Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 4 149 1236806 1236742 2026-07-30T22:46:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kepp. reparearre 1236806 wikitext text/x-wiki Dizze side is foar Wikipedianen, foar titels dêr't se fan fine dat dy yn de Fryske Wikipedy in side krije moatte. == Begrippen == * [[Lûdsferskynsel]] ? * [[Untstean fan it Frysk]] * [[Bûn fan Fryske Tonielselskippen]] * [[Lieteboek foar de Tsjerken]] * [[Huddersfield]], Ingelske fuotbalklub * [[Frisdrinken]] * [[dokterskrûden]] == Literatuer == * [[Space Odyssey]] ([[:nl:Space Odyssey|nl]]/[[:en:Space Odyssey|en]] - [[:d:Q1198588|wikidata]]) == Persoanen == === Akteurs === * [[David Soul]] ([[:nl:David Soul|nl]]/[[:en:David Soul|en]] - [[:d:Q727752|wikidata]]) * [[Gary Graham]] ([[:nl:Gary Graham|nl]]/[[:en:Gary Graham|en]] - [[:d:Q2571025|wikidata]]) * [[Carl Weathers]] ([[:nl:Carl Weathers|nl]]/[[:en:Carl Weathers|en]] - [[:d:Q320218|wikidata]]) * [[Kenneth Mitchell]] ([[:nl:Kenneth Mitchell|nl]]/[[:en:Kenneth Mitchell (actor)|en]] - [[:d:Q732763|wikidata]]) * [[Harry Dikmans]] ([[:nl:Harry Dikmans|nl]] - [[:d:Q2446900|wikidata]]) * [[Dabney Coleman]] ([[:nl:Dabney Coleman|nl]]/[[:en:Dabney Coleman|en]] - [[:d:Q446717|wikidata]]) * [[Frank Schaafsma]] ([[:nl:Frank Schaafsma|nl]] - [[:d:Q2796491|wikidata]]) * [[Johnny Wactor]] ([[:nl:Johnny Wactor|nl]]/[[:en:Johnny Wactor|en]] - [[:d:Q59779875|wikidata]]) * [[Tom Bower]] ([[:nl:Tom Bower|nl]]/[[:en:Tom Bower (actor)|en]] - [[:d:Q354031|wikidata]]) * [[Erich Anderson]] ([[:nl:Erich Anderson|nl]]/[[:en:Erich Anderson|en]] - [[:d:Q2610657|wikidata]]) * [[Donald Sutherland]] ([[:nl:Donald Sutherland|nl]]/[[:en:Donald Sutherland|en]] - [[:d:Q103784|wikidata]]) * [[Bill Cobbs]] ([[:nl:Bill Cobbs|nl]]/[[:en:Bill Cobbs|en]] - [[:d:Q862028|wikidata]]) * [[James Sikking]] ([[:nl:James Sikking|nl]]/[[:en:James B. Sikking|en]] - [[:d:Q1681105|wikidata]]) * [[Bob Newhart]] ([[:nl:Bob Newhart|nl]]/[[:en:Bob Newhart|en]] - [[:d:Q718078|wikidata]]) === Sporters === * [[Shawnacy Barber]] ([[:nl:Shawnacy Barber|nl]]/[[:en:Shawn Barber (pole vaulter)|en]] - [[:d:Q9335955|wikidata]]) * [[Michel Jazy]] ([[:nl:Michel Jazy|nl]]/[[:fr:Michel Jazy|fr]] - [[:d:Q1385699|wikidata]]) * [[Javier Salmerón]] ([[:en:Javier Salmerón|en]]/[[:es:Javier Salmerón|es]] - [[:d:Q19520015|wikidata]]) * [[Jacques Rousseau (atleet)]] ([[:de:Jacques Rousseau|de]]/[[:fr:Jacques Rousseau (athlétisme)|fr]] - [[:d:Q720385|wikidata]]) * [[Bob Schul]] ([[:nl:Bob Schul|nl]]/[[:en:Bob Schul|en]] - [[:d:Q547339|wikidata]]) * [[O.J. Simpson]] ([[:nl:O.J. Simpson|nl]]/[[:en:O.J. Simpson|en]] - [[:d:Q44473|wikidata]]) * [[Vadym Hladoen]] ([[:nl:Vadym Hladoen|nl]]/[[:en:Vadym Hladun|en]] - [[:d:Q16636961|wikidata]]) * [[Carl Cain]] ([[:nl:Carl Cain|nl]]/[[:en:Carl Cain|en]] - [[:d:Q1463612|wikidata]]) * [[Jerry West]] ([[:nl:Jerry West|nl]]/[[:en:Jerry West|en]] - [[:d:Q311195|wikidata]]) * [[Emilio Correa (1953)]] ([[:en:Emilio Correa (boxer born 1953)|en]]/[[:de:Emilio Correa Vaillant|de]] - [[:d:Q3052321|wikidata]]) <small>''Net betiizje mei syn soan [[Emilio Correa (1985)]] dy't yn 1985 berne waard.''</small> * [[Mário Zagallo]] ([[:nl:Mário Zagallo|nl]]/[[:en:Mário Zagallo|en]] - [[:d:Q311511|wikidata]]) * [[Franz Beckenbauer]] ([[:nl:Franz Beckenbauer|nl]]/[[:de:Franz Beckenbauer|de]] - [[:d:Q4457|wikidata]]) * [[Luigi Riva]] ([[:nl:Luigi Riva|nl]]/[[:en:Gigi Riva|en]] - [[:d:Q276026|wikidata]]) * [[Andreas Brehme]] ([[:nl:Andreas Brehme|nl]]/[[:en:Andreas Brehme|en]] - [[:d:Q159045|wikidata]]) * [[Bernd Hölzenbein]] ([[:nl:Bernd Hölzenbein|nl]]/[[:de:Bernd Hölzenbein|de]] - [[:d:Q44858|wikidata]]) * [[Jan Raas (hurdfytser)]] ([[:nl:Jan Raas (wielrenner)|nl]] - [[:d:Q709889|wikidata]]) * [[Theo de Rooij]] ([[:nl:Theo de Rooij|nl]] - [[:d:Q1739184|wikidata]]) * [[Luigi Arienti]] ([[:nl:Luigi Arienti|nl]]/[[:en:Luigi Arienti|en]] - [[:d:Q718522|wikidata]]) * [[Imerio Massignan]] ([[:nl:Imerio Massignan|nl]]/[[:en:Imerio Massignan|en]] - [[:d:Q732222|wikidata]]) * [[Nikolai Korolkov]] ([[:nl:Nikolai Korolkov|nl]]/[[:en:Nikolai Korolkov|en]] - [[:d:Q4233843|wikidata]]) * [[Michael Krause]] ([[:nl:Michael Krause|nl]]/[[:de:Michael Krause|de]] - [[:d:Q873297|wikidata]]) * [[Mark Wells]] ([[:nl:Mark Wells|nl]]/[[:en:Mark Wells|en]] - [[:d:Q1694680|wikidata]]) * [[Dimitar Zapryanov]] ([[:en:Dimitar Zapryanov|nl]]/[[:de:Dimitar Saprjanow|de]] - [[:d:Q5277455|wikidata]]) * [[Vasile Dîba]] ([[:nl:Vasile Dîba|nl]]/[[:en:Vasile Dîba|en]] - [[:d:Q60652|wikidata]]) * [[Péter Povázsay]] ([[:en:Péter Povázsay|en]]/[[:sv:Péter Povázsay|sv]] - [[:d:Q7264713|wikidata]]) * [[René Metge]] ([[:nl:René Metge|nl]]/[[:fr:René Metge|fr]] - [[:d:Q1365591|wikidata]]) * [[Kenjiro Shinozuka]] ([[:nl:Kenjiro Shinozuka|nl]]/[[:en:Kenjiro Shinozuka|en]] - [[:d:Q718589|wikidata]]) * [[Pat Hennen]] ([[:nl:Pat Hennen|nl]]/[[:en:Pat Hennen|en]] - [[:d:Q268101|wikidata]]) * [[Rodney Gould]] ([[:nl:Pat Hennen|nl]]/[[:en:Rodney Gould|en]] - [[:d:Q1373200|wikidata]]) * [[Antanas Bagdonavičius]] ([[:en:Antanas Bagdonavičius|en]]/[[:de:Antanas Bagdonavičius|de]] - [[:d:Q4770946|wikidata]]) * [[Yukio Kasaya]] ([[:nl:Yukio Kasaya|nl]]/[[:en:Yukio Kasaya|en]] - [[:d:Q924643|wikidata]]) * [[Daniel Revenu]] ([[:nl:Daniel Revenu|nl]]/[[:fr:Daniel Revenu|fr]] - [[:d:Q531955|wikidata]]) * [[Pieter Sietses Brouwer]] SKS Skûtsjeskipper * [[Ray Reardon]] ([[:nl:Ray Reardon|nl]]/[[:en:Ray Reardon|en]] - [[:d:Q545289|wikidata]]) * [[Lance Larson]] ([[:nl:Lance Larson|nl]]/[[:fr:Lance Larson|fr]] - [[:d:Q6483447|wikidata]]) * [[David Wilkie (swimmer)]] ([[:nl:David Wilkie (zwemmer)|nl]]/[[:en:David Wilkie (swimmer)|en]] - [[:d:Q138627|wikidata]]) * [[Sergej Diomidov]] ([[:en:Sergey Diomidov|en]]/[[:fr:Serguéi Diomídov|fr]] - [[:d:Q3479595|wikidata]]) * [[Péter Kovács (gymnast)]] ([[:en:Péter Kovács (gymnast)|en]]/[[:de:Péter Kovács (Turner)|de]] - [[:d:Q4267665|wikidata]]) * [[Giuseppe D'Altrui]] ([[:nl:Giuseppe D'Altrui|nl]]/[[:en:Giuseppe D'Altrui|en]] - [[:d:Q2450657|wikidata]]) * [[Tjisse Steenstra]] === Oaren === * [[Joop Mook]] * Kening [[Sibbelt]] * [[Sergio Sebastiani]] ([[:nl:Sergio Sebastiani|nl]]/[[:en:Sergio Sebastiani|en]] - [[:d:Q764669|wikidata]]) * [[Victor Emanuel van Savoye]] ([[:nl:Victor Emanuel van Savoye|nl]]/[[:en:Vittorio Emanuele, Prince of Naples|en]] - [[:d:Q367901|wikidata]]) * [[Piet Venema]] ([[:nl:Piet Venema|nl]] - [[:d:Q127268884|wikidata]]) * [[Richard Truly]] ([[:nl:Richard Truly|nl]]/[[:en:Richard H. Truly|en]] - [[:d:Q442233|wikidata]]) * [[Dave Myers (telefyzjekok)]] ([[:en:Dave Myers (presenter)|en]] - [[:d:Q16189414|wikidata]]) * [[Paul Josef Cordes]] ([[:nl:Paul Josef Cordes|nl]]/[[:de:Paul Josef Cordes|de]] - [[:d:Q61159|wikidata]]) * [[Thomas Stafford (romtefarder)]] ([[:nl:Thomas Stafford (astronaut)|nl]]/[[:en:Thomas P. Stafford|de]] - [[:d:Q316417|wikidata]]) * [[Philip Wagner]] ([[:nl:Philip Wagner|nl]]/[[:en:Philip Wagner|en]] - [[:d:Q28839256|wikidata]]) * [[Peter Higgs]] ([[:nl:Peter Higgs|nl]]/[[:en:Peter Higgs|en]] - [[:d:Q192112|wikidata]]) * [[Roberto Cavalli]] ([[:nl:Roberto Cavalli|nl]]/[[:it:Roberto Cavalli|it]] - [[:d:Q352539|wikidata]]) * [[Pedro Rubiano Sáenz]] ([[:nl:Pedro Rubiano Sáenz|nl]]/[[:en:Pedro Rubiano Sáenz|en]] - [[:d:Q248809|wikidata]]) * [[Jacques Cooper]] ([[:nl:Jacques Cooper|nl]]/[[:fr:Jacques Cooper|fr]] - [[:d:Q3158565|wikidata]]) * [[Henk Jongerius]] ([[:nl:Henk Jongerius|nl]] - [[:d:Q116160712|wikidata]]) * [[George Groot]] ([[:nl:George Groot|nl]] - [[:d:Q3366663|wikidata]]) * [[William Anders]] ([[:nl:William Anders|nl]]/[[:en:William Anders|en]] - [[:d:Q19242|wikidata]]) * [[Lennart van der Meulen]] ([[:nl:Lennart van der Meulen|nl]] - [[:d:Q2194722|wikidata]]) * [[Bengt Samuelsson]] ([[:nl:Bengt Ingemar Samuelsson|nl]]/[[:en:Bengt I. Samuelsson|en]] - [[:d:Q295768|wikidata]]) * [[Robin Warren]] ([[:nl:Robin Warren|nl]]/[[:en:Robin Warren|en]] - [[:d:Q208670|wikidata]]) * [[Ronald Cornelissen]] ([[:nl:Ronald Cornelissen|nl]]) === Keunstners === * [[Richard Serra]] ([[:nl:Richard Serra|nl]]/[[:en:Richard Serra|en]] - [[:d:Q321245|wikidata]]) * [[Frank Stella]] ([[:nl:Frank Stella|nl]]/[[:en:Frank Stella|en]] - [[:d:Q375268|wikidata]]) * [[Q.S. Serafijn]] ([[:nl:Q.S. Serafijn|nl]]/[[:en:Q. S. Serafijn|en]] - [[:d:Q20829933|wikidata]]) * [[Gerrie Wachtmeester]] ([[:nl:Gerrie Wachtmeester|nl]] - [[:d:Q3001450|wikidata]]) === Muzikanten === * [[Ino Frankes]], Frysk drummer (1963-2024) * [[James Kottak]] ([[:de:James Kottak|de]]/[[:en:James Kottak|en]] - [[:d:Q168023|wikidata]]) * [[Frank Farian]] ([[:nl:Frank Farian|nl]]/[[:de:Frank Farian|de]] - [[:d:Q62437|wikidata]]) * [[Aston Barrett]] ([[:nl:Aston Barrett|nl]]/[[:en:Aston "Family Man" Barrett|en]] - [[:d:Q709698|wikidata]]) * [[T.M. Stevens]] ([[:en:T.M. Stevens|nl]]/[[:en:T.M. Stevens|en]] - [[:d:Q324012|wikidata]]) * [[Steve Harley]] ([[:en:Steve Harley|nl]]/[[:en:Steve Harley|en]] - [[:d:Q705889|wikidata]]) * [[Humphrey Campbell]] ([[:nl:Humphrey Campbell|nl]]/[[:en:Humphrey Campbell|en]] - [[:d:Q962389|wikidata]]) * [[Tootie Heath]] ([[:nl:Tootie Heath|nl]]/[[:en:Albert Heath|en]] - [[:d:Q1370431|wikidata]]) * [[Dickey Betts]] ([[:nl:Dickey Betts|nl]]/[[:en:Dickey Betts|en]] - [[:d:Q935983|wikidata]]) * [[Mike Pinder]] ([[:nl:Mike Pinder|nl]]/[[:en:Mike Pinder|en]] - [[:d:Q1398834|wikidata]]) * [[Richard Tandy]] ([[:nl:Richard Tandy|nl]]/[[:en:Richard Tandy|en]] - [[:d:Q547183|wikidata]]) * [[John Barbata]] ([[:nl:John Barbata|nl]]/[[:en:John Barbata|en]] - [[:d:Q3180994|wikidata]]) * [[Richard Sherman]] ([[:nl:Richard Sherman|nl]]/[[:en:Richard M. Sherman|en]] - [[:d:Q2318968|wikidata]]) * [[Carel Copier]] ([[:nl:Carel Copier|nl]] - [[:d:Q2344548|wikidata]]) * [[Harry van Hoof]] ([[:nl:Harry van Hoof|nl]]/[[:en:Harry van Hoof|en]] - [[:d:Q2150278|wikidata]]) * [[Shifty Shellshock]] ([[:en:Shifty Shellshock|en]]/[[:de:Shifty Shellshock|de]] - [[:d:Q1368628|wikidata]]) * [[John Mayall]] ([[:nl:John Mayall|nl]]/[[:en:John Mayall|en]] - [[:d:Q316282|wikidata]]) === Politisy === * [[Eberhard van der Laan]] ([[:nl:Eberhard van der Laan|nl]]/[[:en:Eberhard van der Laan|en]] - [[:d:Q1279554|wikidata]]) * [[François Mitterand]] ([[:nl:François Mitterrand|nl]]/[[:fr:François Mitterrand|fr]] - [[:d:Q2038|wikidata]]) * [[Hage Geingob]] ([[:nl:Hage Geingob|nl]]/[[:en:Hage Geingob|en]] - [[:d:Q1568274|wikidata]]) * [[Sebastián Piñera]] ([[:nl:Sebastián Piñera|nl]]/[[:en:Sebastián Piñera|en]] - [[:d:Q306|wikidata]]) * [[Aleksej Navalny]] ([[:nl:Aleksej Navalny|nl]]/[[:en:Alexei Navalny|en]] - [[:d:Q155979|wikidata]]) * [[Ebrahim Raisi]] ([[:nl:Ebrahim Raisi|nl]]/[[:en:Ebrahim Raisi|en]] - [[:d:Q5947347|wikidata]]) * [[Jan Reehorst]] ([[:nl:Jan Reehorst|nl]]/[[:en:Jan Reehorst|en]] - [[:d:Q19328520|wikidata]]) * [[Saulos Chilima]] ([[:en:Saulos Chilima|en]]/[[:de:Saulos Chilima|de]] - [[:d:Q16214780|wikidata]]) * [[Nguyễn Phú Trọng]] ([[:nl:Nguyễn Phú Trọng|nl]]/[[:en:Nguyễn Phú Trọng|en]] - [[:d:Q318458|wikidata]]) === Regiseurs === * [[Norman Jewison]] ([[:nl:Norman Jewison|nl]]/[[:en:Norman Jewison|en]] - [[:d:Q309214|wikidata]]) * [[Hank Onrust]] ([[:nl:Hank Onrust|nl]] - [[:d:Q2240769|wikidata]]) * [[Rudolf Spoor]] ([[:nl:Rudolf Spoor|nl]]/[[:en:Rudolf Spoor|en]] - [[:d:Q2942333|wikidata]]) === Skriuwers === * [[Terry Bisson]] ([[:nl:Terry Bisson|nl]]/[[:en:Terry Bisson|en]] - [[:d:Q1444345|wikidata]]) * [[Howard Waldrop]] ([[:nl:Howard Waldrop|nl]]/[[:en:Howard Waldrop|en]] - [[:d:Q787382|wikidata]]) * [[Christopher Priest]] ([[:nl:Christopher Priest|nl]]/[[:en:Christopher Priest (novelist)|en]] - [[:d:Q707796|wikidata]]) * [[Kees Verheul]] ([[:nl:Kees Verheul|nl]] - [[:d:Q2018398|wikidata]]) * [[Theo Olthuis]] ([[:nl:Theo Olthuis|nl]] - [[:d:Q14481856|wikidata]]) * [[Paul Auster]] ([[:nl:Paul Auster|nl]]/[[:en:Paul Auster|en]] - [[:d:Q214642|wikidata]]) == Stêden == * [[Mechelen]] * [[Rijswijk (Noard-Brabân)]] ''(doarp)'' * [[Rijswijk (Gelderlân)]] ''(doarp)'' * [[Racibórz]] - Fersyk oan Ambassade; grif is de Fryske namme oars. ===Bouwwurken=== * [[Amfiteäter fan El Djem]] ([[:fr:Amphithéâtre d'El Jem|fr]]/[[:nl:Amfitheater van El Djem|nl]] - [[:d:Q2914326|wikidata]]) == Talen == === Mearderheidstalen === * [[Mearderheidstaal]] === Minderheidstalen === * [[Astuerysk]] * [[Galisysk]] * [[Korsikaansk]] * [[Sefardysk]] (=Judeo-Spaansk) == Siden dy't nedich binne foar de temasiden == ;Temaside Geografy {{Tema:Geografy/Siden dêr't ferlet fan is}} ;Temaside Fryslân {{Tema:Fryslân/Siden dêr't ferlet fan is}} ;Froulju sûnder side sjoch foar de winske artikels oer froulju op: [[:Wikipedy:Froulju sûnder side/Nedige siden oer froulju]] ;Temaside East-Fryslân {{Tema:East-Fryslân/Siden dêr't ferlet fan is}} ;Temaside sport {{Tema:Sport/Siden dêr't ferlet fan is}} ;Temaside Wittenskip {{Tema:Wittenskip/Siden dêr't ferlet fan is}} ;Temaside Europeeske Uny {{Portaal:Europeeske Uny/Siden dêr't ferlet fan is}} [[Kategory:Wikipedy]] am6ymrzvxn3jju58joybzu0vfp96q13 0 2483 1236808 1236731 2026-07-30T23:18:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Geografyske fersprieding en beskriuwing */ korr 1236808 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks taal | namme = Nederlânsk | oare namme(n) = | eigen namme = ''Nederlands'' | lânseigen yn = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]<br> [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgje]]<br> [[File:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Suriname]] | tal sprekkers = 19 miljoen <small>(2009)</small> | skrift = [[Latynsk alfabet]] | taalfamylje = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]<br> &nbsp;&nbsp;● [[Germaanske talen|Germaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Westgermaanske talen|Westgermaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Súdwestgermaanske talen|Súdwestgermaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Nederfrankysk-Nedersaksyske talen|Nederfr.-Nedersaks.]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Nederfrankyske talen|Nederfrankysk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● '''Nederlânsk''' | dialekten = [[Brabânsk]], [[Eastflaamsk]], <br>[[Hollânsk]], [[Siuwsk]]-[[Westflaamsk]], <br>[[Súdgeldersk]], [[Nederrynsk]], <br>[[Utertsk-Alblasserwaardsk]] | offisjele status= [[File:Flag of Aruba.svg|20px]] [[Arûba]]<br> [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgje]]<br> [[File:Flag of Curaçao.svg|20px]] [[Kurasau]]<br> [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]<br> [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px]] [[Sint Marten (lân)|Sint-Marten]]<br> [[File:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Suriname]]<br> [[File:Logo-ACTO.jpg|20px]] ''[[Ferdrachsorganisaasje foar Gearwurking yn it Amazônegebiet|ACTO]]''<br> [[File:Flag of Benelux.svg|20px]] ''[[Benelúks]]''<br> [[File:Flag of CARICOM.svg|20px]] ''[[Karibyske Mienskip|CARICOM]]''<br> [[File:Flag of the European Union.svg|20px]] ''[[Jeropeeske Uny]]''<br> [[File:Flag of UNASUR.svg|20px]] ''[[UNASUR]]'' | erkenning as minderheidstaal = | ISO 639-1 = nl | ISO 639-2 = nld | ISO 639-3 = nld }} It '''Nederlânsk''' (Nederlânsk: ''Nederlands'') is in [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taal]] dy't fan âlds sprutsen wurdt yn [[Nederlân]], noardlik [[Belgje]] ([[Flaanderen]]) en lytsere oangrinzgjende dielen fan [[Frankryk]] en [[Dútslân]]. It wurdt ek sprutsen yn [[Suriname]], op 'e [[Nederlânske Antillen]] en op oare plakken yn 'e wrâld. It [[Afrikaansk]], út [[Súdlik Afrika]], is in dochtertaal fan it Nederlânsk. Yn totaal binne der sa'n 19 miljoen minsken op 'e wrâld dy't it Nederlânsk as [[memmetaal]] sprekke. Fan oarsprong is dizze [[taal]] nau [[taalbesibskip|besibbe]] oan it [[Dútsk]], mar troch de [[iuw]]en hinne is der ferwiding ûntstien. Oare nau besibbe talen binne it [[Nedersaksysk]] en it [[Limburchsk]], dat [[minderheidstaal|minderheidstalen]] yn Nederlân binne dy't as sadanich offisjeel erkenning genietsje ûnder it [[Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen]]. It [[Westerlauwersk Frysk]] is fan oarsprong minder nau oan it Nederlânsk besibbe, mar troch iuwenlange beynfloeding fan it Frysk troch it Nederlânsk groeie de beide talen hieltyd fierder nei inoar ta. ==Sibskip== It Nederlânsk heart ta de grutte [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske taalfamylje]], en dêrbinnen ta de [[Westgermaanske talen|Westgermaanske]] kloft fan 'e [[Germaanske talen]], dêr't fierders ek talen as it [[Ingelsk]], it [[Frysk]] en it [[Dútsk]] ta hearre. Mei it [[Limboarchsk]] en it [[Afrikaansk]] foarmet it Nederlânsk de [[Nederfrankyske talen|Nederfrankyske taalgroep]]. Foarhinne waard it Limboarchsk beskôge as in Nederlânsk [[dialekt]], mar yn [[1997]] krige dat erkenning as in aparte taal, al is dy erkenning beheind bleaun ta Nederlân en sjocht men it yn [[Flaanderen]] noch altyd as in dialekt. It Afrikaansk, de taal fan 'e [[Afrikaners]], in [[etnyske groep]] yn [[Súdlik Afrika]] dy't fierhinne ôfstammet fan Nederlânske kolonisten, giet tebek op it [[Súdhollânsk]], in subdialekt fan it [[Hollânsk]]e dialekt fan it Nederlânsk. Lange tiid waard it Afrikaansk as in foarm fan Nederlânsk beskôge, mar yn [[1925]] waard it der offisjeel fan loskeppele en krige it de status fan taal. Ek [[Siuwsk]]-[[Westflaamsk]]e taalaktivisten krewearje al jierren om harren dialekt as taal erkend te krijen. Fierders binne der ek guon [[kreoalske talen]] út it Nederlânsk fuortkommen, al binne dy ûnderwilens grutdiels útstoarn, lykas [[Negerhollânsk]] fan 'e [[Amerikaanske Famme-eilannen|Famme-eilannen]], it [[Skepy Kreoalsk-Nederlânsk]] fan [[Guyana]] en it [[Jerseynederlânsk]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Nij-Jersey]] (dat noch oant [[1921]] sprutsen waard troch ôfstammelingen fan [[17e iuw|santjinde-iuwske]] Nederlânske kolonisten). It [[Berbice Kreoalsk-Nederlânsk]] fan Guyana wurdt noch wol sprutsen. ==Skiednis== Histoarysk sjoen kin it Nederlânsk opdield wurde yn trije perioades: * it [[Aldnederlânsk]] (±[[850]] – [[1100]]) * it [[Midnederlânsk]] ([[1100]] – [[1500]]) * it [[Nijnederlânsk]] ([[1500]] – no) It Aldnederlânsk ûntstie yn 'e [[Iere Midsiuwen]] út it [[Aldfrankysk]], de oertaal fan alle [[Nederfrankyske talen]], wêrby't yn alle gefallen yn 'e [[njoggende iuw]] in werkenbere foarm fan Nederlânsk ûntstien wie. It âldste Nederlânske fragmint is de yn [[1932]] yn in fierders [[Latyn]]sk manuskript ûntdutsen sin ''"Hebban olla uogala nestas bigunnan hinase hi[c] [e]nda thu uuat unbidan uue nu"'' ("Binne alle fûgels nêsten begûn behalven ik en do, wêr wachtsje wy op"). Ut it Aldnederlânske tiidrek is net folle skreaun materiaal oerlevere, en [[taalkundige]]n hawwe dat taalstadium dan ek fierhinne út it Midnederlânsk rekonstruëarje moatten. [[File:Map_Dutch_World.png|left|thumb|350px|Gebieten yn 'e wrâld dêr't Nederlânsk (oranje) en de dochtertaal [[Afrikaansk]] (giel) praat wurdt.]] Om [[1100]] hinne ûntjoech it Aldnederlânsk him stadichoan ta it Midnederlânsk. Dat wie in proses sûnder dúdlike skiedsline, wat elts oanwizen fan sa'n grins ta in arbitrêre beslissing makket. Yn 'e [[tolfde iuw]] briek lykwols in perioade oan dat it Nederlânsk folle mear brûkt waard as skriuwtaal, wat makke dat de [[taalkunde|taalkundige]] fernijings dy't meitiid slûpenderwize yn 'e taal trochkrongen wiene, foar it earst dúdlik oan it ljocht kamen. Doe die bliken dat it Nederlânsk tsjin dy tiid in hiel oare foarm krigen hie as dat de taal yn it Aldnederlânske tiidrek hie. Yn 'e Midnederlânske perioade wie der noch gjin standerttaal, mar ynstee in groep nau besibbe [[dialekt]]en, dy't folle mear opinoar lieken as dat se faninoar ferskilden. Oars as út 'e Aldnederlânske perioade binne der út it Midnederlânske tiidrek wol de nedige teksten oerlevere, wêrûnder bekende titels as ''[[Karel ende Elegast]]'', de ''[[Beatrijs]]'', ''[[Mariken van Nieumeghen]]'' en ''[[Van den Vos Reynaerde]]''. Omtrint [[1500]] fûn der op 'e nij in stadige oergong plak, diskear fan it Midnederlânsk nei it Nijnederlânsk. De wichtichste ûntwikkeling út dy perioade wie de fêstiging fan in [[Standertnederlânsk|Nederlânske standerttaal]]. It proses fan standerdisaasje wie al yn 'e [[Midsiuwen]] begûn, doe't der ûnder ynfloed fan it mienskiplike [[Hartochdom Boergonje|Boergondyske]] bewâld oer ferskate [[Nederlannen|Nederlânske gewesten]] yn it lêste trêdepart fan 'e [[fyftjinde iuw]] besocht waard om ta in gelikense skriuwtaal foar offisjele dokuminten te kommen. Yn dy tiid stiene fral de [[Brabânsk]]e en [[Flaamsk]]e dialekten yn oansjen, wat makke dat yn 'e skriuwtaal yn Hollân en oare gebieten súdlike foarmen begûnen te slûpen. Pas ûnder de [[Tachtichjierrige Oarloch]] kaam it spul lykwols yn in streamfersnelling telâne, doe't troch de fal fan [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]], yn [[1585]], grutte oantallen [[Brabân]]ske en [[Flaanderen|Flaamske]] flechtlingen yn [[Hollân]] bedarren en dêr in grutte ynfloed op 'e sprektaal yn 'e stêden útoefenen. Doe't yn [[1618]] de [[Synoade fan Doardt]] opdracht joech ta it meitsjen fan 'e [[Steatefertaling]] (fan 'e [[Bibel]]), waard dêrfoar sadwaande in [[Hollânsk]]e taalfoarm mei Brabânske en yn mindere mjitte Flaamske ynslaggen brûkt. De Steatefertaling, dy't reekaam yn [[1637]], waard iuwenlang yn hiel [[protestantisme|protestantsk]] Nederlân brûkt, en oefene sa in ûnbidige en ûnútwiskbere ynfloed út op frijwol alle Noardnederlânske dialekten en minderheidstalen. Ferlykje de ûntwikkeling fan it Nederlânsk oan 'e hân fan 'e ûndersteande sin: {| class="wikitable" |- ! taalfoarm ! foarbyldsin <small>([[Psalmen|Ps.]] 55:18)</small> |- | Fryske oersetting: | Hy sil myn siel yn frede ferlosse fan dejingen dy't my tenei komme, want mank mannigen wie Hy mei my. |- | Aldnederlânsk: | ''Irlôsin sol an frithe sêla mîna fan thên thia ginâcont mi, wanda under managon He was mit mi.'' |- | Midnederlânsk: | ''Erlossen sal Hi in vrede siele mine van dien die genaken mi, want onder menegen Hi was met mi.'' |- | Nijnederlânsk: <br><small>(selde wurdfolchoarder)</small> | ''Verlossen zal Hij in vrede ziel mijn van degenen die [vervolgen] mij, want onder menigen Hij was met mij.'' |- | Nijnederlânsk: <br><small>(moderne wurdfolchoarder)</small> | ''Hij zal mijn ziel in vrede verlossen van degenen die mij vervolgen, want onder menigen was Hij met mij.'' |} ==Hjoeddeistige sitewaasje== ===Offisjele status=== It Nederlânsk is de offisjele taal fan 'e ûnôfhinklike lannen [[Nederlân]], [[Belgje]] en [[Suriname]] en fan 'e autonome lannen [[Arûba]], [[Kurasau]] en [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]]. Yn Belgje dielt it de offisjele status mei it [[Frânsk]] en it [[Dútsk]]; op Arûba en Kurasau mei it [[Papiamintsk]] en op Sint-Marten mei it [[Ingelsk]]. Yn Nederlân genietsje fierders trije regionale talen in ko-offisjele status mei it Nederlânsk, nammentlik: it [[Frysk]] yn 'e provinsje [[Fryslân]]; en yn [[Karibysk Nederlân]] it Papiamintsk op [[Bonêre]] en it Ingelsk op [[Saba]] en [[Sint-Eustasius]]. It [[Nedersaksysk]] en it [[Limboarchsk]] genietsje yn Nederlân wol erkenning as minderheidstaal, mar hawwe gjin offisjele status. Yn Belgje is it Nederlânsk de iennichste offisjele taal fan it gewest [[Flaanderen (gewest)|Flaanderen]] en fan 'e [[Flaamske Mienskip]]. Yn it gewest [[Brussel (gewest)|Brussel]] is it tegearre mei it Frânsk de offisjele taal. It Nederlânsk is fierders ek de of ien fan 'e offisjele ta(a)l(en) fan ferskate ynternasjonale organisaasjes. Dêrûnder binne de [[Benelúks]] en de [[Jeropeeske Uny]], en fia Suriname ek de [[Uny fan Súdamerikaanske Naasjes]] (UNASUR), de [[Karibyske Mienskip]] (CARICOM) en de [[Ferdrachsorganisaasje foar Gearwurking yn it Amazônegebiet]] (ACTO). It Nederlânsk wurdt regulearre troch de [[Nederlânske Taaluny]], dy't trije leden hat: Nederlân, Belgje en Suriname. [[File:Lânkaart lokaasje Nederlânsk.PNG|right|250px|thumb|De lokaasje fan it Nederlânske taalgebiet yn [[Noardwest-Jeropa]].]] ===Taalgebiet=== It Nederlânsk wurdt fan oarsprong sprutsen yn in diel fan [[Noardwest-Jeropa]]. Dêrta hearre de [[Nederlân]]ske provinsjes [[Noard-Hollân|Noard]]- en [[Súd-Hollân]] en [[Seelân]] hielendal, [[Flevolân]] útsein it eardere [[eilân]] [[Urk]], [[Utert (provinsje)|Utert]] op it uterste noardeastlike hoekje nei en [[Noard-Brabân]] behalven it uterste súdeastlike stikje. Fierders omfiemet it Nederlânske taalgebiet yn Nederlân ek it súdlike diel fan [[Gelderlân]], mei de [[Betuwe]], de súdlike [[Feluwe]] en de [[Limers]], en it noardlike trêdepart fan [[Limboarch (Nederlân)|Limboarch]]. Yn 'e provinsje [[Fryslân]] hearre der fierders noch ta: de [[Waadeilannen]] [[Flylân]] en [[it Amelân]]; [[Midslân]] en omkriten op it eilân [[Skylge]]; en op it Fryske fêstelân de krite [[It Bilt]], de [[stêd]]en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Snits (stêd)|Snits]], [[Frjentsjer]], [[Harns (stêd)|Harns]], [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[Dokkum]] en [[Starum]], en de [[doarp]]en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Kollum]]. Yn [[Belgje]] omfiemet it Nederlânsk taalgebiet it grutste diel fan it gewest [[Flaanderen (gewest)|Flaanderen]], mei de provinsjes [[West-Flaanderen|West]]- en [[East-Flaanderen]] en [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]] hielendal, [[Flaamsk-Brabân]] op 'e eastlike stripe nei, en dêropta noch de noardwestlike hoeke fan [[Belgysk Limboarch]]. Yn noardlik [[Frankryk]] is [[Frânsk-Flaanderen]], ek wol de Westhoeke neamd, fan âlds in Nederlânsktalich gebiet (mei û.m. de stêd [[Dúntsjerk]]). Minder bekend is dat der ek yn westlik [[Dútslân]] in Nederlânsktalich gebiet bestiet, dat it streamgebiet fan 'e [[Ryn]] folget fan [[Kleef (stêd)|Kleef]], by de Nederlânske grins, oan [[Bergneustadt]] ta, dat djip yn Dútslân leit. Deunby Kleef wurdt dat gebiet ûnderbrutsen troch de [[Paltsysk]]talige enklave by [[Kalkar]]. Bûten [[Jeropa]] krige it Nederlânsk inkeld yn [[Súdlik Afrika]] fêste foet oan 'e grûn. Meitiid feroare de foarm fan 'e taal dy't dêr sprutsen waard, it [[Afrikaansk]], lykwols sa dat it sûnt [[1925]] as in aparte taal beskôge wurdt (al moat opmurken wurde dat by dat beslút ek politike omtinkens in rol spilen). Yn 'e oare Nederlânske [[koloanje]]s, lykas [[Nederlânsk-Ynje]], [[Suriname]] en de [[Nederlânske Antillen]], waard it Nederlânsk nea de memmetaal fan in grut diel fan 'e befolking. De iennichste útsûndering wie datoangeande de yn [[1674]] ferlern giene [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] koloanje [[Nij-Nederlân]], dêr't neitiid noch generaasjes lang Nederlânsk sprutsen waard oan 'e kust fan [[Nij-Jersey]] en by de rivier de [[Hudson (rivier)|Hudson]] lâns yn wat no de steat [[New York (steat)|New York]] is. [[Martin Van Buren]] kaam bygelyks út dy Nederlânsktalige krite, en waard de iennichste presidint út 'e skiednis fan 'e [[Feriene Steaten]] dy't net it Ingelsk as memmetaal hie. [[File:2010-01-09 taalunie den haag.jpg|left|250px|thumb|It gebou fan 'e [[Nederlânske Taaluny]] yn [[De Haach]].]] ===Sprekkerstal=== ====Memmetaalsprekkers==== Oer it sprekkerstal fan 'e Nederlânske taal bestiet frijwat betizing. Faak wurdt dêrby in getal fan 23 miljoen memmetaalsprekkers neamd. Dat oantal is lykwols basearre op gegevens dy't oanlevere binne troch de [[Nederlânske Taaluny]], in organisaasje dy't in soarte fan propaganda-oarloch foar it Nederlânsk liket te fieren. Sa wegeret de Taaluny om it [[Limboarchsk]] en [[Nedersaksysk]] as selsstannige talen te erkennen, en wurde yn 'e sifers fan 'e Taaluny sadwaande de Limboarchsk- en Nedersaksysktaligen mei de Nederlânsksprekkers op ien bulte smiten. Fierders ferspriedt de Taaluny healwize en simpelwei ûnwiere bewearings, lykas: "96% fan 'e Nederlânske befolking hat it Nederlânsk as memmetaal", "yn 'e twadde generaasje sprekke allochtoanen yn Nederlân faak Nederlânsk as memmetaal" en "mear as 60% fan 'e befolking fan Suriname hat it Nederlânsk as memmetaal". Oangeande de sitewaasje yn Belgje geane sifers fan ûndúdlike orizjine rûn dy't hawwe wolle dat 59% fan 'e lju dêr Nederlânsktalich is en 40% Frânsktalich, wat 1% oerlitte soe foar de Dútsktalige minderheid, dêrby folslein foarbygeand oan it feit dat der grutte allochtoane minderheden yn it lân wenje. In objektive beskôging fan 'e saak biedt in hiel oar byld.