fan Gjon en Jerina. It iennichste wettige bern fan Ferrante wie syn dochter Irene Castriota Scanderbeg, dy't him skonken wie troch syn frou Andreana Acquaviva d'Aragona, hartoginne fan [[Nardò]]. Sy brocht it hartochdom San Pietro in Galatina en it greefskip Soleto&amp;nbsp;– en it bloed fan Skanderbeg&amp;nbsp;– yn it laach [[Sanseverino]] nei har houlik mei prins [[Pietrantonio Sanseverino]] ([[1508]]-[[1559]]). Harren soan wie [[Nicolò Bernardino Sanseverino]] ([[1541]]-[[1606]]).

==Betsjutting==
[[File:Tirana_panorama_2016.jpg|right|thumb|280px|It [[Skanderbegplein]] yn 'e [[Albaanje|Albaneeske]] [[haadstêd]] [[Tirana]], mei de [[Albaneeske flagge]] en it [[Skanderbeg Monumint (Tirana)|Skanderbeg Monumint]].]]
Yn 'e heale iuw dat Skanderbeg as [[opstanneling]] aktyf wie, rûn de Osmaanske opmars yn súdwestlik Jeropa fêst. Dat wie net inkeld syn fertsjinste, want ek de wjerstân fan 'e [[Keninkryk Hongarije (Midsiuwen)|Hongaarske]] legeroerste [[János Hunyadi]] en it ferset fan 'e [[foarst]]en [[Vlad&amp;nbsp;III Dracula]] yn [[Foarstedom Walachije|Walachije]] en [[Steffen de Grutte fan Moldaavje|Steffen de Grutte]] yn [[Foarstedom Moldaavje|Moldaavje]] spile dêrby in grutte rol. Mar Skanderbeg kearde yn elts gefal eigenhandich tsjin dat de Osmanen fia de havens fan Albaanje de smelle [[Strjitte fan Otranto]] nei de hakke fan 'e [[Lears fan Itaalje]] oerstekke koene oant de Italjaanske foarstedommen ree wiene om sa'n ynfal ôf te slaan. Dat soks net tinkbyldich wie, bewiist it feit dat Mehmed&amp;nbsp;II yn [[1481]] de havenstêd [[Otranto]] yn Súd-Itaalje ferovere en de hiele manlike befolking om hals bringe liet.

Hoewol't Skanderbeg eins benammen in foarfjochter west hie fan it [[kristendom]] tsjin [[islam]]ityske oerhearsking, waard syn neitins ûnder de [[Albaneeske Nasjonale Untwekking]] fan it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] yn in ramt fan Albaneesk [[nasjonalisme]] pleatst as in [[symboal]] fan 'e eigen [[etnisiteit]] en [[kultuer]]. Mei't fierwei de measte Albanezen tsjin dy tiid moslims wiene, waard it religieuze aspekt fan syn striid nei de eftergrûn ferkrongen. Skanderbeg waard ta in [[folksheld]] makke, ferlykber mei [[William Wallace]] foar de [[Skotten]] en [[Grutte Pier]] foar de [[Westerlauwerske Friezen]]. Sadwaande stiet op in prominint plak op it [[Skanderbegplein]] yn it sintrum fan 'e Albaneeske [[haadstêd]] [[Tirana]] it mânske [[Skanderbeg Monumint (Tirana)|Skanderbeg Monumint]]. De [[folksferhalen]] dy't no oer Skanderbeg ferteld wurde, wolle hawwe dat er nea mear as fiif oeren nachts sliepte en dat er mei ien slach fan syn [[kromswurd]] twa manlju midstwa houwe koe. Sa waard er in figuer fan 'e [[folkloare]], hoewol't ek de histoaryske persoan net fergetten rekke. Op [[27&amp;nbsp;oktober]] [[2005]] naam it [[Amerikaanske Kongres]] in [[resolúsje]] oan &quot;ta eare fan 'e 600e [[berte]]dei fan Gjergj Kastrioti (Skanderbeg), steatsman, diplomaat en militêr sjeny, foar syn rol yn it rêden fan West-Jeropa fan 'e Osmaanske besetting&quot;.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Skanderbeg ''References'', ''Sources'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Skanderbeg}}
}}

[[Kategory:Albaneeske adel]]
[[Kategory:Albaneesk ofsier]]
[[Kategory:Albaneesk politikus]]
[[Kategory:Albaneesk opstanneling]]
[[Kategory:Osmaansk ofsier]]
[[Kategory:Osmaansk gûverneur]]
[[Kategory:Opstanneling yn it Osmaanske Ryk]]
[[Kategory:Osmaansk persoan fan Albaneesk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1405]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1468]]</text>
      <sha1>ftthcs3gzhjltqdqglduq4tho5wzdo9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236543</id>
      <parentid>1236542</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>52898</id>
      </contributor>
      <comment>Better quality version of image</comment>
      <origin>1236543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48035" sha1="q2jc6ug1itrpag4sjnidgh68q4rf892" xml:space="preserve">{{Dyn koart
| ôfbylding                   = Gjergj Kastrioti.jpg
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 180px
| namme                       = Skanderbeg
| echte namme                 = Gjergj Kastrioti
| nasjonaliteit               = [[File:Coat of arms of Albania.svg|10px]] [[Albaanje|Albaneesk]]
| bertedatum                  = [[6 maaie]] [[1405]]
| berteplak                   = [[noardeast]]lik [[Albaanje]]
| stjerdatum                  = [[17 jannewaris]] [[1468]]
| stjerplak                   = [[Lezhë]] ([[Albaanje]])
| dynasty                     = [[Kastrioti (laach)|Kastrioti]]
| etnisiteit                  = [[File:Flag of Albania.svg|border|20px]] [[Albanezen|Albaneesk]]
| partij                      = 
| prizen                      = 
| funksje1                    = [[gûverneur]] fan 'e [[Sandjak fan Dibra]]
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = [[1440]] – [[1443]]
| foargonger1                 = 
| opfolger1                   = 
| funksje2                    = [[hear (titel)|hear]] fan [[Albaanje]]
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = [[1443]] – [[1468]]
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
}}
'''Skanderbeg''' ([[Albaneesk]]: ''Skënderbeu'' of ''Skënderbej''; wiere [[namme]]: '''Gjergj Kastrioti'''; [[Gryksk|helenisearre]] foarm: '''George Castriotis'''; [[noardeast]]lik [[Albaanje]], [[6&amp;nbsp;maaie]] [[1405]]&amp;nbsp;– [[Lezhë]], [[17&amp;nbsp;jannewaris]] [[1468]]) wie in [[Albaanje|Albaneesk]] [[ealman]], [[ofsier]] en [[politikus]], dy't yn syn [[jonkheid]] yn it [[leger (lânmacht)|leger]] en de [[amtner]]ij fan it [[Osmaanske Ryk]] tsjinne, mar yn [[1443]] lieding joech oan in [[opstân]] yn it hjoeddeiske [[Albaanje]] en [[Masedoanje]] tsjin datselde Osmaanske Ryk. Dêrby hied er earst de stipe fan 'e [[Republyk Feneesje]] en letter fan it [[Keninkryk Napels]]. Hy hold in fearnsiuw lang stân, oant syn [[dea]] yn [[1468]], mar neitiid waard de rebûlje de kop yn drukt troch de Osmanen.

Hjoed de dei wurdt Skanderbeg sjoen as in Albaneeske [[folksheld]] en syn opstân as in ier foarbyld fan Albaneesk [[nasjonalisme]], mar eins gie it barren oan 'e hiele súdlike helte fan Albaanje foarby, wylst in grut diel fan 'e folgelingen fan Skanderbeg út [[etnysk]]e [[Serven]], [[Montenegrinen]], [[Flachen]] en [[Griken]] bestie. Hoewol't it [[religy|religieuze]] aspekt tsjintwurdich ôfswakke wurdt troch de (fierhinne [[islam]]ityske) Albanezen, moat de opstân fan Skanderbeg dochs fral sjoen wurde yn it ramt fan [[kristendom|kristlik]] ferset tsjin 'e útwreiding fan 'e [[islaam]]. Skanderbeg foarme lange tiid in obstakel foar in fierdere Osmaanske opmars yn [[Jeropa]] en joech dêrmei de kristlike steaten yn [[Itaalje]] en op 'e noardlike [[Balkan (skiereilân)|Balkan]] de tiid om har op 'e striid tsjin 'e Osmanen ta te rieden.

==Namme==
Skanderbeg syn wiere ([[Albaneesk]]e) [[namme]] wie Gjergj Kastrioti. 'Gjergj' is de Albaneeske foarm fan 'Joaris', wylst de [[efternamme]] 'Kastrioti' ferwiist nei it plak [[Kastriot]], yn it [[noardeasten]] fan it hjoeddeiske [[Albaanje]], dêr't syn [[famylje (besibskip)|famylje]] wei kaam. [[Etymology]]sk komt 'Kastrioti' fan it [[Latyn]]ske [[wurd]] foar [[kastiel]], ''castrum'', fia it [[Gryksk]]e κάστρο, ''kástro''. Skanderbeg syn namme komt in soad foar yn 'e [[Gryksk|helenisearre]] foarm ''George Castriotis'', en ek wol yn 'e [[Latyn]]ske foarm ''Georgius Castriotus'' en de [[Slavyske talen|Slavyske]] foarm ''Đorđe Kastriot'' of Ђорђе Кастриот.
[[File:Kruja_Skanderbeg_Museum_DSC01309.jpg|left|thumb|250px|It [[Skanderbegmuseum]] yn [[Krujë]].]]

Hy waard lykwols folle bekender ûnder syn [[bynamme]] Skanderbeg, yn it Albaneesk ''Skënderbeu'' of ''Skënderbej''. Dat wie in [[ferbastering]] fan it [[Turksk]]e اسکندر بگ‎, ''İskender beğ'' of ''İskender Bey'', dat letterlik 'hear Aleksander' betsjut. Men giet derfan út dat dat in [[komplimint]] fan syn fijân wie, dy't syn [[militêr]]e betûftens ferliek mei dy fan [[Aleksander de Grutte]]. Sels ûndertekene Skanderbeg offisjele [[dokumint]]en mei '[[hear (titel)|hear]] fan Albaanje ([[Latyn]]: ''Dominus Albaniae''), mar fierders makke er nea oanspraak op [[aadlike titel]]s.

==Libben==
===Jonkheid===
De iere [[jonkheid]] fan Skanderbeg is noch altyd net alhiel dúdlik, hoewol't de pleatsing (troch [[Fan Noli]]) fan syn [[berte]] yn it jier [[1405]] no frij algemien akseptearre wurdt. Syn berteplak moat yn elts gefal socht wurde yn it [[noardeasten]] fan it hjoeddeiske [[Albaanje]], dêr't syn [[heit]] [[Gjon Kastrioti]] en dêrfoar syn [[pake]] [[Pal Kastrioti]] in [[foarstedom]] bestjoerden dat de moderne [[distrikt]]en [[Mat (distrikt)|Mat]], [[Mirditë]] en [[Dibër (distrikt)|Dibër]] omfieme. Syn [[mem]] wie in [[Servje|Servyske]] [[prinsesse]] dy't fan [[Voisava]] hiet, nei alle gedachten in [[telch]] út it [[Branković (laach)|Branković-laach]]. Fierders is it bekend dat Skanderbeg trije âldere [[bruorren]] hie, [[Stanisha Kastrioti|Stanisha]], Reposh en Konstandin, en fiif [[suster]]s: Mara, Jelena, Angjelina, Vlajka en Mamica.
[[File:Coa_Kastrioti_Family.svg|right|thumb|160px|It [[wapen (heraldyk)|wapen]] fan 'e [[Kastrioti (laach)|famylje Kastrioti]].]]

===Yn Osmaanske tsjinst===
Yn it spanningsfjild tusken it [[roomsk-katolisisme]] en de [[eastersk-otterdoksy]] feroare de [[Kastrioti (laach)|Kastrioti-famylje]] fan [[religy]] al neigeraden dat se bûnsgenoaten fan it otterdokse [[Keninkryk Servje (Midsiuwen)|Keninkryk Servje]] of de roomske [[Republyk Feneesje]] wiene. Doe't Skanderbeg syn heit oan 'e ein fan 'e [[fjirtjinde iuw]] in [[fazal]] fan 'e ([[islam]]ityske) [[Osmaanske Ryk|Osmaanske Turken]] waard, bleau er lykwols [[kristen]], al moast er wol militêre bystân oan 'e Osmanen leverje, lykas yn 'e [[Slach by Ankara]], yn [[1402]].

[[Stanisha Kastrioti|Stanisha]], de âldste [[broer]] fan Skanderbeg, waard nei alle gedachten troch de Osmanen opeaske ûnder it ''[[devşirme]]''-stelsel, in soarte fan [[belesting]] yn 'e foarm fan [[jonge]]s út kristlike [[gesin]]nen dy't neitiid grutbrocht waarden yn 'e islaam en treend waarden om te tsjinjen by de [[janitsaren]], de elite-[[ynfantery]] fan 'e Osmanen. It tinken ûnder [[histoarisy]] is lykwols dat Skanderbeg sels net as ûnderdiel fan 'e ''devşirme'', mar ynstee as gizelder foar syn heite [[trou]] oan 'e [[sultan]] by de Osmanen kaam. Dat moat omtrint [[1423]] west hawwe, doe't er likernôch achttjin [[jier]] wie. Gizelders lykas hy waarden net yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] smiten, mar krigen ynstee oan it hof fan 'e sultan yn [[Adrianopel]] (it hjoeddeiske [[Edirne]]) in earsten [[militêr]]e [[oplieding]]. Men giet derfan út dat Skanderbeg trije jier lang oan it [[hofhâlding|hof]] fan [[Moerad&amp;nbsp;II]] bleau en ûnderrocht krige oan 'e [[Skoalle fan Enderun]]. Yn dy perioade bekearde er him ta de islaam.
[[File:Skanderbeg and other students in Enderun receiving military training (81764557).jpg|left|thumb|250px|Skanderbeg en oare [[learling]]en krije ûnderrjocht oan 'e [[Skoalle fan Enderun]].]]

Nei't er syn oplieding ôfrûne hie, waard Skanderbeg as [[ofsier]] yn Osmaanske tsjinst oansteld, en de folgjende jierren focht er oanhâldend mei de moslims tsjin 'e kristenen. Dat hold oan sels nei't syn heit yn [[1430]] tsjin 'e sultan yn opstân kommen en ferslein wie, wêrnei't de Kastrioti's it meastepart fan harren lân kwytrekken. Ek doe't [[Gjergj Arianiti]] en [[Ndreu Thopia]], dy't frijwol buorlju fan 'e Kastrioti wiene, tusken [[1432]] en [[1436]] in [[Albaneeske Opstân (1432-1436)|opstân tsjin 'e Osmanen]] oanfierden, die Skanderbeg neat en bleau er Moerad trou. Dêrfoar waard er yn [[1437]]-[[1438]] beleanne mei de posysje fan ''[[subaşi]]'' (distriktsgûverneur) fan [[Krujë]]. Teffens hied er yn dy snuorje it befel oer in [[kavalery]]-ienheid fan 5.000 man. Yn [[1440]] waard er oansteld as ''[[sancakbey]]'' (provinsjegûverneur) fan 'e [[Sandjak fan Dibra]].

===Opstân tsjin 'e Osmanen===
====Begjin====
It wurdt frij algemien foar wier oannommen dat Skanderbeg begjin [[novimber]] [[1443]], ûnder de [[Slach by Niš (1443)|Slach by Niš]], mei sa'n trijehûndert oare Albanezen [[desersje|desertearre]] út it [[leger (lânmacht)|leger]] fan [[sultan]] [[Moerad&amp;nbsp;II]] en oerrûn nei de [[krústocht|krúsfarders]] fan 'e [[Keninkryk Hongarije (Midsiuwen)|Hongaarske]] [[legeroerste]] [[János Huyadi]], hoewol't inkele iere boarnen hawwe wolle dat dat in pear moanne letter barde, ûnder de [[Slach by Kunovica]], op [[2 jannewaris]] [[1444]]. Neffens de meast wierskynlike ferzje fan it ferhaal late Skanderbeg syn mannen nei [[Krujë]] ta, dêr't er op [[28 novimber]] arrivearre en prompt de stêd ynnaam troch in ferfalske [[brief]] fan Moerad sjen te litten wêryn't hysels ta [[gûverneur]] fan Krujë beneamd waard. Nei't er in stikmannich minder wichtige stêden yn 'e omkriten bemastere hie, wêrûnder [[Petrela]], [[Prezë]], [[Guri i Bardhë]], [[Kodžadžik|Svetigrad]] en [[Modrič (Struga)|Modrič]], liet er by wize fan formele ferklearring dat er him tsjin it Osmaanske Ryk kearde, in reade [[flagge]] mei in dûbelkoppige swarte [[earn]] hise. Dat wie in [[banier]] fan it [[wapen (heraldyk)|wapen]] fan syn famylje, dêr't de hjoeddeistige [[flagge fan Albaanje]] op basearre is. Skanderbeg swarde de islaam ôf en naam it kristendom wer oan, en twong alle oare moslims yn 'e gebieten dy't er behearske itselde te dwaan as se net om hals brocht wurde woene.
[[File:Battle of Varna (Amman).jpg|right|thumb|250px|Skanderbeg syn oerwinning yn 'e [[Slach by Torvioll]], yn [[1444]].]]

Skanderbeg syn opstân kaam net samar út 'e loft fallen, mar wie winliken in fuortsetting fan 'e al jierrenlang smeulende opskuor yn it bercheftige en dêrom dreech te behearskjen noarden fan Albaanje. En yn [[augustus]] [[1443]] wie yn sintraal Albaanje, dus súdlik fan it no troch Skanderbeg bemastere gebiet, op 'e nij in rebûlje útbrutsen ûnder lieding fan [[Gjergj Arianiti]]. Op [[2 maart]] [[1444]] ûntbea Skanderbeg de oare Albaneeske foaroanmannen yn [[Lezhë]], in stêd dy't yn 'e hannen wie fan 'e [[Republyk Feneesje]]. Dêr waard ûnder Fenesiaanske beskerming de saneamde [[Liga fan Lezhë]] sletten, wêrfan't de leden njonken Skanderbeg sels de lieders fan 'e famyljes [[Arianiti (laach)|Arianiti]], [[Dukagjini (laach)|Dukagjini]], [[Dushmani (laach)|Dushmani]], [[Muzaka (laach)|Muzaka]], [[Spani (laach)|Spani]], [[Thopia (laach)|Thopia]], [[Zaharia (laach)|Zaharia]] en [[Zenevisi (laach)|Zenevisi]] wiene. Ek de machtige [[Montenegro|Montenegrynske]] ealman [[Stefan Crnojević]] sleat him dêrby oan.

Doe't er de stipe fan dizze bûnsgenoaten hie, organisearre Skanderbeg in mobyl ferdigeningsleger dat yn lytseftige kloften operearre, sadat de Osmanen twongen waarden om harren legers ek te fersprieden, wat it foardiel fan harren nûmerike oermacht sterk ôfswakke. Skanderbeg focht in [[guerrilja-oarloch]] tsjin harren út, wêrby't er goed gebrûk makke fan it bercheftige terrein. De earste acht oant tsien jier hied er in leger fan nei skatting yn totaal sa'n 10.000 oant 15.000 man, dy't lykwols suver nea allegear op ien plak te finen wiene. Boppedat hied er inkeld oer syn eigen mannen it direkte befel; foar de rest moast er de oare eallju oertsjûgje om mei te gean yn syn [[polityk]] en [[strategy]]. Syn rippertwaar wie trouwens net beheind ta inkeld guerriljataktiken. Sa fersloech er yn 'e [[simmer]] fan [[1444]] yn 'e [[Slach by Torvioll]] yn in iepen [[fjildslach]] in 25.000 man tellend Osmaansk leger ûnder in [[Ali Pasja]]. Dêrby kamen 8.000 Osmanen om, wylst nochris 2.000 [[kriichsfinzen]] nommen waarden. Yn 'e folgjende pear jier fersloech Skanderbeg de Osmanen noch in pear kear: op [[10 oktober]] [[1445]] yn 'e [[Slach oan de Mokra]], en op [[27 septimber]] [[1446]] yn 'e [[Slach by Otonetë]].
[[File:Skanderbeg_engraving.jpg|left|thumb|250px|Skanderbeg sprekt syn folk ta ([[16e iuw|16e-iuwske]] [[gravuere]]).]]

====Oarloch mei Feneesje====
Neigeraden dat de Albanezen mear súksessen boekten tsjin it Osmaanske Ryk, groeide der in kleau tusken harren en har Fenesiaanske bûnsgenoaten. De [[Republyk Feneesje]] makke graach fan Skanderbeg-en-dy gebrûk om in buffer te kreëarjen tusken de eigen gebieten oan 'e [[kust]] fan 'e [[Adriatyske See]] en it Osmaanske Ryk, mar doe't de rebellen te sterk waarden, begûnen de Fenesianen harren as in bedriging te sjen. Yn [[1447]] ûntstie der in heechoprinnend skeel oer it besit fan 'e [[fêsting]] [[Dagnum]], dat de direkte oanlieding wie ta it útbrekken fan 'e [[Albaneesk-Fenesiaanske Oarloch (1447-1448)|Albaneesk-Fenesiaanske Oarloch]] fan [[1447]]-[[1448]]. Nei't Skanderbeg mei de Montenegrynske eallju [[Đurađ Branković]] en [[Stefan Crnojević]] en de pleatslike Albaneeske befolking ferskate oanfallen op 'e Fenesiaanske besittings [[Bar (Montenegro)|Bar]] en [[Ulcinj]] útfierd hie, ferklearre Feneesje him [[fûgelfaai]] en sette in [[preemje|priis]] fan hûndert [[goud]]ene [[dukaat|dukaten]] op syn holle.

Wylst der yn it westen tsjin 'e Fenesianen fochten waard, foelen de Osmanen Skanderbeg op 'e nij út it easten wei oan, sadat er no in oarloch op twa fronten útfjochtsje moast. Op [[14&amp;nbsp;maaie]] sloech in Osmaansk leger dat oanfierd waard troch Moerad&amp;nbsp;II sels en syn [[soan]] [[Mehmed&amp;nbsp;II|Mehmed]] [[Belis fan Svetigrad (1448)|belis foar Svetigrad]]. Wylst it Albaneeske [[garnizoen]] fan 'e fêsting de Osmaanske [[bestoarming]]s ôfsloech, fierde Skanderbeg sels fanút de omlizzende bergen oanhâldend oanfallen út op 'e belegerders. Tuskentroch fûn er noch de tiid om op [[23&amp;nbsp;july]] [[1448]] yn 'e [[Slach by Shkodër ((1448)|Slach by Shkodër]] in Fenesiaansk leger ûnder [[Daniele Iurichi]], de Fenesiaanske gûverneur fan [[Shkodër]] ([[Italjaansk]]: Scutari) te ferslaan. Uteinlik foel it [[belegere]] Svetigrad om't de Osmanen de [[wetter]]tafier ûntdieken en ôfsniene. Hoewol't Skanderbeg troch dat ferlies net folle manskippen kwytrekke, wie Svetigrad in wichtige fêsting, dy't de tagong ta syn gebiet fanút it leechlân fan [[Masedoanje (regio)|Masedoanje]] behearske.
[[File:Sfetigrad_001.jpg|right|thumb|250px|It [[Belis fan Svetigrad (1448)|Belis fan Svetigrad]] ([[1448]]).]]

Underwilens belegere Skanderbeg sels de kuststêden [[Durrës]] (Italjaansk: Durazzo) en Lezhë, dy't yn Fenesiaanske hannen wiene. Yn [[augustus]] weefde er yn 'e [[Slach by Oranik]] ôf mei it Osmaanske leger fan in [[Mustafa Pasja]]. Dyselde waard kriichsfinzen nommen en neitiid foar 25.000 dukaten wer frijkocht, mar net foar't er Skanderbeg ferteld hie dat it Feneesje wie dat de Osmanen allegeduerigen oantrune om fan it easten út Albaanje binnen te fallen. Nei de swiere nederlaach yn 'e Slach by Shkodër, dêr't se 2.500 man ferlern hiene, woene de Fenesianen lykwols wol omlyk, en op [[4 oktober]] koe der troch [[bemiddeling]] fan [[Georgius Pelino]], de [[abt]] fan [[Ratac (abdij)|Ratac]], in [[frede]]sferdrach tekene wurde, wêrby't Feneesje de fêsting Dagnum hold, mar [[Buzëgjarpri]], oan 'e mûning fan 'e rivier de [[Drin (rivier)|Drin]], oan Skanderbeg ôfstie. Dêropta soe Feneesje jierliks in jildbedrach fan 1.400 dukaten oan Skanderbeg betelje, dy't dêrnjonken (ek jierliks) [[belesting]]frij twahûndert hynsteladings [[sâlt]] yn Durrës keapje koe.

Ien fan 'e wichtichste redens foar de gau-gau sletten frede mei Feneesje wie de opmars fan it Hongaarske leger fan [[János Hunyadi]] tsjin it Osmaanske Ryk, dêr't Skanderbeg him by jaan woe. Hoewol't er daliks nei it ûndertekenjen fan it [[ferdrach]] nei it easten ta opteach, waard er nei't it skynt opholden troch gefjochten mei de troepen fan Đurađ Branković, dy't tsjin dy tiid oerrûn wie nei de Osmaanske kant (hoewol't dat troch guon histoarisy ûntstriden wurdt). Fan gefolgen arrivearre Skanderbeg te let yn [[Kosovo]], hoewol't er noch mar 30&amp;nbsp;km te gean hie doe't Hunyadi syn leger yn 'e [[Slach op it Lysterfjild (1448)]] troch de Osmanen ferslein waard.

====It Earste Belis fan Krujë====
Yn [[juny]] [[1450]] krong in Osmaansk leger fan likernôch 100.000 man noardlik Albaanje binnen om [[Belis fan Krujë (1450)|belis te slaan foar Krujë]]. Krekt as twa jier earder waard dat leger oanfierd troch sultan Moerad sels en syn soan Mehmed. Skanderbeg koe it tsjin sa'n oermacht net hâlde en nei't er de [[taktyk fan 'e ferkroeide ierde]] tapast hie, liet er in [[garnizoen]] fan 1.500 man yn Krujë efter ûnder lieding fan [[Vrana Konti]], ien fan syn meast fertroude ûnderbefelhawwers, wêrnei't er himsels mei de rest fan syn leger yn 'e bergen weromloek.
[[File:First siege of Kruje 1450 (81770646).jpg|left|thumb|250px|It [[Belis fan Krujë (1450)|Earste Belis fan Krujë]] ([[1450]]).]]

Mei troepen dy't bestiene út Albanezen, Serven en Montenegrinen, mar ek guon [[Hillige Roomske Ryk|Dútske]], [[Frankryk|Frânske]] en [[Itaalje|Italjaanske]] aventoerslju, died er allegeduerigen oanfallen op 'e Osmaanske kampen om Krujë hinne en besocht er de Osmaanske befoarrieding ôf te snijen. It garnizoen sloech trije frontale bestoarmings ôf en Vrana Konti sels wegere in omkeapsom fan 300.000 [[sulver]]stikken. De Osmanen ferlearen 20.000 man by it belis fan Krujë, net inkeld oan 'e bestoarmings en de oanfallen fan Skanderbeg, mar ek oan 'e [[sykte]]n dy't al rillegau yn harren kampeminten útbrieken. Tsjin [[septimber]], mei de [[winter]] foar de doar en gjin útsicht op in oerwinning, wie Moerad twongen om 'e belegering ôf te brekken en him werom te lûken nei syn haadstêd [[Adrianopel]] (no: Edirne). Hy  ferstoar dêr op [[3 febrewaris]] fan it folgjende jier en waard opfolge troch syn soan, dy't op 'e troan kaam ûnder de namme [[Mehmed&amp;nbsp;II]].
[[File:Ardenica_Monastery_(by_Pudelek).JPG|right|thumb|250px|It [[kleaster]] [[Ardenica (kleaster)|Ardenica]], dêr't Skanderbeg yn [[1451]] mei [[Donika Skanderbeg|Donika Arianiti]] troude.]]

====Konsolidaasje====
Under de Albaneesk-Fenesiaanske Oarloch hie Skanderbeg de bannen mei [[kening]] [[Alfûns&amp;nbsp;V fan Aragon]] oanhelle, dy't behalven oer [[Kroan fan Aragon|Aragon]] ek regearre oer it [[Keninkryk Napels]], dat de ûnderein fan 'e [[Lears fan Itaalje]] besloech. Alfûns wie de wichtichste rivaal fan 'e Republyk Feneesje yn it gebiet fan 'e [[Adriatyske See]], dêr't syn dreamen fan in grut Mediterraan ryk allegeduerigen dwerseide waarden troch de Fenesianen. Hoewol't Skanderbeg him sawol de Fenesianen as sultan Moerad fan 'e lea witten hie te hâlden, wiene troch al it oarlogjen de [[rispinge]]n yn syn domein mislearre, mei [[hongersneed]] as gefolch. Dêrom socht er nei de frede mei Feneesje noch mear de stipe fan Alfûns, dy't him yn [[jannewaris]] [[1451]] oanstelde as 'kaptein-generaal fan de kening fan Aragon'. Op [[26&amp;nbsp;maart]] fan dat jier sleaten Skanderbeg en Alfûns it [[Ferdrach fan Gaeta]], wêrby't Skanderbeg formeel as in soarte fan ûnôfhinklik operearjend [[fazal]] fan 'e [[Kroan fan Aragon]] erkend waard. Yn ruil dêrfoar ferplichte er himsels ta it jaan fan militêre stipe oan Aragon mocht dat ea nedich wêze.

Guon histoarisy, wêrûnder [[Constantin Marinesco]], hawwe útholden dat fan dit tiidstip ôf Krujë en de rest fan it domein fan Skanderbeg eins (''[[de jure]]'') oan 'e Kroan fan Aragon tahearde, dy't der nei ferrin fan tiid in [[ûnderkening]] foar oanstelde. Dat idee waard fan 'e hân wiisd troch oaren, lykas [[Athanas Gegaj]], dy't skreau dat it disproporsjonele oerwicht tusken de Aragoneeske troepen yn it gebiet (sa'n 100) en it leger fan Skanderbeg (oant 15.000) dúdlik sjen lit wa't it der foar it sizzen hie. Yn elts gefal wurdt frij algemien oannommen, ek troch saakkundigen dy't de earste teory oanhingje, dat Skanderbeg ''de facto'' de folsleine sizzenskip oer syn gebieten útoefene. En hoewol't yn 'e [[argyf|argiven]] fan it Keninkryk Napels sprake is fan betellings oan en befoarrieding fan Skanderbeg, wurdt nearne it ôfdragen fan [[skatting (jild)|skatting]] troch Skanderbeg oan Alfûns neamd, útsein de pear kear dat Skanderbeg de kening inkele kriichsfinzen nommen Osmaanske ofsieren en bútmakke [[banier]]en tastjoerde, mar dat moat earder sjoen wurde as in geskink. Yn it Ferdrach fan Gaeta wie dan ek fêstlein dat Skanderbeg pas nei de definitive ferdriuwing fan 'e Osmanen út it gebiet dêr't er oanspraak op makke (hiel Albaanje en dielen fan Masedoanje) in regulier [[fazal]] fan Alfûns ûnder it gongbere [[feodale stelsel]] wurde soe mei alle rjochten en plichten dy't dêrmei mank giene, mar dy definitive ferdriuwing wie in sitewaasje dy't by Skanderbeg syn libben nea berikt waard.
[[File:Battle_of_Polog_1453.png|left|thumb|250px|Skanderbeg syn oerwinning yn 'e [[Slach by Polog]] ([[1453]]).]]

Behalven dat er stipe fûn by Alfûns, besocht Skanderbeg syn posysje ek op oare manearen te konsolidearjen. Sa troude er in moanne nei it sluten fan it Ferdrach fan Gaeta, op [[21&amp;nbsp;april]] [[1451]], yn it [[Eastersk-otterdoksy|eastersk-otterdokse]] [[kleaster]] [[Ardenica (kleaster)|Ardenica]], mei [[Donika Kastrioti|Donika]], de [[dochter]] fan [[Gjerj Arianiti]], ien fan 'e ynfloedrykste Albaneeske eallju fan dy tiid. It iennichste [[bern (persoan)|bern]] út dat [[houlik]] wie [[Gjon&amp;nbsp;II Kastrioti]]. Datselde jiers, wylst de nije sultan Mehmed syn hannen fol hie oan rebûlje yn it easten, liet Skanderbeg Krujë fersterkje en boude er boppedat in nije fêsting yn [[Modrica]], yn 'e [[Delling fan de Drin]], net fier fan it yn [[1448]] ferlern giene Svetigrad. Dêrnjonken sleat Alfûns&amp;nbsp;V fan Aragon dat jiers oanfoljende ferdraggen mei Gjergj Arianiti en mei [[Demetrius Palaiologos]], de [[Despotaat fan de Moreä|despoat fan de Moreä]] (in [[Byzantynske Ryk|Byzantynsk]] restantsteatsje op 'e [[Peloponnesos]]). Ein [[maaie]] [[1451]] arrivearre in detasjemint fan 100 [[Kataloanje|Katalaanske]] [[soldaten]] yn [[Krujë]], oanfierd troch [[Bernard Vaquer]]. In jier letter stjoerde Alfûns in twadde [[ealman]], [[Ramon d'Ortafà]], dy't er ta [[ûnderkening]] beneamd hie. Noch wer in jier letter, yn [[1453]], brocht Skanderbeg in geheim besyk oan [[Napels (stêd)|Napels]] en oan it [[Fatikaan]] yn [[Rome (stêd)|Rome]], om mei Alfûns en [[paus]] [[Nikolaas V (paus)|Nikolaas&amp;nbsp;V]] de sitewaasje te bepraten dy't ûntstien wie troch de [[Fal fan Konstantinopel]], earder dat jier, en de dêrmei mank geande definitive ein fan it Byzantynske Ryk.

Hoewol't it domein fan Skanderbeg yn 'e earste jierren nei it Belis fan Krujë wat op azem komme koe wylst Mehmed de lêste oerbliuwsels fan it [[Byzantynske Ryk]] opdweilde en ûnder syn bewâld brocht, diene de Osmanen yn [[1452]] in [[Earste Albaneeske fjildtocht fan Mehmed II|nije wraam op Albaanje]]. Dêrby waard in leger fan sa'n 25.000 man útstjoerd, ferdield oer twa kolonnes ûnder [[Tahip Pasja]] en [[Hamza Pasja]]. Yn antwurd dêrop brocht Skanderbeg in legermacht fan 14.000 man byinoar, wêrmei't er de fijân yn 'e mjitte teach. Op [[21&amp;nbsp;july]] foel er earst Hamza oan, dy't er fersloech en op 'e flecht jage, wêrnei't er dyselde deis noch de troepen fan Tahip oanfoel en besingele. Dêrby liet Tahip sels it libben en flechten de restanten fan syn leger úteinlik alle kanten út en rekken fersille. In nije ynfal waard yn [[1453]] ôfslein, doe't Skanderbeg yn 'e [[Slach by Polog]] mei in flugge oanfal fan syn [[ruterij]] by [[stoarm]] en [[swierwaar]] it legerkamp fan [[Ibrahim Pasja]] binnenkrong, de Osmaanske generaal deade en syn leger yn gaos en dusoarder efterliet. Mei it nije [[prestiizje]] dat dizze oerwinnings him beaen, slagge it Skanderbeg ek om 'e al ferskate jierren slepende fete tusken himsels en it laach [[Dukagjini (laach)|Dukagjini]] troch pauslike bemiddeling te besljochtsjen, wêrnei't yn [[1454]] in duorjend yntern fredesferdrach sletten waard.
[[File:Berat citadel.jpg|right|thumb|250px|De [[sitadel]] fan [[Berat]].]]

====Nije striid en ferrie====
Nei't Mehmed yn [[1453]] [[Konstantinopel]], de âlde en ûnnimber achte [[haadstêd]] fan it [[Byzantynske Ryk]] ynnommen hie, wêrby't de lêste Byzantynske [[keizer]], [[Konstantyn XI Palaiologos|Konstantyn&amp;nbsp;XI]], omkommen wie, begûn Skanderbeg te warskôgjen foar de ekspânsje fan it Osmaanske Ryk nei de [[Lears fan Itaalje]]. Folle stipe hoegde er lykwols net te ferwachtsjen: Alfûns stjoerde nochris 500 soldaten, Napolitanen diskear, en de paus parte him 3.000 dukaten ta. De Napolitaanske soldaten waarden yn [[1455]] ynset by it [[Belis fan Berat (1455)|Belis fan Berat]]; dêr kamen se suver allegear by om en neitiid waarden se net mear ferfongen. De Fenesianen, dy't alhiel net gelokkich wiene mei de nauwe bân tusken Skanderbeg en Alfûns, talmen geregeldwei mei it beteljen fan 'e skatting oan Skanderbeg, sasear sels, dat der tusken [[1448]] en [[1458]] teminsten trije kear in driging mei oarloch oan te pas komme moast earst se ynbûnen.

Yn [[1455]] [[Belis fan Berat (1455)|belegere Skanderbeg]] moannenlang de stêd [[Berat]], oant it Osmaanske garnizoen ree wie en jou him oer. Dêrop hefte er it belis op, en spjalte er syn legermacht midstwa. Wylst er sels ôfsette mei likernôch de helte fan syn troepen, bleau ien fan syn legeroersten, [[Muzakë Thopia]], efter om 'e oerjefte fan Berat te formalisearjen. Dat wie in kostbere flater, want de Osmanen seagen doe in kâns om it spul werom te draaien. Generaal [[Işak-Bey]] fersterke mei in grutte macht [[hynstefolk]] it garnizoen fan Berat, en doe't de striidmacht fan Thopia oan 'e [[igge]] fan 'e [[rivier]] de [[Osum (rivier)|Osum]] oan it bekommen wie foarôfgeande oan 'e oerjefte fan 'e stêd, waarden se dêr troch Işak-Bey en syn troepen oerfallen, mei [[Slach oan de Osum|in slimmen nederlaach]] en hast 5.000 deaden oan Albaneeske kant ta gefolch. It grutste part fan Thopia syn ûnderhearrigen hie ta de troepen fan Skanderbeg syn [[skoanheit]] Gjergj Arianiti beheard, en sadwaande wie dy syn rol yn 'e striid doe suver útspile. 
[[File:Battle_of_Oronichea.png|left|thumb|250px|De [[Slach by Oranik (1456)|Slach by Oranik]], yn [[1456]].]]

In oare oanhinger fan Skanderbeg, [[Moisi Golemi]], rûn datselde jiers oer nei de Osmanen, en kearde yn [[1456]] oan it haad fan in Osmaansk leger fan 15.000 man werom nei syn heitelân Albaanje, dêr't er lykwols yn 'e [[Slach by Oranik (1456)|Slach by Oranik]] troch Skanderbeg ferslein waard. Op [[5&amp;nbsp;april]] kaam Golemi, dy't nei syn nederlaach by de Osmanen syn libben net mear wis wie, slûksturtsjend werom yn Krujë, dêr't er oan Skanderbeg oanbea om fannijs de wapens tsjin 'e Osmanen op te nimmen. Skanderbeg skonk him ferjeffenis, en neitiid bleau Golemi him trou oant syn dea yn [[1464]].

Yn [[1456]] stokelen de Fenesianen mank de Albaneeske [[klan]]s, wêrfan't guon it tsjin Skanderbeg yn 'e kant setten en yn syn plak syn skoanheit Gjergj Arianiti, no in man op jierren, oanstelden as 'kaptein fan hiele Albaanje'. Yn 'e ûnderlinge striid tusken de klans wie Skanderbeg lykwols ornaris syn rivalen de baas, en ek diskear wer wist er de rebûlje del te slaan. Dêrby ûnteigene er de besittings fan 'e [[Zenevisi (laach)|Zenevisi]]-famylje. Datselde lot trof de Servyske [[Balšić (laach)|Balšić]]-famylje nei't ien fan Skanderbeg syn [[omkesizzer]]s, [[Đorđe Strez Balšić]], de fêsting [[Modrič (Struga)|Modrič]] yn wat no [[Masedoanje]] is, foar 30.000 sulverstikken oan 'e Osmanen oerdroech. Hoewol't de [[ferrie]]der syn die besocht te behimmeljen, waard de wiere tadracht ûntdutsen, wêrnei't Skanderbeg him nei Napels ta stjoerde, dêr't er yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] smiten waard.
[[File:Assault_on_Turkish_encampment.jpg|right|thumb|250px|De Albaneeske oanfal op it Osmaanske legerkamp yn 'e [[Slach by Ujëbardha]] ([[1457]]).]]

Noch mear [[ferrie]] folge, doe't datselde jiers ([[1456]]), Skanderbeg syn [[soan]] [[Gjon II Kastrioti|Gjon]] [[berne]] waard. Syn [[omkesizzer]] en neiste fertrouling [[Hamza Kastrioti]], dy't himsels lange tiid Skanderbeg syn [[erfgenamt]] tocht hie, rûn dêrop nammentlik oer nei de Osmanen. Yn 'e simmer fan [[1457]] waard Albaanje binnenfallen troch in Osmaansk leger fan 70.000 man ûnder lieding fan Hamza en Işak-Bey, wêrmei't sultan Mehmed foar iens en foar altyd in ein oan 'e opstân fan Skanderbeg meitsje woe. Dy legermacht rjochte grutte skea en in protte bloedferjitten oan op it Albaneeske [[plattelân]]. Nei't er de fijân moannenlang ûntrûn wie en dêrmei sawol de Osmanen as syn Jeropeeske bûnsgenoaten kâldwei en mei opsetsin de yndruk jûn hie dat er diskear foargoed ferslein en miskien wol dea wie, foel Skanderbeg op [[2&amp;nbsp;septimber]] [[1457]] it Osmaanske legerkamp oan dat op 'e flakte fan [[Ujëbardha]] opslein wie, likernôch healwei Lezhë en Krujë. Yn 'e [[Slach by Ujëbardha]] (ek wol de Slach by Albulena) kaam er de Osmanen folslein oer it mad. Syn troepen deaden dy deis 15.000 Osmaanske soldaten, namen nochris 15.000 kriichsfinzen en makken 24 [[rezjimint]]standerts en alle foarrieden en rykdommen yn it legerkamp bút. Dit wie ien fan 'e meast ferneamde oerwinnings fan Skanderbeg, dy't ta in fiifjierrich [[bestân (oarlochsrjocht)|bestân]] mei sultan Mehmed late. De oerrinner Hamza Kastrioti wie mank de kriichsfinzenen en waard nei it tichthûs yn Napels stjoerd. 

Nei de Slach by Ujëbardha helle Skanderbeg de bannen mei de [[Pauslike Steat]] oan. Paus [[Kalikstus&amp;nbsp;III]] stjoerde him jild, mar koe mar ien [[galei|oarlochsgalei]] misse, hoewol't er ûnthiet om letter mear skippen stjoere te sillen. Op [[23&amp;nbsp;desimber]] [[1457]] waard Skanderbeg troch Kalikstus ta kaptein-generaal fan 'e [[Kuery]] yn 'e oarloch tsjin it Osmaanske Ryk útroppen. Dêropta krige Skanderbeg de titel ''[[Athleta Christi]]'' (&quot;Foarfjochter fan Kristus&quot;).
[[File:Skanderbeg_expedition_in_Italy_(1460-1462)2.svg|left|thumb|230px|De [[Italjaanske Ekspedysje fan Skanderbeg]].]]

Op [[27 juny]] [[1458]] [[ferstoar]] kening [[Alfûns V fan Aragon]] yn [[Napels (stêd)|Napels]]. Doe't de deatynge him berikte, stjoerde Skanderbeg fertsjintwurdigers nei syn opfolger, kening [[Ferdinand&amp;nbsp;I fan Napels]]. Hoewol't it [[ferstjerren]] fan Alfûns in ein makke oan 'e Aragoneeske dream fan in grut Mediterraan ryk, bleau de bân tusken Napels en Albaanje beholden, mei't Ferdinand grut respekt foar Skanderbeg hie. Yn beskate opsichten wie de dea fan Alfûns in foardiel foar Skanderbeg, mei't de minder feardige Ferdinand troch de Republyk Feneesje net as in reële bedriging sjoen waard. Dat makke bettere relaasjes mei de machtige hannelsrepublyk mooglik. Noardeastlik fan Skanderbeg syn domein waard yn [[april]] [[1459]] [[Stefan Branković]], de hearsker oer it [[Servysk Despotaat]], ôfset, wêrnei't er yn Albaanje yn [[ballingskip]] gie, dêr't er ûnder beskerming fan Skanderbeg stie. Yn [[novimber]] [[1460]] troude Branković mei [[Angjelina Arianiti]], de [[suster]] fan Skanderbeg syn eigen [[oarehelte|frou]] [[Donika Arianiti|Donika]]. Yn [[1461]] of mooglik yn [[1466]] sette Branković him yn it Keninkryk Napels nei wenjen.

====Italjaanske Ekspedysje====
Underwilens wie Ferdinand fan Napels yn 'e benearing rekke om't [[Giovanni Antonio del Balzo Orsini]], de [[prins]] fan [[Taranto]], ek oanspraak op 'e troan fan Napels makke. Dêrom died er in berop op Skanderbeg, dy't op [[17&amp;nbsp;april]] [[1461]] mei in leger fan 1.000 man [[ruterij]] en 2.000 man [[fuotfolk]] oerstiek nei Itaalje. Orsini hie besocht him fan sa'n [[Italjaanske Ekspedysje fan Skanderbeg|Italjaanske Ekspedysje]] te wjerhâlden troch oan te bieden in ferbûn mei him te sluten, mar yn in [[brief]] datearre op [[31&amp;nbsp;oktober]] [[1460]] antwurde Skanderbeg dat Albanezen harren freonen net ferretten en dat se ôfstammelingen wiene fan [[Pyrrus fan Epierus]] (wêrmei't er ferwiisde nei de oerwinnings dy't dy [[Griken|Grykske]] [[kening]] yn it [[earste milennium f.Kr.]] yn súdlik Itaalje op 'e [[Romeinske Republyk]] behelle hie). Nei de oerstek fersloech Skanderbeg de Italjaanske en Frânske troepen fan Orsini yn 'e [[Slach by Barletta]] en de [[Slach by Trani]], wêrmei't er Ferdinand syn ferslopjende gryp op 'e troan foargoed ferstevige. 
[[File:Battle of Ohrid (81765048).jpg|right|thumb|250px|Skanderbeg syn oerwinning yn 'e [[Slach by Ohrid (1461)|Slach by Ohrid]].]]

====Werom yn Albaanje====
Nei syn oerwinnings op Orsini moast Skanderbeg halje-trawalje werom nei Albaanje, doe't him trochdien waard dat yn syn ôfwêzichheid trije Osmaanske legers nei syn domein opteagen. It earste, ûnder it befel fan [[Sinan Pasja]], fersloech er fuort nei syn weromkear yn 'e [[Slach by Mokra]], yn it hjoeddeiske Masedoanje. It twadde leger, ûnder [[Hasan Pasja]], weefde er mei ôf yn 'e [[Slach by Ohrid (1461)|Slach by Ohrid]]. It trêde leger, dat bestie út 30.000 man ûnder [[Karaza Bey]], waard ferslein yn 'e [[Slach by Skopje (1461)|Slach by Skopje]]. Nei dy trijefâldige nederlaach wie Mehmed&amp;nbsp;II twongen om in tsienjierrich bestân mei Skanderbeg te sluten. Hoewol't de âlde opstanneling eins gjin [[wapenstilstân]] hawwe woe, waard er troch syn bûnsgenoat [[Tanush Thopia]] bepraat. Dyselde reizge neitiid ek nei Rome om 'e gong fan saken oan 'e paus út te lizzen.

Doe't in pear jier letter de [[Earste Osmaansk-Fenesiaanske Oarloch]] ([[1463]]-[[1479]]) útbriek, betteren de relaasjes tusken Skanderbeg en de Republyk Feneesje noch fierder op. De frede tusken harren fan [[1448]] waard op [[20&amp;nbsp;augustus]] [[1463]] troch beide siden nochris bekrêftige, en de Fenesianen heakken dêr noch oan ta dat Skanderbeg en syn famylje it rjocht op [[polityk asyl]] yn 'e Republyk Feneesje hiene en dat fan in takomstige frede tusken de Republyk en it Osmaanske Ryk gjin sprake wêze koe as dêrby net ek de ûnôfhinklikens fan Albaanje fêstlein waard.
[[File:SKANDERBEG_GRAVESITE.jpg|left|thumb|250px|It [[Mausoleum fan Skanderbeg]], foarhinne de Selimie-moskee en dêrfoar de Sint-Nikolaastsjerke, yn [[Lezhë]].]]

Yn [[novimber]] [[1463]] besocht paus [[Pius&amp;nbsp;II]] in nije [[krústocht]] tsjin 'e Osmanen te organisearjen en dêrta nûge er alle kristlike lieders yn [[Jeropa]] út om mei te dwaan. De Fenesianen, dy't ommers dochs al yn oarloch wiene mei it Osmaanske Ryk, joegen dêr daliks gehoar oan, en Skanderbeg die itselde. Op [[27&amp;nbsp;novimber]] ferbriek er it tsienjierrige bestân en ferklearre er de Osmanen wer de oarloch. Daliks foel er it Osmaanske leger fan [[Şeremet Bey]] oan, dat stjoerd wie om 'e Osmaanske fêstings yn 'e neite fan Ohrid fuort te sterkjen. Foar dy fjildtocht krige Skanderbeg de stipe fan Feneesje, dat in leger fan 1.000 man ûnder [[Antonio da Cosenza]] stjoerde. Nei't er Şeremet Bey derta ferlaat hie om him bûten de sterke [[stedsmuorre|muorren]] fan Ohrid te weagjen, fersloech er dyselde yn 'e [[Slach by Ohrid (1463)|Slach by Ohrid]], wêrby't de Osmanen 10.000 man ferlearen. Dat wie in goed begjin foar de krústocht, mar it hiele fierdere plan kaam neat fan doe't paus Pius yn [[augustus]] [[1464]] op in krúsjaal momint yn 'e tarieding hommels kaam te ferstjerren. Fan gefolgen kaam Skanderbeg wer allinne foar de Osmanen oer te stean.

Yn [[april]] [[1465]] fersloech Skanderbeg yn 'e [[Slach by Vaikal]] it Osmaanske leger fan [[Ballaban Badera]] (of Ballaban Pasja), in etnysk Albaneeske ''sancakbey'' fan Ohrid. Yn dy fjildslach foel troch in mûklaach lykwols in groep fan 21 neiste fertroulingen fan Skanderbeg yn Osmaanske hannen, wêrûnder syn kavalerykommandant [[Moisi Golemi]], syn [[kertiermaster (funksje)|kertiermaster-generaal]] [[Vladan Gjurica]] en syn omkesizzer [[Muzaka Kastrioti]]. Dyselden waarden troch Badera fuortendaliks nei Konstantinopel stjoerd, dêr't se oer in perioade fan fyftjin dagen libben [[strûpen|strûpt]] waarden oant se it bestoaren, wêrnei't har [[lyk|liken]] yn stikken houd en oan 'e [[hûn]]en fuorre waarden. Skanderbeg syn smeekbeaen om him harren frijkeapje te litten waarden negearre. Letter datselde jiers besochten Badera en [[Jakup Bey]] om Skanderbeg mei in skjirrebeweging yn 'e tange te nimmen, mar yn 'e [[Twadde Slach by Vaikal]] makke er koarte metten mei Badera, wêrnei't er yn 'e [[Slach by Kashari]], yn 'e neite fan [[Tirana]], ôfweefde mei Jakup Bey. Nei ôfrin fan dy slaggen waarden alle Osmaanske kriichsfinzenen troch de Albanezen [[eksekutearre]] út [[wraak]] foar it lot fan Golemi, Gjurica en de oaren.
[[File:Second Siege of Kruje 1466 (81771209).jpg|right|thumb|250px|It [[Belis fan Krujë (1466-1467)|Twadde Belis fan Krujë]] ([[1466]]-[[1467]]).]]

====It Twadde Belis fan Krujë====
Yn [[1466]] joech sultan Mehmed sels lieding oan in Osmaansk leger fan 30.000 man dat yn Albaanje op 'e nij Krujë belegere. By dat [[Belis fan Krujë (1466-1467)|twadde Belis fan Krujë]] waard de stêd ferdigene troch in 4.400 man tellend Albaneesk garnizoen ûnder Tanush Thopia. De Fenesianen makken fan Mehmed syn ôfwêzigens yn Konstantinopel gebrûk om in kampanje yn 'e [[Egeyske See]] te begjinnen, wêrby't in [[float]] ûnder [[Vettore Capello]] de [[eilannen]] [[Imbros]] en [[Lemnos]] ferovere en dêrnei de stêd [[Patras]], oan 'e noardkust fan 'e [[Peloponnesos]], [[belegere]]. Hoewol't de Osmaanske legeroerste yn [[Grikelân]], [[Turahanoğlu Ömer Bey|Ömer Bey]] it belis al rillegau trochbriek, makke dit foar Mehmed dúdlik dat er eins net út Konstantinopel wei koe. Om't der alhiel gjin útsicht wie op 'e ferovering fan Krujë, kearde doe dêrhinne werom, wylst er syn leger by Krujë efterliet ûnder it befel fan Ballaban Badera. De Osmanen bouden yn 'e neite fan Krujë in eigen fêsting om harren belegering makliker te meitsjen. Dy fêsting, dy't se ''Il-basan'' neamden, woeks letter út ta [[Elbasan]], wat no ien fan 'e grutste stêden fan Albaanje is.

Skanderbeg brocht de [[winter]] fan [[1466]] op [[1467]] yn Itaalje troch, dêr't er jild byinoar besocht te bringen om 'e oanhâldende oarloch mei de Osmanen fan te bekostjen. Op in stuit wied er yn Rome sa deunoan dat er syn [[hotel]]rekken net iens betelje koe. Paus [[Paulus II (paus)|Paulus&amp;nbsp;II]], dy't him lang net sa tagedien wie as eardere pausen, hold de hân op 'e knip en joech him úteinlik by syn ôfreis 2.300 dukaten mei. It [[Keninklik Hof]] yn Napels wie goederjousker, en dêr krige Skanderbeg sawol jild as [[wapen]]s en oare foarrieden taparte. De konklúzje moat lykwols wêze dat Skanderbeg de kosten fan syn desennialange striid altyd foar it oergrutte part út eigen middels betelle, oanfolle mei guod dat bútmakke wie op 'e fijân.
[[File:Elbasan_Castle_1.JPG|left|thumb|200px|It [[Kastiel fan Elbasan]].]]

Nei't er wer oerstutsen wie nei Albaanje, gie Skanderbeg in ferbûn oan mei syn eardere fijân [[Lekë Dukagjini]], en tegearre fersloegen se op [[19&amp;nbsp;april]] [[1467]] yn 'e [[Slach by Krrabë]] Osmaanske fersterkings dy't ûnder lieding fan [[Yonuz Badera]], de broer fan Ballaban, ûnderweis wiene nei it Belis fan Krujë. Dêrby waard Yonuz kriichsfinzen nommen. Fjouwer dagen letter, op [[23&amp;nbsp;april]], foelen Skanderbeg en Dukagjini de Osmanen by Krujë oan, wêrby't de stêd [[ûntset]] waard. Ballaban Badera [[sneuvele]] by dat treffen troch de hân fan 'e Albaneeske [[heakbus]]skutter [[Gjergj Aleksi]]. Badera syn restearjende troepen, sa'n 10.000 man, rekken besingele en bepleiten in [[frije ôftocht]]. Skanderbeg wie ree om har dat ta te stean, nei't it skynt, mar Dukagjini en de oare Albaneeske lieders woene dêr neat fan witte en beävensearren dat de striid trochgie oant de Osmanen har oerjaan soene. Uteinlik wist in oansjenlik diel fan 'e Osmanen út te brekken en fia [[Dibra]] nei it suden te ûntkommen. Neitiid belegere Skanderbeg Elbasan, mar om't it him ûntbriek oan [[artillery]] en genôch troepen, slagge it him net om dy fêsting yn te nimmen.

Mei om't Skanderbeg mei syn oerwinning by Krujë op 'e nij grutte rom behelle hie, wie Mehmed&amp;nbsp;II it oan syn [[ear (gefoel)|ear]] ferplichte om yn 'e simmer fan [[1467]] wer tsjin him op te tsjen. Skanderbeg loek him werom yn 'e bergen, dêr't [[grutfizier]] [[Mahmud Pasja Anđelović]] him omdôch socht. Underwilens foel Mehmed sels oanhâldend de Albaneeske fêstings oan en died er ek útfallen nei de Fenesiaanske besittings oan 'e kust. Hoewol't it derûnder bringen fan Albaanje mislearre, krektlyk as it [[Belis fan Krujë (1467)|Trêde Belis fan Krujë]], wie de ferwuostging dy't de Osmanen yn Albaanje oanrjochten ûnbidich. Yn [[jannewaris]] [[1468]] kamen Skanderbeg en de oare Albaneeske lieders yn it Fenesiaanske bolwurk [[Lezhë]] gear om har oer de sitewaasje te berieden en in nije strategy út te stippeljen. Yn dy snuorje rekke Skanderbeg oanhelle mei [[malaria]] en kaam er op [[17&amp;nbsp;jannewaris]] [[1468]] te [[ferstjerren]] yn 'e âlderdom fan 62 jier. Hy waard [[begroeven]] yn 'e Sint-Nikolaastsjerke fan Lezhë, dêr't syn [[grêf]] nei de ferovering fan dy stêd troch de Osmanen iepenbrutsen waard, sadat de Osmaanske soldaten [[amulet]]ten fan syn [[bonke]]n meitsje koene. Se leauden nammentlik dat dy Skanderbeg syn [[moed]] en [[krigelens]] oerbringe soene op 'e drager.
[[File:Skanderbeg_engraving.jpg|right|thumb|250px|It [[ferstjerren]] fan Skanderbeg.]]

==Neisleep==
Nei de dea fan Skanderbeg frege en krige Feneesje tastimming fan syn [[widdo]] om Krujë en de oare Albaneeske fêstings te ferdigenjen mei Fenesiaanske garnizoenen. Krujë sels waard yn [[1477]] [[Belis fan Krujë (1477-1478)|foar de fjirde kear belegere]], no troch Osmaanske troepen ûnder [[Gedik Ahmed Pasja]]. De stêd hold it út oan [[16&amp;nbsp;juny]] [[1478]], doe't de úthongere ferdigeners har einlings oerjoegen. Der wie harren en har [[gesin]]nen in frije ôftocht ûnthjitten, mar doe't se ta de stêd út kamen, waarden de manlju ferriedlik troch de Osmanen fermoarde, wylst de froulju en bern ta [[slavernij|slaaf]] makke waarden. Yn [[1479]] waard [[Shkodër]] [[Belis fan Shkodër (1479)|belegere]] en ferovere troch Mehmed sels. 

Skanderbeg syn soan [[Gjon&amp;nbsp;II Kastrioti]] joech neitiid lieding oan it Albaneeske ferset fuort en besocht tusken [[1481]] en [[1484]] om 'e nocht om 'e troch Mehmed ferovere gebieten werom te winnen. Yn [[1492]] fûn der yn 'e [[Labëria]]-krite yn súdlik Albaanje in grutte opstân plak, foar it ûnderdrukken wêrfan't sultan [[Bayazid&amp;nbsp;II]] sels fanwegen kaam. Yn [[1501]] stiek [[Gjergj&amp;nbsp;II Kastrioti]], de [[pakesizzer]] fan Skanderbeg, mei [[Progon Dukagjini]] en 150 oant 200 oare Albaneeske ballingen út Itaalje oer nei Lezhë om in nije opstân te organisearjen, mar ek dat mislearre. Datselde jiers joech de Republyk Feneesje de havenstêd [[Durrës]] (Durazzo) op, de lêste Fenesiaanske besitting op 'e Albaneeske kust.
[[File:Helmet_of_Skanderbeg.JPG|left|thumb|200px|De [[helm]] fan Skanderbeg yn it [[Kunsthistorisches Museum]] yn [[Wenen]].]]

De tankberens fan kening Ferdinand fan Napels oan Skanderbeg einige net mei dy syn dea. Yn in brief fan [[24&amp;nbsp;febrewaris]] [[1468]] seid er: &quot;Skanderbeg wie as in heit foar ús&quot;. Hy bea de widdo en soan fan Skanderbeg asyl oan en wreide dat út nei alle Albaneeske opstannelingen. De grutte mearderheid fan 'e Albaneeske hegerein naam sadwaande yn it lêste trêdepart fan 'e [[fyftjinde iuw]] de wyk nei it Keninkryk Napels en it dêrmei yn in [[personele uny]] ferbûne [[Keninkryk Sisylje]], dêr't de Albaneeske ballingen eigen wengebieten tawiisd krigen en eigen doarpen stiften. Dat is de oarsprong fan 'e noch altyd besteande [[Albaneeske minderheid yn Itaalje]], wêrfan't de leden ek wol Italo-Albanezen of Arberesjen neamd wurde.

Skanderbeg syn famylje waard ûnder de namme Castriota opnommen yn 'e [[adel]] fan it Keninkryk Napels en krige it [[hartochdom]] [[San Pietro in Galatina]] en it [[greefskip]] [[Soleto]] taparte, yn 'e provinsje [[Lecce (provinsje)|Lecce]]. Syn soan Gjon troude dêr mei [[Jerina Branković (frou fan Gjon II Kastrioti)|Jerina Branković]], de dochter fan 'e earder útwykte Servyske [[balling]] [[Lazar Branković]] en ien fan 'e lêste neikommelingen fan 'e keizerlike Byzantynske [[Palaiologos]]-famylje. Twa linen fan [[neiteam]] fan Skanderbeg libben lange tiid yn súdlik Itaalje. Ien dêrfan stamme ôf fan Pardo Castriota Scanderbeg en de oare fan Achille Castriota Scanderbeg, dat allebeide [[oerwûne soan]]nen wiene fan Ferrante Castriota, de soan fan Gjon en Jerina. It iennichste wettige bern fan Ferrante wie syn dochter Irene Castriota Scanderbeg, dy't him skonken wie troch syn frou Andreana Acquaviva d'Aragona, hartoginne fan [[Nardò]]. Sy brocht it hartochdom San Pietro in Galatina en it greefskip Soleto&amp;nbsp;– en it bloed fan Skanderbeg&amp;nbsp;– yn it laach [[Sanseverino]] nei har houlik mei prins [[Pietrantonio Sanseverino]] ([[1508]]-[[1559]]). Harren soan wie [[Nicolò Bernardino Sanseverino]] ([[1541]]-[[1606]]).