<ref>{{Aut|Bloemhoff, Henk; Gerritsen, Hans; Jensma, Goffe; en Jong-Krap, Froukje de}}, ''Taalunie heeft iets recht te zetten'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 30 maaie 2017, s. 19.</ref> As men de sprekkers fan it [[Frysk]], [[Nedersaksysk]], [[Limboarchsk]], ferskate lytsere minderheidstalen ([[Jiddysk]], [[Romany]]) en de allochtoane talen fan it totaal ôflûkt, komt men út op sa'n 12,9 miljoen minsken dy't yn Nederlân it Nederlânsk as memmetaal hawwe. Op in befolking fan likernôch 16,7 miljoen minsken betsjut dat 77,2%, wat noch altyd in romme mearderheid is. Yn Belgje komt it tal memmetaalsprekkers op 5.180.000 minsken, oftewol 47,8% fan 'e befolking. De Nederlânsktalige minderheden yn Frankryk en Dútslân sitte der tsjintwurdich raar foar, want wylst it Standertnederlânsk yn Nederlân (en yn mindere mjitte yn Flaanderen) de dialekten en minderheidstalen yn 'e benearing bringt, wurdt it yn Frankryk en Dútslân sels weromkrongen. Ut in ûndersyk yn opdracht fan 'e [[Jeropeeske Uny]] hat bliken dien dat de [[Flaamsk]]talige minderheid yn Noard-Frankryk noch út sa'n 20.000 minsken bestiet dy't it Flaamsk dêr as deistige omgongstaal brûke, oanfolle mei noch 40.000 oaren dy't it út en troch ris sprekke. De [[Nederrynsk]]e dialekten yn westlik Dútslân wurde miskien noch mar troch sa'n 100.000 minsken sprutsen. [[File:FlemishinDunkirkdistrict.PNG|right|thumb|250px|De tebekgong fan it Nederlânsk as minderheidstaal yn [[Frânsk-Flaanderen]] (sitewaasje fan [[1874]] ferlike mei dy fan [[1972]]).]] Bûten [[Jeropa]] wurdt it Nederlânsk ek sprutsen yn Suriname. Lykwols is it dêr mar foar in tige lyts part fan 'e befolking de memmetaal (nammentlik foar 1%, neffens it [[Keninklik Ynstitút foar de Tropen]]<ref>{{Aut|Grunsven, Marie-Annet van, en Noordegraaf, Wim}}, ''Suriname'', Amsterdam/De Haach, 1993 (''Koninklijk Instituut voor de Tropen''/Novib), ISBN 9 06 83 23 121, s. 72.</ref>). Neffens sifers út [[1999]] hat yn Suriname 38% fan 'e befolking it [[Surinaamsk-Hindoestaansk]] as memmetaal en 15% it [[Javaansk]], wylst 30% fan hûs út [[Surinaamsk-Kreoalsk]] (of ''Sranan'') sprekt.<ref>{{Aut|Crystal, David}}, ''The Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163, s. 326.</ref> Fierders wurde der yn Suriname ek noch [[Sineesk]], in stik as tsien [[Yndianen|Yndiaanske]] talen en ferskate [[Marroanen|Marroanske]] talen sprutsen (de Marroanen stiene earder bekend as de "Bosklânkreoalen"). Om net ien fan 'e befolkingsgroepen boppe de oaren te befoardieljen, is der by de ûnôfhinklikheid fan Suriname, yn [[1975]], foar keazen om it Nederlânsk, de taal fan 'e koloniale machthawwer, ta offisjele taal fan it nije lân te meitsjen, mei't frijwol alle Surinamers dy op skoalle leare moatte soene. Sawol it Nederlânsk as it Surinaamsk-Kreoalsk fungearje yn Suriname as ''[[lingua franca]]''; wat offisjeler de sitewaasje, wat wierskynliker oft it is dat der Nederlânsk sprutsen wurde sil. It meastepart fan 'e Surinaamske befolking hat it Nederlânsk (mear spesifyk: it [[Surinaamsk-Nederlânsk]]) dan ek goed yn 'e macht, mar dat is net itselde as dat it harren memmetaal wêze soe. Yn it [[Karibysk Gebiet]] wurdt ek Nederlânsk sprutsen op 'e eardere [[Nederlânske Antillen]], dy't no de autonome lannen [[Arûba]], [[Kurasau]] en [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]] en it net-autonome [[Karibysk Nederlân]] (besteande út 'e eilannen [[Bonêre]], [[Saba]] en [[Sint-Eustasius]]) foarmje. Ek dêr wenje lykwols mar in bytsje memmetaalsprekkers, mei't de lânseigen taal fan 'e [[Underwynske Eilannen]] it [[Papiamintsk]] is, wylst men op 'e [[Boppewynske Eilannen]] in [[kreoalske talen|kreoalske]] foarm fan it [[Ingelsk]] sprekt. De Nederlânsktalige mienskip op 'e Antillen (sa'n 7 oant 8% fan 'e befolking) bestiet sadwaande benammen út ymport út Nederlân wei. Mear memmetaalsprekkers fan it Nederlânsk binne te finen yn tradisjonele [[ymmigraasje]]lannen as de [[Feriene Steaten]] (410.000), [[Kanada]] (159.000), [[Austraalje (lân)|Austraalje]] (47.000) en [[Nij-Seelân]] (27.000). Ek yn oare lannen, lykas [[Súd-Afrika]], [[Brazylje]], [[Argentynje]] en [[Israel]], wurdt noch wol Nederlânsk sprutsen yn ymmigrantefermiddens. Mei-inoar komt it totale oantal memmetaalsprekkers foar it Nederlânsk sadwaande út op 18.966.000. [[File:Ruiselede - Border 1.jpg|left|thumb|250px|Plaknamboerd fan [[Ruiselede]], yn [[West-Flaanderen]].]] ====Twadde-taalsprekkers==== Los fan 'e memmetaalsprekkers binne der ek noch twadde-taalsprekkers. Yn Nederlân komt harren oantal op sa'n 3,8 miljoen út, yn Belgje op likernôch 1,3 miljoen, yn Suriname om 'e 550.000 hinne en op 'e Nederlânske Antillen nochris 300.000. Fierders libbet der noch in almar fierder úttinjende âldere generaasje fan koloniaal-oplate lju yn [[Yndoneezje]], it eardere [[Nederlânsk-Ynje]], dy't it Nederlânsk op skoalle leard hat. It is lykwols ûndúdlik om hoefolle minsken oft it dêrby giet. Om't in protte [[skiednis|histoaryske]] dokuminten en guon [[wet]]boeken yn Yndoneezje noch altyd inkeld yn it Nederlânsk beskikber binne, moatte oant hjoed de dei ta Yndonezyske studinten [[skiednis]] en [[rjochten]] it Nederlânsk as boarnetaal leare. Dêrby giet it oer it hiele lân om sa'n 35.000 minsken. Hiel oars gie it om en ta yn 'e [[Belgyske Kongo]], dêr't it Frânsk ''de facto'' de iennichste bestjoerstaal wie, en dêr't it Nederlânsk sadwaande gjin spoaren efterlitten hat. As in skoalfak wurdt it Nederlânsk lykwols àl leard troch 300.000 learlingen yn [[Walloanje]], 20.000 yn 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteaten [[Noardrynlân-Westfalen]] en [[Nedersaksen]] en goed 7.000 yn noardlik [[Frankryk]]. Wrâldwiid wurdt oan [[universiteit]]en troch 10.000 studinten Nederlânsk studearre. Mei-inoar komt it tal twadde-taalsprekkers fan it Nederlânsk út op in oantal fan krapoan 6.250.000 minsken. It totale sprekkerstal is sadwaande 25,2 miljoen. === Geografyske fersprieding en beskriuwing === {| class="wikitable" |+ Geografyske fersprieding fan Nederlânsktaligen yn 'e wrâld ! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Nederlânsktaligen !! Beskriuwing |- | [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] || Haadgebiet || sa'n 17 miljoen || It grutste Nederlânsktalige gebiet yn 'e wrâld. Nederlânsk is de offisjele taal fan it lân. Yn de provinsje Fryslân hat it Nederlânsk neist it [[Frysk]] de status fan amtstaal. |- | [[Ofbyld:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] – [[Flaanderen]] || Haadgebiet || sa'n 6,5 miljoen || Nederlânsk is ien fan de trije offisjele talen fan Belgje en de iennichste offisjele taal fan Flaanderen. De Belgyske fariant wurdt faak [[Flaamsk]] neamd. |- | [[Ofbyld:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Suriname]] || Haadgebiet bûten Europa || L1: sa'n 200.000<br>L2: sa'n 300.000 || Nederlânsk is de offisjele taal. It wurdt brûkt yn bestjoer, ûnderwiis en media. In grut part fan de befolking hat it as twadde taal neist [[Sranan Tongo]] en oare talen. |- | [[Ofbyld:Flag of Aruba.svg|20px]] [[Aruba]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: in lyts tal<br>L2: sa'n 100.000 || Nederlânsk is in offisjele taal, neist [[Papiamintsk]]. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer en ûnderwiis. |- | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|20px]] [[Kurasau]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: sa likernôch 8.000<br>L2: sa'n 145.000 || Nederlânsk is in offisjele taal, neist Papiamintsk en Ingelsk. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer, rjochtspraak en ûnderwiis. |- | [[Ofbyld:Flag of Sint Maarten.svg|20px]] [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: in lyts tal<br>L2: tsientûzenen || Nederlânsk is in offisjele taal, neist Ingelsk. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer. |- | [[Ofbyld:Flag of Bonaire.svg|20px]] [[Bonêre]] || Oerseesk gebiet || L1: lyts tal<br>L2: tsientûzenen || Nederlânsk is in offisjele taal neist Papiamintsk en Ingelsk. It wurdt brûkt yn it bestjoer en ûnderwiis. |- | [[Ofbyld:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Súd-Afrika]] || Histoaryske minderheidstaal || L1: sa'n 100.000 (benammen Afrikaansk-Nederlânske oarsprong)<br>L2: beheind tal || Nederlânsk wie histoarysk in bestjoerstaal oan de Kaap. It moderne [[Afrikaansk]] is ûntstien út it Kaaps-Nederlânsk en is in nau besibbe taal. |- | [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|20px]] [[Yndoneezje]] || Histoaryske twadde taal || L1: hast gjin memmetaalsprekkers<br>L2: beheind tal || Nederlânsk wie de koloniale bestjoerstaal oant 1949. It wurdt noch brûkt troch guon âldere generaasjes en yn histoaryske stúdzjes. |- | [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || Inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers || Nederlânske ymmigranten hawwe sûnt de 17e iuw mienskippen foarme, benammen yn [[New York (steat)|New York]] en Michigan. It taalgebrûk is sterk ôfnommen. |- | [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || Inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers || Nederlânske ymmigranten nei de Twadde Wrâldoarloch hawwe mienskippen foarme, benammen yn Ontario en Britsk-Kolumbia. |- | [[Ofbyld:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austraalje]] || Diaspora || Inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers || Der is in Nederlânsktalige ymmigrantemienskip, benammen ûntstien nei de Twadde Wrâldoarloch. |} ==Taaleigenskippen== ===Nederlânsk yn ferhâlding ta Ingelsk en Dútsk=== As men de trije grutte [[Westgermaanske talen]] [[Ingelsk]], [[Dútsk]] en Nederlânsk beskôget, kin steld wurde dat it Nederlânsk fral nau besibbe is mei it Dútsk. Lykwols binne der ek oerienkomsten mei it Ingelsk. Mei it Dútsk dielt it de [[syntaksis|sinsbou]], it hawwen fan [[geslacht (grammatika)|grammatikale geslachten]] en in fierhinne [[Germaanske talen|Germaanske]] [[wurdskat]]. Mar likemin as it Ingelsk hat it Nederlânsk de [[Heechdútske Klankferskowing]] ûndergien, en fierders is it [[namfal]]lesysteem grutdiels yn ûnbrûk rekke, en hat de [[morfology (taalkunde)|morfology]] in grut part fan syn iere kompleksiteit ferlern, krekt sa't yn it Ingelsk it gefal is. It Nederlânsk hat mear [[Romaanske talen|Romaanske]] [[lienwurd]]en opnommen as it Dútsk, mar folle minder as it Ingelsk. Al mei al kin dus sein wurdt dat it yn 'e Westgermaanske taalkloft in tuskenposysje ynnimt. [[File:Lânkaart Taal yn de Benelúks.PNG|right|300px|thumb|It Nederlânsk mei oanbuorjende taalgebieten yn 'e [[Benelúks]].]] ===Grammatika=== ====Namfallen==== Yn 'e [[Aldnederlânsk]]e en [[Midnederlânsk]]e perioaden beskikte it Nederlânsk noch oer in folslein [[namfal]]lesysteem, mei [[nominatyf]], [[genityf]], [[datyf]] en [[akkusatyf]], sa't men dat hjoed oan 'e dei noch tsjintkomt yn it besibbe [[Dútsk]]. Yn it Midnederlânske tiidrek begûn dat stadichoan ôf te broazeljen, oant it yn it [[Nijnederlânsk]] yn 'e sprektaal alhiel ferdwûn (hoewol't it yn 'e skriuwtaal foar in diel noch stân hold oant de [[stavering]]sherfoarming fan [[1944]]). Tsjintwurdich is inkeld de [[genityf|twadde namfal]] noch funksjoneel, en binne de oare namfallen beheind ta ferstienne útdrukkings, lykas ''bij dezen'' ("by dizzen"), ''van goeden huize'' ("fan in goed komôf") en ''in levenden lijve'' ("libbensliif"). De twadde namfal komt ek foar yn soksoarte steande útdrukkings, lykas ''des duivels'' ("duvelsk"), ''de vrouw des huizes'' ("de frou" of "de gastfrou"),'' 's ochtends'' (koart foar ''des ochtends''; "moarns") en ''desnoods'' ("by need"). Mar hy kin ek noch altyd aktyf brûkt en ferbûgd wurde ta ferfanging fan 'e wurden ''van de'' ("fan de") of ''van het'' ("fan it"), lykas yn: ''het Groot Woordenboek der Friese Taal'' ("it Grut Wurdboek fan de Fryske Taal"). Oant de tachtiger of njoggentiger jierren fan 'e [[tweintichste iuw]] waard dy foarm noch wol brûkt om duplikaasje fan ''van de'' foar te kommen yn sinnen as: ''het merendeel '''der''' gedichten '''van de''' auteur'' ("it meastepart fan 'e gedichten fan 'e auteur"), ynstee fan ''het merendeel '''van de''' gedichten '''van de''' auteur'', hoewol't soks ek yn ûnbrûk rekket; tsjintwurdich soe men earder skriuwe: ''het merendeel '''van''' De Jong'''s''' gedichten'', wêrby't dus sawol duplikaasje fan ''van de'' as it argaysk oandwaande ''der'' mijd wurdt. De twadde namfal fan it [[besitlik foarnamwurd]] wurdt noch wol algemien brûkt, sij it lang net altyd korrekt. Der binne twa foarmen: ''diens'', om te ferwizen nei manlike en ûnsidige wurden, en it ûnbekendere ''dier'', dat ferwiist nei froulike wurden en meartalsfoarmen. Besibbe [[freegjend foarnamwurd|freegjende]] en [[betreklik foarnamwurd|betreklike foarmen]] binne ''wiens'' en ''wier''. De reden dat dizze wurden noch net yn ûnbrûk rekke binne, is dat se in dúdlike ûnderskiedende funksje ferfolje. Want oer waans frou giet it as men seit fan: ''Hij vertelde iets over zijn zoon en '''zijn''' vrouw.'' It wurd ''zijn'' kin hjir sawol op 'e ferteller as op syn soan slaan, en de frou dêr't it om giet, kin dus sawol de oarehelte as de mem fan 'e soan wêze. Yn it Frysk soe men dit ferskil oanjaan mei de foarmen: "Hy fertelde wat oer syn soan en '''syn''' frou" (wêrby't it om 'e frou fan 'e ferteller giet) en: "Hy fertelde wat oer syn soan en '''de''' frou" (wêrby't dúdlik is dat it om 'e skoandochter fan 'e ferteller giet). It Nederlânsk ken dat ûnderskie lykwols net, en foeget dêrom de besitlike genityf ''diens'' yn (''Hij vertelde iets over zijn zoon en '''diens''' vrouw'') om oan te jaan dat it om in skoandochter giet. As it spul no omdraaid wurdt ta: ''Zij vertelde iets over haar dochter en '''haar''' man'', dan soe de juste foarm om oan te jaan dat de man in skoansoan is, wêze moatte: ''Zij vertelde iets over haar dochter en '''dier''' man.'' Hjir geane in protte Nederlânsktaligen de fout yn, mei't se yn sokke gefallen likegoed de manlike foarm ''diens'' brûke, al soene de measten miskien, om't se wol oanfiele dat de sin ûnnatuerlik is, leaver in oare omskriuwende konstruksje kieze. By de freegjende foarmen is dit noch helte minder, mei't de measte minsken der gjin probleem yn sjogge om te sizzen fan: ''de vrouw '''wiens''' fiets was gestolen'' ("de frou waans fyts oft stellen wie"), wylst it dúdlik wêze moat: ''de vrouw '''wier''' fiets was gestolen'' ("de frou wa har fyts oft stellen wie"). ====Sinsbou==== Op it mêd fan 'e [[syntaksis|sinsbou]] komt it Nederlânsk sterk oerien mei it Frysk. Ferlykje bgl. de ûndersteande sin: {| class="wikitable" |- ! taal ! foarbyldsin |- | Nederlânsk: | ''Ik kon niets zien, omdat het veel te donker was.'' |- | Frysk: | Ik koe neat sjen, om't it fierstente tsjuster wie. |- |Ingelsk: | ''I couldn't see a thing, because it was much too dark.'' |} Wat de [[tiidwurd]]sfolchoarder oangiet, besteane der lykwols dúdlike ferskillen. Dêrby hat men it wol oer de griene en de reade folchoarder, wat ferwiist nei in lânkaart yn in taalkundich standertwurk dêr't mei dy kleuren de gebieten mei ferskillende tiidwurdsfolchoarders op ynkleure wiene. It Nederlânsk lei yn it reade gebiet (en brûkt dus de "reade folchoarder"), wylst it Frysk yn it griene gebiet lei (wêrby't men fan 'e "griene folchoarder" spriek). Dizze oantsjuttings binne ûnder taalkundigen yn gebrûk bleaun as ôfkoartings foar de ferskillende tiidwurdfolchoarders. {| class="wikitable" |- ! folchoarder ! foarbyldsin yn it Nederlânsk ! foarbyldsin yn it Frysk |- | read: | ''Ik denk dat hij morgen brood wil eten.'' | Ik tink dat er moarn bôle wol ite. |- | grien: | ''Ik denk dat hij morgen brood eten wil.'' | Ik tink dat er moarn bôle ite wol. |} Sa't oan it boppesteande foarbyld te sjen is, kin de reade folchoarder yn it Frysk net, want ek al wurdt dy hieltyd mear brûkt troch de jongere generaasjes, dochs sil it de measte Frysksprekkers noch as skuorde klokken yn 'e earen beare. Yn it Nederlânsk, lykwols, kinne eins sawol de reade as de griene folchoarder, al waard oant noch net sa lang lyn inkeld de reade goedkard en de griene folchoarder yn 'e ban dien (mooglik om't dy behalven yn it Frysk ek yn it Dútsk brûkt wurdt). As der mear tiidwurden yn 'e foarbyldsin troppe wurde, kin men sjen dat de tiidwurdsfolchoarder yn it Frysk persiis tsjinsteld is oan dy yn it Nederlânsk: {| class="wikitable" |- ! taal ! foarbyldsin |- | Nederlânsk: | ''Ik vind dat iedereen moet kunnen zwemmen.'' |- | Frysk: | Ik fyn dat eltsenien swimme kinne moat. |} "Dat eltsenien moat swimme kinne" is yn it Frysk dúdlik fout, en yn it Nederlânsk klinkt ''dat iedereen zwemmen kunnen moet'' ek raar, hoewol't it miskien net fuortendaliks fout is. No giet it hjirby om 'e tiidwurdsfolchoarder yn [[bysin]]nen, mar yn [[haadsin]]nen ferskilt it spul likegoed: {| class="wikitable" |- ! taal ! foarbyldsin |- | Nederlânsk: | ''Jan zal zijn huis maandag moeten hebben geverfd.'' |- | Frysk: | Jan sil syn hûs moandei ferve hawwe moatte. |} Ek hjir is de folchoarder fan 'e tiidwurden yn it Frysk en it Nederlânsk wer krekt tsjinsteld. Boppedat foeget it Frysk (krekt as in protte noardlike Nederlânske dialekten) faak it wurdsje "te" tusken de tiidwurden yn: {| class="wikitable" |- ! taal ! foarbyldsin |- | Nederlânsk: | ''Ik heb even zitten dromen.'' |- | Frysk: | Ik haw eefkes sitten te dreamen. |} In protte Friezen en oare Noardnederlanners (lykas [[Westfryske dialekten|Westfriezen]] en [[Nedersaksysk|Nedersaksers]]) sille by it sprekken fan it Nederlânsk dat wurdsje "te" ek brûke (''Ik heb even zitten te dromen''), hoewol't dat eins fout is. Foar lju út súdliker kontreien is dat ien fan 'e skaaimerken dêr't se noarderlingen oan werom kenne. By dit foarbyld docht him trouwens noch in oar ferskil foar, want it Fryske "sitten" is hjir in [[mulwurd]], en de letterlike Nederlânske oersetting soe dus wêze: ''Ik heb even gezeten te dromen.'' Dit ferskil komt dúdliker ta utering as it tiidwurd "sitte" ferfongen wurdt troch "lizze": {| class="wikitable" |- ! taal ! foarbyldsin |- | Nederlânsk: | ''Ik heb even liggen dromen.'' |- | Frysk: | Ik haw eefkes lein te dreamen. |} In oar ferskynsel dat him yn it Frysk folle sterker foardocht, benammen by de "te"-konstruksje, is [[nomenynkorporaasje]] yn it tiidwurd. Sa seit men yn it Frysk fan: "Se sit te jirpelskilen", wêrby't it [[haadwurd]] "jirpel(s)" yn it tiidwurd "skile" ynkorporearre wurdt. Yn it Nederlânsk sil men oer it algemien ynstee sizze fan: ''Ze zit aardappels te schillen,'' wêrby't him gjin nomenynkorporaasje foardocht. Dochs komt dit fenomeen ek yn it Nederlânsk wol foar; tink dêrfoar bygelyks oan it tiidwurd ''stofzuigen'', wêrby't it haadwurd ''stof'' yn it tiidwurd ''zuigen'' ynkorporearre is, wat dúdlik blykt út 'e [[doetiid]]: ''Ze stofzuigde de woonkamer.'' [[File:Van Dale Dictionary.JPG|left|thumb|250px|De ''[[Dikke Van Dale]]''.]] ===Wurdskat=== De Nederlânske [[wurdskat]] is foar it meastepart fan [[Germaanske talen|Germaanske]] oarsprong, sij it wat minder as dat it gefal is mei it [[Dútsk]], mar folle mear as by it [[Ingelsk]], dat in ûnbidige soad [[Romaanske talen|Romaanske]] lienwurden opnommen hat út it [[Normandysk]] en it [[Frânsk]]. De wurdskat fan it Nederlânsk is ien fan 'e ryksten fan 'e wrâld, en is fêstlein yn in ferskaat oan [[wurdboek]]en, wêrfan't de wichtichste it ''Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal'' is, dat yn 'e regel oantsjut wurdt as ''de [[Dikke Van Dale]]'', fanwegen syn omfang. De ''Van Dale'' wurdt lykwols alhiel yn 't skaad steld troch it reuseftige ''[[Woordenboek der Nederlandsche Taal]]'', in [[taalkunde|taalwittenskiplike]] útjefte fan 45.000 siden en mear as 430.000 wurden dêr't 147 jier oan wurke is. Dat is it grutste wurdboek fan 'e wrâld dêr't noch nije printingen fan makke wurde. Krekt as by de measte [[Jeropa|Jeropeeske]] talen binne ek yn it Nederlânsk in protte [[lienwurd]]en en [[ynternasjonalisme]]n fan [[Gryksk]]e en [[Latyn]]ske oarsprong trochkrongen. It [[Frânsk]] hat yn it ferline ek in tige sterke ynfloed op it Nederlânsk útoefene. Dêrby binne Frânske lienwurden paradoksalernôch oer it algemien fia Nederlân yn it Nederlânsk trochkrongen, ynstee fan fia [[Flaanderen]], dat tsjin it Frânske taalgebiet oanleit. De reden dêrfoar is dat de Nederlânske elite iuwenlang, oant yn 'e [[tweintichste iuw]] ta, de oanwenst hie en meitsje harren taalgebrûk mei modieuze Frânske wurden ôf. Dy waarden dan oernommen troch it sljochtwei folk en faak yn ferbastere foarm oan 'e deistige sprektaal tafoege. Yn Flaanderen, lykwols, spriek de elite net Nederlânsk, mar Frânsk, en fûn in soartgelikens proses dus net plak. Nettsjinsteande dat binne der ek noch frij resint, en sawol yn Nederlân as Flaanderen, guon wurden út it Frânsk oernommen, mar dy wurde dan faak beheind ta in spesifyk mêd, wylst se oarspronklik yn it Frânsk in folle bredere betsjutting hiene. Foarbylden binne ''blesseren'', fan it Frânske ''blesser'' ("ferwûnje"), dat yn it Nederlânsk inkeld op ferwûnings as gefolch fan dielname oan [[sport]] slacht, en ''contaminatie'', fan it Frânske ''contamination'' ("fersmoarging"), wêrmei't yn it Nederlânsk allinne mar it (foutyf) trochinoar heljen fan ferskillende útdrukkings yn it spraakgebrûk oantsjut wurdt (lykas ''optelefoneren'', fan ''telefoneren'' en ''opbellen''). Sûnt de midden fan 'e tweintichste iuw komme de nije lienwurden fral út it [[Ingelsk]], wêrby't benammen op it mêd fan nije [[technology]], lykas [[kompjûter]]terminology en [[sosjale media]], hast alle oantsjuttings streekrjocht út it Ingelsk oernommen wurde. ===Wurdfoarming=== Oars as yn it [[Ingelsk]], mar krekt as yn it [[Frysk]] en hast alle oare [[Germaanske talen]], brûkt it Nederlânsk by it foarmjen fan gearstallings de tichte foarm. Dus as men bgl. fan 'e wurden ''boom'' ("beam") en ''huis'' ("hûs") in gearstalling meitsje wol, dan wurdt dy skreaun as ''boomhuis'' ("beamhûs"), en net mei de iepene foarm, as ''boom huis'', lykas yn it Ingelsk (''tree house''). Gauris kriget by it foarmjen fan sa'n gearstalling it earste diel fan it gearstalde wurd in ferbûging: ''hondenhok'' ("hûnehok"), ynstee fan ''hondhok''. As it oaninoarskriuwen fan in gearstalling swierrichheden opsmyt of net goed eaget, dan wurdt der in [[keppelstreekje]] ynfoege: ''VVD-coryfee'' ("VVD-pommerant") en ''Zwarte-Zeekust'' ("Swarte-Seekust"). Yn it bûtenlân stiet it Nederlânsk derom bekend dat it op dizze manear ûnbidich lange wurden meitsje kin, lykas ''wapenstilstandsonderhandeling'' ("wapenstilstânsûnderhanneling"), ''vertegenwoordigingsbevoegdheid'' ("fertsjintwurdigingsfoech") en ''ziektekostenverzekeringsmaatschappij'' ("syktekostefersekeringsmaatskippij"). Hoewol't it neffens de staveringsregels fout is, hat in grut part fan 'e Nederlânsktaligen tsjintwurdich de niging om gearstallings yn 'e iepen foarm te skriuwen, net inkeld wurden as ''VVD&nbsp;coryfee'' en ''Zwarte&nbsp;Zeekust'', mar sels ''ziektekosten&nbsp;verzekeraar'' ("syktekostefersekerder"), ''vertalings&nbsp;debuut'' ("oersettingsdebút") en ''paarden&nbsp;stamboek'' ("hynstestamboek"). Dizze praktyk wurdt wol "de Ingelske sykte" neamd. ===Stavering=== It Nederlânsk wurdt skreaun mei it [[Latynske alfabet]]. Oars as dat by de measte oare [[Germaanske talen]] it gefal is, hat it Nederlânsk dêr frijwol gjin eigen [[letter]]s of [[diakritysk teken|diakrityske tekens]] oan tafoege, úsein de [[digraaf]]&nbsp;[[IJ (letter)|ij]], dy't stiet foar it [[twalûd]] [ɛ.i̭], dat ek wol skreaun wurdt as ''ei''. De diakrityske tekens dy't it Nederlânsk brûkt, binne inkeld bedoeld as help by de útspraak, mar net as útspraakûnderskiedend diel fan 'e [[stavering]] (lykas yn 'e Fryske wurden "rot" en "rôt"). It faakst komt it [[trema]] foar, dêr't mei oanjûn wurdt dat twa [[fokaal|fokalen]] efterinoar los faninoar útsprutsen wurde moatte, en dus gjin lange fokaal of twaklank foarmje, lykas yn: ''beëindigen'' ("beëinigje") en ''geïnteresseerd'' ("ynteressearre"). Foarhinne waard it trema ek brûkt om dielen fan gearstallings faninoar te ûnderskieden, mar sûnt de staveringsherfoarming fan [[1995]] wurdt dêrfoar in [[keppelstreekje]] ynset; foarhinne: ''zeeëend'' ("see-ein"), no: ''zee-eend''. Fierders wurdt it [[skerpteken]] brûkt by wurden dy't twa útspraken hawwe, benammentlik by ''een'' ("in") en ''één'' ("ien"), mar soms ek wol by ''voorkómen'' ("foàrkomme") en ''vóórkomen'' ("foarkómme"). Soms wurdt ek it [[klamteken]] yn sa'n sitewaasje brûkt, benammen yn ''hè'' ("hin" of "hun"), mar allinnich om't it skerpteken dan al beset is: ''hé'' ("hee"). Oare diakrityske tekens binne almeast mei lienwurden út oare talen urven. Dêrby giet it fral om skerptekens as yn ''café'' ("kafee"), klamtekens as yn ''caissière'' ("kassiêre"), [[breedteken]]s as yn ''enquête'' ("inkête") en [[sedylje]]s as yn ''façade'' ("fasade"). [[File:Amsterdamse_tram_-_De_Red_Crosser_-_from_Flickr_2838709455_cropped_lijnbus.jpg|right|thumb|250px|De iennichste Nederlânske tafoeging oan it [[Latynske alfabet]] is de digraaf [[IJ (letter)|ij]].]] De offisjele stavering fan it [[Standertnederlânsk]] is nei de staveringsherfoarming fan [[1944]] fêstlein yn 'e ''Wet Schrijfwijze Nederlandsche Taal'' ("Wet Skriuwwize Nederlânske Taal"), yn Belgje yn [[1946]] en yn Nederlân yn [[1947]]. Dy wet is yn beide lannen letter oanpast nei de staveringsherfoarmings fan [[1995]] en [[2005]]. De ''Woordenlijst Nederlandse Taal'', better bekend as ''[[Het Groene Boekje]]'' (fanwegen de kleur) wurdt oer it algemien akseptearre as de autoriteit op it mêd fan 'e Nederlânske stavering. Mar nei't de "staveringsferienfâldiging" fan 1995 it spul ynstee yngewikkelder makke, en in nije herfoarming yn 2005 guon feroarings fan tsien jier earder weromdraaide mar tagelyk nije regels tafoege, wurdt de offisjele stavering lang net oeral mear neilibbe. It ''[[Genootschap Onze Taal]]'' besleat om in alternative wurdlist, ''[[Het Witte Boekje]]'', te publisearjen, wêryn't de meast yngewikkelde staveringsregels ferienfâldige wurde en ferskate staveringswizen bean wurde foar in grut tal omstriden wurden. Yn Nederlân wurdt sûnt troch in stikmannich grutte media-organisaasjes dizze alternative stavering oanholden, wylst ''Het Witte Boekje'' yn Flaanderen frijwol hielendal negearre is. ===Fonology=== ====Fokalen==== It Nederlânsk beskikt oer tsien koarte [[fokaal|lûden]]: [ɑ] (a fan "bak"), [ɛ] (e fan "lek"), [ɪ], (i fan "pit"), [i] (i fan "bite", dy't frjemd genôch yn 'e regel stavere wurdt as ''ie''), [ɔ] (o fan "hok"), [o] (o fan "bok"), [u] (û fan "rûch"), [œ] (u fan "put"), [y] (ú fan "tút") en de [[sjwa]] of reduksjefokaal [ǝ] (e fan "gewoan"). Dêrby moat lykwols opmurken wurde dat inkeld yn [[Noard-Nederlân]] noch ûnderskie makke wurdt tusken de o fan "hok" en de o fan "bok"; yn 'e rest fan it Nederlânske taalgebiet liket dat ferskil earne yn 'e [[njoggentjinde iuw]] ferlern gien te wêzen, dat no miene Hollanners dat ''hof'' en ''bof'' opinoar rime. Njonken tsien koarte lûden hat it Nederlânsk lykwols mar fjouwer lange lûden: [a:] (a fan "baas"), [e:] (e fan "feest"), [ø:] (eu fan "deun") en [o:] (o fan "rook"). Dat kin nuvere útfloeisels hawwe, want as in Hollanner it oer de "lange i" hat, dan bedoelt er ornaris de koarte i fan "bite". Want mei't it Nederlânsk gjin lange i hat, wurdt de koarte i faak sa oantsjut om him te ûnderskieden fan 'e i fan "pit", wat eins in hiele oare klank is. Troch lienwurden út talen as it [[Ingelsk]] (''team'', ''cruise''), [[Dútsk]] (''Bühne'') en [[Frânsk]] (''enquête'', ''controle'') binne der resint noch guon oare lange lûden yn it Nederlânsk trochkrongen, dy't op dat mêd foar in marginaal útspraakûnderskie soarge hawwe (''kroes''&nbsp;– ''cruise''; ''zonen''&nbsp;– ''zone''). De lange lûden [e:], [ø:] en [o:] wurde yn it Nederlânsk sa't dat yn Nederlân sprutsen wurdt almeast reälisearre as [e:i], [ø:y], resp. [o:u], dus oan 'e ein niigjend nei i, ú, resp. û. Fierders beskikt it Nederlânsk ek noch oer in stik as tsien twalûden, wêrfan't [a.ṷ] (au fan "gau"), [ɛ.i̭] (ei fan "hei" of ij fan "hij") en [ʌi̭] (ui fan "bui") it measte foarkomme. Yn it [[Belgysk Nederlânsk]] wurde dizze trije twaklanken faak útsprutsen as lange lûden: au as [ɔː] (ô fan "nôt"), en fral ei as [ɛː] (ê fan "bêd") en ui as [ʌː] (eu fan "freule", mei in Frânske útspraak). De oare twalûden binne op te dielen yn twa groepkes&nbsp;– einigjend op ''-w'': [e.ṷ] (''eeuw'' fan ''leeuw''), [i.ṷ] (ieu fan "Sieu") en [yṷ] (''uw'' fan ''schuw''); en einigjend op ''-i'': [a:i̭] (aai fan it [[Wâldfrysk]]e "saai"), [ai̭] (ai fan it Wâldfryske "laitsje"), [oi̭] (oi fan "hoi"), [o:i̭] (oai fan "moai") en [ui̭] (oei fan "groei"). Dêrnjonken komme yn it Nederlânsk ek in stikmannich twaklanken foar dat eins [[diftong]]isearre lûden binne: [ɪ.ǝ], [ø.ǝ], [i.ǝ], [u.ǝ], [o.ǝ] en [y.ǝ], fan ''beer'', ''beurt'', ''bier'', ''boer'', ''boor'', resp. ''buur''. Oars as yn it Frysk komme dy twaklanken lykwols net selsstannich foar, mar inkeld as [[allofoan]]en fan 'e [e:], [ø:], [i], [u], [o:] en [y] as dy foar in r útsprutsen wurde. Dizze lûden wurde sadwaande yn it Nederlânsk net as twaklanken ûnderkend. ====Klankynventaris (fokalen)==== {| class="wikitable" |- !colspan="4"| '''koarte lûden''' |- ! Nederlânske <br>stavering ! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]] ! foarbylden ! omskriuwing |- | a | [ɑ] |''tak'' ("tûke"), ''kalf'' ("keal", kowejong) | dizze klank niget foar de measte Nederlânsktalige memmetaalsprekkers mear nei hoe't<br> men yn it Ingelsk de earste klank yn ''London'' útsprekt, as nei de Fryske a fan "kap" |- | e | [ɛ] |''bed'' ("bêd"), ''hen'' ("hin") | de koarte e fan "lek" |- | e / ij | [ǝ] |''de'' ("de"), ''mogelijk'' ("mooglik") | de [[sjwa]] of stomme e fan "gewoan" |- | i | [ɪ] |''dik'' ("tsjûk"), ''vis'' ("fisk") | de koarte i fan "pit" |- | ie / i / y | [i] |''lied'' ("liet"), ''gitaar'' ("gitaar"), ''gynaecoloog'' ("gynekolooch") | de koarte i fan "bite"; oer it algemien inkeld yn lienwurden mei in y skreaun |- | o | [ɔ] |''hok'' ("hok"), ''koffie'' ("kofje") | de koarte o fan "hok"; foarhinne in dúdlik ûnderskate klank, mar wurdt no inkeld noch<br> regionaal (d.w.s. yn [[Noard-Nederlân]]) fan 'e o fan "bok" ûnderskaat) |- | o | [o] |''bok'' ("bok"), ''dom'' ("dom") | de koarte o fan "bok" |- | oe / ou | [u] |''zoet'' ("swiet"), ''loupe'' ("lûp") | de koarte û fan "rûch" |- | u | [œ] |''nut'' ("nut"), ''juf'' ("juffer") | de koarte u fan "put" |- | uu / u | [y] |''kostuum'' ("kostúm"), ''spugen'' ("spije") | de koarte ú fan "tút" |- !colspan="4"| '''lange lûden''' |- ! Nederlânske <br>stavering ! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]] ! foarbylden ! omskriuwing |- | aa / a | [a:] |''zaad'' ("sied"), ''laten'' ("litte") | de lange a fan "baas" |- | ê / ai | [ɛ:] |''enquête'' ("inkête"), ''militair'' ("militêr") | de lange ê fan "bêd"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Frânsk |- | ee / e / é / ée | [e:] |''geen'' ("gjin"), ''lezen'' ("lêze"), <br>''café'' ("kafee"), ''prostituée'' ("prostituee") | de lange e fan "feest" |- | eu | [ø:] |''steun'' ("stipe"), ''reuk'' ("rook") | de eu fan "deun" |- | eu | [ʌ:] |''freule'' ("freule") | de lange eu fan "freule" (Frânske útspraak); komt inkeld foar yn in beheinde groep<br> lienwurden út it Frânsk |- | ea | [i:] |''team'' ("tiim") | de lange i fan "wiid"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk |- | o | [ɔ:] |''zone'' ("sône"), ''controle'' ("kontrôle") | de lange ô fan "nôt"; oant 2005 skreaun as ô; komt inkeld foar yn in beheinde groep<br> lienwurden út it Frânsk |- | oo / o | [o:] |''boom'' ("beam"), ''koken'' ("itensiede") | de lange o fan "rook" |- | ui | [u:] |''cruise'' ("krûs") | de lange û fan "sûch"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk |- | üh | [y:] |''bühne'' ("bune") | de lange ú fan "drúf"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Dútsk |- !colspan="4"| '''twalûden''' |- ! Nederlânske <br>stavering ! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]] ! foarbylden ! omskriuwing |- | aai | [a:i̭] |''taai'' ("taai"), ''maaien'' ("meane") | de aai fan it [[Wâldfrysk]]e "saai" |- | ai | [ai̭] |''Thai'' ("Tai") | de ai fan it Wâldfryske "laitsje" |- | au / ou | [a.ṷ] |''blauw'' ("blau"), ''zout'' ("sâlt") | de au fan "gau" |- | ee / e | [ɪ.ǝ] |''beer'' ("bear"), ''keren'' ("kearen") | de ea fan "beam"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [e:] (''ee'') foar in r |- | eeuw | [ɪ:ṷ] |''meeuw'' ("kob"), ''schreeuw'' ("skreau") | de i fan "pit", mar langer oanholden, folge troch de û fan "rûch" |- | ei / ij | [ɛ.i̭] |''teil'' ("tobbe"), ''lijk'' ("lyk") | de ei fan "bij" of it Wâldfryske "dei" |- | eu | [ø.ǝ] |''deur'' ("doar"), ''zeuren'' ("seure") | de eo fan "freon" of eu fan "beurt"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan<br> 'e [ø:] (''eu'') foar in r |- | ieu | [i.ṷ] |''nieuw'' ("nij"), ''kieuw'' ("kieu") (Oant [[Oanpaste Steatestavering|stavering 2015]]) | de ieu fan "ieu" of "Sieu" (Oant [[Oanpaste Steatestavering|stavering 2015]]) |- | ie | [i.ǝ] |''bier'' ("bier"), ''stier'' ("bolle") | de ie fan "wiet"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [i] (''ie'') foar in r |- | oe | [u.ǝ] |''boer'' ("boer"), ''roer'' ("roer") | de oe fan "goed"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [u] (''oe'') foar in r |- | oei | [ui̭] |''bloei'' ("bloei"), ''koeien'' ("kij") | de oei fan "groei" |- | oo | [o.ǝ] |''oor'' ("ear"), ''voor'' ("foar") | de oa fan "boat"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [o:] (''oo'') foar in r |- | oi | [oi̭] |''hoi'' ("hoi") | de oi fan "boike" |- | ooi | [o:i̭] |''zooi'' ("soadsje"), ''kooi'' ("koai") | de oai fan "moai" |- | uu | [y.ǝ] |''vuur'' ("fjoer"), ''zuur'' ("soer") | de ue fan "flues"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [y] (''uu'') foar in r |- | ui | [ʌi̭] |''vuil'' ("smoarch"), ''zuid'' ("súd") | de ui fan "bui" |- | uw | [yṷ] |''ruw'' ("rûch"), ''duw'' ("triuw") | de ú fan "tút", folge troch de û fan "rûch" |} ====Poldernederlânsk==== Sûnt de santiger jierren fan 'e [[tweintichste iuw]] docht him yn 'e provinsjes [[Noard-Hollân|Noard]]- en [[Súd-Hollân]] en [[Utert (provinsje)|Utert]] benammen ûnder de jongerein in nuveraardige útspraakferskowing foar, dy't troch [[taalkundige]] [[Jan Stroop]] it [[Poldernederlânsk]] neamd is. Dêrby wurde de [[twaklank]]en [ɛ.i̭] (''ei'' of ''ij'') en [ʌi̭] (''ui'') útsprutsen as [ai] ("ai") en [ay] (a fan "kap" folge troch ú fan "tút"), wylst de lange [[fokaal|lûden]] [e:] (''ee''), [ø:] (''eu'') en [o:] (''oo'') diftongisearre wurde ta [ɛ.i̭] ("ei"), [ʌi̭] ("ui") en [ɔ.ṷ] ("ou" fan "grou"). ====Konsonanten==== Oars as yn it Frysk is it yn it Nederlânsk mooglik, en sels normaal, dat de [[bylûd]]en [ɣ] (g fan "drage"), [v] (v fan "weve"), [x] (ch fan "berch") en [z] (z fan "tûzen") oan it begjin fan wurden foarkomme. De útspraak fan 'e r ferskilt per regio. Yn [[Noard-Nederlân]] en in grut diel fan [[Flaanderen]] wurdt dy klank foar op 'e tonge útsprutsen, as de rôljende r ([r], de [[alveolêre trilklank]]), mar yn [[Noard-Brabân]], [[Limboarch|Noard-Limboarch]] en [[Gelderlân|Súd-Gelderlân]] is it in breikjende r ([ʀ], de [[uvulêre trilklank]]), wylst op oare plakken de útspraak faak as in koarte rôljende r ([ɾ], de [[alveolêre strykklank]]) reälisearre wurdt. Yn beskate kriten wurdt fierders de Ingelske r brûkt ([ɹ], de [[alveolêre approksimant]]). Dy lêste útspraak is benammen bekend út [[it Goai]], en wurdt sadwaande faak de "Goaiske r" neamd. Beskate bylûden dy't yn it Frysk rûnom foarkomme, ûntbrieken oarspronklik yn it Nederlânsk, en komme dêr no inkeld foar yn bûtenlânske lienwurden. Dêrûnder binne de hurde [ɡ] (g fan "goed"), de [ʤ] (dzj fan "siedzje"), de [ʃ] (sj fan "sjippe") en de [ʧ] (tsj fan "tsjerke"). De Fryske [[konsonant]]ekluster [sk] (sk fan "skoalle") komt net foar; dêr foar yn 't plak hat it Nederlânsk de [sx] (''sch'' fan ''school''). In oerienkomst mei it Frysk, en ek mei it Dútsk, is dat it Nederlânsk [[einûntstimming]] hat, wêrby't stimhawwende klanken oan 'e ein fan wurden stimleas wurde. Men seit dus fan ''rode'' ("reade"), mei in [d], mar fan ''rood'' ("read"), mei in [t]. ====Klankynventaris (konsonanten)==== {| class="wikitable" |- !colspan="4"| '''bylûden''' |- ! Nederlânske <br>stavering ! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]] ! foarbylden ! omskriuwing |- | b / bb | [b] |''band'' ("bân"), ''hebben'' ("hawwe") | b fan "bêd" |- | ch / g | [x] |''chaos'' ("gaos"), ''berg'' ("berch") | ch fan "troch" |- | d / dd | [d] |''doos'' ("doaze"), ''midden'' ("midden") | d fan "doel" |- | f / ff | [f] |''fel'' ("fûl"), ''straffen'' ("straffe") | f fan "fol" |- | g | [ɡ] |''goal'' ("goal") | g fan "gers"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk en wurdt dêrby<br> noch faak reälisearre as in [k] |- | g / gg | [ɣ] |''gaan'' ("gean"), ''leggen'' ("lizze") | g fan "drage" |- | h | [h] |''hoofd'' ("holle"), ''hard'' ("hurd") | h fan "hout" |- | j / y | [j] |''jij'' ("do", 2de pers. it.), ''yoghurt'' ("jochert") | j fan "jas" |- | j | [ʤ] |''jeans'' ("spikerbroek"), ''jazz'' ("jazz") | dzj fan "siedzje"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk |- | j / g | [ʒ] |''journalist'' ("sjoernalist"), ''garage'' ("garaazje") | zj fan "bagaazje"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Frânsk |- | k / kk | [k] |''kort'' ("koart"), ''wakker'' ("wekker") | k fan "kat" |- | l / ll | [l] |''laan'' ("leane"), ''willen'' ("wolle") | l fan "lok" |- | m / mm | [m] |''meel'' ("moal"), ''kammen'' ("kjimme") | m fan "mar" |- | n / nn | [n] |''nat'' ("wiet"), ''kunnen'' ("kinne") | n fan "nekke" |- | ng | [ŋ] |''zang'' ("sjongen"), ''mengen'' ("minge") | ng fan "ding" |- | nj | [ɲ] |''oranje'' ("oranje") | nj fan "njonken" |- | nk | [ŋk] |''dank'' ("tank"), ''stank'' ("stank") | nk fan "bank" |- | p / pp | [p] |''pijn'' ("pine"), ''appel'' ("apel") | p fan "pet" |- | r / rr | [r] [ɾ] [ʀ] [ɹ] |''roos'' ("roas"), ''korrel'' ("kerl") | r fan "rak"; útspraak ferskilt per regio |- | s / ss | [s] |''soep'' ("sop", gerjocht), ''passen'' ("passe") | s fan "sâlt" |- | sch | [sx] |''school'' ("skoalle"), ''schouder'' ("skouder") | s fan "sâlt" folge troch de ch fan "berch" |- | sj / ch / sh | [ʃ] |''sjaal'' ("sjaal"), ''chocola'' ("sûkelarje"), ''show'' ("sjo") | sj fan "sjippe"; komt inkeld foar yn in beheinde groep wurden dy't fan oarsprong út it Ingelsk<br> komme |- | t / tt | [t] |''toen'' ("doe"), ''bitter'' ("bitter") | t fan "tosk" |- | tj | [c] |''tjalk'' ("tsjalk"), ''haantje'' ("hoantsje") | tj fan "tjems" |- | tsj / ch | [ʧ] |''Tsjech'' ("Tsjech"), ''cheerleader'' ("cheerleader") | tsj fan "tsjerke"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk en Dútsk |- | v | [v] | ''veel'' ("folle") ''leven'' ("libje") | v fan "weve" |- | w | [ʋ] |''waar'' ("wier"), ''wijn'' ("wyn", drank) | w fan "wat" |- | w | [w] |''trouwen'' ("trouwe"), ''kwaad'' ("lulk") | w fan "skowe" |- | z / zz | [z] |''zon'' ("sinne"), ''razzia'' ("razzia") | z fan "tûzen" |- | ''net skreaun'' | [ʔ] | ''coöperatie'' ("koöperaasje"), ''Kanaän'' ("Kanaän") | de [[glottisslach]], in bytsje romte tusken twa gelikense lûden; yn it Nederlânsk net bewust <br> reälisearre |} ==Dialekten== It Nederlânske taalgebiet falt útinoar yn seis of sân grutte dialektgroepen. Yn it noardwesten wurdt it [[Hollânsk]] sprutsen, dêr't it Standertnederlânsk grutdiels út fuortkomt. Sadwaande is it Nederlânsk poer taalkundich sjoen eins in dialekt fan it Hollânsk ynstee fan oarsom. It Hollânske dialektgebiet omfiemet de [[Nederlân]]ske provinsjes [[Noard-Hollân|Noard]]- en [[Súd-Hollân]] hast yn har gehiel, en dêropta noch dielen fan 'e provinsjes [[Fryslân]], [[Noard-Brabân]] en [[Utert (provinsje)|Utert]]. Eastlik dêrfan wurdt yn it grutste part fan 'e provinsje Utert, en fierders yn [[it Goai]], de [[Alblasserwaard]], de noardlike [[Betuwe]] en de súdwestlike [[Feluwe]] it [[Utertsk-Alblasserwaardsk]] sprutsen. Dat liket tige op it Hollânsk, en wurdt soms ta de Hollânske dialektgroep rekkene. [[File:Lânkaart Nederlânske dialekten.PNG|right|300px|thumb|De fersprieding fan 'e ûnderskate haaddialekten binnen it Nederlânske taalgebiet.]] Súdliker wreidet it dialektgebiet fan it [[Brabânsk]] him út oer hast de hiele Nederlânske provinsje [[Noard-Brabân]], it noardlike trêdepart fan 'e Nederlânske provinsje [[Limboarch (Nederlân)|Limboarch]], de noardwestlike hoeke fan 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Limboarch (Belgyske provinsje)|Limboarch]] en hast de hiele provinsjes [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]] en [[Flaamsk-Brabân]]. Ek it gewest [[Brussel (gewest)|Brussel]] heart fan oarsprong ta it Brabânske dialektgebiet, al is dêr tsjintwurdich noch mar 7% fan 'e befolking Nederlânsktalich (mei nochris 9% dy't seit twatalich Nederlânsk-Frânsk te wêzen), wat derta laat hat dat it [[Brusselsk]]e dialekt fan it Brabânsk hast útstoarn is. Nau oan it Brabânsk besibbe is it [[Eastflaamsk]], dat yn hast de hiele provinsje [[East-Flaanderen]] sprutsen wurdt, mei dêropta dielen fan [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]], [[West-Flaanderen]] en [[Siuwsk-Flaanderen]]. Noardlik dêrfan foarmet de provinsje [[Seelân]] it dialektgebiet fan it [[Siuwsk]], dat ek sprutsen wurdt op it Súdhollânske [[Goeree-Oerflakkee]] en in diel fan [[Foarne-Putten]]. It Siuwsk slút oan by it [[Westflaamsk]] fan [[West-Flaanderen]], dêr't ek it [[Westhoeksk (Flaamsk)|Westhoekster Flaamsk]] fan [[Frânsk-Flaanderen]] ta heart, en it Siuwsk-Westflaamsk wurdt dan ek almeast op ien sike neamd. Ta einbeslút wurdt yn súdlik [[Gelderlân]] en it noardlikste puntsje fan [[Limboarch (Nederlân)|Limboarch]] it [[Súdgeldersk]] sprutsen. Dêrby slute dan de [[Nederrynsk]]e dialekten fan westlik [[Dútslân]] (it [[Kleverlânsk]] en it [[Eastbergysk]]) wer oan, al wurde it Súdgeldersk en it Nederrynsk minder faak op ien bulte smiten as it Siuwsk en it Westflaamsk. ==ISO-koades== De [[ISO 639]]-taalkoades foar it Nederlânsk binne "nl" en "nld". Om't it [[Wikipedy:Wat is Wikipedia|Wikipedia-projekt]] meast, lykas wenst op it [[ynternet]], de twaletterige koades brûkt, wurdt de [[:nl:|Nederlânske Wikipedy]] oantsjut mei de koade "nl:". == Sjoch ek == * [[Afrikaansk]] * [[Aldnederlânsk]] * [[Midnederlânsk]] * [[Nederlânske literatuer]] * [[Standertnederlânsk]] == Keppelings om utens == * {{nl}}[http://taalunieversum.org/taalunie/ De ''Nederlandse Taalunie''] * {{en}}[http://www.101languages.net/dutch/ ''Dutch 101: Learn Dutch online''] * {{en}}[http://en.wikibooks.org/wiki/Dutch Nederlânsk for Ingelsktaligen fan Wikibooks] * {{en}}[http://www.majstro.com/Web/Majstro/dict.php?gebrTaal=dut&bronTaal=dut&doelTaal=fry Nederlânsk-Frysk ''online''-wurdboek] {{YnterWiky|right|code=nl}} {{boarnen|boarnefernijing= '''referinsjes''':<br> <references/> '''boarnen''':<br> * {{Aut|Crystal, David}}, ''The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163. * {{Aut|Berns, Jan, en Steusel, Sanne}}, ''Noord-Hollands'', De Haach, 2004 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 97 161. * {{Aut|Bree, Corry van}}, ''Zuid-Hollands'', De Haach, 2004 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 90 216. * {{Aut|Jansen, Mathilde, en Oostendorp, Marc van}}, ''Taal van de Wadden'', De Haach, 2004 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 97 130. * {{Aut|Scholtmeijer, Harrie}}, ''Utrechts, Veluws en Flevolands'', De Haach, 2002 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 90 087. ---- Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Dutch_language ''Notes'', ''References'' en ''Bibliography'', op dizze side]. }} [[Kategory:Nederlânsk| ]] [[Kategory:Nederlanners]] [[Kategory:Nederfrankyske talen]] [[Kategory:Westgermaanske talen]] [[Kategory:Taal yn Nederlân]] [[Kategory:Taal yn Arûba]] [[Kategory:Taal yn Belgje]] [[Kategory:Taal yn Fryslân]] [[Kategory:Taal yn Karibysk Nederlân]] [[Kategory:Taal yn Kurasau]] [[Kategory:Taal yn Sint-Marten]] [[Kategory:Taal yn Suriname]] [[Kategory:Nederlânsk-Ynje]] id0q15f8oumgi37lr3hxw78vx5g7uf2 1236809 1236808 2026-07-30T23:18:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Geografyske fersprieding en beskriuwing */ red 1236809 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks taal | namme = Nederlânsk | oare namme(n) = | eigen namme = ''Nederlands'' | lânseigen yn = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]<br> [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgje]]<br> [[File:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Suriname]] | tal sprekkers = 19 miljoen <small>(2009)</small> | skrift = [[Latynsk alfabet]] | taalfamylje = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]<br> &nbsp;&nbsp;● [[Germaanske talen|Germaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Westgermaanske talen|Westgermaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Súdwestgermaanske talen|Súdwestgermaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Nederfrankysk-Nedersaksyske talen|Nederfr.-Nedersaks.]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Nederfrankyske talen|Nederfrankysk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● '''Nederlânsk''' | dialekten = [[Brabânsk]], [[Eastflaamsk]], <br>[[Hollânsk]], [[Siuwsk]]-[[Westflaamsk]], <br>[[Súdgeldersk]], [[Nederrynsk]], <br>[[Utertsk-Alblasserwaardsk]] | offisjele status= [[File:Flag of Aruba.svg|20px]] [[Arûba]]<br> [[File:Flag of Belgium (civil).svg|20px]] [[Belgje]]<br> [[File:Flag of Curaçao.svg|20px]] [[Kurasau]]<br> [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]<br> [[File:Flag of Sint Maarten.svg|20px]] [[Sint Marten (lân)|Sint-Marten]]<br> [[File:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Suriname]]<br> [[File:Logo-ACTO.jpg|20px]] ''[[Ferdrachsorganisaasje foar Gearwurking yn it Amazônegebiet|ACTO]]''<br> [[File:Flag of Benelux.svg|20px]] ''[[Benelúks]]''<br> [[File:Flag of CARICOM.svg|20px]] ''[[Karibyske Mienskip|CARICOM]]''<br> [[File:Flag of the European Union.svg|20px]] ''[[Jeropeeske Uny]]''<br> [[File:Flag of UNASUR.svg|20px]] ''[[UNASUR]]'' | erkenning as minderheidstaal = | ISO 639-1 = nl | ISO 639-2 = nld | ISO 639-3 = nld }} It '''Nederlânsk''' (Nederlânsk: ''Nederlands'') is in [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taal]] dy't fan âlds sprutsen wurdt yn [[Nederlân]], noardlik [[Belgje]] ([[Flaanderen]]) en lytsere oangrinzgjende dielen fan [[Frankryk]] en [[Dútslân]]. It wurdt ek sprutsen yn [[Suriname]], op 'e [[Nederlânske Antillen]] en op oare plakken yn 'e wrâld. It [[Afrikaansk]], út [[Súdlik Afrika]], is in dochtertaal fan it Nederlânsk. Yn totaal binne der sa'n 19 miljoen minsken op 'e wrâld dy't it Nederlânsk as [[memmetaal]] sprekke. Fan oarsprong is dizze [[taal]] nau [[taalbesibskip|besibbe]] oan it [[Dútsk]], mar troch de [[iuw]]en hinne is der ferwiding ûntstien. Oare nau besibbe talen binne it [[Nedersaksysk]] en it [[Limburchsk]], dat [[minderheidstaal|minderheidstalen]] yn Nederlân binne dy't as sadanich offisjeel erkenning genietsje ûnder it [[Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen]]. It [[Westerlauwersk Frysk]] is fan oarsprong minder nau oan it Nederlânsk besibbe, mar troch iuwenlange beynfloeding fan it Frysk troch it Nederlânsk groeie de beide talen hieltyd fierder nei inoar ta. ==Sibskip== It Nederlânsk heart ta de grutte [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske taalfamylje]], en dêrbinnen ta de [[Westgermaanske talen|Westgermaanske]] kloft fan 'e [[Germaanske talen]], dêr't fierders ek talen as it [[Ingelsk]], it [[Frysk]] en it [[Dútsk]] ta hearre. Mei it [[Limboarchsk]] en it [[Afrikaansk]] foarmet it Nederlânsk de [[Nederfrankyske talen|Nederfrankyske taalgroep]]. Foarhinne waard it Limboarchsk beskôge as in Nederlânsk [[dialekt]], mar yn [[1997]] krige dat erkenning as in aparte taal, al is dy erkenning beheind bleaun ta Nederlân en sjocht men it yn [[Flaanderen]] noch altyd as in dialekt. It Afrikaansk, de taal fan 'e [[Afrikaners]], in [[etnyske groep]] yn [[Súdlik Afrika]] dy't fierhinne ôfstammet fan Nederlânske kolonisten, giet tebek op it [[Súdhollânsk]], in subdialekt fan it [[Hollânsk]]e dialekt fan it Nederlânsk. Lange tiid waard it Afrikaansk as in foarm fan Nederlânsk beskôge, mar yn [[1925]] waard it der offisjeel fan loskeppele en krige it de status fan taal. Ek [[Siuwsk]]-[[Westflaamsk]]e taalaktivisten krewearje al jierren om harren dialekt as taal erkend te krijen. Fierders binne der ek guon [[kreoalske talen]] út it Nederlânsk fuortkommen, al binne dy ûnderwilens grutdiels útstoarn, lykas [[Negerhollânsk]] fan 'e [[Amerikaanske Famme-eilannen|Famme-eilannen]], it [[Skepy Kreoalsk-Nederlânsk]] fan [[Guyana]] en it [[Jerseynederlânsk]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Nij-Jersey]] (dat noch oant [[1921]] sprutsen waard troch ôfstammelingen fan [[17e iuw|santjinde-iuwske]] Nederlânske kolonisten). It [[Berbice Kreoalsk-Nederlânsk]] fan Guyana wurdt noch wol sprutsen. ==Skiednis== Histoarysk sjoen kin it Nederlânsk opdield wurde yn trije perioades: * it [[Aldnederlânsk]] (±[[850]] – [[1100]]) * it [[Midnederlânsk]] ([[1100]] – [[1500]]) * it [[Nijnederlânsk]] ([[1500]] – no) It Aldnederlânsk ûntstie yn 'e [[Iere Midsiuwen]] út it [[Aldfrankysk]], de oertaal fan alle [[Nederfrankyske talen]], wêrby't yn alle gefallen yn 'e [[njoggende iuw]] in werkenbere foarm fan Nederlânsk ûntstien wie. It âldste Nederlânske fragmint is de yn [[1932]] yn in fierders [[Latyn]]sk manuskript ûntdutsen sin ''"Hebban olla uogala nestas bigunnan hinase hi[c] [e]nda thu uuat unbidan uue nu"'' ("Binne alle fûgels nêsten begûn behalven ik en do, wêr wachtsje wy op"). Ut it Aldnederlânske tiidrek is net folle skreaun materiaal oerlevere, en [[taalkundige]]n hawwe dat taalstadium dan ek fierhinne út it Midnederlânsk rekonstruëarje moatten. [[File:Map_Dutch_World.png|left|thumb|350px|Gebieten yn 'e wrâld dêr't Nederlânsk (oranje) en de dochtertaal [[Afrikaansk]] (giel) praat wurdt.]] Om [[1100]] hinne ûntjoech it Aldnederlânsk him stadichoan ta it Midnederlânsk. Dat wie in proses sûnder dúdlike skiedsline, wat elts oanwizen fan sa'n grins ta in arbitrêre beslissing makket. Yn 'e [[tolfde iuw]] briek lykwols in perioade oan dat it Nederlânsk folle mear brûkt waard as skriuwtaal, wat makke dat de [[taalkunde|taalkundige]] fernijings dy't meitiid slûpenderwize yn 'e taal trochkrongen wiene, foar it earst dúdlik oan it ljocht kamen. Doe die bliken dat it Nederlânsk tsjin dy tiid in hiel oare foarm krigen hie as dat de taal yn it Aldnederlânske tiidrek hie. Yn 'e Midnederlânske perioade wie der noch gjin standerttaal, mar ynstee in groep nau besibbe [[dialekt]]en, dy't folle mear opinoar lieken as dat se faninoar ferskilden. Oars as út 'e Aldnederlânske perioade binne der út it Midnederlânske tiidrek wol de nedige teksten oerlevere, wêrûnder bekende titels as ''[[Karel ende Elegast]]'', de ''[[Beatrijs]]'', ''[[Mariken van Nieumeghen]]'' en ''[[Van den Vos Reynaerde]]''. Omtrint [[1500]] fûn der op 'e nij in stadige oergong plak, diskear fan it Midnederlânsk nei it Nijnederlânsk. De wichtichste ûntwikkeling út dy perioade wie de fêstiging fan in [[Standertnederlânsk|Nederlânske standerttaal]]. It proses fan standerdisaasje wie al yn 'e [[Midsiuwen]] begûn, doe't der ûnder ynfloed fan it mienskiplike [[Hartochdom Boergonje|Boergondyske]] bewâld oer ferskate [[Nederlannen|Nederlânske gewesten]] yn it lêste trêdepart fan 'e [[fyftjinde iuw]] besocht waard om ta in gelikense skriuwtaal foar offisjele dokuminten te kommen. Yn dy tiid stiene fral de [[Brabânsk]]e en [[Flaamsk]]e dialekten yn oansjen, wat makke dat yn 'e skriuwtaal yn Hollân en oare gebieten súdlike foarmen begûnen te slûpen. Pas ûnder de [[Tachtichjierrige Oarloch]] kaam it spul lykwols yn in streamfersnelling telâne, doe't troch de fal fan [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]], yn [[1585]], grutte oantallen [[Brabân]]ske en [[Flaanderen|Flaamske]] flechtlingen yn [[Hollân]] bedarren en dêr in grutte ynfloed op 'e sprektaal yn 'e stêden útoefenen. Doe't yn [[1618]] de [[Synoade fan Doardt]] opdracht joech ta it meitsjen fan 'e [[Steatefertaling]] (fan 'e [[Bibel]]), waard dêrfoar sadwaande in [[Hollânsk]]e taalfoarm mei Brabânske en yn mindere mjitte Flaamske ynslaggen brûkt. De Steatefertaling, dy't reekaam yn [[1637]], waard iuwenlang yn hiel [[protestantisme|protestantsk]] Nederlân brûkt, en oefene sa in ûnbidige en ûnútwiskbere ynfloed út op frijwol alle Noardnederlânske dialekten en minderheidstalen. Ferlykje de ûntwikkeling fan it Nederlânsk oan 'e hân fan 'e ûndersteande sin: {| class="wikitable" |- ! taalfoarm ! foarbyldsin <small>([[Psalmen|Ps.]] 55:18)</small> |- | Fryske oersetting: | Hy sil myn siel yn frede ferlosse fan dejingen dy't my tenei komme, want mank mannigen wie Hy mei my. |- | Aldnederlânsk: | ''Irlôsin sol an frithe sêla mîna fan thên thia ginâcont mi, wanda under managon He was mit mi.'' |- | Midnederlânsk: | ''Erlossen sal Hi in vrede siele mine van dien die genaken mi, want onder menegen Hi was met mi.'' |- | Nijnederlânsk: <br><small>(selde wurdfolchoarder)</small> | ''Verlossen zal Hij in vrede ziel mijn van degenen die [vervolgen] mij, want onder menigen Hij was met mij.'' |- | Nijnederlânsk: <br><small>(moderne wurdfolchoarder)</small> | ''Hij zal mijn ziel in vrede verlossen van degenen die mij vervolgen, want onder menigen was Hij met mij.'' |} ==Hjoeddeistige sitewaasje== ===Offisjele status=== It Nederlânsk is de offisjele taal fan 'e ûnôfhinklike lannen [[Nederlân]], [[Belgje]] en [[Suriname]] en fan 'e autonome lannen [[Arûba]], [[Kurasau]] en [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]]. Yn Belgje dielt it de offisjele status mei it [[Frânsk]] en it [[Dútsk]]; op Arûba en Kurasau mei it [[Papiamintsk]] en op Sint-Marten mei it [[Ingelsk]]. Yn Nederlân genietsje fierders trije regionale talen in ko-offisjele status mei it Nederlânsk, nammentlik: it [[Frysk]] yn 'e provinsje [[Fryslân]]; en yn [[Karibysk Nederlân]] it Papiamintsk op [[Bonêre]] en it Ingelsk op [[Saba]] en [[Sint-Eustasius]]. It [[Nedersaksysk]] en it [[Limboarchsk]] genietsje yn Nederlân wol erkenning as minderheidstaal, mar hawwe gjin offisjele status. Yn Belgje is it Nederlânsk de iennichste offisjele taal fan it gewest [[Flaanderen (gewest)|Flaanderen]] en fan 'e [[Flaamske Mienskip]]. Yn it gewest [[Brussel (gewest)|Brussel]] is it tegearre mei it Frânsk de offisjele taal. It Nederlânsk is fierders ek de of ien fan 'e offisjele ta(a)l(en) fan ferskate ynternasjonale organisaasjes. Dêrûnder binne de [[Benelúks]] en de [[Jeropeeske Uny]], en fia Suriname ek de [[Uny fan Súdamerikaanske Naasjes]] (UNASUR), de [[Karibyske Mienskip]] (CARICOM) en de [[Ferdrachsorganisaasje foar Gearwurking yn it Amazônegebiet]] (ACTO). It Nederlânsk wurdt regulearre troch de [[Nederlânske Taaluny]], dy't trije leden hat: Nederlân, Belgje en Suriname. [[File:Lânkaart lokaasje Nederlânsk.PNG|right|250px|thumb|De lokaasje fan it Nederlânske taalgebiet yn [[Noardwest-Jeropa]].]] ===Taalgebiet=== It Nederlânsk wurdt fan oarsprong sprutsen yn in diel fan [[Noardwest-Jeropa]]. Dêrta hearre de [[Nederlân]]ske provinsjes [[Noard-Hollân|Noard]]- en [[Súd-Hollân]] en [[Seelân]] hielendal, [[Flevolân]] útsein it eardere [[eilân]] [[Urk]], [[Utert (provinsje)|Utert]] op it uterste noardeastlike hoekje nei en [[Noard-Brabân]] behalven it uterste súdeastlike stikje. Fierders omfiemet it Nederlânske taalgebiet yn Nederlân ek it súdlike diel fan [[Gelderlân]], mei de [[Betuwe]], de súdlike [[Feluwe]] en de [[Limers]], en it noardlike trêdepart fan [[Limboarch (Nederlân)|Limboarch]]. Yn 'e provinsje [[Fryslân]] hearre der fierders noch ta: de [[Waadeilannen]] [[Flylân]] en [[it Amelân]]; [[Midslân]] en omkriten op it eilân [[Skylge]]; en op it Fryske fêstelân de krite [[It Bilt]], de [[stêd]]en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Snits (stêd)|Snits]], [[Frjentsjer]], [[Harns (stêd)|Harns]], [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[Dokkum]] en [[Starum]], en de [[doarp]]en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Kollum]]. Yn [[Belgje]] omfiemet it Nederlânsk taalgebiet it grutste diel fan it gewest [[Flaanderen (gewest)|Flaanderen]], mei de provinsjes [[West-Flaanderen|West]]- en [[East-Flaanderen]] en [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]] hielendal, [[Flaamsk-Brabân]] op 'e eastlike stripe nei, en dêropta noch de noardwestlike hoeke fan [[Belgysk Limboarch]]. Yn noardlik [[Frankryk]] is [[Frânsk-Flaanderen]], ek wol de Westhoeke neamd, fan âlds in Nederlânsktalich gebiet (mei û.m. de stêd [[Dúntsjerk]]). Minder bekend is dat der ek yn westlik [[Dútslân]] in Nederlânsktalich gebiet bestiet, dat it streamgebiet fan 'e [[Ryn]] folget fan [[Kleef (stêd)|Kleef]], by de Nederlânske grins, oan [[Bergneustadt]] ta, dat djip yn Dútslân leit. Deunby Kleef wurdt dat gebiet ûnderbrutsen troch de [[Paltsysk]]talige enklave by [[Kalkar]]. Bûten [[Jeropa]] krige it Nederlânsk inkeld yn [[Súdlik Afrika]] fêste foet oan 'e grûn. Meitiid feroare de foarm fan 'e taal dy't dêr sprutsen waard, it [[Afrikaansk]], lykwols sa dat it sûnt [[1925]] as in aparte taal beskôge wurdt (al moat opmurken wurde dat by dat beslút ek politike omtinkens in rol spilen). Yn 'e oare Nederlânske [[koloanje]]s, lykas [[Nederlânsk-Ynje]], [[Suriname]] en de [[Nederlânske Antillen]], waard it Nederlânsk nea de memmetaal fan in grut diel fan 'e befolking. De iennichste útsûndering wie datoangeande de yn [[1674]] ferlern giene [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] koloanje [[Nij-Nederlân]], dêr't neitiid noch generaasjes lang Nederlânsk sprutsen waard oan 'e kust fan [[Nij-Jersey]] en by de rivier de [[Hudson (rivier)|Hudson]] lâns yn wat no de steat [[New York (steat)|New York]] is. [[Martin Van Buren]] kaam bygelyks út dy Nederlânsktalige krite, en waard de iennichste presidint út 'e skiednis fan 'e [[Feriene Steaten]] dy't net it Ingelsk as memmetaal hie. [[File:2010-01-09 taalunie den haag.jpg|left|250px|thumb|It gebou fan 'e [[Nederlânske Taaluny]] yn [[De Haach]].]] ===Sprekkerstal=== ====Memmetaalsprekkers==== Oer it sprekkerstal fan 'e Nederlânske taal bestiet frijwat betizing. Faak wurdt dêrby in getal fan 23 miljoen memmetaalsprekkers neamd. Dat oantal is lykwols basearre op gegevens dy't oanlevere binne troch de [[Nederlânske Taaluny]], in organisaasje dy't in soarte fan propaganda-oarloch foar it Nederlânsk liket te fieren. Sa wegeret de Taaluny om it [[Limboarchsk]] en [[Nedersaksysk]] as selsstannige talen te erkennen, en wurde yn 'e sifers fan 'e Taaluny sadwaande de Limboarchsk- en Nedersaksysktaligen mei de Nederlânsksprekkers op ien bulte smiten. Fierders ferspriedt de Taaluny healwize en simpelwei ûnwiere bewearings, lykas: "96% fan 'e Nederlânske befolking hat it Nederlânsk as memmetaal", "yn 'e twadde generaasje sprekke allochtoanen yn Nederlân faak Nederlânsk as memmetaal" en "mear as 60% fan 'e befolking fan Suriname hat it Nederlânsk as memmetaal". Oangeande de sitewaasje yn Belgje geane sifers fan ûndúdlike orizjine rûn dy't hawwe wolle dat 59% fan 'e lju dêr Nederlânsktalich is en 40% Frânsktalich, wat 1% oerlitte soe foar de Dútsktalige minderheid, dêrby folslein foarbygeand oan it feit dat der grutte allochtoane minderheden yn it lân wenje. In objektive beskôging fan 'e saak biedt in hiel oar byld.