==Betsjutting==
[[File:Tirana_panorama_2016.jpg|right|thumb|280px|It [[Skanderbegplein]] yn 'e [[Albaanje|Albaneeske]] [[haadstêd]] [[Tirana]], mei de [[Albaneeske flagge]] en it [[Skanderbeg Monumint (Tirana)|Skanderbeg Monumint]].]]
Yn 'e heale iuw dat Skanderbeg as [[opstanneling]] aktyf wie, rûn de Osmaanske opmars yn súdwestlik Jeropa fêst. Dat wie net inkeld syn fertsjinste, want ek de wjerstân fan 'e [[Keninkryk Hongarije (Midsiuwen)|Hongaarske]] legeroerste [[János Hunyadi]] en it ferset fan 'e [[foarst]]en [[Vlad&amp;nbsp;III Dracula]] yn [[Foarstedom Walachije|Walachije]] en [[Steffen de Grutte fan Moldaavje|Steffen de Grutte]] yn [[Foarstedom Moldaavje|Moldaavje]] spile dêrby in grutte rol. Mar Skanderbeg kearde yn elts gefal eigenhandich tsjin dat de Osmanen fia de havens fan Albaanje de smelle [[Strjitte fan Otranto]] nei de hakke fan 'e [[Lears fan Itaalje]] oerstekke koene oant de Italjaanske foarstedommen ree wiene om sa'n ynfal ôf te slaan. Dat soks net tinkbyldich wie, bewiist it feit dat Mehmed&amp;nbsp;II yn [[1481]] de havenstêd [[Otranto]] yn Súd-Itaalje ferovere en de hiele manlike befolking om hals bringe liet.

Hoewol't Skanderbeg eins benammen in foarfjochter west hie fan it [[kristendom]] tsjin [[islam]]ityske oerhearsking, waard syn neitins ûnder de [[Albaneeske Nasjonale Untwekking]] fan it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] yn in ramt fan Albaneesk [[nasjonalisme]] pleatst as in [[symboal]] fan 'e eigen [[etnisiteit]] en [[kultuer]]. Mei't fierwei de measte Albanezen tsjin dy tiid moslims wiene, waard it religieuze aspekt fan syn striid nei de eftergrûn ferkrongen. Skanderbeg waard ta in [[folksheld]] makke, ferlykber mei [[William Wallace]] foar de [[Skotten]] en [[Grutte Pier]] foar de [[Westerlauwerske Friezen]]. Sadwaande stiet op in prominint plak op it [[Skanderbegplein]] yn it sintrum fan 'e Albaneeske [[haadstêd]] [[Tirana]] it mânske [[Skanderbeg Monumint (Tirana)|Skanderbeg Monumint]]. De [[folksferhalen]] dy't no oer Skanderbeg ferteld wurde, wolle hawwe dat er nea mear as fiif oeren nachts sliepte en dat er mei ien slach fan syn [[kromswurd]] twa manlju midstwa houwe koe. Sa waard er in figuer fan 'e [[folkloare]], hoewol't ek de histoaryske persoan net fergetten rekke. Op [[27&amp;nbsp;oktober]] [[2005]] naam it [[Amerikaanske Kongres]] in [[resolúsje]] oan &quot;ta eare fan 'e 600e [[berte]]dei fan Gjergj Kastrioti (Skanderbeg), steatsman, diplomaat en militêr sjeny, foar syn rol yn it rêden fan West-Jeropa fan 'e Osmaanske besetting&quot;.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Skanderbeg ''References'', ''Sources'' en ''Further reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Skanderbeg}}
}}

[[Kategory:Albaneeske adel]]
[[Kategory:Albaneesk ofsier]]
[[Kategory:Albaneesk politikus]]
[[Kategory:Albaneesk opstanneling]]
[[Kategory:Osmaansk ofsier]]
[[Kategory:Osmaansk gûverneur]]
[[Kategory:Opstanneling yn it Osmaanske Ryk]]
[[Kategory:Osmaansk persoan fan Albaneesk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1405]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1468]]</text>
      <sha1>q2jc6ug1itrpag4sjnidgh68q4rf892</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske Marine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147159</id>
    <revision>
      <id>1236646</id>
      <parentid>1236396</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T05:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>353</id>
      </contributor>
      <comment>US_Navy_CW5_insignia.svg ferfongen troch [[c:File:US_Navy_W5_insignia.svg|US_Navy_W5_insignia.svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set)).</comment>
      <origin>1236646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33411" sha1="p8qg49ixiysrspd52ds32v5hivgr2z8" xml:space="preserve">{{Diel fan de kriichsmacht
|namme= Amerikaanske Marine
|flagge= [[File:Flag of the United States Navy.svg|border|125px]] 
|embleem= [[File:Emblem of the United States Navy.svg|100px]] 
|biedwurd= ''Non Sibi Sed Partriae'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Latyn]], &quot;Net foar Ussels, Mar foar Us Lân&quot;&lt;/small&gt;
|lân= [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] 
|soarte= [[marine]] 
|doel= [[oarloch]]fiering op [[see]]
|namme folút= ''United States Navy'' &lt;br&gt;&lt;small&gt;(&quot;Amerikaanske Marine&quot;)&lt;/small&gt;
|ôfkoarting= USN 
|lokaasje haadkertier= it [[Pentagon]] ([[Arlington County (Firginia)|Arlington&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp; County]], [[Firginia]]) 
|oprjochte= [[1775]](-[[1785]]), [[1794]] 
|sterkte= 328.000 aktyf &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt; &lt;br&gt; 101.000 reserve &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; 272 ynsetbere [[marineskip|skippen]] &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt; &lt;br&gt; 158 skippen reservefloat &lt;small&gt;(2015)&lt;/small&gt;  
|falt ûnder= ● [[Amerikaansk Ministearje fan Definsje|Am. Min. f. Definsje]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Amerikaansk Departemint fan de Marine|Dep f.d. Marine]] 
|falt ûnder= ● [[File:Seal of the United States Department of Defense.svg|15px]] [[Amerikaansk Ministearje fan Definsje|Am. Ministearje f. Definsje]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[File:Seal of the United States Department of the Navy.svg|15px]] [[Amerikaansk Departemint fan de Marine|Dep. fan de Marine]] 
|offisjele kleuren= [[blau]] en [[goud (kleur)|goud]]&lt;br&gt;{{color box|#022A3A}}&amp;nbsp;{{color box|#E8B00F}}
|webside= [http://www.navy.mil/ www.navy.mil] 
|ôfbyld= [[File:Naval jack of the United States.svg|border|125px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[geus (flagge)|geus]]&lt;/small&gt;
}}
De '''Amerikaanske Marine''' ([[Ingelsk]]: '''''United States Navy''''' of '''''U.S. Navy''''', [[ôfkoarte]] ta '''USN''') is ien fan 'e tûken fan 'e [[Amerikaanske Striidkrêften]], de [[kriichsmacht]] fan 'e [[Feriene Steaten fan Amearika]]. It is in [[marine]] en ien fan 'e acht [[unifoarmearre tsjinsten fan de Feriene Steaten|unifoarmearre tsjinsten fan 'e Feriene Steaten]]. De Amerikaanske Marine hat (de [[militêre reserve|reserve]] ynbegrepen) in sterkte fan krapoan 430.000 man, en beskikt oer in totaal fan 430 [[marineskip]]pen. It is dêrmei de grutste en sterkste marine fan 'e wrâld. [[Bestjoer]]lik ressortearret de Amerikaanske Marine ûnder it [[Amerikaanske Ministearje fan Definsje]]. De marine waard yn [[1775]] oprjochte as de [[Kontinintale Marine]], en hat sûnt yn likernôch santich [[oarloch|oarloggen]] en oare konflikten fochten. De [[ofsier]]soplieding fan 'e Amerikaanske Marine wurdt fersoarge troch de [[Amerikaanske Marine-akademy]] te [[Annapolis (Marylân)|Annapolis]].

==Sterkte==
De Amerikaanske Marine is de grutste [[marine]] fan 'e wrâld, dy't tarist is mei it meast avansearre marinematerieel fan 'e wrâld. Kwa mankrêft bestie de marine anno [[2015]] út 328.194 man yn aktive tsjinst, oanfolle mei in [[militêre reserve]] fan 101.199 man. Opteld komt dat del op in totale mankrêft fan krapoan 430.000 man. Op it mêd fan materieel beskikte de Amerikaanske Marine (ek yn [[2015]]) oer 272 direkt ynsetbere [[marineskip]]pen, mei dêropta in [[reservefloat]] fan nochris 158 skippen dy't net direkt ynsetber binne, mar  binnen reedlike tiid wol wer ynsetber makke wurde kinne. Yn totaal binne dat 430 skippen, mei in mienskiplike [[ton (massa)|tonnaazje]] dy't de grutste fan alle [[float]]en fan 'e wrâld is. De grutste skippen binne de [[fleandekskip]]pen, wêrfan't de Amerikaanske Marine op elts momint tsien yn aktive tsjinst hat, mei dêropta twa yn 'e reservefloat en trije nijen yn oanbou. It Amerikaanske [[flottylje]] fleandekskippen is dêrmei ek fierwei it grutste fan 'e wrâld. De Amerikaanske Marine hie fierders yn [[febrewaris]] [[2016]] mear as 3.700 militêre [[fleantugen]] yn aktive tsjinst.

==Doelen==
De Amerikaanske Marine tsjinnet as it diel fan 'e [[Amerikaanske Striidkrêften]] dat him taleit op oarloch op [[see]]. Dêrby binne de doelen:
*tarieding foar it effektyf fieren fan oarloch op see;
**dêrta it ûnderhâlden en ûntwikkeljen fan [[wapen]]s, materieel, [[taktyk|taktiken]] en oare plannen om soks mooglik te meitsjen;
*it ôfslaan fan agresje fan oer see dy't rjochte is tsjin 'e [[Feriene Steaten]], syn oerseeske gebietsdielen en besittings en syn bûnsgenoaten, oft dy agresje no ôfkomstich is fan oare [[steat|lannen]], fan partikuliere entiteiten ([[terrorisme]]) of troch [[ferrie]] fan binnenút;
*it ferdigenjen fan it rjocht fan 'e Feriene Steaten en syn bûnsgenoaten op frije trochfeart troch de [[ynternasjonale wetters]]. 

==Bestjoer==
It [[haadkertier]] fan 'e Amerikaanske Marine is fêstige yn it [[Pentagon]], yn [[Arlington County (Firginia)|Arlington County]] yn [[Firginia]], fuort besuden de Amerikaanske federale [[haadstêd]] [[Washington, D.C.]] De Amerikaanske Marine falt [[bestjoer]]lik ûnder it [[Amerikaansk Departemint fan de Marine|Amerikaansk Departemint fan 'e Marine]], oan it haad wêrfan't de [[ûnderminister]] fan 'e Marine stiet. It Departemint fan 'e Marine makket diel út fan it [[Amerikaansk Ministearje fan Definsje]], en de ûnderminister fan 'e Marine is ûnderhearrich oan 'e [[minister]] fan Definsje. De [[stêfsjef]] fan 'e marine (''Chief of Naval Operations'', CNO) is in [[ofsier]] mei de [[militêre rang]] fan [[admiraal]], en de heechste marine-ofsier yn it Departemint fan 'e Marine. It kin lykwols wêze dat hy (of sy) net de marine-ofsier mei de alderheechste rang is, yn it gefal dat de [[foarsitter]] of de [[fise-foarsitter]] fan 'e [[Mienskiplike Stêfsjefs (Feriene Steaten)|Mienskiplike Stêfsjefs]] ek in marine-ofsier is.
[[File:United States Navy bases.svg|left|thumb|300px|De lokaasje fan bases en oare fasiliteiten fan 'e Amerikaanske Marine yn 'e [[Feriene Steaten]].]]

De [[Amerikaanske Kustwacht]] is in tûke fan 'e Amerikaanske Striidkrêften dy't bestjoerlik folslein los stiet fan 'e Amerikaanske Marine, en dy't ek hiele oare taken hat as de marine. It [[Amerikaansk Marinierskorps]] is ek in selsstannige tûke fan 'e Amerikaanske Striidkrêften, dy't net ûnderhearrich is oan, mar wol nau gearwurket mei de marine.

==Ynfrastruktuer==
De Amerikaanske Marine hat in protte [[marinebasis|marinebases]] en oare fasiliteiten yn gebrûk, dy't benammen konsintrearre binne yn it noardeasten fan 'e [[legere 48 steaten]], oan 'e [[kust]] fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] tusken súdlik [[Maine]] en sintraal [[Firginia]], en fierders oan 'e noardeastkust fan 'e [[Golf fan Meksiko]], en oan 'e Amerikaanske westkust, oan 'e [[Stille Oseaan]], fral yn [[Súdlik Kalifornje]] en yn 'e krite fan 'e [[Puget Sound]] by [[Seattle]]. It grutste kompleks fan 'e Amerikaanske Marine is it [[Marine Loftwapenstasjon China Lake]], yn [[Kalifornje]], in [[militêr oefenterrein]] mei in [[oerflak]] fan 4.500&amp;nbsp;[[km²]]. It op ien nei grutste kompleks is yn [[Hampton Roads (Firginia)|Hampton Roads]], yn [[Firginia]], dêr't in stikmannich bases mei-inoar 150&amp;nbsp;km² beslane. 
[[File:USS_Nimitz_in_Victoria_Canada_036.jpg|right|thumb|250px|De [[USS Nimitz (CVN-68)|USS ''Nimitz'']], in [[fleandekskip]] fan 'e Amerikaanske Marine, hjir by in freonskiplik besyk oan [[Victoria (Britsk-Kolumbia)]].]]

De wichtichste bases fan 'e Amerikaanske Marine binne it [[Marinestasjon Norfolk]], yn Firginia, dat de thúshaven fan 'e [[Amerikaanske Atlantyske Float]] is, en de [[Marinebasis San Diego]] yn Súdlik Kalifornje, de wichtichste thúshaven fan 'e [[Amerikaanske Pasifyske Float]] (hoewol't it [[haadkertier]] dêrfan eins fêstige is yn it [[Marinestasjon Pearl Harbor]], sûnt [[2010]] de [[Mienskiplike Basis Pearl Harbor-Hickam]], yn [[Hawaï]]). De [[militêre akademy|ofsiersoplieding]] fan 'e Amerikaanske Marine wurdt fan âlds fersoarge oan 'e [[Amerikaanske Marine-akademy]] yn [[Annapolis (Marylân)|Annapolis]], yn [[Marylân]], hoewol't spesifike ofsiersopliedings no op oare plakken fêstige binne. De oplieding ta marine[[piloat]] wurdt bgl. fersoarge op it [[Marinefleanfjild Pensacola]] yn 'e [[Panhandle fan Floarida]], wylst de oplieding ta [[dûkboat]]ofsier fêstige is yn it [[Marine Undersee-oarlochsfieringssintrum]] yn [[Newport (Rhode Island)|Newport]], yn [[Rhode Island]].

Bûten it grûngebiet fan 'e eigentlike Feriene Steaten ûnderhâldt de Amerikaanske Marine ek wichtige bases yn [[ûnynkorporearre territoaria fan 'e Feriene Steaten]], lykas de grutte [[Marinebasis Gûam]] op [[Gûam]] en oare wichtige fasiliteiten yn [[Porto Riko]] en [[Amerikaansk-Samoä]]. Yn it bûtenlân is de grutste Amerikaanske marinebasis de [[Marinebasis Yokosuka]] op it [[Japan]]ske eilân [[Okinawa]], yn 'e [[Rjûkjû-eilannen]]. Dy tsjinnet as basis foar alle aktiviteiten fan 'e Amerikaanske Marine yn it westen fan 'e [[Stille Oseaan]]. Oare wichtige oerseeske bases fan 'e Amerikaanske Marine binne de [[Amerikaanske Marinebasis Napels]] yn [[Itaalje]] (de thúshaven fan 'e [[Amerikaanske Sechsde Float]] yn it [[Middellânske-Seegebiet]]), de [[Amerikaanske Marinebasis Bachrein]] (de thúshaven fan 'e [[Amerikaanske Fyfde Float]] yn 'e [[Perzyske Golf]]) en de [[Marinebasis Guantanamo Bay]] op [[Kuba]] (dy't bekend kommen is te stean as in plak dêr't lju dy't fan [[terrorist]]yske aktiviteiten foar [[Al-Qaida]] fertocht wurde, sûnder [[berjochting|foarm fan proses]] [[finzen]]set binne).

==Skiednis==
===Iere jierren===
Doe't yn [[1775]] de [[Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch]] útbriek, wie der ûnder de leden fan it [[Twadde Kontinintaal Kongres]] diskusje oer de fraach oft de [[Trettjin Koloanjes|trettjin opstannige koloanjes]] wol in mienskiplike marine oprjochtsje moasten. [[Massachusetts]] hie bgl. yn 't earstoan syn eigen marine. De oerbefelhawwer fan it [[Koninintale Leger]] (de foarrinner fan it [[Amerikaanske Leger]]), [[generaal]] [[George Washington]], makke in ein oan it redendielen troch op [[13&amp;nbsp;oktober]] [[1775]] sân [[sylskip]]pen as [[oarlochsskip]]pen ta te rissen om [[Grut-Brittanje|Britske]] [[befoarrieding]]sskippen te ûnderskeppen. Dat wie it oanbegjin fan 'e [[Kontinintale Marine]]. 
[[File:USS_Constitution_vs_Guerriere.jpg|left|thumb|250px|De USS ''Constitution'' fan 'e Amerikaanske Marine ferwikkele yn in gefjocht mei de HMS ''Guerriere'' fan 'e [[Britske Keninklike Marine]] yn 'e [[Oarloch fan 1812]].]]

Nei't de Amerikanen yn 'e Unôfhinklikheidsoarloch de oerwinning behelle hiene, waard yn [[1785]] de Kontinintale Marine opheft en it lêste [[marineskip]], de [[USS Alliance (skip út 1778)|USS ''Alliance'']], ferkocht. Hast in [[desennium]] moasten de Feriene Steaten it doe sûnder marine dwaan, wat Amerikaanske [[keapfardij]]skippen bleatstelde oan 'e eigenwille fan [[seerôver]]s. De iennichste seemacht dy't it lân yn dy tiid hie, waard foarme troch de [[United States Revenue Cutter Service]], in soarte fan [[dûane]] op see dy't in foarrinner wie fan 'e hjoeddeistige [[Amerikaanske Kustwacht]]. Yn [[1794]] naam it [[Amerikaanske Kongres]] de [[Marinewet fan 1794]] oan, wêryn't de oprjochting fan in permaninte, steande marine regele waard. Pas yn [[oktober]] [[1797]] kamen lykwols de earste marineskippen ree, dy't ommers noch boud wurde moasten. Dy waarden sa gau mooglik ynset yn it [[Middellânske-Seegebiet]], tsjin 'e [[Barbarijske seerôvers]]. 

===Njoggentjinde iuw===
It earste grutte konflikt dêr't de weroprjochte Amerikaanske Marine by belutsen rekke, wie de [[Oarloch fan 1812]] tsjin 'e [[Grut-Brittanje|Britten]]. Hoewol't it net slagge en kom foar dat de fijân Amerikaanske [[haven]]s blokkearre en troepen oan lân sette, waarden de Britten wol ferdreaun út 'e [[Eriemar]], wat bydroech oan 'e nederlaach op lân fan harren en har [[Yndianen|Yndiaanske]] bûnsgenoaten. Fan [[1819]] ôf waard it saneamde [[Afrika-eskader]] fan 'e Amerikaanske Marine ynset om 'e yllegale oanfier fan nije [[slavernij|slaven]] út [[Afrika]] de kop yn te drukken. 

Yn 'e [[Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch]] ([[1846]]-[[1848]]) blokkearre de Amerikaanske Marine [[Meksiko|Meksikaanske]] havens, ferneatige de Meksikaanske float yn 'e [[Golf fan Kalifornje]], en spile it [[Pasifysk Eskader]] ûnder lieding fan [[kommandeur (rang)|kommandeur]] [[Robert Stockton]] in wichtige rol by de ferovering fan [[Opper-Kalifornje]]. De Amerikaanske Marine fierde yn dat konflikt ek syn earste grutskalige [[amfibyske operaasje]] út, doe't der 12.000 man fan it [[Amerikaanske Leger]] yn 'e Meksikaanske havenstêd [[Veracruz (Meksiko)|Veracruz]] oan lân set waarden. It súkses fan dy operaasje iepene de doar foar de ferovering fan [[Meksiko-Stêd]] en dêrmei de Amerikaanske oerwinning. 

Fan dy tiid ôf fêstige de Amerikaanske Marine him as in wichtige macht op 'e wrâldseeën, dy't bgl. yn [[1853]] it [[isolemint fan Japan]] trochbriek doe't [[Perry-ekspedysje|in eskader]] ûnder lieding fan kommandeur  [[Matthew Perry (marine-ofsier)|Matthew Perry]] de [[Baai fan Tokio|Baai fan Edo]] ynfear, wat yn [[1854]] resultearre yn 'e [[Konvinsje fan Kanagawa]]. 
[[File:Us-atlantic-fleet-1907.jpg|right|thumb|250px|De [[Grutte Wite Float]] makket in wrâldreis yn [[1907]].]]

Under de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]-[[1865]]) bleau de Amerikaanske Marine, oars as it Amerikaanske Leger, frijwol hielendal yn Noardlike hannen. Dat stelde de Feriene Steaten by steat om al ier ûnder de [[boargeroarloch]] de saneamde [[Unyblokkade]] tsjin 'e Súdlike [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Konfederearre Steaten]] yn te stellen. It Suden waard dêrtroch [[ekonomy]]sk úthongere, wat sterk bydroech ta de úteinlike oerwinning fan it Noarden. De Amerikaanske Boargeroarloch wie ek it earste konflikt wêryn't [[izerbeklaaid oarlochsskip|izerbeklaaide oarlochsskippen]] it tsjininoar opnommen, spesifyk de [[USS Monitor|USS ''Monitor'']] en de [[CSS Virginia|CSS ''Virginia'']] yn 'e [[Slach by Hampton Roads]] yn [[1862]].

Yn 'e tweintich jier nei de Amerikaanske Boargeroarloch fertutearze de Amerikaanske Marine lykwols trochdat de [[polityk]] der net mear nei omseach, mei as gefolch dat it materieel folslein efter de tiid rekke. Yn 'e [[1880-er jierren]] waard lang om let in grutskalich modernisearringsprogramma ynset, wêrby't it tal marineskippen ek útwreide waard. Dat bliek fertuten dien te hawwen doe't de Amerikaanske Marine yn 'e [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]] yn [[1898]] handich ôfweefde mei de [[Spaanske Marine]]. 

De Amerikaanske Marine rûn neitiid foarop yn 'e ûntwikkeling fan [[slachskip]]pen (dy't as de takomst fan eltse himsels respektearjende marine sjoen waarden), yn 'e mande mei de marines fan lannen as it [[Feriene Keninkryk]], it [[Keizerryk Dútslân]] en it [[Keizerryk Japan]]. Yn [[1907]] stjoerde de [[Amerikaanske presidint]] [[Theodore Roosevelt]] de measte Amerikaanske slachskippen mei harren [[eskorteskip]]pen (de saneamde [[Grutte Wite Float]]) op in fjirtjin [[moanne (tiid)|moannen]] duorjende [[reis]] om 'e wrâld, mei as doel om 'e Amerikaanske macht op see út te stallen. Tsjin [[1911]] koe de Amerikaanske Marine yn sterkte de [[Britske Keninklike Marine]] belykje.

===Earste Wrâldoarloch en Ynterbellum===
Yn [[april]] [[1917]] rekken de Feriene Steaten behelle yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]]. Fanwegen in slim [[stookoalje]]tekoart yn it Feriene Keninkryk koene yn dat konflikt lykwols inkeld âldere, op [[stienkoal]] stokende Amerikaanske marineskippen ynset wurde. Under de [[Marinewet fan 1916]] groeide de Amerikaanske Marine yn 'e folgjende jierren fluch troch in ambisjeus [[skipsbou]]programma. Nei ôfrin fan 'e Earste Wrâldoarloch waard troch it [[Marineferdrach fan Washington]] yn [[1922]] de ynternasjonale [[wapenwedrin]] op see oan bannen lein, benammen wat it bouwen fan [[slachskip]]pen en [[kruser]]s oanbelange. Dêrom waarden inkele fan 'e earste Amerikaanske [[fleandekskip]]pen, de [[USS Lexington (CV-2)|USS ''Lexington'']] en de [[USS Saratoga (CV-3)|USS ''Saratoga'']], op rompen boud fan [[slachkruser]]s dy't healôf wiene doe't se omreden fan 'e beheinings yn it [[ferdrach]] skrast wurde moasten. 
[[File:Battleship-row-torpedos.jpg|thumb|left|250px|De [[slachskip]]pen fan 'e Amerikaanske Marine ôfmarre oan [[Battleship Row]] yn it [[Marinestasjon Pearl Harbor]] op [[7&amp;nbsp;desimber]] [[1941]], ûnder de [[Japan]]ske [[Oanfal op Pearl Harbor]]. Yn it wetter fan 'e [[lagune]] binne de weagen fan guon [[torpedo (wapen)|torpedo's]] te sjen. Op 'e eftergrûn stiigje [[reek]]wolkens op fan it [[fleanfjild]] [[Hickam Field]].]]

Yn 'e [[Grutte Depresje]] fan 'e [[1930-er jierren]] omfieme de [[New Deal]] fan presidint [[Franklin D. Roosevelt]] in regeling yn it ramt fan 'e [[Public Works Administration]] (de Amerikaanske [[Wurkferskaffing]]), wêrby't [[wurkleazens|wurkleazen]] ynset waarden foar de bou fan mear fleandekskippen, lykas de [[USS Yorktown (CV-5)|USS ''Yorktown'']] en de [[USS Enterprise (CV-6)|USS ''Enterprise'']]. Sadwaande beskikte de Amerikaanske Marine tsjin [[1936]], doe't de [[USS Wasp (CV-7)|USS ''Wasp'']] reekaam, oer in flottylje fleandekskippen mei in [[deplassemint|wetterferpleatsing]] fan 165.000 [[long ton]]s, hoewol't dat optekene waard as 135.000 long tons om te foldwaan oan it Marineferdrach fan Washington.

===Twadde Wrâldoarloch===
Fanwegen oprinnende spannings yn it gebiet fan 'e [[Stille Oseaan]], dy't ferbân holden mei de [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch]] en oanboaze waarden troch de oangeande [[Twadde Wrâldoarloch]] yn [[Jeropa]], ferhuze presidint Roosevelt de [[Amerikaanske Pasifyske Float]] yn begjin [[1941]] fan [[San Diego]], yn [[Kalifornje]], nei it [[Marinestasjon Pearl Harbor]], yn it [[Territoarium Hawaï]]. Op [[7&amp;nbsp;desimber]] [[1941]] leine dêr sân slachskippen, de [[USS Arizona (BB-39)|USS ''Arizona'']], de [[USS California (BB-44)|USS ''California'']], de [[USS Maryland (BB-46)|USS ''Maryland'']], de [[USS Nevada (BB-36)|USS ''Nevada'']], de [[USS Oklahoma (BB-37)|USS ''Oklahoma'']], de [[USS Tennessee (BB-43)|USS ''Tennessee'']] en de [[USS West Virginia (BB-48)|USS ''West Virginia'']] ôfmarre oan [[Battleship Row]] op [[Ford Island]], wylst in achtste slachskip, de [[USS Pennsylvania (BB-38)|USS ''Pennsylvania'']], foar ûnderhâld yn in [[drûchdok]] lei, en de ôftanke [[USS Utah (BB-31)|USS ''Utah'']], dy't inkeld noch as [[doelskip]] foar oefenings brûkt waard, ek oanwêzich wie. Op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] fan dy dei fierde de [[Keizerlike Japanske Marine]] in ferrassingsbombardemint út, dat bekend wurden is as de [[Oanfal op Pearl Harbor]]. Dêrby waarden fjouwer slachskippen en de USS ''Utah'' ta [[sinken]] brocht, wylst de oaren skansearre rekken. Troch dat foarfal waarden de Feriene Steaten ûntsjinkearber de Twadde Wrâldoarloch ynskuord. 
[[File:New_Mexico_class_battleship_bombarding_Okinawa.jpg|right|thumb|250px|It [[slachskip]] de [[USS Idaho (BB-42)|USS ''Idaho'']] besjit [[Japan]]ske posysjes op [[Okinawa]] op [[1&amp;nbsp;april]] [[1945]] ûnder de [[Slach om Okinawa]].]]

De Japanners hiene harren oanfal konsintrearre op 'e [[slachskip]]pen, dy't yn [[1941]] noch altyd beskôge waarden as de skippen wêrmei't oarloggen op see wûn of ferlern waarden. De trije fleandekskippen dy't yn Pearl Harbor stasjonearre wiene, de USS ''Lexington'', de USS ''Enterprise'' en de ''USS Saratoga'', wiene op it stuit fan it bombardemint lykwols net yn 'e [[lagune]] fan [[Pearl Harbor (lagune)|Pearl Harbor]] oanwêzich om't se op [[patrûlje]] of training wiene. Dat soarge derfoar dat de Amerikaanske Marine him yn 'e [[Twadde Wrâldkriich yn de Stille Oseaan|Twadde Wrâldoarloch yn 'e Stille Oseaan]] mear ferlitte moast op 'e fleandekskippen. Doe bliek dat dy de wiere takomst fan 'e marine wiene. De fleandekskippen spilen bygelyks in rol fan krúsjaal belang yn 'e [[Slach by Midway]], wêrmei't de Japanske opsmars yn 'e Stille Oseaan ta stilstân brocht waard. 

De Amerikaanske Marine ûntwikkele fierders de súksesfolle [[strategy]] fan it [[eilânspringen]], wêrby't de eilannen yn 'e Stille Súdsee ien foar ien ferovere waarden troch elts ferovere eilân te brûken as basis foar de ferovering fan in folgjend eilân. De wichtichste [[seeslach|seeslaggen]] dêr't de Amerikaanske Marine oan dielnaam, wiene de [[Slach yn de Koraalsee|Slach yn 'e Koraalsee]], de [[Slach by Midway]], de [[Slach om Guadalcanal]], de [[Slach yn de Filipinensee|Slach yn 'e Filipinensee]], de [[Slach yn de Golf fan Leyte|Slach yn 'e Golf fan Leyte]] en de [[Slach om Okinawa]]. Dêrnjonken ûnderstipe de marine mei kustbombardeminten fan Japanske posysjes faak amfibyske operaasjes fan it [[Amerikaanske Leger]] of it [[Amerikaanske Marinierskorps]], lykas yn 'e [[Aleoetenkampanje]], de [[Slach om Kwajalein]], de [[Slach om Peleliu]], de [[Slach om Saipan]] en de [[Slach om Iwo Jima]]. Tsjin 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch, yn [[1945]], hie de Amerikaanske Marine der hûnderten skippen by krigen, wêrûnder 18 fleandekskippen en 8 slachskippen. Yn totaal bestie de Amerikaanske float doe út 6.768 marineskippen dy't 70% fan it totale oantal en de totale tonnaazje fan alle marineskippen fan 1.000 [[ton (massa)|ton]] en grutter op 'e wrâld fertsjintwurdigen.

===Nei 1945===
Nei ôfrin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] waard de Amerikaanske Marine behelle yn 'e [[wapenwedrin]] mei de [[Sovjet-Uny]] yn it ramt fan 'e [[Kâlde Oarloch]]. Dêrtroch waard de Amerikaanske Marine oan ien wei troch oanfitere om nije [[wapen]]systemen en nije [[taktyk|taktiken]] te ûntwikkeljen en nije skippen en fleantugen te bouwen. De wichtichste 'hjitte' konflikten wêrby't de Amerikaanske Marine ûnder de Kâlde Oarloch belutsen rekke, wiene de [[Koreaanske Oarloch]] ([[1950]]-[[1953]]) en de [[Fjetnamoarloch]] ([[1961]]-[[1973]]). Ek wie it de Amerikaanske Marine dy't troch de blokkade fan [[Kuba]] foarkaam dat de Sovjet-Uny yn [[1962]] ûnder de [[Kubakrisis]] [[atoombom|nukleêre wapens]] op dat eilân ynstallearre.

Nei ôfrin fan 'e Kâlde Oarloch wie de Amerikaanske Marine yngeand behelle yn 'e [[Earste Golfoarloch]] ([[1990]]-[[1991]]) en oare operaasjes út 'e [[1990-er jierren]] tsjin [[Irak]]. Nei [[2000]] spile de Amerikaanske Marine in wichtige rol by de [[Oarloch yn Afganistan]], de [[Irakoarloch]] en de [[Oarloch tsjin Islamityske Steat|ynternasjonale yntervinsje tsjin 'e saneamde Islamityske Steat]].

===List fan konflikten===
Yn syn skiednis hat de Amerikaanske Marine dielnommen oan likernôch 70 [[oarloch|oarloggen]] en oare konflikten:
[[File:USS_George_Washington_(SSBN-598).jpg|right|thumb|250px|De [[ballistyske raket]][[ûnderseeër]] de [[USS George Washington (SSBN-598)|USS ''George Washington'']].]]
[[File:US_Navy_030527-N-0000X-001_The_aircraft_carrier_USS_Carl_Vinson_(CVN_70)_pier_side_in_Apra_Harbor,_Guam.jpg|right|thumb|250px|De [[USS Carl Vinson (CVN-70)|USS ''Carl Vinson'']], in [[fleandekskip]] fan 'e Amerikaanske Marine, foar anker yn [[Gûam]].]]
[[File:Four_Super_Hornets.jpg|right|thumb|18/0px|In squadron [[F/A-18F Super Hornet]]s fan 'e Amerikaanske Marine.]]
[[File:US_Navy_030903-N-5024R-003_USS_Port_Royal_(DDG_73)_departed_on_deployment.jpg|right|thumb|250px|De [[USS Port Royal (CG-73)|USS ''Port Royal'']], in [[kruser]] fan 'e Amerikaanske Marine.]]

*de [[Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch]] ([[1775]]-[[1783]])
*de [[Kwasy-Oarloch]] ([[1798]]-[[1799]])
*de [[Earste Barbarijske Oarloch]] ([[1801]]-[[ 1805]])
*de [[Oarloch fan 1812]] ([[1811]]-[[1815]])
*de [[Twadde Barbarijske Oarloch]] ([[1815]])
*de [[Westyndyske anty-seerôverij-operaasjes fan de Feriene Steaten|Westyndyske anty-seerôverij-operaasjes]] ([[1817]]-[[ 1825]])
*de [[Seminoalske Oarloggen]] ([[1816]]-[[1858]])
**de [[Earste Seminoalske Oarloch]] ([[1816]]-[[1818]])
**de [[Twadde Seminoalske Oarloch]] ([[1835]]-[[1842]])
**de [[Tredde Seminoalske Oarloch]] ([[1855]]-[[1858]])
*de [[Afrikaanske anty-seerôverij-operaasjes fan de Feriene Steaten|Afrikaanske anty-seerôverij-operaasjes]] ([[1819]]-[[1861]])
*de [[Egeyske anty-seerôverij-operaasjes fan de Feriene Steaten|Egeyske anty-seerôverij-operaasjes]] ([[1825]]-[[1828]])
*de [[Earste Sumatra-ekspedysje]] ([[1832]])
*de [[Amerikaanske Ferkenningsekspedysje]] ([[1838]]-[[1842]])
*de [[Patriottyske Oarloch (Feriene Steaten)|Patriottyske Oarloch]] ([[1838]])
*de [[Twadde Sumatra-ekspedysje]] ([[1838]]-[[1839]])
*de [[Ferovering fan Monterey]] ([[1842]])
*de [[Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch]] ([[1846]]-[[1848]])
*de [[Perry-ekspedysje]] ([[1853]]-[[1854]])
*it [[Bombardemint fan San Juan del Norte]] ([[1854]])
*de [[Slach yn de Baai fan Ty-ho]] ([[1855]])
*de [[Earste Fidzjy-ekspedysje]] ([[1855]])
*de [[Filibusteroarloch]] ([[1857]])
*de [[Twadde Opiumoarloch]] ([[1856]]-[[1860]])
*de [[Herfoarmingsoarloch]] ([[1857]]-[[1861]])
*de [[Paraguay-ekspedysje]] ([[1858]]-[[1859]])
*de [[Twadde Fidzjy-ekspedysje]] ([[1859]])
*de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]-[[1865]])
*it [[Bombardemint fan Qui Nhon]] ([[1861]])
*de [[Shimonoseki-kampanje]] ([[1863]]-[[1864]])
*de [[Formosa-ekspedysje]] ([[1867]])
*de [[Amerikaanske Ekspedysje nei Koreä]] ([[1871]])
*de [[Egyptyske Ekspedysje (1882)|Egyptyske Ekspedysje]] ([[1882]])
*de [[anty-streuperij-operaasjes yn de Beringsee]] ([[1891]])
*de [[steatsgreep tsjin de Hawaïaanske monargy]] ([[1893]])
*de [[Twadde Samoaanske Boargerloarloch]] ([[1898]])
*de [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]] ([[1898]])
*de [[Filipynsk-Amerikaanske Oarloch]] ([[1899]]-[[1902]])
**de [[Moaro-rebûlje]] ([[1899]]-[[1913]])
*de [[Bokseropstân]] ([[1899]]-[[1901]])
*de [[Banane-oarloggen]] ([[1912]]-[[1934]])
**de [[Negro-opstân]] ([[1912]])
**de [[Amerikaanske besetting fan Nikaragûa]] ([[1912]]-[[1933]])
**de [[Amerikaanske besetting fan Haïty]] ([[1915]]-[[1934]])
**de [[Amerikaanske besetting fan 'e Dominikaanske Republyk (1916-1924)|Amerikaanske besetting fan 'e Dominikaanske Republyk]] ([[1916]]-[[1924]])
*de [[Amerikaanske besetting fan Veracruz]] ([[1914]])
*de [[Earste Wrâldoarloch]] ([[1916]]-[[1918]])
*de [[Russyske Boargeroarloch]] ([[1918]]-[[1925]])
*it [[Bombardemint fan Samsun]] ([[1922]])
*de [[Twadde Wrâldoarloch]] ([[1941]]-[[1945]])
*de [[Koreaanske Oarloch]] ([[1950]]-[[1953]])
*de [[Libanonkrisis fan 1958]] ([[1958]])
*de [[Twadde Yndosineeske Oarloch]] ([[1955]]-[[1975]])
**de [[Fjetnamoarloch]] ([[1961]]-[[1973]])
*de [[Dominikaanske Boargeroarloch]] ([[1965]])
*de [[Iraanske Gizelderskrisis]] ([[1980]])
*de [[ynternasjonale yntervinsje yn de Libaneeske Boargeroarloch]] ([[1982]]-[[1984]])
*de [[Amerikaanske Ynfal op Grenada]] ([[1983]])
*it [[Amerikaansk bombardemint fan Lybje (1986)|Amerikaanske bombardemint fan Lybje]] ([[1986]])
*de [[Tankeroarloch]] ([[1987]]-[[1989]])
*de [[Amerikaanske ynfal yn Panama]] ([[1989]]-[[1990]])
*de [[Earste Golfoarloch]] ([[1990]]-[[1991]])
*de [[no-fly zones (Irak)|patrûljearjen fan de Iraakske no-fly zones]] ([[1991]])
*de [[Somalyske Boargeroarloch]] ([[1992]]-[[1995]])
*de [[Bosnyske Oarloch]] ([[1995]])
*de [[Kosovo-oarloch]] ([[1999]])
*[[Operaasje Enduring Freedom]] ([[2001]]-no)
**de [[Oarloch yn Afganistan]] ([[2001]]-no)
**de [[Operaasje Enduring Freedom op de Filipinen|Oarloch op de Filipinen]] ([[2002]]-no)
**de [[Operaasje Enduring Freedom yn de Hoarn fan Afrika|Oarloch yn de Hoarn fan Afrika]] ([[2002]]-no)
**de [[Operaasje Enduring Freedom yn Trans-Sahara|Oarloch yn Trans-Sahara]] ([[2007]]-no)
*de [[ynvaazje fan Irak (2003)|ynvaazje fan Irak]] ([[2003]])
*de [[Irakoarloch]] ([[2003]]-no)
* [[Operaasje Burnt Frost]] ([[2008]])
* [[Earste Libyske Boargeroarloch]] ([[2011]])
*de [[Oarloch tsjin Islamityske Steat|ynternasjonale yntervinsje tsjin de saneamde Islamityske Steat]] ([[2014]]-[[2019]])
*[[raketoanfal op Sjairat]] ([[2017]])
* [[Operaasje Inherent Resolve]] ([[2018]])

==Rangen==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;

|-align=center
|-bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!colspan=&quot;14&quot;|[[ofsier]]srangen fan 'e Amerikaanske Marine

|- align=center
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!'''[[Feriene Steaten|Am.]] rangkoade'''||OF-10||OF-9||OF-8||OF-7||OF-6||OF-5||OF-4||OF-3||OF-2||colspan=2|OF-1||OF(D)&lt;br&gt;&lt;small&gt;(ofsierskandidaat)&lt;/small&gt;||[[kadet (militêr)|kadet]]

|- align=center
||rangûnder- &lt;br&gt;skiedingsteken &lt;br&gt;&lt;small&gt;(droegen op 'e epauletten)&lt;/small&gt;
|[[File:US Navy O11 insignia.svg|80px]]
|[[File:US Navy O10 insignia.svg|80px]]
|[[File:US Navy O9 insignia.svg|80px]]
|[[File:US Navy O8 insignia.svg|80px]]
|[[File:US Navy O7 insignia.svg|80px]]
|[[File:US Navy O6 insignia.svg|80px]]
|[[File:U.S. Navy O-5 insignia.svg|80px]]
|[[File:US Navy O4 insignia.svg|80px]]
|[[File:US Navy O3 insignia.svg|80px]]
|[[File:US Navy O2 insignia.svg|80px]]
|[[File:US Navy O1 insignia.svg|80px]]
|[[File:US Navy OC shoulderboard.svg|35px]]
|rowspan=2|''ferskaat''

|- align=center
||[[militêre rang|rang]]
|| [[floatadmiraal]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''fleet admiral''&lt;/small&gt;
|| [[admiraal]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''admiral''&lt;/small&gt;
|| [[fise-admiraal]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''vice admiral''&lt;/small&gt;
|| [[skout-by-nacht]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''rear admiral''&lt;/small&gt;
|| [[kommandeur (rang)|kommandeur]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''rear admiral (lower half)''&lt;br&gt;histoarysk: ''commodore''&lt;/small&gt;
|| [[kaptein-op-see]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''captain''&lt;/small&gt;
|| [[kaptein-luitenant-op-see]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''commander''&lt;/small&gt;
|| [[luitenant-op-see 1e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''lieutenant commander''&lt;/small&gt;
|| [[luitenant-op-see 2e klasse âldste kategory]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''lieutenant''&lt;/small&gt;
|| [[luitenant-op-see 2e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''lieutenant (junior grade)''&lt;/small&gt;
|| [[luitenant-op-see 3e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''ensign''&lt;/small&gt;
|| [[kadet (militêr)|kadet]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''midshipman'' of&lt;br&gt; ''officer candidate''&lt;/small&gt;

|- align=center
||ôfkoarting||FADM&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || ADM || VADM || RADM || RDML || CAPT || CDR || LCDR || LT || LTJG|| ENS|| MIDN / OC 
|-
| colspan=&quot;14&quot; | &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;) rang latint; yn fredestiid wurde der gjin floatadmiraals oansteld 

|}

{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;

|-align=center
|-bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!colspan=&quot;14&quot;|rangen fan 'e Amerikaanske Marine tusken [[ofsier]]s- en [[ûnderofsier]]srangen yn

|- align=center
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!'''[[Feriene Steaten|Am.]] rangkoade'''||W-2||W-3||W-4||W-5

|- align=center
||rangûnder- &lt;br&gt;skiedingsteken &lt;br&gt;&lt;small&gt;(droegen op 'e epauletten)&lt;/small&gt;
| [[File:US Navy CW2 insignia.svg|40px]]
| [[File:US Navy CW3 insignia.svg|40px]]
| [[File:US Navy W4 insignia.svg|40px]]
| [[File:US Navy W5 insignia.svg|40px]]

|- align=center
||[[militêre rang|rang]]
|| [[adjudant (rang)|adjudant twadde klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''chief warrant officer 2''&lt;/small&gt;
|| [[adjudant (rang)|adjudant trêde klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''chief warrant officer 3''&lt;/small&gt;
|| [[adjudant (rang)|adjudant fjirde klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''chief warrant officer 4''&lt;/small&gt;
|| [[adjudant (rang)|adjudant fyfde klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''chief warrant officer 5''&lt;/small&gt;

|- align=center
||ôfkoarting||CWO-2|| CWO-3 || CWO-4 || CWO-5

|}

{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;

|-align=center
|-bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!colspan=&quot;14&quot;|[[ûnderofsier]]s- en [[matroas (rang)|matroazerangen]] fan 'e Amerikaanske Marine 

|- align=center
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!'''[[NATO]]-rangkoade'''||colspan=4|OR-9||OR-8|| OR-7|| OR-6|| OR-5|| OR-4|| OR-3|| OR-2|| OR-1

|- align=center
||rangûnder- &lt;br&gt;skiedingsteken &lt;br&gt;&lt;small&gt;(droegen op 'e epauletten)&lt;/small&gt;
| [[File:MCPON.svg|70px]]
| [[File:FMCPO.svg|70px]]
| [[File:CMCPO.svg|70px]]
| [[File:MCPO GC.svg|70px]]
| [[File:SCPO GC.svg|70px]]
| [[File:CPO GC.svg|70px]]
| [[File:PO1 NOGC.svg|70px]]
| [[File:PO2 NOGC.svg|70px]]
| [[File:PO3 NOGC.svg|70px]]
| [[File:E3 SM USN.svg|70px]]
| [[File:E2 SM USN.svg|70px]]
| '''''gjin ûnder-&lt;br&gt;skiedingsteken'''''

|- align=center
||[[militêre rang|rang]]
|| [[sersjant-majoar|sersjant-majoar fan 'e marine]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''master chief petty officer of the navy''&lt;/small&gt;
|| [[sersjant-majoar|sersjant-majoar fan 'e float]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''fleet/force master chief petty officer''&lt;/small&gt;
|| [[sersjant-majoar]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''command master chief petty officer''&lt;/small&gt;
|| [[sersjant 1e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''master chief petty officer''&lt;/small&gt;
|| [[sersjant|sersjant 2e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''senior chief petty officer''&lt;/small&gt;
|| [[sersjant|sersjant 3e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''chief petty officer''&lt;/small&gt;
|| [[korporaal|korporaal 1e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''petty officer 1st class''&lt;/small&gt;
|| [[korporaal|korporaal 2e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''petty officer 2nd class'&lt;/small&gt;
|| [[korporaal|korporaal 3e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''petty officer 3rd class''&lt;/small&gt;
|| [[matroas 1e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''seaman''&lt;/small&gt;
|| [[matroas 2e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''seaman apprentice''&lt;/small&gt;
|| [[matroas 3e klasse]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;''seaman recruit''&lt;/small&gt;

|}

==Keppelings om utens==
*{{en}}[http://www.navy.mil/ Offisjele webside fan 'e Amerikaanske Marine]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/United_States_Navy ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|United States Navy}}
}}

[[Kategory:Amerikaanske Marine| ]]
[[Kategory:Amerikaanske Striidkrêften|Marine]]
[[Kategory:Marine nei lân]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1775]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1785]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1794]]</text>
      <sha1>p8qg49ixiysrspd52ds32v5hivgr2z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muorrekrûper</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147824</id>
    <revision>
      <id>1236571</id>
      <parentid>1236538</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1236571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8187" sha1="sg9l4c5iqct5embaf7igtfmulmwlzoc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=muorrekrûper
|Ofbyld= [[File:Tichodroma muraria02 cropped.jpg|250px]]
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[muorrekrûpers]] (''Tichodromidae'')
|Skaai= [[echte muorrekrûpers]] (''Tichodroma'') 
|Wittenskiplike namme= Tichodroma muraria
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1766
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:TichodromaMurariaIUCN.png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''muorrekrûper''' of '''rotskrûper''' (''Tichodroma muraria'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] (''Tichodroma'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[muorrekrûpers]] (''Tichodromidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]]. De fûgel komt foar yn it heechberchte fan Midden- en Súd-Jeropa ([[Pyreneeën]], [[Alpen]], [[Balkan]], [[Kaukasus]]) en fan [[Aazje]]. De soarte komt net foar yn Fryslân. Yn Nederlân is de fûgel in pear kear waarnommen yn [[Limburch (Nederlân)|Súd-Limburch]].

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Wallcreeper (Tichodroma muraria) female Piatra Craiului.jpg|thumb|left|Muorrekrûper (wyfke).]]
Muorrekrûpers wurde 15,5 oant 17 sintimeter lang, weagje 17 oant 19 gram en hawwe in lange, smelle, donkere en in wat nei ûnder bûge snaffel. It fearrekleed is foar it grutste part blaugriis mei in donkere sturt en donkere wjukpunten. It meast opfallend binne de djipreade dielen en in pear grutte wite plakken op 'e brede, ôfrûne wjukken. Dy tekening is it bêste te sjen yn 'e flecht. Simmerdeis hat in folwoeksen mantsje in folslein swarte kiel en boarst en in soad read op 'e wjukken, wylst it folwoeksen wyfke in griis-wite kiel hat mei mar in lyts griis-swart plak yn 'e midden. Winterdeis hawwe beide skaaien in wite kiel en in wyt oant ljochtgriis boarst.

== Systematyk ==
Neffens de skaaimerken nimt de muorrekrûper in posysje yn tusken de [[blauspjochten]] en de [[beamkrûpers]] en der wurdt noch jimmeroan diskusearre oer de taksonomyske yndieling. Linnaeus sette de soarte ynearsten yn 'e beamkrûpers. Hjoed-de-dei wurdt de soarte faak yndield by de blauspjochten as iennige soarte yn 'e ûnderfamylje ''Tichodromadinae''. Guon ornearje dat de foarm en de tekening fan it fearrekleed mear ha fan dat fan 'e beamkrûpers, wat wiist op mear sibskip mei dy groep. Oaren setten de fûgel yn 'e eigen famylje ''Tichodromadidae''. Der is noch gjin sicht op in definitive taksonomyske yndieling.

== Fersprieding ==
De muorrekrûper komt foar yn 'e berchtmes fan Sintraal- en Súd-Jeropa en Aazje. De soarte wurdt ûnderferdield yn twa [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Tichodroma muraria muraria'' – de nominaatfoarm komt foar yn bercheftige regio's fan Sintraal- en Súd-Jeropa, [[Turkije]], de [[Kaukasus]] en westlik Aazje eastlik oant de [[Elbûrs-berchtme|Elbûrs-]] en [[Zagrosberchtme|Zagrosbergen]] yn [[Iran]]. [ 10 ]
* ''Tichodroma muraria nipalensis'' (Bonaparte, 1850) - komt foar yn bercheftige gebieten fan Aazje, fan eastlik Iran oant [[Altai]] en bercheftige regio's fan noardlik [[Hebei]] en noardlik [[Fujian]].

De soarte briedt op hichten fan 1.000–3.000 meter, mar is waarnommen op hichten oant 4.900 meter. De measten binne [[stânfûgel]]s, mar guon migrearje winterdeis nei legere dielen fan it berchtme.

Dwaalgasten binne waarnommen yn it [[Feriene Keninkryk]], [[Nederlân]], [[Belgje]], [[Portegal]], [[Malta]], [[Marokko]] en [[Tuneezje]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Picchi Muraioli,cure parentali.jpg|thumb|260px|It fuorjen fan in jonge fûgel.]]
Muorrekrûpers ite fral ynsekten en spinnen dy't er fan 'e rotsmuorren pikt. Ut en troch snipt er ek fleanende ynsekten troch in koarte flecht fanôf de rotsmuorre. By it foerazjearjen op 'e rots krûpt er mei healiepen wjukken oer de stien en wikselet er dat ôf mei lytse hipkes en koarte flechten. 
[[File:Tichodroma muraria  MHNT.ZOO.2010.11.184.1.jpg|thumb|left|200px|Aaien fan 'e muorrekrûper.]]
De fûgel wurdt bûten de briedtiid selden yn pearen sjoen. It briedseizoen falt yn Súd- en Sintraal-Jeropa yn maaie en juny. It wyfke bout in frij grut, komfoarmich nêst fan gers, moas en fizels fan woartels yn in rotsspjalt. Mei sêfter materiaal lykas fearkes of wol wurdt it nêst ôfwurke. Faak hat in nêst twa yngongen. Meastentiids wurde der fjouwer oant fiif wite aaien mei hjir en dêr swarte of readbrune spikkels lein. It brieden begjint net earder as dat alle aaien lein binne. De briedtiid duorret 19 oant 20 dagen. By it brieden wurdt it wyfke troch it mantsje fuorre. De jongen binne by it útkommen keal en blyn en wurde troch it mantsje en it wyfke 28 oant 30 dagen fuorre, oant se útfleane. In pearke bringt yn it seizoen ien lechsel grut.    

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in stabile ûntwikkeling. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern''). It oantal Jeropeeske briedpearen wurdt op 29.000 oant 69.700 rûsd ([[BirdLife International]] 2015). De grutte fan 'e wrâldpopulaasje is net bekend, mar útgeande fan it feit dat Jeropa likernôch 10% fan it ferspriedingsgebiet fan 'e soarte útmakket, soe de wrâldpopulaasje foarsichtich op 500.000 oant 1.500.000 folwoeksen fûgels rûsd wurde kinne. 
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wallcreeper-tichodroma-muraria BirdLife, oproppen 28 july 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/wallcr1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 28 july 2026.]
* [https://ebird.org/species/wallcr1/RO1 eBird, oproppen 28 july 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tichodroma muraria}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Echte muorrekrûper]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>sg9l4c5iqct5embaf7igtfmulmwlzoc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Piipljurk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147979</id>
    <revision>
      <id>1236630</id>
      <parentid>1232717</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7088" sha1="nl5nvuf4ioh1roopyw20req24lcekbf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=piipljurk
|Ofbyld= [[File:Wiesenpieper_Meadow_pipit.jpg|250px]]
|lûd=[[File:Meadow Pipit (Anthus pratensis) (W1CDR0001526 BD4).ogg|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje= [[piperfûgels]] (''Motacillidae'')
|Skaai= [[pipers]] (''Anthus'') 
|Wittenskiplike namme= Anthus pratensis
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:AnthusPratensisIUCNver2019 1.png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1=
{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]
|Kolom2=
{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]&lt;br&gt;{{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]]
}}&lt;/small&gt;
}}
De '''piipljurk''' (''Anthus pratensis'') is in sjongfûgel út de famylje fan de [[wipsturt- en piperfûgels]]. 

== Oare Fryske nammen ==
De piipljurk wurdt ek wol ''daamljurk'' of ''greidepiper'' neamd. De piipljurk is gjin 'ljurk' yn taksonomyske sin, mar in 'piper'.

== Foarkommen ==
De piipljurk is yn fûgeltsje fan 15 sm d.w.s. sa grut as in (hús)[[mosk]], mar slanker. Lykas oare [[pipers]], sa as de [[beampiper]] en de [[wetterpiper]], hat de piipljurk in streekte, griisbrune en grienbrune rêch. De kop hat  ljochte each- en kinstreken. It boarst is ek streekt en de bûk is fealwyt ta gieleftich. Underskied mei oare pipers, yn 't bysûnder de [[beampiper]], is dreech te sjen.

== Fersprieding ==
De piipljurken komme foar yn it iepen fjild, op boulân en yn greiden, mar ek in heide- en dúngebieten. 
De fûgels briede yn Noard- en Midden-Jeropa en Aazje, en oerwinterje meast yn Súd-Jeropa, Noard-Arika en Súd-Aazje.

Yn Nederlân is de piipljurk noch in algemiene briedfûgel, trochtrekker en wintergast, mar de oantallen nimme stadich ôf: yn 2013-2015 wiene der noch 55.000-80.000 briedpearen, mei de heechste konsentraasjes yn Grinslân, Fryslân, Flevolân en Seelân. De fûgel stiet op de Nederlânske [[Reade list fan fûgels]] as 'gefoelich'.

== Iten ==
De piipljurken ite meast ynsekten en spinnen, yn de winter ek slakken en sieden.

== Fuortplanting ==
It piipljurk-wyfke makket in nêst op de grûn ferside tusken de begroeiing. Yn it nêst leit it wyfke 3-5 spikkelde aaien fan ferskate kleuren, meast griisblau en brún. Sy briedt de [[Aai (bist)|aaien]] yn 11-15 dagen út, wêrnei't de jonge fûgels noch 12-14 dagen yn it nêst troch beide âlden fuorre wurde. It piipljurknest is in favoryt plak fan de koekoek om har aaien te lizzen.

== Taksonomy ==
De piipljurksoarte is monotypysk, d.w.s. dat der gjin ûndersoarten binne.

==Keppelings om utens==
*[https://www.sovon.nl/nl/soort/10110 Sovon - Graspieper]
*[https://www.avionary.info/explandict/anthus-pratensis/ Avionary - Piipljurk yn 50 talen]

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Piper (fûgel)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Azoaren]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]</text>
      <sha1>nl5nvuf4ioh1roopyw20req24lcekbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daniel Brühl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153749</id>
    <revision>
      <id>1236633</id>
      <parentid>1184888</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1236633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11405" sha1="1ghnjzskthhv0j6qxbsejvgrt60wd0h" xml:space="preserve">{{Akteur
| ôfbylding                    = Daniel Brühl Berlinale 2020.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 180px
| echte namme                  = Daniel César Martín Brühl González
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân|Dútsk]] &lt;br&gt; [[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[Spanje|Spaansk]]
| berne                        = [[16 juny]] [[1978]]
| berteplak                    = [[Barcelona]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân|Dútsk]] &lt;br&gt; [[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[Spanje|Spaansk]] 
| jierren aktyf                = 
| prizen                       = 
| webside                      = [http://www.danielbruehl.com/ www.danielbruehl.com]
}}
'''Daniel César Martín Brühl González'''  (* berne op 16 juny 1978 yn [[Barcelona]], [[Spanje]]) is in [[Dútslân|Dútske]] akteur en filmregisseur.

== Libben ==
Daniel Brühl is de soan fan de Dútske regisseur [[Hanno Brühl]] en de Spaanske learares Marisa González Domingo.  Hy waard yn [[Keulen]] grutbrocht, dêr't er op it Dreikönigsgymnasium siet. Doe't er acht wie wûn er in foarlêswedstriid, wertroch't er foar it earst op de [[Westdeutscher Rundfunk|WDR]]-radio kaam. Nei [[radio]]wurk folge it earste wurk op de [[tillefyzje]]. Hy foel yn 1994 op mei syn rol yn de Dútske tillefyzjefilm ''Svens Geheimnis'' en spile boppedat foar in skoftke de rol fan in kweajonge yn de deistige [[ARD]]-soap ''Verbotene Liebe''. Op skoalle song er ek yn in groep.

Syn [[debút]] op it wite doek wie yn 1999 mei in rol yn de film ''Schlaraffenland''. Syn ynternasjonale trochbraak slagge mei in haadrol yn de bioskooopfilm ''Good Bye, Lenin!'' (2003), dêr't er ferskillende ûnderskiedings foar krige. Dêrnei folgen û.o. bekende films lykas ''Merry Christmas'' (2005)  en ''Salvador (Puig Antich)'' (2006). Yn de foar in [[Oscar]] nominearre film ''[[Inglourious Basterds]]'' spile Brühl de (fiktive) Dútske kriichsheld Frederick Zoller. Syn haadrol yn it Spaanske [[science-fiction]] drama ''Eva'' levere him yn 2012 yn Spanje ferskillende nominaasjes op. Yn 2013 spile er as [[Niki Lauda]] in rol yn de film ''[[Rush (film út 2013)|Rush]]'' (2013), dat him yn 2014 in nominaasje foar in [[Golden Globe|Golden Globe Award]] brocht.

Mei de film ''Nebenan'' makke Brühl syn debút as regisseur.

Brühl praat [[Dútsk]], [[Katalaansk]], [[Spaansk]], [[Ingelsk]], [[Frânsk]] en [[Italjaansk]].