<ref>{{Aut|Bloemhoff, Henk; Gerritsen, Hans; Jensma, Goffe; en Jong-Krap, Froukje de}}, ''Taalunie heeft iets recht te zetten'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 30 maaie 2017, s. 19.</ref> As men de sprekkers fan it [[Frysk]], [[Nedersaksysk]], [[Limboarchsk]], ferskate lytsere minderheidstalen ([[Jiddysk]], [[Romany]]) en de allochtoane talen fan it totaal ôflûkt, komt men út op sa'n 12,9 miljoen minsken dy't yn Nederlân it Nederlânsk as memmetaal hawwe. Op in befolking fan likernôch 16,7 miljoen minsken betsjut dat 77,2%, wat noch altyd in romme mearderheid is. Yn Belgje komt it tal memmetaalsprekkers op 5.180.000 minsken, oftewol 47,8% fan 'e befolking. De Nederlânsktalige minderheden yn Frankryk en Dútslân sitte der tsjintwurdich raar foar, want wylst it Standertnederlânsk yn Nederlân (en yn mindere mjitte yn Flaanderen) de dialekten en minderheidstalen yn 'e benearing bringt, wurdt it yn Frankryk en Dútslân sels weromkrongen. Ut in ûndersyk yn opdracht fan 'e [[Jeropeeske Uny]] hat bliken dien dat de [[Flaamsk]]talige minderheid yn Noard-Frankryk noch út sa'n 20.000 minsken bestiet dy't it Flaamsk dêr as deistige omgongstaal brûke, oanfolle mei noch 40.000 oaren dy't it út en troch ris sprekke. De [[Nederrynsk]]e dialekten yn westlik Dútslân wurde miskien noch mar troch sa'n 100.000 minsken sprutsen. [[File:FlemishinDunkirkdistrict.PNG|right|thumb|250px|De tebekgong fan it Nederlânsk as minderheidstaal yn [[Frânsk-Flaanderen]] (sitewaasje fan [[1874]] ferlike mei dy fan [[1972]]).]] Bûten [[Jeropa]] wurdt it Nederlânsk ek sprutsen yn Suriname. Lykwols is it dêr mar foar in tige lyts part fan 'e befolking de memmetaal (nammentlik foar 1%, neffens it [[Keninklik Ynstitút foar de Tropen]]<ref>{{Aut|Grunsven, Marie-Annet van, en Noordegraaf, Wim}}, ''Suriname'', Amsterdam/De Haach, 1993 (''Koninklijk Instituut voor de Tropen''/Novib), ISBN 9 06 83 23 121, s. 72.</ref>). Neffens sifers út [[1999]] hat yn Suriname 38% fan 'e befolking it [[Surinaamsk-Hindoestaansk]] as memmetaal en 15% it [[Javaansk]], wylst 30% fan hûs út [[Surinaamsk-Kreoalsk]] (of ''Sranan'') sprekt.<ref>{{Aut|Crystal, David}}, ''The Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163, s. 326.</ref> Fierders wurde der yn Suriname ek noch [[Sineesk]], in stik as tsien [[Yndianen|Yndiaanske]] talen en ferskate [[Marroanen|Marroanske]] talen sprutsen (de Marroanen stiene earder bekend as de "Bosklânkreoalen"). Om net ien fan 'e befolkingsgroepen boppe de oaren te befoardieljen, is der by de ûnôfhinklikheid fan Suriname, yn [[1975]], foar keazen om it Nederlânsk, de taal fan 'e koloniale machthawwer, ta offisjele taal fan it nije lân te meitsjen, mei't frijwol alle Surinamers dy op skoalle leare moatte soene. Sawol it Nederlânsk as it Surinaamsk-Kreoalsk fungearje yn Suriname as ''[[lingua franca]]''; wat offisjeler de sitewaasje, wat wierskynliker oft it is dat der Nederlânsk sprutsen wurde sil. It meastepart fan 'e Surinaamske befolking hat it Nederlânsk (mear spesifyk: it [[Surinaamsk-Nederlânsk]]) dan ek goed yn 'e macht, mar dat is net itselde as dat it harren memmetaal wêze soe. Yn it [[Karibysk Gebiet]] wurdt ek Nederlânsk sprutsen op 'e eardere [[Nederlânske Antillen]], dy't no de autonome lannen [[Arûba]], [[Kurasau]] en [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]] en it net-autonome [[Karibysk Nederlân]] (besteande út 'e eilannen [[Bonêre]], [[Saba]] en [[Sint-Eustasius]]) foarmje. Ek dêr wenje lykwols mar in bytsje memmetaalsprekkers, mei't de lânseigen taal fan 'e [[Underwynske Eilannen]] it [[Papiamintsk]] is, wylst men op 'e [[Boppewynske Eilannen]] in [[kreoalske talen|kreoalske]] foarm fan it [[Ingelsk]] sprekt. De Nederlânsktalige mienskip op 'e Antillen (sa'n 7 oant 8% fan 'e befolking) bestiet sadwaande benammen út ymport út Nederlân wei. Mear memmetaalsprekkers fan it Nederlânsk binne te finen yn tradisjonele [[ymmigraasje]]lannen as de [[Feriene Steaten]] (410.000), [[Kanada]] (159.000), [[Austraalje (lân)|Austraalje]] (47.000) en [[Nij-Seelân]] (27.000). Ek yn oare lannen, lykas [[Súd-Afrika]], [[Brazylje]], [[Argentynje]] en [[Israel]], wurdt noch wol Nederlânsk sprutsen yn ymmigrantefermiddens. Mei-inoar komt it totale oantal memmetaalsprekkers foar it Nederlânsk sadwaande út op 18.966.000. [[File:Ruiselede - Border 1.jpg|left|thumb|250px|Plaknamboerd fan [[Ruiselede]], yn [[West-Flaanderen]].]] ====Twadde-taalsprekkers==== Los fan 'e memmetaalsprekkers binne der ek noch twadde-taalsprekkers. Yn Nederlân komt harren oantal op sa'n 3,8 miljoen út, yn Belgje op likernôch 1,3 miljoen, yn Suriname om 'e 550.000 hinne en op 'e Nederlânske Antillen nochris 300.000. Fierders libbet der noch in almar fierder úttinjende âldere generaasje fan koloniaal-oplate lju yn [[Yndoneezje]], it eardere [[Nederlânsk-Ynje]], dy't it Nederlânsk op skoalle leard hat. It is lykwols ûndúdlik om hoefolle minsken oft it dêrby giet. Om't in protte [[skiednis|histoaryske]] dokuminten en guon [[wet]]boeken yn Yndoneezje noch altyd inkeld yn it Nederlânsk beskikber binne, moatte oant hjoed de dei ta Yndonezyske studinten [[skiednis]] en [[rjochten]] it Nederlânsk as boarnetaal leare. Dêrby giet it oer it hiele lân om sa'n 35.000 minsken. Hiel oars gie it om en ta yn 'e [[Belgyske Kongo]], dêr't it Frânsk ''de facto'' de iennichste bestjoerstaal wie, en dêr't it Nederlânsk sadwaande gjin spoaren efterlitten hat. As in skoalfak wurdt it Nederlânsk lykwols àl leard troch 300.000 learlingen yn [[Walloanje]], 20.000 yn 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteaten [[Noardrynlân-Westfalen]] en [[Nedersaksen]] en goed 7.000 yn noardlik [[Frankryk]]. Wrâldwiid wurdt oan [[universiteit]]en troch 10.000 studinten Nederlânsk studearre. Mei-inoar komt it tal twadde-taalsprekkers fan it Nederlânsk út op in oantal fan krapoan 6.250.000 minsken. It totale sprekkerstal is sadwaande 25,2 miljoen. === Geografyske fersprieding en beskriuwing === {| class="wikitable" |+ Geografyske fersprieding fan Nederlânsktaligen yn 'e wrâld ! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Nederlânsktaligen !! Beskriuwing |- | [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] || Haadgebiet || sa'n 17 miljoen || It grutste Nederlânsktalige gebiet yn 'e wrâld. Nederlânsk is de offisjele taal fan it lân. Yn de provinsje Fryslân hat it Nederlânsk neist it [[Frysk]] de status fan amtstaal. |- | [[Ofbyld:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] – [[Flaanderen]] || Haadgebiet || sa'n 6,5 miljoen || Nederlânsk is ien fan de trije offisjele talen fan Belgje en de iennichste offisjele taal fan Flaanderen. De Belgyske fariant wurdt faak [[Flaamsk]] neamd. |- | [[Ofbyld:Flag of Suriname.svg|20px]] [[Suriname]] || Haadgebiet bûten Europa || L1: sa'n 200.000<br>L2: sa'n 300.000 || Nederlânsk is de offisjele taal. It wurdt brûkt yn bestjoer, ûnderwiis en media. In grut part fan de befolking hat it as twadde taal neist [[Surinaamsk-Kreoalsk]] en oare talen. |- | [[Ofbyld:Flag of Aruba.svg|20px]] [[Aruba]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: in lyts tal<br>L2: sa'n 100.000 || Nederlânsk is in offisjele taal, neist [[Papiamintsk]]. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer en ûnderwiis. |- | [[Ofbyld:Flag of Curaçao.svg|20px]] [[Kurasau]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: sa likernôch 8.000<br>L2: sa'n 145.000 || Nederlânsk is in offisjele taal, neist Papiamintsk en Ingelsk. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer, rjochtspraak en ûnderwiis. |- | [[Ofbyld:Flag of Sint Maarten.svg|20px]] [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]] || Haadgebiet mei meartaligens || L1: in lyts tal<br>L2: tsientûzenen || Nederlânsk is in offisjele taal, neist Ingelsk. It wurdt benammen brûkt yn bestjoer. |- | [[Ofbyld:Flag of Bonaire.svg|20px]] [[Bonêre]] || Oerseesk gebiet || L1: lyts tal<br>L2: tsientûzenen || Nederlânsk is in offisjele taal neist Papiamintsk en Ingelsk. It wurdt brûkt yn it bestjoer en ûnderwiis. |- | [[Ofbyld:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Súd-Afrika]] || Histoaryske minderheidstaal || L1: sa'n 100.000 (benammen Afrikaansk-Nederlânske oarsprong)<br>L2: beheind tal || Nederlânsk wie histoarysk in bestjoerstaal oan de Kaap. It moderne [[Afrikaansk]] is ûntstien út it Kaaps-Nederlânsk en is in nau besibbe taal. |- | [[Ofbyld:Flag of Indonesia.svg|20px]] [[Yndoneezje]] || Histoaryske twadde taal || L1: hast gjin memmetaalsprekkers<br>L2: beheind tal || Nederlânsk wie de koloniale bestjoerstaal oant 1949. It wurdt noch brûkt troch guon âldere generaasjes en yn histoaryske stúdzjes. |- | [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Diaspora || Inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers || Nederlânske ymmigranten hawwe sûnt de 17e iuw mienskippen foarme, benammen yn [[New York (steat)|New York]] en Michigan. It taalgebrûk is sterk ôfnommen. |- | [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || Inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers || Nederlânske ymmigranten nei de Twadde Wrâldoarloch hawwe mienskippen foarme, benammen yn Ontario en Britsk-Kolumbia. |- | [[Ofbyld:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austraalje]] || Diaspora || Inkelde tsientûzenen memmetaalsprekkers || Der is in Nederlânsktalige ymmigrantemienskip, benammen ûntstien nei de Twadde Wrâldoarloch. |} ==Taaleigenskippen== ===Nederlânsk yn ferhâlding ta Ingelsk en Dútsk=== As men de trije grutte [[Westgermaanske talen]] [[Ingelsk]], [[Dútsk]] en Nederlânsk beskôget, kin steld wurde dat it Nederlânsk fral nau besibbe is mei it Dútsk. Lykwols binne der ek oerienkomsten mei it Ingelsk. Mei it Dútsk dielt it de [[syntaksis|sinsbou]], it hawwen fan [[geslacht (grammatika)|grammatikale geslachten]] en in fierhinne [[Germaanske talen|Germaanske]] [[wurdskat]]. Mar likemin as it Ingelsk hat it Nederlânsk de [[Heechdútske Klankferskowing]] ûndergien, en fierders is it [[namfal]]lesysteem grutdiels yn ûnbrûk rekke, en hat de [[morfology (taalkunde)|morfology]] in grut part fan syn iere kompleksiteit ferlern, krekt sa't yn it Ingelsk it gefal is. It Nederlânsk hat mear [[Romaanske talen|Romaanske]] [[lienwurd]]en opnommen as it Dútsk, mar folle minder as it Ingelsk. Al mei al kin dus sein wurdt dat it yn 'e Westgermaanske taalkloft in tuskenposysje ynnimt. [[File:Lânkaart Taal yn de Benelúks.PNG|right|300px|thumb|It Nederlânsk mei oanbuorjende taalgebieten yn 'e [[Benelúks]].]] ===Grammatika=== ====Namfallen==== Yn 'e [[Aldnederlânsk]]e en [[Midnederlânsk]]e perioaden beskikte it Nederlânsk noch oer in folslein [[namfal]]lesysteem, mei [[nominatyf]], [[genityf]], [[datyf]] en [[akkusatyf]], sa't men dat hjoed oan 'e dei noch tsjintkomt yn it besibbe [[Dútsk]]. Yn it Midnederlânske tiidrek begûn dat stadichoan ôf te broazeljen, oant it yn it [[Nijnederlânsk]] yn 'e sprektaal alhiel ferdwûn (hoewol't it yn 'e skriuwtaal foar in diel noch stân hold oant de [[stavering]]sherfoarming fan [[1944]]). Tsjintwurdich is inkeld de [[genityf|twadde namfal]] noch funksjoneel, en binne de oare namfallen beheind ta ferstienne útdrukkings, lykas ''bij dezen'' ("by dizzen"), ''van goeden huize'' ("fan in goed komôf") en ''in levenden lijve'' ("libbensliif"). De twadde namfal komt ek foar yn soksoarte steande útdrukkings, lykas ''des duivels'' ("duvelsk"), ''de vrouw des huizes'' ("de frou" of "de gastfrou"),'' 's ochtends'' (koart foar ''des ochtends''; "moarns") en ''desnoods'' ("by need"). Mar hy kin ek noch altyd aktyf brûkt en ferbûgd wurde ta ferfanging fan 'e wurden ''van de'' ("fan de") of ''van het'' ("fan it"), lykas yn: ''het Groot Woordenboek der Friese Taal'' ("it Grut Wurdboek fan de Fryske Taal"). Oant de tachtiger of njoggentiger jierren fan 'e [[tweintichste iuw]] waard dy foarm noch wol brûkt om duplikaasje fan ''van de'' foar te kommen yn sinnen as: ''het merendeel '''der''' gedichten '''van de''' auteur'' ("it meastepart fan 'e gedichten fan 'e auteur"), ynstee fan ''het merendeel '''van de''' gedichten '''van de''' auteur'', hoewol't soks ek yn ûnbrûk rekket; tsjintwurdich soe men earder skriuwe: ''het merendeel '''van''' De Jong'''s''' gedichten'', wêrby't dus sawol duplikaasje fan ''van de'' as it argaysk oandwaande ''der'' mijd wurdt. De twadde namfal fan it [[besitlik foarnamwurd]] wurdt noch wol algemien brûkt, sij it lang net altyd korrekt. Der binne twa foarmen: ''diens'', om te ferwizen nei manlike en ûnsidige wurden, en it ûnbekendere ''dier'', dat ferwiist nei froulike wurden en meartalsfoarmen. Besibbe [[freegjend foarnamwurd|freegjende]] en [[betreklik foarnamwurd|betreklike foarmen]] binne ''wiens'' en ''wier''. De reden dat dizze wurden noch net yn ûnbrûk rekke binne, is dat se in dúdlike ûnderskiedende funksje ferfolje. Want oer waans frou giet it as men seit fan: ''Hij vertelde iets over zijn zoon en '''zijn''' vrouw.'' It wurd ''zijn'' kin hjir sawol op 'e ferteller as op syn soan slaan, en de frou dêr't it om giet, kin dus sawol de oarehelte as de mem fan 'e soan wêze. Yn it Frysk soe men dit ferskil oanjaan mei de foarmen: "Hy fertelde wat oer syn soan en '''syn''' frou" (wêrby't it om 'e frou fan 'e ferteller giet) en: "Hy fertelde wat oer syn soan en '''de''' frou" (wêrby't dúdlik is dat it om 'e skoandochter fan 'e ferteller giet). It Nederlânsk ken dat ûnderskie lykwols net, en foeget dêrom de besitlike genityf ''diens'' yn (''Hij vertelde iets over zijn zoon en '''diens''' vrouw'') om oan te jaan dat it om in skoandochter giet. As it spul no omdraaid wurdt ta: ''Zij vertelde iets over haar dochter en '''haar''' man'', dan soe de juste foarm om oan te jaan dat de man in skoansoan is, wêze moatte: ''Zij vertelde iets over haar dochter en '''dier''' man.'' Hjir geane in protte Nederlânsktaligen de fout yn, mei't se yn sokke gefallen likegoed de manlike foarm ''diens'' brûke, al soene de measten miskien, om't se wol oanfiele dat de sin ûnnatuerlik is, leaver in oare omskriuwende konstruksje kieze. By de freegjende foarmen is dit noch helte minder, mei't de measte minsken der gjin probleem yn sjogge om te sizzen fan: ''de vrouw '''wiens''' fiets was gestolen'' ("de frou waans fyts oft stellen wie"), wylst it dúdlik wêze moat: ''de vrouw '''wier''' fiets was gestolen'' ("de frou wa har fyts oft stellen wie"). ====Sinsbou==== Op it mêd fan 'e [[syntaksis|sinsbou]] komt it Nederlânsk sterk oerien mei it Frysk. Ferlykje bgl. de ûndersteande sin: {| class="wikitable" |- ! taal ! foarbyldsin |- | Nederlânsk: | ''Ik kon niets zien, omdat het veel te donker was.'' |- | Frysk: | Ik koe neat sjen, om't it fierstente tsjuster wie. |- |Ingelsk: | ''I couldn't see a thing, because it was much too dark.'' |} Wat de [[tiidwurd]]sfolchoarder oangiet, besteane der lykwols dúdlike ferskillen. Dêrby hat men it wol oer de griene en de reade folchoarder, wat ferwiist nei in lânkaart yn in taalkundich standertwurk dêr't mei dy kleuren de gebieten mei ferskillende tiidwurdsfolchoarders op ynkleure wiene. It Nederlânsk lei yn it reade gebiet (en brûkt dus de "reade folchoarder"), wylst it Frysk yn it griene gebiet lei (wêrby't men fan 'e "griene folchoarder" spriek). Dizze oantsjuttings binne ûnder taalkundigen yn gebrûk bleaun as ôfkoartings foar de ferskillende tiidwurdfolchoarders. {| class="wikitable" |- ! folchoarder ! foarbyldsin yn it Nederlânsk ! foarbyldsin yn it Frysk |- | read: | ''Ik denk dat hij morgen brood wil eten.'' | Ik tink dat er moarn bôle wol ite. |- | grien: | ''Ik denk dat hij morgen brood eten wil.'' | Ik tink dat er moarn bôle ite wol. |} Sa't oan it boppesteande foarbyld te sjen is, kin de reade folchoarder yn it Frysk net, want ek al wurdt dy hieltyd mear brûkt troch de jongere generaasjes, dochs sil it de measte Frysksprekkers noch as skuorde klokken yn 'e earen beare. Yn it Nederlânsk, lykwols, kinne eins sawol de reade as de griene folchoarder, al waard oant noch net sa lang lyn inkeld de reade goedkard en de griene folchoarder yn 'e ban dien (mooglik om't dy behalven yn it Frysk ek yn it Dútsk brûkt wurdt). As der mear tiidwurden yn 'e foarbyldsin troppe wurde, kin men sjen dat de tiidwurdsfolchoarder yn it Frysk persiis tsjinsteld is oan dy yn it Nederlânsk: {| class="wikitable" |- ! taal ! foarbyldsin |- | Nederlânsk: | ''Ik vind dat iedereen moet kunnen zwemmen.'' |- | Frysk: | Ik fyn dat eltsenien swimme kinne moat. |} "Dat eltsenien moat swimme kinne" is yn it Frysk dúdlik fout, en yn it Nederlânsk klinkt ''dat iedereen zwemmen kunnen moet'' ek raar, hoewol't it miskien net fuortendaliks fout is. No giet it hjirby om 'e tiidwurdsfolchoarder yn [[bysin]]nen, mar yn [[haadsin]]nen ferskilt it spul likegoed: {| class="wikitable" |- ! taal ! foarbyldsin |- | Nederlânsk: | ''Jan zal zijn huis maandag moeten hebben geverfd.'' |- | Frysk: | Jan sil syn hûs moandei ferve hawwe moatte. |} Ek hjir is de folchoarder fan 'e tiidwurden yn it Frysk en it Nederlânsk wer krekt tsjinsteld. Boppedat foeget it Frysk (krekt as in protte noardlike Nederlânske dialekten) faak it wurdsje "te" tusken de tiidwurden yn: {| class="wikitable" |- ! taal ! foarbyldsin |- | Nederlânsk: | ''Ik heb even zitten dromen.'' |- | Frysk: | Ik haw eefkes sitten te dreamen. |} In protte Friezen en oare Noardnederlanners (lykas [[Westfryske dialekten|Westfriezen]] en [[Nedersaksysk|Nedersaksers]]) sille by it sprekken fan it Nederlânsk dat wurdsje "te" ek brûke (''Ik heb even zitten te dromen''), hoewol't dat eins fout is. Foar lju út súdliker kontreien is dat ien fan 'e skaaimerken dêr't se noarderlingen oan werom kenne. By dit foarbyld docht him trouwens noch in oar ferskil foar, want it Fryske "sitten" is hjir in [[mulwurd]], en de letterlike Nederlânske oersetting soe dus wêze: ''Ik heb even gezeten te dromen.'' Dit ferskil komt dúdliker ta utering as it tiidwurd "sitte" ferfongen wurdt troch "lizze": {| class="wikitable" |- ! taal ! foarbyldsin |- | Nederlânsk: | ''Ik heb even liggen dromen.'' |- | Frysk: | Ik haw eefkes lein te dreamen. |} In oar ferskynsel dat him yn it Frysk folle sterker foardocht, benammen by de "te"-konstruksje, is [[nomenynkorporaasje]] yn it tiidwurd. Sa seit men yn it Frysk fan: "Se sit te jirpelskilen", wêrby't it [[haadwurd]] "jirpel(s)" yn it tiidwurd "skile" ynkorporearre wurdt. Yn it Nederlânsk sil men oer it algemien ynstee sizze fan: ''Ze zit aardappels te schillen,'' wêrby't him gjin nomenynkorporaasje foardocht. Dochs komt dit fenomeen ek yn it Nederlânsk wol foar; tink dêrfoar bygelyks oan it tiidwurd ''stofzuigen'', wêrby't it haadwurd ''stof'' yn it tiidwurd ''zuigen'' ynkorporearre is, wat dúdlik blykt út 'e [[doetiid]]: ''Ze stofzuigde de woonkamer.'' [[File:Van Dale Dictionary.JPG|left|thumb|250px|De ''[[Dikke Van Dale]]''.]] ===Wurdskat=== De Nederlânske [[wurdskat]] is foar it meastepart fan [[Germaanske talen|Germaanske]] oarsprong, sij it wat minder as dat it gefal is mei it [[Dútsk]], mar folle mear as by it [[Ingelsk]], dat in ûnbidige soad [[Romaanske talen|Romaanske]] lienwurden opnommen hat út it [[Normandysk]] en it [[Frânsk]]. De wurdskat fan it Nederlânsk is ien fan 'e ryksten fan 'e wrâld, en is fêstlein yn in ferskaat oan [[wurdboek]]en, wêrfan't de wichtichste it ''Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal'' is, dat yn 'e regel oantsjut wurdt as ''de [[Dikke Van Dale]]'', fanwegen syn omfang. De ''Van Dale'' wurdt lykwols alhiel yn 't skaad steld troch it reuseftige ''[[Woordenboek der Nederlandsche Taal]]'', in [[taalkunde|taalwittenskiplike]] útjefte fan 45.000 siden en mear as 430.000 wurden dêr't 147 jier oan wurke is. Dat is it grutste wurdboek fan 'e wrâld dêr't noch nije printingen fan makke wurde. Krekt as by de measte [[Jeropa|Jeropeeske]] talen binne ek yn it Nederlânsk in protte [[lienwurd]]en en [[ynternasjonalisme]]n fan [[Gryksk]]e en [[Latyn]]ske oarsprong trochkrongen. It [[Frânsk]] hat yn it ferline ek in tige sterke ynfloed op it Nederlânsk útoefene. Dêrby binne Frânske lienwurden paradoksalernôch oer it algemien fia Nederlân yn it Nederlânsk trochkrongen, ynstee fan fia [[Flaanderen]], dat tsjin it Frânske taalgebiet oanleit. De reden dêrfoar is dat de Nederlânske elite iuwenlang, oant yn 'e [[tweintichste iuw]] ta, de oanwenst hie en meitsje harren taalgebrûk mei modieuze Frânske wurden ôf. Dy waarden dan oernommen troch it sljochtwei folk en faak yn ferbastere foarm oan 'e deistige sprektaal tafoege. Yn Flaanderen, lykwols, spriek de elite net Nederlânsk, mar Frânsk, en fûn in soartgelikens proses dus net plak. Nettsjinsteande dat binne der ek noch frij resint, en sawol yn Nederlân as Flaanderen, guon wurden út it Frânsk oernommen, mar dy wurde dan faak beheind ta in spesifyk mêd, wylst se oarspronklik yn it Frânsk in folle bredere betsjutting hiene. Foarbylden binne ''blesseren'', fan it Frânske ''blesser'' ("ferwûnje"), dat yn it Nederlânsk inkeld op ferwûnings as gefolch fan dielname oan [[sport]] slacht, en ''contaminatie'', fan it Frânske ''contamination'' ("fersmoarging"), wêrmei't yn it Nederlânsk allinne mar it (foutyf) trochinoar heljen fan ferskillende útdrukkings yn it spraakgebrûk oantsjut wurdt (lykas ''optelefoneren'', fan ''telefoneren'' en ''opbellen''). Sûnt de midden fan 'e tweintichste iuw komme de nije lienwurden fral út it [[Ingelsk]], wêrby't benammen op it mêd fan nije [[technology]], lykas [[kompjûter]]terminology en [[sosjale media]], hast alle oantsjuttings streekrjocht út it Ingelsk oernommen wurde. ===Wurdfoarming=== Oars as yn it [[Ingelsk]], mar krekt as yn it [[Frysk]] en hast alle oare [[Germaanske talen]], brûkt it Nederlânsk by it foarmjen fan gearstallings de tichte foarm. Dus as men bgl. fan 'e wurden ''boom'' ("beam") en ''huis'' ("hûs") in gearstalling meitsje wol, dan wurdt dy skreaun as ''boomhuis'' ("beamhûs"), en net mei de iepene foarm, as ''boom huis'', lykas yn it Ingelsk (''tree house''). Gauris kriget by it foarmjen fan sa'n gearstalling it earste diel fan it gearstalde wurd in ferbûging: ''hondenhok'' ("hûnehok"), ynstee fan ''hondhok''. As it oaninoarskriuwen fan in gearstalling swierrichheden opsmyt of net goed eaget, dan wurdt der in [[keppelstreekje]] ynfoege: ''VVD-coryfee'' ("VVD-pommerant") en ''Zwarte-Zeekust'' ("Swarte-Seekust"). Yn it bûtenlân stiet it Nederlânsk derom bekend dat it op dizze manear ûnbidich lange wurden meitsje kin, lykas ''wapenstilstandsonderhandeling'' ("wapenstilstânsûnderhanneling"), ''vertegenwoordigingsbevoegdheid'' ("fertsjintwurdigingsfoech") en ''ziektekostenverzekeringsmaatschappij'' ("syktekostefersekeringsmaatskippij"). Hoewol't it neffens de staveringsregels fout is, hat in grut part fan 'e Nederlânsktaligen tsjintwurdich de niging om gearstallings yn 'e iepen foarm te skriuwen, net inkeld wurden as ''VVD&nbsp;coryfee'' en ''Zwarte&nbsp;Zeekust'', mar sels ''ziektekosten&nbsp;verzekeraar'' ("syktekostefersekerder"), ''vertalings&nbsp;debuut'' ("oersettingsdebút") en ''paarden&nbsp;stamboek'' ("hynstestamboek"). Dizze praktyk wurdt wol "de Ingelske sykte" neamd. ===Stavering=== It Nederlânsk wurdt skreaun mei it [[Latynske alfabet]]. Oars as dat by de measte oare [[Germaanske talen]] it gefal is, hat it Nederlânsk dêr frijwol gjin eigen [[letter]]s of [[diakritysk teken|diakrityske tekens]] oan tafoege, úsein de [[digraaf]]&nbsp;[[IJ (letter)|ij]], dy't stiet foar it [[twalûd]] [ɛ.i̭], dat ek wol skreaun wurdt as ''ei''. De diakrityske tekens dy't it Nederlânsk brûkt, binne inkeld bedoeld as help by de útspraak, mar net as útspraakûnderskiedend diel fan 'e [[stavering]] (lykas yn 'e Fryske wurden "rot" en "rôt"). It faakst komt it [[trema]] foar, dêr't mei oanjûn wurdt dat twa [[fokaal|fokalen]] efterinoar los faninoar útsprutsen wurde moatte, en dus gjin lange fokaal of twaklank foarmje, lykas yn: ''beëindigen'' ("beëinigje") en ''geïnteresseerd'' ("ynteressearre"). Foarhinne waard it trema ek brûkt om dielen fan gearstallings faninoar te ûnderskieden, mar sûnt de staveringsherfoarming fan [[1995]] wurdt dêrfoar in [[keppelstreekje]] ynset; foarhinne: ''zeeëend'' ("see-ein"), no: ''zee-eend''. Fierders wurdt it [[skerpteken]] brûkt by wurden dy't twa útspraken hawwe, benammentlik by ''een'' ("in") en ''één'' ("ien"), mar soms ek wol by ''voorkómen'' ("foàrkomme") en ''vóórkomen'' ("foarkómme"). Soms wurdt ek it [[klamteken]] yn sa'n sitewaasje brûkt, benammen yn ''hè'' ("hin" of "hun"), mar allinnich om't it skerpteken dan al beset is: ''hé'' ("hee"). Oare diakrityske tekens binne almeast mei lienwurden út oare talen urven. Dêrby giet it fral om skerptekens as yn ''café'' ("kafee"), klamtekens as yn ''caissière'' ("kassiêre"), [[breedteken]]s as yn ''enquête'' ("inkête") en [[sedylje]]s as yn ''façade'' ("fasade"). [[File:Amsterdamse_tram_-_De_Red_Crosser_-_from_Flickr_2838709455_cropped_lijnbus.jpg|right|thumb|250px|De iennichste Nederlânske tafoeging oan it [[Latynske alfabet]] is de digraaf [[IJ (letter)|ij]].]] De offisjele stavering fan it [[Standertnederlânsk]] is nei de staveringsherfoarming fan [[1944]] fêstlein yn 'e ''Wet Schrijfwijze Nederlandsche Taal'' ("Wet Skriuwwize Nederlânske Taal"), yn Belgje yn [[1946]] en yn Nederlân yn [[1947]]. Dy wet is yn beide lannen letter oanpast nei de staveringsherfoarmings fan [[1995]] en [[2005]]. De ''Woordenlijst Nederlandse Taal'', better bekend as ''[[Het Groene Boekje]]'' (fanwegen de kleur) wurdt oer it algemien akseptearre as de autoriteit op it mêd fan 'e Nederlânske stavering. Mar nei't de "staveringsferienfâldiging" fan 1995 it spul ynstee yngewikkelder makke, en in nije herfoarming yn 2005 guon feroarings fan tsien jier earder weromdraaide mar tagelyk nije regels tafoege, wurdt de offisjele stavering lang net oeral mear neilibbe. It ''[[Genootschap Onze Taal]]'' besleat om in alternative wurdlist, ''[[Het Witte Boekje]]'', te publisearjen, wêryn't de meast yngewikkelde staveringsregels ferienfâldige wurde en ferskate staveringswizen bean wurde foar in grut tal omstriden wurden. Yn Nederlân wurdt sûnt troch in stikmannich grutte media-organisaasjes dizze alternative stavering oanholden, wylst ''Het Witte Boekje'' yn Flaanderen frijwol hielendal negearre is. ===Fonology=== ====Fokalen==== It Nederlânsk beskikt oer tsien koarte [[fokaal|lûden]]: [ɑ] (a fan "bak"), [ɛ] (e fan "lek"), [ɪ], (i fan "pit"), [i] (i fan "bite", dy't frjemd genôch yn 'e regel stavere wurdt as ''ie''), [ɔ] (o fan "hok"), [o] (o fan "bok"), [u] (û fan "rûch"), [œ] (u fan "put"), [y] (ú fan "tút") en de [[sjwa]] of reduksjefokaal [ǝ] (e fan "gewoan"). Dêrby moat lykwols opmurken wurde dat inkeld yn [[Noard-Nederlân]] noch ûnderskie makke wurdt tusken de o fan "hok" en de o fan "bok"; yn 'e rest fan it Nederlânske taalgebiet liket dat ferskil earne yn 'e [[njoggentjinde iuw]] ferlern gien te wêzen, dat no miene Hollanners dat ''hof'' en ''bof'' opinoar rime. Njonken tsien koarte lûden hat it Nederlânsk lykwols mar fjouwer lange lûden: [a:] (a fan "baas"), [e:] (e fan "feest"), [ø:] (eu fan "deun") en [o:] (o fan "rook"). Dat kin nuvere útfloeisels hawwe, want as in Hollanner it oer de "lange i" hat, dan bedoelt er ornaris de koarte i fan "bite". Want mei't it Nederlânsk gjin lange i hat, wurdt de koarte i faak sa oantsjut om him te ûnderskieden fan 'e i fan "pit", wat eins in hiele oare klank is. Troch lienwurden út talen as it [[Ingelsk]] (''team'', ''cruise''), [[Dútsk]] (''Bühne'') en [[Frânsk]] (''enquête'', ''controle'') binne der resint noch guon oare lange lûden yn it Nederlânsk trochkrongen, dy't op dat mêd foar in marginaal útspraakûnderskie soarge hawwe (''kroes''&nbsp;– ''cruise''; ''zonen''&nbsp;– ''zone''). De lange lûden [e:], [ø:] en [o:] wurde yn it Nederlânsk sa't dat yn Nederlân sprutsen wurdt almeast reälisearre as [e:i], [ø:y], resp. [o:u], dus oan 'e ein niigjend nei i, ú, resp. û. Fierders beskikt it Nederlânsk ek noch oer in stik as tsien twalûden, wêrfan't [a.