== Filmografy ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Jier
! scope=&quot;col&quot; | Titel (&lt;small&gt;''alternative titel''&lt;/small&gt;)
! scope=&quot;col&quot; | Produksjelân
! scope=&quot;col&quot; | Rol
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | Taljochting
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | 1999
| ''Schlaraffenland'' (&lt;small&gt;''Paradise Mall''&lt;/small&gt;) 
| Feriene Steaten / Dútslân
| Checo
|
|-
| ''Le château des singes''
| Frankryk
| Kom
| stim Dútske ferzje
|-
! rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; | 2000
| ''Eine Hand Voll Gras'' (&lt;small&gt;''A Handful of Grass''&lt;/small&gt;)
| Dútslân
| Bernd
|
|-
| ''Deeply''
| Kanada
| Jay
|
|-
| ''Studenhotel''
| Dútslân
|
|
|-
| ''Schule'' (&lt;small&gt;''No More School''&lt;/small&gt;)
| Dútslân
| Markus Baasweiler
| haadrol
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; | 2001
| ''Das weisse Rauschen'' (&lt;small&gt;''The White Sound''&lt;/small&gt;)
| Dútslân
| Lukas
| haadrol
|-
| ''Honolulu''
| Dútslân
| Marek
| haadrol
|-
| ''Nichts bereuen'' (&lt;small&gt;''No Regrets''&lt;/small&gt;)
| Dútslân
| Daniel
| haadrol
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | 2002
| ''Elefantenherz'' (&lt;small&gt;''Elephant Heart''&lt;/small&gt;)
| Dútslân
| Marko Stemper
| haadrol
|-
| ''Vaya con Dios''
| Dútslân
| Arbo
| haadrol
|-
! rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; | 2003
| ''Good Bye, Lenin!''
| Dútslân
| Alexander Kerner
| haadrol
|-
|''Die Klasse von '99 – Schule war gestern, Leben ist jetzt''
| Dútslân
| Schnubbi
|
|-
|''Der letzte Flug''
| Dútslân
| Jagdflieger Barthel
| koarte film
|-
| ''Brother Bear''
| Feriene Steaten
| Kenai
| stim Dútske ferzje
|-
! rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; | 2004
| ''Was nützt die Liebe in Gedanken''  (&lt;small&gt;''Love in Thoughts''&lt;/small&gt;)
| Dútslân
| Paul Krantz
| haadrol
|-
| ''Die fetten Jahre sind vorbei'' (&lt;small&gt;''The Edukators''&lt;/small&gt;)
| Dútslân / Eastenryk
| Jan
| haadrol
|-
| ''Ladies in Lavender''
| Feriene Keninkryk
| Andrea Marowski
| haadrol
|-
| ''Farland''
| Dútslân
| Frank
| haadrol
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2005
| ''Joyeux Noël'' (&lt;small&gt;''Merry Christmas''&lt;/small&gt;)
| Belgje / Dútslân / Feriene Keninkryk / Frankryk /Roemeenje
| Lieutenant Horstmayer
| mozaykfilm
|-
! rowspan=&quot;5&quot; scope=&quot;row&quot; | 2006
| ''Cargo''
| Feriene Keninkryk / Spanje / Sweden
| Chris
| haadrol
|-
| ''Cars''
| Feriene Steaten
| Lightning McQueen
| stim Dútske ferzje
|-
| ''Salvador (Puig Antich)''
| Feriene Keninkryk / Spanje
| Salvador Puig Antich
| titelrol
|-
| ''Ein Freund von mir'' (&lt;small&gt;''A Friend of Mine''&lt;/small&gt;)
| Dútslân
| Karl
| haadrol
|-
| ''Brother Bear 2''
| Feriene Steaten
| Kenai
| stim Dútske ferzje
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | 2007
| ''2 Days in Paris''
| Dútslân / Frankryk
| Lukas
| mozaykfilm
|-
| ''The Bourne Ultimatum''
| Feriene Steaten
| Martin Kreutz
|
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; | 2008
| ''In Tranzit'' (&lt;small&gt;''In Transit''&lt;/small&gt;)
| Feriene Keninkryk / Ruslân
| Klaus
| haadrol
|-
| ''Un poco de chocolate''  (&lt;small&gt;''A Bit of Chocolate''&lt;/small&gt;) 
| Spanje
| Marcos
| haadrol
|-
| ''Krabat''
| Dútslân
| Tonda
| haadrol
|-
! rowspan=&quot;6&quot; scope=&quot;row&quot; | 2009
| ''John Rabe''
| Dútslân / Frankryk / Switserlân
| [[Georg Rosen (1895–1961)|Dr. Georg Rosen]]
| haadrol
|-
| ''Las madres de Elna''
| 
| Amaro
|
|-
| ''The Countess''
| Dútslân / Frankryk / Feriene Steaten
| István Thurzó
| haadrol
|-
| ''[[Inglourious Basterds]]'' mei dêryn de koarte film ''Stolz der Nation'' 
| Dútslân / Feriene Steaten
| Fredrick Zoller
| mozaykfilm
|-
| ''Lila, Lila'' (&lt;small&gt;''My Words, My Lies, My Love''&lt;/small&gt;)
| Dútslân
| David Kern
| haadrol
|-
| ''Dinosaurier - Gegen Uns Seht Ihr Alt Aus''
| Dútslân
| Tobias Hardmann
| mozaykfilm
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | 2010
| ''Kóngavegur 7'' (&lt;small&gt;''King's Road''&lt;/small&gt;) 
| Iislân
| Rupert
| haadrol
|-
| ''Die Kommenden Tage''  (&lt;small&gt;''The Coming Days''&lt;/small&gt;)   
| Dútslân
| Hans Krämer
| haadrol
|-
! rowspan=&quot;5&quot; scope=&quot;row&quot; | 2011
| ''Der Ganz Grosse Traum''  (&lt;small&gt;''Lessons of a Dream''&lt;/small&gt;) 
| Dútslân
| Konrad Koch
| haadrol
|-
| ''Et si on vivait tous ensemble?''  (&lt;small&gt;''All Together''&lt;/small&gt;) 
| Frankryk
| Dirk
| haadrol
|-
| ''Eva''
| Frankryk / Spanje
| Álex Garel
| haadrol
|-
| ''Intruders''
| Feriene Steaten / Feriene Keninkryk / Spanje 
| Father Antonio
| 
|-
| ''2 Days in New York''
| Belgje / Dútslân / Frankryk
| The Oak Fairy
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | 2012
| ''The Pelayos''  (&lt;small&gt;''Winning Streak''&lt;/small&gt;) 
| Spanje 
| Iván Pelayo
| haadrol
|-
| ''7 Días en La Habana'' (&lt;small&gt;''7 Days in Havana''&lt;/small&gt;) 
| Spanje
| Leonardo (segment &quot;La tentación de Cecilia)
|
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; | 2013
| ''[[Rush (film út 2013)|Rush]]''
| Dútslân / Feriene Keninkryk / Feriene Steaten
| [[Niki Lauda]]
| haadrol
|-
| ''The Fifth Estate''
| Feriene Steaten / Yndia
| Daniel Domscheit-Berg
| haadrol
|-
| ''A Most Wanted Man''
| Dútslân / Feriene Keninkryk / Feriene Steaten
| Maximilian
| mozaykfilm
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2014
| ''The Face of an Angel''
| Feriene Keninkryk / Itaalje / Spanje
| Thomas
| haadrol
|-
! rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; | 2015
| ''Woman in Gold''
| Feriene Keninkryk
| Hubertus Czernin
| mozaykfilm
|-
| ''Colonia''
| Dútslân / Frankryk / Lúksemboarch / Feriene Keninkryk / Feriene Steaten
| Daniel
| haadrol
|-
| ''Ich und Kaminski''  (&lt;small&gt;''Me and Kaminski''&lt;/small&gt;)   
| Belgje / Dútslân
| Sebastian Zöllner
| titelrol
|-
| ''Burnt''
| Feriene Steaten
| Tony Balerdi
| mozaykfilm
|-
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;row&quot; | 2016
| ''Jeder Stirbt für Sich Allein  (&lt;small&gt;''Alone in Berlin''&lt;/small&gt;)  
| Dútslân  / Frankryk / Feriene Keninkryk
| Escherich
| haadrol
|-
| ''[[Captain America: Civil War]]''
| Feriene Steaten
| Helmut Zemo
| mozaykfilm
|-
| ''Das Versprechen'' (&lt;small&gt;''Killing for Love''&lt;/small&gt;)  
| Dútslân
| Jens Söring
| Stim dokumintêre
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2017
| ''The Zookeeper's Wife''
| Feriene Steaten
| Lutz Heck
| haadrol
|-
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | 2018
| ''The Cloverfield Paradox''
| Feriene Steaten
| Ernst Schmidt
| haadrol
|-
| ''7 Days in Entebbe'' (&lt;small&gt;''Entebbe''&lt;/small&gt;)  
| Feriene Keninkryk / Feriene Steaten / Frankryk / Malta
| Wilfried Böse
| haadrol
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2019
| ''My Zoe''
| Dútslân / Feriene Keninkryk / Frankryk / Feriene Steaten
| Thomas Fischer
| mozaykfilm
|-
!  rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; | 2021
| ''[[The King's Man]]'' 
| Feriene Steaten / Feriene Keninkryk
| Erik Jan Hanussen
| byrol
|-
| ''Nebenan'' (&lt;small&gt;''Next Door''&lt;/small&gt;) 
| Dútslân / Feriene Steaten
| Daniel
| haadrol; ek regisseur en produsint
|-
|}

== Underskiedings ==
* 2001: [[Bayerischer Filmpreis]] – Bêste jong manlike talint yn ''Nichts bereuen'', ''Vaya con Dios'', ''Das weisse Rauschen''
* 2002: New Faces Award – Bêste jong manlike talint yn ''Nichts bereuen'', ''Vaya con Dios'', ''Das weisse Rauschen''
* 2002: [[Deutscher Filmpreis]] – Bêste akteur yn ''Nichts bereuen'', ''Vaya con Dios'', ''Das weisse Rauschen''
* 2002: Preis der deutschen Filmkritik yn ''Vaya con Dios'' yn ''Das weisse Rauschen''
* 2003: Deutscher Filmpreis – Bêste akteur yn ''Good Bye, Lenin!'', ''Elefantenherz''
* 2003: [[Internationale Filmfestspiele Berlin]] – Dútske Shooting Star fan de Europeeske films
* 2003: [[Bambi (priis)|Bambi]] – Film National
* 2004: [[Jupiter (filmpriis)|Jupiter]] – Bêste manlike akteur yn ''Good Bye, Lenin!''
* 2003: [[Europeeske filmprizen]] – Bêste akteur en Jameson-publykspriis foar de bêste akteur yn ''Good Bye, Lenin!''
* 2004: Europeeske filmprizen 2004 – Publykspriis foar de bêste akteur yn ''Was nützt die Liebe in Gedanken''
* 2005: [[Adenauer-de Gaulle-priis]] – tegearre mei [[Audrey Tautou]]
* 2007: Nominaasje [[Goya (filmpriis)|Goya]] – Bêste akteur yn ''Salvador''
* 2014: Nominaasje [[Golden Glode|Golden Globe Award]] - Beste manlike byrol yn ''[[Rush (film út 2013)|Rush]]''
* 2014: Nominaasje Critics' Choice Movie Award – Bêste manlike byrol yn ''Rush''
* 2014: Nominaasje [[Screen Actors Guild Award]] – Bêste manlike byrol yn ''Rush''
* 2014: Nominaasje [[British Academy Film Award]] – Bêste manlike byrol yn ''Rush''
* 2014: [[Boulevard der Stars]]: in stjer op de Boulevard der Stars yn Berlyn
* 2019: Nominaasje Golden Globe Award foar de bêste akteur yn in minisearje/tillefyzjefilm yn ''The Alienis''

== Keppeling om utens ==
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0117709/ IMDb] 
* {{nl}} [https://www.moviemeter.nl/personen/3872/daniel-bruhl Moviemeter]

{{Commonscat|Daniel Brühl}}

{{DEFAULTSORT:Bruhl, Daniel}}
[[Kategory:Dútsk filmakteur]]
[[Kategory:Dútsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Dútsk filmregisseur]]
[[Kategory:Dútsk filmprodusint]]
[[Kategory:Spaansk filmakteur]]
[[Kategory:Spaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Spaansk filmregisseur]]
[[Kategory:Spaansk filmprodusint]]
[[Kategory:Dútsk persoan fan Spaansk komôf]]
[[Kategory:Spaansk persoan fan Dútsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1978]]</text>
      <sha1>1ghnjzskthhv0j6qxbsejvgrt60wd0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paradyskasarka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171627</id>
    <revision>
      <id>1236611</id>
      <parentid>1178900</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6388" sha1="6drztqa6nu3a27dkj1dpu0cswshfl3w" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = Paradyskasarka
|Ofbyld     = [[Ofbyld:Paradise Shelduck - New Zealand (38299750585).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''Sijke (lofts) en jerke (rjochts)''&lt;/small&gt;
|lûd        = [[Ofbyld:Paradise-duck-song.mp3|250px]]
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'') 
|Famylje    = [[einfûgels]] (''Anatidae'')
|Skaai      = [[bercheinen]] (''Tadorna'')
|Wittenskiplike namme= Tadorna variegata
|Beskriuwer, jier= ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Fersprieding fan de paradyskasarka (Tadorna variegata).png|250px]]
}}
De '''paradyskasarka''' (''Tadorna variegata'') is in fûgel út de famylje fan 'e [[Anatidae]]. De soarte hat wat it skaai oanbelanget in opfallend grut ûnderskie yn 'e kleur fan 'e fearren fan 'e beide geslachten.

Yn Nij-Seelân is de paradyskasarka ien fan 'e pear oarspronklike soarten, dy't fan 'e feroaringen fan it lânskip troch minsken wisten te profitearjen. As kultuerfolger komt de fûgel in soad foar en der mei op jage wurde. Alle jierren wurde der likernôch 100.000 fûgels fan 'e soarte sketten. De jacht is lykwols wat oan bannen lein nei't de populaasje yn guon gebieten bot ôfnaam.      

== Beskriuwing ==
[[OFbyld:Paradise-Shelduck-pair.jpg|thumb|left|''Pearke paradyskasarka's.'']]
De Paradyskasarka is in lytsere kasarkasoarte, is tusken 63 sm en 71 sm lang en weecht tusken de 1,5 en 2 kg. Opfallend is de [[seksuële dimorfy]] fan 'e paradyskasarka. As prachtkleed hawwe de jerken in swartgriene kop en hals. De rest fan it bealchje is donker befearre. Under de sturt is de fûgel sprekkend liembrún. De snaffel is neffens de kop fan 'e fûgel mar koart en swart fan kleur. De poaten binne donkergriis en de eagen swart. It wyfke hat as prachtkleed in wite kop en hals. De rêch is donkergriis, wylst de flanken en de ûndersturt kastanjeread binne. Poatsjes, snaffel en eagen binne lyk kleurd as dy fan it mantsje. 

Jonge fûgels lykje op de folwoeksen mantsjes. De fearkes fan harren bealchjes binne donkerbrún en swartgriis. Se hawwe fleugels lykas dy fan folwoeksen fûgels, mar de grutte dekfearren binne dan griis en net wyt. It kopke is swartgriis en de basis fan 'e snaffel en de eagen binne ljochter. Jonge wyfkes binne wat lytser as jonge jerkjes en sy hawwe in wite snaffelbasis. Harren rêch en de flanken binne ek wat bruner. De wite kop dy't sa karakteristyk is foar de wykes sjogge wy by de jonge froulike paradyskasarka's earst sûnt it twadde jier.   

De folwoeksen wyfkes [[Ferfearjen|ferfearje]] tusken jannewaris en maart as de piken likernôch 40 dagen âld binne. Yn dy tiid kinne se 28 oant 42 dagen net fleane. 

== Nêst ==
[[Ofbyld:Tadorna variegata -Opunake Beach -NZ-8.jpg|thumb|left|''Paradyskasarka mei piken.'']]
Paradyskasarka's binne yn it twadde jier geslachtsryk, mar likernôch mar de helte fan 'e wyfkes begjint dan te brieden. Dat komt om't de fûgels yn it jier dêrfoar al [[Djoeie|djoeid]] en in briedgebiet beset hawwe moatte. De fûgels foarmje pearkes foar faak in libben lang. It territoarium wurdt fûl ferdigene troch sawol de jerk as it wyfke. Fan augustus oant oktober wurde 6 oant 12 wite aaien lein yn in nêst yn beamholtes, holtes ûnder omfallen beammen, kninegatten of yn spalten fan rotsen. De briedplakken lizze by lytse markes en sompen. In lyts diel fan 'e populaasje briedt oan 'e mûning fan rivieren en flakke kustgebieten. Yn 'e bergen fine hja ek wol gaadlike plakken op flakke dielen lân mei stadich streamend wetter.

It nêst wurdt mei fearren en gers ôfset. It wyfke leit maksimaal 9 [[Krêm (kleur)|krêmkleurige]] aaien. It wyfke sit op 'e aaien en it mantsje bliuwt yn 'e buert en helpt om de piken grut te bringen. It ferlies oan piken is relatyf lyts en troch de bank nommen komme seis piken út it nêst ta fleanen. De grutste deadsoarsaak fan jonge paradyskasarka's binne ûngeunstige waarsomstannichheden. Ek hawwe jonge piken lêst fan katten.  
   
== Fersprieding ==
[[Ofbyld:Male shelduck. NZ. (Tadorna variegata) (9715854412).jpg|thumb|260px|''Jerk yn prachtkleed.'']]
De paradyskasarka is in endemyske soarte fan Nij-Seelân. [[Dwaalgast]]en komme yn eastlike rjochting foar oant de [[Chathameilannen]] en yn noardwestlike rjochting somtiden oant it [[Lord Howe-eilân]]. Foar de kolonisaasje fan Nij-Seelân kaam de fûgel allinne foar op it is súdlike eilân. Noardlik fan 39°SB kaam de paradyskasarka selden. De fûgels wiene allinne yn sompen te sjen, dy't begroeid wiene mei gerspôlen. Om't sok biotoop net in soad foarkaam wie de paradyskasarka nei alle gedachten in seldsume fûgel.
[[Ofbyld:Paradise Shelduck, NZ (9046976673).jpg|thumb|260px|''Sijke yn prachtkleed.'']]
Mei't de minsken bosk yn greide feroaren, ûntstie der foar de kasarka mear geskikt biotoop en koe de soarte him oer hiel Nij-Seelân útwreidzje. De fûgel siket op greide syn iten en is dêrom faak te sjen op lân dat agrarysk brûkt wurdt. De fûgel komt ek yn parken mei fivers foar. Alhoewol't der op de fûgel jage wurdt, nimt de populaasje ta. Yn it jier 2001 bestie de totale populaasje út mear as 300.000 eksimplaren.

De paradyskasarka is in [[stânfûgel]] en it ferfearjen bart net fier fan it briedplak. 

== Hâlden fan paradyskasarka's ==
Foar it earst koenen paradyskasarka's yn Europa yn 1863 yn 'e dieretún fan [[Londen]] sjoen wurde. De dieretún fan [[Berlyn]] krige yn 1869 ek paradyskasarka's. Al gau waarden paradyskasarka's mei sukses fokt en sûnt ferskynden se ek yn oare dieretunen. De fûgels wurde hjoed-de-dei ek wol troch partikulieren as sierwetterfûgel holden. Se binne net sa gefoelich foar kjeld en binne ek net sa agressyf tsjin lytsere einesoarten. Foar [[guozzen]] en [[swannen]] oer binne paradyskasarka's lykwols agressyf.

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Paradiesgans]]
* [https://ebird.org/species/parshe1 eBird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=DE&amp;avibaseid=AB08E5C486099B84 Avibase]
{{reflist}}
----
{{CommonsBalke|Tadorna variegata|''Paradyskasarka''}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Berchein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]]</text>
      <sha1>6drztqa6nu3a27dkj1dpu0cswshfl3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palmtoartel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174195</id>
    <revision>
      <id>1236604</id>
      <parentid>1197327</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9800" sha1="6xte6gh8pz1jqte20r6qz1e7i8apwyd" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme       = palmtoartel
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Laughing Dove bird.jpg|250px]]
|lûd         = [[Ofbyld:S-senegalensis.ogg|250px]]
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje     = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai       = [[spikkeldowen]] (''Spilopelia'')
|Wittenskiplike namme = Spilopelia senegalensis
|Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linaeus]], 1766
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart    =
}}
De '''palmtoartel''' (''Spilopelia senegalensis'', Syn.: ''Streptopelia senegalensis'') of '''Senegaltoartel''' is in relatyf lytse dowesoarte út [[Afrika]], it [[Midden-Easten]] en [[Súdeast-Aazje]]. De soarte is yn [[Austraalje|West-Austraalje]] ynboargere en yn [[Europa]] komme somtiden ûntsnapte eksimplaren foar. De palmtoartel is gefoelich foar kjeld en dêrom net echt geskikt foar it klimaat yn ús streken.

De do komt yn it natuerlike ferspriedingsgebiet in soad foar en is ek te sjen yn stêden en doarpen. De fûgel wurdt net bedrige en wit syn gebiet út te wreidzjen.  

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Birds 1020761 (31198568970).jpg|thumb|left|Spantsje palmtoartels.]]
De palmtoartel is 26 oant 28 sm lang en weecht tusken de 100 en 120 gram. Dêrmei is de palmtoartel wat lytser as de [[gniisdo]], dy't in koartere sturt en langere wjukken hat. Tusken mantsjes en wyfkes besteane gjin grutte ferskillen. Wyfkes binne op 'e rêch en mantel allinne wat minder sprekkend fan kleur.    

De rêch, wjukken en sturt binne readbrún mei blaugriis yn 'e wjukken. De kop en it ûnderbealchje binne readeftich, en de hals is donker spikkele.  

De búk is ljochter as de fearren fan it boppebealchje. De fearren fan 'e sturt binne griisbrún, wylst de bûtenste sturtfearren oan 'e basis donker griis-swart binne en de einen fan 'e sturtfearren wyt. De fûgel hat in swarte snaffel, dy't yn ferhâlding ta de kop lang en smel is. De iris is donkerbrún en de poatsjes binne readeftich. Juvenilen binne byinoar nommen wat mear read kleure. 

== Fersprieding ==
[[Ofbyld:Laughing dove (Spilopelia senegalensis) in Bunbury, Western Australia, January 2021 03.jpg|thumb|250px|Ynboargere palmtoartel yn Austraalje.]]
De soarte libbet op in grut part fan it Afrikaanske kontinint. Oer it Midden-Easten giet de fersprieding fan 'e palmtoartel fierder nei [[Ynje]] en [[Tailân]], Sintraal-Aazje oant yn it noardwest fan [[Sina]]. Yntusken is de soarte yn in rige fan lannen ynboargere, lykas West-Austraalje en [[Turkije]]. 

De palmtoartel komt benammen foar op toarre [[savanne]]'s mei stikelboskjes. Se binne ek te finen yn [[Biotoop|biotopen]] dy't troch minsken foarme binne. De soarte is regelmjittich te sjen yn [[oaze]]'s, parken en tunen of op ikkers. Yn stêden as [[Istanbul]] en [[Damaskus]] komme se foar en dêr binne se aardich nuet woarn.

== Undersoarten ==
Der binne fiif ûndersoarten bekend.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pigeons/ IOC World Bird List Old Pigeons]&lt;/ref&gt;

* ''Spilopelia senegalensis phoenicophila'' ([[Ernst Hartert|Hartert]], 1916)&lt;ref name=&quot;hartert82&quot;&gt;Ernst Hartert (1916), side 82.&lt;/ref&gt; komt fan [[Marokko]] oant yn it noardwest fan [[Lybje]] foar.
* ''Spilopelia senegalensis aegyptiaca'' ([[John Latham (ornitolooch)|Latham]], 1790)&lt;ref name=&quot;latham607&quot;&gt;John Latham (1790), side 607.&lt;/ref&gt; libbet yn 'e delte fan 'e Nyl yn [[Egypte]].		
* ''Spilopelia senegalensis senegalensis'' ([[Linnaeus]], 1766)&lt;ref name=&quot;linne121&quot;&gt;Carl von Linné (1766), side 283.&lt;/ref&gt; komt yn it west fan it [[Araabje|Arabyske skiereilân]], op [[Sokotra]] en yn Afrika, súd fan 'e [[Sahara]], foar.
* ''Spilopelia senegalensis cambayensis'' ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789)&lt;ref name=&quot;gmelin779&quot;&gt;Johann Friedrich Gmelin (1789), side 779.&lt;/ref&gt; libben eastlik op it Arabyske skiereilân en eastlik [[Iran]] oant [[Ynje]] en [[Bangladesj]].		
* ''Spilopelia senegalensis ermanni'' ([[Charles Lucien Jules Laurent Bonaparte|Bonaparte]], 1856)&lt;ref name=&quot;bonaparte942&quot;&gt;Charles Lucien Jules Laurent Bonaparte (1856), side 942.&lt;/ref&gt; komt yn [[Kazachstan]], noardlik [[Afganistan]] en it west fan [[Sina]] foar.

Der binne mear ûndersoarten beskreaun, mar der is noch gjin konsensus oer de erkenning. Dêrûnder falle de:

* Spilopelia senegalensis op it eilân Sokrota.
* Spilopelia senegalensis yn 'e Dakhla oase (Egypte).
* Spilopelia senegalensis thome op [[Sao Tomee (eilân)|Sao Tomee]].

== Gedrach ==
[[Ofbyld:Pigeons with baby.JPG|thumb|left|Pearke mei jong.]]
De palmtoartel is meast in [[stânfûgel]]. Der wurdt lykwols ornearre dat der Afrikaanske populaasjes binne dy't mei de reintiid migrearje. Súdafrikaanske palmtoartels trekke yn maart oant april nei it westen en komme yn augustus oant septimber yn 'e eastlike kustkrite werom. 

It iten fan 'e palmtoartel bestiet út nôt, sied, planten en lytse ynsekten. Se mei graach gierst, weet en mais en skarrelje graach op 'e grûn om, dêr't se yn gêrs- of kultuerlân om iten sykje. Foar wetter fleane de dowen wol oant 70 km deis.     

It nêst wurdt yn 'e regel yn in beam of strûk boud en bestiet mar út in pear twiichjes. Se brûke lykwols ek wol gebouwen om harren nêst te bouwen. De twa wite aaien kommen nei 12-14 dagen út.

== Sierfûgel ==
[[Ofbyld:Laughing Dove, Spilopelia senegalensis, at Mapungubwe National Park, Limpopo, South Africa (18214675914).jpg|thumb|left|Súdafrikaanske palmtoartels yn it Mapungubwe National Park, Limpopo.]]
De palmtoartel is in populêre sierfûgel. Al sûnt 1861 hold de dieretún fan [[Londen]] palmtoartels. De fûgel stelt gjin grutte easken en der wurdt oannommen dat de earste tylt al gau nei de earste ymport slagge. Yn finzenskip kinne de fûgels by optimale omstannichheden en geskikt iten wol seis lechsels produsearje. As sierfûgel binne der ferskillende kleurfariaasjes ûntstien. Sa waarden yn 'e DDR al sûnt 1962 albino's fokt, dy't lykwols tige fetber foar syktes wiene. Ek Súdafrikaanske hâlders fan palmtoartels hawwe wite en flekte palmtoartels fokt.

== Status ==
De fûgel wurdt net bedrige en de populaasje wurdt op 2.400.000-8.200.000 folwoeksen fûgels rûsd.&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/22690445 Birdlife, oproppen 13 april 2024.]&lt;/reF&gt;
{{Boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Palmtaube]] (ferzje 13 april 2024)
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spilopelia senegalensis|Palmtoartel}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Spikkeldo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]</text>
      <sha1>6xte6gh8pz1jqte20r6qz1e7i8apwyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oranjeboarstpappegaaido</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174376</id>
    <revision>
      <id>1236592</id>
      <parentid>1171801</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3702" sha1="esub862p2foiimc6uqaxs7gq4dj7l8r" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = oranjeboarstpappegaaido
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Treron bicinctus Male.jpg|250px]]&lt;br&gt;mantsje.&lt;br&gt;[[File:Treron bicinctus 113033820.jpg|250px]]&lt;br&gt;wyfke.
|lûd      = [[File:Orange-breasted Green Pigeon (Treron bicinctus) from Ezhimala by Manoj Karingamadathil.wav|250px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje  = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai    = [[pappegaaidowen]] (''Treron'')
|Wittenskiplike namme = Treron bicinctus
|Beskriuwer, jier= [[Thomas Caverhill Jerdon|Jerdon]], 1840
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''oranjeboarstpappegaaido''' (''Treron bicinctus'') is in [[Fûgels|fûgel]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pappegaaidowen]] (''Treron'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dofûgels]] (''Columbidae'').

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Treron bicincta -Wilpattu National Park, Sri Lanka -pair-8.jpg|thumb|left|Pearke oranjeboarstpappegaaidowen yn it Nasjonaal Park Wilpattu, Sry Lanka.]]
De soarte liket in soad op oare pappegaaidowen, lykas de [[gielpoatpappegaaido]] en de [[Yndiaaske pappegaaido]], mar it kastanjebrún op 'e wjuk ûntbrekt by him. It mantsje hat gjin grize mar in gielgriene krún en in smelle lila bân op it boppeboarst en dêrûnder in bredere oranje bân. De nekke is blaugriis. De ûndersturtdekfearren binne kanielkleurich mei de langere fearren giel omrâne. Fan boppe is de sturt griis mei in brede donkere bân.   

Wyfkes binne fan ûnder giel en ha gjin lila en oranje bân. De ûndersturtdekfearren ha in doffere kanielkleur mei griene flekken. De boppesturt hat lykwols laaigrize fearren yn stee fan grien, lykas by de wyfkes fan 'e Yndiaaske pappegaaido of [[Srylankaanske pappegaaido]].

== Fersprieding ==
De oranjeboarstpappegaaido is in boskfûgel en hat in grut ferspriedingsgebiet yn it suden fan [[Aazje]] yn it leechlân fan 'e [[Terai]] yn Noard-[[Yndia]] en Súd-[[Nepal]], de [[Himalaya]] oant 1500 m, Súd-Yndia ([[West-Ghats]] en [[East-Ghats]]) en de bosken fan [[Sry Lanka]]. Fierder libje se yn [[Birma]], [[Tailân]], it [[Maleizysk skiereilân]], [[Fjetnam]], [[Java]], [[Baly]] en [[Hainan]].   

== Undersoarten ==
De soarte wurdt ferdield yn fjouwer ûndersoarten:
* ''T. b. leggei'': Sry Lanka.
* ''T. b. bicinctus'': fan Yndia oant [[Súdeast-Aazje]].
* ''T. b. domvilii'': Hainan ([[Sina]]).
* ''T. b. javanus'': Java en Baly.

== Status ==
Oranjeboarstpappegaaidowen hawwe in grut ferspriedingsgebiet en alhoewol't it oantal tebekrint troch biotoopferlies, wurdt de soarte as net-bedrige op 'e [[Reade list]] fan [[IUCN]] klassifisearre. 
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=0EF5FB3CE87F1256 Avibase]
* [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/orange-breasted-green-pigeon-treron-bicinctus/distribution Birdlife, oproppen 19 april 2024]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Treron bicinctus|oranjeboarstpappegaaido}}
}}
{{DEFAULTSORT:Oranjeboarstpappegaaido}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Pappegaaido]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]</text>
      <sha1>esub862p2foiimc6uqaxs7gq4dj7l8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pembapappegaaido</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174505</id>
    <revision>
      <id>1236622</id>
      <parentid>1171806</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:10:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2887" sha1="s8i14q544jl8wvfwmlf7yj5fuu8azus" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Pembapappegaaido
|Ofbyld   = [[File:Treron_pembaensis_-_Mikael_Bauer_-_48441913.jpeg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje  = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai    = [[pappegaaidowen]] (''Treron'')
|Wittenskiplike namme = Treron pembaensis 
|Beskriuwer, jier= [[Richard Hercules Wingfield Pakenham|Pakenham]], 1940
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Pembapappegaaido''' (''Treron pembaensis'') is in endemyske fûgel op it eilân [[Pemba]] yn 'e [[Yndyske Oseaan]] fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pappegaaidowen]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[Dowen|dofûgel]]s ''Columbidae''. De seldsume fûgel waard op 12 jannewaris 1940 troch Richard Hercules Wingfield Pakenham sammele en letter beskreaun. 

== Beskriuwing ==
De 25 sm lange do is in lytsere pappegaaido, dy't heech yn 'e beammen libbet. De folwoeken fûgels binne grien en ha in grize kop, nekke, boarst en búk. Op it skouder hat de fûgel in pearse flek en de fearren fan 'e ûndersturt en anaalsstreek hawwe in skobbich patroan fan griengiele, kastanjebrune en krêmkleuren.

== Fersprieding ==
De soarte is endemysk op it eilân Pemba en de oanbuorjende eilantsjes. Pemba leit 55 km fan 'e [[Tanzania|Noard-Tanzaniaanske]] kust yn 'e Yndyske Oseaan. De fûgel libbet yn tichte tropyske wâlden, mar hat him oanpast oan sekundêr bosk, plantaazjes en tunen en boud somtiden it nêst by hûzen. De fûgels komme op it grutste part fan it eilân foar, mar it meast yn 'e bosken Ngezi (14 km²) en Msitu Mkuu (3 km²).

== Status == 
Fanwegen it beheinde ferspriedingsgebiet is der in kâns op útstjerren. [[BirdLife International]] rûsde de popululaasje yn 2016 op 2.500 oant 10.000 fûgels, mar it oantal nimt ôf mei 't der biotoop ferdwynt. De nagelplantaazjes waarden ferfongen troch de tylt fan rys en kassava, itjinge ta mear iepen lânskip late, dat foar de fûgel net geskikt is. Ek de befolkingsdruk nimt mei it hege bertesifer yn [[Tanzania]] ta, itjinge liedt ta ferdwining fan bosk. Dêrom stiet de soarte op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as kwetsber.   

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=1DC1F8E7 Avibase, oproppen 23 april 2024]
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pemba-green-pigeon-treron-pembaensis Birdlife, oproppen 23 april 2024]
* [https://www.iucnredlist.org/search?query=Treron%20teysmannii%20&amp;searchType=species IUCN, oproppen 23 april 2024]
{{reflist}}
---- 
{{Commonscat|Treron pembaensis|Pembapappegaaido}}
}}

{{DEFAULTSORT:Pembapappegaaido}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Pappegaaido]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]</text>
      <sha1>s8i14q544jl8wvfwmlf7yj5fuu8azus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oliifgriene ibis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175365</id>
    <revision>
      <id>1236587</id>
      <parentid>1172361</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4884" sha1="hqmqryu4ewg5bin27ns3anu2u1ysxau" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = oliifgriene ibis
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Olive Ibis.JPG|250px]]
|lûd          =
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'')
|Famylje      = [[wylpreagerfûgels]] (''Threskiornithidae'')
|Skaai        = [[Afrikaanske griene ibissen]] (''Bostrychia'')
|Wittenskiplike namme= Bostrychia olivacea
|Beskriuwer, jier= [[Bernard Amé du Bus de Gisignies|Du Bus de Gisignies]], 1838
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart     = [[Ofbyld:Oliveibisdistribution.png|250px]]&lt;br&gt;Kaart mei it leefgebiet (grien) fan 'e oliifgriene ibis.
}}
De '''oliifgriene ibis''' (''Bostrychia olivacea'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[ibissen en leppelbekken]].

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Bulletin de l'Académie Royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-Arts de Belgique (1838) (20421894982), fond blanc.jpg|thumb|left|Tekening fan 'e fûgel út 1838.]]
De fûgel is tusken de 65 en 75 sm lang. De donkere gesichtshûd en de toef ûnderskiede de fûgel fan oare soarten út it skaai ''[[Bostrychia]]''. De swartbrune boppekant glânzget brûnsgrien. De wjukken ha irisearjende koper- en fioletblauwe kleuren. It ûnderbealchje is donkerbrún. It swartblauwe gesicht fan 'e fûgel is sûnder fearkes. De grieneftige oant donkerreade poaten rikke by de flecht net fierder as de sturt.

== Fersprieding ==
De oliifgriene ibis komt yn westlik, sintraal en eastlik [[Afrika]] foar. De fûgel foerazjeart allinne, yn pearkes of lytse groepkes fan 5 oant 12 eksimplaren yn iepen plakken fan it bosk en yn sompige gebieten. De fûgel wurdt ek oan rivieren, streamkes en mangrovebosk waarnomen. Yn [[Gabon]] wurdt de fûgel ek yn ferlitten plantaazjes waarnommen.  It biotoop bestiet út tichte bosken yn it leechlân mei beammen sûnder al tefolle leechhout, yn [[Kenia]] en [[Tanzania]] komt de fûgel lykwols oant de beamgrins (3.700 m) yn berchwâlden foar. Nachts slept de fûgel yn beammen.  
== Undersoarten ==
De oliifgriene ibis bestie(t) út fjouwer ûndersoarten. Earder waard ek de [[Lytse oliifibis|dwerchibis]] of de lytse oliifgriene ibis op it eilân Sao Tomee as in ûndersoarte fan é oliifgriene ibis beskôge, mar dy fûgel wurdt no as in aparte soarte behannele om 't de fûgel in stik lytser is en morfologysk ferskilt.

Foarhinne waard oannommen dat de ''Bostrychia olivacea rothschildi'' fan it eilân Prinsipe yn 1901 útstoar. De soarte is yn 1991 lykwols dochs noch waarnommen. Yn 2007 waard it mooglik achte dat der noch in groep fan heechút tsien fûgels op it eilan libbe.&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/publication/232858250_Estimating_the_size_and_status_of_waterbird_populations_in_Africa Tim Dodman, 2007. Estimating the size and status of waterbird populations in Africa. Ostrich 78:475-480]&lt;/ref&gt;

* ''Bostrychia olivacea olivacea'': leechlânbosk fan [[Sierra Leöane]], [[Libearia]] en [[Ivoarkust]].
* ''Bostrychia olivacea cupreipennis'': leechlânwâlden fan [[Kameroen]], [[Gabon]], [[Kongo (Republyk)|Kongo]] en [[Kongo-Kinsjasa]].
* ''Bostrychia olivacea rothschildi'': [[Sao Tomee en Prinsipe|Prinsipe]] (†?).
* ''Bostrychia olivacea akeleyorum'': de berchwâlden fan [[Kenia]] en [[Tanzania]].

== Status ==
De populaasje wurdt op 3.000 oant 45.000 folwoeksen fûgels rûsd mar om 't de fûgel skou is en yn dreech tagonklike gebieten libbet is der in soad ûnwis. Oannommen wurdt dat de populaasje troch û.o. jacht en ferneatiging fan biotoop ôfnimt, mar net sa hurd dat de fûgel bedrige wurdt. De soarte stiet op 'e [[Reade list]] fan [[IUCN]] as net bedrige klassifisearre (2020).
{{Boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Zwergolivenibis]] (ferzje 16 juny)
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/olive-ibis-bostrychia-olivacea Birdlife, oproppen 17 juny 2024]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=E20A5C1DDE1C5B55 Avibase, oproppen 17 juny 2024]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Bostrychia olivacea|Oliifgriene ibis}}
}}

{{DEFAULTSORT:Oliifgriene ibis}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Afrikaanske griene ibis]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]</text>
      <sha1>hqmqryu4ewg5bin27ns3anu2u1ysxau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Norfolkkaka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179355</id>
    <revision>
      <id>1236579</id>
      <parentid>1181042</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3122" sha1="kygkl41t57ditrcovf0vv3ghscmf8pa" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme               = Norfolkkaka
|Ofbyld              = [[Ofbyld:John-Gould-001.jpg|250px]]
|lûd                 =
|Ryk                 = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse              = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift               = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'')
|Famylje             = [[kakapofûgels]] (''Strigopidea'')
|Skaai               = [[kaka's]] (''Nestor'')
|Wittenskiplike namme= † Nestor productus
|Beskriuwer, jier    = [[John Gould|Gould]], 1836
|IUCN-status         = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]]
|lânkaart            = 
}}
De '''Norfolkkaka''' (''Nestor productus'') wie in [[fûgel]]soarte út de lytse [[boppefamylje]] [[Nijseelânske pappegaaien]] (''Strigopoidea''). De fûgel libbe op 'e rotsen en yn beamtoppen op [[Norfolk Island]] en it oanbuorjende [[Phillip Island]] en wie besibbe oan 'e [[Kaka (fûgel)|Nijseelânske kaka]]. De Norfolkkaka is yn 1851 útstoarn. 

== Utsjerren ==
[[Ofbyld:Naturalis Biodiversity Center - RMNH.AVES.110061 - Nestor productus (Gould, 1836) - Norfolk Island Kaka - specimen - video.webm|thumb|left|Fûgel yn Naturalis, Leien.]]
Nei de ûntdekking fan 'e fûgel troch James Coop op 10 oktober 1774 waard de fûgel troch Johann Reinhold Forster en syn soan George beskreaun. Foardat de Europeanen op it eilân kamen, waard de fûgel troch de [[Polyneezje|Polyneezyske]] befolking op it eilân om it iten bejage. 

Doe't yn 1788 de earste Europeanen op it eilân oankamen bejaagden dy ek de fûgels om se op te iten of as hûsdier te hâlden. De fûgel hie swier te lijen fan it ynrjochtsjen fan in strafkoloanje op it eilân tusken 1788 en 1814 en letter nochris tusken 1825 en 1854. 

Nei alle gedachten is de fûgel yn 'e tiid fan 'e twadde strafkoloanje yn it wyld útstoarn. Ensign Abel D. W. Best fermelde de fûgel net yn syn deiboek doe't er yn 'e jierren 1838/1839 op Norfolk en Phillip Island wie. Best samle eksimplaren foar ornitology en it wol net oan dat hy de Norfolkkara oersloech as dy doe noch libbe hie. 

De lêste fûgel ferstoar yn 1851 yn finzenskip yn Londen. Fan 'e fûgel binne teminsten 16 hûden bewarre bleaun, wêrfan twa yn Naturalis yn [[Leien]] en ien yn it Soölogysk Museum fan [[Amsterdam]].

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Norfolk kaka Birmingham.JPG|thumb|Norfolk kaka Birmingham|thumb|left|Opstoppe fûgel yn it besit fan Birmingham Museums Trust.]]
De likernôch 38 sm lange fûgel wie boppe foar it measte oliifbrún, hie oranje wangen en in oranje kiel, in giel boarst, giele flanken en in gieleftige stút en in donkeroranje ûnderbúk.

{{boarnen|boarnefernijing=
Sjoch foar boarnen en referinsjes op [[:en:Norfolk kākā]]
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/norfolk-island-kaka-nestor-productus/text Birdlife, oproppen 12 jannewaris 2025]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Nestor productus|Norfolkkaka}}
}}
{{DEFAULTSORT:Nordfolkkaka}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kakapofûgel]]
[[Kategory:Utstoarne fûgel]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn 1851]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Norfolk (eilân)]]</text>
      <sha1>kygkl41t57ditrcovf0vv3ghscmf8pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ochotskreidimerke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179453</id>
    <revision>
      <id>1236583</id>
      <parentid>1181599</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2791" sha1="495rg6g7ff36shlwsarhnlfhwg6miyf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Ochotskreidimerke
|Ofbyld    = [[Ofbyld:Wiki-simasennyu.jpg|250px]] 
|lûd       =
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[imerkesjongerfûgels]] (''Locustellidae'')
|Skaai     =  [[imerkesjongers]] (''Helopsaltes'')
|Wittenskiplike namme= Helopsaltes ochotensis
|Beskriuwer, jier= [[Alexander von Middendorff|Middendorff]], 1853
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Locustella ochotensis distribution map.png|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FFFF00}} [[simmerfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
It '''Ochotskreidimerke''' (''Helopsaltes ochotensis'', synonym: ''Locustella ochotensis'') is in [[fûgel]]soarte út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[imerkesjongerfûgels]] (''Locustellidae'') út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[imerkesjongers]] (''Helopsaltes'').

De namme ferwiist nei de [[See fan Ochotsk]]. Yn 'e gebieten om dy see hinne briedt de soarte. 

== Fersprieding en ûndersoarten ==
De soarte is yn twa ûndersoarten te ferdielen:

* ''Helopsaltes ochotensis (ochotensis)'': – simmerdei fan East-[[Sibearje]] oant it noardwesten fan [[Japan]], winterdeis op 'e Filipinen, [[Borneo]] en [[Sulawesi]].
* ''Helopsaltes ochotensis (subcerthiola)'' – simmerdeis op it skiereilân [[Kamtsjatka (skiereilân)|Kamtsjatka]], de noardlike [[Koerilen]]; winterdeis op 'e [[Filipinen]].

== Status ==
Der binne gjin rûzings fan 'e wrâldpopulaasje fan 'e fûgel. Oannommen wurdt lykwols dat it oantal ôfnimt. De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet en de ôfname giet net hiel hurd. Dêrom kategorisearret de [[IUCN]] de fûgel as net bedrige.
{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Ingelsktalige Wikipedyside [[:en:Middendorff's grasshopper warbler]] (ferzje fan 14 jannewaris 2025)
* [https://ebird.org/species/migwar?siteLanguage=nl eBird, oproppen 14 jannewaris 2024]
* [https://www.iucnredlist.org/species/22714669/94423719 IUCN, oproppen 14 jannewaris 2024]
* [https://ebird.org/species/migwar/L2236115 Birdlife, oproppen 14 jannewaris 2024]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Locustella ochotensis}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Imerkesjonger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]</text>
      <sha1>495rg6g7ff36shlwsarhnlfhwg6miyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paugoes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180306</id>
    <revision>
      <id>1236616</id>
      <parentid>1184623</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6560" sha1="3n1a8831okd7dk153uf40okby2bdfne" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme               = 
|Ofbyld              = [[Ofbyld:Barnacle gooses (brandganzen) at the IJsselriver foreland. lovely winterscenery - panoramio.jpg|250px]]
|lûd                 = [[Ofbyld:Branta leucopsis - Barnacle Goose XC432932.mp3|250px]]
|Ryk                 = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse              = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift               = [[goeseftigen]] (''Ansariformes'') 
|Famylje             = [[einfûgels]] (''Anatidae'')
|Skaai               = [[seeguozzen]] (''Branta'') 
|Wittenskiplike namme= Branta leucopsis
|Beskriuwer, jier    = [[Johann Matthäus Bechstein|Bechstein]], 1803
|IUCN-status         = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart            = [[Ofbyld:Branta leucopsis map.png|250px]]&lt;small&gt;
Grienlân - Atlantysk
&lt;br&gt;{{Color box|#cdda1b}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#008081}} winterfûgel&lt;br&gt;
Spitsbergen - Westkust Grut-Brittanje
&lt;br&gt;{{Color box|#e6a40f}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#0080ff}} wintergast&lt;br&gt;
Sibearje - Noardsee
&lt;br&gt;{{Color box|#fe6b40}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#0000fe}} wintergast &lt;br&gt;
Wylde fûgels
&lt;br&gt;{{Color box|#808080}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#000}} trekrûte&lt;/small&gt;
}}
De '''paugoes''' of '''tongergoes''' (''Branta leucopsis'') is in [[fûgel]] fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] [[seeguozzen]] (''Branta'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[einfûgels]] (''Anatidae''). Se briede yn arktyske gebieten en trekke winterdeis nei it suden oant de froastgrins. De fûgel is yn West-Europa foar in part in stânfûgel.  

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Bernache (2).jpg|thumb|left|Tongergoes yn [[Helsinki]].]]
De 55 oant 66 sm lange fûgel hat in spanwiidte fan 110 oant 120 sm en is trochstrings 15 sm koarter as de [[skiere goes]]. Der is skraachwurk ferskil tusken mantsjes en wyfkes. Mantsjes binne allinne wat grutter en wege wat swierder (in mantsje weecht 910-1810 gram, in wyfke 850-1770 gram). De kop is gielwyt en de krún, de efterkant fan 'e kop en de hals binne oant en mei it boppeboarst swart. Om it each sit in swart eachplak. De búk en de ûnderkant fan 'e fûgel binne griiswyt. De wjukken binne lochtgriis mei swarte en wite streken. De donkere ûnderkant fan 'e wjukken kontrastearret tige mei de wite ûnderkant. De poaten en snaffel binne swart.     

== Fersprieding ==
[[Ofbyld:Nonnengänse im Nationalpark Wattenmeer Nr 1; südlicher Jadebusen - Dangast.jpg|thumb|left|Kloft guozzen by it Dútske Waad.]]
De fûgels libje yn it noardlike diel fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] fan 'e eastkust fan [[Grienlân]] oant [[Spitsbergen]] en it suden fan [[Nova Zembla]] op 'e [[tûndra]] yn sompige gebieten yn 'e buert fan mûnings fan rivieren en op it waad. Simmerdeis briede tongerguozzen om 'e poalsirkel hinne, sadat se de dagen goed meinimme en harren aaien en piken goed beskermje kinne. Rôfdieren lykas de [[poalfoks]] ha sa minder kâns om se te bedriigjen. 

It wintergebiet leit fral oan 'e kust fan [[Ierlân]], de westkust fan [[Skotlân]] en de [[Noardsee]]kust fan [[Dútslân]], [[Denemark]] en [[Nederlân]]. Oer it generaal folgje de fûgels as wintergast de froastgrins. Yn West-Europa is de fûgel ek in [[stânfûgel]]. 

=== Nederlân ===
Sûnt de jierren 1970 binne de oantallen tongerguozzen yn Nederlân jimmeroan grutter woarn. Neffens Sovon wurdt it oantal wintergasten op 710.000 oant 870.000 fûgels rûsd.&lt;ref&gt;Vogelatlas van Nederlan, 6e printinge 2-10, ISBN 978 90 2157 0051&lt;/ref&gt;. Oant it begjin fan 'e jierren 1980 wie de fûgel noch gjin Nederlânske briedfûgel, mar sûnt 1984 briede tongerguozzen yn jimmeroan gruttere oantallen yn Nederlân. It tal pearkes waard yn 2018-2020 op 14.000 oant 20.000 rûsd. De briedpearen binne neffens ringûndersyk foar it grutste part stânfûgels.

Oant 1990 wie de fersprieding fan 'e soarte beheind ta Fryslân, it Waad, de Iselmar en de delta fan é rivieren. Dêrnei kolonisearren de tongerguozzen ek it binnenlân. Yn Fryslân binne winterdeis grutte oantallen oerwinterjende tongerguozzen te sjen yn Súdwest-Fryslân oan 'e kust fan 'e [[Iselmar]], de [[Lege Midden]] en Noardeast-Fryslân.   

== Gedrach ==
[[Ofbyld:Branta leucopsis D81 7924 (41456049361).jpg|thumb|left|Tongergoes yn [[Stockholm]].]]
Tongerguozzen ite foar it meast gers oanfolle mei moas en oare planten. Njonken gers ite se ek in sied. Se foerazjearje yn 'e regel by deiljocht. By it skimerjen sykje se de rêstplakken op. As it ljochtmoannewaar is kinne se ek nachts trochweidzje. Yn 'e poalsimmer, as it net tsjuster wurdt, frette se de hiele tiid troch om sa in fetfoarried foar de trek nei it suden oan te lizzen. Tongerguozzen ite benammen de aaiwytrike gersspruten, dy't koart ôffretten wurde. It aaiwyk wurdt fertarre en de griene fezels wurde wer útskiten.

De nêsten lizze likernôch in meter of mear fan inoar ôf. In lechsel bestiet út trije oant sân griiswite aaien en wurdt yn 24 oant 25 dagen útbret. Nei it útfleanen fan 'e jongen bliuwe se yn groepen fan ferskillende famyljes by inoar.

Tongerguozzen fleane leger as oare soarten guozzen en net yn V-formaasje. Se wurde oant 18 jier âld.    

== Status ==
Wetlands International rûsde yn 2015 de wrâldpopulaasje op 880.000 fûgels. De populaasje is sûnt foars tanommen. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel as net bedrige.  

== Keppeling om utens ==
* [https://vogelatlas.sovon.nl/atlas/soorten/soort/1670/W/ext27?language=english Sovon]
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/barnacle-goose-branta-leucopsis Birdlife.]
* [https://ebird.org/species/bargoo Ebird.]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=3163ED86A508BB83 Avibase.]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/barnacle-goose-branta-leucopsis/text Birdlife]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Branta leucopsis|Tongergoes}}
}}
[[Kategory:Goes (fûgel)]]
[[Kategory:Seegoes]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spitsbergen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]</text>
      <sha1>3n1a8831okd7dk153uf40okby2bdfne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Orinokogoes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180894</id>
    <revision>
      <id>1236599</id>
      <parentid>1186579</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4661" sha1="fxgjooqsis03c5ju9uoq8lhean4df2d" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = 
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Orinoco, Goose RWD.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'')
|Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'')
|Skaai   = '''Orinokoguozzen''' (''Neochen'')  &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Harry Church Oberholser|Oberholser]], 1918&lt;/small&gt;
|Wittenskiplike namme= Neochen jubata
|Beskriuwer, jier= [[Johann Baptist von Spix|Spix]], 1825
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Neochen jubata map.svg|250px]]
}}
De '''Orinokogoes''' (''Neochen jubata'') is in [[fûgel]]soarte út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[einfûgels]] (''Anatidae''), dy't ferneamd is nei de rivier de [[Orinoko]]. De Orinokogoes is [[monotypysk takson|monotypysk]], itjinge betsjut dat it de iennige soarte fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] is.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Neochen jubata Pato carretero Orinoco Goose (8486304748).jpg|thumb|left|Fûgel yn Kolombia.]]
De Orinokogoes wurdt 61 oant 76 sm lang. Mantsjes binne swierder as wyfkes. Folwoeksen mantsjes ha in brutsen wite kop, nekke en boarst. De boppemantel en de sydkanten fan it boarst en de flanken binne kastanjeread. De anaalstreek is swart en de ûndersturtdekfearren binne wyt. Se ha swarte wjukken mei in brede wite spegel. De swarte kleurdielen binne grien glânzgjend. De boppekant fan 'e snaffel is foar it measte swart en ûndersnaffel is read. De poaten binne ljochtread.  

Folwoeksen wyfkes ha op 'e krún, de nekke en de flanken minder útsprutsen kleuren en ha op 'e sydkanten fan 'e búk in donkerder skobbich patroan. Yn ferlikening mei mantsjes binne de poaten doffer fan kleur.    

== Fersprieding ==
De soarte komt yn it sintrale diel fan it noarden fan Súd-Amearika foar. De Orinokogoes wurdt fan Súd-[[Fenezuëla]], [[Kolombia]], eastlik [[Perû]], [[Bolivia]], Noard-[[Argentynje]] en in grut part fan Sintraal-[[Brazylje]] oantroffen. Alhoewol't de [[IUCN]]-kaart [[Frânsk-Guyana]], [[Suriname]] en [[Paraguay]] omfiemet, hat de Súd-Amearikaanske klassifikaasjekommisje fan 'e American Ornithological Society gjin ynformaasje oer de earste twa lannen en registrearret se de fûgel allinne as [[dwaalgast]] yn Paragûay.

De soarte libbet op wiete savanna's en oan 'e rânen fan grutte swietwettersompen yn it wiete seizoen en yn it drûge seizoen wurdt er ek oantroffen op rivierstrannen en hoefizermarren yn it [[Amazônegebiet|Amazônebekken]].

== Gedrach ==
[[Ofbyld:Familia de patos carreteros (Neochen jubata) (8572736913).jpg|thumb|left|Pearke mei piken.]]
De Orinokogoes is foar in grut part in [[stânfûgel]], mar der binne populaasjes dy't wol oant 1.000 km trekke. De Orinokogoes is [[herbivoar]] en yt plantemateriaal en sied. Se foerazjeare fral deis yn iepen gebieten by wetter, mar ek wol nachts. De briedtiid is geografysk ferskillend en ôfhinklik fan 'e reintiid. 

Orinokoguozzen brûke holtes yn beammen dy't op natuerlike wize ûnsteane mei't bygelyks dielen fan in rottige beam brekke. Der binne waarnimmings fan nêsten yn ticht gers, mar dat komt selden foar.    

== Status ==
De [[IUCN]] hat de fûgel as net bedrige klassifisearre. It ferspriedingsgebiet is grut mar de populaasje wurdt tusken de 10.000 oant 25.000 folwoeksen fûgels rûsd en nimt ôf. De wichtichste oarsaak fan 'e tebekgong is de jacht om't de populaasje yn gebieten sûnder jacht stabyl is. In oare bedriging foarmet it ferlies oan biotoop mei't wiete gebieten yn rysfjilden omset wurde.

== Keppeling om utens ==
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/orinoco-goose-neochen-jubata BirdLife]
* [https://www.iucnredlist.org/species/22679987/92837649 IUCN]
* [https://ebird.org/species/origoo1?siteLanguage=de Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=FA5A25B2FA057FE0 Avibase]

{{Boarnen|boarnefernijing=
Sjoch foar boarnen en/of referinsjes: [[:en:Orinoco goose]]
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/orinoco-goose-neochen-jubata BirdLife, oproppen 11 febrewaris 2025.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Neochen jubata|Orinokogoes}}
}}
[[Kategory:Goes (fûgel)]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Orinokogoes]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>fxgjooqsis03c5ju9uoq8lhean4df2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peposaka-ein</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181042</id>
    <revision>
      <id>1236623</id>
      <parentid>1187148</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4880" sha1="l7fbmi11qw35lq7w2wq55hgr94g94py" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = 
|Ofbyld  = [[File:Rosy-billed_pochard_(Netta_peposaca)_male_Tricao.jpg|250px]]&lt;small&gt;jerk&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Netta_peposaca_(Rosy-billed_Pochard_-_Peposakaente)_-_Weltvogelpark_2012-01 (cropped).jpg|250px]]&lt;small&gt;sijke&lt;/small&gt;
|lûd     =
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[goeseftigen]] (''Anseriformes'')
|Famylje = [[einfûgels]] (''Anatidae'')
|Skaai   = [[kroaneinen]] (''Netta'')
|Wittenskiplike namme= Netta peposaca
|Beskriuwer, jier= [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1816
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[File:Netta peposaca map.svg|center|250px]]
}}  
De '''peposaka-ein''' (''Netta peposaca''), ek '''Pampa-ein''' of '''bloedsnaffelein''', is in [[einfûgel]], dy't yn [[Súd-Amearika]] libbet.

== Namme ==
De namme is ôfkomstich fan 'e wittenskiplike namme en is ôfkomstich fan 'e namme foar de fûgel yn it  [[Guaraní (taal)|Guaraní]]: Ihpé pepó-sakâ.&lt;ref&gt;[https://birdsoftheworld.org/bow/key-to-scientific-names/search?q=peposaca Birds of the World, oproppen 15 febrewaris 2025.]&lt;/ref&gt;
== Beskriuwing ==

Folwoeksen fûgels binne likernôch 56 sm lang, wege 1,1-1,3 kg en ha in spanwiidte tusken 72 en 84 sm. Jerken kinne wat grutter as sijkes wêze, mar oer it generaal binne se hast fan itselde formaat. 

Lykas in soad oare sibben út de famylje einfûgels besteane der grutte ferskillen tusken jerken en sijkes. Jerken ha in poarperswarte kop, nekke en boarst mei grize flanken en in wyt gebiet by de anaalstreek. De snaffel hat in grutte helderreade knobbel en de rest fan 'e snaffel wurdt stadichoan rôzich en einiget yn in swarte punt. De knobbel groeit en wurdt yntinsiver fan kleur yn 'e briedtiid, wylst it fearrekleed it hiele jier troch itselde is. De poaten en fuotten binne giel oant oranje. 

Wyfkes binne brún en ha in blaugrize snaffel mei in swarte punt. De poaten binne gieloranje oant griis. By sijkes is de konstrastearjende anaalstreek noch it meast opfallende skaaimerk.  
[[Ofbyld:Netta peposaca, Costanera Sur 4.jpg|thumb|left|Jerk.]]

Juvenilen lykje in soad op 'e sijkes, mar de ûnderkant is donkerder. 

== Fersprieding ==
Peposaka-einen binne [[trekfûgel]]s en trekke as de waarsomstannichheden dat needsaaklik meitsje. Drûge perioades yn Sintraal-Argentynje twinge de fûgels tsjin 'e hjerst nei gruttere wettergebieten te trekken. 

== Gedrach ==
De soarte is [[omnivoar]] en ite meast gers, woartels, sigge en wetterplanten en wat bistjes. Se ite fral sied. De soarte is net ôfhinklik fan in spesifike fiedselboarne en de ein past him maklik oan it oanbod oan. Alhoewol't de ein by de dûkeinen yndield is, ite se fral op it oerflak fan it wetter en dûke se selden. 

De ein is net monogaam en in pearke foarmet allinnich yn it briedseizoen in bûn. Der wurdt bret yn oktober oant novimber en de sijkes bouwe fan planten it nêst boppe it wetter en  ek yn rysfjilden. Se leit oant 10 krêm- oant grienkleurige aaien en as se der in oar nêst beskikber is, leit se dêr ek wol har aaien. Allinne sijkes bringe de piken grut. 

== Status ==
Peposaka-einen binne foar de rysbou [[pleachbist]]en en de soarte hat in soad lêst fan jacht yn Argentynje. Ek wurde se foar it fleis sketten. Njonken de direkte jacht hat de soarte ek lêst fan leadfergiftiging. Ut in ûndersyk fan 2013 die bliken dat Peposaka-einen mear leadhagel ynnimme as hokker oare einesoarte ek. Se ite de leaden kûgels om't se tinke dat it stientsjes binne, dy't se nedich ha foar de spiisfertarring. Njonken de kûgels yn 'e mage waarden ek leadkonsintraasjes yn 'e bonken oantroffen, itjinge tige giftich en skealik is foar de fûgel. Der binne ûndersikers dy't tinke dat de populaasjes troch de oermatige jacht ôfnimme sil.

De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel op it stuit (2025) as net bedrige. Wetland International rûsde yn 2023 de populaasje op likernôch 1.000.000 fûgels.

== Sierfûgel ==
Sûnt de ein fan 'e 19e iuw wurdt de soarte ek as sierfûgel yn Europa holden. De ein is winterhurd en is maklik te hâlden.   

== Keppeling om utens ==
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/rosy-billed-pochard-netta-peposaca Birdlife.]
* [https://ebird.org/species/robpoc1?siteLanguage=nl Ebird.]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=03A3B6160D09A42D Avibase.]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/rosy-billed-pochard-netta-peposaca Birdlife]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Netta peposaca|Peposaka-ein}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kroanein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]</text>
      <sha1>l7fbmi11qw35lq7w2wq55hgr94g94py</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pasifyske iisfûgel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182426</id>
    <revision>
      <id>1236614</id>
      <parentid>1193665</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5614" sha1="0atnf3rfgrar5o2l91fysws8vy7z8jv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = 
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Pacific Kingfisher.jpg|250px]]
|lûd         = 
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') 
|Famylje     = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') 
|Skaai       = [[todysnaffeliisfûgels]] (''Todiramphus'')
|Wittenskiplike namme= Todiramphus sacer
|Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart    = 
}}
De '''Pasifyske iisfûgel''' (''Todiramphus sacer'') is in [[fûgel]]soarte út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). De soarte hat grut ferspriedingsgebiet op 'e Súd-Pasifyske eilannen. Earder waard de fûgel as in ûndersoarte fan 'e wytkraachiisfûgel beskôge.

== Taskonomy ==
De Pasifyske iisfûgel waard yn 1788 wittenskiplik beskreaun troch de Dútske natoerûndersiker Johann Friedrich Gmelin yn 'e oanpaste en útwreide edysje fan [[Carolus Linnaeus]]' &quot;Systema Naturae&quot;. Dy sette de fûgel mei de oare iisfûgels yn it skaai ''Alcedo'' en stelde de binominale namme ''Alcedo sacra'' út. Gmelin basearre syn beskriuwing op 'e &quot;hillige iisfûgel&quot;, dy't yn 1782 beskreaun en yllustrearre waard yn 'A General Synopsis of Birds' fan 'e Ingelske ornitolooch John Latham. Neffens Latham ferearden en beskermden de Polyneezjers de iisfûgel en dy beskreau de fûgel neffens in eksimplaar út it Leverian Museum yn Londen, dat tusken 1776 en 1780 troch James Cook op syn tredde reis nei de [[Stille Oseaan]] sammele wie. De typelokaasje waard yn 1919 troch Alexander Wetmore oanwiisd as it eilân Tongatapu.

De Pasifyske iisfûgel is no ien fan 'e 30 soarten fan it skaai ''Todiramphus'', dat yn 1827 yntrodusearre waard troch René Lesson. It wurd Todiramphus kombinearret de skaainamme Todus mei it [[Aldgryksk]]e ''rhamphos'', itjinge snaffel betsjut. De spesifike tafoeging ''sacer'' is Latyn en betsjut hillich. 

Foarhinne waard de fûgel as in ûndersoarten fan 'e wytkraachiisfûgel (''Todiramphus chloris''). In yn 2015 publisearre molekulêr-fylogenetyske stúdzje dy't konkludearre dat ''T. chloris'' parafyletysk wie. By de feroaringen om monofyletyske soarten te kreëarjen waard ''T. sacer'' promovearre ta in soarte en binne mear ûndersoarten fan ''T. chloris'' ferhûze nei ''T. sacer''.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Collared kingfisher american samoa.jpg|thumb|250px||Fûgel op Amerikaansk Samoä.]]
It fearrekleed is geografysk tige ferskillend. Meastentiids binne de boppedielen grien oant blau en is de ûnderkant wyt of bêzje-oranje. De measte populaasjes ha in oranje of bêzje streek by it each, dy't bygelyks ûntbrekt op it eilân Venikolo. Op Tonga en Samoä binne de fûgels folle witer, mei in brede wite wynbraustreek en lytse grieneftige kroan. De ûnderkant is suver wyt.

== Undersoarten ==
Der binne 22 ûndersoarten:

==== Fanûatû ====
* ''Todiramphus sacer torresianus'': [[Torreseilannen]].
* ''Todiramphus sacer santoensis'': [[Bankseilannen]] en [[Espiritu Santo]].
* ''Todiramphus sacer juliae'': van [[Maewo]] oant [[Efate]].
* ''Todiramphus sacer erromangae'': [[Erromango]].
* ''Todiramphus sacer tannensis'': [[Tanna (eilân)|Tanna]].

==== Salomonseilannen ==== 
* ''Todiramphus sacer pavuvu'': [[Pavuvu]] ([[Russell-eilannen]]).
* ''Todiramphus sacer mala'': [[Malaita]].
* ''Todiramphus sacer solomonis'': [[Makira]] en oanbuorjende eilannen.
* ''Todiramphus sacer sororum'': [[Olu Malau]].
* ''Todiramphus sacer amoenus'': [[Rennell-Bellona]].
* ''Todiramphus sacer ornatus'': [[Nendo]] en [[Tinakula]].
* ''Todiramphus sacer brachyurus'': [[Reefeilannen]].
* ''Todiramphus sacer vicina'': [[Duffeilannen]].

* ''Todiramphus sacer utupuae'': [[Utupua]].
* ''Todiramphus sacer melanodera'': [[Vanikoro]].

==== Fidzjy ====
* ''Todiramphus sacer vitiensis'': [[Vanua Levu]], [[Taveuni]], [[Viti Levu]], [[Koro]], [[Ovalau]] en [[Gau (Fidzjy)|Gau]] 
* ''Todiramphus sacer marinus'': [[Lau-eilannen]].
* ''Todiramphus sacer eximius'': [[Kadavu]] 

==== Polyneezje ====
* ''Todiramphus sacer regina'': [[Futuna (Wallis en Futuna)|Futuna]] 
* ''Todiramphus sacer pealei'': [[Tutuila]] (Amerikaansk-Samoä)
* ''Todiramphus sacer manuae'': [[Ofu-Olosega]] en [[Ta'u]] ([[Manu'a-eilannen]] 
* ''Todiramphus sacer sacer'': sintraal en súdlik [[Tonga]].

== Biotoop ==
De soarte komt benammen oan kustgebieten foar en hat in foarkar foar mangrovebosken, mar komt ek op agrarysk lân, yn iepen bosk, greide en tunen foar. Oars as de wytkraachiisfûgel wurdt de soarte fierder it lân yn waarnommen oant in hichte fan 1500 m. 

== Status ==
De [[IUCN]] erkent de soarte net en dêrfandinne is de bedrige status net beöardiele.

{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en referinsjes ek [[:en:Collared kingfisher]]
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/collared-kingfisher-todiramphus-chloris Birdlife International]
* [https://www.birdsoftheworld.com/bow/species/colkin1/cur/introduction?lang=es Birds of the World]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&amp;avibaseid=5DA28D375F27F00A Avibase]  
----
{{Commonscat|Todiramphus sacer|Pasifyske iisfûgel}}
}}
{{DEFAULTSORT:Pasifyske iisfugel}}
[[Kategory:Todysnaffeliisfûgel]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fidzjy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tonga]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fanûatû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wallis en Fûtûna]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Amerikaansk-Samoä]]</text>
      <sha1>0atnf3rfgrar5o2l91fysws8vy7z8jv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Numforflaggesturtiisfûgel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182517</id>
    <revision>
      <id>1236581</id>
      <parentid>1194025</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3235" sha1="g5bmx2uxp9ecg0ary9ulvmtz4kaigva" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = 
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Tanysiptera rosenbergii - 1875 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - UBA01 IZ16800041.tif|250px]]
|lûd         = 
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') 
|Famylje     = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') 
|Skaai       = [[flaggesturtiisfûgels]] (''Tanysiptera'')
|Wittenskiplike namme= Tanysiptera carolinae
|Beskriuwer, jier= [[Hermann Schlegel|Schlegel]], 1871
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart    = [[Ofbyld:Numfor paradise kingfisher range.png|250px]]
}}
De '''Numforflaggesturtiisfûgel''' (''Tanysiptera carolinae'') is ien fan 'e njoggen [[fûgel]]soarten fan it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[flaggesturtiisfûgels]] (''Tanysiptera'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). Der binne gjin ûndersoarten.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Tanysiptera carolinae.png|thumb|left|170px|''Tanysiptera carolinae'']]
Ynklusyf syn lange sturtpinnen wurdt de soarte 34 oant 38 sm lang. De fearren fan 'e kop, it bealchje en de wjukken binne blaufiolet. Dêrfan is de kroan it ljochtst en binne de skouders en de haadslachpinnen fan 'e wjukken hast swart. De stút dêrfoaroer is wyt. De hast 10 sm lange sturt hat twa langere, sintrale donkerblauwe fearpinnen mei wite einen. De snaffel is skarlakenread, de eagen binne donkerbrún en de poaten grienbrún. Yn 'e fearren binne gjin opfallende ferskillen tusken mantsjes en wyfkes.    

Jonge fûgels binne doffer mei rossige en bêzje ûnderkanten, in wite stút en in swarteftige sturt. 

== Fersprieding ==
De soarte is [[endemisme|endemysk]] op it 330 km² grutte eilân [[Numfor]]. De fûgel komme yn 'e measte biotopen en hichten op Numfor foar, ynklusyf strânbegroeiïng en degradearre bosk.

== Status ==
It oantal fûgels wurdt tusken 2.500 oant 10.000 fûgels rûsd (2022). De fûgel is algemien en it liket der op dat de soarte him oanpasse kin oan degradearre biotopen. Der is lykwols net in soad bekend oer de fûgel en der is sprake fan biotoopferlies op it eilân. In part fan it biotoopferlies komt del op folsleine houtkap foar lânbou, dêr't de fûgel net libje kin. Fanwegen it tige lytse ferspriedingsgebiet en in nei alle gedachten lytse populaasje hat de fûgel de status fan gefoelich op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]].    

== Namme ==
De fûgel waard op Numfor troch [[Hermann von Rosenberg]] sammele en yn 1871 troch [[Hermann Schlegel]] beskreaun, dy't de fûgel yn 'e wittenskiplik namme ferneamde nei Karoline, de frou fan Von Rosenberg.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/numfor-paradise-kingfisher-tanysiptera-carolinae Birdlife]
* [https://ebird.org/species/nupkin1?siteLanguage=nl Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=88BC28F6348FEB31 Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tanysiptera carolinae|Numforflaggesturtiisfûgel}}
}}
{{DEFAULTSORT:Numforflaggesturtfugel}}
[[Kategory:Flaggesturtiisfûgel]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]</text>
      <sha1>g5bmx2uxp9ecg0ary9ulvmtz4kaigva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Papoeadwerchiisfûgel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182577</id>
    <revision>
      <id>1236609</id>
      <parentid>1194161</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3323" sha1="mbut6jd3wy56z6t7urznmnkalyxwbcb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = 
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Papuan Dwarf-Kingfisher 0A2A8049.jpg|250px]]
|lûd         = 
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') 
|Famylje     = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') 
|Skaai       = [[dwerchiisfûgels]] (''Ceyx'')
|Wittenskiplike namme= Ceyx solitarius
|Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1836
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart    = 
}}
De '''Papoeadwerchiisfûgel''' (''Ceyx solitarius'') is ien fan 'e twa [[fûgel]]soarten yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[dwerchiisfûgels]] (''Ceyx'') fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). It is in [[Monotypysk (takson)|monotypyske]] soarte, itjinge betsjut dat der gjin ûndersoarten binne.

Oarspronklik waard de Papoeadwerchiisfûgel as ien fan 'e 15 ûndersoarten fan 'e [[Molukske dwerchiisfûgel]] (''Ceyx lepidus'') beskôge. Ut in molekulêr fylogenetysk ûndersyk fan 2013 die lykwols bliken dat de measte fan dy ûndersoarten genetysk fan inoar ferskille. Dêrom wurde 12 fan 'e ûndersoarten, ynklusyf de Papoeadwergijsvogel, no as aparte soarte behannele.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Naturalis Biodiversity Center - MMNAT01 AF NNM001000077 - Natuurkundige Commissie voor Nederlandsch-Indië - Bird species - Art by Oort, P. van (cropped2).jpg|thumb|left|''Ceyx solitarius'']]
It 12 sm lange iisfûgeltsje is djipblau fan boppe en leger op 'e rêch en de stút ljochter blau. Op it blau fan 'e kop en de boppeste wjukdekfearren sitte rûne ljochtere blauwe plakjes. De kiel is wyt, tusken de snaffel en it each sit in ljochtbêzje plak en de fûgel hat ek in wyt earplak. De búk en it boarst binne goudgiel. De snaffel is swart en de poaten binne oranjegiel. It wyfke is wat doffer fan kleur, mar dat is skraachwurk te sjen. 

De soarte komt lokaal foar mei de [[azueriisfûgel]] en de gewoane [[iisfûgel]], mar dy binne grutter en de boppedielen binne effen blau. De Papoeadwerchiisfûgel is ek lytser, hat oars as de azueriisfûgel gjin blau op it boarst en is net bûn oan it wetter.

== Fersprieding ==
De soarte komt op hast hiel [[Nij-Guineä]], de [[Arû-eilannen]] en de [[D'Entrecasteaux-eilannen]] foar yn tichte tropyske bosken fan it leechlân en heuvellân oant 1200 m boppe seenivo. De soarte is minder oan wetter bûn as oare soarte lytse iisfûgels. 

== Status ==
De Papoeadwerchiisfûgel hat in grut ferspriedingsgebiet, mar syn biotoop wurdt oantaaste troch houtkap en feroarjend lângebrûk. De oantallen fan 'e fûgel rinne dúdlik tebek. Dochs wurdt de fûgel op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] noch klassifisearre as net bedrige (2024).

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/new-guinea-dwarf-kingfisher-ceyx-solitarius Birdlife]
* [https://ebird.org/species/vardwk6?siteLanguage=nl Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&amp;avibaseid=DE53CCF7C0706793 Avibase]
----
{{Commonscat|Ceyx solitarius|Papoeadwerchiisfûgel }}
}}
{{DEFAULTSORT:Papoeadwerchiisfugel}}
[[Kategory:Dwerchiisfûgel]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]</text>
      <sha1>mbut6jd3wy56z6t7urznmnkalyxwbcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palau-iisfûgel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182668</id>
    <revision>
      <id>1236601</id>
      <parentid>1194408</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2059" sha1="86nsmc5zng4dk8ihxbg6lg7uisyiowk" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = 
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Palau Kingfisher (cropped).jpg|250px]]
|lûd         = 
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') 
|Famylje     = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') 
|Skaai       = [[todysnaffeliisfûgels]] (''Todiramphus'')
|Wittenskiplike namme= Todiramphus pelewensis
|Beskriuwer, jier= [[Lionel William Wiglesworth|Wiglesworth]], 1891
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
|lânkaart    = 
}}
De '''Palau-iisfûgel''' (''Todiramphus pelewensis'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[todysnaffeliisfûgels]] (''Todiramphus'') út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] [[iisfûgels]] (''Alcedinidae''). It is in [[Monotypsk takson|monotypyske]] soarte, itjinge betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne. 

== Beskriuwing ==
De Palau-iisfûgel is in lytse iisfûgel mei in poarperblauwe rêch en grienblauwe wjukken. De kroan fan 'e kop is feal oranje en de fûgel hat in swarte eachstreek, dy't oant efter de kop trochrint. De kraach is wyt, lykas ek it boarst en de búk.  

== Fersprieding ==
De Palau-iisfûgel is endemysk op 'e [[Palau]]-eilannen.

It habitat fan 'e fûgel bestiet út mangroves, bosk, plantaazjes en grutte parken. 

== Status ==
De fûgel wurdt troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as gefoelich (NT) klassifisearre (2025). Neffens in rûzing fan 2005 bestiet de populaasje út 2100 oant 3300 folwoeksen fûgels.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/palau-kingfisher-todiramphus-pelewensis Birdlife International]
* [https://ebird.org/species/mickin4?siteLanguage=nl Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=2C302D27B0B721A3 Avibase]  
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Todiramphus pelewensis|Palau-iisfûgel}}
}}
{{DEFAULTSORT:Palau-iisfugel}}
[[Kategory:Todysnaffeliisfûgel]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palau]]</text>
      <sha1>86nsmc5zng4dk8ihxbg6lg7uisyiowk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noardmolukske iisfûgel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182694</id>
    <revision>
      <id>1236574</id>
      <parentid>1194460</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2442" sha1="08dcfg7r0dezqwhav8iqgf7ykd6c5tb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = 
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Blue-and-white Kingfisher (male) 0A2A2291.jpg|250px]]&lt;br&gt;Mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Blue-and-white Kingfisher (female) 0A2A2359.jpg|250px]]&lt;br&gt;Wyfke&lt;br&gt;
|lûd         = 
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[rôldereftigen]] (''Coraciiformes'') 
|Famylje     = [[iisfûgels]] (''Alcedinidae'') 
|Skaai       = [[todysnaffeliisfûgels]] (''Todiramphus'')
|Wittenskiplike namme= Todiramphus diops
|Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1824
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart    = 
}}
De '''Noardmolukske iisfûgel''' of '''Noard-Molukkeniisfûgel''' (''Todiramphus diops'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[todysnaffeliisfûgels]] (''Todiramphus'') út de famylje [[iisfûgels]].

== Beskriuwing ==
Noardmolukske iisfûgels binne lytse iisfûgels mei azuerblauwe boppedielen en in wite ûnderkant. Mantsjes en wyfkes ha in wite kiel en in wite búk, mar wyfkes ha in blauwe boarstbân wylst it mantsje fan ûnder fierder hielendal wyt is. Yn 'e flecht binne wite plakken op 'e wjukken te sjen. Se ha in donkere snaffel mei tusken it each en de basis fan 'e snaffel in wyt plakje. By jonge fûgels is dat plakje rustbrún en dy ha ek in rustbrune kraach en flanken. 

== Fersprieding ==
De fûgel is [[endemisme|endemysk]] op 'e noardlike [[Molukken]], in eilannegroep yn it easten fan [[Yndoneezje]] tusken [[Selebes]], de [[Filipinen]], [[Nij-Guineä]] en [[Timor]].

Se libje meast yn pearkes yn iepen boskgebiet, plantaazjes, degradearre bosken en boskrânen yn leechlân en heuvellân. Yn tichte bosken komme se net.  

== Status ==
Oannommen wurdt dat de soarte yn oantal stadichoan ôfnimt. De [[IUCN]] klassifisearret de Noardmolukske iisfûgel op 'e [[Reade list]] as net bedrige (2024).  

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/blue-and-white-kingfisher-todiramphus-diops Birdlife International]
* [https://ebird.org/species/bawkin1?siteLanguage=nl Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=06CB752D46B099DB Avibase]  
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Todiramphus diops|Noardmolukske iisfûgel}}
}}
{{DEFAULTSORT:Noardmolukske iisfugel}}
[[Kategory:Todysnaffeliisfûgel]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]</text>
      <sha1>08dcfg7r0dezqwhav8iqgf7ykd6c5tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pappegaaitangare</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182809</id>
    <revision>
      <id>1236610</id>
      <parentid>1194826</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2533" sha1="cx02wn462877n20e55cz2s8tk021tox" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = pappegaaitangare
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Chlorornis riefferii.jpg|250px]]
|lûd         = 
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje     = [[tangarefûgels]] (''Thraupidae'')
|Skaai       = [[pappegaaitangaren]] (''Chlorornis'')
|Wittenskiplike namme= Chlorornis riefferii
|Beskriuwer, jier= [[Auguste Boissonneau|Boissonneau]], 1840
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    = [[Ofbyld:Chlorornis riefferii map.svg|250px]]
}}
De '''pappegaaitangare''' of '''griene berchtangare''' (''Chlorornis riefferii'') is in [[sjongfûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[tangarefûgels]] (''Thraupidae''). It is de iennige soarte yn it skaai ''Chlorornis''. 

== Beskriuwing ==
De soarte is in grutte tangarafûgel mei in hast folslein helder grien fearrekleed, in reade snaffel en reade poaten en in readbrún gesicht en readbrune ûndersturtdekfearren.

== Fersprieding ==
Pappegaaitangaren libje yn 'e subtropyske en tuskenbeide sônes fan 'e [[Andes]] en binne dêr frij algemien yn berchbosken of boskrânen op hichten tusken 1800 en 2800 m. Meastentiids binne se allinnich of yn pearkes yn groepen fan ferskillende soarten te sjen.

De soarte bestiet út fiif [[ûndersoarte]]n:

* ''Chlorornis riefferii riefferii'': [[Kolombia]] en [[Ekwador]].
* ''Chlorornis riefferii dilutus'': Noar-[[Perû]].
* ''Chlorornis riefferii elegans'': Sintraal-Perû.
* ''Chlorornis riefferii celatus'': Súd-Perû.
* ''Chlorornis riefferii bolivianus'': West-[[Bolivia]].

== Status ==
De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet, mar oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme. De [[IUCN]] beskôget de soarte lykwols as net bedrige (LC, 2018). 

== Namme ==
De wittenskiplike namme fan 'e fûgel ferwiist nei Gabriel Rieffer, in Frânske ûntdekkingsreizger en samler fan fûgels.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/grass-green-tanager-chlorornis-riefferii Birdlife International]
* [https://ebird.org/species/grgtan1 Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=C2BD666A00E49AE2 Avibase]
----
{{Commonscat|Chlorornis riefferii|pappegaaitangare}}
}}
[[Kategory:Pappegaaitangare]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]</text>
      <sha1>cx02wn462877n20e55cz2s8tk021tox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palmtangare</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182847</id>
    <revision>
      <id>1236603</id>
      <parentid>1195048</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3124" sha1="sztx1map1qdqa631v4ag8bs9vdgn6x8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = 
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Thraupis palmarum 1.jpg|250px]]
|lûd         = [[Ofbyld:Thraupis palmarum - Palm Tanager - XC113791.ogg|250px]]
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje     = [[tangarefûgels]] (''Thraupidae'')
|Skaai       = [[blauwe tangaren]] (''Thraupis'')
|Wittenskiplike namme= Thraupis palmarum
|Beskriuwer, jier= [[Maximilian zu Wied-Neuwied|Wied]], 1821
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    = [[Ofbyld:Thraupis palmarum map.svg|250px]]
}}
De '''palmtangare''' (''Thraupis palmarum'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[blauwe tangaren]] (''Thraupis'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[tangarefûgels]] (''Thraupidae'').

== Kenmerken ==
[[Ofbyld:Flickr - Dario Sanches - SANHAÇU-DO-COQUEIRO (Thraupis palmarum) (2).jpg|thumb|left|Fûgel yn Brazylje.]]
De fûgel wurdt 19 sm lang en weaget 36 gram en is dêrmei in gruttere tangare. De fearren binne foar it measte griis mei oliifgrien. De wjukken binne foar in part swart en ek de sturt is boppe swart. 

== Fersprieding ==
De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet yn 'e noardlike helte fan [[Súd-Amearika]].

Der wurde fjouwer [[ûndersoarte]]n ûnderskieden:
* ''T. p. atripennis'': fan eastlik [[Nikaragûa]] oant noardwestlik [[Fenezuëla]].
* ''T. p. violilavata'': súdwestlik [[Kolombia]] en westlik [[Ekwador]].
* ''T. p. melanoptera'': it [[Amasône]]bekken en [[Trinidad en Tobago|Trinidad]].
* ''T. p. palmarum'': eastlik en súdlik [[Brazylje]].

Palmtangaren binne faak by palmbeammen, iepen strûken, tunen en boskrânen te sjen. Meastentiids wurde se yn pearkes of lytse groepen sjoen, somtiden mei oare fûgelsoarten. 

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel as net bedrige op 'e [[Reade list]] (LC, 2018).
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/palm-tanager-tangara-palmarum Birdlife International]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/paltan1/cur/introduction Bird of the World]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=5EADEFF0D011F331 Avibase]
----
{{Commonscat|Thraupis palmarum|Palmtangare }}
}}
{{DEFAULTSORT:Palmtangare}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Blauwe tangare]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>sztx1map1qdqa631v4ag8bs9vdgn6x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paradystangare</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182869</id>
    <revision>
      <id>1236613</id>
      <parentid>1195052</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3398" sha1="dlufniuid1i5hb4fd9wpxvwg4ts5t41" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = 
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Tangara chilensis 94893412.jpg|250px]]
|lûd         = [[Ofbyld:Tangara chilensis - Paradise Tanager XC251588.mp3|250px]]
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje     = [[tangarefûgels]] (''Thraupidae'')
|Skaai       = [[echte tangaren]] (''Tangara'')
|Wittenskiplike namme= Tangara chilensis
|Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1832
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    = [[Ofbyld:Tangara chilensis map.svg|250px]]
}}
De '''paradystangare''' (''Tangara chilensis'') is in [[fûgel]]soarte út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[tangarefûgels]] (''Thraupidae'').

== Beskriuwing ==
It fearrekleed fan 'e kleurrike fûgel is oan 'e boppekant fluwielswart, oan 'e ûnderkant foar it measte turkoaisblau, wylst de sydkanten fan it kopke en de krún appelgrien binne. De ûnderkant fan 'e rêch is skarlakenread en de stút giel. De ûnderbúk is swart. Mantsjes en wyfkes binne gelyk.

== Fersprieding ==
De paradystangare is te ferdielen yn fjouwer [[ûndersoarte]]n. De ûndersoarten wurde troch de rêchkleur fan inoar ûnderskieden. De nominaatfoarm is ienfâldich fêst te stellen troch de reade rêch. De oare ûndersoarten fariearje fan giel oant oranjegiel. De ''Tangara chilensis caelicolor'' wykt ek ôf mei in blauwe kop.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! wittenskiplike namme
! fersprieding
! rêchkleur
|-
| ''Tangara chilensis chilensis''&lt;br /&gt; ({{Aut|Vigors}}, 1832)
| [[Kolombia]], [[Fenezuëla]], [[Guyana]], [[Ekwador]], [[Perû]], [[Bolivia]], [[Brazylje]] 
| read
|-
| ''Tangara chilensis chlorocorys''&lt;br /&gt; [[John Todd Zimmer|{{Aut|Zimmer}}]], 1929
| Perû
| giel
|-
| ''Tangara chilensis caelicolor''&lt;br /&gt; ([[Philip Lutley Sclater|{{Aut|Sclater}}]], 1851)
| Kolombia, Fenezuëla en Brazylje
| koalsiedgiel
|-
| ''Tangara chilensis paradisea''&lt;br /&gt; ([[William Swainson|{{Aut|Swainson}}]], 1837)
| Fenezuëla, Guyana, Brazylje
| gieloranje
|-
|}

== Hâlden en dragen ==
De fûgels komme yn subtropyske en tropyske bosken foar yn 'e kroanen fan beammen, oan boskrânen en ite fruchten.

It nêst is komfoarmich en wurdt troch it pearke tegearre boud. It wyfke leit twa aaikes.

== Status ==
Der bestiet gjin rûzing fan 'e oantallen fan 'e populaasje. Oannommen wurdt dat dy troch it ferlies fan habitat ôfnimme. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte lykwols as net bedrige op 'e [[Reade list]].

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/paradise-tanager-tangara-chilensis Birdlife International]
* [https://ebird.org/species/partan1?siteLanguage=nl Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=9655118F87C5165E Avibase]
----
{{Commonscat|Tangara chilensis|paradystangare}}
}}
{{DEFAULTSORT:Paradystangare}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Echte tangare]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>dlufniuid1i5hb4fd9wpxvwg4ts5t41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Opaalkroande tangare</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182936</id>
    <revision>
      <id>1236588</id>
      <parentid>1195172</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2435" sha1="3ai8d2ufh7o6vgy6a3tt8muq5078frl" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = 
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Tangara callophrys - Opal-crowned Tanager; Serra do Divisor National Park, Acre, Brazil.jpg|250px]]
|lûd         = 
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje     = [[tangarefûgels]] (''Thraupidae'')
|Skaai       = [[echte tangaren]] (''Tangara'')
|Wittenskiplike namme= Tangara callophrys
|Beskriuwer, jier= [[Jean Cabanis|Cabanis]], 1849
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    = [[Ofbyld:Tangara callophrys map.svg|250px]]
}}
De '''opaalkroande tangare''' (''Tangara callophrys'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[echte tangaren]] (''Tangara'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[tangarefûgels]] (''Thraupidae'').

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Tangara callophrys 112931563.jpg|thumb|left|Opaalkroande tangare.]]
De opaalkroande tanager is in foar it measte blau en swarte fûgel mei in rjemmewite kroan op 'e kop en rjemmewite plakken op 'e stút . De opaalstúttanagar (''Tangara velia'') liket op 'e soarte, mar dy hat gjin rjemmewite kroan en gjin blauwe mar in reade ûnderbúk.

== Fersprieding ==
De fûgel komt fan it súdeasten fan [[Kolombia]], it easten Ekwador en Perû oant it noarden fan [[Bolivia]] en it westlike [[Amasône]]gebiet fan [[Brazylje]] foar. De soarte wurdt as monotypysk behannele, itjinge sizze wol dat de fûgel net yn [[ûndersoarte]]n ferdield is. 

== Status ==
De opaalkroande tangare hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de fûgel yn oantal ôfnimt, mar net sa bot dat de fûgel bedrige wurdt. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel as net bedrige (LC, 2024) op 'e [[Reade list]].  

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/opal-crowned-tanager-tangara-callophrys Birdlife International]
* [https://ebird.org/species/opctan1 Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=3B1E365F725942BE Avibase]
----
{{Commonscat|Tangara callophrys|opaalkroande tangare}}
}}
{{DEFAULTSORT:opaalkroande tangare}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Echte tangare]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]</text>
      <sha1>3ai8d2ufh7o6vgy6a3tt8muq5078frl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oranjeboarsttangare</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182954</id>
    <revision>
      <id>1236593</id>
      <parentid>1200105</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2790" sha1="9aiqwawe3cgjnjtgieqvhhh52g4ju48" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = 
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Parque Natural Municipal Fazenda do Carmo - Renato Machado de Sobral (11).jpg|250px]]
|lûd         = 
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje     = [[tangarefûgels]] (''Thraupidae'')
|Skaai       = [[echte tangaren]] (''Tangara'')
|Wittenskiplike namme= Tangara desmaresti
|Beskriuwer, jier= [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1819
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    = [[Ofbyld:Tangara desmaresti map.svg|250px]]&lt;br&gt;Ferspriedingsgebiet yn Brazylje. 
}}
De '''oranjeboarsttangare''' (''Tangara desmaresti'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[echte tangaren]] (''Tangara'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[tangarefûgels]] (''Thraupidae''). It is in [[endemisme|endemyske]] fûgel fan [[Brazylje]].

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Tangara desmaresti.jpg|thumb|left|Fûgel yn it Parque Estadual da Cantareira by São Paulo.]] 
De oranjeboarsttangare is in lytse tangare mei felle kleuren. De snaffel en it gebiet dêromhinne is swart. Om it each en op 'e foarholle is it fûgeltsje blau en der is in swart plak op 'e kiel. It boarst is oranje. De boppedielen en wjukken binne giel en swart en grien en swart streke. Under is de fûgel foar it meast grien.   

== Fersprieding ==
De fûgel komt foar yn 'e bercheftige kriten tusken 800 en 1800 m heech by de kust fan súdeastlik Brazylje (Espirito Santo oant eastlik Paraná) en wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat der gjin ferdieling yn [[ûndersoarte]]n is.

== Hâlden en dragen ==
De oranjeboarsttangare wurdt yn bercheftich bosk oantroffen. Dêr is it in beweechlik fûgeltsje en wurdt er fakentiden waarnommen yn migrearjende keppels fan mingde soarten.

== Status ==
Oranjeboarsttangaeren ha in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) klassifisearret de fûgel dêrom as net bedrige (LC, ).

== Namme ==
De wittenskiplike soartenamme fan 'e fûgel ferwiist nei de Frânske [[soölooch]] [[Anselme Gaëtan Desmarest]] (1784-1838). 

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/brassy-breasted-tanager-tangara-desmaresti Birdlife International]
* [https://ebird.org/species/brbtan1?siteLanguage=nl Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&amp;avibaseid=EFDFD9F5263D0465 Avibase]
----
{{Commonscat|Tangara desmaresti|oranjeboarsttangare}}
}}
{{DEFAULTSORT:oranjeboarsttangare}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Echte tangare]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]</text>
      <sha1>9aiqwawe3cgjnjtgieqvhhh52g4ju48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Opaalstúttangare</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182979</id>
    <revision>
      <id>1236589</id>
      <parentid>1195295</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3388" sha1="83it84wr2e0udspt4p6bprjmbif58r4" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = 
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Tangara velia Opal-rumped Tanager (cropped2).jpg|250px]]
|lûd         = 
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje     = [[tangarefûgels]] (''Thraupidae'')
|Skaai       = [[echte tangaren]] (''Tangara'')
|Wittenskiplike namme= Tangara velia
|Beskriuwer, jier= ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]]), 1759
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    = [[Ofbyld:Tangara velia map.svg|250px]]
}}
De '''opaalstúttangare''' (''Tangara velia'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[echte tangaren]] (''Tangara'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[tangarefûgels]] (''Thraupidae''). 

== Beskriuwing ==
De soarte wurdt 12 oant 14 sm lang en 18 oant 23 gram swier. Oer it generaal oerhearskje de blauwe kleurtoanen yn it oansjen fan 'e fûgels. Guon dielen fan it lichem binne oars fan kleur: de boppekant fan it kopje, de nekke, de rêch en de kielbân binne swart, de búk is readbrún en de stút is gielgrien. Beide skaaien ferskille skraachwurk yn kleur fan inoar; de wyfkes binne krekt wat bleker.

== Fersprieding ==
[[Ofbyld:Tangara velia cyanomelas 342391652.jpg|thumb|left|Fûgeltsjes fan 'e ûndersoarte ''Tangara velia cyanomelas'' yn Bahia, Brazylje.]]
Njonken de nominaatfoarm ''Tangara velia velia'' dy't yn 'e heechlannen fan [[Guyana]] foarkomt, binne der noch trije oare [[ûndersoarte]]n bekend:

* ''Tangara velia iridina'': yn eastlik [[Kolombia]], [[Ekwador]], [[Perû]] en [[Fenezuëla]], yn noardlik [[Bolivia]] en yn 'e [[Brazylje|Braziliaanske]] steaten Amazonas, Rio Grande do Norte en Mato Grosso.
* ''Tangara velia signata'': yn 'e Brazyljaanske steat Pará.
* ''Tangara velia cyanomelas'': in isolearre populaasje oan 'e eastkust fan Brazylje fan [[Pernambuco]] oant [[Rio de Janeiro]].

== Hâlden en dragen ==
De fûgels ite benammen fruit en wat minder ek lidpoatigen. Fruchten wurde meastentiids mei de kop nei ûnder iten. Se foerazjearje fakentiden yn 'e beamtoppen. Opaalstúttangaren  libje yn pearkes of lytse kloften, somtiden yn selskip mei oare tangaresoarten. 

== Status ==
De opaalstúttangare is net seldsum yn beskerme gebieten en nasjonale parken en wurdt dêrom troch de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer]] (IUCN) as net bedrige (LC) klassifisearre op 'e [[Reade list]]. Yn it gefal fan 'e ûndersoarte ''Tangara velia cyanomelas'' is der lykwols ferlies fan habitat.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/opal-rumped-tanager-tangara-velia Birdlife International]
* [https://ebird.org/species/oprtan1 Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=ECDD97C910F5EA17 Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tangara velia|opaalstúttangare}}
}}
{{DEFAULTSORT:opaalstuttangare}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Echte tangare]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]</text>
      <sha1>83it84wr2e0udspt4p6bprjmbif58r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Papoea-earn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183034</id>
    <revision>
      <id>1236606</id>
      <parentid>1229432</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2992" sha1="ba5oq9602zy7kd5uuiz7vf4rqh6kaad" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = Harpij-earn
|Ofbyld      = [[Ofbyld:New Guinea Harpy Eagle. Harpyopsis novaeguineae (48951639281).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Finzen harpij-earnen yn in koai fan in hotel op Papoea-Nij-Guineä.&lt;/small&gt; 
|lûd         = 
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'')
|Famylje     = [[haukeftigen]] (''Accipitridae'')
|Underfamylje= [[harpijfûgels]] (''Harpiinae'') 
|Skaai       = [[Papoea-earnen]] (''Harpyopsis'')
|Beskriuwer, jier= ([[Tommaso Salvadori|Salvadori]], 1875)
|Wittenskiplike namme= Harpyopsis novaeguineae
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
|lânkaart    = 
}}
De '''Papoea-earn''' of '''harpij-earn''' (''Harpyopsis novaeguineae'') heart ta de famylje haukfûgels (Accipitridae). De [[harpij (rôffûgel)|harpij]] en de [[wurchearn]] binne oan 'e fûgel besibbe. Harpij-earnen binne [[Endemisme|endemysk]] op [[Nij-Guineä]]. De fûgel is [[Monotypysk takson|monotypysk]], itjinge betsjut dat der gjin ferdieling yn [[ûndersoarte]]n is.
 
== Beskriuwing ==
De fûgel is 75 oant 90 sm lang en hat brede, frije koarte rûne wjukken. De spanwiidte is 121 oant 157 sm. De búk en it boarst binne effen fan kleur en bleek, de rêch is donker. Op 'e kop hat de fûgel in lytse túf. De sturt is lang en oan 'e ein rûn, mei ûndúdlike dwersstreken. Allinne de einstreek is dúdlik te sjen. De earn hat grutte eagen mei in iris dy't somtiden bleek, somtiden donker wêze kin. 

== Fersprieding ==
De fûgel wurdt op it hiele eilân [[Nij-Guineä]] oantroffen, benammen yn' e bercheftige kriten oant in hichte fan 2000 m boppe seenivo. De soarte komt op it eilân nearne algemien foar. Yn 1999 waard rapportearre dat de fûgel relatyf faak sjoen waard by Kikori. 

== Hâlden en dragen ==
De fûgel jeit benammen op sûchdieren lykas beamkangoeroes en rotten, mar ek op bargen en hûnen. It is in rôffûgel dy't sterk ôfhinklik is fan yntakt reinwâld. 

== Status ==
De populaasjegrutte is lestich te kwantifisearjen en wurdt rûsd op 3.200 oant 4.000 yndividuen (2016). De Harpij-earn nimt yn oantal ôf troch jacht foar syn fearren. De sturt- en wjukfearren wurde yn tradisjonele seremoaniële klean brûkt. De oanlis fan diken en de beskikberens fan fjoerwapens hat jachtdruk fergrutte. Dêrfandinne wurdt de Harpij-earn troch de [[IUCN]] op 'e [[Reade list]] as kwetsber klassfisearre (2022).

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/search?search=Harpyopsis%20novaeguineae Birdlife International]
* [https://ebird.org/species/negeag1 Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=1076B5CE081D1D2A Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Harpyopsis novaeguineae|Papoea-earn}}
}}
[[Kategory:Papoea-earn]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]</text>
      <sha1>ba5oq9602zy7kd5uuiz7vf4rqh6kaad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pearelhalstoartel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183583</id>
    <revision>
      <id>1236620</id>
      <parentid>1197319</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4825" sha1="koq8wfrkcx53csaiy4llue8denncrlz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme       = pearelhalstoartel
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Spotted Dove (Spilopelia chinensis) (45695290305).jpg|250px]]
|lûd         = [[Ofbyld:Spotted dove (Spilopelia chinensis) 20190902 080122.wav|250px]]
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje     = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai       = [[spikkeldowen]] (''Spilopelia'')
|Wittenskiplike namme = Spilopelia chinensis
|Beskriuwer, jier= [[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1786
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart    =
}}
De '''pearelhalstoartel''' (''Spilopelia chinensis'', synonimen: ''Stigmatopelia chinensis'' en ''Streptopelia chinensis'') is in soarte fan toarteldo. De fûgel waard yn 1786  beskreaun troch de [[Itaalje|Italjaanske]] natuerkundige [[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]]. De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet yn in grut part fan [[Súd-Aazje]] en de [[Yndyske Arsjipel]] en kom bûten dat gebiet ek as [[eksoat]] foar.

== Taksonomy ==
Der is in soad betizing oer de skaainamme fan 'e pearelhalstoartel. Earder wie de soarte yndield yn it skaai [[toarteldowen]] (''Streptopelia''). Om't de pearelhalsdo ferskilt fan 'e oare soarten yn dat skaai, waard de soarte om 'e iuwwikseling hinne yndield yn it nij skaai ''Stigmatopelia''. Yn 2012 waard de pearelhalsdo tegearre mei de [[palmtoartel]] (''Spilopelia senegalensis''), op 'e IOC World Bird List yn it skaai mei de namme ''Spilopelia'' set.

== Beskriuwing ==
De pearelhalstoartel wurdt likernôchy 30 oant 34 sm lang. De do hat in frij lange sturt en it meast opfallende skaaimerk is de swarte bân om 'e nekke mei dúdlike wite stipkes, dêrfandinne de namme pearelhalsdo.

== Fersprieding ==
De fûgel hat in ferspriedingsgebiet oer it [[Yndia|Yndiaaske subkontinent]], súdlik [[Sina]], [[Yndo-Sina]] en de [[Yndyske Arsjipel]]. It is in algemiene fûgel fan iepen lân, sekundêre bosk, lânbougebieten, parken en tunen.

De soarte hat fiif ûndersoarten: 

*''Spilopelia chinensis suratensis'' : fan [[Pakistan]] oant [[Nepal]], Yndia en [[Sry Lanka]].
*''Spilopelia chinensis ceylonensis'': Sry Lanka
*''Spilopelia chinensis tigrina'' : fan noardlik Yndia oer Yndo-Sina oant de [[Filipinen]] en de [[Grutte Sûnda-eilannen|Sûnda-eilannen]].
*''Spilopelia chinensis chinensis'' : fan [[Birma]] oant sintraal en eastlik Sina en [[Taiwan]].
*''Spilopelia chinensis hainana'': [[Hainan]] (tichtby súdeast-Sina).

=== Eksoat ===
Sûnt de 19e iuw binne ferskate ûndersoarten bûten it oarspronklike ferspriedingsgebiet yntrodusearre yn [[Austraalje]], [[Fidzjy]], [[Mauritsius]], [[Meksiko]], [[Nij-Kaledoanje]], [[Nij-Seelân]], [[Papoea Nij-Guinea]] en [[Hawaï]].

== Status ==
De pearelhalstoartel hat in ûnbidich grut ferspriedingsgebiet. Allinnich dêrom is de kâns op útstjerren al hiel lyts. De grutte fan 'e populaasje is net kwantifisearre, mar oannommen wurdt dat de soarte yn oantallen tanimt. Dêrfandinne wurdt de do op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as net bedrige klassifisearre.

== Fok ==
By it hâlden fan 'e soarte is de fûgel earst frijwat skou. Ienris went oan 'e nije omjouwing en fersoarging wurdt dat better. De pearelnektoartel leit twa aaien. Se briede de aaien yn 14 dagen út en soargje goed foar harren jongen. De soarte hat in moaie rop, is winterhurd, binne net dreech te hâlden en net djoer. Se kinne it bêste as pearke hâlden wurde, lykas ek oare dowen.

{{Boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Nederlânsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:nl:Parelnektortel]] (ferzje 7 juny 2025)
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Spilopelia chinensis|Pearelnektoartel}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Spikkeldo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Eksoat yn Austraalje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Fidzjy]] 
[[Kategory:Eksoat yn Mauritsius]]
[[Kategory:Eksoat yn Meksiko]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Kaledoanje]]
[[Kategory:Eksoat yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Eksoat yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Eksoat yn Hawaï]]</text>
      <sha1>koq8wfrkcx53csaiy4llue8denncrlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Papoeaberchdo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183831</id>
    <revision>
      <id>1236607</id>
      <parentid>1198102</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2817" sha1="cqb7m2q3bg4m1ndydla67f5vhx50yaa" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Papoeaberchdo
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Papuan Mountain Pigeon RWD2.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje  = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai    = [[berchdowen]] (''Gymnophaps'')
|Wittenskiplike namme = Gymnophaps albertisii
|Beskriuwer, jier= ([[Tommaso Salvadori|Salvadori]], 1874)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Gymnophaps albertisii map.svg|250px]]
}}
De '''Papoeaberchdo''' of '''Papoeaanske rotsdo''' (''Gymnophaps albertisii'') is in [[fûgel]]soarte yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dowen]] (''Columbidae''). De fûgel is ferneamd nei de Italjaanske [[soölooch]] D'Albertis (1841-1901).

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Albertistaube.JPG|thumb|left|Eksimplaar yn it Fûgelpark Walsrode (Dútslân).]]
De fûgel is in grutte do fan 33 oant 36 sm mei in lange sturt. Hy is blaugriis op 'e boppekant en kop Om it each hinne hat er in hûd dat bleat en read is. De kiel en de búk binne kastanjebrún en it boarst is krêmkleurich. Op 'e sturt sit in ljochte punt. De soarte hat in rôzereade snaffel en reade poaten. Jonge fûgels hawwe in readbrún gesicht en in brún boarst. It is meast in stille fûgel, mar kin somtiden in djippe &quot;woem&quot; en in triljend fluitsje útstjitte. 

== Fersprieding ==
De do hat in grut ferspreidingsgebiet op Nij-Guineä, mar komt ek yn 'e [[Bismarckarsjipel]] en op 'e eilannen [[Japen]] en [[Bacan]] foar. De soarte wurdt yn twa ûndersoarten ferdield:

* ''Gymnophaps albertisii exsul'': Bacan (noardlik-sintrale Molukken).
* ''Gymnophaps albertisii albertisii'': Japen, Nij-Guineä en de Bismarck-arsjipel.

It biotoop fan 'e fûgel bestiet út bosk yn bercheftige gebieten, mar de fûgel wurdt ek wolris yn leechlângebieten waarnommen. It in sosjale fûgel, dy't faak yn heechfleanende kloften boppe de beammen sjoen wurdt. 

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar oannomen wurdt dat de populaasje stadichoan ôfnimt. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as net bedrige (LC) op 'e [[Reade list]].
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/papuan-mountain-pigeon-gymnophaps-albertisii Birdlife]
* [https://ebird.org/species/pampig2?siteLanguage=nl Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B7440FF2E36E8E6A Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnophaps albertisii|Papoeaberchdo}}
}}
{{DEFAULTSORT:Papoeaberchdo}}
[[Kategory:Berchdo]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Dofûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]</text>
      <sha1>cqb7m2q3bg4m1ndydla67f5vhx50yaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oranje fruchtdo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183841</id>
    <revision>
      <id>1236590</id>
      <parentid>1213969</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2911" sha1="90rk5bsmx2cqlqpxczx9ejjgw8auatu" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = oranje fruchtdo
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Orange dove (Ptilinopus victor) male Taveuni 2.jpg|250px]]&lt;br&gt;Mantsje[[Ofbyld:Ptilinopus victor 60382667.jpg|250px]]&lt;br&gt;Wyfke
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje  = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai    = [[fruchtdowen]] (''Ptilinopus'')
|Wittenskiplike namme = Ptilinopus victor
|Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1872
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart = 
}}
De '''oranje fruchtdo''' of '''oranje jufferdo''' (''Ptilinopus victor''; [[synonym (taksonomy)|syn.]]: ''Chrysoena victor'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[fruchtdowen]] (''Ptilinopus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[dowen]] (''Columbidae'').

== Taksonomy ==
De soarte is ien fan mear as 50 soarten yn it skaai ''Ptilinopus''. Tegearre mei de [[giele fruchtdo]] (''P. luteovirens'') en de [[gielkopfruchtdo]] (''P. layardi'') wurdt de oranje fruchtdo yn it ûnderskaai ''Chrysoena'' set. Ek wurde de trije soarten wol yn in apart skaai set. 

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Ornithological miscellany (Plate) (5982038490).jpg|thumb|left|Spantsje oranjefruchtdowen.]]
De soarte is in spektakulêre do, mei in foar dowen folslein unyk fearrekleed. It mantsje is briljant oranje mei hier-eftige fearren en giele wjukpunten. De kop is oliifgrien. It wyfke is meast grien mei giel ûnder de sturt en in oliifgrien gesicht. Ek de rop is unyk, fan in ôfstân liket it roppen as in drippende kraan en fan tichtby mear as immen dy't mei de fingers knipt.

== Fersprieding ==
De soarte is [[endemisme|endemysk]] op 'e [[Fidzjy|Fidzjyeilannen]] en wurdt yn twa [[ûndersoarte]]n ûnderskieden:
* ''Ptilinopus victor victor'': Vanua Levu, Rabi, Kioa en Taveuni.
* ''Ptilinopus victor aureus'': Qamea en Laucala.

De fûgel hat in foarkar foar iepen bosk, ynklusyf sekundêre en [[galerijbosk]], mar komt ek faak foar yn âlde bosken mei in sletten blêdetek op hichten fan 420–980 m. Mooglik hat syn ôfwêzigens yn leechlân net te meitsjen mei de hichte, mar troch brek oan geskikt habitat fanwegen ûntbosking yn 'e lege gebieten. 

== Status ==
De soarte hat in lyts ferspriedingsgebiet, mar de populaasje liket stabyl. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte as net bedrige (LC, 2024). 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/orange-dove-chrysoena-victor Birdlife]
* [https://ebird.org/species/oradov1?siteLanguage=nl Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=6A9470B33DCB3D41 Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Ptilinopus victor|Oranje fruchtdo}}
}}
{{DEFAULTSORT:oranje fruchtdo}}
[[Kategory:Fruchtdo]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fidzjy]]</text>
      <sha1>90rk5bsmx2cqlqpxczx9ejjgw8auatu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paradysparkyt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183947</id>
    <revision>
      <id>1236612</id>
      <parentid>1198399</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3809" sha1="g0w36sjluxu8y6u32hld31ess4v1d3y" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme               = Hoodedparkyt
|Ofbyld              = [[Ofbyld:Extinct Paradise Parrot (male).jpg|250px]] 
|lûd                 = 
|Ryk                 = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse              = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift               = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'')
|Famylje             = [[pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittacoidea'')
|Skaai               = [[paradysparkiten]] (''Psephotellus'')
|Wittenskiplike namme= 	Psepholettus pulcherrimus
|Beskriuwer, jier    = [[John Gould|Gould]], 1845
|IUCN-status         = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]]
----
|lânkaart            = [[Ofbyld:Psephotus pulcherrimus distribution map (1).svg|250px]]&lt;br&gt;It eardere ferspriedingsgebiet fan 'e paradysparkyt. 
}}
De '''paradysparkyt''' (''Psephotellus pulcherrimus'') is in útstoarne [[fûgel]] yn 'e famylje [[Pappegaaien fan de Alde Wrâld]] (''Psittaculidae'').

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Paradise parrot pair in the wild, Burnett River, Queensland, 1922.jpg|thumb|left|Pearke by it nêst (ôfbyld 1922).]]
It fearrekleed wie bûtengewoan kleurryk, sels foar in pappegaaiesoarte, mei in mingeling fan turkwaze, akwa, skarlaken, swart en brún. De sturt wie hast like lang as it bealchje, ûngewoan foar in fûgel dy't, hoewol in rappe fleaner, hast al syn tiid op 'e grûn trochbrocht.

== Fersprieding ==
De soarte libbe yn eastlik [[Austraalje]] yn it súdeasten fan [[Queensland]] en mooglik ek yn [[Nij-Súd-Wales]]. De fûgel libbe yn savanne's mei boskjes en strûken.  

== Hâlden en dragen ==
De soarte waard yn pearkes of lytse famyljegroepen waarnommen, dy't har nêsten bouden yn útholle termiteheuvels, faak op of tichteby de grûn. Foar safier bekend iet de fûgel allinnich it sied fan gers. Ien pearke soe likernôch twa hektare besette. Sa út en troch brûkte de soarte ek eardere nêsten yn termiteheuvels fan 'e [[wâldiisfûgel]] of de [[blauwjukkûkaburra]]. Ek binne nêsten by de basis fan in beam fûn.  

== Status ==
Yn 'e 19e iuw wie de fûgel lokaal algemien, mar nei 1880 naam de fûgel rap ôf. De redenen foar de hommelse delgong fan 'e paradysparkyt bliuwe spekulatyf. Mooglikheden binne it oerbeweidzjen, it oanmeitsjen fan lân, jacht troch fûgelsamlers en predaasje troch yntrodusearre sûchdieren lykas katten en hûnen. Ek it ferbaarnen fan lân troch feehâlders om de groei fan feefoer oan te moedigjen ha effekt hân op de beskikberens fan gerssied. 
[[Ofbyld:ParadiseParrotDiorama.jpg|thumb|left|Eksimplaar yn it Australysk Museum.]]
De fûgel waard tsjin 'e ein fan 'e 19e iuw seldsum. In swiere drûchte yn 'e regio yn 1902 kin in faktor west hawwe yn syn ûndergong. Tsjin 1915 waard tocht dat de soarte mooglik útstoarn wie. In searje sykaksjes nei de paradysparkyt levere yn it folgjende desennium noch in pear yndividuen op. Yn 1918 waard de fûgel werûntdutsen, mar de lêste befêstige waarnimming wie op 14 septimber 1927. Dêrnei binne der ûnwisse waarnimmings út 'e jierren 1930 en 1940 en sels noch yn 1990. Yn 1988 waard de fûgel as bedrige klassifisearre op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]], mar sûnt 1994 wurdt er as útstoarn beskôge.

== Avikultuer ==
It is net slagge om de fûgel troch de fok yn finzenskip te behâlden. De soarte is yn 'e 19e iuw wol yn Europa ynfierd, mar de measte fûgels gyngen yn finzenskip al gau dea troch steuringen yn 'e mage en terms. Se wiene tige gefoelich foar feroaringen yn it iten, lykas de oergong op oar sied. 

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Psephotellus pulcherrimus|Paradysparkyt}}
}}
[[Kategory:Paradysparkyt]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Utstoarne fûgel]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn 1927]]</text>
      <sha1>g0w36sjluxu8y6u32hld31ess4v1d3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pasifyske smaragddo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184042</id>
    <revision>
      <id>1236615</id>
      <parentid>1198669</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="rc0ttermttqwjdd5pxds5sukiubznef" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Pasifyske smaragddo
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Pacific Emerald Dove (Chalcophaps longirostris), Queensland, Australia (53377423575).jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje  = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai    = [[smaragddowen]] (''Chalcophaps'')
|Wittenskiplike namme = Chalcophaps longirostris
|Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1848
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart = 
}}
De '''Pasifyske smaragddo''' (''Chalcophaps longirostris'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[smaragddowen]] (''Chalcophaps'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[dowen]] (''Columbidae'').

== Beskriuwing == 
De Pasifyske smaragddo is in stevige, middelgrutte do fan 23 oant 28 sintimeter lang. De rêch en wjukken binne helder smaragdgrien. De flechtfearren en sturt binne swarteftich en yn 'e flecht binne brede swarte en wite bannen op 'e ûnderrêch te sjen. De kleuren fan 'e kop en ûnderkant binne wynread. Nei de ûnderbúk giet it wynread oer yn griiseftich. De eagen binne donkerbrún, de snaffel helderread, en de poaten readbrún.

Mantsjes ha in wyt plak op 'e râne fan 'e skouders en in grize krún, dy't by wyfkes ûntbrekke. Wyfkes binne oer it generaal bruner mei in griis plak op 'e skouders. 

== Fersprieding ==
De Pasifyske smaragddo komt foar yn noardlik en eastlik [[Austraalje]], de [[Molukken]], [[Papoea Nij-Guineä]] en [[East-Timor|Timor]] yn [[tropysk bosk]], [[Mangrove|mangrovebosken]] en somtiden yn parken tichteby bewenne gebieten.

De do wurdt ferdield yn fjouwer ûndersoarten: 

* ''Chalcophaps longirostris timorensis'': de eastlike [[Lytse Sûnda-eilannen]].
* ''Chalcophaps longirostris longirostris'': noardelik Austraalje.
* ''Chalcophaps longirostris rogersi'': eastlik Austraalje, [[Lord Howe (eilân)|Lord Howe]] en [[Norfolk (eilân)|Norfolk]] en [[Nij-Guineä]].
* ''Chalcophaps longirostris sandwichensis'': [[Santa Cruzeilannen]], [[Fanûatû]] (ynklusyf de [[Bankseilannen]]) en [[Nij-Kaledoanje]].

== Hâlden en dragen ==
It iten bestiet út sied en fruchten. Se binne meast op 'e grûn te sjen, faak yn pearkes of allinnich of lytse groepkes. It nêst is ienfâldich fan wat tûkjes yn lege beammen. In lechsel bestiet út ien oant twa aaien.   

== Status ==
De soarte wurdt as net bedrige (LC, 2016) op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] klassifisearre, mar de oantallen rinne nei alle gedachten tebek troch predaasje fan katten en rotten.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/brown-capped-emerald-dove-chalcophaps-longirostris Birdlife]
* [https://ebird.org/species/emedov3 Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=826A97427363A854 Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Chalcophaps longirostris|Pasifyske smaragddo}}
}}
{{DEFAULTSORT:Pasifyske smaragddo}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Smaragddo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fanûatû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Norfolk (eilân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]]</text>
      <sha1>rc0ttermttqwjdd5pxds5sukiubznef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oliifdo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184164</id>
    <revision>
      <id>1236586</id>
      <parentid>1199046</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4057" sha1="6bdexjzyln1hu2gtldkxahsx1o8l055" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = oliifdo
|Ofbyld   = [[Ofbyld:African Olive Pigeon RWD4.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje  = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai    = [[hôfdowen]] (''Columba'')
|Wittenskiplike namme = Columba arquatrix
|Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1809
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
---- 
|lânkaart = [[Ofbyld:African Olive Pigeon Distribution.jpg|250px]]{{Color box|#ba4133}} ferspriedingsgebiet
}}
De '''oliifdo''' (''Columba arquatrix'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[hôfdowen]] (''Columba'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan [[Dofûgels|dowen]] (''Columbidae'').

== Beskriuwing ==
Oliifdowen binne grutte dowen fan 37 oant 42 sm lang en in gewicht fan 300 oant 340 gram. Mantsjes binne readbrún op 'e rêch en wjukken, mei op 'e skouders wyt plakjes. De ûnderkant is readbrún en ek mei wite spikkels, wylst de kop griis is mei in giele snaffel en in giele eachring. Yn 'e nekke is in patroan fan brúne en grize streekjes. De ûnderkant fan 'e wjukken en sturt binne donkergriis en de poatsjes binne giel.

Wyfkes lykje op mantsjes mar binne oer it generaal doffer fan kleur. 

== Ferspriedingsgebiet ==
[[Ofbyld:Columba arquatrix, by kleilek, a, Pretoria.jpg|thumb|left|Groepke oliifdowen yn Pretoria.]]
It ferspriedingsgebiet fan 'e soarte leit foar it grutste part yn it eastlike diel fan [[Afrika]] fan [[Etioopje]] oant it suden fan [[Súd-Afrika]] mei in westlike populaasje yn it westen fan [[Angoala]]. Ut en troch wurde de fûgels ek waarnommen yn [[Jemen]]. De soart wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, itjinge betsjut dat der gjin ûnderferdieling is yn [[ûndersoarte]]n. 

Oliifdowen komme yn beamtoppen foar yn fochtige bosken en bercheftich [[fynbos]] boppe 1400 meter, mar lokaal ek wol fanôf 700 meter. De fûgels wurde waarnommen yn jonge bosken en by iepen plakken en kin ek sjoen wurde op kultuergrûn as er dêr net ferfolge wurdt. 

== Hâlden en dragen ==
De oliifdo boud in grut nêst fan takken oant wol 15 m heech yn 'e beam. Der wurdt meast ien aai lein, dat yn likernôch 20 dagen útbret wurdt. Jonge fûgels fleane 20 dagen nei it útkommen út.

De soarte yt fruit en beien en ek wol rûpen en ynsekten. Yn it suden hat de fûgel in foarkar foar de fruchten fan 'e [[Eksoat|ynvasive]] ''Solanum mauritianum''. De fûgels fleane grutte ôfstannen fan it rêstplakken nei de plakken dêr se foerazjeare. Jonge en net-briedende fûgels foarmje kloften.

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne. De [[IUCN]] klassifisearet de fûgel as net bedrige op 'e [[Reade list]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/african-olive-pigeon-columba-arquatrix Birdlife]
* [https://ebird.org/species/rampig1 Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=EEDB8253146102E4 Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Columba arquatrix|Oliifdo}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Hôfdo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]</text>
      <sha1>6bdexjzyln1hu2gtldkxahsx1o8l055</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oeralûle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184687</id>
    <revision>
      <id>1236585</id>
      <parentid>1201146</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6659" sha1="e8zsbsy66xahkz5jqndqk7jwuu1vd0o" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme           = Oeralûle
|Ofbyld          = [[Ofbyld:Ural owl (53638675895).jpg|250px]]
|lûd             =
|Ryk             = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme          = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse          = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift           = [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') 
|Famylje         = [[ûlefûgels]] (''Strigidae'')
|Skaai           = [[wâldûlen]] (''Strix'') 
|Wittenskiplike namme= Strix uralensis
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1771
|IUCN-status     = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart=[[Ofbyld:Strix uralensis distr..png|250px]]
}}
De '''Oeralûle''' (''Strix uralensis'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[wâldûlen]] (''Strix'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[ûlefûgels]] (''Strigidae'').

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Ural owl in a hollow tree (52100731174).jpg|thumb|left|Oeralûle yn in holle beam.]]
De Oeralûle is 50 oant 62 sm lang en hat in spanwiidte fan 115 (mantsje) oant 125 sm (wyfke). It wyfke is trochstrings grutter en swierder (0,72 oant 1,2 kilogram) as it mantsje (0,54 oant 0,73 kg). It is in middelgrutte ûle, grutter as de [[wâldûle]], mar lytser as de [[Laplânûle]]. De ûle is relatyf ljocht fan kleur. De grutte rûne kop hat in opfallend ljochte gesichtssluier mei fine donkere radiale streken en in donkere middenstreek boppe de striegiele snaffel. De iris fan 'e fûgel is swartbrún. De sturt is frij lang, kilich en hat brede bannen. De wjukken hawwe gjin útsprutsen patroan lykas dy fan 'e Laplânûle, dy't ljochte plakken hat. 

As de Oeralûle fleant liket er fanwegen de lange sturt mei de brede bannen op in [[hauk]]. De fûgel hat dêr syn Dútske namme oan te tankjen: ''Habichtskauz'' (havikûle).      

== Fersprieding ==
De namme fan 'e fûgel komt net oerien mei it ferspriedingsgebiet. Yn Europa libje de grutste en meast stabile populaasjes yn [[Sweden]], [[Finlân]] en [[Ruslân]]. Fierder binne der in oantal isolearre briedgebieten yn it easten fan Sintraal-Europa en de [[Balkan]]. Dat is te tankjen oan 'e lêste iistiid. Oant 1925 briede de soarte ek yn [[Beieren]] en dêr rint hjoed-de-dei in suksesfol weryntroduksjeprojekt. Ek yn [[Tsjechje]] rint mei sukses in weryntroduksjeprojekt  

=== Undersoarten ===
Der binne 11 ûndersoarten beskreaun, dy't ferskille yn kleur en sturtlingte. 