ṷ] (au fan "gau"), [ɛ.i̭] (ei fan "hei" of ij fan "hij") en [ʌi̭] (ui fan "bui") it measte foarkomme. Yn it [[Belgysk Nederlânsk]] wurde dizze trije twaklanken faak útsprutsen as lange lûden: au as [ɔː] (ô fan "nôt"), en fral ei as [ɛː] (ê fan "bêd") en ui as [ʌː] (eu fan "freule", mei in Frânske útspraak). De oare twalûden binne op te dielen yn twa groepkes&nbsp;– einigjend op ''-w'': [e.ṷ] (''eeuw'' fan ''leeuw''), [i.ṷ] (ieu fan "Sieu") en [yṷ] (''uw'' fan ''schuw''); en einigjend op ''-i'': [a:i̭] (aai fan it [[Wâldfrysk]]e "saai"), [ai̭] (ai fan it Wâldfryske "laitsje"), [oi̭] (oi fan "hoi"), [o:i̭] (oai fan "moai") en [ui̭] (oei fan "groei"). Dêrnjonken komme yn it Nederlânsk ek in stikmannich twaklanken foar dat eins [[diftong]]isearre lûden binne: [ɪ.ǝ], [ø.ǝ], [i.ǝ], [u.ǝ], [o.ǝ] en [y.ǝ], fan ''beer'', ''beurt'', ''bier'', ''boer'', ''boor'', resp. ''buur''. Oars as yn it Frysk komme dy twaklanken lykwols net selsstannich foar, mar inkeld as [[allofoan]]en fan 'e [e:], [ø:], [i], [u], [o:] en [y] as dy foar in r útsprutsen wurde. Dizze lûden wurde sadwaande yn it Nederlânsk net as twaklanken ûnderkend. ====Klankynventaris (fokalen)==== {| class="wikitable" |- !colspan="4"| '''koarte lûden''' |- ! Nederlânske <br>stavering ! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]] ! foarbylden ! omskriuwing |- | a | [ɑ] |''tak'' ("tûke"), ''kalf'' ("keal", kowejong) | dizze klank niget foar de measte Nederlânsktalige memmetaalsprekkers mear nei hoe't<br> men yn it Ingelsk de earste klank yn ''London'' útsprekt, as nei de Fryske a fan "kap" |- | e | [ɛ] |''bed'' ("bêd"), ''hen'' ("hin") | de koarte e fan "lek" |- | e / ij | [ǝ] |''de'' ("de"), ''mogelijk'' ("mooglik") | de [[sjwa]] of stomme e fan "gewoan" |- | i | [ɪ] |''dik'' ("tsjûk"), ''vis'' ("fisk") | de koarte i fan "pit" |- | ie / i / y | [i] |''lied'' ("liet"), ''gitaar'' ("gitaar"), ''gynaecoloog'' ("gynekolooch") | de koarte i fan "bite"; oer it algemien inkeld yn lienwurden mei in y skreaun |- | o | [ɔ] |''hok'' ("hok"), ''koffie'' ("kofje") | de koarte o fan "hok"; foarhinne in dúdlik ûnderskate klank, mar wurdt no inkeld noch<br> regionaal (d.w.s. yn [[Noard-Nederlân]]) fan 'e o fan "bok" ûnderskaat) |- | o | [o] |''bok'' ("bok"), ''dom'' ("dom") | de koarte o fan "bok" |- | oe / ou | [u] |''zoet'' ("swiet"), ''loupe'' ("lûp") | de koarte û fan "rûch" |- | u | [œ] |''nut'' ("nut"), ''juf'' ("juffer") | de koarte u fan "put" |- | uu / u | [y] |''kostuum'' ("kostúm"), ''spugen'' ("spije") | de koarte ú fan "tút" |- !colspan="4"| '''lange lûden''' |- ! Nederlânske <br>stavering ! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]] ! foarbylden ! omskriuwing |- | aa / a | [a:] |''zaad'' ("sied"), ''laten'' ("litte") | de lange a fan "baas" |- | ê / ai | [ɛ:] |''enquête'' ("inkête"), ''militair'' ("militêr") | de lange ê fan "bêd"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Frânsk |- | ee / e / é / ée | [e:] |''geen'' ("gjin"), ''lezen'' ("lêze"), <br>''café'' ("kafee"), ''prostituée'' ("prostituee") | de lange e fan "feest" |- | eu | [ø:] |''steun'' ("stipe"), ''reuk'' ("rook") | de eu fan "deun" |- | eu | [ʌ:] |''freule'' ("freule") | de lange eu fan "freule" (Frânske útspraak); komt inkeld foar yn in beheinde groep<br> lienwurden út it Frânsk |- | ea | [i:] |''team'' ("tiim") | de lange i fan "wiid"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk |- | o | [ɔ:] |''zone'' ("sône"), ''controle'' ("kontrôle") | de lange ô fan "nôt"; oant 2005 skreaun as ô; komt inkeld foar yn in beheinde groep<br> lienwurden út it Frânsk |- | oo / o | [o:] |''boom'' ("beam"), ''koken'' ("itensiede") | de lange o fan "rook" |- | ui | [u:] |''cruise'' ("krûs") | de lange û fan "sûch"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk |- | üh | [y:] |''bühne'' ("bune") | de lange ú fan "drúf"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Dútsk |- !colspan="4"| '''twalûden''' |- ! Nederlânske <br>stavering ! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]] ! foarbylden ! omskriuwing |- | aai | [a:i̭] |''taai'' ("taai"), ''maaien'' ("meane") | de aai fan it [[Wâldfrysk]]e "saai" |- | ai | [ai̭] |''Thai'' ("Tai") | de ai fan it Wâldfryske "laitsje" |- | au / ou | [a.ṷ] |''blauw'' ("blau"), ''zout'' ("sâlt") | de au fan "gau" |- | ee / e | [ɪ.ǝ] |''beer'' ("bear"), ''keren'' ("kearen") | de ea fan "beam"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [e:] (''ee'') foar in r |- | eeuw | [ɪ:ṷ] |''meeuw'' ("kob"), ''schreeuw'' ("skreau") | de i fan "pit", mar langer oanholden, folge troch de û fan "rûch" |- | ei / ij | [ɛ.i̭] |''teil'' ("tobbe"), ''lijk'' ("lyk") | de ei fan "bij" of it Wâldfryske "dei" |- | eu | [ø.ǝ] |''deur'' ("doar"), ''zeuren'' ("seure") | de eo fan "freon" of eu fan "beurt"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan<br> 'e [ø:] (''eu'') foar in r |- | ieu | [i.ṷ] |''nieuw'' ("nij"), ''kieuw'' ("kieu") (Oant [[Oanpaste Steatestavering|stavering 2015]]) | de ieu fan "ieu" of "Sieu" (Oant [[Oanpaste Steatestavering|stavering 2015]]) |- | ie | [i.ǝ] |''bier'' ("bier"), ''stier'' ("bolle") | de ie fan "wiet"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [i] (''ie'') foar in r |- | oe | [u.ǝ] |''boer'' ("boer"), ''roer'' ("roer") | de oe fan "goed"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [u] (''oe'') foar in r |- | oei | [ui̭] |''bloei'' ("bloei"), ''koeien'' ("kij") | de oei fan "groei" |- | oo | [o.ǝ] |''oor'' ("ear"), ''voor'' ("foar") | de oa fan "boat"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [o:] (''oo'') foar in r |- | oi | [oi̭] |''hoi'' ("hoi") | de oi fan "boike" |- | ooi | [o:i̭] |''zooi'' ("soadsje"), ''kooi'' ("koai") | de oai fan "moai" |- | uu | [y.ǝ] |''vuur'' ("fjoer"), ''zuur'' ("soer") | de ue fan "flues"; net ûnderskaat as aparte klank: inkeld as fariant fan 'e [y] (''uu'') foar in r |- | ui | [ʌi̭] |''vuil'' ("smoarch"), ''zuid'' ("súd") | de ui fan "bui" |- | uw | [yṷ] |''ruw'' ("rûch"), ''duw'' ("triuw") | de ú fan "tút", folge troch de û fan "rûch" |} ====Poldernederlânsk==== Sûnt de santiger jierren fan 'e [[tweintichste iuw]] docht him yn 'e provinsjes [[Noard-Hollân|Noard]]- en [[Súd-Hollân]] en [[Utert (provinsje)|Utert]] benammen ûnder de jongerein in nuveraardige útspraakferskowing foar, dy't troch [[taalkundige]] [[Jan Stroop]] it [[Poldernederlânsk]] neamd is. Dêrby wurde de [[twaklank]]en [ɛ.i̭] (''ei'' of ''ij'') en [ʌi̭] (''ui'') útsprutsen as [ai] ("ai") en [ay] (a fan "kap" folge troch ú fan "tút"), wylst de lange [[fokaal|lûden]] [e:] (''ee''), [ø:] (''eu'') en [o:] (''oo'') diftongisearre wurde ta [ɛ.i̭] ("ei"), [ʌi̭] ("ui") en [ɔ.ṷ] ("ou" fan "grou"). ====Konsonanten==== Oars as yn it Frysk is it yn it Nederlânsk mooglik, en sels normaal, dat de [[bylûd]]en [ɣ] (g fan "drage"), [v] (v fan "weve"), [x] (ch fan "berch") en [z] (z fan "tûzen") oan it begjin fan wurden foarkomme. De útspraak fan 'e r ferskilt per regio. Yn [[Noard-Nederlân]] en in grut diel fan [[Flaanderen]] wurdt dy klank foar op 'e tonge útsprutsen, as de rôljende r ([r], de [[alveolêre trilklank]]), mar yn [[Noard-Brabân]], [[Limboarch|Noard-Limboarch]] en [[Gelderlân|Súd-Gelderlân]] is it in breikjende r ([ʀ], de [[uvulêre trilklank]]), wylst op oare plakken de útspraak faak as in koarte rôljende r ([ɾ], de [[alveolêre strykklank]]) reälisearre wurdt. Yn beskate kriten wurdt fierders de Ingelske r brûkt ([ɹ], de [[alveolêre approksimant]]). Dy lêste útspraak is benammen bekend út [[it Goai]], en wurdt sadwaande faak de "Goaiske r" neamd. Beskate bylûden dy't yn it Frysk rûnom foarkomme, ûntbrieken oarspronklik yn it Nederlânsk, en komme dêr no inkeld foar yn bûtenlânske lienwurden. Dêrûnder binne de hurde [ɡ] (g fan "goed"), de [ʤ] (dzj fan "siedzje"), de [ʃ] (sj fan "sjippe") en de [ʧ] (tsj fan "tsjerke"). De Fryske [[konsonant]]ekluster [sk] (sk fan "skoalle") komt net foar; dêr foar yn 't plak hat it Nederlânsk de [sx] (''sch'' fan ''school''). In oerienkomst mei it Frysk, en ek mei it Dútsk, is dat it Nederlânsk [[einûntstimming]] hat, wêrby't stimhawwende klanken oan 'e ein fan wurden stimleas wurde. Men seit dus fan ''rode'' ("reade"), mei in [d], mar fan ''rood'' ("read"), mei in [t]. ====Klankynventaris (konsonanten)==== {| class="wikitable" |- !colspan="4"| '''bylûden''' |- ! Nederlânske <br>stavering ! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]] ! foarbylden ! omskriuwing |- | b / bb | [b] |''band'' ("bân"), ''hebben'' ("hawwe") | b fan "bêd" |- | ch / g | [x] |''chaos'' ("gaos"), ''berg'' ("berch") | ch fan "troch" |- | d / dd | [d] |''doos'' ("doaze"), ''midden'' ("midden") | d fan "doel" |- | f / ff | [f] |''fel'' ("fûl"), ''straffen'' ("straffe") | f fan "fol" |- | g | [ɡ] |''goal'' ("goal") | g fan "gers"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk en wurdt dêrby<br> noch faak reälisearre as in [k] |- | g / gg | [ɣ] |''gaan'' ("gean"), ''leggen'' ("lizze") | g fan "drage" |- | h | [h] |''hoofd'' ("holle"), ''hard'' ("hurd") | h fan "hout" |- | j / y | [j] |''jij'' ("do", 2de pers. it.), ''yoghurt'' ("jochert") | j fan "jas" |- | j | [ʤ] |''jeans'' ("spikerbroek"), ''jazz'' ("jazz") | dzj fan "siedzje"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk |- | j / g | [ʒ] |''journalist'' ("sjoernalist"), ''garage'' ("garaazje") | zj fan "bagaazje"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Frânsk |- | k / kk | [k] |''kort'' ("koart"), ''wakker'' ("wekker") | k fan "kat" |- | l / ll | [l] |''laan'' ("leane"), ''willen'' ("wolle") | l fan "lok" |- | m / mm | [m] |''meel'' ("moal"), ''kammen'' ("kjimme") | m fan "mar" |- | n / nn | [n] |''nat'' ("wiet"), ''kunnen'' ("kinne") | n fan "nekke" |- | ng | [ŋ] |''zang'' ("sjongen"), ''mengen'' ("minge") | ng fan "ding" |- | nj | [ɲ] |''oranje'' ("oranje") | nj fan "njonken" |- | nk | [ŋk] |''dank'' ("tank"), ''stank'' ("stank") | nk fan "bank" |- | p / pp | [p] |''pijn'' ("pine"), ''appel'' ("apel") | p fan "pet" |- | r / rr | [r] [ɾ] [ʀ] [ɹ] |''roos'' ("roas"), ''korrel'' ("kerl") | r fan "rak"; útspraak ferskilt per regio |- | s / ss | [s] |''soep'' ("sop", gerjocht), ''passen'' ("passe") | s fan "sâlt" |- | sch | [sx] |''school'' ("skoalle"), ''schouder'' ("skouder") | s fan "sâlt" folge troch de ch fan "berch" |- | sj / ch / sh | [ʃ] |''sjaal'' ("sjaal"), ''chocola'' ("sûkelarje"), ''show'' ("sjo") | sj fan "sjippe"; komt inkeld foar yn in beheinde groep wurden dy't fan oarsprong út it Ingelsk<br> komme |- | t / tt | [t] |''toen'' ("doe"), ''bitter'' ("bitter") | t fan "tosk" |- | tj | [c] |''tjalk'' ("tsjalk"), ''haantje'' ("hoantsje") | tj fan "tjems" |- | tsj / ch | [ʧ] |''Tsjech'' ("Tsjech"), ''cheerleader'' ("cheerleader") | tsj fan "tsjerke"; komt inkeld foar yn in beheinde groep lienwurden út it Ingelsk en Dútsk |- | v | [v] | ''veel'' ("folle") ''leven'' ("libje") | v fan "weve" |- | w | [ʋ] |''waar'' ("wier"), ''wijn'' ("wyn", drank) | w fan "wat" |- | w | [w] |''trouwen'' ("trouwe"), ''kwaad'' ("lulk") | w fan "skowe" |- | z / zz | [z] |''zon'' ("sinne"), ''razzia'' ("razzia") | z fan "tûzen" |- | ''net skreaun'' | [ʔ] | ''coöperatie'' ("koöperaasje"), ''Kanaän'' ("Kanaän") | de [[glottisslach]], in bytsje romte tusken twa gelikense lûden; yn it Nederlânsk net bewust <br> reälisearre |} ==Dialekten== It Nederlânske taalgebiet falt útinoar yn seis of sân grutte dialektgroepen. Yn it noardwesten wurdt it [[Hollânsk]] sprutsen, dêr't it Standertnederlânsk grutdiels út fuortkomt. Sadwaande is it Nederlânsk poer taalkundich sjoen eins in dialekt fan it Hollânsk ynstee fan oarsom. It Hollânske dialektgebiet omfiemet de [[Nederlân]]ske provinsjes [[Noard-Hollân|Noard]]- en [[Súd-Hollân]] hast yn har gehiel, en dêropta noch dielen fan 'e provinsjes [[Fryslân]], [[Noard-Brabân]] en [[Utert (provinsje)|Utert]]. Eastlik dêrfan wurdt yn it grutste part fan 'e provinsje Utert, en fierders yn [[it Goai]], de [[Alblasserwaard]], de noardlike [[Betuwe]] en de súdwestlike [[Feluwe]] it [[Utertsk-Alblasserwaardsk]] sprutsen. Dat liket tige op it Hollânsk, en wurdt soms ta de Hollânske dialektgroep rekkene. [[File:Lânkaart Nederlânske dialekten.PNG|right|300px|thumb|De fersprieding fan 'e ûnderskate haaddialekten binnen it Nederlânske taalgebiet.]] Súdliker wreidet it dialektgebiet fan it [[Brabânsk]] him út oer hast de hiele Nederlânske provinsje [[Noard-Brabân]], it noardlike trêdepart fan 'e Nederlânske provinsje [[Limboarch (Nederlân)|Limboarch]], de noardwestlike hoeke fan 'e [[Belgje|Belgyske]] provinsje [[Limboarch (Belgyske provinsje)|Limboarch]] en hast de hiele provinsjes [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]] en [[Flaamsk-Brabân]]. Ek it gewest [[Brussel (gewest)|Brussel]] heart fan oarsprong ta it Brabânske dialektgebiet, al is dêr tsjintwurdich noch mar 7% fan 'e befolking Nederlânsktalich (mei nochris 9% dy't seit twatalich Nederlânsk-Frânsk te wêzen), wat derta laat hat dat it [[Brusselsk]]e dialekt fan it Brabânsk hast útstoarn is. Nau oan it Brabânsk besibbe is it [[Eastflaamsk]], dat yn hast de hiele provinsje [[East-Flaanderen]] sprutsen wurdt, mei dêropta dielen fan [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]], [[West-Flaanderen]] en [[Siuwsk-Flaanderen]]. Noardlik dêrfan foarmet de provinsje [[Seelân]] it dialektgebiet fan it [[Siuwsk]], dat ek sprutsen wurdt op it Súdhollânske [[Goeree-Oerflakkee]] en in diel fan [[Foarne-Putten]]. It Siuwsk slút oan by it [[Westflaamsk]] fan [[West-Flaanderen]], dêr't ek it [[Westhoeksk (Flaamsk)|Westhoekster Flaamsk]] fan [[Frânsk-Flaanderen]] ta heart, en it Siuwsk-Westflaamsk wurdt dan ek almeast op ien sike neamd. Ta einbeslút wurdt yn súdlik [[Gelderlân]] en it noardlikste puntsje fan [[Limboarch (Nederlân)|Limboarch]] it [[Súdgeldersk]] sprutsen. Dêrby slute dan de [[Nederrynsk]]e dialekten fan westlik [[Dútslân]] (it [[Kleverlânsk]] en it [[Eastbergysk]]) wer oan, al wurde it Súdgeldersk en it Nederrynsk minder faak op ien bulte smiten as it Siuwsk en it Westflaamsk. ==ISO-koades== De [[ISO 639]]-taalkoades foar it Nederlânsk binne "nl" en "nld". Om't it [[Wikipedy:Wat is Wikipedia|Wikipedia-projekt]] meast, lykas wenst op it [[ynternet]], de twaletterige koades brûkt, wurdt de [[:nl:|Nederlânske Wikipedy]] oantsjut mei de koade "nl:". == Sjoch ek == * [[Afrikaansk]] * [[Aldnederlânsk]] * [[Midnederlânsk]] * [[Nederlânske literatuer]] * [[Standertnederlânsk]] == Keppelings om utens == * {{nl}}[http://taalunieversum.org/taalunie/ De ''Nederlandse Taalunie''] * {{en}}[http://www.101languages.net/dutch/ ''Dutch 101: Learn Dutch online''] * {{en}}[http://en.wikibooks.org/wiki/Dutch Nederlânsk for Ingelsktaligen fan Wikibooks] * {{en}}[http://www.majstro.com/Web/Majstro/dict.php?gebrTaal=dut&bronTaal=dut&doelTaal=fry Nederlânsk-Frysk ''online''-wurdboek] {{YnterWiky|right|code=nl}} {{boarnen|boarnefernijing= '''referinsjes''':<br> <references/> '''boarnen''':<br> * {{Aut|Crystal, David}}, ''The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163. * {{Aut|Berns, Jan, en Steusel, Sanne}}, ''Noord-Hollands'', De Haach, 2004 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 97 161. * {{Aut|Bree, Corry van}}, ''Zuid-Hollands'', De Haach, 2004 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 90 216. * {{Aut|Jansen, Mathilde, en Oostendorp, Marc van}}, ''Taal van de Wadden'', De Haach, 2004 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 97 130. * {{Aut|Scholtmeijer, Harrie}}, ''Utrechts, Veluws en Flevolands'', De Haach, 2002 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 90 087. ---- Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Dutch_language ''Notes'', ''References'' en ''Bibliography'', op dizze side]. }} [[Kategory:Nederlânsk| ]] [[Kategory:Nederlanners]] [[Kategory:Nederfrankyske talen]] [[Kategory:Westgermaanske talen]] [[Kategory:Taal yn Nederlân]] [[Kategory:Taal yn Arûba]] [[Kategory:Taal yn Belgje]] [[Kategory:Taal yn Fryslân]] [[Kategory:Taal yn Karibysk Nederlân]] [[Kategory:Taal yn Kurasau]] [[Kategory:Taal yn Sint-Marten]] [[Kategory:Taal yn Suriname]] [[Kategory:Nederlânsk-Ynje]] 08zcpyn8c2h7z63i51mmre2jnl8oczp 0 2732 1236793 1236739 2026-07-30T18:28:19Z Kneppelfreed 2013 red 1236793 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Londen <br> London <br>[[Ofbyld:Flag of England.svg|10px|border]] <small>Stêd yn Ingelân</small> | ôfbylding = London collage.jpg | ôfbyldingsbreedte = 270px | ôfbyldingstekst = | wapen = | ynwennertal = 9.002.488 <small>(2022)</small><ref>Office for National Statistics: [https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland Estimates of the population for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland]</ref> <br /> 13.614.409 <small>(''Metropolitan Area'', 2013)</small> | oerflak = 1.572,1 km² | befolkingstichtens = 5.666 km² | stêdekloft = 14.257.962 <small>(2022)</small><ref>Office for National Statistics: [https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland Estimates of the population for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland]</ref> | hichte = 24 m. boppe seenivo | lân = {{GBRf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Lân (yn it [[Feriene Keninkryk|FK]]) | namme bestjoerlike ienheid 1= {{ENGf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Greater London]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | gemeente-yndieling = | stifting = ''Londinium'' ~47 n. Kr | postkoade = 22 postkoadegebieten:<br> E, EC, N, NW, SE, SW, W, WC, BR, CM, CR, DA, EN, HA, IG, KT, RM, SM,UB, WD, TN, TW | netnûmer = 020, 01689, 01708, 01895 | tiidsône = [[UTC]] +0 | simmertiid = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|51_31_0_N_0_7_0_W_region:GB_type:city(7421228)|51° 31' NB, 0° 7' WL</small>}} | webside = [http://www.london.gov.uk/ london.gov.uk] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Ingelân | mapwidth = | lat_deg = 51 | lat_min = 31 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 0 | lon_min = 7 | lon_sec = 0 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Londen''' (''[[Ingelsk]]: London'') is de haadstêd en grutste stêd fan [[Grut-Brittanje]] en fan [[Ingelân]]. London leit yn it súdeasten fan Ingelân oan de [[Teems]], sa'n 80 kilometer westlik fan de [[Noardsee]]. De stêd waard stifte troch de Romeinen en troch brêgen oer de Teems en in netwurk fan diken waard Londen mei de rest fan it Britske skiereilân ferbûn. Londen wie de haadstêd fan it [[Britske Ryk]] en dêrtroch iuwenlang it machtsintrum fan de wrâld. Londen hat sa'n 9 miljoen ynwenners en is dêrmei de grutste stêd fan Europa. Londen stiet ek bekend om in grut tal ferneamde gebouwen en monuminten, lykas it Palace of Westminster, de Tower of London, Buckingham Palace en de Tower Bridge. De stêd is ek in wrâldsintrum foar finansjes, ûnderwiis, media, keunst en toerisme. Alle jierren lûkt Londen miljoenen besikers út de hiele wrâld. == Geografy == === Topografy === [[Ofbyld:PIA04301.jpg|left|thumb|Satelytfoto fan Londen]] De miljoenenstêd Londen, of it [[Grut-Londen|gruttere Londen]], leit yn it súdeastlike part fan Ingelân. It gruttere Londen beslacht in gebiet fan 1,579 km², dêrtroch is it ien fan de grutste stêden op 'e wrâld. De [[Teems]] is in befarbere rivier dy't fan it súdwesten nei it easten troch de stêd rint. Eartiids wie dy rivier folle breder en ûndjipper as op it heden en waard begrinzge troch [[sompe|sompich lân]]; ter hichte fan de [[London Bridge]] wie sprake fan tij en by floed koe it wetter oant in kilometer breed wurde, goed fiif kear sa breed as no.<ref>{{Citeer boek |auteur=Francis Sheppard |titel=London: A History |uitgever=Oxford University Press |datum=1998 |taal=en |bladzijdes=blz. 10 |ISBN=0198229224 |URL=http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=M9qvtYYhRtAC&oi=fnd&pg=PR11&ots=wVDtRsVF-V&sig=GFqR9QKs45u-ggfYI0dcCA3GUzc#PPA10,M1}}</ref> Mei de oanlis fan de grutste [[Thames Embankment]] sûnt 1862 waard de breedte fan de rivier bot beheind, waard sawat 9 hektare lân oanwûn en koe in rioel, in metro en wegen oanlein wurde. Noch hieltyd foarmet eb en floed fan de rivier in bedriging foar de stêd, al soe de [[Thames Barrier]], in wetterkearing yn de Teems eastlik fan Londen, de kommende desennia genôch beskerming biede. It heechste punt yn Londen is Westerham Heights mei in hichte fan 245 meter.<ref>{{en}} [http://www.hill-bagging.co.uk/mountaindetails.php?qu=U&rf=5503 The Mountains of England and Wales]</ref> Westerham Heights leit yn de borough [[Bromley (district)|Bromley]] yn [[Outer London]], de bûtenring fan it grutte Londen. De [[City of London]] is de histoaryske stêdskern, dy't meastentiids allinnich de City neamd wurdt. De City is fral bekend troch it grutte tal finansjele ynstellings, dat er fêstige is. De omkrite is mar 2,6&nbsp;km² grut en wurdt ek wol de "square mile" neamd. De City hat ûngefear 7000 ynwnenners.<ref>{{en}}[http://www.statistics.gov.uk/census2001/pyramids/pages/00AA.asp Census 2001 - City of London], Office for National Statistics</ref> === Bestjoerlike yndieling === Londen bestiet út trettjin [[borough]]s (dielgemeenten) fan Inner London: de City of London en tolve fuort omlizzende boroughs, omringd troch Outer London y grutter Londen (de folsleine stêd). De boroughs sels binne wer opdield yn ferskillende [[List fan wiken yn Londen|wiken]]. De stêd hat yn totaal 32 bestjoerlike ienheden. De City of London is gjin borough, mar in seremonieel greefskip. De City of London hat dernjonken de status fan stêd, lykas de [[City of Westminster]]. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="toccolours" style="margin:0 auto; backgrond:none;" | style="padding-right:1em;" | <ol> <li>[[City of London]]</li> <li>[[City of Westminster]]</li> <li>[[Kensington en Chelsea]]</li> <li>[[Hammersmith en Fulham]]</li> <li>[[Wandsworth]]</li> <li>[[Lambeth (district)|Lambeth]]</li> <li>[[Southwark (district)|Southwark]]</li> <li>[[Tower Hamlets]]</li> <li>[[Hackney (district)|Hackney]]</li> <li>[[Islington]]</li> <li>[[Camden (Londen)|Camden]]</li> <li>[[Brent (Londen)|Brent]]</li> <li>[[Ealing]]</li> <li>[[Hounslow (district)|Hounslow]]</li> <li>[[Richmond upon Thames|Richmond]]</li> <li>[[Kingston upon Thames (district)|Kingston]]</li> <li>[[Merton (district)|Merton]]</li> </ol> | <imagemap>Image:London-boroughs.svg poly 253 178 247 167 236 168 233 173 236 176 239 178 247 180 [[City of London|1 City of London]] poly 223 199 210 199 205 184 194 189 176 164 186 161 185 155 196 151 202 153 207 151 212 166 219 166 223 173 231 173 234 176 227 182 224 191 [[City of Westminster|2 City of Westminster]] poly 206 187 195 191 188 182 179 171 176 166 168 166 172 174 171 174 174 191 191 207 193 202 211 200 [[Kensington and Chelsea|3 Kensington and Chelsea]] poly 193 210 173 190 170 173 163 164 153 161 153 161 152 189 159 197 165 197 169 216 182 223 192 217 [[Hammersmith and Fulham|4 Hammersmith and Fulham]] poly 221 201 192 205 192 216 180 226 165 214 161 220 149 221 149 231 156 237 150 249 152 254 166 243 177 246 187 244 195 258 203 262 207 259 217 264 218 247 214 242 214 232 209 218 217 212 220 206 [[Wandsworth|5 Wandsworth]] poly 214 271 218 261 219 244 214 239 215 229 209 216 221 211 221 199 229 180 235 176 231 192 238 195 233 196 238 215 245 218 235 232 250 260 234 260 224 271 [[Lambeth (district)|6 Lambeth]] poly 270 232 270 221 266 216 266 206 262 201 276 192 275 180 266 180 259 185 248 180 237 180 233 191 238 195 234 197 239 214 247 217 236 233 250 260 256 253 256 248 261 246 261 234 265 232 [[Southwark (district)|7 Southwark]] poly 299 183 298 173 291 167 290 160 283 157 285 153 284 148 275 148 271 156 258 156 252 158 255 167 248 168 254 178 249 181 258 185 266 179 275 179 277 194 289 201 293 196 292 183 294 181 296 181 [[Tower Hamlets|8 Tower Hamlets]] poly 284 146 282 138 274 128 265 130 258 118 240 119 237 130 250 142 247 156 240 158 248 167 253 165 250 158 258 155 270 154 275 147 [[Hackney (district)|9 Hackney]] poly 247 140 245 155 237 158 247 166 234 168 230 163 224 152 223 145 216 137 215 122 228 119 235 126 236 131 241 132 [[Islington|10 Islington]] poly 224 147 214 137 214 123 192 126 178 140 171 142 185 154 196 149 203 152 207 148 213 165 221 165 224 173 232 173 233 167 230 166 228 160 224 155 [[Camden (Londen)|11 Camden]] poly 149 111 127 104 133 112 120 109 105 119 101 139 131 164 154 159 171 166 184 160 185 157 156 121 151 125 [[Brent (Londen)|12 Brent]] poly 152 161 131 165 101 140 76 142 52 159 73 165 60 195 73 195 84 202 98 192 134 188 142 194 152 194 151 171 [[London Borough of Ealing|13 Ealing]] poly 35 250 30 236 41 233 48 231 60 194 72 194 85 204 100 191 137 187 142 196 153 193 156 199 151 212 145 216 138 211 130 200 109 220 115 228 97 230 80 230 70 241 84 245 80 254 70 264 52 254 46 258 [[Hounslow (district)|14 Hounslow]] poly 108 288 95 273 83 271 80 276 78 276 71 262 81 254 86 244 72 240 79 230 115 229 111 220 128 201 140 212 145 217 153 214 155 201 156 196 165 198 168 214 162 213 161 220 148 221 147 230 155 237 149 248 136 259 113 252 119 262 119 283 112 291 [[Richmond upon Thames|15 Richmond]] poly 109 352 112 318 122 305 114 290 120 283 121 261 115 253 138 258 150 247 151 255 154 255 155 268 155 282 167 293 157 300 149 303 132 319 130 328 125 334 124 345 [[Kingston upon Thames (district)|16 Kingston upon Thames]] poly 173 299 167 294 169 291 158 284 155 253 166 243 181 248 186 245 194 259 206 264 207 261 214 264 214 273 223 272 229 286 213 293 198 289 187 294 179 292 [[Merton (district)|17 Merton]] poly 169 343 175 329 164 309 157 310 157 301 166 296 173 300 178 293 186 293 202 288 217 295 223 290 225 300 231 332 219 331 213 352 206 352 199 345 187 333 176 347 [[Sutton (Londen)|18 Sutton]] poly 299 339 297 329 285 316 281 296 246 262 235 261 224 274 229 283 223 291 232 330 220 332 214 354 208 354 208 369 218 372 229 383 241 377 252 363 254 353 268 352 269 340 286 336 289 342 [[Croydon (district)|19 Croydon]] poly 393 288 388 274 380 269 375 273 370 265 357 265 341 251 338 257 329 257 319 242 311 237 305 236 319 249 321 256 312 256 300 267 291 266 279 256 263 259 256 258 250 262 284 297 285 313 299 330 311 383 316 365 323 370 333 380 353 373 348 359 354 351 371 339 366 328 378 326 389 300 386 292 [[Bromley (district)|20 Bromley]] poly 302 225 301 212 287 213 285 214 284 210 277 200 281 198 274 193 264 201 266 205 267 217 272 222 271 233 263 233 262 239 262 248 257 249 256 257 269 257 280 255 292 265 300 265 312 254 321 254 317 248 309 244 306 236 309 229 [[Lewisham (district)|21 Lewisham]] poly 336 257 330 257 321 241 313 236 308 237 309 227 304 225 300 210 285 212 279 200 282 200 288 202 297 195 298 182 312 187 334 189 352 174 365 172 367 203 358 203 342 217 348 236 [[Greenwich (Londen)|22 Greenwich]] poly 424 199 417 198 408 198 398 194 394 182 388 176 387 179 370 169 366 173 368 205 359 205 343 218 349 235 341 250 358 264 373 264 375 270 384 267 389 270 383 262 387 249 394 241 400 233 407 228 414 226 421 214 419 208 [[Bexley (district)|23 Bexley]] poly 431 60 409 67 398 67 392 70 371 69 379 83 379 93 377 109 389 127 401 120 404 134 387 164 387 174 396 182 399 194 411 198 423 196 419 187 435 177 433 170 435 155 443 166 448 153 485 142 475 124 467 103 446 99 454 91 440 88 434 71 428 66 [[Havering|24 Havering]] poly 379 93 367 99 370 107 366 118 365 137 346 143 345 140 335 145 335 158 347 162 352 173 365 172 370 168 387 178 387 163 403 133 400 121 387 128 375 108 [[Barking and Dagenham|25 Barking and Dagenham]] poly 371 69 379 84 379 91 364 99 369 109 364 119 364 136 349 143 344 139 334 145 334 132 315 128 316 132 306 133 305 116 301 98 303 79 299 72 306 61 320 82 336 87 346 87 347 78 356 78 [[Redbridge|26 Redbridge]] poly 351 173 346 161 334 158 333 135 328 131 317 128 317 133 307 135 307 139 284 139 285 148 286 154 284 156 289 159 292 168 299 176 299 182 313 187 335 188 344 178 [[Newham|27 Newham]] poly 306 137 304 115 300 101 303 79 296 75 305 64 307 58 299 54 290 54 283 49 280 55 279 70 272 83 273 91 264 103 260 115 265 128 275 126 283 138 [[Waltham Forest|28 Waltham Forest]] poly 272 91 262 87 256 91 224 89 215 85 202 94 206 110 198 124 215 122 232 116 237 125 237 119 258 116 263 101 [[Haringey|29 Haringey]] poly 278 56 277 65 279 69 271 81 272 88 262 85 255 89 223 87 213 84 218 64 203 37 185 31 196 17 195 1 205 9 222 7 231 14 248 14 257 18 284 19 283 48 [[Enfield (Londen)|30 Enfield]] poly 120 57 126 55 134 52 144 57 155 23 165 48 176 34 186 33 203 39 217 67 213 86 201 93 204 111 197 124 190 125 178 140 173 140 154 116 151 122 150 109 115 65 [[Barnet (district)|31 Barnet]] poly 119 58 56 88 76 141 101 138 105 117 121 108 130 111 127 105 137 93 115 67 [[Harrow|32 Harrow]] poly 2 71 23 83 35 78 56 86 74 141 51 158 71 166 42 233 6 216 9 184 6 152 18 137 0 102 [[Hillingdon (district)|33 Hillingdon]] </imagemap> | <ol start="18"> <li>[[Sutton (Londen)|Sutton]]</li> <li>[[Croydon (district)|Croydon]]</li> <li>[[Bromley (district)|Bromley]]</li> <li>[[Lewisham (district)|Lewisham]]</li> <li>[[Greenwich (Londen)|Greenwich]]</li> <li>[[Bexley (district)|Bexley]]</li> <li>[[Havering]]</li> <li>[[Barking en Dagenham]]</li> <li>[[Redbridge]]</li> <li>[[Newham]]</li> <li>[[Waltham Forest]]</li> <li>[[Haringey]]</li> <li>[[Enfield (Londen)|Enfield]]</li> <li>[[Barnet (district)|Barnet]]</li> <li>[[Harrow]]</li> <li>[[Hillingdon (district)|Hillingdon]]</li> </ol> |} </div> === Klimaat === De stêd leit yn in gebiet mei in seeklimaat; gjin ekstreem waarme simmers en gjin ekstreem kâlde winters. De trochsneed temperatoer yn it jier is 14,4&nbsp;°C. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Moanne ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maa ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maa ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Des |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Trochsneed temperatoer heech °C (°F) | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 7.2 (45.0) | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | 7.6 (45.7) | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 10.3 (50.5) | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 13.0 (55.4) | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 17.0 (62.6) | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 20.3 (68.5) | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.3 (72.1) | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.9 (71.4) | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 19.1 (66.4) | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 15.2 (59.4) | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 10.4 (50.7) | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | 8.2 (46.8) |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Trochsneed temperatoer leech °C (°F) | style="background: #80FFFF; color: black;" | 2.4 (36.3) | style="background: #80FFFF; color: black;" | 2.5 (36.5) | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 3.8 (38.8) | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 5.6 (42.1) | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 8.7 (47.7) | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.6 (52.9) | style="background: #FFFF99; color: black;" | 13.7 (56.7) | style="background: #FFFF99; color: black;" | 13.4 (56.1) | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.4 (52.5) | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 8.9 (48.0) | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 5.1 (41.2) | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 3.4 (38.1) |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Totale reinfal yn mm | style="background: #87CEEB; color: black;" | 53 | style="background: #E0FFFF; color: black;" | 36 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 48 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 47 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 51 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 50 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 48 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 54 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 53 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 57 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 57 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 57 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Tal dagen rein | style="background: #87CEEB; color: black;" | 14.8 | style="background: #E0FFFF; color: black;" | 10.8 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 13.4 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 12.7 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 12.5 | style="background: #E0FFFF; color: black;" | 10.5 | style="background: #E0FFFF; color: black;" | 10.1 | style="background: #E0FFFF; color: black;" | 10.9 | style="background: #E0FFFF; color: black;" | 10.5 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 11.6 | style="background: #87CEEB; color: black;" | 14.0 | style="background: #AFEEEE; color: black;" | 13.2 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Boarne: [http://www.worldweather.org/010/c00032.htm Worldweather.org] |} == Skiednis == [[Ofbyld:Map Londinium 400 AD-de.svg|thumb|Londinium om 400 n.Kr. hinne]] [[Ofbyld:Westminster Abbey by Canaletto, 1749.jpg|thumb|left|Westminster Abbey yn 1749.]] [[Londinium]] waard yn it jier [[47]] nei Kristus stifte troch de [[Romeinen]], op in plak oan de noardkant fan de Teems. Yn dy tiid wienen de Britske eilannen bewenne fan [[Kelten]]. Yn [[61]] n.Kr. fernielden de Britten (Kelten) Londinium. De stêd waard wer nij opboud. Yn de 2e iuw waard de earste brêge oer de Teems makke. Londinium wie ien fan de grutste plakken yn it Romeinske ryk, mar doe't it [[Romeinske Ryk]] yn it neigean rekke hie dat ek kwealike gefolgen foar de stêd. Londen wie net mear de haadstêd fan de Romeinske provinsje en it stedsgebiet Londinium wie suver ferlitten. Nei 500 westlik fan de âlde Romeinske stêd in Angelsaksyske delsetting mei de Lundenwic stifte. Tsjin 680 wie de stêd wer in haven fan betsjutting wurden. De ynfallen fan de Wytsingen soargen foar gaos. Yn 851 en 886 waard Londen súksesfol oanfallen, yn 994 koenen de Londenaren de Wytsingen bûten de stêd hâlde. De [[Wytsingen]] pasten de [[Denewet]] op it easten en noarden fan [[Ingelân]] ta. Yn de [[Angelsaksyske Kronyk]] skriuwt [[Alfred de Grutte]] dat Londen fannijs oprjochte waard yn 886. Ut argeologysk ûndersyk docht bliken dat it âlde ''Lundenwic'' (westlik fan de Romeinske stêd) yn dy tiid ferlitten waard en dat de bewenning en hannel binnen de âlde Romeinske stedsmuorren wer ta libben kaam. De weroplibbing gong earst stadich, mar om 950 hinne gie it gâns flugger. [[Ofbyld:Great Fire London.jpg|thumb|De Grutte Brân fan 1666 ferneatige in grut part fan de stêd.]] Mei de bou fan in katedraal troch [[Eatelbert fan Kent]] groeide de stêd wer. Yn de [[12e iuw]] waard Londen de haadstêd fan [[Ingelân]]. Yn [[1348]] stoar in treddepart fan de befolking troch de [[Swarte Dea]]. Yn [[1475]] waard Londen in [[Hânze|Hânzestêd]] mei in saneamd ''kontor''. Yn de 16e iuw fermindere de ynfloed fan de Hânze gau. Lykwols waard it ''kontor'' fan Londen pas yn 1853 troch de Hânzestêden [[Lübeck]], [[Bremen]] en [[Hamboarch]] ferkocht. Yn de iere 17e iuw teheistere de bûdelpest troch de stêd. It deadetal fan de grutte [[pest|pestepidemy]] fan 1665-1666 skommelet tusken de 70.000 en 100.000, sawat in fyfde diel fan de befolking. Troch de [[grutte brân fan Londen]] yn [[1666]] baarnde mear as de helte fan de stêd ôf, dêrtroch is hjoed de dei mar in lyts stik fan de âlde stêd bewarre bleaun. [[Robert Hooke]] waard as stêdeboukundige oansteld om in plan te meitsjen foar de weropbou dy't mear as tsien jier duorre. Yn 1708 waard it masterwurk fan [[Christopher Wren]], de [[St Paul's Cathedral (Londen)|Pauluskatedraal]] (St. Paul's Cathedral), oplevere. Yn de 18e iuw sette de groei fan Londen fierder troch. Ien it westen kaam nije stedsdielen lykas Mayfair ta stân en oer de [[Teems]] hinne waarden nije brêgen oanlein dy't de ûntwikkeling fan Súd-Londen mooglik makken. Yn it easten wreide de haven fan Londen him út. [[Ofbyld:LondonBombedWWII_full.jpg|thumb|left|Skea troch Dútske bombardeminten.]] Tusken 1825 en 1925 wie Londen de grutste stêd op de wrâld. Troch de tichtbefolke en net botte hygiënyske stêd rekken yn dy tiid ek in protte minsken besmet mei [[goalera]],<ref>[http://www.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/themes/publichealth/cholera.aspx Hidden extras: cholera comes to Victorian London]</ref> dêrtroch stoaren der 14.000 minsken yn [[1848]] en sa'n 6.000 minsken yn [[1866]].<ref>[http://www2.uncp.edu/home/rwb/london_19c.html London in the Nineteenth Century]</ref> Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] waarden grutte stikken fan Londen ferneatige troch [[Luftwaffe|Dútske]] bombardeminten. Yn 1944-45 foelen ferskate Dútske V1 en V2 raketten op de stêd. Sa'n 30.000 minsken rekken dêrby dea. Yn 1948 wie Londen noch drok mei it werstellen fan de oarlochskea, dochs waard yn dat jier de [[Olympyske Simmerspullen 1948|Olympyske Simmerspullen]] holden. De befolking fan ''Greater London'' kromp yn en nei de Twadde Wrâldkriich fan 8,6 miljoen yn 1939 nei 6,8 miljoen yn de 80er jierren fan de 20e iuw. Greater Londen as bestjoerlike ienheid waard formeel yn 1965 oprjochte. Tusken 1974 en 1984 waard de Thames Barrier boud, in wetterkearing dy't de stêd tsjin de [[Noardsee]] beskermje moast. Om it begjin fan de 21e iuw te fieren waarden de Millennium Dome, London Eye en Millennium Bridge boud. Op 6 july 2005 krige Londen de tawizing de [[Olympyske Simmerspullen 2012]] organisearje te meien. Dêrmei wie Londen de earste stêd dy't trije kear organisator wêze mocht fan de Olympyske Spullen. == Ekonomy == Neffens in stúdzje út 2014 helle de grutte stedske regio Londen in bruto binnenlânsk produkt fan 836 miljard Amerikaanske dollar (keapkrêftpariteit). Yn de ranglist fan de ekonomysk sterkste metropolregio’s wrâldwiid kaam Londen dêrmei op it fyfde plak, nei [[Tokio]], [[New York City]], [[Los Angeles]] en [[Seûl]]. Yn Londen hat de makkersyndustry al jierrenlang oan betsjutting ferlern. Op it stuit is noch mar tsien prosint fan de wurknimmers yn dy sektor aktyf. De druk- en útjouwerij-yndustry hellet noch hieltyd de bêste omset. Dy soarget foar in fjirde part fan de banen yn dy sektor en hat in oandiel fan in tredde fan de totale finansjele omfang fan de maakyndustry yn Londen. De hightech-yndustry, dy’t spesjalisearre is yn elektroanyske en farmaseutyske produkten, wurket hege omsetten. In protte yndustriële bedriuwen, dy’t benammen yn de bûtenste stedsdielen fêstige binne, hawwe de oanstriid har hielendal út Londen werom te lûken. Yn de sektor fan de lichte yndustry binne ûnder oare kleanyndustry en brouwerijen fertsjintwurdige. Tsjintwurdich wurdt fia de haven fan Londen noch mar tsien prosint fan de binnen- en bûtenhannel fan Grut-Brittanje ôfhannele. Sûnt 1971 leit it ekonomysk groeipersintaazje fan de stêd mei 1,4 prosint leger as dat fan it hiele lân, dat 1,9 prosint bedraacht. Dochs hat Londen in positive hannelsbalâns, wat benammen te tankjen is oan de tsjinstesektor, yn it bysûnder de finansjele tsjinsten en it toerisme. Alle jierren besykje likernôch 16 miljoen toeristen de stêd. De haadstêd hie yn 2004 in oandiel fan 19 prosint yn it nasjonale bruto ynlânsk produkt (BYP). It oandiel fan de metropoalregio yn it Britske BYP lei yn 1999 op 30 prosint. Mear as de helte fan de 100 grutste konserns fan it lân en mear as 100 fan de 500 grutste bedriuwen fan Europa hawwe harren haadkantoar yn Londen. De stêd is boppedat noch altyd de grutste fan de trije wrâldwide finansjele sintra. De Ynternasjonale Beurs fan it Feriene Keninkryk en de Republyk Ierlân is fêstige yn de City of London. It opheffen fan de regeljouwing, bekend ûnder de namme Big Bang, makke yn 1986 de yngong nei de moderne wrâld fan it elektroanyske finansjele systeem mooglik. De grûnstofbeurs London Metal Exchange is de wichtichste fan ’e wrâld. De effektebeurs London Stock Exchange stiet wrâldwiid op it tredde plak, nei de New York Stock Exchange en de beurs fan Tokio. ICE Futures (earder de International Petroleum Exchange, IPE) is in hannelsplatfoarm foar Brent, de wichtichste oaljesoarte yn Europa. It is de grutste termynbeurs yn Europa foar opsjes en [[futures (termynkontrakt)|futures]] op rûge [[oalje]], [[ierdgas]] en [[elektrisiteit]]. De London Bullion Market is it wichtichste bûtenbeurshannelsplak foar goud en sulver. Sûnt 1919 wurdt dêr de wrâldmerkpriis foar goud fêststeld en sûnt 1897 dy foar sulver. De priisfoarming foar de edelmetalen platina en palladium fynt plak op de London Platinum and Palladium Market (LPPM). De LPPM foarmet, krekt as de London Bullion Market, in útsûndering ûnder de grûnstofmerken: it is gjin beurs, mar in OTC-merk. Guon fan de wichtichste banken fan it lân, lykas de Bank of England, Barclays, de Barings Bank en HSBC, hawwe harren sit yn de haadstêd. Hûnderten ynternasjonale banken hawwe fêstigings yn Londen. In oare wichtige tsjinstesektor is dy fan de fersekeringen, dêr’t de stêd al mear as 300 jier syn wolstân oan te tankjen hat. Lloyd’s of London is de bekendste ynstelling, net as fersekeringsmaatskippij yn de strangste sin, mar as in beurs foar fersekeringskontrakten. It is in mienskip fan fersekerders dy’t hast alle soarten fersekeringen op de ynternasjonale merk oanbiede. In bysûnderheid fan de Londenske stroomfoarsjenning wie it gebrûk fan de HGÜ Kingsnorth, oant no ta de iennichste binnenstedske ynstallaasje foar heechspannings-gelykstroomoerdracht. Dizze yn 1975 yn gebrûk nommen ynstallaasje hat him blykber net genôch bewiisd en is ûnderwilens bûten wurking steld. Foar de wetterfoarsjenning fan de stêd is it privatisearre bedriuw Thames Water ferantwurdlik. Londen beskikt oer in sa’n 150 jier âld wetterliedingsnetwurk, dêr’t fan âlds mar amper yn ynvestearre is. Likernôch 30 prosint fan it liedingswetter ferdwynt alle dagen yn de Londenske ûndergrûn. == Ferkear == [[Ofbyld:Terminal 5 at London Heathrow Airport, 2008.jpg|thumb|Foto fan terminal 5 fan de Lofthaven Heathrow.]] De [[Teems]] hat altyd belangryk foar de ûntjouwing fan Londen west. Omdat de Teems fan de see oan de stêd ta goed befarber wie, koenen grutte havengebieten ûntstean. Lytse rivierkes, al of net ferbûn mei de Teems, binne kanilisearre of mei kanalen ferbûn mei de Teems. Der binne ferskate maatregels naam om de ferkearsbelesting yn it sintrum minder te meitsjen. Yn de 19e iuw waard de earste metro oanlein omdat de strjitten fan Londen fol en lyts wienen. Hjoed de dei is de metro noch hieltyd in goed ferkearsmiddel om fan it iene nei it oare plak te kommen. It grutste fleanfjild fan Londen is Londen Heathrow, en leit 24 km westlik fan Londen. Oare fleanfjilden binne London City (sa likernôch 15 km fan Londen City), London Gatwick (45 km súdlik fan Londen), London Luton (50 km noardwestlik fan Londen) en London Stansted (55 km noardeastlik fan Londen). == Befolking == Al yn [[140]] hie Londen 30.000 ynwenners, yn [[1300]] wiene dat 100.000 en yn [[1801]] wie Londen nei [[Rome]] de twadde stêd yn de skiednis fan it minsdom dy't nei alle gedachten mear as 1 miljoen ynwenners hie. [[Ofbyld:050114 2495 london city.jpg|thumb|It sintrum fan Londen]] By de folkstelling fan 2007 hie Londen 7.554.236 ynwenners. De stêdekloft (ek wol; ''Grutter-Londen'') hie 12.629.020 ynwenners. * 50: 7.500 * 140: 30.000 * 500: 500 * 1000: 10.000 * 1300: 100.000 * 1600: 200.000 * 1750: 675.000 * 1801: 1.096.784 * 1851: 2.651.939 * 1901: 6.506.889 * 1939: 8.615.050 * 1951: 8.196.807 * 1981: 6.608.598 * 2001: 7.172.091 * 2007: 7.554.236 * 2011: 8.173.900 * 2013: 8.416.535 == Ferdivedaasje == === Bouwurken === [[Ofbyld:houses.of.parliament.overall.arp.jpg|thumb|links|200px|[[Palace of Westminster|Houses of Parliament]] mei de [[Big Ben]]]] Londen hat in protte nijsgjirrige gebouwen. It meast ferneamd is faaks de klokketoer fan de [[Big Ben]], part fan it [[Palace of Westminster]], ek wol bekend as Houses of Parliament. It âldste gebou is de [[Toer fan Londen|Tower of London]], dat lykwols gjin toer is mar in grut kastiel dêr't de âldste parten fan út de [[11e iuw]] datearje, dat net lang nei de Normandyske ynvaasje troch [[Willem de Oermasterder]]. Troch de tiid hinne hat it gebou ûnder mear tsjinne as keninklik paleis, mar ek as finzenis dêr't tsjinstanners fan de kening fêsthâlden waarden. Tsjintwurdich is it in museum, dêr't ûnder mear de Britske [[kroanjuwielen]] te sjen binne. [[Tower Bridge]] leit njonken de Tower of London. Alle dagen passearje mear as 40.000 fuotgongers en reau de brêge.<ref>[http://www.londenbezienswaardigheden.nl/londen-bezienswaardigheden/london-tower-bridge.html Bezienswaardigheden Londen]</ref> Tower Bridge is ien fan Londens grutste toeriste-attraksjes. It paleis [[Buckingham Palace]] is de Londenske residinsje fan [[Elizabeth II fan it Feriene Keninkryk|keningin Elizabeth II]] en har man [[Philip Mountbatten|prins Philip]]. Yn de stêd en de omkriten lizze noch in grut tal oare (eardere) keninklike residinsjes, lykas [[Frogmore]], [[Hampton Court Palace]], [[Kensington Palace]] en [[Windsor Castle]]. It reuzerêd [[London Eye]] en [[The O2 (Londen)|The O₂]] (earder Millennium Dome) hearre ta de nijste attraksjes fan de stêd. De London Eye jout op maksimaal 135 meter hichte in wiid oersjoch fan de stêd, de twadde is in grut evenemintekompleks, dêr't ûnder mear popkonserten jûn wurde. ===Eveneminten=== Elts jier yn [[oktober]] fynt yn Londen it [[BFI Filmfestival fan Londen]] plak. Yn [[juny]] fynt yn 'e stêd fierders [[Sundance London]] plak, in [[filmfestival]] dat rjochte is op [[ûnôfhinklike film]]s. === Sport === [[Ofbyld:Tower-bridge-rings.jpg|thumb|Olympyske ringen oan de Tower Bridge.]] Londen hat 13 betelle fuotbalklups. Yn de beide heechste klassen fan it Ingelske fuotbal spylje Arsenal, Chelsea, Fulham, Tottenham Hotspur, Queens Park Rangers, Crystal Palace, Millwall en West Ham United. Yn it stedsdiel Wembley stiet it romrofte Wembley stadion. De finales fan it WK fuotbal 1966 en it EK fuotbal fan 1996 waarden dêr spile. Yn it jier 2007 waard de nijbou fan Wembley oplevere. Yn it stadion wurdt alle jierren de finale fan de FA Cup holden, it bekertournoai fan it Ingelske fuotbal. Sûnt 1929 hâldt de Rugby League syn Challenge Cup finale yn it stadion. Wembley is ek it plak foar sporteveneminten dy't net struktureel holden wurde lykas moterwedstriden en wrakselwedstriden. Yn Wimbledon wurdt alle jierren it Grand Slam toernoai holden. Yn it Twickenham Stadium wurde nasjonale en ynternasjonale Rugby wedstriden holden. De maraton fan Londen wurdt alle jierren yn april holden. Cricket is in populêre sport yn Londen. It tiim fan de Middlesex County Cricket Club spilet yn Lord’s, it ferneamdste cricketstadion op ierde. Yn [[Olympyske Simmerspullen 1908|1908]], [[Olympyske Simmerspullen 1948|1948]] en [[Olympyske Simmerspullen 2012|2012]] waarden de [[Olympyske Spullen|Olympyske Simmerspullen]] yn Londen holden. Londen is de iennichste stêd dêr't de Olympyske Spullen trije kear holden binne. == Keppeling om utens == [[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissypedy|>]]]] {{CommonsLyts|London|Londen}} * [http://www.london.gov.uk Webside fan de stêd Londen] ''<small>Ingelsk</small> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{Koördinaten|51.50939_0_0_N_0.11832_0_0_W_type:landmark_region:IQ|51° 30′ 0″ NB, 0° 8′ 0″ EL}} [[Kategory:Londen| ]] [[Kategory:Plak yn Ingelân]] [[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]] [[Kategory:Plak stifte yn 47]] l38kyl8zycw7rfdv7cybbec1z8khytu 0 5123 1236801 1080300 2026-07-30T19:16:32Z Kening Aldgilles 167 /* Religy */ 1236801 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks gebiet | namme = Helgolân | ôfbylding = Aerial image of Heligoland.jpg | ôfbyldingsbreedte = 270px | ôfbyldingstekst = Helgolân (foar) en Düne (efter) | soarte gebiet = | ynwennertal = 1.246 <small>(31 desimber 2017)</small> | oerflak = 1 km² <ref>It haadeilân Helgolân hat in oerflak fan 1 km². Düne is 0,7 km² grut. Yn dit artikel wurdt allinnich it haadeilân behannele.</ref> | befolkingstichtens = | lân = Dútslân | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Sleeswyk-Holstein]] | bestjoerlike ienheid 2 = Landkreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Pinneberch]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | haadplak = | grutste plak = | stifting = | tiidsône = | simmertiid = | webside = [http://www.helgoland.de/ www.helgoland.de] }} [[Ofbyld:Pinneberg (Helgoland).jpg|thumb|270px|Helgolanner kliffen en de 61,3 meter hege Pinneberch.]] '''Helgolân''' (ek: ''Hilgelân'', [[Noardfrysk]]: ''Deät Lun'' (It Lân), [[Dútsk]]: ''Helgoland'', [[Ingelsk]]: ''Heligoland'') is in eilân yn de [[Noardsee]]. Helgolân leit yn de [[Helgolânske Bocht]], dat ûnderdiel is fan de [[Dútske Bocht]], en leit sa'n 69 kilometer noardlik fan [[Cuxhaven (stêd)|Cuxhaven]]. It eilân falt ûnder de Dútske dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]]. Neist Helgolân leit it eilantsje [[Düne]]. Tegearre foarmje dy twa eilannen de [[Helgolân (eilannegroep)|eilannegroep Helgolân]]. Helgolân is gjin ûnderdiel fan it [[Dûanegebiet fan de Europeeske Uny]], dat de winkels kinne harren produkten belestingfrij ferkeapje.<ref>Webside fan it Eastenrykske Bundesministerium Finanzen: [https://www.bmf.gv.at/zoll/zollgebiet-der-eu.html Zollgebiet der EU]</ref> It fan oarsprong Fryske eilân waard yn augustus 1714 ûnderdiel fan [[Denemarken]], en op 11 septimber 1807 as gefolch fan de [[Napoleontyske Oarloggen]] ûnderdiel fan it [[Feriene Keninkryk]]. Op 1 july 1890 droech it Feriene Keninkryk Helgolân middels ferdrach oer oan it [[Dútske Ryk]]. Hjoed-de-dei prate de bewenners fan it eilân [[Noardfrysk]], [[Dútsk]] of [[Nederdútsk]]. De Noardfryske fariant ''Helgolânsk'' of [[Halûndersk]], wurdt yn it eilândialekt ''Halunder'' neamd. Byldbepalend foar Helgolân binne de 50 meter reade kliffen en de frijsteande rots 'Lange Anna'. Neist it belestingfrij winkeljen stiet it eilân, en foaral it lytsere eilantsje Düne, bekend om de seehûnen en seerobben dy't op de strannen tahâlde. == Namme == Foar de 19e iuw wienen der ferskate nammen foar it eilân yn gebrûk. Dy nammen binne op âlde kaarten oerlevere. Foarbylden binne 'Heelge Landt', 'Heiligland' en 'Hilliglandt'. Yn it Standertfrysk wurdt gauris de namme ''Hilgelân'' brûkt. 'Hilgelân' soe stean kinne foar ''hillich lân''. In oare Standertfryske fariant, in streekrjochte oersetting fan it Dútske 'Helgoland', is ''Helgolân''. Yn it [[Halûndersk]] hjit it eilân ''Deät Lun'' (it lân). It eilân wie yn de tiid fan de misjonarissen [[Willibrord]] (om 700) en [[Liudger]] (om 785) bekend as ''Forsitelân'' of ''Fostelân''. [[Forsite]] wie in Fryske heidenske God en soe mei it eilân ferbûn west hawwe.<ref>Alcuin, ''Vita Sancti Willibrordi'', sa likernôch om 796, haadstik 9 o/m 12 [http://www.fordham.edu/halsall/basis/alcuin-willbrord.html (digitaal yn it Ingelsk)]</ref><ref>Altfridus, '' Vita sancti Liudgerii'', sa likernôch om 840, haadstik 19 </ref> == Geografy == [[Ofbyld:Helgoland location map in Germany.svg|thumb|100px|left|Lokaasje fan Helgolân]] [[Ofbyld:Heligoland 07-2016 photo18.jpg|thumb|right|Reade kliffen fan Helgolân]] Helgolân leit yn de [[Helgolânske Bocht]], dat ûnderdiel is fan de [[Dútske Bocht]], en leit sa'n 69 kilometer noardlik fan [[Cuxhaven (stêd)|Cuxhaven]]. Bestjoerlik is it eilân ûnderdiel fan de Dútske dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]] en it distrikt (''Landkreis'') [[Pinneberch (distrikt)|Pinneberch]]. It haadeilân is 1 km² grut en der wenje 1.246 minsken (2017).<ref>[https://www.statistik-nord.de/fileadmin/Dokumente/Statistische_Berichte/bevoelkerung/A_I_2_S/A_I_2_vj_174_Zensus_SH.xlsx Statisk Amt Nord] (sjoen op 10 desimber 2018)</ref> It eilân is bekend om syn steile reade rotsen. De Lange Anna is in frijsteande rots oan de noardkant en is in symboal fan Hilgelân. It oerflak fan de folsleine gemeente Helgolân is 4,2&nbsp;km². Dêrby hearre dielen fan de see en it havengebiet. Sûnt de stoarm fan 1720/21<ref>[http://books.google.nl/books?id=g_f5O74m47YC&pg=RA1-PA486&dq=1720+Helgoland Helgoland-1711/21]</ref> is Hilgelân fan [[Düne]] skieden. Op it eilân wurdt in ûnderskied makke tusken ''boppelân'', ''ûnderlân'' en ''middelân''. It ûnderlân rint fan it súdwesten nei it noardeasten om de sa likernôch 50 meter hege reade rotsen hinne. Oan de noardeastkant fan it eilân is in lyts strân, mar troch de sterke streaming net gaadlik om dêr te swimmen. De havens fan Helgolân lizze oan de súdein fan it ûnderlân. Mei it [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân|opblazen fan de bunkers]] en de bombardeminten dy't dêrop folgen, is it ''middelân'' ûntstien. It súdeastlike diel fan it boppelân is mei huzen beboud. Op it boppelân is ek it heechste punt fan Helgolân, de saneamnde ''Pinneberch'' mei in hichte fan 61,3 meter.<ref>[https://www.shz.de/lokales/pinneberger-tageblatt/20-jahre-helgolaender-gipfelkreuz-id20906437.html 20 Jahre Helgoländer Gipfelkreuz – Quelle: https://www.shz.de/20906437 ©2018]</ref> {{Panorama|Helgolandpanorama vom Pinneberg.jpg|1400px|Panorama fan it ûnbeboude diel fan it boppelân, fanôf de Pinneberch sjoen. It ûnderlân en middelân binne op dizze foto net te sjen.}} == Skiednis == === Iere skiednis === Helgolân waard yn de 7e iuw troch Friezen bewenne. Neffens in berjocht fan de kristlike [[misjonaris]] [[Willibrord]] wie kening [[Redbad]] om 700 hinne in skoftlang op it eilân. Willibrord besocht de Hilgelanner Friezen yn it tiidrek 690-714 fergees te kerstenjen. 