* ''Strix uralensis macroura'': sintraal en súdeastlik [[Europa]].
* ''Strix uralensis liturata'': fan noardelik [[Poalen]] en [[Skandinaavje]] oant noardwestlik [[Ruslân]].
* ''Strix uralensis uralensis'': fan eastlik Jeropeesk Ruslân oant westlik [[Sibearje]].
* ''Strix uralensis yenisseensis'': fan sintraal en noardeastlik Sibearje oant it noardwestlik Mongoalsk plato.
* ''Strix uralensis daurica'': fan súdeastlike en Midden-Sibearje en noardeastlik [[Mongoalje]] oant it westen en it noarden fan [[Mantsjoerije]].
* ''Strix uralensis nikolskii'': it súdeasten fan Sibearje, Sachalin, noardeastlik [[Sina]] en Koreä.
* ''Strix uralensis japonica'': de súdlike [[Koerilen]] en [[Hokkaido]].
* ''Strix uralensis hondoensis'': noardlik [[Honshu]].
* ''Strix uralensis momiyamae'': sintraal Honshu.
* ''Strix uralensis fuscescens'': westlik en súdlik Honshu.
* ''Strix uralensis davidi'': Midden-Sina (sûnt publisearre ûndersyk yn 2004 en 2014 wurdt dit takson, dy't bekend stiet as de Davidsûle, as in ûndersoarte fan 'e Oeralûle beskôge.)

De ûle libbet graach yn gebieten mei in soad bûkebeammen op sinnige hellingen. Yn it noarden komt de soarte foar yn nullewâlden. 

== Hâlden en dragen ==
De fûgel jaacht meast fanôf in punt om dan yn in krêftige flecht op it doel ôf te fleanen. Syn proaien besteane foar it grutste part út wrotmûzen. Winterdeis giet de ûle op it gehoar ôf as de proaien ûnder in laach snie sitte. De oeralûle kin mei syn lange poaten sels mûzen ûnder in snielaach fan 30 sm gripe. Simmerdeis fret de fûgel ek út en troch grutte ynsekten.
[[Ofbyld:Ural owlet (49980015131).jpg|thumb|left|Jong Oeralûltsje.]]
It nêst wurdt faak yn holtes fan ôfbrutsen beamme boud. Ek wurde âlde nêsten fan rôffûgels brûkt. Yn jonge bosken biede nêstkasten in alternatyf foar it ûntbrekken fan goede nêstgelegenheden. In lechsel bestiet meast út 3 oant 4 aaien en it wyfkes briedt de aaien yn 28 dagen út. It mantsje bringt de proaien nei it nêst, dat troch it wyfke oan 'e jongen jûn wurdt. De jongen fleane foar it earst nei 31 oant 36 dagen, mar betûfte fleaners binne it pas nei 90 dagen nei it útkommen.   

== Status ==
Neffens in rûzing bestiet de wrâldpopulaasje út 640.000 oant 1.052.000 fûgels. De populaasje is stabyl en de fûgel wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige klassifisearre..
{{Boarnen|boarnefernijing=
* Uilen van Europa, Mebs en Scherzinger, fyfte printinge, ISBN 978b90 215 6232 2 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ural-owl-strix-uralensis Birdlife]
* [https://ebird.org/species/uraowl1?siteLanguage=nl Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=E162AEB825EEBCE3 Avibase]
* [https://www.avionary.info/explandict/strix-uralensis/ Avionary - Oeralûle yn 60 talen]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Strix uralensis|Oeralûle}}
}}
{{DEFAULTSORT:Oeralule}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wâldûle]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>e8zsbsy66xahkz5jqndqk7jwuu1vd0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Perûviaansk grûndoke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184997</id>
    <revision>
      <id>1236624</id>
      <parentid>1201320</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2778" sha1="snki8w59mf3p03bqijh8xch6ir0s36t" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Perûviaansk grûndoke
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Croaking Ground-Dove (Columbina cruziana) (9563159961).jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje  = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai    = [[lytse grûndowen]] (''Columbina'')
|Wittenskiplike namme = Columbina cruziana
|Beskriuwer, jier= [[Florent Prévost|Prévost]], 1842
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Columbina cruziana map.svg|250px]]
}}
It '''Perûviaansk grûndoke''' (''Columbina cruziana'') is in [[fûgel]]soarte út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dowen]] (''Columbidae''). 

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Columbina cruziana 257009951.jpg|thumb|left|Perûviaansk grûndoke yn Canoa (Ekwador).]]
Perûviaanske grûndokes binne lytse, 15 sm lange dokes. De kop fan it folwoeksen mantsje is blaugriis en syn boppedielen binne brúngriis. De sintrale sturtfearren binne donkerder griis en de bûtenste swart mei wite punten. De sletten wjuk hat in wynread balkje en donkere plakjes. It boarst en de ûnderkant binne rôzich. It each is read mei in wite bûtenring en wurdt omjûn troch bleate giele hûd. Syn frij lange snaffel is by de basis heldergiel. De kop fan it folwoeksen wyfke is brún en de wjukmarkearingen binne minder sterk as dy fan it mantsje. Jonge fûgels binne fergelykber mei it wyfke, mar har fearren hawwe dof gielbrune punten.

== Fersprieding ==
De fûgel komt foar fan noardlik [[Ekwador]] oant noardlik [[Sily]].

De soarte libbet yn leechlân, dêr't se yn parken, stêden, op boerelân en healiepen gebieten sjoen wurde. Se libje yn groepkes en en ite op grûn, mar binne faak op elektrisiteitstriedden te sjen. 

Perûviaanske grûndokes foarmje in [[Monotypysk takson|monotypyske]] soarte, itjinge betsjut dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten is. 

== Status ==
De soarte wurdt troch de [[IUCN]] as net bedrige (LC, 2024) beskôge. De populaasje wurdt grutter om't de fûgel him maklik oanpast oan in omjouwing dy't troch minsken feroare is. 
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/search?search=Columbina%20cruziana BirdLife International]
* [https://ebird.org/species/crgdov1/L523899 Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=E981792A6E8D5FF0 Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Columbina cruziana|Perûviaansk grûndoke}}
}}
{{DEFAULTSORT:Peruviaansk grundoke}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lytse grûndo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]</text>
      <sha1>snki8w59mf3p03bqijh8xch6ir0s36t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Picuigrûndoke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185010</id>
    <revision>
      <id>1236628</id>
      <parentid>1201355</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3736" sha1="9ae91xyjj756ulo2njymt2t227v4l9o" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Picuigrûndoke
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Casal de Rolinha-picui C. Picui.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje  = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai    = [[lytse grûndowen]] (''Columbina'')
|Wittenskiplike namme = Columbina picui
|Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1813
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart = [[Ofbyld:Columbina picui map.svg|250px]]
}}
It '''Picuigrûndoke''' (''Columbina picui'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[lytse grûndowen]] (''Columbina'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dowen]] (''Columbidae'').

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Picui Ground Dove, Parque San Rafael, Paraguay.jpg|thumb|left|Picuigrûndoke yn it Parque San Rafael, [[Paraguay]].]]
It doke wurdt likernôch 18 sm en is likernôch like grut as in [[protter]] en wat grutter as in [[diamantdo]]ke. Yn ferlikening mei oare soarten yn it skaai hat it Picuigrûndoke in wat langere sturt. Der binne ferskillen tusken mantsjes en wyfkes; mantsjes binne oer it gehiel grizer en wyfkes bruner.    

De foarholle en de kiel binne griiswyt, de kroan en de nekke jiskegriis. Fan 'e snaffel oant it each rint in tige smel swart streekje. De mantel en de rêch, de dekfearren fan 'e wjukken en de sturtfearren binne griisbrún en de slachpinnen swart. De hals en it boarst binne fealgriis. Mantsjes ha in rôze glâns, dy't by wyfkes ôfwêzich is. De búk is hast wyt. De snaffel is brúneftich griis, de poatsjes binne rôzich en de iris is griisblau.    

== Fersprieding ==
De fûgel komt fan noardeastlik [[Brazylje]] oant sintraal [[Sily]] en súdlik [[Argentynje]] foar. Der wurde twa ûndersoarten erkend:

* ''Columbina picui strepitans'': noardeastlik Brazylje.
* ''Columbina picui picui'': fan [[Bolivia]] en sudlik Brazylje oant sintraal [[Sily]] en súdlikelijk Argentynje.

It habitat fan it doke bestiet út drûge en healdrûge gebieten, lykas savannes, iepen gerslân en agrarysk brûkt lân. De fûgel past him hieltiten mear oan plakken oan, dêr't ek minsken wenje. 
  
== Hâlden en dragen ==
Picuigrûndokes libje meast op 'e grûn, dêr't se yn lytse groepkes nei sied sykje. Yn Bolivia briedt de soarte tusken septimber en april. Yn Argentynje begjint de briedtiid yn oktober en einiget dy ek yn april. Yn it noardeasten fan Brazylje briede se it hiele jier troch oant twa kear ta, wylst op oare plakken mar ien kear bret wurdt. It nêst wurdt yn 'e ûndergroei fan strûken of lytse toarnbeamkes boud en bestiet út twa aaikes. Mantsjes en wyfkes briede tegearre likernôch 13 dagen. Nei tolve oant trettjin dagen ferlitte de jongen it nêst.    

== Status ==
De [[IUCN]] beöardielet de soarte as net bedrige (LC, 2024). De oantallen fan 'e populaasje wurde as stabyl beöardiele. 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/picui-ground-dove-columbina-picui BirdLife International]
* [https://ebird.org/species/pigdov1/AR-M Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&amp;avibaseid=C5E145ECB89F5CFB Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Columbina picui|Picuigrûndoke}}
}}
{{DEFAULTSORT:Picuigrundoke}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lytse grûndo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]</text>
      <sha1>9ae91xyjj756ulo2njymt2t227v4l9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236629</id>
      <parentid>1236628</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1236629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3741" sha1="l2o8nsr1ki8jcy2xek4x00f7c2wi5c6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte|
|Namme    = Picuigrûndoke
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Casal de Rolinha-picui C. Picui.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[do-eftigen]] (''Columbiformes'') 
|Famylje  = [[dofûgels]] of [[dowen]] (''Columbidae'')  
|Skaai    = [[lytse grûndowen]] (''Columbina'')
|Wittenskiplike namme = Columbina picui
|Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1813
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Columbina picui map.svg|250px]]
}}
It '''Picuigrûndoke''' (''Columbina picui'') is in [[fûgel]]soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[lytse grûndowen]] (''Columbina'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[dowen]] (''Columbidae'').

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Picui Ground Dove, Parque San Rafael, Paraguay.jpg|thumb|left|Picuigrûndoke yn it Parque San Rafael, [[Paraguay]].]]
It doke wurdt likernôch 18 sm en is likernôch like grut as in [[protter]] en wat grutter as in [[diamantdo]]ke. Yn ferlikening mei oare soarten yn it skaai hat it Picuigrûndoke in wat langere sturt. Der binne ferskillen tusken mantsjes en wyfkes; mantsjes binne oer it gehiel grizer en wyfkes bruner.    

De foarholle en de kiel binne griiswyt, de kroan en de nekke jiskegriis. Fan 'e snaffel oant it each rint in tige smel swart streekje. De mantel en de rêch, de dekfearren fan 'e wjukken en de sturtfearren binne griisbrún en de slachpinnen swart. De hals en it boarst binne fealgriis. Mantsjes ha in rôze glâns, dy't by wyfkes ôfwêzich is. De búk is hast wyt. De snaffel is brúneftich griis, de poatsjes binne rôzich en de iris is griisblau.    

== Fersprieding ==
De fûgel komt fan noardeastlik [[Brazylje]] oant sintraal [[Sily]] en súdlik [[Argentynje]] foar. Der wurde twa ûndersoarten erkend:

* ''Columbina picui strepitans'': noardeastlik Brazylje.
* ''Columbina picui picui'': fan [[Bolivia]] en sudlik Brazylje oant sintraal [[Sily]] en súdlikelijk Argentynje.

It habitat fan it doke bestiet út drûge en healdrûge gebieten, lykas savannes, iepen gerslân en agrarysk brûkt lân. De fûgel past him hieltiten mear oan plakken oan, dêr't ek minsken wenje. 
  
== Hâlden en dragen ==
Picuigrûndokes libje meast op 'e grûn, dêr't se yn lytse groepkes nei sied sykje. Yn Bolivia briedt de soarte tusken septimber en april. Yn Argentynje begjint de briedtiid yn oktober en einiget dy ek yn april. Yn it noardeasten fan Brazylje briede se it hiele jier troch oant twa kear ta, wylst op oare plakken mar ien kear bret wurdt. It nêst wurdt yn 'e ûndergroei fan strûken of lytse toarnbeamkes boud en bestiet út twa aaikes. Mantsjes en wyfkes briede tegearre likernôch 13 dagen. Nei tolve oant trettjin dagen ferlitte de jongen it nêst.    

== Status ==
De [[IUCN]] beöardielet de soarte as net bedrige (LC, 2024). De oantallen fan 'e populaasje wurde as stabyl beöardiele. 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/picui-ground-dove-columbina-picui BirdLife International]
* [https://ebird.org/species/pigdov1/AR-M Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&amp;avibaseid=C5E145ECB89F5CFB Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Columbina picui|Picuigrûndoke}}
}}
{{DEFAULTSORT:Picuigrundoke}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lytse grûndo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]</text>
      <sha1>l2o8nsr1ki8jcy2xek4x00f7c2wi5c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palmwever</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185938</id>
    <revision>
      <id>1236605</id>
      <parentid>1204405</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2879" sha1="62usysdtwfy6uks6cs5aaqcwof0vbx9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = palmwever
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Golden Palm Weaver - Meru - Kenya 06 8317 (22850470935).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje      = [[weverfûgels]] (''Ploceidae'')  
|Skaai        = [[wevers]] (''Ploceus'')&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1863&lt;/small&gt;
|Wittenskiplike namme= Ploceus bojeris
|Beskriuwer, jier= [[Jean Cabanis|Cabanis]], 1869
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart     = 
}}
De '''palmwever''' (''Ploceus bojeris'') is in  [[Wevers|wever]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[weverfûgels]] (''Ploceidae'').

== Beskriuwing == 
De palmwever is in lytse oant middelgrutte wever fan likernôch 14 sm lang. It mantsje hat in oranjegiele oant kanielkleurige kop en boarst. De wjukken en de rêch binne oliifgrien oant oliifbrún en en it ûnderbealchje is helder giel. De fûgel hat in swarte snaffel en donkerbrune eagen. Wyfkes binne ek giel, wylst wyfkes fan oare weversoarten faak bruner binne. Bûten de briedtiid is it mantsje net drastysk oars fan fearrekleed, lykas dat by oare soarten wol faak it gefal is. 

== Fersprieding ==
De soarte komt yn East-Afrika foar fan [[Kenia]], [[Etioopje]] en [[Somaalje]] oant [[Tanzania]]. Se wurde oantroffen yn savannes oan 'e kusten, faak yn gebieten mei in oerfloed oan palmbeammen, en yn it binnenlân oan rivieren dy't troch drûge gebieten streame. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]], itjinge betsjut dat der gjin ûnderferdieling yn [[ûndersoarte]]n is.  
== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Golden Palm Weaver.jpg|thumb|left|Nêstynspeksje.]]
De fûgels bouwe flessefoarmige nêsten yn palmbeammen, fakentiden yn lytse koloanjes. Se binne sosjaal en komme ek by doarpen en yn tunen en parken foar, mar altiten mei palmbeammen yn 'e buert.

Se ite nôt, sied en ynsekten. 

== Status ==
De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel as net bedrige (''Least Concern'', 2018) op 'e [[Reade list]]. De populaasje hat in grutte fersprieding en wurdt stabyl achte. Grutte bedrigingen binne net bekend, útsein lokaal ferlies fan palmbeammen.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/search?search=Ploceus%20bojeris BirdLife, oproppen 75 septimber 2025.]
* [https://ebird.org/species/gopwea1/KE-500, oproppen 7 septimber 2025.]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=F40197D619BDA066 Avibase, oproppen 7 septimber 2025.]
{{reflist}}
---- 
{{Commonscat|Ploceus bojeri|palmwever}}
}}
[[Kategory:Wever (fûgelskaai)]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]</text>
      <sha1>62usysdtwfy6uks6cs5aaqcwof0vbx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oranje wever</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186068</id>
    <revision>
      <id>1236591</id>
      <parentid>1204774</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3187" sha1="98mkttb8gwuwh5i7bwqko1jg6s9wqet" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = 
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Orange Weaver near Ankasa - Ghana 14 S4E2261 (15578575333).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Mantsje&lt;br&gt;[[File:Orange weaver (Ploceus aurantius aurantius) female Sekondi Takoradi 2.jpg|250px]]&lt;br&gt;wyfke&lt;/small&gt;
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje      = [[weverfûgels]] (''Ploceidae'')  
|Skaai        = [[wevers]] (''Ploceus'')&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1863&lt;/small&gt;
|Wittenskiplike namme= Ploceus aurantius
|Beskriuwer, jier= [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1805
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart     = 
}}
De '''oranje wever''' (''Ploceus aurantius'') is in [[Wevers|wever]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[weverfûgels]] (''Ploceidae'').

== Skaaimerken == 
It mantsje is yn syn briedkleed meast helder giel mei in oranje strôt en in swarte streek tusken it each en de woartel fan 'e boppesnaffel. It wyfke is doffer, griengiel mei in wite búk (in kleur dy't net in soad by wevers foarkomt). It each fan beide seksen is read en de snaffel meast rôze oant swart. It wyfke wurdt gauris betize mei net-briedende mantsjes en oare soarten wevers, mar wurdt meastentiids waarnommen mei de mear ûnderskiedende mantsjes. 

== Fersprieding ==
De soarte wurdt yn twa ûndersoarten ferdield:

* ''Ploceus aurantius aurantius'': fan [[Sierra Leöane]] oant [[Angoala]].
* ''Ploceus aurantius rex'': [[Uganda]], westlik [[Kenia]] en noardwestlik [[Tanzania]].

De fûgel briedt yn koloanjes en wurdt by wiete gebieten, marren, rivieren en sompen oantroffen. 

== Status ==
De grutte fan 'e wrâldpopulaasje is net kwantifisearre, mar de soarte wurdt as algemien oant ûngewoan en oan 'e kust algemien beskôge. De IUCN klassifisearret de fûgel as net bedrige (''Least Concern'', 2018) op 'e Reade list.
{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/orange-weaver-ploceus-aurantius BirdLife, oproppen 11 septimber 2025.]
* [https://ebird.org/species/orawea1/UG-E Ebird, oproppen 11 septimber 2025.]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=E6E4F15D43A85668 Avibase, oproppen 11 septimber 2025.]
{{reflist}}
---- 
{{Commonscat|Ploceus aurantius|oranje wever}}
}}
[[Kategory:Wever (fûgelskaai)]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>98mkttb8gwuwh5i7bwqko1jg6s9wqet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oranjegoudfink</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186917</id>
    <revision>
      <id>1236594</id>
      <parentid>1207681</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2756" sha1="i1rw6tzh7hg2myc7mjootl1t69uagbp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = oranjegoudfink
|Ofbyld   = [[File:Pyrrhula aurantiaca 274217279.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Wyfke&lt;/small&gt;
|lûd      =
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai    = [[goudfinken]] (''Pyrrhula'')
|Wittenskiplike namme= Pyrrhula aurantiaca
|Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1858
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart =
}}
De '''oranjegoudfink''' (''Pyrrhula aurantiaca'') is in [[sjongfûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[goudfinken]] (''Pyrrhula'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[finkfûgels]] (''Fringillidae'').

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Orange Bullfinch (Pyrrhula aurantiaca) (52327653265).jpg|thumb|left|Mantsje.]]
Oranjegoudfinken binne relatyf lytse goudfinken fan likernôch 14 sm lang en ha in koarte, nei ûnder bûge snaffel en in foarkefoarmige sturt. It mantsje is oranje mei in swart masker, swarte wjukken, in swarte sturt en ha in oranjebêzje bân op 'e wjuk. It oranje fan it wyfke is minder helder en se hat griis yn 'e nekke en op 'e krún. Jonge fûgels lykje op wyfkes, mar misse griis op 'e kop.  

== Fersprieding ==
Oranjegoudfinken komme yn 'e berchwâlden fan 'e noardwestlike [[Himalaya]] fan noardlik [[Pakistan]] (Chitral en Gilgit) eastlik oant noardlik Kasjmier foar. De soarte libbet yn spjirre-, dinne- en mingd bosk op hichten fan 2.700 oant 4.900 m en ferhûzet winterdeis nei legere en súdliker gebieten (Himachal Pradesh). De soarte is ek waarnommen yn Uttarakhand.

De fûgel wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield is.

== Hâlden en dragen ==
Oranjegoudfinken binne rêstige fûgels. It dieet bestiet út sied, knoppen, beien en spruten. Se briede fan ein maaie oant begjin augustus.   

== Status ==
It ferspriedingsgebiet is grut en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] de soarte as net bedrige(''Least Concern'', 2018) op 'e [[Reade list]]. Der is gjin rûzing fan 'e wrâldpopulaasje, mar wurdt as algemien oant talryk omskreaun.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/orange-bullfinch-pyrrhula-aurantiaca BirdLife]
* [https://ebird.org/species/orabul1/L2743097 Ebird]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=77B730334954FB85 Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Pyrrhula aurantiaca}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goudfink]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]</text>
      <sha1>i1rw6tzh7hg2myc7mjootl1t69uagbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noardske stirns</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187283</id>
    <revision>
      <id>1236576</id>
      <parentid>1211554</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9515" sha1="14o4fdvb0ol2h66frjgp29sigmonlez" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = noardske stirns
|Ofbyld     = [[Ofbyld:Arctic tern on a pole.jpg|250px]]
|lûd        = 
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') 
|Famylje    = [[seefûgels]] (''Laridae'')
|Skaai      = [[wytstirnzen]] (''Sterna'') 
|Wittenskiplike namme= Sterna paradisaea
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart   =[[Ofbyld:Sterna paradisaea distribution and migration map.png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1     =
{{Color box|#EE0000}} [[briedfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#009900}} trekrûte
|Kolom2=
{{Color box|#00FFFF}} [[wintergast]]
}}&lt;/small&gt;
}}
De '''noardske stirns''' (''Sterna paradisaea'') is in [[fûgels|fûgel]] út de ûnderfamylje fan de [[stirnzen]] (''Sterninae''). 

== Skaaimerken ==
De '''noardske stirns''' wurdt tusken 33 en 36 sm, in spanwiidte fan 76 oant 85 sm en in gewicht tusken 86 en 127 gram. De fûgel hat in soad fan 'e [[wytstirns]] (''Sterna hirundo''). It fearrekleed is wyt oant ljochtgriis. Yn it briedkleed is de snaffel bloedread, sûnder in swarte punt lykas by de wytstirns. De swarte mûtse is ek minder grut as by de wytstins. Yn it winterkleed wurdt de snaffel swart en de kroan fan 'e kop wyt. De noardske stirns hat yn ferlikening mei de wytstirns boppedat koartere poaten en in langere sturt. Mar ek mei help fan dy skaaimerken binne beide soarten foar leken dreech te ûnderskieden.
[[Ofbyld:Arctic tern (Sterna paradisaea) juvenile Flatey.jpg|thumb|left|Juvenyl.]]
Juvenilen ha noch gjin grize búk en it swart ûntbrekt op 'e foarholle. De rêch is foar in part brunich of strekerich. 

== Fersprieding ==
Noardske stirnzen briede sirkumpolêr fan 'e boreale sônes oant it Heech-Arktysk gebiet, mei allinich gatten yn 'e fersprieding dy 't troch simmeriis feroarsake wurde. Yn Sintraal-Europa briede se ek regelmjittich oan 'e kusten fan 'e [[Noardsee]] en de [[Eastsee]]. Us lân leit oan 'e súdlike grins fan it briedgebiet en dêrom binne der ek gruttere skommelingen yn 'e oantallen fûgels. Yn it briedseizoen wurde se yn lytse oantallen oantroffen op 'e [[Waadeilannen]] (totaal briedpearkes Nederlân yn 2024: 625-640 pearkes). 

Noardske stirnzen ha in foarkar foar heldere en fegetaasje-earme kusten. Lykas de wytstirns siket de noardske stirns ek riviermûningen en grutte waadgebieten tusken it fêstelân en eilannen op. By it sykje fan iten is de aksjeradius fan noardske stirnzen yn ferlikening mei de wytstirns in stik lytser.   

== Hâlden en dragen == 
Noardske stirnzen ite lytse fiskjes, ynsekten en kreeften. By it dûken oereidzje se earst it wetteroerflak yn in stadige, sykjende flecht. As se ienris in proai yn 'e rekken hawwe, kantelje se ynienen fertikaal mei de wjukken heal ticht en dûke se yn in steile hoeke nei ûnderen. De fûgel ferdwynt folslein yn it wetter en krijt nei in hoart earst de wjukken wer boppe wetter.
[[Ofbyld:Arctic tern in Iceland.jpg|thumb|lfet|Fûgel yn Yslân.]]
De noardske stirns is in [[trekfûgel]] mei de langste migraasjerûte. Syn oerwinteringsgebieten lizze oan 'e râne fan it Antarktyske pakiisgebiet tusken 55 en 70 graden fan 'e súdlike breedtegraad yn it suden fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske-]] en [[Yndyske Oseaan]], yn 'e [[Weddellsee]] en foar de kust fan [[Antarktika]]. De fûgel by de trek in ôfstân fan oant 30.000 km ôf fan harren Arktyske briedplakken nei harren Antarktyske oerwinteringsgebieten en werom - hast in kear om 'e wrâld. Resint ûndersyk hat oantoand dat guon fûgels oant 90.000 km yn in jier ôflizze kinne.  Ien fan 'e 29 mei in sensor útriste fûgels fan 'e [[Farne-eilannen]] reizgen yn 10 moannen tiid 96.000 km. 
[[Ofbyld:2009 07 02 - Arctic tern nesting on Farne Islands.JPG|thumb|left|Briedende fûgel op 'e Farne-eilannen.]]
De fûgels begjinne meastentiids yn it fjirde jier te brieden. Se briede yn koloanjes fan maksimaal 1.000 fûgels op tin begroeide eilannen, yn sânheuvels en grintflakten. It nêst is in troch it bealchje fan 'e fûgel groeven kûltsje yn 'e grûn, sûnder in soad beklaaiïng. It wyfke leit ien oant trije aaien fan 4 sm. Beide âlden briede likernôch trije wiken, oant de piken útkomme. De jonge fûgels fleane as se 21 oant 24 dagen âld binne en wurde meastentiids noch in wike fuorre. De âlden ferdigene de jongen tsjin fijannen troch dûkflechten.

== Status ==
De noardske stirns hat in tige breed ferspriedingsgebiet en nimt yn oantal ôf, mar net sa bot dat de fûgel as bedrige beskôge wurde kin. De [[IUCN]] kategorisearret de soarte sûnt 1988 as net bedrige (''Least Concern'', 2018). De wrâldpopulaasje wurdt op mear as twa miljoen fûgels rûsd, wêrfan't 564.000–906.000 pearkes (2015) nei alle gedachten yn Jeropa briede. De soarte falt ûnder de Afrikaansk-Euraziatyske oerienkomst oer wetterfûgels. 

Yn guon lannen wurdt de soarte bedrige. De soarte naam yn 'e lette 19e iuw ôf yn [[Nij-Ingelân]] fanwegen de jacht foar de huoddemakkerij. De eksploitaasje giet troch yn westlik [[Grienlân]], dêr't de soarte sûnt 1950 foars ôfnommen is. Yn it súdlike diel fan syn ferspriedingsgebiet yn Noard-Amearika is de noardske stirns yn oantal ôfnommen, foar in grut part troch in brek oan iten. Ek de delgong fan 'e soarte yn Grut-Bruttanje is dramatysk. Der binne ek lannen dêr't de oantallen tanimme, lykas Sweden.
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/arctic-tern-sterna-https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/arctic-tern-sterna-paradisaea BirdLife]
* [https://ebird.org/species/arcter/NL Ebird.]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=BDC5CF80BE6CFC21 Avibase.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Sterna paradisaea}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wytstirns]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Antarktika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bouvet]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]]		
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Falklâneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grienlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Heard en de McDonaldeilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Porto Riko]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spitsbergen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Famme-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Beringsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Hudsonbaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de See fan Ochotsk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]]</text>
      <sha1>14o4fdvb0ol2h66frjgp29sigmonlez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pearelstirns</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187371</id>
    <revision>
      <id>1236621</id>
      <parentid>1215166</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6826" sha1="emk61p364sc1kcz05qz205jk3naskhe" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = pearelstirns
|Ofbyld     = [[Ofbyld:Gygis alba (Ascension Island).jpg|250px]]
|lûd        = 
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') 
|Famylje    = [[seefûgels]] (''Laridae'')
|Skaai      = '''[[pearelstirnzen]]''' (''Gygis'')&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1832&lt;/small&gt;
|Wittenskiplike namme= Gygis alba
|Beskriuwer, jier= [[Anders Erikson Sparrman|Sparrman]], 1786
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart   =[[Ofbyld:Gygis alba map.svg|center|250px]]
}}
De '''pearelstirns''' (''Gygis alba'') is in [[fûgels|fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]]	[[seefûgels]] (''Laridae'').

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Gygis alba Ascension Island 1.jpg|thumb|left|Fûgel op [[Ascension (eilân)|Ascension]].]]
De pearelstirns is 23 oant 30 sm lang mei in spanwiidte fan 76 oant 87 sm. Se binne suver wyt, útsein dat de ''Gygis alba candida'' in donkere streek lâns de wjukbocht fan 'e bûtenste primêre fearren hat. It swarte each hat in smelle ring fan swarte fearkes om it each. De snaffel is lang en swart oant blauswart. De sturt is ûndjip foarke. De poaten binne donkergriis oant bleker griis by de ûndersoarten ''Gygis alba leucopes'' en ''Gygis alba microrhyncha''. It jong is wyt spikkele mei griis of griisbrún. 

Pearelstirnzen wurde likernôch 17 jier âld.

== Fersprieding ==
De fûgel komt foar op 'e eilannen yn 'e [[Stille Oseaan]], de [[Yndyske Oseaan]] en guon [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske eilannen]] en wurdt meast yn fjouwer ûndersoarten yndield: 

* ''Gygis alba alba'' (Atlantyske pearelstirns): de eilannen fan 'e tropyske Súd-Atlantyske Oseaan.
* ''Gygis alba candida'' (gewoane pearelstirns): fan 'e [[Seysjellen]] en de [[Maskarenen]] oant de sintrale Stille Oseaan.
* ''Gygis alba leucopes'': fan 'e [[Pitcairneilannen]].
* ''Gygis alba microrhyncha'' (lytse pearelstirns): [[Phoenixeilannen]], [[Line-eilannen]] en de [[Markesaseilannen]].

De ''Gygis alba microrhyncha'' waard earder as ûndersoarte sjoen, mar guon auteurs behannelje se as in aparte soarte, sûnt 2025 ek troch [[Avilist]], [[eBird]] en [[The Clements Checklist of Birds of the World]]. 

Ien stúdzje giet fierder en suggerearje dat der trije soarten ''Gygis'' binne, mei de Atlantyske pearelstirns (''Gygis alba'') yn 'e Atlantyske Oseaan, de  gewoane pearelstirns (''Gygis candida'', ûndersoarten ''G.c. candida'' en ''G.c. leucopes'') yn 'e Yndyske en westlike oant sintraal Stille Oseaan en de lytse pearelstirns  (''Gygis microrhyncha'') yn 'e súdeast-sintraal Stille Oseaan. Dizze trijedielige yndieling wurdt no folge troch de grutte wrâldlisten. Dy stúdzje suggerearret ek dat de ''Gygis candida'' stadichoan syn ferspriedingsgebiet nei it súdeasten útwreidet en yn 'e takomst liede kin ta it útstjerren fan 'e ''Gygis microrhyncha'' troch ferfanging. 

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:PMNM - White Tern Chick (31212035662).jpg|thumb|left|Pyk.]]
Pearelstirnzen jeie op lytse fiskjes by it lemieren of krekt nei it ûndergean fan 'e sinne troch te dûken yn it wetter. As de proai foar himsels is slokt er it fiskje fuort troch en oars nimt er de proai oerdwers yn 'e snaffel mei om it oan in jonge fûgel te fuorjen.

De fûgel briedt op koraaleilannen, meastal op beammen mei lytse tûken, mar ek op rotsige richels en op keunstmjittige struktueren. De fûgel leit ien aai fuort op 'e tûke, hy boud gjin nêst fan tûkjes of gers en is dêryn unyk foar seefûgels. 

== Status ==
Dizze soarte stiet op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] as net bedrige (''Least concern'', 2018). 
{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/common-white-tern-gygis-candida ''Gygis candida'' (gewoane pearelstirns) op ''BirdLife''] 
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/atlantic-white-tern-gygis-alba ''Gygis alba'' (Atlantyske pearelstirns) op ''BirdLife'')] 
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/little-white-tern-gygis-microrhyncha  ''Gygis microrhyncha'' (lytse pearelstirns) op ''BirdLife''] 
*[https://ebird.org/species/whiter/FM-YAP eBird]
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&amp;avibaseid=8126DF8358BB26AD&amp;sec=summary Avibase]
----
{{Commonscat|Gygis alba|Pearelstirns}}
}}
{{DEFAULTSORT:Pearelstirns}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Pearelstirns]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Amerikaansk-Samoä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Cookeilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fanûatû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fidzjy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Polyneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hawaï]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kiribaty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kokoseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Krysteilân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Marshalleilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mikroneezje (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Naurû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niûé]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Norfolk (eilân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Marianen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Pitcairneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Samoä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tokelau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tonga]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tûvalû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wallis en Fûtûna]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Britsk Territoarium yn de Yndyske Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Komoaren]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Majot]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauritsius]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Reünion]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Seysjellen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ascension]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Helena]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Amerikaanske Lytse Ofhandige Eilannen yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Clipperton]]</text>
      <sha1>emk61p364sc1kcz05qz205jk3naskhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Perûviaanske miuw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187529</id>
    <revision>
      <id>1236625</id>
      <parentid>1233057</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1236625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3174" sha1="56o55le5jx58letocwnysqg7uhzvvtn" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = Perûviaanske miuw
|Ofbyld     = [[Ofbyld:Larus belcheri.jpg|250px]]
|lûd        = 
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') 
|Famylje    = [[seefûgels]] (''Laridae'')
|Skaai      = [[miuwen]] (''Larus'')
|Wittenskiplike namme= Larus belcheri
|Beskriuwer, jier= [[John Cassin|Cassin]], 1852
|IUCN-status= [[IUCN-status]]:  [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
---- 
|lânkaart   = [[Ofbyld:Larus belcheri map.svg|250px]]&lt;br&gt;{{Color box|#7137c8}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]]
}}
De '''Perûviaanske miuw''' (''Larus belcheri'') is in [[Súd-Amearika|Súd-Amerikaanske]] [[fûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[miuwen]] (''Larusidae''). De fûgel wurdt oan 'e kust fan 'e [[Stille Oseaan]] tusken [[Ekwador]] oant [[Sily]] oantroffen. De soarte is seldsum, mar de populaasje wurdt beskôge as net bedrige.

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Gaviota peruana, Playa La Mina, Paracas, Ica, Perú.JPG|thumb|thumb|left|Winterkleed.]]
De Perûviaanske miuw is in middelgrutte miuw (49 sintimeter lang) mei in swarte mantel, wite kop en ûnderkant, in swarte bân op 'e fierder wite sturt en in giele snaffel mei in readswarte punt. Bûten it briedseizoen hat er in brúnswarte kop en in wite eachring. De poaten binne giel en it each is swart. De wittenskiplike namme fan 'e fûgel betinkt de [[Grut-Brittanje|Britske]] ûntdekkingsreizger Sir Edward Belcher, dy't ûndersyk die oan 'e Súd-Amerikaanske Stille Oseaankust. 

== Fersprieding ==
De Perûviaanske miuw libbet yn 'e [[Humboldtstream]] yn [[Perû]] en [[Sily]] en komt ek foar yn [[Ekwador]]. De fûgel waard earder as deselde soarte behannele as de [[Argentynske miuw]] (''Larus atlanticus''), dy't oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust fan [[Súd-Amearika]] briedt. Se wurde lykwols no troch alle liedende taksonomyske autoriteiten fan 'e wrâld as aparte soarten beskôge. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin ferdieling yn [[ûndersoarte]]n is.

== Status ==
[[Ofbyld:Gaviota peruana (Larus belcheri), puerto de Paracas, Perú, 2015-07-29, DD 14.JPG|thumb|left|Jonge fûgel.]]
De wrâldpopulaasje fan 'e Perûviaanske miuw wurdt op lytser as 10.000 fûgels rûsd, mar om't de soarte yn oantal troch minder predaasje tanimt en it ferspriedingsgebiet relatyf grut is, wurdt de fûgel net as bedrige beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (Least Concern, 2018).

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/belchers-gull-larus-belcheri BirdLife] 
*[https://ebird.org/species/belgul eBird]
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=2864A5B05DE1A330 Avibase]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Larus belcheri}}
}}
{{DEFAULTSORT:Peruviaanske miuw}}
[[Kategory:Miuw]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]</text>
      <sha1>56o55le5jx58letocwnysqg7uhzvvtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Perûviaanske pilekaan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187772</id>
    <revision>
      <id>1236626</id>
      <parentid>1210753</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4102" sha1="ces6aschhnv4eatzmleajx7yak7as1g" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme           = Perûviaanske pilekaan
|Ofbyld          = [[File:Pel%C3%ADcano_en_Pucusana.JPG|250px]]
|lûd             = 
|Ryk             = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme          = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse          = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift           = [[pilekaaneftigen]] (''Pelecaniformes'') 
|Famylje         = [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae'')
|Skaai           = [[pilekanen]] (''Pelecanus'')
|Wittenskiplike namme= Pelecanus thagus
|Beskriuwer, jier= [[Juan Ignacio Molina|Molina]], 1782
|IUCN-status     = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart        = [[File:Pelecanus thagus map.svg|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#8d5fd3}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}} 
De '''Perûviaanske pilekaan''' (''Pelecanus thagus'') is in [[fûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[pilekanen]] (''Pelecanus'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[pilekaanfûgels]] (''Pelecanidae''). Earder waard de fûgel as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[brune pilekaan]] beskôge.

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Peruvian Pelican RWD4.jpg|thumb|left|Perûviaanske pelikaan.]]
De Perûviaanske pilekaan is grutter as de brune pilekaan en wurdt 137 oant 152 sm lang en weaget likernôch 5 oant 7 kilogram. De spanwiidte fan 'e soarte is 2,28 m.

De fûgels binne donker en se ha in wite streek fan 'e boppekant fan 'e snaffel oant de kroan en dan by beide kanten fan hals lâns. Se ha lange pluzige fearren op 'e boppekant fan 'e kop. Yn ferlikening mei de brune pilekaan hat er ek folle langere túffearren, ferskillen yn 'e kleuren fan kielsek en snaffel.

== Fersprieding ==
De fûgel komt foar oan 'e kusten fan súdlik [[Ekwador]] oant súdlik [[Sily]] en hâlden harren op by opwâlingen fan kâlt wetter fan 'e [[Humboldtstream]]. 

== Hâlden en dragen ==
Perûviaanske pilekanen ite ferskillende soarten fisk. Oars as de brune pelikaan dûke se nea fan in grutte hichte om fisk te fangen, mar dûke se fan in ûndjippe hichte of ite se wylst se swimmend op it wetter. Somtiden ite se ek nêsten leech fan ielreagers en oare seefûgels. Ek frette se jongen fan oare fûgels fan 'e eigen soarte. 
[[Ofbyld:15-Islas Ballestas-nX-35.jpg|thumb|left|Koloanje.]]
De fûgels briede meast fan septimber oant maart en in lechsel bestiet út twa of trije aaien. De aaien wurde yn sawat 4 oant 5 wiken útbret en dêrnei fersoargje de âlders de jongen likernôch 3 moannen.  

== Status ==
Troch oerbefisking op ansjofisk rekke de soarte yn it neigean om 't der te min proaien wienen. Ek [[El Niño]] feroarsaket swierrichheden foar de fûgels mei't der minder fisk is en de pilekanen harren briedplakken ferlitte, itjinge it massaal stjerren fan jonge fûgels betsjut. De fûgel waard yn 2023 slim troffen troch it tige besmetlike en dealike H5N1, in fariant fan 'e fûgelpest. Mear as 40% fan 'e Perûaanske pilekanen ferstoaren oan dat firus.&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/environment/2023/jul/22/avian-flu-may-have-killed-millions-of-bird-as-outbreak-hits-south-america-aoe?utm_source=chatgpt.com The Guardian, ''Avian flu may have killed millions of birds globally as outbreak ravages South America''.]&lt;/ref&gt; De meast resinte populaasjerûzing giet fan in oantal folwoeksen fûgels fan 100.000 oant 1.000.000 út. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] wurdt de soarte as gefoelich (''Near Threatened'', 2025) klassifisearre.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/australian-pelican-pelecanus-conspicillatus BirdLife, oproppen 20 novimber 2025.]
* [https://ebird.org/species/perpel1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 20 novimber 2025.]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=13048FE0A396966D Avibase, oproppen 20 novimber 2025.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Pelecanus thagus|Perûviaanske pilekaan}}
}}
{{DEFAULTSORT:Peruviaanske pilekaan}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Pilekaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]</text>
      <sha1>ces6aschhnv4eatzmleajx7yak7as1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Perûviaanske gint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187970</id>
    <revision>
      <id>1236627</id>
      <parentid>1233872</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Uterlike skaaimerken */ red</comment>
      <origin>1236627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3506" sha1="ilkuzfsu9ethmach5r51723acxsp0sw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=Perûviaanske gint
|Ofbyld= 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift= [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje= [[gintfûgels]] (''Sulidae'') 
|Skaai= [[ginten]] (''Morus'') 
|Wittenskiplike namme= Morus peruvianus
|Beskriuwer, jier= [[Marcelo Stucchi|Stucchi]], 2003
|IUCN-status= status: [[File:fossyl.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Perûviaanske gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus peruvianus'') is in [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). Dizze fûgel libbe yn it [[Mioseen]] yn it doetiidske [[Perû]].

==Lokaasje en datearring==
[[Fossilen]] fan 'e Perûviaanske gint binne yn [[1993]] troch in M. Urbina opgroeven yn 'e [[Piscoformaasje]], in [[rots]]formaasje oan 'e súdlik-sintrale [[Stille Oseaan|Pasifyske]] [[kust]] fan Perû, tusken de stêden [[Pisco (Perû)|Pisco]] yn it noarden en [[Chala (Perû)|Chala]] yn it suden. It krekte fynplak wie Nivel Montemar, yn 'e neite fan [[Lomas (Perû)|Lomas]].  De grûnlaach wêryn't de fossilen oantroffen waarden, datearre út it [[Mioseen|Let-Mioseen]]. Der wurdt sadwaande ornearre dat de Perûviaanske gint libbe fan likernôch 7,2&amp;nbsp;miljoen oant 5,3&amp;nbsp;miljoen jier lyn.
{{Ynfoboks lokaasje
| namme                      = &lt;small&gt;De lizzing fan Nivel Montemar yn [[Perû]].&lt;/small&gt;
| ôfbylding                  = 
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| mapname                     = Perû-reliëf
| mapwidth                   = 
| lat_deg                     = 15 
| lat_min                     = 45
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 74
| lon_min                     = 50
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = W
| tekst by posysjekaart      = 
| ôfbylding2                 = 
| ôfbyldingstekst2           = 
}}
==Taksonomy==
De Perûviaanske gint waard foar it earst yn [[2003]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Perû]]viaanske [[paleöntolooch]] [[Marcelo Stucchi]]. De [[wittenskiplike namme]] ''Morus peruvianus'' betsjut letterlik: &quot;Perûviaanske&quot; (''peruvianus'') &quot;gint&quot; (''Morus''). It [[holotype]] bestiet út in [[piipbonke]], in [[speakbonke]], in [[karpometakarpus]] en in [[fingerkoatsje]] fan 'e [[mulfinger|twadde finger]]. 

==Uterlike skaaimerken==
De Perûviaanske gint wie in middelgrutte soarte foar it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). Fan fossile soarten út itselde skaai dy't ôfkomstich wiene út [[Noard-Amearika]] ûnderskate de Perûviaanske gint him benammen troch oars proporsjonearre [[wjuk]]ken.  

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=NL&amp;avibaseid=C9ED82BBEAAFFD5C Lemma oer de Perûviaanske gint op ''Avibase''.]
*[http://www.monografias.com/trabajos-pdf2/piqueros-aves-sulidae-formacion-pisco/piqueros-aves-sulidae-formacion-pisco.pdf {{Aut|Stucchi, M.}}, ''Los Piqueros (Aves: Sulidae) de la Formación Pisco, Peru'', 2003, yn: ''Boletin de la Sociedad Geologica de Peru'', nr. 95, s. 75–91.] {{pdf}}
}}

{{DEFAULTSORT:Peruviaanske gint}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Gint (skaai)]]
[[Kategory:Bist útstoarn yn it Mioseen]]
[[Kategory:Fossile fûgel]]
[[Kategory:Fossyl yn Perû]]</text>
      <sha1>ilkuzfsu9ethmach5r51723acxsp0sw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noardske geal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188135</id>
    <revision>
      <id>1236575</id>
      <parentid>1211799</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6720" sha1="c6kvw7jpnaubf1uylewlkmp5moj7cm9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = Noardske geal
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Соловейко східний у міському парку.jpg|250px]]
|lûd         = [[Ofbyld:Singing of the Luscinia.ogg|250px]]
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje     = [[miggesnappers]] (''Muscicapidae'')
|Skaai       = [[gealtsjes]] (''Luscinia'')
|Wittenskiplike namme= Luscinia Luscinia
|Beskriuwer, jier= [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    = [[Ofbyld:LusciniaLusciniaIUCN.svg|250px]]{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]
}}
De '''Noardske geal''' (''Luscinia Luscinia'') is in [[sjongfûgel]] yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[gealtsjes]] (''Luscinia'') út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[miggesnappers]] (''Muscicapidae'').

== Ferskining ==
De Noardske geal wurdt 15 oant 17 sintimeter lang en hat in soad fan 'e gewoane geal. De Noardske geal is wat grutter, donkerder en minder readbrún. Ek de sang is oars: de Noardske geal hat in ratteljende sang, wylst de geal in melodieuze en fluitsjende sang hat. Ek út it genetysk ûndersyk hat bliken dien dat it dúdlik om twa ferskillende soarten giet en sels de foarkar foar habitat is oars: de Noardske geal kiest foar fochtige bosken, wylst de gewoane geal leaver de strûken, de boskrânen en tunen opsiket.
[[Ofbyld:Az Ócsai Madárvárta 2017 nyarán 13.jpg|thumb|left|Ringjen fan in Noardske geal.]]
Yn it fjild falt it lykwols net altiten ta om de gewoane geal en de Noardske geal útinoar te hâlden. By it ringjen of by it finen fan in dea eksimplaar is it ûnderskied wol betrouber fêst te stellen: de bûtenste hânpin fan in gewoane geal is altiten langer as de hândekfearren, wylst dy by de Noardske geal altiten koarter is.

== Fersprieding ==
Wylst de gewoane geal yn West- en Súd-Europa foarkomt, libbet de Noardske geal yn East- en Noard-Europa fan [[Denemark]] en it noarden fan [[Dútslân]] yn it westen oant djip yn [[Ruslân]] mei de [[Ob]] as eastlike grins. Yn augustus en septimber trekke de Noardske gealen nei it easten fan [[Afrika]] en yn april of maaie komme se werom yn harren briedgebieten. Opfallend is dat de meast westlike fûgels in oare rûte werom nimme. 

Yn it westlike grinsgebiet fan it briedgebiet fan Denemark nei it súdeasten oant de [[Swarte See]] is in smelle stripe, dêr't de gewoane geal en de Noardske geal tagelyk foarkomme, mar wol elk yn it eigen habitat. 

== Hâlden en dragen ==
De Noardske geal nêstelet op tsjustere, fochtige plakken tichteby de grûn. It nêst wurdt boud troch it wyfke en is makke fan drûge blêden, strie, woartels, tûkjes en moas en somtiden hier. Yn it bekerfoarmige nêst wurde yn maaie fjouwer of fiif brune aaikes lei en troch it wyfke útbret. De aaien komme nei trettjin oant fjirtjin dagen út, wylst de jongen mar alve oant tolve dagen yn it nêst bliuwe. Se ferlitte it nêst foardat se fleane kinne.

Noardlike nachtegalen ite meast lytse ynvertebraten lykas ynsekten, spinnen, wjirms en yn 'e lette simmer ek lytse fruchten lykas beien.

== Status ==
De Noardske geal hat in tige grut ferspriedingsgebiet. De oantallen fan 'e populaasje wurde rûsd op 15 oant 24 miljoen folwoeksen fûgels (2021) en oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is. Dêrfandinne stiet de Noardske geal as net bedrige (''Least Concern'', 2025) op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/thrnig1/cur/introduction Birds of the World, oproppen op 3 desimber 2025.]
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=6EC667529FB53E43 Avibase, oproppen op 3 desimber 2025.]
* [https://ebird.org/species/thrnig1/GB Ebird, oproppen op 3 desimber 2025.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Luscinia Luscinia|Noardske geal}}
}}
{{DEFAULTSORT:Noardske geal}}
[[Kategory:Gealtsje]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]	
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]</text>
      <sha1>c6kvw7jpnaubf1uylewlkmp5moj7cm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flamboyante gotyk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189168</id>
    <revision>
      <id>1236544</id>
      <parentid>1215724</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T14:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>noch in foarbyld</comment>
      <origin>1236544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1659" sha1="d18wc4bu8maiidlevrgsmesaxhnt3to" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Saint Thomas Episcopal Church Manhattan Rose Window 2021-05-13 18-31.jpg|thumb|upright|Flamboyant [[roasfinster]].]]
[[Ofbyld:Stadhuis van Leuven.jpg|thumb|upright|It stedhûs fan Leuven]]
De '''flamboyante gotyk''' is in styl yn 'e arsjitektuer dy't brûkt waard yn 'e lêste faze fan 'e [[gotyk]] yn 'e 15e iuw. 

De styl ûnstie út de [[rayonnante gotyk]] yn it noarden fan [[Frankryk]], fral yn [[Normandje]] en om [[Parys]] hinne. Iere eksperiminten mei flamboyante trasearing binne te sjen oan 'e [[Église Saint-Ouen (Rouen)|abdijtsjerke fan Saint-Ouen]] yn [[Rouen]] (ein 14e iuw). Alhoewol't de woartels fan 'e styl yn 'e 14e iuw lizze, foarme de 15e iuw in hichtepunt wat de tapassing oanbelanget.

Karakteristyk foar de styl is de tapassing fan flameftige foarmen yn it [[maaswurk]], dêr't de styl syn namme troch krige. De gewoane goatyske [[spitsbôge]]n wurde faak ferfongen troch kompleksere foarmen lykas de [[kylbôge]] (in bôge mei in S-foarmige kurve) of [[Fiskblaas|fiskblasen]]. De muorren feroaren hast yn stiennen kantwurk mei in ûnbidich grutte rykdom oan ornaminten.

Mei de opkomst fan 'e [[renêssânse]] ferdwûn de flamboyante gotyk, alhoewol't de flamboyante gotyk ek yn 'e tiid fan 'e [[neogotyk]] wer syn tapassing fûn. 

== Foarbylden fan flamboyante gotyk ==
Yn Frankryk binne de westlike gevel fan 'e [[katedraal fan Rouen]] en de Saint-Maclou foarbylden fan 'e styl.
De [[Sint-Janskatedraal (De Bosk)|Sint-Janskatedraal]] yn 'e [[De Bosk|Bosk]] en de [[Grutte Tsjerke (Breda)|Grutte Tsjerke]] fan [[Breda]] hawwe flamboyante ynfloeden. 

{{CommonsBalke|Gothic flamboyant|Flamboyante gotyk}}
[[Kategory:Gotyk]]</text>
      <sha1>d18wc4bu8maiidlevrgsmesaxhnt3to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noashoarnalk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189956</id>
    <revision>
      <id>1236577</id>
      <parentid>1218770</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4997" sha1="tjlmuxzkwgsbf4o795m94p16vkw89nx" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Noashoarnalk
|Ofbyld   = [[File:Wiki-utou1.jpg|250px]]
|lûd      =
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') 
|Famylje  = [[alkfûgels]] (''Alcidae'') 
|Skaai    = '''noashoarnalken''' (''Cerorhinca'')
|Wittenskiplike namme= Cerorhinca monocerata
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1811
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Cerorhinca monocerata map.svg|center|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FF7F2A}} [[briedfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#5F8DD3}} net-briedfûgel&lt;/small&gt;
}}  
De '''noashoarnalk''' (''Cerorhinca monocerata'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[alkfûgels]] (''Alcidae''). It is de iennige soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] (''Cerorhinca'').

== Ferskining ==
De noashoarnalk is in fûgel dy't likernôch sa grut is as in do (35 oant 38 sm). Hy hat in stevich, knobsk bealchje en in tige opfallende oranjegiele snafel mei in hoarn op 'e basis. Dy hoarn groeit allinnich yn 'e briedtiid en falt der dêrnei wer ôf. Yn it tsjuster jout dy hoarn ûnder ultrafiolet ljocht ek noch in fluorissearjende skimering. 

It fearrekleed is yn 'e briedtiid boppe foar it grutste part donkergriis oant brúngriis en ljochter griis op it boarst. Op 'e kop hat er twa opfallende wite streken (as in soarte fan snor en wynbrau) dy't fan 'e snaffel en it each nei efteren rinne. Bûten de briedtiid is de fûgel doffer, hat er gjin hoarn en binne de snor en de wynbrau net te sjen.

De eagen binne ljochtgiel en de poaten binne gielich mei donkere swimfluesen tusken de teannen.

== Fersprieding ==
De noashoarnalk komt foar oer de hiele breedte fan 'e noardlike [[Stille Oseaan]]. De fersprieding kin ferdield wurde yn it briedgebiet en it oerwinteringsgebiet. 

Se briede yn koloanjes op eilannen oan 'e kust fan sawol [[Noard-Amearika]] as [[Aazje]]. Likernôch de helte fan 'e wrâldpopulaasje briedt op 'e eilannen fan [[Britsk-Kolumbia]]. Bûten de briedtiid libje se op iepen see en de Amerikaanske fûgels oerwinterje fan Britsk-Kolumbia oant sa fier nei it suden as [[Baja California]] yn [[Meksiko]] en de Aziatyske fûgels wurde winterdeis yn 'e [[Japanske See]] en de [[Eastsineeske See]] waarnommen.

De fûgel wurdt as in [[Monotypysk takson|monotypyske]] soarte behannele, itjinge betsjut dat der gjin ferdielling yn [[ûndersoarte]]n bestiet. 

== Briedgedrach ==
De fûgels grave foar it nêst tunnels fan 1 oant 3 meter yn 'e grûn, leafst op skeane hellingen. Noashoarnalken binne trou oan inoar en komme alle jierren faak werom nei itselde hol om te brieden. It wyfke leit mar ien aai yn 't jier, dat wyt is mei ljochtpearse plakjes. Beide âlden briede yn 42 oant 46 dagen it aai út. De piken wurde allinnich nachts fuorre om rôffûgels te mijen. It is tige nijsgjirrich hoe't dy fûgels yn it roettsjuster tusken tûzenen identike gatten harren nêst werom fine. Mooglik spilet de fluorisearjende snaffel dêrby in rol. 

Nei 40 oant 70 dagen ferlit de jonge fûgel nachts it nêst om nei de see te gean. Se binne dan fuortendaliks selsstannich op it wetter.

== Status ==
[[Ofbyld:Drift net with bird, 2 (8080506763).jpg|thumb|left|Ferdronken fûgel yn in fiskersnet.]]
De noashoarnalk hat de status net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. De wrâldpopulaasje wurdt op likernôch 1,5 oant 3 miljoen folwoeksen fûgels rûsd en hoewol't de soarte net fuortendaliks mei útstjerren bedrige wurdt, nimme de oantallen yn guon gebieten wol ôf. De fûgels reitsje gauris betiizge  yn fisknetten wêrtroch't se ferdrinke. Op eilannen dêr't se briede binne rotten, foksen en waskbearen útset dy't de aaien of piken opfrette. En fierders binne oaljelekkaazjes of oare fersmoarging in probleem foar de fûgel.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/rhinoceros-auklet-cerorhinca-monocerata BirdLife, oproppen 16 febrewaris 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/rhiauk/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 febrewaris 2026.]
* [https://ebird.org/species/rhiauk?siteLanguage=nl Ebird, oproppen, 16 febrewaris 2026.]
{{reflist}}
---- 
{{Commonscat|Cerorhinca monocerata|Noashoarnalk}} 
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Noashoarnalk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de See fan Ochotsk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Beringsee]]</text>
      <sha1>tjlmuxzkwgsbf4o795m94p16vkw89nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oranjekielljochtdrager</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190515</id>
    <revision>
      <id>1236595</id>
      <parentid>1220894</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3884" sha1="pq2uh263uluahvsuow0q9rl4caz7rr8" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namm       = Oranjekielljochtdrager
|Ofbyld     = [[Ofbyld:Allen's Hummingbird (33722307758).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Mantsje[[Ofbyld:Allen's Hummingbird (f) (16963056770).jpg|250px]]&lt;br&gt;Wyfke&lt;/small&gt;
|lûd =
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[toersweleftigen]] (''Apodiformes'')
|Famylje    = [[kolibrys]] (''Trochilidae'')
|Skaai      = [[ljochtdragers]] (''Selasphorus'')
|Wittenskiplike namme= Selasphorus sasin
|Beskriuwer, jier= [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1829
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    = [[Ofbyld:Selasphorus sasin map.svg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{Color box|#FFFF00}} [[briedfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''oranjekielljochtdrager''' of '''Allenkolibry''' (''Selasphorus sasin'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[kolibrys]] (''Trochilidae''). De fûgel briedt yn in smelle stripe oan 'e kust fan 'e [[Stille Oseaan]] yn [[Noard-Amearika]].

== Nammeferklearring ==
[[Ofbyld:Mother Hummingbird with babies (17190158952).jpg|thumb|left|Wyfke by it nêst.]]
De skaainamme ''Selasphorus'' komt út it Gryksk (''selas'' = ljocht, glâns en ''phoros'' = drager) en betsjut ljochtdrager. De spesifike namme ''sasin'' komt   út 'e taal fan 'e [[Yurok (folk)|Yurok]]-yndianen en betsjut kolibry. De Fryske namme oranjekielljochtdrager ferwiist nei de felle, irisearjende oranjereade kiel fan it mantsje.

== Ferskining ==
De oranjekielljochtdrager is in lytse kolibry fan sa'n 7,5 oant 9 sintimeter lang. It mantsje hat in felle oranjereade kiel, oranjebrune flanken en in griene rêch. Dat lêste is it wichtichste ferskil mei de nau besibbe [[readbrune kolibry]], dy't meastentiids in folslein brune rêch hat. It wyfke hat in griene rêch en in wytige ûnderkant mei ljochtbrune flanken en in kiel mei lytse rigen spikkels.

== Fersprieding en systematyk ==
De fûgel briedt fral yn [[Kalifornje]] en it uterste suden fan [[Oregon]]. Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend:

* ''S. s. sasin'': briedt yn it noarden en lûkt yn winterdeis nei Sintraal-[[Meksiko]].
* ''S. s. sedentarius'': bliuwt it hiele jier troch yn it suden fan [[Kalifornje]] en op 'e [[Channel Islands]].

De fûgel libbet yn strûken, tunen en yn bosken tichteby de kust.

== Ekology ==
[[Ofbyld:Allen's Hummingbird Guarding Flower Patch.jpg|thumb|left|Mantsje dat op syn fiedselboarne past.]]
Lykas oare soarten yn it skaai binne se tige territoriaal en agressyf by it ferdigenjen fan 'e plakken dêr't se ite. Se drinke nektar en lytse ynsekten. It mantsje makket by de [[balts]] in hege dûkflucht yn in slingerbeweging, wêrby't de sturtfearren in karakteristyk, fluitend lûd meitsje.

== Status en bedrigingen ==
Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de oranjekielljochtdrager de status net bedrige (''Least Concern''). De noardlike ûndersoarte hat it sûnt de jierren 1970 dreech hân, wylst de súdlike [[stânfûgel]] syn leefgebiet útwreide. Neffens BirdLife wurdt tocht dat de soarte yn oantallen tanimt. De grutste bedrigingen binne it ferlies fan habitat troch stedsútwreiding yn 'e kustgebieten en de gefolgen fan klimaatferoaring op 'e beskikberens fan blommen.

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/allens-hummingbird-selasphorus-sasin BirdLife, oproppen 14 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/allhum, eBird oproppen 14 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/allhum/cur/introduction, Birds of the World, oproppen 14 maart 2026.]
----
{{reflist}}
{{Commonscat|Selasphorus sasin|''Selasphorus sasin''}}
}}
[[Kategory:Ljochtdrager]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>pq2uh263uluahvsuow0q9rl4caz7rr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oranjewjukamazône</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190593</id>
    <revision>
      <id>1236598</id>
      <parentid>1221136</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4816" sha1="b3ki8eakmu8js2mt0awudpq79mwaoep" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = Oranjewjukamazône
|Ofbyld     = [[Ofbyld:Amazona amazonica -Baia Formosa -Brazil-8a.jpg|250px]]
|lûd        =
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[pappegaai-eftigen]] (''Psittaciformes'')
|Famylje    = [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae'')
|Skaai      = [[Amazônepappegaaien]] (''Amazona'')
|Wittenskiplike namme= Amazona amazonica
|Beskriuwer, jier = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766
|IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    = [[Ofbyld:Amazona amazonica map.svg|250px]]
}}
De '''oranjewjukamazône''' (''Amazona amazonica'') is in [[Pappegaai-eftigen|pappegaai-eftige]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld]] (''Psittacidae''). De wittenskiplike namme fan 'e [[soarte (taksonomy)|soarte]] waard foar it earst yn 1766 troch [[Carolus Linnaeus]] publisearre.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Amazona amazonica -aviary -upper body-8f.jpg|thumb|left|Kop fan 'e oranjewjukamazône.]]
De oranjewjukamazône wurdt likernôch 31 oant 33 sm lang en is foar it grutste part grien. De fûgel hat giele wangen en in blauwe foarholle. De fûgel tanket syn namme oan 'e opfallende oranje spegel op 'e slachpinnen fan 'e wjukken, dy't yn 'e flecht goed te sjen is. De snaffel is griiseftich mei in ljochtere basis, de poaten binne griis, de eachring is griis en it each is oranje. Der binne gjin ferskillen yn it fearrekleed tusken mantsjes en wyfkes. 

== Fersprieding ==
De soarte komt foar yn it grutste part fan tropysk [[Súd-Amearika]], fan [[Kolombia]], [[Fenezuëla]] en de [[Guyana]]s oant it suden fan [[Brazylje]], it easten fan [[Perû]] en it noarden fan [[Bolivia]]. Ek op it eilân [[Trinidad en Tobago]] komt de fûgel foar. It habitat bestiet út reinwâlden, mangrovebosken en sompige gebieten yn 'e leechlannen. De soarte wurdt ek faak sjoen yn iepen lânskippen mei fersprate beammen.

De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge. Yn it ferline waard de populaasje op it eilân Tobago wolris beskreaun as in aparte [[ûndersoarte]] (''Amazona amazonica tobagensis''), om't dy fûgels wat grutter wêze soene en mear blau op 'e kop hiene. De measte wittenskippers fine it ferskil hjoed-de-dei lykwols te lyts om it as in aparte ûndersoarte te ûnderskieden. Ferskillen yn kleur hawwe meastentiids te krijen mei de âldens fan it bist. 

== Iten ==
De oranjewjukamazône yt benammen fruchten, sied, nuten en beien. Se binne ek fûn op plantaazjes dêr't se fruit en nôt sykje.

== Status ==
De oranjewjukamazône wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (LC). It is ien fan 'e meast algemiene amazônepappegaaien yn Súd-Amearika. Hoewol't der op 'e fûgels jage wurdt en se fongen wurde foar de hannel, bliuwt de populaasje grut genôch fanwegen it ûnbidige ferspriedingsgebiet. Dochs kin de lokale populaasje ôfnimme troch de kap fan bosken en it ferlies fan gaadlike nêstplakken yn 'e beammen.

== Avikultuer ==
Yn 'e avikultuer stiet de oranjewjukamazône bekend as in yntelliginte en sosjale fûgel. Hoewol't se goedkeaper binne as de measte oare amazônesoarten, wurde se net altyd as de maklikste húsdieren sjoen. Se kinne frij lûdroftich wêze, foaral moarnsier en jûns. De fûgels kinne har tige hechtsje oan ien spesifyk persoan, wat soms oergeunstich gedrach feroarsaket foar oare leden fan 'e hûshâlding. Se hawwe in goed fermogen om lûden en wurden nei te dwaan, al prate se meastentiids net sa dúdlik as bygelyks de [[gielnekamazône]]. Foar in sûne fûgel yn 'e koai is in ferskaat dieet fan pellets, sied, farske griente en fruit nedich, tegearre mei genôch romte en boartersguod om te slopen.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/orange-winged-amazon-amazona-amazonica BirdLife International, oproppen 18 maart 2026.]
*[https://parrots.org/encyclopedia/orange-winged-amazon/ World Parrot Trust, oproppen 18 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/orwpar/cur/introduction Birds of the World, oproppen 18 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Amazona amazonica|oranjewjukamazône}}
}}
{{DEFAULTSORT:Oranjewjukamazone}}
[[Kategory:Amazônepappegaai]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]]</text>
      <sha1>b3ki8eakmu8js2mt0awudpq79mwaoep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oranjewangastrild</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190665</id>
    <revision>
      <id>1236596</id>
      <parentid>1221562</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5291" sha1="gv55qmllucik29hbg6v3u854oivwtlb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Oranjewangastrild
|Ofbyld    = [[Ofbyld:Estrilda melpoda 129793710.jpg|250px]]
|lûd       =
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[prachtfinken]] (''Estrildidae'')
|Skaai     = [[astrilden]] (''Estrilda'')
|Wittenskiplike namme= Estrilda melpoda
|Beskriuwer, jier= [[Vieillot]], 1817
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart = 
}}
De '''oranjewangastrild''' (''Estrilda melpoda'') is in lyts [[fûgel]]tsje út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[prachtfinken]] (''Estrildidae''). De soarte komt fan oarsprong út West- en Sintraal-Afrika. Troch syn opfallende oranje wangen is de fûgel ien fan 'e meast bekende astrilden yn 'e avikultuer.

== Ferskining ==
De oranjewangastrild wurdt sa'n 10 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien ljochtgriis op 'e kop en de nekke, wylst de rêch en de wjukken mear brúnich binne. It meast opfallende skaaimerk binne de grutte, oranje plakken op 'e wangen, dêr't de fûgel de namme oan tanket. De snaffel is ek opfallend read.
De stút is read, wylst de sturtfearren swartich binne. De búk is ljochtgriis oant wytich, faak mei in gielige of ljochtoranje gloed yn 'e midden. It mantsje en it wyfke lykje in soad op inoar, al binne de oranje wangplakken by it mantsje faak krekt wat grutter en feller fan kleur as by it wyfke.

== Fersprieding en systematyk ==
De oranjewangastrild hat in grut ferspriedingsgebiet yn [[Afrika]] dat rint fan [[Senegal]] yn it westen oant [[Angoala]] yn it suden en [[Sambia]] yn it easten. Der binne ek ferwyldere populaasjes te finen yn lannen bûten Afrika, lykas op [[Porto Riko]], de [[Bermuda-eilannen]] en op 'e [[Hawaï-eilannen]], dêr't se troch de minske yntrodusearre binne. Se libje benammen yn iepen lânskip mei heech gers, boskrânen en lânbougebieten. Se wurde ek faak sjoen yn tunen en parken yn 'e buert fan minsklike bewenning.
== Ekology ==
De oranjewangastrild is in tige beweechlike en sosjale fûgel. Se wurde faak yn lytse groepkes sjoen of kloften fan tritich of mear fûgels en binne hieltiten op syk nei iten. De fûgels hâlde kontakt mei inoar troch koarte, hege lûden.

It dieet bestiet foar it grutste part út de sieden fan ferskate gerssoarten. Se helje de sieden direkt út de gersieren of pikke se fan 'e grûn. Njonken sied ite se ek lytse ynsekten, benammen yn 'e briedtiid, om de jongen fan genôch aaiwiten te foarsjen.

It nêst wurdt boud fan gers en is faak rûn fan foarm mei in lytse yngong. It stiet meastentiids op of krekt boppe de grûn yn ticht gers of in strûk. In opfallend skaaimerk is dat se lykas oare soarten yn it skaai in 'skynnêst' boppe-op it echte nêst bouwe kinne. It wyfke leit 3 oant 6 wite aaikes. Beide âlden helpe by it brieden en it fuorjen fan 'e jongen.

== Avikultuer ==
Yn 'e avikultuer is de oranjewangastrild in populêre fûgel om't se relatyf maklik te hâlden binne en in fredich karakter hawwe. Se kinne goed oerwei mei oare lytse tropyske finken yn in mienskiplik fûgelhok, dat mei tichte begroeiïng beplante is. 

== Status ==
De soarte wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). De populaasje wurdt as stabyl beskôge en hat in grut ferspriedingsgebiet. Ek hat de fûgel in grut oanpassingsfermogen oan feroaringen.
{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/orange-cheeked-waxbill-estrilda-melpoda BirdLife, 21 maart 2024.]
*[https://ebird.org/species/orcwax?siteLanguage=nl Ebird, 21 maart 2024.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/orcwax/cur/introduction Birds of the World, 21 maart 2024.]
{{reflist}}
{{Commonscat|Estrilda melpoda|Oranjewangastrild}}
}}
{{DEFAULTSORT:Oranjewangastrild}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Astrild]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Noardlike Marianen]]
[[Kategory:Eksoat yn Martinyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûadelûp]] 
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]</text>
      <sha1>gv55qmllucik29hbg6v3u854oivwtlb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236597</id>
      <parentid>1236596</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>namme beskriuwer folút</comment>
      <origin>1236597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5313" sha1="n64vx1hvcjfvlwcrr23efbxwkao8mov" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = Oranjewangastrild
|Ofbyld    = [[Ofbyld:Estrilda melpoda 129793710.jpg|250px]]
|lûd       =
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje   = [[prachtfinken]] (''Estrildidae'')
|Skaai     = [[astrilden]] (''Estrilda'')
|Wittenskiplike namme= Estrilda melpoda
|Beskriuwer, jier= [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart = 
}}
De '''oranjewangastrild''' (''Estrilda melpoda'') is in lyts [[fûgel]]tsje út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[prachtfinken]] (''Estrildidae''). De soarte komt fan oarsprong út West- en Sintraal-Afrika. Troch syn opfallende oranje wangen is de fûgel ien fan 'e meast bekende astrilden yn 'e avikultuer.

== Ferskining ==
De oranjewangastrild wurdt sa'n 10 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien ljochtgriis op 'e kop en de nekke, wylst de rêch en de wjukken mear brúnich binne. It meast opfallende skaaimerk binne de grutte, oranje plakken op 'e wangen, dêr't de fûgel de namme oan tanket. De snaffel is ek opfallend read.
De stút is read, wylst de sturtfearren swartich binne. De búk is ljochtgriis oant wytich, faak mei in gielige of ljochtoranje gloed yn 'e midden. It mantsje en it wyfke lykje in soad op inoar, al binne de oranje wangplakken by it mantsje faak krekt wat grutter en feller fan kleur as by it wyfke.

== Fersprieding en systematyk ==
De oranjewangastrild hat in grut ferspriedingsgebiet yn [[Afrika]] dat rint fan [[Senegal]] yn it westen oant [[Angoala]] yn it suden en [[Sambia]] yn it easten. Der binne ek ferwyldere populaasjes te finen yn lannen bûten Afrika, lykas op [[Porto Riko]], de [[Bermuda-eilannen]] en op 'e [[Hawaï-eilannen]], dêr't se troch de minske yntrodusearre binne. Se libje benammen yn iepen lânskip mei heech gers, boskrânen en lânbougebieten. Se wurde ek faak sjoen yn tunen en parken yn 'e buert fan minsklike bewenning.
== Ekology ==
De oranjewangastrild is in tige beweechlike en sosjale fûgel. Se wurde faak yn lytse groepkes sjoen of kloften fan tritich of mear fûgels en binne hieltiten op syk nei iten. De fûgels hâlde kontakt mei inoar troch koarte, hege lûden.

It dieet bestiet foar it grutste part út de sieden fan ferskate gerssoarten. Se helje de sieden direkt út de gersieren of pikke se fan 'e grûn. Njonken sied ite se ek lytse ynsekten, benammen yn 'e briedtiid, om de jongen fan genôch aaiwiten te foarsjen.

It nêst wurdt boud fan gers en is faak rûn fan foarm mei in lytse yngong. It stiet meastentiids op of krekt boppe de grûn yn ticht gers of in strûk. In opfallend skaaimerk is dat se lykas oare soarten yn it skaai in 'skynnêst' boppe-op it echte nêst bouwe kinne. It wyfke leit 3 oant 6 wite aaikes. Beide âlden helpe by it brieden en it fuorjen fan 'e jongen.

== Avikultuer ==
Yn 'e avikultuer is de oranjewangastrild in populêre fûgel om't se relatyf maklik te hâlden binne en in fredich karakter hawwe. Se kinne goed oerwei mei oare lytse tropyske finken yn in mienskiplik fûgelhok, dat mei tichte begroeiïng beplante is. 

== Status ==
De soarte wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). De populaasje wurdt as stabyl beskôge en hat in grut ferspriedingsgebiet. Ek hat de fûgel in grut oanpassingsfermogen oan feroaringen.
{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/orange-cheeked-waxbill-estrilda-melpoda BirdLife, 21 maart 2024.]
*[https://ebird.org/species/orcwax?siteLanguage=nl Ebird, 21 maart 2024.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/orcwax/cur/introduction Birds of the World, 21 maart 2024.]
{{reflist}}
{{Commonscat|Estrilda melpoda|Oranjewangastrild}}
}}
{{DEFAULTSORT:Oranjewangastrild}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Astrild]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Eksoat yn Porto Riko]]
[[Kategory:Eksoat yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Eksoat yn Spanje]]
[[Kategory:Eksoat yn de Noardlike Marianen]]
[[Kategory:Eksoat yn Martinyk]]
[[Kategory:Eksoat yn Gûadelûp]] 
[[Kategory:Eksoat yn Bermuda]]</text>
      <sha1>n64vx1hvcjfvlwcrr23efbxwkao8mov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Non-astrild</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190677</id>
    <revision>
      <id>1236578</id>
      <parentid>1221563</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4225" sha1="eqjhphnskny18cdzojozau8v63o2x5x" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Non-astrild
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Black-crowned Waxbill - Kibale NP - Uganda H8O5208 (22987532335).jpg|250px]]
|lûd      =
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje  = [[prachtfinken]] (''Estrildidae'')
|Skaai    = [[astrilden]] (''Estrilda'')
|Wittenskiplike namme= Estrilda nonnula
|Beskriuwer, jier= [[Gustav Hartlaub|Hartlaub]], 1883
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart =
}}
De '''non-astrild''' (''Estrilda nonnula'') is in lyts [[fûgel]]tsje út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[prachtfinken]] (''Estrildidae''). De soarte komt foar yn de tropyske dielen fan [[Sintraal-Afrika|Sintraal-]] en [[East-Afrika]]. 

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Nonnenastrild (Estrilda nonnula).JPG|thumb|left|Non-astrild]]
De non-astrild is in lyts, fyn fûgeltsje fan likernôch 10 sintimeter lang. De namme &quot;non&quot; ferwiist nei it karakteristike swarte mûtske, dat wat tinken docht oan de sluier fan in non. De swarte kroan fan 'e fûgel tekenet skerp ôf tsjin de rest fan it kopke. De kiel, de wangen en de hiele ûnderkant fan it lichem binne helder wyt oant ljochtgriis. De rêch en de wjukken binne griis mei hiel fine, donkere dwersstreekjes. De stút en de flanken hawwe in reade kleur. De snaffel is swart mei read. It mantsje en it wyfke ha in soad fan inoar, al kin it wyt by it wyfke bytiden wat grizer wêze.

De non-astrild liket op 'e [[swartkopastrild]] (''Estrilda atricapilla''), mar is maklik te ûnderskieden troch de folle ljochtere ûnderkant. Wêr't de swartkopastrild donker griis is op 'e búk, dêr is de non-astrild hast folslein wyt.

== Fersprieding en systematyk ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet dat rint fan [[Nigearia]] en [[Kameroen]] yn it westen oant [[Súd-Sûdan]], [[Etioopje]], [[Uganda]] en noardwestlik [[Tanzania]] yn it easten. Se binne ek te finen yn it grutste part fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]]. De fûgel libbet leafst yn iepen plakken yn it bosk, boskrânen, gerslân mei strûken en faak by minsklike delsettings lykas tunen en lânbougrûnen.
=== Undersoarten ===
Der wurde trije [[ûndersoarte]]n erkend:
*''E. n. nonnula'': Fan it súdeasten fan Nigearia oant Etioopje, Uganda, Tanzania en de DR Kongo.
*''E. n. elizae'': It eilân [[Bioko]] (Ekwatoriaal-Guinee).
*''E. n. eisentrauti'': It berchgebiet fan it [[Bamenda]]-heechlân yn Kameroen.

== Ekology ==
Non-astrilden binne tige sosjale fûgels dy't bûten de briedtiid yn grutte groepen libje kinne fan wol hûndert fûgels of mear. Se foerazjearje faak drok yn it gers nei gerssied en ynsekten. It nêst is in bolfoarmich bousel fan gers mei de yngong oan 'e sydkant. Lykas oare soarten yn it skaai kin de soarte in skynnêst bouwe om nêstrôvers te ferifeljen. It wyfke leit 4 oant 6 wite aaikes.

== Status ==
De soarte wurdt troch de [[IUCN]] klassifisearre as net bedrige (''Least Concern''). De fûgel komt yn it grutste part fan syn ferspriedingsgebiet algemien foar en de populaasje wurdt as stabyl beskôge.
{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-waxbill-estrilda-nonnula BirdLife, 22 maart 2026.]
*[https://ebird.org/species/blcwax2 Ebird, 22 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/blcwax2/cur/introduction Birds of the World, 22 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Estrilda nonnula|Non-astrild}}
}}
{{DEFAULTSORT:Nonastrild}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Astrild]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>eqjhphnskny18cdzojozau8v63o2x5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pearelastrild</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190786</id>
    <revision>
      <id>1236617</id>
      <parentid>1223423</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3776" sha1="j75eimbf02bw80c16v5h2cmi4dko8a5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Pearelastrild
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Male pink-throated twinspot 2014 10 19 0374.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Pink-throated twinspot (Hypargos margaritatus) 2014 10 19 0188.jpg|250px]]&lt;br&gt;wyfke
|lûd     =
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[prachtfinken]] (''Estrildidae'')
|Skaai   = [[reade stipastrilden]] (''Hypargos'')
|Wittenskiplike namme= Hypargos margaritatus
|Beskriuwer, jier= [[Hugh Edwin Strickland|Strickland]], 1844
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart =
}}
De '''pearelastrild''' (''Hypargos margaritatus'') is in lyts [[fûgel]]tsje út de famylje fan 'e [[prachtfinken]] (''Estrildidae''). De soarte komt foar yn it súdeasten fan [[Afrika]] en falt op troch syn rôzereade kiel en de karakteristike wite stipkes op 'e donkere flanken.

== Ferskining ==
De pearelastrild is likernôch 12 oant 13,5 sm lang. De fûgel hat in ljochtbrune rêch en wjukken. De sturt is donkerbrún mei in reade gloed op 'e boppesturtdekfearren. It meast opfallende is de ûnderkant: de búk en flanken binne swart mei grutte, rûne wite of rôzewite stippen, dêr't de fûgel syn Fryske namme oan tanket. It each is donker en de eachring pearsblau.

Der is in dúdlik ferskil tusken de skaaien. It mantsje hat in rôzereade kleur op it gesicht, de kiel en it boarst. De krún is griisbrún. By it wyfke is it rôzeread fan it mantsje grizich fan kleur, mar se hat wol de karakteristike stippen op 'e flanken.

== Fersprieding en systematyk ==
Yn ferliking mei de besibbe [[reade stipastrild]] hat de pearelastrild in beheind ferspriedingsgebiet. De soarte komt foar yn it suden fan [[Mozambyk]], [[Súd-Afrika]] (Limpopo en KwaZulu-Natal) en Swazylân.

It leefgebiet fan 'e fûgel bestiet út drûge savannes, boskgebieten mei tichte strûken en palmsavannes. De fûgel is [[Monotypysk takson|monotypysk]].

== Hâlden en dragen ==
It binne skrutene fûgels dy't harren graach ferside hâlde yn it tichte strûken. Se foerazjearje foaral op 'e grûn, dêr't se nei lyts sied en lytse ynsekten sykje. Se wurde faak sjoen yn pearkes of lytse famyljegroepen, soms yn it selskip fan oare prachtfinken.

It nêst is in rûn bousel fan gers en moas tichteby de grûn yn tichte begroeiïng. In lechsel bestiet meastentiids út 3 oant 5 wite aaikes. De briedtiid duorret likernôch twa wiken.
== Status ==
Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] wurdt de pearelastrild as net bedrige (''Least Concern'') klassifisearre. Neffens Robert's Birds of Southern Africa wurdt de soarte yn Súd-Afrika en Swazylân nau yn 'e gaten hâlden om't de fûgel dêr bedrige wurdt troch de yllegale fûgelhannel.

== Avikultuer ==
Yn 'e avikultuer wurdt de pearelastrild wol holden, mar it is in seldsume fûgel dy't spesjalistyske soarch nedich hat. Se binne gefoelich foar kjeld en hawwe in rom, goed beplante fûgelhok nedich. Fral yn 'e briedtiid binne se ôfhinklik fan libben foer foar it grutbringen fan 'e jongen.
{{Boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pink-throated-twinspot-hypargos-margaritatus BirdLife International, oproppen 27 maart 2026.]
*[https://www.birdforum.net/opus/Pink-throated_Twinspot Birdforum, oproppen 27 maart 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/pittwi1/cur/introduction?lang=es Birds of the World, oproppen 27 maart 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Hypargos margaritatus|Pearelastrild}}
}}
{{DEFAULTSORT:Pearelastrild}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Reade stipastrild]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]</text>
      <sha1>j75eimbf02bw80c16v5h2cmi4dko8a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pearelglee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191581</id>
    <revision>
      <id>1236618</id>
      <parentid>1229319</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3649" sha1="0qs7vg0607vgntkvxedvcq0ii33mrhc" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Pearelglee
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii Pearl Kite (cropped).jpg|250px]]
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[pearelgleeën]] (''Gampsonyx'') 
|Wittenskiplike namme= Gampsonyx swainsonii
|Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], [[1825]]
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart     = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii map.svg|250px]]
}}
De '''pearelglee''' (''Gampsonyx swainsonii'') is in lytse rôffûgel fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'').

== Skaaimerken ==
Mei in lingte fan 20 oant 23 sintimeter is de pearelglee de lytste rôffûgel fan 'e [[Nije Wrâld]]. De boppekant is meastentiids griis-swart, wylst de ûnderkant wyt mei wat oranje-brune tinten is. De wangen en de foarholle ha ek in bleek-oranje kleur. Op 'e sydkanten fan it boppeboarst sitte in pear lytse swarte plakken. De fûgel hat opfallende giele poaten en in giele snaffelbasis.

== Fersprieding en leefgebiet ==
Dizze soarte komt foar yn [[savanne|savannelânskippen]] fan [[Súd-Amearika]]. De soarte wurdt opdield yn trije [[ûndersoarte]]n:

* ''G. s. leonae'': Komt foar fan [[Nikaragua]] oant it noarden fan Súd-Amearika.
* ''G. s. magnus'': Libbet yn it westen fan [[Kolombia]] oant it westen fan [[Perû]].
* ''G. s. swainsonii'': De meast fersprate foarm, fan it midden fan [[Brazylje]] oant Argentynje.

== Ekology en gedrach ==
De pearelglee is in rôffûgel fan it iepen fjild. Oars as de measte oare gleeën, dy't faak op ynsekten jeie, hat dizze lytse jager in oare spesjaliteit. Hy sit faak op in heech útsjochpunt, lykas in deade tûke of in tillefoanpeal, om syn proai te ferkennen. Hy yt foaral hagedissen, mar ek grutte ynsekten en soms lytse fûgels. As er in proai sjocht, dûkt er der boppe-op, in bytsje lykas in [[Reade wikel|wikel]] dat ek dwaan kin.

Se bouwe in lyts nêst fan tûken yn in beamtop. It wyfke leit meastentiids twa oant fjouwer aaien.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat de status net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 0,5 oant 5 miljoen folwoeksen fûgels. Oars as in soad oare rôffûgels, liket de pearelglee yn oantal ta te nimmen. Dat komt om't [[ûntbosking]] foar dizze fûgel eins mear gaadlik leefgebiet (iepen savanne en lânbougrûn) opleveret.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pearl-kite-gampsonyx-swainsonii BirdLife International, oproppen 3 maaie 2026.]
* [https://ebird.org/species/peakit1 eBird, oproppen 3 maaie 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/peakit1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 maaie 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gampsonyx swainsonii}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Pearelglee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>0qs7vg0607vgntkvxedvcq0ii33mrhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236619</id>
      <parentid>1236618</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1236619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3649" sha1="5zboeiehy77720hd444t2q3uud5og0h" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = pearelglee
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii Pearl Kite (cropped).jpg|250px]]
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[pearelgleeën]] (''Gampsonyx'') 
|Wittenskiplike namme= Gampsonyx swainsonii
|Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], [[1825]]
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart     = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii map.svg|250px]]
}}
De '''pearelglee''' (''Gampsonyx swainsonii'') is in lytse rôffûgel fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae'').

== Skaaimerken ==
Mei in lingte fan 20 oant 23 sintimeter is de pearelglee de lytste rôffûgel fan 'e [[Nije Wrâld]]. De boppekant is meastentiids griis-swart, wylst de ûnderkant wyt mei wat oranje-brune tinten is. De wangen en de foarholle ha ek in bleek-oranje kleur. Op 'e sydkanten fan it boppeboarst sitte in pear lytse swarte plakken. De fûgel hat opfallende giele poaten en in giele snaffelbasis.

== Fersprieding en leefgebiet ==
Dizze soarte komt foar yn [[savanne|savannelânskippen]] fan [[Súd-Amearika]]. De soarte wurdt opdield yn trije [[ûndersoarte]]n:

* ''G. s. leonae'': Komt foar fan [[Nikaragua]] oant it noarden fan Súd-Amearika.
* ''G. s. magnus'': Libbet yn it westen fan [[Kolombia]] oant it westen fan [[Perû]].
* ''G. s. swainsonii'': De meast fersprate foarm, fan it midden fan [[Brazylje]] oant Argentynje.

== Ekology en gedrach ==
De pearelglee is in rôffûgel fan it iepen fjild. Oars as de measte oare gleeën, dy't faak op ynsekten jeie, hat dizze lytse jager in oare spesjaliteit. Hy sit faak op in heech útsjochpunt, lykas in deade tûke of in tillefoanpeal, om syn proai te ferkennen. Hy yt foaral hagedissen, mar ek grutte ynsekten en soms lytse fûgels. As er in proai sjocht, dûkt er der boppe-op, in bytsje lykas in [[Reade wikel|wikel]] dat ek dwaan kin.

Se bouwe in lyts nêst fan tûken yn in beamtop. It wyfke leit meastentiids twa oant fjouwer aaien.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat de status net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 0,5 oant 5 miljoen folwoeksen fûgels. Oars as in soad oare rôffûgels, liket de pearelglee yn oantal ta te nimmen. Dat komt om't [[ûntbosking]] foar dizze fûgel eins mear gaadlik leefgebiet (iepen savanne en lânbougrûn) opleveret.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pearl-kite-gampsonyx-swainsonii BirdLife International, oproppen 3 maaie 2026.]
* [https://ebird.org/species/peakit1 eBird, oproppen 3 maaie 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/peakit1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 maaie 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gampsonyx swainsonii}}
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Pearelglee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>5zboeiehy77720hd444t2q3uud5og0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Papoeadwerchearn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192295</id>
    <revision>
      <id>1236608</id>
      <parentid>1231367</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T00:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>IUCN-skema</comment>
      <origin>1236608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3536" sha1="5klsp8c7xuk08zm41qagg5xe8hhoxxa" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = Papoeadwerchearn
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Hieraaetus weiskei 3151415 (cropped).jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[dwerchearnen]] (''Hieraaetus'') 
|Wittenskiplike namme= Hieraaetus weiskei
|Beskriuwer, jier= ([[Anton Reichenow|Reichenow]], 1900)
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart     = [[Ofbyld:Hieraaetus morphnoides ssp weiskei distribution map.png|250px]]
}}
De '''Papoeadwerchearn''' (''Hieraaetus weiskei'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Hy komt foar yn boskgebieten op [[Nij-Guineä]] en op 'e [[Molukken]]. De fûgel waard earder beskôge as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[Australyske dwerchearn]]. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] nimt yn oantal ôf, mar de populaasje wurdt likegoed as libbenskrêftich sjoen.

== Skaaimerken ==
De Papoeädwerchearn is in lytse earn mei in lichemslingte fan mar 38 oant 48 sentimeter en in spanwiidte fan 112 oant 126 sentimeter. Hy liket hiel bot op 'e Australyske dwerchearn, dêr't er oant foar koart in ûndersoarte fan wie, mar hy is noch lytser mei mear streken op it boarst mar krekt minder op 'e krún. Hy hat sân ynstee fan seis bannen op 'e sturt, dy't boppedat donkerder en breder binne. Fierder is de boppekant donkerder, ynklusyf de slachpinnen. De Australyske dwerchearn hat ek in dúdliker ljochte streek efter it each en in mear ôfgrinzge donkerder krún. De fûgel is meastentiids stil, mar yn 'e [[balts]]flecht is in fluitsjend &quot;sip sip see&quot; te hearren.

== Fersprieding en systematyk ==
De fûgel libbet op Nij-Guineä en op 'e Molukken op 'e eilannen Halmahera, Ternate, Boeroe en Seram. De Papoeädwerchearn libbet reinwâlden, bosken by rivieren en boskrânen.

De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, wat betsjut dat er net ûnderferdield wurdt yn [[ûndersoarte]]n. Earder waard er as in ûndersoarte fan 'e Australyske dwerchearn (''H. morphnoides'') beskôge. Hjoed-de-dei wurdt ''weiskei'' as in folweardige soarte beskôge. 

== Hâlden en dragen ==
Der is noch gjin ynformaasje bekend oer it fretten of de briedbiology, útsein dat de fûgel sjoen is by it oanfallen fan swarmen krieën.

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Hoewol't tocht wurdt dat de fûgel yn oantallen ôfnimt, is dy delgong net krêftich genôch om de soarte as bedrige te sjen. De [[IUCN]] kategorisearret de Papoeadwerchearn dêrom as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]].

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pygmy-eagle-hieraaetus-weiskei BirdLife International, oproppen 3 juny 2026.]
* [https://ebird.org/species/liteag3?siteLanguage=nl eBird, oproppen 3 juny 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/liteag3/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 juny 2026.]
* [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Papoeadwergarend/Index.html Eaglewach, oproppen 3 juny 2026]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Hieraaetus weiskei|Papoeadwerchearn}}
}}
{{DEFAULTSORT:Papoeadwerchearn}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Dwerchearn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]]</text>
      <sha1>5klsp8c7xuk08zm41qagg5xe8hhoxxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PC 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193140</id>
    <revision>
      <id>1236668</id>
      <parentid>1236416</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Earste list{{nl}} kaatsnieuws.com, 27-7-2026, PC 2026 De Loting Riedplachte op 27-7-2026 */ Earste partij dien</comment>
      <origin>1236668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3313" sha1="tweg35663adpe822irs7vh543x5pkxa" xml:space="preserve">{{takomstsport}}{{Ynfoboks PC
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| gemeente                    = [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| byfjild                     = 
| datum                       = [[29 july]] [[2026]]
| edysje                      = 173st
| finale                      = 
| winners                     = 
| kening                      = 
| webside                     = [https://www.pc-franeker.nl pc-franeker.nl]
| foarige                     = [[PC 2025]]
| folgjende                   = [[PC 2027]]
}}
De '''[[PC]] fan [[2026]]''' wurd op [[woansdei]] [[29 july]] [[keatsen|ferkeatst]]. It is de 173ste edysje fan it [[evenemint]].

==Earste list&lt;ref&gt;[https://www.kaatsnieuws.com/de-loting-voor-de-173e-pc/ {{nl}} kaatsnieuws.com, 27-7-2026, PC 2026 De Loting ''Riedplachte op 27-7-2026]&lt;/ref&gt;==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=175px| partoer
! útslach
! nû.
!width=175px| partoer
|-
!  1.
| [[Peter van Zuiden]]&lt;br&gt;[[Allard Hoekstra]]&lt;br&gt;[[Kevin Jordi Hiemstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  2.
| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
|-
!  3.
| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  4.
| [[Jorrit Nanninga]]&lt;br&gt;[[Sjoerd de Jong]]&lt;br&gt;[[Jan Bandstra]]
|-
!  5.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Youri de Groot]]&lt;br&gt;[[Mark Minnesma]]&lt;br&gt;[[Jari Visser]]
| align=&quot;center&quot; | 0-5&lt;br&gt;2-6
!  6.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
|-
!  7.
| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  8.
| [[Johan Sipma]]&lt;br&gt;[[Gabe-Jan van Popta]]&lt;br&gt;[[Hendrik Kootstra]]
|-
!  9.
| [[Steven Koster]]&lt;br&gt;[[Gerben de Boer]]&lt;br&gt;[[Pieter Jan Leijenaar]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  10.
| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
|-
!  11.
| [[Brent Jesse van Beem]]&lt;br&gt;[[Nick van der Walt]]&lt;br&gt;[[Jelvin Kaper]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  12.
| [[Johannes van der Veen (keatser)|Johannes van der Veen]]&lt;br&gt;[[Jelle Pieter van der Walt]]&lt;br&gt;[[Willem Heeringa]]
|-
!  13.
| [[Redmer Zaagemans]]&lt;br&gt;[[Stefan van der Meer]]&lt;br&gt;[[Jurrit Osinga]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  14.
| [[Auke Boomsma]]&lt;br&gt;[[Marten Leijenaar]]&lt;br&gt;[[Jelmer Miedema]]
|-
!  15.
| [[Paul Dijkstra]]&lt;br&gt;[[René de Haan]]&lt;br&gt;[[Laas Pieter van Straten]]
| align=&quot;center&quot; |
!  16.
| [[Remmelt Bouma]]&lt;br&gt;[[Jorn Lars van Beem]]&lt;br&gt;[[Evert Pieter Tolsma]]
|-
|}

==Twadde list==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=175px| partoer
! útslach
! nû.
!width=175px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Heale finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=175px| partoer
! útslach
! nû.
!width=175px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=175px| partoer
! útslach
! nû.
!width=175px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.knkb.nl/ knkb.nl]
* [https://www.kaatsnieuws.com/ kaatsnieuws.com]
}}

{{Navigaasje PC}}

[[Kategory:PC|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>tweg35663adpe822irs7vh543x5pkxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236669</id>
      <parentid>1236668</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Van Zwieten troch nei de twadde list</comment>
      <origin>1236669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3361" sha1="n56hwy6c85rkky9nx3oana9emkdwori" xml:space="preserve">{{takomstsport}}{{Ynfoboks PC
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| gemeente                    = [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| byfjild                     = 
| datum                       = [[29 july]] [[2026]]
| edysje                      = 173st
| finale                      = 
| winners                     = 
| kening                      = 
| webside                     = [https://www.pc-franeker.nl pc-franeker.nl]
| foarige                     = [[PC 2025]]
| folgjende                   = [[PC 2027]]
}}
De '''[[PC]] fan [[2026]]''' wurd op [[woansdei]] [[29 july]] [[keatsen|ferkeatst]]. It is de 173ste edysje fan it [[evenemint]].

==Earste list&lt;ref&gt;[https://www.kaatsnieuws.com/de-loting-voor-de-173e-pc/ {{nl}} kaatsnieuws.com, 27-7-2026, PC 2026 De Loting ''Riedplachte op 27-7-2026]&lt;/ref&gt;==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  1.
| [[Peter van Zuiden]]&lt;br&gt;[[Allard Hoekstra]]&lt;br&gt;[[Kevin Jordi Hiemstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  2.
| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
|-
!  3.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
| align=&quot;center&quot; |  5-3&lt;br&gt;6-0.
!  4.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Jorrit Nanninga]]&lt;br&gt;[[Sjoerd de Jong]]&lt;br&gt;[[Jan Bandstra]]
|-
!  5.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Youri de Groot]]&lt;br&gt;[[Mark Minnesma]]&lt;br&gt;[[Jari Visser]]
| align=&quot;center&quot; | 0-5&lt;br&gt;2-6
!  6.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
|-
!  7.
| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  8.
| [[Johan Sipma]]&lt;br&gt;[[Gabe-Jan van Popta]]&lt;br&gt;[[Hendrik Kootstra]]
|-
!  9.
| [[Steven Koster]]&lt;br&gt;[[Gerben de Boer]]&lt;br&gt;[[Pieter Jan Leijenaar]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  10.
| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
|-
!  11.
| [[Brent Jesse van Beem]]&lt;br&gt;[[Nick van der Walt]]&lt;br&gt;[[Jelvin Kaper]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  12.
| [[Johannes van der Veen (keatser)|Johannes van der Veen]]&lt;br&gt;[[Jelle Pieter van der Walt]]&lt;br&gt;[[Willem Heeringa]]
|-
!  13.
| [[Redmer Zaagemans]]&lt;br&gt;[[Stefan van der Meer]]&lt;br&gt;[[Jurrit Osinga]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  14.
| [[Auke Boomsma]]&lt;br&gt;[[Marten Leijenaar]]&lt;br&gt;[[Jelmer Miedema]]
|-
!  15.
| [[Paul Dijkstra]]&lt;br&gt;[[René de Haan]]&lt;br&gt;[[Laas Pieter van Straten]]
| align=&quot;center&quot; |
!  16.
| [[Remmelt Bouma]]&lt;br&gt;[[Jorn Lars van Beem]]&lt;br&gt;[[Evert Pieter Tolsma]]
|-
|}

==Twadde list==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Heale finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.knkb.nl/ knkb.nl]
* [https://www.kaatsnieuws.com/ kaatsnieuws.com]
}}

{{Navigaasje PC}}

[[Kategory:PC|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>n56hwy6c85rkky9nx3oana9emkdwori</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236670</id>
      <parentid>1236669</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1236670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3499" sha1="jbyhil4misi5kaoo9fv2dfups3zleus" xml:space="preserve">{{takomstsport}}{{Ynfoboks PC
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| gemeente                    = [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| byfjild                     = 
| datum                       = [[29 july]] [[2026]]
| edysje                      = 173st
| finale                      = 
| winners                     = 
| kening                      = 
| webside                     = [https://www.pc-franeker.nl pc-franeker.nl]
| foarige                     = [[PC 2025]]
| folgjende                   = [[PC 2027]]
}}
De '''[[PC]] fan [[2026]]''' wurd op [[woansdei]] [[29 july]] [[keatsen|ferkeatst]]. It is de 173ste edysje fan it [[evenemint]].

==Earste list&lt;ref&gt;[https://www.kaatsnieuws.com/de-loting-voor-de-173e-pc/ {{nl}} kaatsnieuws.com, 27-7-2026, PC 2026 De Loting ''Riedplachte op 27-7-2026]&lt;/ref&gt;==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  1.
| [[Peter van Zuiden]]&lt;br&gt;[[Allard Hoekstra]]&lt;br&gt;[[Kevin Jordi Hiemstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  2.
| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
|-
!  3.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
| align=&quot;center&quot; |  5-3&lt;br&gt;6-0
!  4.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Jorrit Nanninga]]&lt;br&gt;[[Sjoerd de Jong]]&lt;br&gt;[[Jan Bandstra]]
|-
!  5.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Youri de Groot]]&lt;br&gt;[[Mark Minnesma]]&lt;br&gt;[[Jari Visser]]
| align=&quot;center&quot; | 0-5&lt;br&gt;2-6
!  6.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
|-
!  7.
| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  8.
| [[Johan Sipma]]&lt;br&gt;[[Gabe-Jan van Popta]]&lt;br&gt;[[Hendrik Kootstra]]
|-
!  9.
| [[Steven Koster]]&lt;br&gt;[[Gerben de Boer]]&lt;br&gt;[[Pieter Jan Leijenaar]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  10.
| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
|-
!  11.
| [[Brent Jesse van Beem]]&lt;br&gt;[[Nick van der Walt]]&lt;br&gt;[[Jelvin Kaper]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  12.
| [[Johannes van der Veen (keatser)|Johannes van der Veen]]&lt;br&gt;[[Jelle Pieter van der Walt]]&lt;br&gt;[[Willem Heeringa]]
|-
!  13.
| [[Redmer Zaagemans]]&lt;br&gt;[[Stefan van der Meer]]&lt;br&gt;[[Jurrit Osinga]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  14.
| [[Auke Boomsma]]&lt;br&gt;[[Marten Leijenaar]]&lt;br&gt;[[Jelmer Miedema]]
|-
!  15.
| [[Paul Dijkstra]]&lt;br&gt;[[René de Haan]]&lt;br&gt;[[Laas Pieter van Straten]]
| align=&quot;center&quot; |
!  16.
| [[Remmelt Bouma]]&lt;br&gt;[[Jorn Lars van Beem]]&lt;br&gt;[[Evert Pieter Tolsma]]
|-
|}

==Twadde list==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  3.
| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
|-
!  6.
| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Heale finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.knkb.nl/ knkb.nl]
* [https://www.kaatsnieuws.com/ kaatsnieuws.com]
}}

{{Navigaasje PC}}

[[Kategory:PC|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>jbyhil4misi5kaoo9fv2dfups3zleus</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236671</id>
      <parentid>1236670</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T09:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>Corné Tuinenga</comment>
      <origin>1236671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3617" sha1="lzahjn8l1ienrg05t65c76vzirw8ad6" xml:space="preserve">{{takomstsport}}{{Ynfoboks PC
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| gemeente                    = [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| byfjild                     = 
| datum                       = [[29 july]] [[2026]]
| edysje                      = 173st
| finale                      = 
| winners                     = 
| kening                      = 
| webside                     = [https://www.pc-franeker.nl pc-franeker.nl]
| foarige                     = [[PC 2025]]
| folgjende                   = [[PC 2027]]
}}
De '''[[PC]] fan [[2026]]''' wurd op [[woansdei]] [[29 july]] [[keatsen|ferkeatst]]. It is de 173ste edysje fan it [[evenemint]].

==Earste list&lt;ref&gt;[https://www.kaatsnieuws.com/de-loting-voor-de-173e-pc/ {{nl}} kaatsnieuws.com, 27-7-2026, PC 2026 De Loting ''Riedplachte op 27-7-2026]&lt;/ref&gt;==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  1.
| [[Peter van Zuiden]]&lt;br&gt;[[Allard Hoekstra]]&lt;br&gt;[[Kevin Jordi Hiemstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  2.
| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
|-
!  3.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
| align=&quot;center&quot; |  5-3&lt;br&gt;6-0
!  4.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Jorrit Nanninga]]&lt;br&gt;[[Sjoerd de Jong]]&lt;br&gt;[[Jan Bandstra]]
|-
!  5.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Youri de Groot]]&lt;br&gt;[[Mark Minnesma]]&lt;br&gt;[[Jari Visser]]
| align=&quot;center&quot; | 0-5&lt;br&gt;2-6
!  6.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
|-
!  7.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
| align=&quot;center&quot; | 5-0&lt;br&gt;6-4
!  8.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Johan Sipma]]&lt;br&gt;[[Gabe-Jan van Popta]]&lt;br&gt;[[Hendrik Kootstra]]
|-
!  9.
| [[Steven Koster]]&lt;br&gt;[[Gerben de Boer]]&lt;br&gt;[[Pieter Jan Leijenaar]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  10.
| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
|-
!  11.
| [[Brent Jesse van Beem]]&lt;br&gt;[[Nick van der Walt]]&lt;br&gt;[[Jelvin Kaper]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  12.
| [[Johannes van der Veen (keatser)|Johannes van der Veen]]&lt;br&gt;[[Jelle Pieter van der Walt]]&lt;br&gt;[[Willem Heeringa]]
|-
!  13.
| [[Redmer Zaagemans]]&lt;br&gt;[[Stefan van der Meer]]&lt;br&gt;[[Jurrit Osinga]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  14.
| [[Auke Boomsma]]&lt;br&gt;[[Marten Leijenaar]]&lt;br&gt;[[Jelmer Miedema]]
|-
!  15.
| [[Paul Dijkstra]]&lt;br&gt;[[René de Haan]]&lt;br&gt;[[Laas Pieter van Straten]]
| align=&quot;center&quot; |
!  16.
| [[Remmelt Bouma]]&lt;br&gt;[[Jorn Lars van Beem]]&lt;br&gt;[[Evert Pieter Tolsma]]
|-
|}

==Twadde list==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  3.
| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
|-
!  6.
| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  7.
| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Heale finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.knkb.nl/ knkb.nl]
* [https://www.kaatsnieuws.com/ kaatsnieuws.com]
}}

{{Navigaasje PC}}

[[Kategory:PC|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>lzahjn8l1ienrg05t65c76vzirw8ad6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236672</id>
      <parentid>1236671</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Marten Bergsma troch nei de twadde list</comment>
      <origin>1236672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3728" sha1="bt4gae8wpxg3ox7ja6569v328puy9zz" xml:space="preserve">{{takomstsport}}{{Ynfoboks PC
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| gemeente                    = [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| byfjild                     = 
| datum                       = [[29 july]] [[2026]]
| edysje                      = 173st
| finale                      = 
| winners                     = 
| kening                      = 
| webside                     = [https://www.pc-franeker.nl pc-franeker.nl]
| foarige                     = [[PC 2025]]
| folgjende                   = [[PC 2027]]
}}
De '''[[PC]] fan [[2026]]''' wurd op [[woansdei]] [[29 july]] [[keatsen|ferkeatst]]. It is de 173ste edysje fan it [[evenemint]].

==Earste list&lt;ref&gt;[https://www.kaatsnieuws.com/de-loting-voor-de-173e-pc/ {{nl}} kaatsnieuws.com, 27-7-2026, PC 2026 De Loting ''Riedplachte op 27-7-2026]&lt;/ref&gt;==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  1.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;|  [[Peter van Zuiden]]&lt;br&gt;[[Allard Hoekstra]]&lt;br&gt;[[Kevin Jordi Hiemstra]]
| align=&quot;center&quot; | 5-5&lt;br&gt;2-6
!  2.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
|-
!  3.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
| align=&quot;center&quot; |  5-3&lt;br&gt;6-0
!  4.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Jorrit Nanninga]]&lt;br&gt;[[Sjoerd de Jong]]&lt;br&gt;[[Jan Bandstra]]
|-
!  5.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Youri de Groot]]&lt;br&gt;[[Mark Minnesma]]&lt;br&gt;[[Jari Visser]]
| align=&quot;center&quot; | 0-5&lt;br&gt;2-6
!  6.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
|-
!  7.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
| align=&quot;center&quot; | 5-0&lt;br&gt;6-4
!  8.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Johan Sipma]]&lt;br&gt;[[Gabe-Jan van Popta]]&lt;br&gt;[[Hendrik Kootstra]]
|-
!  9.
| [[Steven Koster]]&lt;br&gt;[[Gerben de Boer]]&lt;br&gt;[[Pieter Jan Leijenaar]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  10.
| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
|-
!  11.
| [[Brent Jesse van Beem]]&lt;br&gt;[[Nick van der Walt]]&lt;br&gt;[[Jelvin Kaper]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  12.
| [[Johannes van der Veen (keatser)|Johannes van der Veen]]&lt;br&gt;[[Jelle Pieter van der Walt]]&lt;br&gt;[[Willem Heeringa]]
|-
!  13.
| [[Redmer Zaagemans]]&lt;br&gt;[[Stefan van der Meer]]&lt;br&gt;[[Jurrit Osinga]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  14.
| [[Auke Boomsma]]&lt;br&gt;[[Marten Leijenaar]]&lt;br&gt;[[Jelmer Miedema]]
|-
!  15.
| [[Paul Dijkstra]]&lt;br&gt;[[René de Haan]]&lt;br&gt;[[Laas Pieter van Straten]]
| align=&quot;center&quot; |
!  16.
| [[Remmelt Bouma]]&lt;br&gt;[[Jorn Lars van Beem]]&lt;br&gt;[[Evert Pieter Tolsma]]
|-
|}

==Twadde list==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  2.
| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  3.
| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
|-
!  6.
| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  7.
| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Heale finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.knkb.nl/ knkb.nl]
* [https://www.kaatsnieuws.com/ kaatsnieuws.com]
}}

{{Navigaasje PC}}

[[Kategory:PC|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>bt4gae8wpxg3ox7ja6569v328puy9zz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236673</id>
      <parentid>1236672</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rutger Torensma</comment>
      <origin>1236673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3851" sha1="a2plytxtw8m4n0fd45naha6aojxiywx" xml:space="preserve">{{takomstsport}}{{Ynfoboks PC
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| gemeente                    = [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| byfjild                     = 
| datum                       = [[29 july]] [[2026]]
| edysje                      = 173st
| finale                      = 
| winners                     = 
| kening                      = 
| webside                     = [https://www.pc-franeker.nl pc-franeker.nl]
| foarige                     = [[PC 2025]]
| folgjende                   = [[PC 2027]]
}}
De '''[[PC]] fan [[2026]]''' wurd op [[woansdei]] [[29 july]] [[keatsen|ferkeatst]]. It is de 173ste edysje fan it [[evenemint]].

==Earste list&lt;ref&gt;[https://www.kaatsnieuws.com/de-loting-voor-de-173e-pc/ {{nl}} kaatsnieuws.com, 27-7-2026, PC 2026 De Loting ''Riedplachte op 27-7-2026]&lt;/ref&gt;==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  1.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;|  [[Peter van Zuiden]]&lt;br&gt;[[Allard Hoekstra]]&lt;br&gt;[[Kevin Jordi Hiemstra]]
| align=&quot;center&quot; | 5-5&lt;br&gt;2-6
!  2.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
|-
!  3.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
| align=&quot;center&quot; |  5-3&lt;br&gt;6-0
!  4.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Jorrit Nanninga]]&lt;br&gt;[[Sjoerd de Jong]]&lt;br&gt;[[Jan Bandstra]]
|-
!  5.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Youri de Groot]]&lt;br&gt;[[Mark Minnesma]]&lt;br&gt;[[Jari Visser]]
| align=&quot;center&quot; | 0-5&lt;br&gt;2-6
!  6.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
|-
!  7.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
| align=&quot;center&quot; | 5-0&lt;br&gt;6-4
!  8.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Johan Sipma]]&lt;br&gt;[[Gabe-Jan van Popta]]&lt;br&gt;[[Hendrik Kootstra]]
|-
!  9.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Steven Koster]]&lt;br&gt;[[Gerben de Boer]]&lt;br&gt;[[Pieter Jan Leijenaar]]
| align=&quot;center&quot; | 1-5 0-6.
!  10.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
|-
!  11.
| [[Brent Jesse van Beem]]&lt;br&gt;[[Nick van der Walt]]&lt;br&gt;[[Jelvin Kaper]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  12.
| [[Johannes van der Veen (keatser)|Johannes van der Veen]]&lt;br&gt;[[Jelle Pieter van der Walt]]&lt;br&gt;[[Willem Heeringa]]
|-
!  13.
| [[Redmer Zaagemans]]&lt;br&gt;[[Stefan van der Meer]]&lt;br&gt;[[Jurrit Osinga]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  14.
| [[Auke Boomsma]]&lt;br&gt;[[Marten Leijenaar]]&lt;br&gt;[[Jelmer Miedema]]
|-
!  15.
| [[Paul Dijkstra]]&lt;br&gt;[[René de Haan]]&lt;br&gt;[[Laas Pieter van Straten]]
| align=&quot;center&quot; |
!  16.
| [[Remmelt Bouma]]&lt;br&gt;[[Jorn Lars van Beem]]&lt;br&gt;[[Evert Pieter Tolsma]]
|-
|}

==Twadde list==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  2.
| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  3.
| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
|-
!  6.
| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  7.
| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
|-
!  10.
| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Heale finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.knkb.nl/ knkb.nl]
* [https://www.kaatsnieuws.com/ kaatsnieuws.com]
}}

{{Navigaasje PC}}

[[Kategory:PC|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>a2plytxtw8m4n0fd45naha6aojxiywx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236674</id>
      <parentid>1236673</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T10:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Earste list{{nl}} kaatsnieuws.com, 27-7-2026, PC 2026 De Loting Riedplachte op 27-7-2026 */ tabelfiks</comment>
      <origin>1236674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3853" sha1="dw9knggrlovobdlwfv1uiurjmd0cb46" xml:space="preserve">{{takomstsport}}{{Ynfoboks PC
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| gemeente                    = [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| byfjild                     = 
| datum                       = [[29 july]] [[2026]]
| edysje                      = 173st
| finale                      = 
| winners                     = 
| kening                      = 
| webside                     = [https://www.pc-franeker.nl pc-franeker.nl]
| foarige                     = [[PC 2025]]
| folgjende                   = [[PC 2027]]
}}
De '''[[PC]] fan [[2026]]''' wurd op [[woansdei]] [[29 july]] [[keatsen|ferkeatst]]. It is de 173ste edysje fan it [[evenemint]].

==Earste list&lt;ref&gt;[https://www.kaatsnieuws.com/de-loting-voor-de-173e-pc/ {{nl}} kaatsnieuws.com, 27-7-2026, PC 2026 De Loting ''Riedplachte op 27-7-2026]&lt;/ref&gt;==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  1.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;|  [[Peter van Zuiden]]&lt;br&gt;[[Allard Hoekstra]]&lt;br&gt;[[Kevin Jordi Hiemstra]]
| align=&quot;center&quot; | 5-5&lt;br&gt;2-6
!  2.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
|-
!  3.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
| align=&quot;center&quot; |  5-3&lt;br&gt;6-0
!  4.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Jorrit Nanninga]]&lt;br&gt;[[Sjoerd de Jong]]&lt;br&gt;[[Jan Bandstra]]
|-
!  5.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Youri de Groot]]&lt;br&gt;[[Mark Minnesma]]&lt;br&gt;[[Jari Visser]]
| align=&quot;center&quot; | 0-5&lt;br&gt;2-6
!  6.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
|-
!  7.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
| align=&quot;center&quot; | 5-0&lt;br&gt;6-4
!  8.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Johan Sipma]]&lt;br&gt;[[Gabe-Jan van Popta]]&lt;br&gt;[[Hendrik Kootstra]]
|-
!  9.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Steven Koster]]&lt;br&gt;[[Gerben de Boer]]&lt;br&gt;[[Pieter Jan Leijenaar]]
| align=&quot;center&quot; | 1-5&lt;br&gt;0-6
!  10.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
|-
!  11.
| [[Brent Jesse van Beem]]&lt;br&gt;[[Nick van der Walt]]&lt;br&gt;[[Jelvin Kaper]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  12.
| [[Johannes van der Veen (keatser)|Johannes van der Veen]]&lt;br&gt;[[Jelle Pieter van der Walt]]&lt;br&gt;[[Willem Heeringa]]
|-
!  13.
| [[Redmer Zaagemans]]&lt;br&gt;[[Stefan van der Meer]]&lt;br&gt;[[Jurrit Osinga]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  14.
| [[Auke Boomsma]]&lt;br&gt;[[Marten Leijenaar]]&lt;br&gt;[[Jelmer Miedema]]
|-
!  15.
| [[Paul Dijkstra]]&lt;br&gt;[[René de Haan]]&lt;br&gt;[[Laas Pieter van Straten]]
| align=&quot;center&quot; |
!  16.
| [[Remmelt Bouma]]&lt;br&gt;[[Jorn Lars van Beem]]&lt;br&gt;[[Evert Pieter Tolsma]]
|-
|}

==Twadde list==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  2.
| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  3.
| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
|-
!  6.
| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  7.
| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
|-
!  10.
| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Heale finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.knkb.nl/ knkb.nl]
* [https://www.kaatsnieuws.com/ kaatsnieuws.com]
}}

{{Navigaasje PC}}

[[Kategory:PC|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>dw9knggrlovobdlwfv1uiurjmd0cb46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236675</id>
      <parentid>1236674</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T11:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>útslagen</comment>
      <origin>1236675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4085" sha1="09l04u9zlm7hpe3nfj06krrzut0m4hc" xml:space="preserve">{{takomstsport}}{{Ynfoboks PC
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| gemeente                    = [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| byfjild                     = 
| datum                       = [[29 july]] [[2026]]
| edysje                      = 173st
| finale                      = 
| winners                     = 
| kening                      = 
| webside                     = [https://www.pc-franeker.nl pc-franeker.nl]
| foarige                     = [[PC 2025]]
| folgjende                   = [[PC 2027]]
}}
De '''[[PC]] fan [[2026]]''' wurd op [[woansdei]] [[29 july]] [[keatsen|ferkeatst]]. It is de 173ste edysje fan it [[evenemint]].

==Earste list&lt;ref&gt;[https://www.kaatsnieuws.com/de-loting-voor-de-173e-pc/ {{nl}} kaatsnieuws.com, 27-7-2026, PC 2026 De Loting ''Riedplachte op 27-7-2026]&lt;/ref&gt;==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  1.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;|  [[Peter van Zuiden]]&lt;br&gt;[[Allard Hoekstra]]&lt;br&gt;[[Kevin Jordi Hiemstra]]
| align=&quot;center&quot; | 5-5&lt;br&gt;2-6
!  2.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
|-
!  3.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
| align=&quot;center&quot; |  5-3&lt;br&gt;6-0
!  4.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Jorrit Nanninga]]&lt;br&gt;[[Sjoerd de Jong]]&lt;br&gt;[[Jan Bandstra]]
|-
!  5.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Youri de Groot]]&lt;br&gt;[[Mark Minnesma]]&lt;br&gt;[[Jari Visser]]
| align=&quot;center&quot; | 0-5&lt;br&gt;2-6
!  6.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
|-
!  7.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
| align=&quot;center&quot; | 5-0&lt;br&gt;6-4
!  8.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Johan Sipma]]&lt;br&gt;[[Gabe-Jan van Popta]]&lt;br&gt;[[Hendrik Kootstra]]
|-
!  9.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Steven Koster]]&lt;br&gt;[[Gerben de Boer]]&lt;br&gt;[[Pieter Jan Leijenaar]]
| align=&quot;center&quot; | 1-5&lt;br&gt;0-6
!  10.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
|-
!  11.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Brent Jesse van Beem]]&lt;br&gt;[[Nick van der Walt]]&lt;br&gt;[[Jelvin Kaper]]
| align=&quot;center&quot; | 5-2&lt;br&gt;6-2
!  12.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Johannes van der Veen (keatser)|Johannes van der Veen]]&lt;br&gt;[[Jelle Pieter van der Walt]]&lt;br&gt;[[Willem Heeringa]]
|-
!  13.
|bgcolor=&quot;#FFB6C1&quot;| [[Redmer Zaagemans]]&lt;br&gt;[[Stefan van der Meer]]&lt;br&gt;[[Jurrit Osinga]]
| align=&quot;center&quot; | 0-5&lt;br&gt;2-6.
!  14.
|bgcolor=&quot;#90EE90&quot;| [[Auke Boomsma]]&lt;br&gt;[[Marten Leijenaar]]&lt;br&gt;[[Jelmer Miedema]]
|-
!  15.
| [[Paul Dijkstra]]&lt;br&gt;[[René de Haan]]&lt;br&gt;[[Laas Pieter van Straten]]
| align=&quot;center&quot; |
!  16.
| [[Remmelt Bouma]]&lt;br&gt;[[Jorn Lars van Beem]]&lt;br&gt;[[Evert Pieter Tolsma]]
|-
|}

==Twadde list==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  2.
| [[Marten Bergsma]]&lt;br&gt;[[Hessel Postma]]&lt;br&gt;[[Erwin Zijlstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  3.
| [[Menno van Zwieten]]&lt;br&gt;[[Rick Minnesma]]&lt;br&gt;[[Tjisse Steenstra]]
|-
!  6.
| [[André van Dellen]]&lt;br&gt;[[Thomas Dijkstra]]&lt;br&gt;[[Jan-Tymen Eisma]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  7.
| [[Corné Tuinenga]]&lt;br&gt;[[Yoram Elzinga]]&lt;br&gt;[[Klaas Pier Folkertsma]]
|-
!  10.
| [[Rutger Torensma]]&lt;br&gt;[[Hendrik Jan van der Velde]]&lt;br&gt;[[Riemer Hoekstra]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  11.
| [[Brent Jesse van Beem]]&lt;br&gt;[[Nick van der Walt]]&lt;br&gt;[[Jelvin Kaper]]
|-
!  14.
| [[Auke Boomsma]]&lt;br&gt;[[Marten Leijenaar]]&lt;br&gt;[[Jelmer Miedema]]
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Heale finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

==Finale==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! nû.
!width=200px| partoer
! útslach
! nû.
!width=200px| partoer
|-
!  
|
| align=&quot;center&quot; | 
!  
|
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [https://www.knkb.nl/ knkb.nl]
* [https://www.kaatsnieuws.com/ kaatsnieuws.com]
}}

{{Navigaasje PC}}

[[Kategory:PC|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>09l04u9zlm7hpe3nfj06krrzut0m4hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Echte muorrekrûpers</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193157</id>
    <revision>
      <id>1236568</id>
      <parentid>1236535</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1236568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2960" sha1="md7up6g5sq77ve9mhnsujtwrbx6prdl" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Tichodroma muraria - Tarn.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Muorrekrûper (''Tichodroma muraria'')
| takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4             = [[boppeskift]]:
| namme4              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson5             = [[skift]]:
| namme5              = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson6             = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme6              = [[muorrekrûpers]] (''Tichodromidae'')
| takson7             = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme7              = '''echte muorrekrûpers''' (''Tichodroma'')
| beskriuwer, jier    = [[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1811
}}
It [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''echte muorrekrûpers''' (''Tichodroma'') is in [[Monotypysk takson|monotypysk]] skaai, wat betsjut dat der mar ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]] ûnder falt: de [[muorrekrûper]] (''Tichodroma muraria''). De fûgel wurdt tsjintwurdich yn 'e eigen [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e muorrekrûpers (Tichodromidae) yndield, al wurdt der ek wolris ferwiisd nei sibskip mei de [[blauspjochten]] of de [[beamkrûpers]]. 

De wittenskiplike namme ''Tichodroma'' komt fan it [[Gryksk]], wêrby't ''teikhos'' stiet foar &quot;muorre&quot; en ''dromos'' foar &quot;rinner&quot; of &quot;krûper&quot;, in streekrjochte ferwizing nei it gedrach fan dizze fûgels.