100 jier letter slagge it [[Liudger]] en bekearje de Hilgelanners. [[Ofbyld:Helgoland - Vogelperspektive (1890-1900).jpg|thumb|Helgoland om 1900 hinne]] Yn de 12e iuw foel Hilgelân formeel ûnder de Deenske kroan. It eilân is bekend wurden om syn piraten. It kin goed wêze dat de [[Likedielers]] it eilân om 1400 hinne as thúshaven brûkten. Yn de iuwen dêrnei foel Hilgelân formeel ûnder it hartochdom Sleeswyk, dat ûnder de Deenske kroan stie. === Deensk en Ingelsk === Yn 1714 wurdt it eilân ferovere troch [[Denemark]]. De Britten besetten Helgolân yn [[1807]] en makken der ien fan harren koloanjes fan. De Ingelsken makken yn it tiidrek 1808-1813 gebrûk fan it eilân as smokkelplak omdat Napoleon it grutste part fan Europa beset hie. De Ingelske keninginne Victoria betanke de Hilgelanners dêrfoar troch se frij te stellen fan belesting. <ref>[http://www.handelsblatt.com/politik/deutschland/die-mehrwertsteuer-piraten-von-helgoland;1199922 Die Mehrwertsteuer-Piraten von Helgoland] (sjoen op 22.04.2010)</ref><ref>[http://www.helgoland.de/interessen/shopping.html Ein Stück Helgoland für zu Hause] (sjoen op 22.04.2010)</ref> Yn 1890 ruilje de Britten Helgolân foar it Dútske eilân [[Sansibar]] (no part fan [[Tanzania]]). Hilgelân waard dêrnei in [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] fan 'e ''[[Kreis]]'' [[Pinneberg (distrikt)|Pinneberg]]. Nei de oername troch Dútslân hold Hilgelân syn belestingprivileezje. === Twadde Wrâldkriich en weropbou === [[Ofbyld:Insel Helgoland um 1929-30 color.jpg|thumb|left|Hilgelân om 1929/30 hinne]] Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] wie Helgolân fan militêr belang. De Kriegsmarine boude ûnder de reade rotsen in beskermhaven foar syn [[Underseeboat|ûnderseeboaten]]. Op it eilân [[Düne]] waard in fleanbasis foar de [[Luftwaffe]] oanlein. Nei in oanfal fan de Britske loftmacht op 18 april 1945 wie it eilân ûnbewenber en de befolking moast nei de fêstewâl. Dêrfoar hienen fyftjin Hilgelanners besocht om kontakt te sykjen mei de Britten om in Britske loftoanfal foar te kommen. Lykwols waarden se op de dei fan de Britske loftoanfal pakt. Trije dagen letter, op 21 april, waarden sân fan de fyftjen Hilgelanners deasketten troch de Dútsers. Op 18 april [[1947]] besochten de Britten mei 6700 ton springstof [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân|it eilân op te blazen]]. Dat wie de grutste net-nuklêre eksploazje ea. Op [[20 desimber]] [[1950]] setten twa studinten mei harren learaar nei it ûnbewenne eilân. Dêr stutsen hja de Dútske flagge, de flagge fan de Europeeske Beweging en de flagge fan it Hilgelân yn ‘e grûn. Troch dy aksje kaam der in beweging op gong om it eilân te rêden. Yn jannewaris 1951 kaam it fersyk fan it Dútske parlemint om it eilân werom te jaan. De Britten joegen Hilgelân op 1 maart 1952 werom oan [[West-Dútslân]]. [[Ofbyld:Helgoland Bombentrichter.jpg|thumb|Krater fan in 5000 kilo bom.]] Yn 1952 waard der in kommisje foarme foar de weropbou fan it eilân. Georg Wellhausen, dy't him by de weropbou fan Hamboarch fertsjinstlik makke hie, krige de lieding oer de kommisje. Wellhausen woe de huzen op deselde manier delsette as foar de oarloch. By de âlde bebouwingsstruktuer fan it eilân wie nammentlik al rekken holden mei de hurde seewyn. It súdlike part fan it eilân feroare fan foarm troch Alliearde bommen, it saneamde 'Middellân' (''Mittelland'') ûnstie. Wellhausen woe dy nije lânskipsformaasje gewurde litte. Op it Middellân waarden in sikehûs en bejaardehûs boud. Wellhausen en syn meiwurkers hawwe mei in soad bouwurken it hjoeddeistige byld fan Helgolân bepaald. Foar in part lieten Wellhausen en syn meiwurkers har ynspirearje troch foarbylden út [[Skandinaavje]], lykas mei de kleurrike houten húskes by de haven. Mei de weropbou kamen der ek mear toeristen nei it eilân. Yn 1962 krige Helgolân it nasjonaal erkende predikaat ''Nordseeheilbad''. Yn 1967 wie de weropbou fan Helgolân offisjeel ôfsletten. [[Ofbyld:Helgoland Unterland.jpg|thumb|400px|De "Hummerhütten" of "Hummerbuden" (kreefthutten) op it ûnderlân binne it resultaat fan ien fan de bouprojekten fan de weropbou fan Helgolân.]] === Nei 1970 === Yn de 1960'er jierren naam it oantal toeristen allinnich mar ta. Dat feroare oan it begjin fan de 1970'er jierren. Doe krige Helgolân hieltyd mear it goedkeap imago troch it belestingfrije guod dat der ferkocht waard. Der kamen minder toeristen en op de fêstewâl wienen de minsken net mear ûnder de yndruk fan de weropbou. Dêrnei sette Helgolân folle mear yn op saken as natuer, om sa it eilân wer populêr te meitsjen by de toeristen. Fan de rike skiednis binne bunkerresten, ynslachkraters en it middellân te sjen. Yn 2008 kaam de gemeente Helgolân mei in plan om de eilân Helgolân en Dune, dy't sûnt 1721 fan elkoar skieden binne, wer mei elkoar te ferbinen. Yn 2011 waard der in referindum holden oer dy eilânferbining. Fan de 1065 jildige stimmen wienen 583 (54,74 %) tsjin en 482 (45,26 %) foar. It plan waard fuortsmiten. Sûnt 2015 hat de gemeente behoarlike ynkomsten fan in wynmûnepark dat 25-30 kilometer noardlik fan Helgolân leit.<ref>Webside welt.de: [https://www.welt.de/regionales/hamburg/article156195672/Chinesen-kaufen-Offshore-Windpark-vor-Helgoland.html Chinesen kaufen Offshore-Windpark vor Helgoland] (lêst sjoen op 22 novimber 2018)</ref> Troch it wurk yn de wynyndustry en it toerisme feroaret de gearstalling fan de eilanner befolking ek. Sa waard by de gemeenteriedsferkiezings fan it eilân ek de Poalske taal by de ferkiezingskampanje brûkt om stimmen te winnen.<ref>Webside welt.de: [https://www.welt.de/regionales/hamburg/article181472314/Helgolands-Buergermeister-Wir-werden-immer-juenger.html Wir werden immer jünge] (lêst sjoen op 22 novimber 2018)</ref> == Kultuer == === Frysk === Op Helgolân wurdt it [[Halûndersk]] praat, in fariant fan it [[Frysk]]. Sûnt [[2004]] is it Halûndersk neist it Dútsk in offisjele bestjoerstaal wurden. Ienris yn de trije jier komme Friezen fanút Westerlauwersk Fryslân, [[Noardfryslân]] en [[Sealterlân]] op it eilân gear foar in Frysk kulturiel festival dat inkele dagen duorret: [[It Friesen-Droapen]]. Likernôch de helte fan de "Halûnders" prate noch Frysk, fan de oare helte binne de measte [[Nedersaksysk]]talich. It Nedersaksysk is op Helgolân net erkind, mar hat yn hiel [[Dútslân]] wol de status fan rykstaal. === Eveneminten === It [[Friezendroapen]] is in kultureel evenemint dat ornaris trije dagen duorret. It wurdt organisearre troch de gemeente Helgolân, de [[Fryske Rie]] en de dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]]. It evenemint wurdt alle trije jier jier hâlden. Der binne yn dat wykein ferskate aktiviteiten op it mêd fan muzyk, sport of media. De dielnimmers komme út alle ferskillende Fryske lannen. Alle jierren wurdt yn maaie de maraton fan Helgolân organisearre. De dielnimmers drave fiif rûntsjes fan 8,4 oer it boppe- en ûnderlân.<ref>NDR: [https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Gute-Bedingungen-beim-Helgoland-Marathon-,helgoland860.html Gute Bedingungen beim Helgoland-Marathon] (sjoen op 12 desimber 2018)</ref> It oantal dielnimmers leit sa om de 200 hinne. [[Ofbyld:Steinkiste von Helgoland Replica 02.JPG|thumb|Replika fan de Stienkiste fan Helgolân.]] === Musea === [[Ofbyld:Bunkeranlagen Helgoland.JPG|thumb|left|120px|Bunkerstelsel.]] It Museum Helgolân hat útstallingen op it mêd fan natuerkunde en regionale skiednis fan it eilân. Sûnt 1996 is der in stifting dy’t it museum beheart. Neist ferskate útstallingen is der in museumplein, dêr’t replika’s fan de bekende kleurrike Helgolanner havenhúskes steane, mei yn de ferskillende húskes ferskillende skiedkundige ûnderwerpen. It museum is ek bekend wurden troch de replika fan de [[stienkiste fan Helgolân]]. It James-Krüss-Museum, wijd oan de skriuwer James Krüss, is ûnderdiel fan it Museum Helgolân. Fan de âlde bunkerstelstels binne noch sa’n 400 meter ûnderierdske bunkers foar it publyk iepensteld en kinne mei in rûnlieding besichtige wurde. It krekt oantal kilometer oan bunkers op it eilân is noch hieltyd net mei krektens oan te jaan. === Sportferienings === Op Helgolân is oan de noardeastkant fan it ûnderlân in fuotbalfjild mei keunstgers en in atletykbaan mei in springkûle. De fuotbalôfdieling fan ''VfL Fosite Helgoland'' is (krekt as alle ferienings yn it 'Kreis Pinneberg') lid fan de ''Hamburger Fußball-Verband''. Der binne gjin Helgolanner fuotbalploegen dy’t dielnimme oan in kompetysje. Redenen dêrfoar binne de lange reistiden en de hege kosten. Dêrom spylje de alvetallen fan de feriening inkeld freonskiplike wedstriden. == Ekonomy en ferfier == [[Ofbyld:Heligoland 07-2016 photo15.jpg|thumb|De rots "Lange Anna"]] === Toerisme === [[Ofbyld:Heligoland, Germany - panoramio (34).jpg|thumb|left|180px|It swimbad Mare Frisicum]] [[Ofbyld:Helgoland, Südhafen, Neubebauung.JPG|thumb|Yn it súdlike havengebiet binne ferskillende grutte wynenerzjyfirma's fertsjintwurdige.]] [[Ofbyld:Helgoland Airport.jpg|thumb|Fleanfjild op Düne]] Fan [[1826]] ôf komt it toerisme op gong, earst as 'Seebad'. De skjinne lucht en de natoer en de rêst lûke in protte toeristen. Helgolân falt bûten it Europeeske en Dútske belestinggebiet. Op it ûnderlân binne in protte winkels te finen dy't sigaretten, sterke drank en parfum ferkeapje. Der binne sa likernôch 2200 bêden yn de ferskillende pensions, hotels, apparteminten, ensafh. Tige nijsgjirrich is de frijsteande rots "Lange Anna" oan de noardkant fan it eilân. Bysûndere bisten binne de Jan-van-gent fûgels oan de westlike rotswand. Seehûnen binne meast te finen op de strannen fan Düne. Düne is ek it iennichste eilân mei strannen dêr'tst swimme kinst. It haadeilân Helgolân hat oan de noardeastkant wol in lyts strantsje, mar troch de sterke streaming is swimmen dêr gefaarlik. Wol is it mooglik om op it haadeilân te swimmen yn it swimbad 'Mare Frisicum'. === Wynenerzjy === It eilân hat sa likernôch 100 arbeidsplakken foar minsken dy’t yn skiften fan 14 dagen op it eilân tahâlde. Der is wenromte foar de wurknimmers, dy’t faak fan de fêstewâl of fan bûten Dútslân komme, boud. It grutste hotel fan it eilân is gruttendiels oan wynenerzjyfirma’s ferhierd. De ''Hafenprojektgesellschaft Helgoland mbH'' (HGH) stelde yn 2013 it súdlike havengebiet iepen foar de bou fan ûnderhâld- en servicesintra fan ferskate wynenerzjyfirma’s. De wynenerzjyfirma’s Lykas E.ON, RWE en WindMW bouden dêr sa’n servicepunt en betsjinje dêrmei ferskillende wynparken yn de [[Dútske Bocht]]. Yn 2014 waard der 23 kilometer noardlik fan Helgolân in grut wynpark oplevere, dêr’t de gemeente Helgolân oan meifertsjinnet. === Ferfier === * Mei de fearboat kin men fan Cuxhaven nei it eilân komme. Der binne ek fluggere katamarans nei Helgolân. Dy farre fan Hamboarch, Wedel en Cuxhaven nei it eilân. Mei de fearboat duorret de reis sa likernôch 3 oeren, mei de katamaran 75 minuten. * Fleanmasinen fan de [[Ostfriesische Lufttransport|OLT]] fleane fan Bremerhaven en Heide-Büsum. * Tusken Helgolân en Düne fart in fearboatsje. Fan 08.00 oere oant 19.00 fart it boatsje om it healoere, dêrnei om 't oere. Hoe let de lêste boat fart hinget ôf fan it seizoen. * Oan de súdkant fan it eilân is in passantehaven. * It eilân is autofrij en der mei net fytst wurde. Der binne útsûnderings foar elektryske bestelweintsjes en de auto fan de plysje. == Religy == [[Ofbyld:Helgoland St. Nicolai 01.JPG|thumb|150px|St. Nicolai tsjerke.]] [[Ealwyn fan York]] skreau om it jier 800 in earste berjocht oer de besite fan de kristlike misjonaris [[Willibrord]] oan it eilân, dy’t sa likernôch 100 jier dêrfoar it eilân besocht hie. Yn dy tiid waard de fêstewâl fan [[Sleeswyk-Holstein]] noch net troch kristlike misjonarissen kerstene. Ealwien hie it libben fan Willibrord opskreaun om him as hillige loovje te kinnen. Yn de skriften fan Ealwien falt lykwols net mei wissichheid ôf te lieden oft it wol om Helgolân giet. Yn it berjocht wurdt ek koart oer de religy fan de eilânbewenners en de god [[Fosite]] ferteld, dy’t oars nergens neamd wurdt. Der wurdt ek in wetterwel op it eilân beskreaun, dêr’t de minsken allinnich yn stilte wetter helje mochten. Mooglik hat Ealwien dat út de antike literatuer weihelle. Bûten de skriftlike boarnen fan Ealwien binne der gjin oare boarnen oer de oarspronklike religy fan it eilân, hoewol't Helgolân wol binnen de ynfloedsfear fan it [[germaansk heidendom]] foel. Om 1900 hinne waard de Helgolanner god Fosite op it eilân as in personifikaasje fan it eilân brûkt, lykas Germania foar de Dútske naasje brûkt waard. Willibrord hat yn alle gefallen gjin súkses op Helgolân hân. It earste kapeltsje soe pas om it jier 791 hinne troch de Fryske biskop [[Liudger]] boud wurde. Hy liet ek alle heidenske hillichdommen, wijd oan Fosite, stikken meitsje. Nei de [[reformaasje]] wienen der, oan ’e ein fan de 19e iuw ta, allinnich evangelysk-luterske bewenners op it eilân. Tsjintwurdich is der in evangelysk-luterske tsjerkemienskip dy‘t sa’n 870 minsken beslacht en dêrmei in mearderheid op it eilân is. Op 29 novimber 1959 waard de evangelyske [[St.-Nicolai-Tsjerke]] ynwijd. De tsjerke is neamd nei de beskermhillige fan de seefarders en keaplju, Nikolaas fan Myra. De roomsk-katolike tsjerkemienskip fan Helgolân hat sa’n 140 leden. Sûnt de ynwijïng fan de [[St.-Michaels-Tsjerke]] op 27 juny 1971 hie Helgolân in katolike tsjerke op it plak dêr’t eartiids in kapel stie. De tsjerke is neamd nei de ierdsingel Michael. == Flagge == [[Ofbyld:Flag of Helgoland.svg|thumb|right|160px|Flagge fan Helgolân]] De flagge fan Helgolân liket in soad op syn wapen. In flagge mei trije kleuren, fan boppe nei ûnder: Grien, Read en Wyt. Eltse kleur hat in eigen betsjutting, sa't yn dit ferske ta utering komt: {| class="wikitable" |- ! [[Dútsk]] ! [[Nedersaksysk]] ! [[Frysk]] |- | ''Grün ist das Land,''<br /> ''rot ist die Kant',''<br /> ''weiß ist der Sand,''<br /> ''das sind die Farben von Helgoland.'' | ''Green is dat Land, <br />roat is de Kant, <br />witt est de Sunn, <br />dat sünd de Farven van't Hilligelunn.'' | ''Grien is it lân, <br />Read is de râne, <br />Wyt is it sân, <br />Dit binne de kleuren fan Helgolân.'' |} == Sjoch ek == * [[Friezendroapen]] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.helgoland.de/ www.helgoland.de] *[http://reisen.t-online.de/unterirdische-attraktion-bunker-auf-helgoland/id_55327286/index Bunkers op Helgolân] (t-online) <references/> }} {{CommonsBalke|Heligoland|Hilgelân}} {{Fryske eilannen}} {{Koördinaten|54_10_57_N_07_53_7_E_type:island_zoom:13_region:DE|54° 10' N, 7° 53' E}} [[Kategory:Helgolân| ]] [[Kategory:Plak yn Sleeswyk-Holstein]] [[Kategory:Gemeente yn Sleeswyk-Holstein]] [[Kategory:Dútsk Noardfrysk eilân]] [[Kategory:Eilân yn de Noardsee]] [[Kategory:Eilân yn Sleeswyk-Holstein]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1890]] 5zy8vknlu11ge7by0ayhty15nqzflhl 1236802 1236801 2026-07-30T19:17:45Z Kening Aldgilles 167 /* Religy */ 1236802 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks gebiet | namme = Helgolân | ôfbylding = Aerial image of Heligoland.jpg | ôfbyldingsbreedte = 270px | ôfbyldingstekst = Helgolân (foar) en Düne (efter) | soarte gebiet = | ynwennertal = 1.246 <small>(31 desimber 2017)</small> | oerflak = 1 km² <ref>It haadeilân Helgolân hat in oerflak fan 1 km². Düne is 0,7 km² grut. Yn dit artikel wurdt allinnich it haadeilân behannele.</ref> | befolkingstichtens = | lân = Dútslân | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Sleeswyk-Holstein]] | bestjoerlike ienheid 2 = Landkreis | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Pinneberch]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | haadplak = | grutste plak = | stifting = | tiidsône = | simmertiid = | webside = [http://www.helgoland.de/ www.helgoland.de] }} [[Ofbyld:Pinneberg (Helgoland).jpg|thumb|270px|Helgolanner kliffen en de 61,3 meter hege Pinneberch.]] '''Helgolân''' (ek: ''Hilgelân'', [[Noardfrysk]]: ''Deät Lun'' (It Lân), [[Dútsk]]: ''Helgoland'', [[Ingelsk]]: ''Heligoland'') is in eilân yn de [[Noardsee]]. Helgolân leit yn de [[Helgolânske Bocht]], dat ûnderdiel is fan de [[Dútske Bocht]], en leit sa'n 69 kilometer noardlik fan [[Cuxhaven (stêd)|Cuxhaven]]. It eilân falt ûnder de Dútske dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]]. Neist Helgolân leit it eilantsje [[Düne]]. Tegearre foarmje dy twa eilannen de [[Helgolân (eilannegroep)|eilannegroep Helgolân]]. Helgolân is gjin ûnderdiel fan it [[Dûanegebiet fan de Europeeske Uny]], dat de winkels kinne harren produkten belestingfrij ferkeapje.<ref>Webside fan it Eastenrykske Bundesministerium Finanzen: [https://www.bmf.gv.at/zoll/zollgebiet-der-eu.html Zollgebiet der EU]</ref> It fan oarsprong Fryske eilân waard yn augustus 1714 ûnderdiel fan [[Denemarken]], en op 11 septimber 1807 as gefolch fan de [[Napoleontyske Oarloggen]] ûnderdiel fan it [[Feriene Keninkryk]]. Op 1 july 1890 droech it Feriene Keninkryk Helgolân middels ferdrach oer oan it [[Dútske Ryk]]. Hjoed-de-dei prate de bewenners fan it eilân [[Noardfrysk]], [[Dútsk]] of [[Nederdútsk]]. De Noardfryske fariant ''Helgolânsk'' of [[Halûndersk]], wurdt yn it eilândialekt ''Halunder'' neamd. Byldbepalend foar Helgolân binne de 50 meter reade kliffen en de frijsteande rots 'Lange Anna'. Neist it belestingfrij winkeljen stiet it eilân, en foaral it lytsere eilantsje Düne, bekend om de seehûnen en seerobben dy't op de strannen tahâlde. == Namme == Foar de 19e iuw wienen der ferskate nammen foar it eilân yn gebrûk. Dy nammen binne op âlde kaarten oerlevere. Foarbylden binne 'Heelge Landt', 'Heiligland' en 'Hilliglandt'. Yn it Standertfrysk wurdt gauris de namme ''Hilgelân'' brûkt. 'Hilgelân' soe stean kinne foar ''hillich lân''. In oare Standertfryske fariant, in streekrjochte oersetting fan it Dútske 'Helgoland', is ''Helgolân''. Yn it [[Halûndersk]] hjit it eilân ''Deät Lun'' (it lân). It eilân wie yn de tiid fan de misjonarissen [[Willibrord]] (om 700) en [[Liudger]] (om 785) bekend as ''Forsitelân'' of ''Fostelân''. [[Forsite]] wie in Fryske heidenske God en soe mei it eilân ferbûn west hawwe.<ref>Alcuin, ''Vita Sancti Willibrordi'', sa likernôch om 796, haadstik 9 o/m 12 [http://www.fordham.edu/halsall/basis/alcuin-willbrord.html (digitaal yn it Ingelsk)]</ref><ref>Altfridus, '' Vita sancti Liudgerii'', sa likernôch om 840, haadstik 19 </ref> == Geografy == [[Ofbyld:Helgoland location map in Germany.svg|thumb|100px|left|Lokaasje fan Helgolân]] [[Ofbyld:Heligoland 07-2016 photo18.jpg|thumb|right|Reade kliffen fan Helgolân]] Helgolân leit yn de [[Helgolânske Bocht]], dat ûnderdiel is fan de [[Dútske Bocht]], en leit sa'n 69 kilometer noardlik fan [[Cuxhaven (stêd)|Cuxhaven]]. Bestjoerlik is it eilân ûnderdiel fan de Dútske dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]] en it distrikt (''Landkreis'') [[Pinneberch (distrikt)|Pinneberch]]. It haadeilân is 1 km² grut en der wenje 1.246 minsken (2017).<ref>[https://www.statistik-nord.de/fileadmin/Dokumente/Statistische_Berichte/bevoelkerung/A_I_2_S/A_I_2_vj_174_Zensus_SH.xlsx Statisk Amt Nord] (sjoen op 10 desimber 2018)</ref> It eilân is bekend om syn steile reade rotsen. De Lange Anna is in frijsteande rots oan de noardkant en is in symboal fan Hilgelân. It oerflak fan de folsleine gemeente Helgolân is 4,2&nbsp;km². Dêrby hearre dielen fan de see en it havengebiet. Sûnt de stoarm fan 1720/21<ref>[http://books.google.nl/books?id=g_f5O74m47YC&pg=RA1-PA486&dq=1720+Helgoland Helgoland-1711/21]</ref> is Hilgelân fan [[Düne]] skieden. Op it eilân wurdt in ûnderskied makke tusken ''boppelân'', ''ûnderlân'' en ''middelân''. It ûnderlân rint fan it súdwesten nei it noardeasten om de sa likernôch 50 meter hege reade rotsen hinne. Oan de noardeastkant fan it eilân is in lyts strân, mar troch de sterke streaming net gaadlik om dêr te swimmen. De havens fan Helgolân lizze oan de súdein fan it ûnderlân. Mei it [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân|opblazen fan de bunkers]] en de bombardeminten dy't dêrop folgen, is it ''middelân'' ûntstien. It súdeastlike diel fan it boppelân is mei huzen beboud. Op it boppelân is ek it heechste punt fan Helgolân, de saneamnde ''Pinneberch'' mei in hichte fan 61,3 meter.<ref>[https://www.shz.de/lokales/pinneberger-tageblatt/20-jahre-helgolaender-gipfelkreuz-id20906437.html 20 Jahre Helgoländer Gipfelkreuz – Quelle: https://www.shz.de/20906437 ©2018]</ref> {{Panorama|Helgolandpanorama vom Pinneberg.jpg|1400px|Panorama fan it ûnbeboude diel fan it boppelân, fanôf de Pinneberch sjoen. It ûnderlân en middelân binne op dizze foto net te sjen.}} == Skiednis == === Iere skiednis === Helgolân waard yn de 7e iuw troch Friezen bewenne. Neffens in berjocht fan de kristlike [[misjonaris]] [[Willibrord]] wie kening [[Redbad]] om 700 hinne in skoftlang op it eilân. Willibrord besocht de Hilgelanner Friezen yn it tiidrek 690-714 fergees te kerstenjen. 100 jier letter slagge it [[Liudger]] en bekearje de Hilgelanners. [[Ofbyld:Helgoland - Vogelperspektive (1890-1900).jpg|thumb|Helgoland om 1900 hinne]] Yn de 12e iuw foel Hilgelân formeel ûnder de Deenske kroan. It eilân is bekend wurden om syn piraten. It kin goed wêze dat de [[Likedielers]] it eilân om 1400 hinne as thúshaven brûkten. Yn de iuwen dêrnei foel Hilgelân formeel ûnder it hartochdom Sleeswyk, dat ûnder de Deenske kroan stie. === Deensk en Ingelsk === Yn 1714 wurdt it eilân ferovere troch [[Denemark]]. De Britten besetten Helgolân yn [[1807]] en makken der ien fan harren koloanjes fan. De Ingelsken makken yn it tiidrek 1808-1813 gebrûk fan it eilân as smokkelplak omdat Napoleon it grutste part fan Europa beset hie. De Ingelske keninginne Victoria betanke de Hilgelanners dêrfoar troch se frij te stellen fan belesting. <ref>[http://www.handelsblatt.com/politik/deutschland/die-mehrwertsteuer-piraten-von-helgoland;1199922 Die Mehrwertsteuer-Piraten von Helgoland] (sjoen op 22.04.2010)</ref><ref>[http://www.helgoland.de/interessen/shopping.html Ein Stück Helgoland für zu Hause] (sjoen op 22.04.2010)</ref> Yn 1890 ruilje de Britten Helgolân foar it Dútske eilân [[Sansibar]] (no part fan [[Tanzania]]). Hilgelân waard dêrnei in [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] fan 'e ''[[Kreis]]'' [[Pinneberg (distrikt)|Pinneberg]]. Nei de oername troch Dútslân hold Hilgelân syn belestingprivileezje. === Twadde Wrâldkriich en weropbou === [[Ofbyld:Insel Helgoland um 1929-30 color.jpg|thumb|left|Hilgelân om 1929/30 hinne]] Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] wie Helgolân fan militêr belang. De Kriegsmarine boude ûnder de reade rotsen in beskermhaven foar syn [[Underseeboat|ûnderseeboaten]]. Op it eilân [[Düne]] waard in fleanbasis foar de [[Luftwaffe]] oanlein. Nei in oanfal fan de Britske loftmacht op 18 april 1945 wie it eilân ûnbewenber en de befolking moast nei de fêstewâl. Dêrfoar hienen fyftjin Hilgelanners besocht om kontakt te sykjen mei de Britten om in Britske loftoanfal foar te kommen. Lykwols waarden se op de dei fan de Britske loftoanfal pakt. Trije dagen letter, op 21 april, waarden sân fan de fyftjen Hilgelanners deasketten troch de Dútsers. Op 18 april [[1947]] besochten de Britten mei 6700 ton springstof [[Untploffing fan de bunkers op It Hilgelân|it eilân op te blazen]]. Dat wie de grutste net-nuklêre eksploazje ea. Op [[20 desimber]] [[1950]] setten twa studinten mei harren learaar nei it ûnbewenne eilân. Dêr stutsen hja de Dútske flagge, de flagge fan de Europeeske Beweging en de flagge fan it Hilgelân yn ‘e grûn. Troch dy aksje kaam der in beweging op gong om it eilân te rêden. Yn jannewaris 1951 kaam it fersyk fan it Dútske parlemint om it eilân werom te jaan. De Britten joegen Hilgelân op 1 maart 1952 werom oan [[West-Dútslân]]. [[Ofbyld:Helgoland Bombentrichter.jpg|thumb|Krater fan in 5000 kilo bom.]] Yn 1952 waard der in kommisje foarme foar de weropbou fan it eilân. Georg Wellhausen, dy't him by de weropbou fan Hamboarch fertsjinstlik makke hie, krige de lieding oer de kommisje. Wellhausen woe de huzen op deselde manier delsette as foar de oarloch. By de âlde bebouwingsstruktuer fan it eilân wie nammentlik al rekken holden mei de hurde seewyn. It súdlike part fan it eilân feroare fan foarm troch Alliearde bommen, it saneamde 'Middellân' (''Mittelland'') ûnstie. Wellhausen woe dy nije lânskipsformaasje gewurde litte. Op it Middellân waarden in sikehûs en bejaardehûs boud. Wellhausen en syn meiwurkers hawwe mei in soad bouwurken it hjoeddeistige byld fan Helgolân bepaald. Foar in part lieten Wellhausen en syn meiwurkers har ynspirearje troch foarbylden út [[Skandinaavje]], lykas mei de kleurrike houten húskes by de haven. Mei de weropbou kamen der ek mear toeristen nei it eilân. Yn 1962 krige Helgolân it nasjonaal erkende predikaat ''Nordseeheilbad''. Yn 1967 wie de weropbou fan Helgolân offisjeel ôfsletten. [[Ofbyld:Helgoland Unterland.jpg|thumb|400px|De "Hummerhütten" of "Hummerbuden" (kreefthutten) op it ûnderlân binne it resultaat fan ien fan de bouprojekten fan de weropbou fan Helgolân.]] === Nei 1970 === Yn de 1960'er jierren naam it oantal toeristen allinnich mar ta. Dat feroare oan it begjin fan de 1970'er jierren. Doe krige Helgolân hieltyd mear it goedkeap imago troch it belestingfrije guod dat der ferkocht waard. Der kamen minder toeristen en op de fêstewâl wienen de minsken net mear ûnder de yndruk fan de weropbou. Dêrnei sette Helgolân folle mear yn op saken as natuer, om sa it eilân wer populêr te meitsjen by de toeristen. Fan de rike skiednis binne bunkerresten, ynslachkraters en it middellân te sjen. Yn 2008 kaam de gemeente Helgolân mei in plan om de eilân Helgolân en Dune, dy't sûnt 1721 fan elkoar skieden binne, wer mei elkoar te ferbinen. Yn 2011 waard der in referindum holden oer dy eilânferbining. Fan de 1065 jildige stimmen wienen 583 (54,74 %) tsjin en 482 (45,26 %) foar. It plan waard fuortsmiten. Sûnt 2015 hat de gemeente behoarlike ynkomsten fan in wynmûnepark dat 25-30 kilometer noardlik fan Helgolân leit.<ref>Webside welt.de: [https://www.welt.de/regionales/hamburg/article156195672/Chinesen-kaufen-Offshore-Windpark-vor-Helgoland.html Chinesen kaufen Offshore-Windpark vor Helgoland] (lêst sjoen op 22 novimber 2018)</ref> Troch it wurk yn de wynyndustry en it toerisme feroaret de gearstalling fan de eilanner befolking ek. Sa waard by de gemeenteriedsferkiezings fan it eilân ek de Poalske taal by de ferkiezingskampanje brûkt om stimmen te winnen.<ref>Webside welt.de: [https://www.welt.de/regionales/hamburg/article181472314/Helgolands-Buergermeister-Wir-werden-immer-juenger.html Wir werden immer jünge] (lêst sjoen op 22 novimber 2018)</ref> == Kultuer == === Frysk === Op Helgolân wurdt it [[Halûndersk]] praat, in fariant fan it [[Frysk]]. Sûnt [[2004]] is it Halûndersk neist it Dútsk in offisjele bestjoerstaal wurden. Ienris yn de trije jier komme Friezen fanút Westerlauwersk Fryslân, [[Noardfryslân]] en [[Sealterlân]] op it eilân gear foar in Frysk kulturiel festival dat inkele dagen duorret: [[It Friesen-Droapen]]. Likernôch de helte fan de "Halûnders" prate noch Frysk, fan de oare helte binne de measte [[Nedersaksysk]]talich. It Nedersaksysk is op Helgolân net erkind, mar hat yn hiel [[Dútslân]] wol de status fan rykstaal. === Eveneminten === It [[Friezendroapen]] is in kultureel evenemint dat ornaris trije dagen duorret. It wurdt organisearre troch de gemeente Helgolân, de [[Fryske Rie]] en de dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]]. It evenemint wurdt alle trije jier jier hâlden. Der binne yn dat wykein ferskate aktiviteiten op it mêd fan muzyk, sport of media. De dielnimmers komme út alle ferskillende Fryske lannen. Alle jierren wurdt yn maaie de maraton fan Helgolân organisearre. De dielnimmers drave fiif rûntsjes fan 8,4 oer it boppe- en ûnderlân.