De fûgels út dit skaai hawwe in frij spesifyk en opfallend uterlik: in lange, fine nei ûnder bûge snaffel om maklik ynsekten út rotsspjalten te heljen, en in fearrekleed dat foar it grutste part blaugriis is, mar mei opfallend djipreade en wite plakken op 'e brede, ôfrûne wjukken. Se komme foaral foar yn it heechberchte fan Sintraal- en Súd-Jeropa (lykas de [[Alpen]], [[Pyreneeën]] en [[Kaukasus]]) en fierder nei berchgebieten yn [[Aazje]]. By it foerazjearjen krûpe de fûgels by fertikale rotsmuorren op, wêrby't de wjukken healiepen slein wurde. Dit gedrach op keale rotsen sûnder in soad begroeiïng is karakteristyk foar dit skaai.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! Status
|-
| [[Ofbyld:Wallcreeper (Tichodroma muraria) female Piatra Craiului.jpg|120px]] || [[Muorrekrûper]] || ''Tichodroma muraria'' || It heechberchte fan Midden- en Súd-Jeropa en Aazje. || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wallcreeper-tichodroma-muraria ''Tichodroma muraria'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tichodroma|Echte muorrekrûpers}}
}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Echte muorrekrûper| ]]
[[Kategory:Moskeftige]]</text>
      <sha1>md7up6g5sq77ve9mhnsujtwrbx6prdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236572</id>
      <parentid>1236568</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1236572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2963" sha1="09s4b0ew2h9p2hfsneb38y9f7nuab60" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Tichodroma muraria - Tarn.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Muorrekrûper (''Tichodroma muraria'')
| takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4             = [[boppeskift]]:
| namme4              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson5             = [[skift]]:
| namme5              = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson6             = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme6              = [[muorrekrûpers]] (''Tichodromidae'')
| takson7             = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme7              = '''echte muorrekrûpers''' (''Tichodroma'')
| beskriuwer, jier    = [[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1811
}}
It [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''echte muorrekrûpers''' (''Tichodroma'') is in [[Monotypysk takson|monotypysk]] skaai, wat betsjut dat der mar ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]] ûnder falt: de [[muorrekrûper]] (''Tichodroma muraria''). De fûgel wurdt tsjintwurdich yn 'e eigen [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e muorrekrûpers (Tichodromidae) yndield, al wurdt der ek wolris ferwiisd nei sibskip mei de [[blauspjochten]] of de [[beamkrûpers]]. 

De wittenskiplike namme ''Tichodroma'' komt fan it [[Gryksk]], wêrby't ''teikhos'' stiet foar &quot;muorre&quot; en ''dromos'' foar &quot;rinner&quot; of &quot;krûper&quot;, in streekrjochte ferwizing nei it gedrach fan dizze fûgels.

De fûgels út dit skaai hawwe in frij spesifyk en opfallend uterlik: in lange, fine nei ûnder bûge snaffel om maklik ynsekten út rotsspjalten te heljen, en in fearrekleed dat foar it grutste part blaugriis is, mar mei opfallend djipreade en wite plakken op 'e brede, ôfrûne wjukken. Se komme foaral foar yn it heechberchte fan Sintraal- en Súd-Jeropa (lykas de [[Alpen]], [[Pyreneeën]] en [[Kaukasus]]) en fierder nei berchgebieten yn [[Aazje]]. By it foerazjearjen krûpe de fûgels by fertikale rotsmuorren op, wêrby't de wjukken healiepen slein wurde. Dit gedrach op keale rotsen sûnder in soad begroeiïng is karakteristyk foar dit skaai.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! Status
|-
| [[Ofbyld:Wallcreeper (Tichodroma muraria) female Piatra Craiului.jpg|120px]] || [[Muorrekrûper]] || ''Tichodroma muraria'' || It heechberchte fan Midden- en Súd-Jeropa en Aazje. || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/wallcreeper-tichodroma-muraria ''Tichodroma muraria'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tichodroma|Echte muorrekrûpers}}
}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Echte muorrekrûper| ]]
[[Kategory:Muorrekrûper]]</text>
      <sha1>09s4b0ew2h9p2hfsneb38y9f7nuab60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bert Spahr van der Hoek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193159</id>
    <revision>
      <id>1236548</id>
      <timestamp>2026-07-28T15:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks politikus | ôfbylding                   = Spahr van der Hoek, Bert.jpg | ôfbyldingstekst             =  | ôfbyldingsbreedte           =  | namme                       =  | echte namme                 = Lambertus Hendrik Broor Spahr van der Hoek | nasjonaliteit               = {{NEDnasj}} | bertedatum                  = [[26 july]] [[1946]] | berteplak                   = [[Drachten]] | stjerdatum                  =  | stjerplak                   =  | dynasty...&quot;</comment>
      <origin>1236548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4997" sha1="esg5ylkchkrm0v58d8m47akcou6clqk" xml:space="preserve">{{Ynfoboks politikus
| ôfbylding                   = Spahr van der Hoek, Bert.jpg
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| echte namme                 = Lambertus Hendrik Broor Spahr van der Hoek
| nasjonaliteit               = {{NEDnasj}}
| bertedatum                  = [[26 july]] [[1946]]
| berteplak                   = [[Drachten]]
| stjerdatum                  = 
| stjerplak                   = 
| dynasty                     = 
| etnisiteit                  = 
| regionale identiteit        = 
| partij                      = 
| prizen                      = 
| ûnderskiedings              = 
| funksje1                    = boargemaster fan [[Coevorden (gemeente)|Coevorden]]
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = 1983-1997
| foargonger1                 = 
| opfolger1                   = 
| funksje2                    = boargemaster fan [[Middelburg (gemeente)|Middelburg]]
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = 1997-2001
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
| funksje3                    = 
| regear3                     = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
| funksje4                    = 
| regear4                     = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| funksje5                    = 
| regear5                     = 
| amtsperioade5               = 
| foargonger5                 = 
| opfolger5                   = 
| funksje6                    = 
| regear6                     = 
| amtsperioade6               = 
| foargonger6                 = 
| opfolger6                   = 
| funksje7                    = 
| regear7                     = 
| amtsperioade7               = 
| foargonger7                 = 
| opfolger7                   = 
| funksje8                    = 
| regear8                     = 
| amtsperioade8               = 
| foargonger8                 = 
| opfolger8                   = 
| regear9                     = 
| amtsperioade9               = 
| foargonger9                 = 
| opfolger9                   = 
| webside                     = 
}}
'''Lambertus Hendrik Broor (Bert) Spahr van der Hoek''' ([[Drachten]], [[26 july]] [[1946]]) is in Nederlânske [[VVD]]-[[politikus]]. Hy wie fan 1 septimber 1983 oant 1 juny 1997 [[boargemaster]] fan [[Coevorden]], en boargemaster fan [[Middelburch (gemeente)|Middelburch]] fan 1 juny 1997 oant 1 juny 2001.

== Karriêre ==
Spahr van der Hoek studearre ôf yn it Nederlânsk rjocht oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. Yn syn studintetiid wie er foarsitter fan de lokale ôfdieling fan de JOVD (de jongereinorganisaasje dy't ferbûn is oan de VVD). Yn 1973 waard er beliedsmeiwurker by de [[Purmerein (gemeente)|gemeente Purmerend]]. Yn 1978 waard er beneamd ta direkteur fan sawol de ôfdieling Ekonomyske Saken fan de gemeente Helmond as de regionale ûntwikkelingsmaatskippij Induma. Yn septimber 1983 waard er beneamd ta boargemaster fan Coevorden en yn juny 1997 waard er boargemaster fan Middelburch. Yn juny 2000 naam de gemeenteried in moasje fan wantrouwen tsjin him oan, wêrnei't er him siik melde. Don Burgers — dy't earder [[waarnimmend boargemaster]] fan Middelburch west hie en beneamd wie om Spahr van der Hoek op te folgjen — kaam yn july 2000 werom as waarnimmend boargemaster. Spahr van der Hoek waard yn juny 2001 ûntslein.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2633179/1996/10/24/Burgemeester-Bedrijven-hierheen-lokken-is-hard-werk-Brussel-ziet-het-belang-van-de-regio-en-steunt-ons.dhtml Burgemeester: Bedrijven hierheen lokken is hard werk Brussel ziet het belang van de regio en steunt ons] (Trouw, 24 oktober 1996)
* [http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2686/Binnenland/archief/article/detail/576194/2000/06/22/Zeeuwse-hoofdstad-wil-af-van-ijsbreker-Spahr.dhtml Zeeuwse hoofdstad wil af van 'ijsbreker'Spahr], Volkskrant, 22 juny 2000
* [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.427593514.html/de-rechte-weg/ De rechte weg, bedrieglijk bestuur, mind management en falende rechtspraak bij het gedwongen vertrek van een burgemeester], Bibliotheek.nl, 2020
* [https://geschiedeniscoevorden.nl/mr-lhb-spahr-van-der-hoek%C2%A0lambertus-hendrik-broor Mr. L.H.B. Spahr van der Hoek (Lambertus Hendrik Broor)], Geschiedenis Coevorden, rieplachte 13 febrewaris 2022
* [https://www.bndestem.nl/zeeland/spahr-van-der-hoek-is-unfair-behandeld-politicoloog-neemt-het-op-voor-omstreden-oud-burgemeester-van-middelburg~a4669fbe/ ''Spahr van der Hoek is unfair behandeld'': politicoloog neemt het op voor omstreden oud-burgemeester van Middelburg], BN DeStem, 6 juny 2021
}}

{{DEFAULTSORT:Spahr van der Hoek, Bert}}
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:VVD-politikus]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1946]]</text>
      <sha1>esg5ylkchkrm0v58d8m47akcou6clqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236573</id>
      <parentid>1236548</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1236573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5031" sha1="io6ly6mk2pynktlf2oplwkb7terrve1" xml:space="preserve">{{Ynfoboks politikus
| ôfbylding                   = Spahr van der Hoek, Bert.jpg
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| echte namme                 = Lambertus Hendrik Broor Spahr van der Hoek
| nasjonaliteit               = {{NEDnasj}}
| bertedatum                  = [[26 july]] [[1946]]
| berteplak                   = [[Drachten]]
| stjerdatum                  = 
| stjerplak                   = 
| dynasty                     = 
| etnisiteit                  = 
| regionale identiteit        = 
| partij                      = 
| prizen                      = 
| ûnderskiedings              = 
| funksje1                    = boargemaster fan [[Coevorden (gemeente)|Coevorden]]
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = 1983-1997
| foargonger1                 = 
| opfolger1                   = 
| funksje2                    = boargemaster fan [[Middelburg (gemeente)|Middelburg]]
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = 1997-2001
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
| funksje3                    = 
| regear3                     = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
| funksje4                    = 
| regear4                     = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| funksje5                    = 
| regear5                     = 
| amtsperioade5               = 
| foargonger5                 = 
| opfolger5                   = 
| funksje6                    = 
| regear6                     = 
| amtsperioade6               = 
| foargonger6                 = 
| opfolger6                   = 
| funksje7                    = 
| regear7                     = 
| amtsperioade7               = 
| foargonger7                 = 
| opfolger7                   = 
| funksje8                    = 
| regear8                     = 
| amtsperioade8               = 
| foargonger8                 = 
| opfolger8                   = 
| regear9                     = 
| amtsperioade9               = 
| foargonger9                 = 
| opfolger9                   = 
| webside                     = 
}}
'''Lambertus Hendrik Broor (Bert) Spahr van der Hoek''' ([[Drachten]], [[26 july]] [[1946]]) is in Nederlânske [[VVD]]-[[politikus]]. Hy wie fan 1 septimber 1983 oant 1 juny 1997 [[boargemaster]] fan [[Coevorden]], en boargemaster fan [[Middelburch (gemeente)|Middelburch]] fan 1 juny 1997 oant 1 juny 2001.

== Karriêre ==
Spahr van der Hoek studearre ôf yn it Nederlânsk rjocht oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. Yn syn studintetiid wie er foarsitter fan de lokale ôfdieling fan de JOVD (de jongereinorganisaasje dy't ferbûn is oan de VVD). Yn 1973 waard er beliedsmeiwurker by de [[Purmerein (gemeente)|gemeente Purmerend]]. Yn 1978 waard er beneamd ta direkteur fan sawol de ôfdieling Ekonomyske Saken fan de gemeente Helmond as de regionale ûntwikkelingsmaatskippij Induma. Yn septimber 1983 waard er beneamd ta boargemaster fan Coevorden en yn juny 1997 waard er boargemaster fan Middelburch. Yn juny 2000 naam de gemeenteried in moasje fan wantrouwen tsjin him oan, wêrnei't er him siik melde. Don Burgers — dy't earder [[waarnimmend boargemaster]] fan Middelburch west hie en beneamd wie om Spahr van der Hoek op te folgjen — kaam yn july 2000 werom as waarnimmend boargemaster. Spahr van der Hoek waard yn juny 2001 ûntslein.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2633179/1996/10/24/Burgemeester-Bedrijven-hierheen-lokken-is-hard-werk-Brussel-ziet-het-belang-van-de-regio-en-steunt-ons.dhtml Burgemeester: Bedrijven hierheen lokken is hard werk Brussel ziet het belang van de regio en steunt ons] (Trouw, 24 oktober 1996)
* [http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2686/Binnenland/archief/article/detail/576194/2000/06/22/Zeeuwse-hoofdstad-wil-af-van-ijsbreker-Spahr.dhtml Zeeuwse hoofdstad wil af van 'ijsbreker'Spahr], Volkskrant, 22 juny 2000
* [https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.427593514.html/de-rechte-weg/ De rechte weg, bedrieglijk bestuur, mind management en falende rechtspraak bij het gedwongen vertrek van een burgemeester], Bibliotheek.nl, 2020
* [https://geschiedeniscoevorden.nl/mr-lhb-spahr-van-der-hoek%C2%A0lambertus-hendrik-broor Mr. L.H.B. Spahr van der Hoek (Lambertus Hendrik Broor)], Geschiedenis Coevorden, rieplachte 13 febrewaris 2022
* [https://www.bndestem.nl/zeeland/spahr-van-der-hoek-is-unfair-behandeld-politicoloog-neemt-het-op-voor-omstreden-oud-burgemeester-van-middelburg~a4669fbe/ ''Spahr van der Hoek is unfair behandeld'': politicoloog neemt het op voor omstreden oud-burgemeester van Middelburg], BN DeStem, 6 juny 2021
}}

{{DEFAULTSORT:Spahr van der Hoek, Bert}}
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:VVD-politikus]]
[[Kategory:Nederlânsk liberaal]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1946]]</text>
      <sha1>io6ly6mk2pynktlf2oplwkb7terrve1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:Ald Ljouwert.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>193160</id>
    <revision>
      <id>1236551</id>
      <timestamp>2026-07-28T17:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Frij ôfbyld ôfkomstich fan Wiki Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ontstaan_leeuwardendelen.jpg). Bewurke mei AI en de Ned. nammen op it ôfbyld ferfongen troch Fryske nammen.</comment>
      <origin>1236551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="250" sha1="5wdpmsgh6s3u4j4b0zmyw25ihng8cez" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
Frij ôfbyld ôfkomstich fan Wiki Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ontstaan_leeuwardendelen.jpg). Bewurke mei AI en de Ned. nammen op it ôfbyld ferfongen troch Fryske nammen.   
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>5wdpmsgh6s3u4j4b0zmyw25ihng8cez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wylam-on-Tyne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193161</id>
    <redirect title="Wylam" />
    <revision>
      <id>1236560</id>
      <timestamp>2026-07-28T19:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>RomkeHoekstra hat de side [[Wylam-on-Tyne]] omneamd ta [[Wylam]]: It plak hjir offisjeel Wylam en sa wurdt it oeral neamd. Der is mar ien plak mei dy namme en de tafoeging &quot;-on-Tyne&quot; is oerstallch</comment>
      <origin>1236560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="e9sc52tcg6hsybq79espl9cr8nhrdsn" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Wylam]]</text>
      <sha1>e9sc52tcg6hsybq79espl9cr8nhrdsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heakbek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193162</id>
    <revision>
      <id>1236561</id>
      <timestamp>2026-07-28T20:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Wurk}} {{Bistesoarte |Namme     = heakbek |Ofbyld    = [[File:Pine Grosbeak (Pinicola enucleator) (13667564073).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Pinicola enucleator, Kotka, Finland 4.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;wyfke&lt;/small&gt; |lûd       =  |Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')  |Famylje   = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Ska...&quot;</comment>
      <origin>1236561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5002" sha1="mr00pmrhf1fdlo51x69h0oeborg5pww" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Bistesoarte
|Namme     = heakbek
|Ofbyld    = [[File:Pine Grosbeak (Pinicola enucleator) (13667564073).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Pinicola enucleator, Kotka, Finland 4.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;wyfke&lt;/small&gt;
|lûd       = 
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje   = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai     = [[heakbekken]] (''Pinicola'')
|Wittenskiplike namme= Pinicola enucleator
|Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:PinicolaEnucleatorIUCN.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] &lt;/small&gt;
}}
De '''heakbek''' (''Pinicola enucleator'') is in [[sjongfûgel]] út de famylje fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De fûgel liket op 'e krúsbek en komt foar yn 'e boskgurdle om 'e poal hinne op it noardlik healrûn.

== Skaaimerken ==
De fûgel is 18,5 oant 25,5 sm en weaget 42 oant 77 gram. It is in frij kompakte fûgel mei it formaat fan in klyster. De fûgel hat in frij lange sturt en in tsjokke snaffel wêrfan't de punt fan 'e boppesnaffel nei ûnderen ta bûge is. Op 'e wjuk sitte twa wite wjukstreken. It mantsje is framboasread op 'e rêch, kop, hals, búk en boarst. Troch it read hinne skynt griis, omdat de fearren oan 'e basis griiskleurich binne. It wyfke hat folle minder read en is mear griis oant smoarchgiel. De sang bestiet út in stil op en del geand melancholysk mompeljen, dat goed past by de grutte, tsjustere spjirrewâlden dêr't er foarkomt.

== Fersprieding en leefgebiet ==
Dizze fûgel komt foar yn [[Skandinaavje]], [[Sibearje]] en yn [[Noard-Amearika]]. Yn Noard-Amearika is de soarte algemien en komt er ek súdliker foar. Der wurde acht [[ûndersoarte]]n erkend:

* ''P. e. enucleator'': fan Skandinaavje oant Midden-Sibearje.
* ''P. e. kamtschatkensis'': noardeastlik Sibearje.
* ''P. e. sakhalinensis'': fan [[Sachalin]] oant noardlik [[Japan]].
* ''P. e. flammula'': súdlik [[Alaska]] en westlik [[Kanada]].
* ''P. e. carlottae'': [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]].
* ''P. e. montana'': it súdwesten fan Kanada en it midwesten fan 'e [[Feriene Steaten]].
* ''P. e. californica'': eastlik [[Kalifornje]].
* ''P. e. leucura'': binnenlân fan Alaska oant eastlik Kanada en it noardeasten fan 'e Feriene Steaten.

It leefgebiet bestiet út nullewâlden yn sawol leechlân as yn berchgebieten (oant 3000 m boppe seenivo yn Noard-Amearika) en it subarktyske gebiet. De fûgel wurdt ek oantroffen yn mingde wâlden yn sompige gebieten, foaral yn 'e winter. Bûten de briedtiid kin de fûgel ek waarnommen wurde yn oanplante bosken, hôven en grutte tunen yn 'e bûtenwiken. 

=== Nederlân ===
Yn Nederlân is de heakbek in [[dwaalgast]].

== Hâlden en dragen ==
De heakbek yt by foarkar beien (ûnder oare beien fan 'e koetsekraal, kantsjes ensfh.) en de knoppen en spruten fan allerhanne beammen lykas spjirren, Douglasspjirre, hazzenút, wylgebeam en bjirk. Yn strange winters of by brek oan iten komme grutte ynvaazjes nei it suden foar, yn Jeropa oant yn [[Denemark]]. De fûgel hâldt him op yn groepkes mei soartgenoaten.

== Status ==
De heakbek hat in grut ferspriedingsgebiet en dêrtroch is de kâns op útstjerren lyts. De grutte fan 'e populaasje waard yn 2004 rûsd op 4 miljoen yndividuen  (Rich et al. 2004). De heakbek giet yn oantal efterút. It tempo leit lykwols ûnder de 30% yn tsien jier (minder as 3,5% yn 't jier). Dêrfandinne stiet de heakbek as net bedrige op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. De Jeropeeske populaasje wurdt rûsd op 92.300-214.000 pearen, wat delkomt op 185.000 oant 428.000 folwoeksen yndividuen ([[BirdLife International]] 2015). Jeropa foarmet sawat 5% fan it wrâldwide ferspriedingsgebiet fan 'e soarte.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pine-grosbeak-pinicola-enucleator BirdLife, oproppen 28 july 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/pingro/cur/introduction Birds of the World, oproppen 28 july 2026.]
* [https://ebird.org/species/pingro?continue Birds of the World, oproppen 28 july 2026.]
{{reflist}}
---- 
{{Commonscat|Pinicola enucleator|Heakbek}} 
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Heakbek]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>mr00pmrhf1fdlo51x69h0oeborg5pww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236647</id>
      <parentid>1236561</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T06:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Wurk ferwidere.</comment>
      <origin>1236647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5534" sha1="tjn7z062nqrszk8vbr2so4967zhde1o" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme     = heakbek
|Ofbyld    = [[File:Pine Grosbeak (Pinicola enucleator) (13667564073).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Pinicola enucleator, Kotka, Finland 4.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;wyfke&lt;/small&gt;
|lûd       = 
|Ryk       = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme    = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse    = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift     = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje   = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
|Skaai     = [[heakbekken]] (''Pinicola'')
|Wittenskiplike namme= Pinicola enucleator
|Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:PinicolaEnucleatorIUCN.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] &lt;/small&gt;
}}
De '''heakbek''' (''Pinicola enucleator'') is in [[sjongfûgel]] út de famylje fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De fûgel liket op 'e [[krúsbek]] en komt foar yn 'e boskgurdle om 'e [[Arktis|poal]] hinne op it noardlik healrûn.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Pine grosbeak ely 2.18.24 DSC 5306-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|thumb|left|Wyfke.]]
De fûgel is 18,5 oant 25,5 sm en weaget 42 oant 77 gram. It is in frij kompakte fûgel mei it formaat fan in klyster. De fûgel hat in frij lange sturt en in tsjokke snaffel wêrfan't de punt fan 'e boppesnaffel nei ûnderen ta bûge is. Op 'e wjuk sitte twa wite wjukstreken. It mantsje is framboasread op 'e rêch, kop, hals, búk en boarst. Troch it read hinne skynt griis, omdat de fearren oan 'e basis griiskleurich binne. It wyfke hat folle minder read en is mear griis oant smoarchgiel. De sang bestiet út in stil op en del geand melancholysk mompeljen, dat goed past by de grutte, tsjustere spjirrewâlden dêr't er foarkomt.

De fûgels yn Noard-Amearika binne wat grutter as dy yn 'e [[Alde Wrâld]]; sy ha koartere en noch steviger snaffels en ek swartere wjukken en sturten. 

== Fersprieding en leefgebiet ==
Dizze fûgel komt foar yn [[Skandinaavje]], [[Sibearje]] en yn [[Noard-Amearika]]. Yn Noard-Amearika is de soarte algemien en komt er ek súdliker foar. Der wurde acht [[ûndersoarte]]n erkend:

* ''P. e. enucleator'': fan Skandinaavje oant Midden-Sibearje.
* ''P. e. kamtschatkensis'': noardeastlik Sibearje.
* ''P. e. sakhalinensis'': fan [[Sachalin]] oant noardlik [[Japan]].
* ''P. e. flammula'': súdlik [[Alaska]] en westlik [[Kanada]].
* ''P. e. carlottae'': [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]].
* ''P. e. montana'': it súdwesten fan Kanada en it midwesten fan 'e [[Feriene Steaten]].
* ''P. e. californica'': eastlik [[Kalifornje]].
* ''P. e. leucura'': binnenlân fan Alaska oant eastlik Kanada en it noardeasten fan 'e Feriene Steaten.

It leefgebiet bestiet út nullewâlden yn sawol leechlân as yn berchgebieten (oant 3000 m boppe seenivo yn Noard-Amearika) en it subarktyske gebiet. De fûgel wurdt ek oantroffen yn mingde wâlden yn sompige gebieten, foaral yn 'e winter. Bûten de briedtiid kin de fûgel ek waarnommen wurde yn oanplante bosken, hôven en grutte tunen yn 'e bûtenwiken. 

=== Nederlân ===
Yn Nederlân is de heakbek in [[dwaalgast]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Pinicola enucleator MHNT.ZOO.2010.11.220 Suomussalmi Naurois.jpg|thumb|left|Aaien.]]
De heakbek yt by foarkar beien (ûnder oare beien fan 'e koetsekraal, kantsjes ensfh.) en de knoppen en spruten fan allerhanne beammen lykas spjirren, Douglasspjirre, hazzenút, wylgebeam en bjirk. It nêst wurdt fan fine tûkjes boud, tsjin de stamme fan in beam (faak in spjirrebeam). Yn it nêst wurde trije oant fjouwer ljochtgriene aaikes mei grize en swarte spikkels lein. 

Yn strange winters of by brek oan iten komme grutte ynvaazjes nei it suden foar, yn Jeropa oant yn [[Denemark]]. De fûgel hâldt him op yn groepkes mei soartgenoaten.  

== Status ==
De heakbek hat in grut ferspriedingsgebiet en dêrtroch is de kâns op útstjerren lyts. De grutte fan 'e populaasje waard yn 2004 rûsd op 4 miljoen yndividuen  (Rich et al. 2004). De heakbek giet yn oantal efterút. It tempo leit lykwols ûnder de 30% yn tsien jier (minder as 3,5% yn 't jier). Dêrfandinne stiet de heakbek as net bedrige op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. De Jeropeeske populaasje wurdt rûsd op 92.300-214.000 pearen, wat delkomt op 185.000 oant 428.000 folwoeksen yndividuen ([[BirdLife International]] 2015). Jeropa foarmet sawat 5% fan it wrâldwide ferspriedingsgebiet fan 'e soarte.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pine-grosbeak-pinicola-enucleator BirdLife, oproppen 28 july 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/pingro/cur/introduction Birds of the World, oproppen 28 july 2026.]
* [https://ebird.org/species/pingro?continue Birds of the World, oproppen 28 july 2026.]
{{reflist}}
---- 
{{Commonscat|Pinicola enucleator|Heakbek}} 
}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Heakbek]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>tjn7z062nqrszk8vbr2so4967zhde1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pinicola enucleator</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193163</id>
    <redirect title="Heakbek" />
    <revision>
      <id>1236562</id>
      <timestamp>2026-07-28T20:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Heakbek]]</comment>
      <origin>1236562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="ldpd1wjsqysxwicf1rrm3wf90olmsam" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Heakbek]]</text>
      <sha1>ldpd1wjsqysxwicf1rrm3wf90olmsam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dútsktalige Mienskip fan Belgje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193164</id>
    <redirect title="Dútsktalige Mienskip" />
    <revision>
      <id>1236566</id>
      <timestamp>2026-07-28T22:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Dútsktalige Mienskip]]</comment>
      <origin>1236566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="ahriujkwh60ntrwqxcqab4hyzfw1qia" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Dútsktalige Mienskip]]</text>
      <sha1>ahriujkwh60ntrwqxcqab4hyzfw1qia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Echte muorrekrûper</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193165</id>
    <revision>
      <id>1236569</id>
      <timestamp>2026-07-28T23:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1236569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="mjroys24rx4sgxv60mniwag2q2ygwyx" xml:space="preserve">{{Commonscat|Tichodroma}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Moskeftige]]</text>
      <sha1>mjroys24rx4sgxv60mniwag2q2ygwyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236570</id>
      <parentid>1236569</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T23:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <origin>1236570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="tdjkgp7l8b58gtxek3mli7jjkz1983m" xml:space="preserve">{{Commonscat|Tichodroma}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Muorrekrûper]]</text>
      <sha1>tdjkgp7l8b58gtxek3mli7jjkz1983m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rush</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193166</id>
    <revision>
      <id>1236632</id>
      <timestamp>2026-07-29T00:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>betsj</comment>
      <origin>1236632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9228" sha1="3q0t29ruokf40tjw400cxg3vgq22fy0" xml:space="preserve">{{foarbetsjuttings}}
{{TOCright}}
*''rush'', it Ingelske wurd foar:
** &quot;haast&quot; (dêrfandinne ek ''gold rush'', &quot;[[goudkoarts]]&quot;; ''rush hour'', &quot;[[spitsoere]]&quot;; ensfh.)
** &quot;kick&quot; (yn 'e sin fan ''adrenaline rush'', in hommelse tastream fan [[adrenaline]])
** &quot;[[rusken|rusk]]&quot; (in soarte reid of gers)

==Films==
*[[Rush (film út 1983)|''Rush'' (film út 1983)]], in Italjaanske film út 1983
*[[Rush (film út 1991)|''Rush'' (film út 1991)]], in Amerikaanske film út 1991
*[[Rush (film út 2012)|''Rush'' (film út 2012)]], in Yndiaaske Hindy-talige film út 2012
*[[Rush (film út 2013)|''Rush'' (film út 2013)]], in Amerikaansk-Britsk-Dútske film út 2013
*[[Rush (film út 2019)|''Rush'' (film út 2019)]], in Srylankaanske film út 2019
*[[Rush (film út 2024)|''Rush'' (film út 2024)]], in Yndiaaske Telûgû-talige film út 2024

==Geografy==
===Feriene Steaten===
====Plakken====
*[[Rush (Kentucky)]], in plak yn 'e Amerikaanske steat Kentucky
*[[Rush (Kolorado)]], in plak yn 'e Amerikaanske steat Kolorado
*[[Rush (New York)]], in plak yn 'e Amerikaanske steat New York
*[[Rush (Minnesota)]], in plak yn 'e Amerikaanske steat Minnesota
*[[Rush Lake (Wiskonsin)]], in plak yn 'e Amerikaanske steat Wiskonsin

====Gebieten====
*[[Rush County (Indiana)]], in county yn 'e Amerikaanske steat Indiana
*[[Rush County (Kansas)]], in county yn 'e Amerikaanske steat Kansas
*[[Rush Township (Illinois)]], in plattelânsdistrikt yn 'e Amerikaanske steat Illinois
*[[Rush Township (Michigan)]], in plattelânsdistrikt yn 'e Amerikaanske steat Michigan
*[[Rush Township (Missoery)]], in plattelânsdistrikt yn 'e Amerikaanske steat Missoery
*[[Rush Township (Champaign County, Ohio)]], in plattelânsdistrikt yn Champaign County yn 'e Amerikaanske steat Ohio
*[[Rush Township (Scioto County, Ohio)]], in plattelânsdistrikt yn Scioto County yn 'e Amerikaanske steat Ohio
*[[Rush Township (Tuscarawas County, Ohio)]], in plattelânsdistrikt yn Tuscarawas County yn 'e Amerikaanske steat Ohio
*[[Rush Township (Centre County, Pennsylvania)]], in plattelânsdistrikt yn Centre County yn 'e Amerikaanske steat Pennsylvania
*[[Rush Township (Dauphin County, Pennsylvania)]], in plattelânsdistrikt yn Dauphin County yn 'e Amerikaanske steat Pennsylvania
*[[Rush Township (Northumberland County, Pennsylvania)]], in plattelânsdistrikt yn Northumberland County yn 'e Amerikaanske steat Pennsylvania
*[[Rush Township (Schuylkill County, Pennsylvania)]], in plattelânsdistrikt yn Schuylkill County yn 'e Amerikaanske steat Pennsylvania
*[[Rush Township (Susquehanna County, Pennsylvania)]], in plattelânsdistrikt yn Susquehanna County yn 'e Amerikaanske steat Pennsylvania
*[[Rush Lake Township (Minnesota)]], in plattelânsdistrikt yn 'e Amerikaanske steat Minnesota
*[[Rush Lake Township (Noard-Dakota)]], in plattelânsdistrikt yn 'e Amerikaanske steat Noard-Dakota

*[[Rushdelling]], in delling yn 'e Amerikaanske steat Utah
*[[Histoarysk Distrikt Rush]], in eardere sinkmynboukrite yn it Ozarkberchtme fan 'e Amerikaanske steat Arkansas

====Oerflaktewetters====
*[[Rush Creek (sydrivier fan de Kishwaukee)]], in rivierke yn 'e Amerikaanske steat Illinois 
*[[Rush Creek (rivier yn Marin County, Kalifornje)]], in rivierke yn Marin County yn 'e Amerikaanske steat Kalifornje 
*[[Rush Creek (rivier yn Mono County, Kalifornje)]], in rivierke yn Mono County yn 'e Amerikaanske steat Kalifornje 
*[[Rushmar (Michigan)]] (Ingelsk: ''Rush Lake''), in mar yn 'e Amerikaanske steat Michigan
*[[Rushmar (Otter Tail County, Minnesota)]] (Ingelsk: ''Rush Lake''), in mar yn Otter Tail County yn 'e Amerikaanske steat Minnesota
*[[Rushmar (Minneota Township, Minnesota)]] (Ingelsk: ''Rush Lake''), in mar yn Minneota Township yn Jackson County yn 'e Amerikaanske steat Minnesota
*[[Rushmar (Sioux Valley Township, Minnesota)]] (Ingelsk: ''Rush Lake''), in mar yn Sioux Valley Township yn Jackson County yn 'e Amerikaanske steat Minnesota
*[[Rushmar (Súd-Dakota)]] (Ingelsk: ''Rush Lake''), in mar yn 'e Amerikaanske steat Súd-Dakota
*[[Rushmar (Iron County, Utah)]] (Ingelsk: ''Rush Lake''), in mar yn Iron County yn 'e Amerikaanske steat Utah
*[[Rushmar (Tooele County, Utah)]] (Ingelsk: ''Rush Lake''), in mar yn Tooele County yn 'e Amerikaanske steat Utah
*[[Rushmar (Wiskonsin)]] (Ingelsk: ''Rush Lake''), in mar yn 'e Amerikaanske steat Wiskonsin

===Oare lannen en territoaria===
*[[Rush (Ierlân)]], in plak yn Ierlân
*[[Rush Lake (Kanada)]], in plak yn 'e Kanadeeske provinsje Saskatchewan
*[[Rushgletsjer]], in gletsjer op it eilân Brabant, foar de kust fan Antarktika
*[[Rushmar (Pakistan)]] (Ingelsk: ''Rush Lake''), in mar yn noardlik Pakistan
*[[Rushpiik]], in berchtop yn it Karakoramberchtme yn Pakistan

==Muzyk==
===Bands===
*[[Rush (band)]], in Kanadeeske progressive rockband

===Albums===
*[[Rush (album fan Rush)|''Rush'' (album fan Rush)]], in album fan Rush út 1974
*[[Rush (soundtrack út 1991)|''Rush'' (soundtrack út 1991)]], it soundtrackalbum fan 'e film út 1991
*[[Rush (album fan Bel Canto)|''Rush'' (album fan Bel Canto)]], in album fan Bel Canto út 1998
*[[Rush (album fan Darude)|''Rush'' (album fan Darude)]], in album fan Darude út 2003
*[[Rush (album fan Dean Geyer)|''Rush'' (album fan Dean Geyer)]], in album fan Dean Geyer út 2007
*[[Rush (album fan Anna Abreu)|''Rush'' (album fan Anna Abreu)]], in album fan Anna Abreu út 2011
*[[Rush (soundtrack út 2013)|''Rush'' (soundtrack út 2013)]], it soundtrackalbum fan 'e film út 2013
*[[Rush (EP)|''Rush'' (EP)]], in EP fan Monsta X út 2015
*''[[Rush!]]'', in album fan Måneskin út 2023

===Lieten===
*[[Rush (liet fan Big Audio Dynamite II)|''Rush'' (liet fan Big Audio Dynamite II)]], in liet fan Big Audio Dynamite II út 1991
*[[Rush (liet fan Depeche Mode)|''Rush'' (liet fan Depeche Mode)]], in liet fan Depeche Mode út 1993
*[[Rush (liet fan The Pillows)|''Rush'' (liet fan The Pillows)]], in liet fan The Pillows út 1999
*[[Rush (liet fan Aly &amp; A.J.)|''Rush'' (liet fan Aly &amp; A.J.)]], in liet fan Aly &amp; A.J. út 2005
*[[Rush (liet fan MYMP)|''Rush'' (liet fan MYMP)]], in liet fan MYMP út 2005
*[[Rush (liet fan Rihanna)|''Rush'' (liet fan Rihanna)]], in liet fan Rihanna út 2005
*[[Rush (liet fan Poisonback)|''Rush'' (liet fan Poisonback)]], in liet fan Poisonback út 2006
*[[Rush (liet fan Uverworld)|''Rush'' (liet fan Uverworld)]], in liet fan Uverworld út 2006
*[[Rush (liet fan William Singe)|''Rush'' (liet fan William Singe)]], in liet fan William Singe út 2017
*[[Rush (liet fan Lewis Capaldi)|''Rush'' (liet fan Lewis Capaldi)]], in liet fan Lewis Capaldi út 2018
*[[Rush (liet fan Ayra Starr)|''Rush'' (liet fan Ayra Starr)]], in liet fan Ayra Starr út 2022
*[[Rush (liet fan Raveena)|''Rush'' (liet fan Raveena)]], in liet fan Raveena út 2022
*[[Rush (liet fan Troye Sivan)|''Rush'' (liet fan Troye Sivan)]], in liet fan Troye Sivan út 2023
*[[Rush (liet fan Twice)|''Rush'' (liet fan Twice)]], in liet fan Twice út 2024
*[[Rush (liet fan &amp;Team)|''Rush'' (liet fan &amp;Team)]], in liet fan &amp;Team út 2025
*[[Rush Rush (liet fan Debbie Harry)|''Rush Rush'' (liet fan Debbie Harry)]], in liet fan Debbie Harry út 1983
*[[Rush Rush (liet fan Paula Abdul)|''Rush Rush'' (liet fan Paula Abdul)]], in liet fan Paula Abdul út 1991
*''[[The Rush]]'', in liet fan Luther Vandross út 1991

==Persoanen==
*[[Rush (koaifjochter)]], de artystenamme fan 'e Kanadeeske koaifjochter Georges St-Pierre (b. 1981)
*[[Rush (wrakselder)]], de artystenamme fan 'e Meksikaanske showwrakselder William Muñoz (b. 1988)

==Sport==
*[[Chicago Rush]], in sealfuotbalteam út 'e Amerikaanske stêd Chicago
*[[Denver Rush]], in frouljus Amerikaansk fuotbalteam út 'e Amerikaanske stêd Denver
*[[Rapid City Rush]], in iishockeyteam út 'e Amerikaanske stêd Rapid City (Súd-Dakota)
*[[Saskatchewan Rush]], in lacrosseteam út 'e Kanadeeske stêd Saskatoon, yn 'e provinsje Saskatchewan

==Telefyzje==
===Telefyzjestjoerders===
*[[Rush (telefyzjestjoerder)]], in Nijseelânske telefyzjestjoerder
*[[9Rush]], in Australyske telefyzjestjoerder

===Telefyzjesearjes===
*[[Rush (telefyzjesearje út 1974)|''Rush'' (telefyzjesearje út 1974)]], in Australyske histoaryske dramasearje út 1974
*[[Rush (telefyzjesearje út 2008)|''Rush'' (telefyzjesearje út 2008)]], in Australyske plysjesearje út 2008
*[[Rush (Amerikaanske telefyzjesearje)|''Rush'' (Amerikaanske telefyzjesearje)]], in Amerikaanske sikehûssearje út 2014
*[[Rush (Keniaanske telefyzjesearje)|''Rush'' (Keniaanske telefyzjesearje)]], in Keniaanske soapsearje út 2014
*[[Rush (telefyzjesearje út 2023)|''Rush'' (telefyzjesearje út 2023)]], in Australyske aventoeresearje út 2023
*''[[Rush TV]]'', in Australysk tillefyzjeprogramma oer muzyk en moade út 2009

==Oar==
*[[Rush (fideospultsjesearje)|''Rush'' (fideospultsjesearje)]], in rige autosportfideospultsjes foar automatehallen
*[[Rush Enterprises]], in Amerikaanske bedriuwsautohannel
*[[Rush Universiteit]], in universiteit yn 'e Amerikaanske stêd Chicago
*[[Rush Week]], de ûntgrieningsperioade foar nije leden fan Amerikaanske studinteferienings 
*[[Toyota Rush]], in ferzje fan 'e Daihatsu Terios SUV dy't yn Japan, Yndoneezje, Maleizje en Latynsk-Amearika op 'e merk brocht is

{{neibetsjuttings}}</text>
      <sha1>3q0t29ruokf40tjw400cxg3vgq22fy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rush (film út 2013)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193167</id>
    <revision>
      <id>1236635</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1236635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25413" sha1="301bjlrru8cfmdp52oejcfzea91xhdr" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| ôfbylding                = Rush movie logo.svg
| ôfbyldingstekst          = 
| ôfbyldingsbreedte        =
| ferwizing                = '''(''[[:en:File:Rush_UK_poster.jpeg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')'''
| namme                    = ''Rush''
| regisseur                = [[Ron Howard]]
| produsint                = [[Andrew Eaton]]&lt;br&gt;[[Eric Fellner]]&lt;br&gt;[[Brian Oliver (produsint)|Brian Oliver]]&lt;br&gt;[[Peter Morgan]]&lt;br&gt;[[Brian Grazer]]&lt;br&gt;[[Ron Howard]]
| útfierend produsint      = 
| senario                  = [[Peter Morgan]]
| basearre op              = 
| kamerarezjy              = [[Anthony Dod Mantle]]
| muzyk                    = [[Hans Zimmer]]
| filmstudio               = [[Cross Creek Pictures]]&lt;br&gt;[[Exclusive Media]]&lt;br&gt;[[Working Title Films]]&lt;br&gt;[[Imagine Entertainment]]&lt;br&gt;[[Revolution Films]]&lt;br&gt;[[Egoli Tossell Film]]
| distribúsje              = [[Universal Pictures]] &lt;small&gt;(Feriene Steaten)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[StudioCanal]] &lt;small&gt;(Feriene Keninkryk)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[UFA GmbH|UFA]] en &lt;br&gt;[[Buena Vista International|Buena Vista Int.]] &lt;small&gt;(Dútslân)&lt;/small&gt;
| haadrollen               = [[Daniel Brühl]]&lt;br&gt; [[Chris Hemsworth]]
| voice-over               = 
| byrollen                 = [[Alexandra Maria Lara]]&lt;br&gt; [[Olivia Wilde]]&lt;br&gt; [[David Calder]]&lt;br&gt; [[Stephen Mangan]] &lt;br&gt; [[Christian McKay]] &lt;br&gt; [[Pierfrancesco Favino]]
| lân/lannen               = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]]&lt;br&gt;[[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| premiêre                 = [[2&amp;nbsp;septimber]] [[2013]]
| direkt op fideo          = 
| foarm                    = [[langspylfilm]]
| sjenre                   = [[histoaryske film|hist.]] [[biografyske film|biografyske]] [[sportfilm]]
| taal                     = [[Ingelsk]]&lt;br&gt;[[Dútsk]]
| spyltiid                 = 123 minuten
| budget                   = $38&amp;nbsp;miljoen
| opbringst                = $98,2&amp;nbsp;miljoen
| prizen                   = 1 × [[BAFTA]]
| filmsearje               = 
| foarich diel             = 
| folgjend diel            = 
}}
'''''Rush''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Dútslân|Dútske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film|biografyske]] [[sportfilm]] út [[2013]] ûnder [[rezjy]] fan [[Ron Howard]]. De [[film]] giet oer de rivaliteit dy't yn 'e [[1970-er jierren]] bestie tusken de [[autokoereur]]s [[Niki Lauda]] (spile troch [[Daniel Brühl]]) en [[James Hunt]] (spile troch [[Chris Hemsworth]]). De [[titel (namme)|titel]] is dûbelsinnich, mei't it wurd ''rush'' yn it [[Ingelsk]] sawol &quot;haast&quot; as &quot;kick&quot; betsjutte kin. It [[plot|ferhaal]] folget de beide koereurs yn har beropsbestean en priveelibben fan it begjin fan harren [[karriêre]] yn [[1970]] oant en mei it [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[Formule 1 yn 1976|Formule&amp;nbsp;1-seizoen fan 1976]]. ''Rush'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien positive [[resinsje]]s, en wie in beskieden [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]].

==Plot==
Yn [[1970]] ûntwikkelje de [[Eastenryk]]ske [[autokoereur]] [[Niki Lauda]] en syn [[Ingelân|Ingelske]] wjergader [[James Hunt]] in yntinse rivaliteit. Lauda, dy't fertrout op training en presyzje, is in koel en berekkenjend [[technysk]] [[sjeny (persoan)|sjeny]], wylst Hunt in [[playboy (persoan)|playboy]] is, waans [[selsfertrouwen]] basearre is op syn natuerlik [[talint]] en dêrnjonken op in flinke poarsje [[arrogânsje]]. Beide mannen steane yn harren fjild oan 'e absolute wrâldtop. Yn in [[Formule&amp;nbsp;3]]-race yn [[Londen]] krije se it foar it earst mei-inoar oan 'e stôk. Nei in lyts kontakt giselje beide [[auto's]] yn 'e rûnte, mar Hunt wit sines as earste wer ûnder kontrôle te krijen en wint de race, ta [[argewaasje]] fan Lauda.

Neitiid beslút Lauda om syn opklimmen nei de [[Forule&amp;nbsp;1]] te forsearjen troch him yn in Fomule&amp;nbsp;1-team yn te keapjen. Wannear't syn [[rykdom|rike]] [[heit]] dy stap wegeret te [[finansieren]], liedt dat ta in brek tusken Lauda en syn [[famylje]]. Ynstee slút er dan in [[liening (jild)|liening]] ôf by de Eastenrykske [[Raiffeisen Bankengruppe|Raiffeisenbank]]. Sa komt er te riden foar it Formule&amp;nbsp;1-team fan [[British Racing Motors]] (BRM), as [[kollega]] fan koereur [[Clay Regazzoni]]. De [[maatskiplik|sosjaal]] ûnoanpaste Lauda kin min opsjitte mei Regazzoni en de oare leden fan syn team. Underwilens wurdt ek Hunt in Formule&amp;nbsp;1-koereur wannear't [[Alexander Fermor-Hesketh, 3 baron Hesketh|lord Hesketh]], de [[rykdom|rike]] en eksintrike eigner fan [[Hesketh Racing]], it team dêr't er by yn 'e tsjinst is, beslút om op te skaaljen nei de Formule&amp;nbsp;1.
{{Plotbedjer film}}
Nei inkele jierren jouwe Lauda en Regazzoni har by it Formule&amp;nbsp;1-team fan [[Ferrari]], dêr't Lauda ferrast en yrritearre is oer de minne technyske steat fan 'e race-auto's. Wannear't er troch syn ûnoanpaste [[hâlden en dragen]] op in stuit sûnder [[ferfier]] earne op it [[Itaalje|Italjaanske]] [[plattelân]] fêst komt te sitten, kriget er in [[liftsjen|lift]] fan 'e [[skientme|tsjeppe]] Marlene Knaus. Fan it iene komt it oare en se krije in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]].  

Underwilens moetet Hunt [[model (berop)|supermodel]] [[Suzy Miller]], dy't [[kunde]] hat oan lord Hesketh. Net folle letter [[trouwen|trout]] er mei har. Beropsmjittich rekket Hunt lykwols yn 'e swierrichheden as bliken docht dat Hesketh him fersjoen hat op 'e kosten dy't it ûnderhâlden fan in Formule&amp;nbsp;1-team meibringt. As er it team sels net mear finansiere kin en der gjin [[sponsor]] te finen is, moat Hesketh syn team opdoeke. Hunt komt oan 'e dyk te stean, mar koarte tiid letter heart er fia-fia dat [[McLaren]] syn topkoereur kwytrekke is oan 'e konkurrinsje. Hy beweecht himel en ierde om in [[sollisitaasjepetear]] mei McLaren te krijen en wit de managers fan it team derfan te oertsjûgjen dat hy de juste ferfanger is.

Wannear't it [[Formule 1 yn 1976|Formule&amp;nbsp;1-seizoen fan 1976]] begjint, berikt de rivaliteit tusken Lauda en Hunt stadichoan in hichtepunt. Lauda dominearret yn 'e earste beide races, wylst Hunt der bodzjen oan hat om him by te hâlden. Yn 'e trêde race, de [[Grutte Priis Formule 1 fan Spanje 1976)|Spaanske Grand Prix]], wint Hunt, wylst Lauda op it twadde plak komt. Mar Lauda tsjinnet in klacht yn oer de race-auto fan McLaren (dêr't Hunt yn riidt), dy't yndie &lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt; fan in [[inch (lingtemjitte)|inch]] te breed blykt te wêzen. Hunt wurdt sadwaande [[diskwalifikaasje|diskwalifisearre]], wat him [[poerrazen]] makket op Lauda, dy't er in &quot;rôt&quot; neamt. 

Om 'e auto oan 'e reglemintêre breedte foldwaan te litten, moat McLaren de hiele boel ombouwe, wat net sûnder bernesykten giet. Dêrtroch falt Hunt yn 'e folgjende races ferskate kearen út. Ta oermjitte fan ramp moat er út 'e [[krante]] gewaarwurde dat syn [[oarehelte|frou]] Suzy in [[oerhoer|oerhuorrige relaasje]] hat mei [[akteur]] [[Richard Burton]]. Hy regelet in moeting mei Suzy in [[restaurant]], dêr't se him útleit dat harren [[houlik]] foarby is om't hy inkeld belangstelling hat foar de [[autosport]]. Burton mei dan twaris sa âld wêze as sysels en harren relaasje hat dúdlik gjin [[takomst]], mar hy behannelet har, seit se, as is se it wichtichste foar him yn 'e hiele wrâld, suggerearjend dat Hunt dat nea dien hat. Se beslute ta in [[skieding (houlik)|skieding]]. Underwilens trouwe Lauda en Marlene troch yn Wenen mei har beiden in [[trou-amtner]] te besykjen mar gjin [[brulloft]] te hâlden. Wol geane se op in koarte [[houliksreis]]. Lauda sit lykwols yn noed oer it neidielige effekt fan syn trouwen op syn karriêre as autokoereur. No hat er ommers wat om te ferliezen, wat betsjut dat er op in mear behâldende wize ride sil.

By de folgjende races hat McLaren de technyske swierrichheden troch de ferbouwing fan 'e race-auto oerwûn, sadat Hunt wer folút meidwaan kin. Boppedat wurdt de diskwalifikaasje yn [[Spanje]], dy't troch McLaren oanfochten is, weromdraaid. Dat betsjut dat Hunt wer kâns makket op it kampioenskip. Op 'e dei fan 'e [[Grutte Priis Formule 1 fan Dútslân 1976)|Dútske Grand Prix]] beleit Lauda in [[gearkomste]] fan 'e koereurs. Hy bepleitet by it organisearjende Formule&amp;nbsp;1-komitee om 'e race ôf te sizzen fanwegen swiere [[rein (delslach)|rein]] dy't de notoir gefaarlike Noarderlus (''Nordschleife'') fan 'e [[Nürburgring]] frijwol ûnberiidber makket. Mar syn útstel wurdt fuortstimd nei't Hunt beweart dat Lauda besiket it tal noch te ferriden races sa lyts mooglik te meitsjen, poer om derfoar te soargjen dat oare koereurs de foarsprong yn punten dy't hy opboud hat, net mear ynrinne kinne.

De measte koereurs begjinne de race mei [[luchtbân|bannen]] foar wiet [[waar]], mar it docht bliken dat it grutste part fan it [[sirkwy (sport)|sirkwy]] fluch opdrûget. Dêrtroch nimme de inkelingen in foarsprong dy't op 'e gok op bannen foar drûch waar start binne. Alle oaren, ûnder wa Lauda en Hunt, meitsje in [[pitstop]] om halje-trawalje har bannen omwikselje te litten. By it team fan McLaren giet dat troch omstannichheden hurder as by Ferrari, sadat Hunt in foarsprong op Lauda kriget. Troch it rûge riden fan Lauda, dy't neitiid as in mâlenien besiket om Hunt wer by te heljen, komt op in stuit in dochs al ferswakke ûnderdiel fan 'e [[ophinging (auto)|ophinging]] fan syn auto te brekken. Lauda rekket de kontrôle oer it stjoer kwyt, botst mei hege [[faasje]] tsjin 'e [[fangrail]] oan en giselet yn 'e rûnte. Syn [[brânstoftank]] wurdt trochboarre, sadat syn auto yn ljochte lôge komt te stean. In oare koereur, dy't him efterop komt, riidt op him yn, wat soarget foar in noch gruttere ravaazje. Lauda sit inkele minuten fêst yn syn baarnende auto wylst oare koereurs en de tahastige helptsjinsten koartseftich wurkje om 'e flammen safierhinne te blussen dat se by him komme kinne. As er ienris út it wrak befrijd is, wurdt er mei in [[helikopter]] nei it [[sikehûs]] brocht.

De [[dokter]]s fertelle syn frou Marlene neitiid dat de trêdegraads [[brânwûne]]n dy't Lauda oan syn [[foarholle]] en [[rjochterear]] oprûn hat, lang net it slimste binne. Folle serieuzer binne de brânwûnen yn syn [[longen]], feroarsake troch it ynazemjen fan gleonhjitte [[lucht]]. Seis [[wike]]n lang hâldt Lauda it bêd yn it sikehûs wylst er ekstreem [[pynlik]]e behannelings oan syn holle en longen ûndergiet. Underwilens moat er tasjen hoe't Hunt, dy't no ompakt mei slimme [[skuldgefoelens]] oer de gong fan saken by de gearkomste foarôfgeande oan 'e race, de neifolgjende races dominearret en hieltyd fierder op syn puntefoarsprong ynrint. Tsjin alle goerie fan syn dokters yn beslút Lauda op 'e [[Grand Prix Formule 1 fan Itaalje 1976|Italjaanske Grand Prix]] op it [[Autodromo Nazionale di Monza]] wer werom te kearen as koereur. Nei in trage start wit er de race ôf te sluten mei in fertsjinstlik fjirde plak, wylst Hunt útfalt. 

Op 'e [[parsekonferinsje]] fan Lauda nei ôfrin fan 'e race freget ien fan 'e [[sjoernalist]]en botwei oft syn houlik mei Marlene no foarby is, om't dochs gjin frou by in man bliuwe wol mei sa'n (troch brânwûnen) mismakke kop as Lauda no hat. Lauda besiket de [[ûnfatsoen]]like fraach te parearjen mei in [[grap]], mar as de man kâldwei oanhâldt, hjit er him om dea te fallen en beëiniget er de parsekonferinsje hommels. Hunt, dy't tsjûge fan it foarfal wie, sprekt de betreffende sjoernalist neitiid oan en lokket him mei troch te sizzen dat er ynformaasje foar him hat oangeande syn lêste fraach. Wannear't er him allinnich hat, [[mishanneling|slacht er de sjoernalist]] hielendal yninoar. As de man úteinlings mei [[tosk]]en út 'e mûle slein bliedend op 'e grûn leit, freget Hunt him oft syn houlik no oer is, om't dochs gjin frou by in man bliuwe wol mei sa'n mismakke kop as sines.

It Formule&amp;nbsp;1-seizoen fan [[1976]] komt ta in [[klimaks (narratology)|klimaks]] by de [[Grutte Priis Formule 1 fan Japan 1976|Japanske Grand Prix]] op 'e [[Fuji Speedway]]. De foarsprong fan Lauda op Hunt is slonken oant trije punten. Dat betsjut dat as Hunt wint, hy Lauda yn it klassemint foarby giet en dêrmei wrâldkampioen Formule&amp;nbsp;1 wurdt. De start wurdt ferskate kearen útsteld omreden fan [[stjalprein]], mar lang om let wurdt besletten de race dochs ferride te litten om't de [[útstjoerrjochten]] wrâldwiid foar in protte jild ferkocht binne en it Formule&amp;nbsp;1-komitee dat jild net weromjaan moatte wol. Wylst se yn har race-auto's sitte te wachtsjen op 'e start, meitsje Lauda en Hunt [[eachkontakt]] en knikke se inoar ta. 

Oan 'e ein fan 'e twadde omgong, as er al ferskate klearen hast yn in [[slip (glydzjen)|slip]] rekke is, tinkt Lauda oan Marlene en beslút er dat it kampioenskip him syn libben net wurdich is. Hy set de auto oan 'e kant en stapt út. Hy kin dus gjin punten skoare yn dizze race. Dat betsjut dat Hunt net mear hoecht te winnen; ek as er it trêde plak bemachtiget, kriget er noch genôch punten om Lauda yn it klassemint foarby te gean. Nei in race mei ferskriklike waarsomstannichheden, tige min sicht, swierrichheden mei syn bannen en it oprinnen fan in [[ferwûne]] [[hân]] troch it betsjinjen fan syn healwei ôfbrutsen [[pook (auto)|pook]] finisht Hunt úteinlik yndie as trêde en wint er it kampioenskip mei in ferskil fan ien punt. Wylst Hunt en Team McLaren feestfiere, sette Lauda en Marlene ôf yn in helikopter. Sy freget him oft er [[spyt]] hat fan syn opjaan, mar hy sjocht nei har en antwurdet dat er hielendal nearne spyt fan hat.

De rest fan it jier bringt Hunt troch mei it genietsjen fan syn oerwinning en syn [[ferneamdens]] yn in [[orgy]] fan [[alkohol]], [[seks]] en [[drugs]]. Lauda kriget ûnderwilens belangstelling foar de [[loftfeart]] en hellet syn [[fleanbrevet]]. Op in [[fleanfjild]] yn [[Bologna]] moetsje se inoar by [[tafal]]. Hunt is mei in groepke [[freonskip|freonen]] mei in [[privee-fleantúch]] ûnderweis nei Ingelân, wylst Lauda syn eigen privee-fleantúch ûnderhâldt yn in [[hangaar]]. Lauda stiet der by Hunt op oan om te begjinnen oan syn training foar it [[Formule 1 yn 1977|Formule&amp;nbsp;1-seizoen fan 1977]], wannear't er syn titel ferdigenje moat. Mar Hunt seit dat sa'n titel foar him gjin sin hat as er net fan 'e oerwinning genietsje meie soe. 

Yn in [[voice-over]] fertelt Lauda dat Hunt, troch ienris wrâldkampioen te wurden, syn doel berikt hie en dat der neat wie dat him dreau om itselde keunstke nochris te prestearjen. Dat barde dan ek net, en in pear jier letter hold Hunt hielendal op mei autosport. Lauda fûn dat tige spitich om't foar him krekt de rivaliteit mei Hunt in grutte motivator wie om ta it uterste te gean. Hunt gie troch mei it genietsjen fan it libben, en Lauda seit dat er dêrom net ferheard mar wol [[drôvens|drôf]] wie, doe't er hearde dat Hunt yn [[1993]] mei 45 jier [[ferstoarn]] wie. Lauda beslút mei de wurden: &quot;Der wiene net folle dy't ik lije mocht sa't ik him [Hunt] lije mocht, en noch minder foar wa't ik [[respekt]] hie lykas foar him. Hy is noch altyd de iennichste op wa't ik ea [[jaloerskens|jaloersk]] west haw.&quot;

==Rolferdieling==
[[File:Daniel Brühl February 2015.jpg|right|thumb|130px|[[Daniel Brühl]].]]
[[File:Chris Hemsworth 3, 2013.jpg|right|thumb|130px|[[Chris Hemsworth]].]]
;haadrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;350px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje'''&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[Niki Lauda]]
| [[Daniel Brühl]]
|-
| [[James Hunt]]
| [[Chris Hemsworth]]
|-
|}
&lt;br&gt;
;byrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;350px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje''' 
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| Marlene Lauda-Knaus
| [[Alexandra Maria Lara]]
|-
| [[Suzy Miller]]
| [[Olivia Wilde]]
|-
| [[Louis Stanley]]
| [[David Calder]]
|-
| [[Alastair Caldwell]]
| [[Stephen Mangan]]
|-
| [[Alexander Fermor-Hesketh, 3 baron Hesketh|lord Hesketh]]
| [[Christian McKay]]
|-
| [[Clay Regazzoni]]
| [[Pierfrancesco Favino]]
|-
| [[ferpleechkundige|suster]] Gemma
| [[Natalie Dormer]]
|-
| [[Stirling Moss]]
| [[Alistair Petrie]]
|-
| [[Teddy Mayer]]
| [[Colin Stinton]]
|-
| Anthony &quot;Bubbles&quot; Horsley
| [[Julian Rhind-Tutt]]
|-
| [[John Hogan (autosportbestjoerder)|John Hogan]]
| [[Patrick Baladi]]
|-
| [[Jochen Mass]]
| himsels &lt;small&gt;([[cameo]])&lt;/small&gt;
|-
|}

==Produksje en distribúsje==
===Produksje===
''Rush'' waard [[regissearre]] troch [[Ron Howard]] nei in [[senario]] fan [[Peter Morgan]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Howard, Morgan, [[Andrew Eaton]], [[Eric Fellner]], [[Brian Oliver (produsint)|Brian Oliver]] en [[Brian Grazer]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Cross Creek Pictures]], [[Exclusive Media]], [[Working Title Films]], [[Imagine Entertainment]], [[Revolution Films]] en [[Egoli Tossell Film]]. Dêrmei wie ''Rush'' in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Dútslân|Dútske]] [[ko-produksje]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]38&amp;nbsp;miljoen. Inkele miljoenen dêrfan bestiene út [[subsydzje]]s dy't takend wiene troch de [[Film- und Medienstiftung Nordrhein-Westfalen]], [[MFG Filmförderung Baden-Württemberg]] en it [[Dútsk Federaal Filmfûns]] (DFFF). De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Anthony Dod Mantle]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Hans Zimmer]].
[[File:Daniel_Brühl,_Niki_Lauda_and_Peter_Morgan.jpg|left|thumb|250px|F.l.n.rj.: [[akteur]] [[Daniel Brühl]], âld-koereur [[Niki Lauda]] (dy't yn 'e film spile wurdt troch Brühl) en [[senarioskriuwer]] [[Peter Morgan]] yn [[Wenen]] by de nasjonale [[Eastenryk]]ske [[premiêre]] fan ''Rush''.]]

===Opnamen===
De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Rush'' setten op [[22&amp;nbsp;febrewaris]] [[2012]] útein en duorren oant en mei [[22&amp;nbsp;maaie]] fan dat jier. Der waard filme yn it [[Feriene Keninkryk]], [[Dútslân]] en [[Eastenryk]]. Spesifike filmlokaasjes wiene û.o. it [[Fleanfjild Blackbushe]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Hampshire]] en ferskate [[sirkwy (sport)|autosportsirkwys]]: [[Snetterton Motor Racing Circuit]] yn it Ingelske greefskip [[Norfolk (greefskip)|Norfolk]], [[Cadwell Park]] yn it greefskip [[Lincolnshire]], it eardere [[Crystal Palace-sirkwy]] yn [[Londen]], [[Brands Hatch]] yn it greefskip [[Kent]] en de [[Nürburgring]] yn 'e Dútske dielsteat [[Rynlân-Palts]]. Foar de opnamen fan 'e histoaryske [[Formule&amp;nbsp;1]]-races waarden sawol echte race-auto's út dy tiid as moderne replika's brûkt.

===Distribúsje===
De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Rush'' waard yn 'e [[Feriene Steaten]] fersoarge troch [[Universal Pictures]], yn it [[Feriene Keninkryk]] troch [[StudioCanal]] en yn [[Dútslân]] troch [[UFA GmbH|UFA]] en [[Buena Vista International]]. De film gie op [[2&amp;nbsp;septimber]] [[2013]] yn [[Londen]] yn [[premiêre]] en wie dêrnei te sjen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]] foar't er op [[13&amp;nbsp;septimber]] yn 'e Britske [[bioskopen]] iepene. Yn 'e Amerikaanske bioskopen wie ''Rush'' fan [[20&amp;nbsp;septimber]] ôf te sjen en yn 'e Dútske bioskopen fan [[3&amp;nbsp;oktober]] ôf. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[10&amp;nbsp;septimber]] by de [[platemaatskippij]]en [[Sony Classical Records]] en [[WaterTower Music]]. ''Rush'' waard op [[28&amp;nbsp;jannewaris]] [[2014]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]].
[[File:Blackbushe Airport Vision Apron 01.jpg|right|thumb|250px|It [[Fleanfjild Blackbushe]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Hampshire]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Rush''.]]

==Historisiteit==
''Rush'' is net alhiel histoarysk akkuraat. Guon dingen binne sterker oanset om 'e [[plot]] ynteressanter te meitsjen, lykas de rivaliteit tusken [[Niki Lauda]] en [[James Hunt]]. Yn it echt wiene se goed [[freonskip|befreone]] en dielden se yn it begjin fan harren [[karriêre]] sels in skoftke in [[appartemint]]. Oare dingen binne krekt ôfswakke, lykas de skok fan Lauda syn [[oarehelte|frou]] doe't se foar it earst de [[brânwûne]]n seach dy't er by syn [[ûngelok (aksidint)|ûngelok]] oan 'e holle oprûn hie. Wer oaren binne simpelwei út 'e tomme sûgd, lykas de [[mishanneling]] troch Hunt fan in [[sjoernalist]] dy't Lauda nei syn ûngelok ûnfatsoenlike fragen stelt. Ek yn ferskate yn byld brochte races binne feroarings oanbrocht om 'e plot fan 'e film te skewielen. Sa gie de striid om 'e oerwinning yn 'e Formule&amp;nbsp;3-race op it [[Crystal Palace-sirkwy]] net tusken Hunt en Lauda, mar tusken Hunt en [[Dave Morgan (autokoereur)|Dave Morgan]].

==Untfangst==
Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Rush'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Rush'' in heech goedkarringspersintaazje fan 89%, basearre op 235 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: &quot;[Dizze film] is in glêde, streamline, goed rinnende masine en in knaphandich makke [[sportfilm|sportdrama]] mei opwinende racesênes en sterke [[aktearprestaasje]]s fan [[Chris Hemsworth]] en [[Daniel Brühl]].&quot; Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Rush'' in goedkarringspersintaazje fan 74%, basearre op 43 resinsjes.
[[File:Last survival of Crystal Palace Motor Racing Circuit (geograph 4211558).jpg|left|thumb|250px|It eardere [[Crystal Palace-sirkwy]] yn [[Londen]] wie in filmlokaasje foar ''Rush''.]]

Doe't [[Niki Lauda]] ''Rush'' foar it earst te sjen krige foarôfgeande oan 'e [[premiêre]], wied er der net sa bliid mei om't er fûn dat hysels yn 'e film yn in te negatyf ljocht pleatst waard. Dat feroare doe't nei de premiêre bekenden by him kamen om te sizzen hoe'n goede film oft se it fûnen. Wat de film as gehiel oanbelange, wie Lauda der fan it begjin ôf oan al wiis mei. Doe't him dêrnei frege waard, seid er: &quot;Der wiene gjin [[Hollywood]]-feroarings of dingen dy't op in wat te Hollywood-eftige wize oanpast wiene. It is tige akkuraat. En dat ferraste my wier op tige positive wize.&quot;

==Resultaat==
===Opbringst===
''Rush'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]26,9&amp;nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $71,3&amp;nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $98,2&amp;nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $38&amp;nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $60,2&amp;nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte.
[[File:Nurburgring lap.jpg|right|thumb|250px|De [[Nürburgring]] yn [[Rynlân-Palts]] wie in filmlokaasje foar ''Rush''.]]

===Prizen===
''Rush'' waard yn [[2014]] by de [[Golden Globe]]s nominearre foar de [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 'e [[kategory]]en [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]] en bêste akteur ([[Daniel Brühl]]). By de [[BAFTA's]] waard de film nominearre yn 4 kategoryen, wêrûnder bêste Britske film, bêste [[byrol]] fan in akteur (Daniel Brühl) en bêste [[lûd]]. De film wûn de BAFTA foar bêste [[filmmontaazje]]. ''Rush'' wûn ek de Virtuoso Award op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Santa Barbara]].

''Rush'' waard fierders nominearre foar de [[Screen Actors Guild Award]]s foar bêste byrol fan in akteur (Daniel Brühl) en bêste groep [[stuntlju]], de [[Satellite Award]]s foar bêste [[regisseur]], bêste [[kamerarezjy]], bêste filmmontaazje, bêste lûd, bêste [[artdirection]] en [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp en bêste [[fisuele effekten]], de [[Empire Award]]s foar bêste Britske film en bêste byrol fan in akteur (Daniel Brühl), de [[Critics' Choice Movie Award]]s foar bêste [[aksjefilm]], bêste byrol fan in akteur (Daniel Brühl), bêste filmmontaazje en bêste [[fisazjy]], en de [[AACTA International Award]] foar bêste film.

==Keppelings om utens==
* {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt1979320/ Ynformaasje oer ''Rush'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rush_(2013_film) ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''Rush'' (film út 2013)}}

[[Kategory:Amerikaanske sportfilm]]
[[Kategory:Amerikaanske biografyske film]]
[[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]]
[[Kategory:Britske sportfilm]]
[[Kategory:Britske biografyske film]]
[[Kategory:Britske histoaryske film]]
[[Kategory:Dútske sportfilm]]
[[Kategory:Dútske biografyske film]]
[[Kategory:Dútske histoaryske film]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Dútsktalige film]]
[[Kategory:Film fan Universal Pictures]]
[[Kategory:Film fan Working Title Films]]
[[Kategory:Film fan Buena Vista International]]
[[Kategory:Film fan UFA]]
[[Kategory:Film fan StudioCanal]]
[[Kategory:Film fan Imagine Entertainment]]
[[Kategory:Film fan Cross Creek Pictures]]
[[Kategory:Film fan Ron Howard]]
[[Kategory:Film út 2013]]
[[Kategory:Film oer autosport]]
[[Kategory:Film oer it houlik]]
[[Kategory:Film oer in sportûngemak]]
[[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]]
[[Kategory:Formule 1]]</text>
      <sha1>301bjlrru8cfmdp52oejcfzea91xhdr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236637</id>
      <parentid>1236635</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keppelings om utens */ kt</comment>
      <origin>1236637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25418" sha1="g6h11e796bwwcri4qfvrzdnckrj9vb2" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| ôfbylding                = Rush movie logo.svg
| ôfbyldingstekst          = 
| ôfbyldingsbreedte        =
| ferwizing                = '''(''[[:en:File:Rush_UK_poster.jpeg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')'''
| namme                    = ''Rush''
| regisseur                = [[Ron Howard]]
| produsint                = [[Andrew Eaton]]&lt;br&gt;[[Eric Fellner]]&lt;br&gt;[[Brian Oliver (produsint)|Brian Oliver]]&lt;br&gt;[[Peter Morgan]]&lt;br&gt;[[Brian Grazer]]&lt;br&gt;[[Ron Howard]]
| útfierend produsint      = 
| senario                  = [[Peter Morgan]]
| basearre op              = 
| kamerarezjy              = [[Anthony Dod Mantle]]
| muzyk                    = [[Hans Zimmer]]
| filmstudio               = [[Cross Creek Pictures]]&lt;br&gt;[[Exclusive Media]]&lt;br&gt;[[Working Title Films]]&lt;br&gt;[[Imagine Entertainment]]&lt;br&gt;[[Revolution Films]]&lt;br&gt;[[Egoli Tossell Film]]
| distribúsje              = [[Universal Pictures]] &lt;small&gt;(Feriene Steaten)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[StudioCanal]] &lt;small&gt;(Feriene Keninkryk)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[UFA GmbH|UFA]] en &lt;br&gt;[[Buena Vista International|Buena Vista Int.]] &lt;small&gt;(Dútslân)&lt;/small&gt;
| haadrollen               = [[Daniel Brühl]]&lt;br&gt; [[Chris Hemsworth]]
| voice-over               = 
| byrollen                 = [[Alexandra Maria Lara]]&lt;br&gt; [[Olivia Wilde]]&lt;br&gt; [[David Calder]]&lt;br&gt; [[Stephen Mangan]] &lt;br&gt; [[Christian McKay]] &lt;br&gt; [[Pierfrancesco Favino]]
| lân/lannen               = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]]&lt;br&gt;[[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]]
| premiêre                 = [[2&amp;nbsp;septimber]] [[2013]]
| direkt op fideo          = 
| foarm                    = [[langspylfilm]]
| sjenre                   = [[histoaryske film|hist.]] [[biografyske film|biografyske]] [[sportfilm]]
| taal                     = [[Ingelsk]]&lt;br&gt;[[Dútsk]]
| spyltiid                 = 123 minuten
| budget                   = $38&amp;nbsp;miljoen
| opbringst                = $98,2&amp;nbsp;miljoen
| prizen                   = 1 × [[BAFTA]]
| filmsearje               = 
| foarich diel             = 
| folgjend diel            = 
}}
'''''Rush''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Dútslân|Dútske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film|biografyske]] [[sportfilm]] út [[2013]] ûnder [[rezjy]] fan [[Ron Howard]]. De [[film]] giet oer de rivaliteit dy't yn 'e [[1970-er jierren]] bestie tusken de [[autokoereur]]s [[Niki Lauda]] (spile troch [[Daniel Brühl]]) en [[James Hunt]] (spile troch [[Chris Hemsworth]]). De [[titel (namme)|titel]] is dûbelsinnich, mei't it wurd ''rush'' yn it [[Ingelsk]] sawol &quot;haast&quot; as &quot;kick&quot; betsjutte kin. It [[plot|ferhaal]] folget de beide koereurs yn har beropsbestean en priveelibben fan it begjin fan harren [[karriêre]] yn [[1970]] oant en mei it [[klimaks (narratology)|klimaktyske]] [[Formule 1 yn 1976|Formule&amp;nbsp;1-seizoen fan 1976]]. ''Rush'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien positive [[resinsje]]s, en wie in beskieden [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]].

==Plot==
Yn [[1970]] ûntwikkelje de [[Eastenryk]]ske [[autokoereur]] [[Niki Lauda]] en syn [[Ingelân|Ingelske]] wjergader [[James Hunt]] in yntinse rivaliteit. Lauda, dy't fertrout op training en presyzje, is in koel en berekkenjend [[technysk]] [[sjeny (persoan)|sjeny]], wylst Hunt in [[playboy (persoan)|playboy]] is, waans [[selsfertrouwen]] basearre is op syn natuerlik [[talint]] en dêrnjonken op in flinke poarsje [[arrogânsje]]. Beide mannen steane yn harren fjild oan 'e absolute wrâldtop. Yn in [[Formule&amp;nbsp;3]]-race yn [[Londen]] krije se it foar it earst mei-inoar oan 'e stôk. Nei in lyts kontakt giselje beide [[auto's]] yn 'e rûnte, mar Hunt wit sines as earste wer ûnder kontrôle te krijen en wint de race, ta [[argewaasje]] fan Lauda.

Neitiid beslút Lauda om syn opklimmen nei de [[Forule&amp;nbsp;1]] te forsearjen troch him yn in Fomule&amp;nbsp;1-team yn te keapjen. Wannear't syn [[rykdom|rike]] [[heit]] dy stap wegeret te [[finansieren]], liedt dat ta in brek tusken Lauda en syn [[famylje]]. Ynstee slút er dan in [[liening (jild)|liening]] ôf by de Eastenrykske [[Raiffeisen Bankengruppe|Raiffeisenbank]]. Sa komt er te riden foar it Formule&amp;nbsp;1-team fan [[British Racing Motors]] (BRM), as [[kollega]] fan koereur [[Clay Regazzoni]]. De [[maatskiplik|sosjaal]] ûnoanpaste Lauda kin min opsjitte mei Regazzoni en de oare leden fan syn team. Underwilens wurdt ek Hunt in Formule&amp;nbsp;1-koereur wannear't [[Alexander Fermor-Hesketh, 3 baron Hesketh|lord Hesketh]], de [[rykdom|rike]] en eksintrike eigner fan [[Hesketh Racing]], it team dêr't er by yn 'e tsjinst is, beslút om op te skaaljen nei de Formule&amp;nbsp;1.
{{Plotbedjer film}}
Nei inkele jierren jouwe Lauda en Regazzoni har by it Formule&amp;nbsp;1-team fan [[Ferrari]], dêr't Lauda ferrast en yrritearre is oer de minne technyske steat fan 'e race-auto's. Wannear't er troch syn ûnoanpaste [[hâlden en dragen]] op in stuit sûnder [[ferfier]] earne op it [[Itaalje|Italjaanske]] [[plattelân]] fêst komt te sitten, kriget er in [[liftsjen|lift]] fan 'e [[skientme|tsjeppe]] Marlene Knaus. Fan it iene komt it oare en se krije in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]].  

Underwilens moetet Hunt [[model (berop)|supermodel]] [[Suzy Miller]], dy't [[kunde]] hat oan lord Hesketh. Net folle letter [[trouwen|trout]] er mei har. Beropsmjittich rekket Hunt lykwols yn 'e swierrichheden as bliken docht dat Hesketh him fersjoen hat op 'e kosten dy't it ûnderhâlden fan in Formule&amp;nbsp;1-team meibringt. As er it team sels net mear finansiere kin en der gjin [[sponsor]] te finen is, moat Hesketh syn team opdoeke. Hunt komt oan 'e dyk te stean, mar koarte tiid letter heart er fia-fia dat [[McLaren]] syn topkoereur kwytrekke is oan 'e konkurrinsje. Hy beweecht himel en ierde om in [[sollisitaasjepetear]] mei McLaren te krijen en wit de managers fan it team derfan te oertsjûgjen dat hy de juste ferfanger is.

Wannear't it [[Formule 1 yn 1976|Formule&amp;nbsp;1-seizoen fan 1976]] begjint, berikt de rivaliteit tusken Lauda en Hunt stadichoan in hichtepunt. Lauda dominearret yn 'e earste beide races, wylst Hunt der bodzjen oan hat om him by te hâlden. Yn 'e trêde race, de [[Grutte Priis Formule 1 fan Spanje 1976)|Spaanske Grand Prix]], wint Hunt, wylst Lauda op it twadde plak komt. Mar Lauda tsjinnet in klacht yn oer de race-auto fan McLaren (dêr't Hunt yn riidt), dy't yndie &lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt; fan in [[inch (lingtemjitte)|inch]] te breed blykt te wêzen. Hunt wurdt sadwaande [[diskwalifikaasje|diskwalifisearre]], wat him [[poerrazen]] makket op Lauda, dy't er in &quot;rôt&quot; neamt. 

Om 'e auto oan 'e reglemintêre breedte foldwaan te litten, moat McLaren de hiele boel ombouwe, wat net sûnder bernesykten giet. Dêrtroch falt Hunt yn 'e folgjende races ferskate kearen út. Ta oermjitte fan ramp moat er út 'e [[krante]] gewaarwurde dat syn [[oarehelte|frou]] Suzy in [[oerhoer|oerhuorrige relaasje]] hat mei [[akteur]] [[Richard Burton]]. Hy regelet in moeting mei Suzy in [[restaurant]], dêr't se him útleit dat harren [[houlik]] foarby is om't hy inkeld belangstelling hat foar de [[autosport]]. Burton mei dan twaris sa âld wêze as sysels en harren relaasje hat dúdlik gjin [[takomst]], mar hy behannelet har, seit se, as is se it wichtichste foar him yn 'e hiele wrâld, suggerearjend dat Hunt dat nea dien hat. Se beslute ta in [[skieding (houlik)|skieding]]. Underwilens trouwe Lauda en Marlene troch yn Wenen mei har beiden in [[trou-amtner]] te besykjen mar gjin [[brulloft]] te hâlden. Wol geane se op in koarte [[houliksreis]]. Lauda sit lykwols yn noed oer it neidielige effekt fan syn trouwen op syn karriêre as autokoereur. No hat er ommers wat om te ferliezen, wat betsjut dat er op in mear behâldende wize ride sil.

By de folgjende races hat McLaren de technyske swierrichheden troch de ferbouwing fan 'e race-auto oerwûn, sadat Hunt wer folút meidwaan kin. Boppedat wurdt de diskwalifikaasje yn [[Spanje]], dy't troch McLaren oanfochten is, weromdraaid. Dat betsjut dat Hunt wer kâns makket op it kampioenskip. Op 'e dei fan 'e [[Grutte Priis Formule 1 fan Dútslân 1976)|Dútske Grand Prix]] beleit Lauda in [[gearkomste]] fan 'e koereurs. Hy bepleitet by it organisearjende Formule&amp;nbsp;1-komitee om 'e race ôf te sizzen fanwegen swiere [[rein (delslach)|rein]] dy't de notoir gefaarlike Noarderlus (''Nordschleife'') fan 'e [[Nürburgring]] frijwol ûnberiidber makket. Mar syn útstel wurdt fuortstimd nei't Hunt beweart dat Lauda besiket it tal noch te ferriden races sa lyts mooglik te meitsjen, poer om derfoar te soargjen dat oare koereurs de foarsprong yn punten dy't hy opboud hat, net mear ynrinne kinne.

De measte koereurs begjinne de race mei [[luchtbân|bannen]] foar wiet [[waar]], mar it docht bliken dat it grutste part fan it [[sirkwy (sport)|sirkwy]] fluch opdrûget. Dêrtroch nimme de inkelingen in foarsprong dy't op 'e gok op bannen foar drûch waar start binne. Alle oaren, ûnder wa Lauda en Hunt, meitsje in [[pitstop]] om halje-trawalje har bannen omwikselje te litten. By it team fan McLaren giet dat troch omstannichheden hurder as by Ferrari, sadat Hunt in foarsprong op Lauda kriget. Troch it rûge riden fan Lauda, dy't neitiid as in mâlenien besiket om Hunt wer by te heljen, komt op in stuit in dochs al ferswakke ûnderdiel fan 'e [[ophinging (auto)|ophinging]] fan syn auto te brekken. Lauda rekket de kontrôle oer it stjoer kwyt, botst mei hege [[faasje]] tsjin 'e [[fangrail]] oan en giselet yn 'e rûnte. Syn [[brânstoftank]] wurdt trochboarre, sadat syn auto yn ljochte lôge komt te stean. In oare koereur, dy't him efterop komt, riidt op him yn, wat soarget foar in noch gruttere ravaazje. Lauda sit inkele minuten fêst yn syn baarnende auto wylst oare koereurs en de tahastige helptsjinsten koartseftich wurkje om 'e flammen safierhinne te blussen dat se by him komme kinne. As er ienris út it wrak befrijd is, wurdt er mei in [[helikopter]] nei it [[sikehûs]] brocht.

De [[dokter]]s fertelle syn frou Marlene neitiid dat de trêdegraads [[brânwûne]]n dy't Lauda oan syn [[foarholle]] en [[rjochterear]] oprûn hat, lang net it slimste binne. Folle serieuzer binne de brânwûnen yn syn [[longen]], feroarsake troch it ynazemjen fan gleonhjitte [[lucht]]. Seis [[wike]]n lang hâldt Lauda it bêd yn it sikehûs wylst er ekstreem [[pynlik]]e behannelings oan syn holle en longen ûndergiet. Underwilens moat er tasjen hoe't Hunt, dy't no ompakt mei slimme [[skuldgefoelens]] oer de gong fan saken by de gearkomste foarôfgeande oan 'e race, de neifolgjende races dominearret en hieltyd fierder op syn puntefoarsprong ynrint. Tsjin alle goerie fan syn dokters yn beslút Lauda op 'e [[Grand Prix Formule 1 fan Itaalje 1976|Italjaanske Grand Prix]] op it [[Autodromo Nazionale di Monza]] wer werom te kearen as koereur. Nei in trage start wit er de race ôf te sluten mei in fertsjinstlik fjirde plak, wylst Hunt útfalt. 

Op 'e [[parsekonferinsje]] fan Lauda nei ôfrin fan 'e race freget ien fan 'e [[sjoernalist]]en botwei oft syn houlik mei Marlene no foarby is, om't dochs gjin frou by in man bliuwe wol mei sa'n (troch brânwûnen) mismakke kop as Lauda no hat. Lauda besiket de [[ûnfatsoen]]like fraach te parearjen mei in [[grap]], mar as de man kâldwei oanhâldt, hjit er him om dea te fallen en beëiniget er de parsekonferinsje hommels. Hunt, dy't tsjûge fan it foarfal wie, sprekt de betreffende sjoernalist neitiid oan en lokket him mei troch te sizzen dat er ynformaasje foar him hat oangeande syn lêste fraach. Wannear't er him allinnich hat, [[mishanneling|slacht er de sjoernalist]] hielendal yninoar. As de man úteinlings mei [[tosk]]en út 'e mûle slein bliedend op 'e grûn leit, freget Hunt him oft syn houlik no oer is, om't dochs gjin frou by in man bliuwe wol mei sa'n mismakke kop as sines.

It Formule&amp;nbsp;1-seizoen fan [[1976]] komt ta in [[klimaks (narratology)|klimaks]] by de [[Grutte Priis Formule 1 fan Japan 1976|Japanske Grand Prix]] op 'e [[Fuji Speedway]]. De foarsprong fan Lauda op Hunt is slonken oant trije punten. Dat betsjut dat as Hunt wint, hy Lauda yn it klassemint foarby giet en dêrmei wrâldkampioen Formule&amp;nbsp;1 wurdt. De start wurdt ferskate kearen útsteld omreden fan [[stjalprein]], mar lang om let wurdt besletten de race dochs ferride te litten om't de [[útstjoerrjochten]] wrâldwiid foar in protte jild ferkocht binne en it Formule&amp;nbsp;1-komitee dat jild net weromjaan moatte wol. Wylst se yn har race-auto's sitte te wachtsjen op 'e start, meitsje Lauda en Hunt [[eachkontakt]] en knikke se inoar ta. 

Oan 'e ein fan 'e twadde omgong, as er al ferskate klearen hast yn in [[slip (glydzjen)|slip]] rekke is, tinkt Lauda oan Marlene en beslút er dat it kampioenskip him syn libben net wurdich is. Hy set de auto oan 'e kant en stapt út. Hy kin dus gjin punten skoare yn dizze race. Dat betsjut dat Hunt net mear hoecht te winnen; ek as er it trêde plak bemachtiget, kriget er noch genôch punten om Lauda yn it klassemint foarby te gean. Nei in race mei ferskriklike waarsomstannichheden, tige min sicht, swierrichheden mei syn bannen en it oprinnen fan in [[ferwûne]] [[hân]] troch it betsjinjen fan syn healwei ôfbrutsen [[pook (auto)|pook]] finisht Hunt úteinlik yndie as trêde en wint er it kampioenskip mei in ferskil fan ien punt. Wylst Hunt en Team McLaren feestfiere, sette Lauda en Marlene ôf yn in helikopter. Sy freget him oft er [[spyt]] hat fan syn opjaan, mar hy sjocht nei har en antwurdet dat er hielendal nearne spyt fan hat.

De rest fan it jier bringt Hunt troch mei it genietsjen fan syn oerwinning en syn [[ferneamdens]] yn in [[orgy]] fan [[alkohol]], [[seks]] en [[drugs]]. Lauda kriget ûnderwilens belangstelling foar de [[loftfeart]] en hellet syn [[fleanbrevet]]. Op in [[fleanfjild]] yn [[Bologna]] moetsje se inoar by [[tafal]]. Hunt is mei in groepke [[freonskip|freonen]] mei in [[privee-fleantúch]] ûnderweis nei Ingelân, wylst Lauda syn eigen privee-fleantúch ûnderhâldt yn in [[hangaar]]. Lauda stiet der by Hunt op oan om te begjinnen oan syn training foar it [[Formule 1 yn 1977|Formule&amp;nbsp;1-seizoen fan 1977]], wannear't er syn titel ferdigenje moat. Mar Hunt seit dat sa'n titel foar him gjin sin hat as er net fan 'e oerwinning genietsje meie soe. 

Yn in [[voice-over]] fertelt Lauda dat Hunt, troch ienris wrâldkampioen te wurden, syn doel berikt hie en dat der neat wie dat him dreau om itselde keunstke nochris te prestearjen. Dat barde dan ek net, en in pear jier letter hold Hunt hielendal op mei autosport. Lauda fûn dat tige spitich om't foar him krekt de rivaliteit mei Hunt in grutte motivator wie om ta it uterste te gean. Hunt gie troch mei it genietsjen fan it libben, en Lauda seit dat er dêrom net ferheard mar wol [[drôvens|drôf]] wie, doe't er hearde dat Hunt yn [[1993]] mei 45 jier [[ferstoarn]] wie. Lauda beslút mei de wurden: &quot;Der wiene net folle dy't ik lije mocht sa't ik him [Hunt] lije mocht, en noch minder foar wa't ik [[respekt]] hie lykas foar him. Hy is noch altyd de iennichste op wa't ik ea [[jaloerskens|jaloersk]] west haw.&quot;

==Rolferdieling==
[[File:Daniel Brühl February 2015.jpg|right|thumb|130px|[[Daniel Brühl]].]]
[[File:Chris Hemsworth 3, 2013.jpg|right|thumb|130px|[[Chris Hemsworth]].]]
;haadrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;350px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje'''&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[Niki Lauda]]
| [[Daniel Brühl]]
|-
| [[James Hunt]]
| [[Chris Hemsworth]]
|-
|}
&lt;br&gt;
;byrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;350px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje''' 
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| Marlene Lauda-Knaus
| [[Alexandra Maria Lara]]
|-
| [[Suzy Miller]]
| [[Olivia Wilde]]
|-
| [[Louis Stanley]]
| [[David Calder]]
|-
| [[Alastair Caldwell]]
| [[Stephen Mangan]]
|-
| [[Alexander Fermor-Hesketh, 3 baron Hesketh|lord Hesketh]]
| [[Christian McKay]]
|-
| [[Clay Regazzoni]]
| [[Pierfrancesco Favino]]
|-
| [[ferpleechkundige|suster]] Gemma
| [[Natalie Dormer]]
|-
| [[Stirling Moss]]
| [[Alistair Petrie]]
|-
| [[Teddy Mayer]]
| [[Colin Stinton]]
|-
| Anthony &quot;Bubbles&quot; Horsley
| [[Julian Rhind-Tutt]]
|-
| [[John Hogan (autosportbestjoerder)|John Hogan]]
| [[Patrick Baladi]]
|-
| [[Jochen Mass]]
| himsels &lt;small&gt;([[cameo]])&lt;/small&gt;
|-
|}

==Produksje en distribúsje==
===Produksje===
''Rush'' waard [[regissearre]] troch [[Ron Howard]] nei in [[senario]] fan [[Peter Morgan]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Howard, Morgan, [[Andrew Eaton]], [[Eric Fellner]], [[Brian Oliver (produsint)|Brian Oliver]] en [[Brian Grazer]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[Cross Creek Pictures]], [[Exclusive Media]], [[Working Title Films]], [[Imagine Entertainment]], [[Revolution Films]] en [[Egoli Tossell Film]]. Dêrmei wie ''Rush'' in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Dútslân|Dútske]] [[ko-produksje]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]38&amp;nbsp;miljoen. Inkele miljoenen dêrfan bestiene út [[subsydzje]]s dy't takend wiene troch de [[Film- und Medienstiftung Nordrhein-Westfalen]], [[MFG Filmförderung Baden-Württemberg]] en it [[Dútsk Federaal Filmfûns]] (DFFF). De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Anthony Dod Mantle]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Hans Zimmer]].
[[File:Daniel_Brühl,_Niki_Lauda_and_Peter_Morgan.jpg|left|thumb|250px|F.l.n.rj.: [[akteur]] [[Daniel Brühl]], âld-koereur [[Niki Lauda]] (dy't yn 'e film spile wurdt troch Brühl) en [[senarioskriuwer]] [[Peter Morgan]] yn [[Wenen]] by de nasjonale [[Eastenryk]]ske [[premiêre]] fan ''Rush''.]]

===Opnamen===
De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Rush'' setten op [[22&amp;nbsp;febrewaris]] [[2012]] útein en duorren oant en mei [[22&amp;nbsp;maaie]] fan dat jier. Der waard filme yn it [[Feriene Keninkryk]], [[Dútslân]] en [[Eastenryk]]. Spesifike filmlokaasjes wiene û.o. it [[Fleanfjild Blackbushe]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Hampshire]] en ferskate [[sirkwy (sport)|autosportsirkwys]]: [[Snetterton Motor Racing Circuit]] yn it Ingelske greefskip [[Norfolk (greefskip)|Norfolk]], [[Cadwell Park]] yn it greefskip [[Lincolnshire]], it eardere [[Crystal Palace-sirkwy]] yn [[Londen]], [[Brands Hatch]] yn it greefskip [[Kent]] en de [[Nürburgring]] yn 'e Dútske dielsteat [[Rynlân-Palts]]. Foar de opnamen fan 'e histoaryske [[Formule&amp;nbsp;1]]-races waarden sawol echte race-auto's út dy tiid as moderne replika's brûkt.

===Distribúsje===
De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Rush'' waard yn 'e [[Feriene Steaten]] fersoarge troch [[Universal Pictures]], yn it [[Feriene Keninkryk]] troch [[StudioCanal]] en yn [[Dútslân]] troch [[UFA GmbH|UFA]] en [[Buena Vista International]]. De film gie op [[2&amp;nbsp;septimber]] [[2013]] yn [[Londen]] yn [[premiêre]] en wie dêrnei te sjen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Toronto]] foar't er op [[13&amp;nbsp;septimber]] yn 'e Britske [[bioskopen]] iepene. Yn 'e Amerikaanske bioskopen wie ''Rush'' fan [[20&amp;nbsp;septimber]] ôf te sjen en yn 'e Dútske bioskopen fan [[3&amp;nbsp;oktober]] ôf. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[10&amp;nbsp;septimber]] by de [[platemaatskippij]]en [[Sony Classical Records]] en [[WaterTower Music]]. ''Rush'' waard op [[28&amp;nbsp;jannewaris]] [[2014]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]].
[[File:Blackbushe Airport Vision Apron 01.jpg|right|thumb|250px|It [[Fleanfjild Blackbushe]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Hampshire]] wie ien fan 'e filmlokaasjes foar ''Rush''.]]

==Historisiteit==
''Rush'' is net alhiel histoarysk akkuraat. Guon dingen binne sterker oanset om 'e [[plot]] ynteressanter te meitsjen, lykas de rivaliteit tusken [[Niki Lauda]] en [[James Hunt]]. Yn it echt wiene se goed [[freonskip|befreone]] en dielden se yn it begjin fan harren [[karriêre]] sels in skoftke in [[appartemint]]. Oare dingen binne krekt ôfswakke, lykas de skok fan Lauda syn [[oarehelte|frou]] doe't se foar it earst de [[brânwûne]]n seach dy't er by syn [[ûngelok (aksidint)|ûngelok]] oan 'e holle oprûn hie. Wer oaren binne simpelwei út 'e tomme sûgd, lykas de [[mishanneling]] troch Hunt fan in [[sjoernalist]] dy't Lauda nei syn ûngelok ûnfatsoenlike fragen stelt. Ek yn ferskate yn byld brochte races binne feroarings oanbrocht om 'e plot fan 'e film te skewielen. Sa gie de striid om 'e oerwinning yn 'e Formule&amp;nbsp;3-race op it [[Crystal Palace-sirkwy]] net tusken Hunt en Lauda, mar tusken Hunt en [[Dave Morgan (autokoereur)|Dave Morgan]].

==Untfangst==
Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Rush'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Rush'' in heech goedkarringspersintaazje fan 89%, basearre op 235 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: &quot;[Dizze film] is in glêde, streamline, goed rinnende masine en in knaphandich makke [[sportfilm|sportdrama]] mei opwinende racesênes en sterke [[aktearprestaasje]]s fan [[Chris Hemsworth]] en [[Daniel Brühl]].&quot; Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Rush'' in goedkarringspersintaazje fan 74%, basearre op 43 resinsjes.
[[File:Last survival of Crystal Palace Motor Racing Circuit (geograph 4211558).jpg|left|thumb|250px|It eardere [[Crystal Palace-sirkwy]] yn [[Londen]] wie in filmlokaasje foar ''Rush''.]]

Doe't [[Niki Lauda]] ''Rush'' foar it earst te sjen krige foarôfgeande oan 'e [[premiêre]], wied er der net sa bliid mei om't er fûn dat hysels yn 'e film yn in te negatyf ljocht pleatst waard. Dat feroare doe't nei de premiêre bekenden by him kamen om te sizzen hoe'n goede film oft se it fûnen. Wat de film as gehiel oanbelange, wie Lauda der fan it begjin ôf oan al wiis mei. Doe't him dêrnei frege waard, seid er: &quot;Der wiene gjin [[Hollywood]]-feroarings of dingen dy't op in wat te Hollywood-eftige wize oanpast wiene. It is tige akkuraat. En dat ferraste my wier op tige positive wize.&quot;

==Resultaat==
===Opbringst===
''Rush'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]26,9&amp;nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $71,3&amp;nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $98,2&amp;nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $38&amp;nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $60,2&amp;nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte.
[[File:Nurburgring lap.jpg|right|thumb|250px|De [[Nürburgring]] yn [[Rynlân-Palts]] wie in filmlokaasje foar ''Rush''.]]

===Prizen===
''Rush'' waard yn [[2014]] by de [[Golden Globe]]s nominearre foar de [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 'e [[kategory]]en [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]] en bêste akteur ([[Daniel Brühl]]). By de [[BAFTA's]] waard de film nominearre yn 4 kategoryen, wêrûnder bêste Britske film, bêste [[byrol]] fan in akteur (Daniel Brühl) en bêste [[lûd]]. De film wûn de BAFTA foar bêste [[filmmontaazje]]. ''Rush'' wûn ek de Virtuoso Award op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Santa Barbara]].

''Rush'' waard fierders nominearre foar de [[Screen Actors Guild Award]]s foar bêste byrol fan in akteur (Daniel Brühl) en bêste groep [[stuntlju]], de [[Satellite Award]]s foar bêste [[regisseur]], bêste [[kamerarezjy]], bêste filmmontaazje, bêste lûd, bêste [[artdirection]] en [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp en bêste [[fisuele effekten]], de [[Empire Award]]s foar bêste Britske film en bêste byrol fan in akteur (Daniel Brühl), de [[Critics' Choice Movie Award]]s foar bêste [[aksjefilm]], bêste byrol fan in akteur (Daniel Brühl), bêste filmmontaazje en bêste [[fisazjy]], en de [[AACTA International Award]] foar bêste film.

==Keppelings om utens==
* {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt1979320/ Ynformaasje oer ''Rush'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Rush_(2013_film) ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''Rush'' (film út 2013)}}

[[Kategory:Amerikaanske sportdramafilm]]
[[Kategory:Amerikaanske biografyske film]]
[[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]]
[[Kategory:Britske sportfilm]]
[[Kategory:Britske biografyske film]]
[[Kategory:Britske histoaryske film]]
[[Kategory:Dútske sportfilm]]
[[Kategory:Dútske biografyske film]]
[[Kategory:Dútske histoaryske film]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Dútsktalige film]]
[[Kategory:Film fan Universal Pictures]]
[[Kategory:Film fan Working Title Films]]
[[Kategory:Film fan Buena Vista International]]
[[Kategory:Film fan UFA]]
[[Kategory:Film fan StudioCanal]]
[[Kategory:Film fan Imagine Entertainment]]
[[Kategory:Film fan Cross Creek Pictures]]
[[Kategory:Film fan Ron Howard]]
[[Kategory:Film út 2013]]
[[Kategory:Film oer autosport]]
[[Kategory:Film oer it houlik]]
[[Kategory:Film oer in sportûngemak]]
[[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]]
[[Kategory:Formule 1]]</text>
      <sha1>g6h11e796bwwcri4qfvrzdnckrj9vb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Britske sportfilm</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193168</id>
    <revision>
      <id>1236638</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1236638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="oh1mw37kx8vlf7i9vv0qvgpu7y1hllx" xml:space="preserve">[[Kategory:Britske film|Sportfilm]]
[[Kategory:Sportfilm]]</text>
      <sha1>oh1mw37kx8vlf7i9vv0qvgpu7y1hllx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Dútske sportfilm</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193169</id>
    <revision>
      <id>1236639</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1236639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="rxxfots5s2mhfq08ri4f0163q6780d2" xml:space="preserve">[[Kategory:Dútske film|Sportfilm]]
[[Kategory:Sportfilm|Dutsk]]</text>
      <sha1>rxxfots5s2mhfq08ri4f0163q6780d2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Film oer in sportûngemak</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193170</id>
    <revision>
      <id>1236640</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1236640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="cpncv5bh0kmwgovui97hxjjov72wyjt" xml:space="preserve">[[Kategory:Film oer in sport| ]]
[[Kategory:Film oer in ûngemak|Sport]]</text>
      <sha1>cpncv5bh0kmwgovui97hxjjov72wyjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Film fan UFA</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193171</id>
    <revision>
      <id>1236641</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1236641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="hlxn5vj3tot2lei5vgu55o07ilm7f08" xml:space="preserve">[[Kategory:Film nei studio|UFA]]
[[Kategory:UFA]]</text>
      <sha1>hlxn5vj3tot2lei5vgu55o07ilm7f08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:UFA</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193172</id>
    <revision>
      <id>1236642</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1236642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="0qfbrpm2s3zrxdmskfqyvk11bhi2y7e" xml:space="preserve">[[Kategory:Dútske filmstudio]]
[[Kategory:Dútske telefyzjestudio]]
[[Kategory:Dútske filmdistributeur]]
[[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1917]]</text>
      <sha1>0qfbrpm2s3zrxdmskfqyvk11bhi2y7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Heakbek</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193173</id>
    <revision>
      <id>1236648</id>
      <timestamp>2026-07-29T06:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Pinicola enucleator|''Pinicola''}}  [[Kategory:Fugelskaai]] [[Kategory:Finkfûgel]]&quot;</comment>
      <origin>1236648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="fg0jmo338z9ixtjdaqvcfqx9j3x6z8i" xml:space="preserve">{{Commonscat|Pinicola enucleator|''Pinicola''}} 
[[Kategory:Fugelskaai]]
[[Kategory:Finkfûgel]]</text>
      <sha1>fg0jmo338z9ixtjdaqvcfqx9j3x6z8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heakbekken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193174</id>
    <revision>
      <id>1236649</id>
      <timestamp>2026-07-29T06:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding           = Pine Grosbeak (Pinicola enucleator) (13667564073).jpg | ôfbyldingsbreedte   =  | ôfbyldingstekst     = mantsje | takson1             =  | namme1              =  | takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2              = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5             = klasse (taksonomy)...&quot;</comment>
      <origin>1236649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2754" sha1="5lqwmutylaap0pg80s41l49veg3v177" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Pine Grosbeak (Pinicola enucleator) (13667564073).jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     = mantsje
| takson1             = 
| namme1              = 
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson11            = [[ûnderskift]]:
| namme11             = [[sjongfûgels]] (''Passeri'')
| takson12            = [[boppefamylje]]:
| namme12             = [[moskfûgels]] (''Passeroidea'')
| takson13            = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme13             = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme14             = '''heakbekken''' (''Pinicola'')
| beskriuwer, jier    = [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1808
}}
It [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''heakbekken''' (''Pinicola'') is in [[Monotypysk takson|monotypysk]] mei ien wiidfersprate soarte: de [[heakbek]] (''Pinicola enucleator''). Dizze fûgels hearre ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]] en binne besibbe oan ûnder oare de [[krúsbekken]]. Se hawwe in frij kompakt formaat fan in [[klyster]] mei in opfallende, tsjokke snaffel wêrfan't de boppesnaffel nei ûnderen bûge is. De mantsjes binne te werkennen oan harren djippe, framboasreade fearrekleed, wylst de wyfkes mear griis oant giel binne. Heakbekken libje foaral yn 'e tichte nullewâlden om de noardlike poalgurdle hinne, sawol yn [[Skandinaavje]] en [[Sibearje]] as yn [[Noard-Amearika]]. Bûten de briedtiid sykje se har iten – besteande út sied, knoppen en beien – faak yn lytsere groepkes en kinne se ek bûten de bosken sjoen wurde by foerplanken.

== Soarten ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Pinicola enucleator m CT3.jpg|120px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;center&gt;Mantsje&lt;br&gt;[[File:Pine grosbeak ely 2.18.24 DSC 5333-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|120px]]&lt;br&gt;Wyfke&lt;br&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt; || ''Pinicola enucleator'' || [[heakbek]] || Noardlik Jeropa, Aazje en Noard-Amearika || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pine-grosbeak-pinicola-enucleator ''Pinicola enucleator'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Pinicola enucleator|Heakbekken}}
}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Heakbek| ]]
[[Kategory:Finkfûgel]]</text>
      <sha1>5lqwmutylaap0pg80s41l49veg3v177</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Portegeesk</title>
    <ns>1</ns>
    <id>193175</id>
    <revision>
      <id>1236656</id>
      <timestamp>2026-07-29T06:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* PortUgeesk */ nije seksje</comment>
      <origin>1236656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="t88k9slkawuyu3lmwno0xkivgil08r4" xml:space="preserve">== PortUgeesk ==

Moai stikje purisme, mar PortEgeesk liket nearne nei. Sille wy der gewoan PortUgeesk fan meitsje? [[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 29 jul 2026, 08.56 (CEST)</text>
      <sha1>t88k9slkawuyu3lmwno0xkivgil08r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krúsbekken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193176</id>
    <revision>
      <id>1236660</id>
      <timestamp>2026-07-29T07:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding           = Red crossbill (53583215571).jpg | ôfbyldingsbreedte   =  | ôfbyldingstekst     = mantsje fan 'e [[krúsbek]] | takson1             =  | namme1              =  | takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2              = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5             = klasse (taksonomy)|k...&quot;</comment>
      <origin>1236660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4871" sha1="6zvsyh7zqt0y11ivheywg6j79dwkcx4" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Red crossbill (53583215571).jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     = mantsje fan 'e [[krúsbek]]
| takson1             = 
| namme1              = 
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson11            = [[ûnderskift]]:
| namme11             = [[sjongfûgels]] (''Passeri'')
| takson12            = [[boppefamylje]]:
| namme12             = [[moskfûgels]] (''Passeroidea'')
| takson13            = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme13             = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme14             = '''krúsbekken''' (''Loxia'')
| beskriuwer, jier    = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758
}}
It [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''krúsbekken''' (''Loxia'') is in skaai fan fûgels út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]]. Dizze fûgels binne frij kompakt en steane benammen bekend om harren opfallende, oer inoar hinne krúste snaffelhelten. Dy bysûndere snaffelstruktuer is in spesjalisme wêrmei't se maklik sied út de kegels fan nullebeammen helje kinne

De mantsjes binne meastentiids read oant oranje fan kleur, wylst de wyfkes grizich oant giel-grien binne. Krúsbekken libje foaral yn 'e tichte nullewâlden fan it noardlik healrûn en binne sterk bûn oan it sied fan nullebeammen.

De [[typesoarte]] fan it fûgelskaai fan 'e krúsbekken is de gewoane [[krúsbek]] (''Loxia curvirostra'').
== Soarten ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme  !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Furukorsnebb..(Loxia pytyopsittacus).jpg|120px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;center&gt;mantsje&lt;br&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt; || [[grutte krúsbek]] || ''Loxia pytyopsittacus'' || [[Skandinaavje]], [[Wyt-Ruslân]], [[Jeropeesk Ruslân]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/parrot-crossbill-loxia-pytyopsittacus ''Loxia pytyopsittacus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Male Common Crossbill (Loxia curvirostra), Karwendel mountains, Austria (5794309754).jpg|120px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;center&gt;mantsje&lt;br&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;[[File:Red Crossbill (female) Rusty's Rodeo NM 2018-01-20 08-57-04 (39136457684).jpg|120px]]&lt;small&gt;&lt;center&gt;wyfke&lt;br&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;|| [[krúsbek]] || ''Loxia curvirostra''  || Noardlik [[Jeropa]], [[Aazje]] en [[Noard-Amearika]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-crossbill-loxia-curvirostra ''Loxia curvirostra'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Loxia megaplaga 474981492.jpg|120px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;center&gt;mantsje&lt;br&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt; || [[Hispanjoalakrúsbek]]  || ''Loxia megaplaga'' ||  [[Dominikaanske Republyk]] en [[Haïty]] || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hispaniolan-crossbill-loxia-megaplaga ''Loxia megaplaga'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:965.5 - CASSIA CROSSBILL (6-30-2018) trail n-w from upper penstamon c g, cassia co, id -17 male &amp; juv (43245983821).jpg|120px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;center&gt;mantsje mei juvenyl&lt;br&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;  || [[Idahokrúsbek]] || ''Loxia sinesciuris''  || [[Feriene Steaten]] ([[Idaho]]) || In tige bedrige soarte dy 't op basis fan DNA-ûndersyk as aparte soarte behannele wurdt. De IUCN beskôget de soarte noch as in [[ûndersoarte]] fan 'e gewoane krúsbek en dêrom ûntbrekt in eigen IUCN-status.&lt;ref&gt;[https://birdsoftheworld.org/bow/species/redcro9/cur/introduction ''Loxia sinesciuris'' op ''Birds of the World'']&lt;/ref&gt; 
|-
| [[Ofbyld:Scottish Crossbill (Loxia scotica) - geograph.org.uk - 8205947.jpg|120px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;center&gt;mantsje&lt;br&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt; || [[Skotske krúsbek]]|| ''Loxia scotica''  || [[Skotlân]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/scottish-crossbill-loxia-scotica ''Loxia scotica'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Whitewingedcrossbillmale09.jpg|120px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;center&gt;mantsje&lt;br&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;[[File:White-winged Crossbill - female.jpg|120px]]&lt;small&gt;&lt;center&gt;wyfke&lt;br&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;|| [[wytbânkrúsbek]] || ''Loxia leucoptera'' || Noardeast-Jeropa, Noard-Aazje en Noard-Amearika || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/two-barred-crossbill-loxia-leucoptera ''Loxia leucoptera'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Loxia|Krúsbekken}}
}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Krúsbek| ]]
[[Kategory:Finkfûgel]]</text>
      <sha1>6zvsyh7zqt0y11ivheywg6j79dwkcx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Túfielgoes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193177</id>
    <revision>
      <id>1236661</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme      = túfielgoes |Ofbyld     = [[Ofbyld:European Shag (Phalacrocorax aristotelis) (13667754243).jpg|250px]] |lûd        = [[Ofbyld:Cormoran huppé - Gulosus aristotelis.wav|250px]] |Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift      = [[ginteftigen]] (''Suliformes'')  |Famylje    = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai      = [[túfielguozzen]] (''Gulo...&quot;</comment>
      <origin>1236661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5559" sha1="tvhk4hrcu2vr67ej95nlm6gcdc0hykf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = túfielgoes
|Ofbyld     = [[Ofbyld:European Shag (Phalacrocorax aristotelis) (13667754243).jpg|250px]]
|lûd        = [[Ofbyld:Cormoran huppé - Gulosus aristotelis.wav|250px]]
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje    = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'')
|Skaai      = [[túfielguozzen]] (''Gulosus'') 
|Wittenskiplike namme= Gulosus aristotelis
|Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    =[[File:GulosusAristotelisIUCNver2018 2.png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1      = {{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]
|Kolom2      = {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]
}}&lt;/small&gt;  
}}
De '''túfielgoes''' of de '''toefielgoes''' (''Gulosus aristotelis'', synonym: ''Phalacrocorax aristotelis'') is in [[fûgel]] út it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). ''Gulosus'' is op basis fan molekulêr genetysk ûndersyk ôfsplitst fan it skaai ''Phalacrocorax''.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:European Shag (Phalacrocorax aristotelis) (13668103374).jpg|thumb|left|Túfielguozzen.]]
De fûgel wurdt 68 oant 78 sintimeter lang en hat in spanwiidte fan 95 oant 110 sintimeter. Hy is wat lytser as de (gewoane) [[ielgoes]] en hat in tinnere en lytsere kop en ek in tinnere snaffel. Folwoeksen fûgels hawwe in swart fearrekleed mei in griene glâns, wylst de wjukken in swart skobbich patroan mei in pearse glâns hawwe. Yn it folwoeksen briedkleed hat de túfielgoes in opfallende túf op 'e kop dêr't er de namme oan tanket. De snaffel is donker mei in opfallend giele mûlhoeke. De iris is felgrien. 

Juvenilen ha in donkerbrune boppekant en in ljochtbrune ûnderkant mei in wyteftich kin.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De túfielgoes komt foar op 'e rotskusten fan [[Noarwegen]] oant [[Noard-Afrika]]. Túfielgoazen binne komselden ynlânsk te sjen.
De soarte telt trije ûndersoarten:[3]

* ''G. a. aristotelis'': [[Yslân]] en westlik Jeropa
* ''G. a. riggenbachi'': westkust fan [[Marokko]]
* ''G. a. desmarestii'': mediterraanske kusten en eilannen

=== Nederlân ===
Yn Nederlân is de túfielgoes seldsum.

== Ekology ==
De túfielgoes is ien fan 'e djipst dûkende soarten yn 'e famylje. Se kinne somtiden wol oant 45 meter djip dûke en sykje it iten yn 'e bentyske sône - tichteby de seeboaiem. Se ite ferskillende soarten fisk en lizze grutte ôfstannen ôf tusken de rêstplakken en de foerazjearplakken.  

De fûgel briedt oan 'e kust op rotsrânen, yn spjalten of lytse grotten. It nêst bestiet út in hoop rotsjend smjuntegers of tûkjes, dy't mei eigen ekskreminten (guano) oan inoar lime binne. It briedseizoen is lang; guon fûgels begjinne al yn febrewaris, wylst oaren pas yn maaie of noch letter begjinne. Trochstrings wurde der trije aaien lein. By it útkommen binne de jongen keal en sûnder dûns. Foar de waarmte binne se hielendal ôfhinklik fan 'e âlders. De jongen fleane tusken de earste helte fan juny oant ein augustus út, somtiden sels net earder as healwei oktober.

&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Ofbylden&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Phalacrocorax aristotelis eggs.jpeg|Aaien
Phalacrocorax aristotelis Hornøya.jpg|Fûgel mei pyk
Juvenile European Shag at Torquay Harbour.jpg|Juvenyl
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Status ==
De grutte fan 'e populaasje waard yn 2015 rûsd op 230.000-240.000 fûgels. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat dizze soarte de status net bedrige (''Least Concern).

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/european-shag-gulosus-aristotelis BirdLife, oproppen 23 july 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/eursha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 july 2026.]
* [https://ebird.org/species/eursha1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen 23 july 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gulosus aristotelis|Túfielgoes}}
}}
{{DEFAULTSORT:Tufielgoes}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Túfielgoes]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Faeröer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ukraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]</text>
      <sha1>tvhk4hrcu2vr67ej95nlm6gcdc0hykf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236663</id>
      <parentid>1236661</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1236663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5570" sha1="i039tgz0qw0xdpvfveraos52wl54mbo" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = túfielgoes
|Ofbyld     = [[Ofbyld:European Shag (Phalacrocorax aristotelis) (13667754243).jpg|250px]]
|lûd        = [[Ofbyld:Cormoran huppé - Gulosus aristotelis.wav|250px]]
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje    = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'')
|Skaai      = [[túfielguozzen]] (''Gulosus'') 
|Wittenskiplike namme= Gulosus aristotelis
|Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    =[[File:GulosusAristotelisIUCNver2018 2.png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1      = {{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]
|Kolom2      = {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]
}}&lt;/small&gt;  
}}
De '''túfielgoes''' of de '''toefielgoes''' (''Gulosus aristotelis'', synonym: ''Phalacrocorax aristotelis'') is in [[fûgel]] út it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). ''Gulosus'' is op basis fan molekulêr genetysk ûndersyk ôfsplitst fan it skaai ''Phalacrocorax''.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:European Shag (Phalacrocorax aristotelis) (13668103374).jpg|thumb|left|Túfielguozzen.]]
De fûgel wurdt 68 oant 78 sintimeter lang en hat in spanwiidte fan 95 oant 110 sintimeter. Hy is wat lytser as de (gewoane) [[ielgoes]] en hat in tinnere en lytsere kop en ek in tinnere snaffel. Folwoeksen fûgels hawwe in swart fearrekleed mei in griene glâns, wylst de wjukken in swart skobbich patroan mei in pearse glâns hawwe. Yn it folwoeksen briedkleed hat de túfielgoes in opfallende túf op 'e kop dêr't er de namme oan tanket. De snaffel is donker mei in opfallend giele mûlhoeke. De iris is felgrien. 

Juvenilen ha in donkerbrune boppekant en in ljochtbrune ûnderkant mei in wyteftich kin.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De túfielgoes komt foar op 'e rotskusten fan [[Noarwegen]] oant [[Noard-Afrika]]. Túfielgoazen binne komselden ynlânsk te sjen.
De soarte telt trije ûndersoarten:[3]

* ''G. a. aristotelis'': [[Yslân]] en westlik Jeropa
* ''G. a. riggenbachi'': westkust fan [[Marokko]]
* ''G. a. desmarestii'': mediterraanske kusten en eilannen

=== Nederlân ===
Yn Nederlân is de túfielgoes seldsum.

== Ekology ==
De túfielgoes is ien fan 'e djipst dûkende soarten yn 'e famylje. Se kinne somtiden wol oant 45 meter djip dûke en sykje it iten yn 'e bentyske sône - tichteby de seeboaiem. Se ite ferskillende soarten fisk en lizze grutte ôfstannen ôf tusken de rêstplakken en de foerazjearplakken.  

De fûgel briedt oan 'e kust op rotsrânen, yn spjalten of lytse grotten. It nêst bestiet út in hoop rotsjend smjuntegers of tûkjes, dy't mei eigen ekskreminten (guano) oan inoar lime binne. It briedseizoen is lang; guon fûgels begjinne al yn febrewaris, wylst oaren pas yn maaie of noch letter begjinne. Trochstrings wurde der trije aaien lein. By it útkommen binne de jongen keal en sûnder dûns. Foar de waarmte binne se hielendal ôfhinklik fan 'e âlders. De jongen fleane tusken de earste helte fan juny oant ein augustus út, somtiden sels net earder as healwei oktober.

&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Ofbylden&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Phalacrocorax aristotelis eggs.jpeg|Aaien
Phalacrocorax aristotelis Hornøya.jpg|Fûgel mei pyk
Juvenile European Shag at Torquay Harbour.jpg|Juvenyl
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Status ==
De grutte fan 'e populaasje waard yn 2015 rûsd op 230.000-240.000 fûgels. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat dizze soarte de status net bedrige (''Least Concern).

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/european-shag-gulosus-aristotelis BirdLife, oproppen 23 july 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/eursha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 july 2026.]
* [https://ebird.org/species/eursha1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen 23 july 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gulosus aristotelis|Túfielgoes}}
}}
{{DEFAULTSORT:Tufielgoes}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Túfielgoes]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]</text>
      <sha1>i039tgz0qw0xdpvfveraos52wl54mbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1236664</id>
      <parentid>1236663</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T08:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1236664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5752" sha1="ay25hwkhiebrzovbbuxudh9sgl03ded" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = túfielgoes
|Ofbyld     = [[Ofbyld:European Shag (Phalacrocorax aristotelis) (13667754243).jpg|250px]]
|lûd        = [[Ofbyld:Cormoran huppé - Gulosus aristotelis.wav|250px]]
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') 
|Famylje    = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'')
|Skaai      = [[túfielguozzen]] (''Gulosus'') 
|Wittenskiplike namme= Gulosus aristotelis
|Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart    =[[File:GulosusAristotelisIUCNver2018 2.png|center|250px]]&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1      = {{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]
|Kolom2      = {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]
}}&lt;/small&gt;  
}}
De '''túfielgoes''' of de '''toefielgoes''' (''Gulosus aristotelis'', synonym: ''Phalacrocorax aristotelis'') is in [[fûgel]] út it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). ''Gulosus'' is op basis fan molekulêr genetysk ûndersyk ôfsplitst fan it skaai ''Phalacrocorax''.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:European Shag (Phalacrocorax aristotelis) (13668103374).jpg|thumb|left|Túfielguozzen.]]
De fûgel wurdt 68 oant 78 sintimeter lang en hat in spanwiidte fan 95 oant 110 sintimeter. Hy is wat lytser as de (gewoane) [[ielgoes]] en hat in tinnere en lytsere kop en ek in tinnere snaffel. Folwoeksen fûgels hawwe in swart fearrekleed mei in griene glâns, wylst de wjukken in swart skobbich patroan mei in pearse glâns hawwe. Yn it folwoeksen briedkleed hat de túfielgoes in opfallende túf op 'e kop dêr't er de namme oan tanket. De snaffel is donker mei in opfallend giele mûlhoeke. De iris is felgrien. 

Juvenilen ha in donkerbrune boppekant en in ljochtbrune ûnderkant mei in wyteftich kin.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De túfielgoes komt foar op 'e rotskusten fan [[Noarwegen]] oant [[Noard-Afrika]]. Túfielgoazen binne komselden ynlânsk te sjen.
De soarte telt trije ûndersoarten:[3]

* ''G. a. aristotelis'': [[Yslân]] en westlik Jeropa
* ''G. a. riggenbachi'': westkust fan [[Marokko]]
* ''G. a. desmarestii'': mediterraanske kusten en eilannen

=== Nederlân ===
Yn Nederlân is de túfielgoes seldsum en komt de soarte winterdeis yn lytse oantallen op wurkeilannen of pieren yn Seelân foar.

== Ekology ==
De túfielgoes is ien fan 'e djipst dûkende soarten yn 'e famylje. Se kinne somtiden wol oant 45 meter djip dûke en sykje it iten yn 'e bentyske sône - tichteby de seeboaiem. Se ite ferskillende soarten fisk en lizze grutte ôfstannen ôf tusken de rêstplakken en de foerazjearplakken.  

De fûgel briedt oan 'e kust op rotsrânen, yn spjalten of lytse grotten. It nêst bestiet út in hoop rotsjend smjuntegers of tûkjes, dy't mei eigen ekskreminten (guano) oan inoar lime binne. It briedseizoen is lang; guon fûgels begjinne al yn febrewaris, wylst oaren pas yn maaie of noch letter begjinne. Trochstrings wurde der trije aaien lein. By it útkommen binne de jongen keal en sûnder dûns. Foar de waarmte binne se hielendal ôfhinklik fan 'e âlders. De jongen fleane tusken de earste helte fan juny oant ein augustus út, somtiden sels net earder as healwei oktober.

&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Ofbylden&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Phalacrocorax aristotelis eggs.jpeg|Aaien
Phalacrocorax aristotelis Hornøya.jpg|Fûgel mei pyk
Juvenile European Shag at Torquay Harbour.jpg|Juvenyl
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Status ==
De grutte fan 'e populaasje waard yn 2015 rûsd op 230.000-240.000 fûgels. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat dizze soarte de status net bedrige (''Least Concern).

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/european-shag-gulosus-aristotelis BirdLife, oproppen 29 july 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/eursha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 29 july 2026.]
* [https://ebird.org/species/eursha1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen 29 july 2026.]
* [https://stats.sovon.nl/stats/soort/800 SOVON, oproppen 29 july 2026]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gulosus aristotelis|Túfielgoes}}
}}
{{DEFAULTSORT:Tufielgoes}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Túfielgoes]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]</text>
      <sha1>ay25hwkhiebrzovbbuxudh9sgl03ded</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Túfielgoes</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193178</id>
    <revision>
      <id>1236662</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Gulosus aristotelis|''Gulosus''}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoesfûgel]]&quot;</comment>
      <origin>1236662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="k8q0qtjqrjkd3hwghcj6ke02bqqafq2" xml:space="preserve">{{Commonscat|Gulosus aristotelis|''Gulosus''}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ielgoesfûgel]]</text>
      <sha1>k8q0qtjqrjkd3hwghcj6ke02bqqafq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gulosus aristotelis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193179</id>
    <redirect title="Túfielgoes" />
    <revision>
      <id>1236665</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Túfielgoes]]</comment>
      <origin>1236665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="ak13fkzydek068x1bco9wvj4mamivrk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Túfielgoes]]</text>
      <sha1>ak13fkzydek068x1bco9wvj4mamivrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toefielgoes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193180</id>
    <redirect title="Túfielgoes" />
    <revision>
      <id>1236666</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Túfielgoes]]</comment>
      <origin>1236666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="ak13fkzydek068x1bco9wvj4mamivrk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Túfielgoes]]</text>
      <sha1>ak13fkzydek068x1bco9wvj4mamivrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Phalacrocorax aristotelis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193181</id>
    <redirect title="Túfielgoes" />
    <revision>
      <id>1236667</id>
      <timestamp>2026-07-29T08:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Túfielgoes]]</comment>
      <origin>1236667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="ak13fkzydek068x1bco9wvj4mamivrk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Túfielgoes]]</text>
      <sha1>ak13fkzydek068x1bco9wvj4mamivrk</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>