<ref>NDR: [https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Gute-Bedingungen-beim-Helgoland-Marathon-,helgoland860.html Gute Bedingungen beim Helgoland-Marathon] (sjoen op 12 desimber 2018)</ref> It oantal dielnimmers leit sa om de 200 hinne. [[Ofbyld:Steinkiste von Helgoland Replica 02.JPG|thumb|Replika fan de Stienkiste fan Helgolân.]] === Musea === [[Ofbyld:Bunkeranlagen Helgoland.JPG|thumb|left|120px|Bunkerstelsel.]] It Museum Helgolân hat útstallingen op it mêd fan natuerkunde en regionale skiednis fan it eilân. Sûnt 1996 is der in stifting dy’t it museum beheart. Neist ferskate útstallingen is der in museumplein, dêr’t replika’s fan de bekende kleurrike Helgolanner havenhúskes steane, mei yn de ferskillende húskes ferskillende skiedkundige ûnderwerpen. It museum is ek bekend wurden troch de replika fan de [[stienkiste fan Helgolân]]. It James-Krüss-Museum, wijd oan de skriuwer James Krüss, is ûnderdiel fan it Museum Helgolân. Fan de âlde bunkerstelstels binne noch sa’n 400 meter ûnderierdske bunkers foar it publyk iepensteld en kinne mei in rûnlieding besichtige wurde. It krekt oantal kilometer oan bunkers op it eilân is noch hieltyd net mei krektens oan te jaan. === Sportferienings === Op Helgolân is oan de noardeastkant fan it ûnderlân in fuotbalfjild mei keunstgers en in atletykbaan mei in springkûle. De fuotbalôfdieling fan ''VfL Fosite Helgoland'' is (krekt as alle ferienings yn it 'Kreis Pinneberg') lid fan de ''Hamburger Fußball-Verband''. Der binne gjin Helgolanner fuotbalploegen dy’t dielnimme oan in kompetysje. Redenen dêrfoar binne de lange reistiden en de hege kosten. Dêrom spylje de alvetallen fan de feriening inkeld freonskiplike wedstriden. == Ekonomy en ferfier == [[Ofbyld:Heligoland 07-2016 photo15.jpg|thumb|De rots "Lange Anna"]] === Toerisme === [[Ofbyld:Heligoland, Germany - panoramio (34).jpg|thumb|left|180px|It swimbad Mare Frisicum]] [[Ofbyld:Helgoland, Südhafen, Neubebauung.JPG|thumb|Yn it súdlike havengebiet binne ferskillende grutte wynenerzjyfirma's fertsjintwurdige.]] [[Ofbyld:Helgoland Airport.jpg|thumb|Fleanfjild op Düne]] Fan [[1826]] ôf komt it toerisme op gong, earst as 'Seebad'. De skjinne lucht en de natoer en de rêst lûke in protte toeristen. Helgolân falt bûten it Europeeske en Dútske belestinggebiet. Op it ûnderlân binne in protte winkels te finen dy't sigaretten, sterke drank en parfum ferkeapje. Der binne sa likernôch 2200 bêden yn de ferskillende pensions, hotels, apparteminten, ensafh. Tige nijsgjirrich is de frijsteande rots "Lange Anna" oan de noardkant fan it eilân. Bysûndere bisten binne de Jan-van-gent fûgels oan de westlike rotswand. Seehûnen binne meast te finen op de strannen fan Düne. Düne is ek it iennichste eilân mei strannen dêr'tst swimme kinst. It haadeilân Helgolân hat oan de noardeastkant wol in lyts strantsje, mar troch de sterke streaming is swimmen dêr gefaarlik. Wol is it mooglik om op it haadeilân te swimmen yn it swimbad 'Mare Frisicum'. === Wynenerzjy === It eilân hat sa likernôch 100 arbeidsplakken foar minsken dy’t yn skiften fan 14 dagen op it eilân tahâlde. Der is wenromte foar de wurknimmers, dy’t faak fan de fêstewâl of fan bûten Dútslân komme, boud. It grutste hotel fan it eilân is gruttendiels oan wynenerzjyfirma’s ferhierd. De ''Hafenprojektgesellschaft Helgoland mbH'' (HGH) stelde yn 2013 it súdlike havengebiet iepen foar de bou fan ûnderhâld- en servicesintra fan ferskate wynenerzjyfirma’s. De wynenerzjyfirma’s Lykas E.ON, RWE en WindMW bouden dêr sa’n servicepunt en betsjinje dêrmei ferskillende wynparken yn de [[Dútske Bocht]]. Yn 2014 waard der 23 kilometer noardlik fan Helgolân in grut wynpark oplevere, dêr’t de gemeente Helgolân oan meifertsjinnet. === Ferfier === * Mei de fearboat kin men fan Cuxhaven nei it eilân komme. Der binne ek fluggere katamarans nei Helgolân. Dy farre fan Hamboarch, Wedel en Cuxhaven nei it eilân. Mei de fearboat duorret de reis sa likernôch 3 oeren, mei de katamaran 75 minuten. * Fleanmasinen fan de [[Ostfriesische Lufttransport|OLT]] fleane fan Bremerhaven en Heide-Büsum. * Tusken Helgolân en Düne fart in fearboatsje. Fan 08.00 oere oant 19.00 fart it boatsje om it healoere, dêrnei om 't oere. Hoe let de lêste boat fart hinget ôf fan it seizoen. * Oan de súdkant fan it eilân is in passantehaven. * It eilân is autofrij en der mei net fytst wurde. Der binne útsûnderings foar elektryske bestelweintsjes en de auto fan de plysje. == Religy == [[Ofbyld:Helgoland St. Nicolai 01.JPG|thumb|150px|St. Nicolai tsjerke.]] [[Ealwyn fan York]] skreau om it jier 800 in earste berjocht oer de besite fan de kristlike misjonaris [[Willibrord]] oan it eilân, dy’t sa likernôch 100 jier dêrfoar it eilân besocht hie. Yn dy tiid waard de fêstewâl fan [[Sleeswyk-Holstein]] noch net troch kristlike misjonarissen kerstene. Ealwien hie it libben fan Willibrord opskreaun om him as hillige loovje te kinnen. Yn de skriften fan Ealwien falt lykwols net mei wissichheid ôf te lieden oft it wol om Helgolân giet. Yn it berjocht wurdt ek koart oer de religy fan de eilânbewenners en de god [[Fosite]] ferteld, dy’t oars net direkt (wol yndirekt troch Liudger) neamd wurdt. Der wurdt ek in wetterwel op it eilân beskreaun, dêr’t de minsken allinnich yn stilte wetter helje mochten. Mooglik hat Ealwien dat út de antike literatuer weihelle. Bûten de skriftlike boarnen fan Ealwien binne der gjin oare boarnen oer de oarspronklike religy fan it eilân, hoewol't Helgolân wol binnen de ynfloedsfear fan it [[germaansk heidendom]] foel. Om 1900 hinne waard de Helgolanner god Fosite op it eilân as in personifikaasje fan it eilân brûkt, lykas Germania foar de Dútske naasje brûkt waard. Willibrord hat yn alle gefallen gjin súkses op Helgolân hân. It earste kapeltsje soe pas om it jier 791 hinne troch de Fryske biskop [[Liudger]] boud wurde. Hy liet ek alle heidenske hillichdommen, wijd oan Fosite, stikken meitsje. Nei de [[reformaasje]] wienen der, oan ’e ein fan de 19e iuw ta, allinnich evangelysk-luterske bewenners op it eilân. Tsjintwurdich is der in evangelysk-luterske tsjerkemienskip dy‘t sa’n 870 minsken beslacht en dêrmei in mearderheid op it eilân is. Op 29 novimber 1959 waard de evangelyske [[St.-Nicolai-Tsjerke]] ynwijd. De tsjerke is neamd nei de beskermhillige fan de seefarders en keaplju, Nikolaas fan Myra. De roomsk-katolike tsjerkemienskip fan Helgolân hat sa’n 140 leden. Sûnt de ynwijïng fan de [[St.-Michaels-Tsjerke]] op 27 juny 1971 hie Helgolân in katolike tsjerke op it plak dêr’t eartiids in kapel stie. De tsjerke is neamd nei de ierdsingel Michael. == Flagge == [[Ofbyld:Flag of Helgoland.svg|thumb|right|160px|Flagge fan Helgolân]] De flagge fan Helgolân liket in soad op syn wapen. In flagge mei trije kleuren, fan boppe nei ûnder: Grien, Read en Wyt. Eltse kleur hat in eigen betsjutting, sa't yn dit ferske ta utering komt: {| class="wikitable" |- ! [[Dútsk]] ! [[Nedersaksysk]] ! [[Frysk]] |- | ''Grün ist das Land,''<br /> ''rot ist die Kant',''<br /> ''weiß ist der Sand,''<br /> ''das sind die Farben von Helgoland.'' | ''Green is dat Land, <br />roat is de Kant, <br />witt est de Sunn, <br />dat sünd de Farven van't Hilligelunn.'' | ''Grien is it lân, <br />Read is de râne, <br />Wyt is it sân, <br />Dit binne de kleuren fan Helgolân.'' |} == Sjoch ek == * [[Friezendroapen]] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.helgoland.de/ www.helgoland.de] *[http://reisen.t-online.de/unterirdische-attraktion-bunker-auf-helgoland/id_55327286/index Bunkers op Helgolân] (t-online) <references/> }} {{CommonsBalke|Heligoland|Hilgelân}} {{Fryske eilannen}} {{Koördinaten|54_10_57_N_07_53_7_E_type:island_zoom:13_region:DE|54° 10' N, 7° 53' E}} [[Kategory:Helgolân| ]] [[Kategory:Plak yn Sleeswyk-Holstein]] [[Kategory:Gemeente yn Sleeswyk-Holstein]] [[Kategory:Dútsk Noardfrysk eilân]] [[Kategory:Eilân yn de Noardsee]] [[Kategory:Eilân yn Sleeswyk-Holstein]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1890]] 9vmef78lpj634c1zv8hwavhuu7kgwbc 2 7304 1236783 869886 2026-07-30T15:30:18Z Kening Aldgilles 167 1236783 wikitext text/x-wiki <div style="background:#f9f9f9"> {{Meidogger:Kening Aldgilles/Balk}} Wolkom op myn meidoggersside! Ik bin Kening Aldgilles en bin sûnt [[19 desimber]] [[2005]] mei in protte wille oan it skriuwen foar de Fryske Wikipedy. Sûnt jannewaris 2007 bin ik behearder/autokraat fan dizze [[Wikipedy]]. Dat betsjut dat ik no al langer as 20 jier fan myn ierdske libben dwaande bin mei dit bjusterbaarlik moaie projekt! {{Babel|fy|en-3|nl-3|de-2|stq-1}} == Autokraat == As autokraat wol ik jerne yngean op jim (technyske) fragen. Ik fiel my ûnder oaren ferantwurdlik foar de [[haadside]], [[Tema:Haadtema|temasiden]], en de systeemberjochten. Ik haw ferskillende stúdzjes dien, mar op it mêd fan technyk en Wikipedia bin ik in autodidakt. Foar [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AVisualEditor%2FUser+guide&language=fy&filter=!translated&action=translate MediaWiky] doch ik noch it ien en oar mei systeemteksten, minsken mei niget oan oersetten kinne har oanmelde by it [https://translatewiki.net/wiki/Portal:Fy#Oersetters oersettiim]. Op [[b:Haadside|Wikiboeken]] haw ik yn it ferline it ien en oar dien en oan 'e [[:stq:Haudside|Sealterfryske Wikipedy]] wurkje ik út en troch ek. == Ferbetterje it projekt == Der leit noch in protte wurk foar ús: *By [[Wikipedy:Nedige siden|nedige siden]] fine jim siden dêr't dizze Wikipedy ferlet fan hat. *Lytse siden dy't ûnfolslein binne stean yn 'e [[:Kategory:Stobbe|kategory stobbe]]. *Help nedich mei it ferbetterjen fan besteande siden? Set se yn de [[Wikipedy:Artikelhifker|artikelhifker]]. <small><small><small>[[Meidogger:Kening Aldgilles/Ald|Snústerijen fan myn âlde meidoggerside]]</small> <br> <span style="position:absolute;top:-138px;left:-176px;z-index:100">[[Ofbyld:All Frisian flag (Scandinavial model).png|160px]]</span> {{Fryske Wikipedy hat op it stuit}} [[de:Benutzer:Kening Aldgilles]] [[en:User:Kening Aldgilles]] [[stq:Benutser:Kening Aldgilles]] [[nl:Gebruiker:Kening aldgilles]] szwkgy0o1xsw4r96ac56v75ewvxg9tb 1236784 1236783 2026-07-30T15:31:57Z Kening Aldgilles 167 /* Ferbetterje it projekt */ 1236784 wikitext text/x-wiki <div style="background:#f9f9f9"> {{Meidogger:Kening Aldgilles/Balk}} Wolkom op myn meidoggersside! Ik bin Kening Aldgilles en bin sûnt [[19 desimber]] [[2005]] mei in protte wille oan it skriuwen foar de Fryske Wikipedy. Sûnt jannewaris 2007 bin ik behearder/autokraat fan dizze [[Wikipedy]]. Dat betsjut dat ik no al langer as 20 jier fan myn ierdske libben dwaande bin mei dit bjusterbaarlik moaie projekt! {{Babel|fy|en-3|nl-3|de-2|stq-1}} == Autokraat == As autokraat wol ik jerne yngean op jim (technyske) fragen. Ik fiel my ûnder oaren ferantwurdlik foar de [[haadside]], [[Tema:Haadtema|temasiden]], en de systeemberjochten. Ik haw ferskillende stúdzjes dien, mar op it mêd fan technyk en Wikipedia bin ik in autodidakt. Foar [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AVisualEditor%2FUser+guide&language=fy&filter=!translated&action=translate MediaWiky] doch ik noch it ien en oar mei systeemteksten, minsken mei niget oan oersetten kinne har oanmelde by it [https://translatewiki.net/wiki/Portal:Fy#Oersetters oersettiim]. Op [[b:Haadside|Wikiboeken]] haw ik yn it ferline it ien en oar dien en oan 'e [[:stq:Haudside|Sealterfryske Wikipedy]] wurkje ik út en troch ek. == Ferbetterje it projekt == Der leit noch in protte wurk foar ús: *By [[Wikipedy:Nedige siden|nedige siden]] fine jim siden dêr't dizze Wikipedy ferlet fan hat. *[[Wikipedy:Winske artikels]] *Lytse siden dy't ûnfolslein binne stean yn 'e [[:Kategory:Stobbe|kategory stobbe]]. *Help nedich mei it ferbetterjen fan besteande siden? Set se yn de [[Wikipedy:Artikelhifker|artikelhifker]]. <small><small><small>[[Meidogger:Kening Aldgilles/Ald|Snústerijen fan myn âlde meidoggerside]]</small> <br> <span style="position:absolute;top:-138px;left:-176px;z-index:100">[[Ofbyld:All Frisian flag (Scandinavial model).png|160px]]</span> {{Fryske Wikipedy hat op it stuit}} [[de:Benutzer:Kening Aldgilles]] [[en:User:Kening Aldgilles]] [[stq:Benutser:Kening Aldgilles]] [[nl:Gebruiker:Kening aldgilles]] i62bki6n3r23u75nlh5h1jh6zl8jn97 1236785 1236784 2026-07-30T15:33:23Z Kening Aldgilles 167 1236785 wikitext text/x-wiki <div style="background:#f9f9f9"> {{Meidogger:Kening Aldgilles/Balk}} Wolkom op myn meidoggersside! Ik bin Kening Aldgilles en bin sûnt [[19 desimber]] [[2005]] mei in protte wille oan it skriuwen foar de Fryske Wikipedy. Sûnt jannewaris 2007 bin ik behearder/autokraat fan dizze [[Wikipedy]]. Dat betsjut dat ik no al langer as 20 jier fan myn ierdske libben dwaande bin mei dit bjusterbaarlik moaie projekt! {{Babel|fy|en-3|nl-3|de-3|stq-3|da-1|fr-1}} == Autokraat == As autokraat wol ik jerne yngean op jim (technyske) fragen. Ik fiel my ûnder oaren ferantwurdlik foar de [[haadside]], [[Tema:Haadtema|temasiden]], en de systeemberjochten. Ik haw ferskillende stúdzjes dien, mar op it mêd fan technyk en Wikipedia bin ik in autodidakt. Foar [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3AVisualEditor%2FUser+guide&language=fy&filter=!translated&action=translate MediaWiky] doch ik noch it ien en oar mei systeemteksten, minsken mei niget oan oersetten kinne har oanmelde by it [https://translatewiki.net/wiki/Portal:Fy#Oersetters oersettiim]. Op [[b:Haadside|Wikiboeken]] haw ik yn it ferline it ien en oar dien en oan 'e [[:stq:Haudside|Sealterfryske Wikipedy]] wurkje ik út en troch ek. == Ferbetterje it projekt == Der leit noch in protte wurk foar ús: *By [[Wikipedy:Nedige siden|nedige siden]] fine jim siden dêr't dizze Wikipedy ferlet fan hat. *[[Wikipedy:Winske artikels]] *Lytse siden dy't ûnfolslein binne stean yn 'e [[:Kategory:Stobbe|kategory stobbe]]. *Help nedich mei it ferbetterjen fan besteande siden? Set se yn de [[Wikipedy:Artikelhifker|artikelhifker]]. <small><small><small>[[Meidogger:Kening Aldgilles/Ald|Snústerijen fan myn âlde meidoggerside]]</small> <br> <span style="position:absolute;top:-138px;left:-176px;z-index:100">[[Ofbyld:All Frisian flag (Scandinavial model).png|160px]]</span> {{Fryske Wikipedy hat op it stuit}} [[de:Benutzer:Kening Aldgilles]] [[en:User:Kening Aldgilles]] [[stq:Benutser:Kening Aldgilles]] [[nl:Gebruiker:Kening aldgilles]] gpm182ot3v01llm8yoq6rf5x3s6387n 0 7510 1236794 1236741 2026-07-30T18:46:50Z Kneppelfreed 2013 posysjekaart tafoege 1236794 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Parys <br> Paris <br>[[Ofbyld:Flag of France.svg|10px|border]] <small>Stêd yn Frankryk</small> | ôfbylding = Paris - Eiffelturm und Marsfeld2.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = Parys en de Eiffeltoer | wapen = [[Ofbyld:Drapeau_des_armes_de_la_ville_de_Paris.svg|100px|border]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Armoiries_de_la_ville_de_Paris_(1949).svg|80px]] | ynwennertal = 2.047.602 ynwenners <small>(2026)</small><ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/8721456 "Estimation de la population au 1ᵉʳ Janvier 2026 - Séries par région, département, sexe et âge".] INSEE, Frânsk statistykburo, oproppen op 8 febrewaris 2026</ref> | oerflak = 105,4 km&sup2; | befolkingstichtens = 20.980 km&sup2; | stêdekloft = 13,320,752[ ynwenners <small>(2026)</small><ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 "Comparateur de territoires: Département: Paris (75); Unité urbaine: Paris (00851); Région: Île-de-France (11); Aire d'attraction des villes: Paris (001)".] INSEE, oproppen op op 2 july 2026</ref> | hichte = 33 m. <small>(28–130 m.)</small> boppe seenivo | lân = {{Flagge FR}} [[Frankryk]] | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Île-de-France]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = | stêdsyndieling = 20 bestjoerlike distrikten <small>(arrondiseminten)</small> | stifting = ± 52 f.Kr. as ''Lutetia Parisiorum'' | postkoade = 75056 /75001–75020, 75116 | netnûmer = 01 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = [[UTC]] +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|48_52_00_N_02_19_59_E_region:FR_type:city(89910)|48°52′ N, 2°20′ E</small>}} | webside = [http://www.paris.fr www.paris.fr] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Frankryk | mapwidth = | lat_deg = 48 | lat_min = 52 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 2 | lon_min = 19 | lon_sec = 59 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Parys''' ([[Frânsk]]: ''Paris'') is de haadstêd en grutste stêd fan [[Frankryk]]. Tagelyk is it de haadstêd fan de regio [[Île-de-France]], de regio mei de measte ekonomyske aktiviteit fan Frankryk. De bynamme fan Parys is de Ljochtstêd (''la Ville Lumière''). De romantyske reputaasje fan Parys ferklearret foar in part dat elts jier 30 miljoen besikers nei de Frânske haadstêd tôgje. De rivier de [[Seine (rivier)|Seine]] snijt de stêd yn twa-en mar beide parten binne middels stikmannich brêgen en in wiidweidich metrosysteem mei mekoar ferbûn. De Stêd Parys hat 2.102.650 (2023) ynwenners, de stêdekloft Parys wurdt bewenne troch 12.271.794 minsken (2023). Parys stiet wrâldwiid bekend om syn skiednis, arsjitektuer, keunst en moade. Ferneamde monuminten lykas de Eiffeltoer, de Notre-Dame, de Arc de Triomphe en it Louvre lûke alle jierren miljoenen besikers. De stêd is ek in wichtich sintrum foar ûnderwiis, wittenskip, diplomasy en ynternasjonale organisaasjes. De skiednis fan Parys giet werom oant de Keltyske stam fan de [[Parisii]], dy't har yn de [[Aldheid]] oan de Seine nei wenjen setten. Yn de Romeinske tiid stie de stêd bekend as ''Lutetia''. Sûnt de midsiuwen hat Parys him ûntwikkele ta ien fan de wichtichste haadstêden fan Europa. Yn 2024 wie de stêd foar de tredde kear gaststêd fan de [[Olympyske Simmerspullen 2024|Olympyske Simmerspullen]]. == Geografy == [[Ofbyld:Jms paris elevation hydrography.png|thumb|left|Hichtekaart fan it stedsgebiet.]] Parys leit yn it noarden fan Frankryk, sa'n 300 kilometer súdlik fan Brussel. De stêd is ûnderdiel fan de regio [[Île-de-France]]. It stedsgebiet hat in oerflak fan 105,4 fjouwerkante meter. Dat komt oerien mei de grutte fan de gemeente [[Achtkarspelen]]. De stêdekloft strekt him út oer 14.518 fjouwerkante meter. Dat beslacht sawat in tredde fan Nederlân. De stêd leit sa'n 65 meter boppe seenivo. De heuvel [[Montmartre]] is mei syn 129 meter it heechste natuerlike punt yn it stedsgebiet. === Seine === De [[Seine (rivier)|Seine]] ferbynt Parys mei [[Boergonje (regio)|Boergonje]] mei [[It Kanaal]]. De river streamt fan it súdeastlike diel fan it stedsgebiet mei in bocht nei it súdwesten, om dêrnei in slinger nei it noarden ta te meitsjen. De maklike oerstek op dit plak wie de wichtichste faktor foar it ûntstean en de ûntwikkeling fan de stêd, dy't syn oarsprong hat op it grutste fan de doe talrike eilannen yn de Seine. Sûnt 1991 binne de iggen fan de Seine yn Parys, fan de Pont de Sully oant de brêgen Pont d’Iéna (rjochter igge) en Pont de Bir-Hakeim (linker igge), mei in oerflak fan 365 hektare opnaam as Wrâlderfgoed. === Eilannen === De [[Île de la Cité]], yn it sintrum fan de stêd, waard yn de [[Aldheid]] al bewenne en is dêrom it âldste diel fan de haadstêd. Yn 1584 liet kening Hindrik III trije lytse, sompige eilantsjes oan de westkant fan de Île de la Cité mei-inoar ferbine en gearfoegje ta ien grut eilân. Troch dy útwreiding groeide it eilân oer de iuwen hinne fan oarspronklik 8 hektare nei 17 hektare. Dêrmei koe in "keninklike" pleats, de Place Dauphine, ûntstean mei in rige fan gebouwen deromhinne. Ut de ferkeap fan de âlde huzen waard jild opbrocht foar it bouwen fan in brêge, dy't de ferbining mei beide iggen fan de Seine mooglik makke. De Pont Neuf ("Nije Brêge") is tsjintwurdich de âldste noch besteande brêge yn Parys. [[Ofbyld:Paris ile Cite ile Saint Louis pont Tournelle.jpg|thumb|Île de la Cité]] Ek de Île Saint-Louis, it lytsere fan de twa oanbuorjende eilannen yn de Seine, bestiet út twa feriene eilantsjes: de Île aux Vaches en de Île Notre Dame. Yn tsjinstelling ta Île de la Cité bleau dat eilân oant it begjin fan de 17e iuw ûnbeboud. Yn 1614 joech Loadewyk XIII de oannimmer Christophe Marie de opdracht om it terrein te ûntwikkeljen. Marie omsleat de twa lytse eilantsjes mei in kaai-muorre en liet brêgen oanlizze nei de iggen fan de Seine. Fan 1618 ôf waard it terrein earst beboud mei huzen foar ambachtslju en keaplju, en fan 1638 ôf ek mei lúkse stêdspaleizen foar hege amtners. De bebouwing mei rjochte strjitten folge in fêst ûntwerp dat noch altyd sichtber is. It eardere Île des Cygnes (Swanne-eilân) waard yn 1773 ferbûn mei it Champ de Mars, it paradefjild fan de Militêre Akademy. De namme waard oerdroegen op it hjoeddeistige Île aux Cygnes, in keunstmjittige daam yn de Seine, oanlein yn 1825. Op dat eilân stiet ûnder oaren in replika fan it Frijheidsbyld. De daam tsjinne as fûnemint foar de markante brêge Pont de Bir-Hakeim, dêr't de metro op it boppeste nivo oerhinne rydt. === Klimaat === Parys hat in [[seeklimaat]]. De trochsneed temperatuer fan oer it hiele jier is 10,8&nbsp;graad [[celsius]] de trochsneed delfal is oer it hiele jier 649,6 millymeter. De waarmste moanne is july mei 18,4 graad celsius de kâldste is jannewaris mei gemiddeld 3,5 graad celsius. De measte delfal falt yn de maaiemoanne mei gemiddeld 65,0 millymeter. Augustus is mei in trochsneed fan 43,0 millymeter rein de drûchste moanne. Sûnt 1873 wurde der yn Parys regelmjittich meteorologyske mjittingen dien. De leechst fêststelde temperatuer wie -23,9 graad celsius op 10 desimber 1879. De waarmste dei wie 40,4 graad en waard op 28 july 1947 yn it ''Parc Montsouris'' metten. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color:#000080" height="17" | Gemiddelden ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mar. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maa. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov. ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Des. |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maksimale temperatuer (°C) | align=right | 6,9 | align=right | 8,2 | align=right |11,8 | align=right |14,7 | align=right |19,0 | align=right |21,8 | align=right |24,4 | align=right |24,6 | align=right |20,8 | align=right |15,8 | align=right |10,4 | align=right | 7,8 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Minimale temperatuer (°C) | align=right | 2,5 | align=right | 2,8 | align=right | 5,1 | align=right |6,8 | align=right |10,5 | align=right |13,3 | align=right |15,5 | align=right |15,4 | align=right |12,5 | align=right |9,2 | align=right |5,3 | align=right |3,6 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Reinfal yn (mm) | align=right |53,7 | align=right |43,7 | align=right |48,5 | align=right |53,0 | align=right |65,0 | align=right |54,6 | align=right |63,1 | align=right |43,0 | align=right |54,7 | align=right |59,7 | align=right |51,9 | align=right |58,7 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Reindagen | align=right |10,2 | align=right |9,3 | align=right |10,4 | align=right |9,4 | align=right |10,3 | align=right |8,6 | align=right |8,0 | align=right |6,9 | align=right |8,5 | align=right |9,5 | align=right |9,7 | align=right |10,7 |- |} == Skiednis == [[Ofbyld:Lallemand - Arrestation du gouverneur de la Bastille - 1790.jpg|thumb|left|De bestoarming fan de [[Bastille]] wie it begjin fan de [[Frânske Revolúsje]].]] Yn [[52 f.Kr.]] ferovere [[Julius Caesar]] Parys, dat troch de Romeinen ''Lutetia Parisiorum'' neamd waard. De stêd hat syn namme te tankjen oan de ''Parisii'', in folk dat him fêstige hat op de eilannen yn 'e Seine. Dat wie strategysk in goeie set, boppedat wienen der hannelspaden by de Seine lâns. Dat wie gaadlik foar in goede wolfeart. Yn 'e maitiid fan [[451]] waard Parys oanfallen fan [[Attila]] de Hun. De Parisii en it famke, [[Genoveva]] of Geneviève, waard letter [[patroanhillige]] fan de stêd, kearden de oanfallen fan de [[Hunnen]] op. It belis en de oanfallen fan de Hunnen mislearren en se moasten werom nei [[Orléans]]. Yn 'e [[13e iuw]] waard it sompige lân fan de oare ouwer rjochts fan de Seine drûchlein. Yn 'e 13e iuw waard ek útein set mei de bou fan it [[Louvre]] en de Notre-Dame. Fan [[1420]] ôf waard Parys beset troch de [[Ingelân|Ingelsen]]. Doe't de besetting dien wie, begûn de striid om it bouwen op 'e nij. Dat is werom te sjen oan de [[Pont Neuf]] en de [[Tunen fan Lúksemburch (Parys)|tunen fan Lúksemburch]] (''les jardins du Luxembourg''). [[Ofbyld:Construction tour eiffel5.JPG|thumb|Bou fan de [[Eiffeltoer]] yn augustus 1888.]] Op [[14 july]] [[1789]] wie de bestoarming fan de [[Bastille Saint-Antoine|Bastille]], dêr't de [[Frânske Revolúsje]] mei begûn. Wilens de hearskippij fan [[Napoleon III]] waard Parys yngeand ferboud troch [[Georges-Eugène Haussmann]]. Yn Parys wennen in protte mynwurkers in lytse huzen. Alle stêdsdielen waarden sljochte, en dêrnei wie der plak foar de brede [[boulevard]]s, avenues en grutte pleinen waarden op 'e nij oanlein. Dat wie better foar it tafersjoch op de ynwenners fan Parys. De meast ferneamde avenue is de [[Champs-Élysées|Avenue des Champs-Élysées]]. De huzen hawwe suver allegear in lichte kleur, omdat se fan [[kalkstien]] boud binne. Yn 'e kriten om Parys hinne wie der kalkstien by 't soad. De faaks minste dei yn de skiednis fan Parys hat [[28 maaie]] [[1871]] west, doe't goed 20.000 ynwenners deaden binne by in opstân, de [[Kommune fan Parys]]. Wilens de [[Earste Wrâldkriich]] bleau Parys frij fan it Dútske hear, de Dútsers kamen net by Parys. Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard Parys yn [[1940]] wol troch de Dútsers ferovere. Op [[25 augustus]] [[1944]] waard Parys befrijd. De [[Alliearden]] hawwe dat de Frânsen sels dwaan litten. De [[Olympyske Simmerspullen 1900]] en de [[Olympyske Simmerspullen 1924]] waarden beide yn Parys holden. Yn [[1914]] soe it Universele Esperantokongres yn Parys plakfine, behindere troch de [[Earste Wrâldkriich]]. Yn [[1932]] en [[1950]] waarden de kongressen op 'e nij holden. Yn [[Jeropa]] en de wrâld hat Parys altyd in sintrum fan [[kultuer]] west. == Toeristyske plakken == * It meast ferneamde bouwurk is de [[Eiffeltoer]] (''Tour Eiffel''), boud foar de [[Wrâldútstalling]] fan [[1889]]. * Place Charles de Gaulle mei de [[Arc de Triomphe]]. * De strjitte [[Champs-Élysées]], dêr't de [[Quatorze Juillet]] ([[14 july]]), de Frânske nasjonale feestdei mei in militêre parade fiert wurdt. * It [[Louvre]] is in bekend museum, dêr't û.o. de [[Mona Lisa]] oan de muorre hinget. * De basilyk [[Notre Dame fan Parys|Notre Dame]] * [[Basilique du Sacré-Cœur (Parys)|Sacré-Coeur]] * Musée des Arts et Métiers * [[Musée d'Orsay]] Te hôf brocht yn Parys: byldhouwer [[Constantin Brâncuşi]]. <gallery> Ofbyld:GD-FR-Paris-Arc de Triomphe.jpg|<small>''Arc de Triomphe fan de [[Eiffeltoer]] ôf''</small> Ofbyld:Eiffel Tower from Place du Trocadéro.jpg|<small> [[Eiffeltoer]] fan Place du Trocadéro ôf''</small> Ofbyld:NotreDameDeParis.jpg| Westgevel fan de ''Notre-Dame'' by nacht Ofbyld:Highpoints of Paris.svg|Hichtepunten yn de stêd </gallery> == Ekonomy == [[Ofbyld:La Défense depuis l'Arc de Triomphe Janvier 2023.jpg|thumb|It sakesintrum La Défense.]] Parys is it ekonomyske sintrum fan Frankryk en de stêdekloft is ien fan de grutsten fan Europa. De stêd is wiid ferneamd as moadestêd dêr't bedriuwen fêstige binne op it mêd fan klean, juwielen, rûkersguod ensafh. Der wurde ek gemyske produkten, auto's, fleanmasines, elektryske apparaten en farmaseutyske produkten makke. De swiere yndustry leit oer it generaal net binnen de stedsgrinzen, mar mear om de stêd hinne. Suver alle wichtige Frânske bedriuwen hawwe in haadsit yn Parys. Gauris binne dat bedriuwen út de tsjinstesektor en finansjele ynstellings. De belangrykste Frânske beurs, de [[CAC 40]], is yn Parys fêstige. Yn earder tiden lei it ekonomyske swiertepunt fan de stêd oan de rjochterigge fan de [[Seine (rivier)|Seine]] (Rive Droite); it belang dêr fan is lykwols sûnt de santiger en tachtiger jierren fan de 20e iuw minder wurden. Hjoed de dei binne de stedsdielen La Défense en de Montparnasse de plakken dêr't saken dien wurde. In tredde part fan it Frânske [[BYP]] nimt de regio Parys foar syn noed. De wurkleazens is net heger as leger as de Frânske trochsneed, hoewol't it tal wurkplakken yn Parys sûnt de njoggentiger jierren fan de 20e iuw in fearnspart minder wurden is. It minderjende tal wurkplakken rint lykop mei de ferhuzing fan (yndustriële) bedriuwen dy't har sûnt dy tiid bûten de stedsgrinzen fêstige ha. De measte TV- en radiostjoerders as ek de grutste mediakonserns („Vivendi Universal“, „Groupe Lagardère“, „Groupe TF1“) fan it lân hawwe harren haadsit yn Parys. Fierders is de stêd it plak dêr't ferskate ynternasjonale deiblêden mei betsjutting skreaun wurde („Le Figaro“, „Le Monde“, „Libération“) en Parys is in stêd dêr't ferskate grutte ynternasjonale útjouwers fêstige binne. == Ferfier == [[Ofbyld:ParisRingRoads A104.svg|thumb|Dikekaart.]] ;Fleanferkear Parys hat trije ynternasjonale fleanfjilden: [[Aéroport d'Orly]], [[Aéroport Roissy-Charles-de-Gaulle]] en [[Aéroport de Paris Beauvais Tillé]]. Aéroport d'Orly en Aéroport Roissy-Charles-de-Gaulle binne mei-inoar ferbûn troch in direkte spoarferbining. ;Rails en bussen De stêd hat in wiidweidich metronetwurk mei 16 linen en oer langte fan mear as 200 kilometer. De metro slút oan op de RER-treinen, dy't it sintrum mei de foarstêden ferbine. De tram rydt yn de hiele stêdekloft oer fjouwer linen. De bussen yn Parys ride ûnder it bedriuw RATP. De seis grutte treinstasjons fan Parys binne Gare du Nord, Gare de l'Est, Gare de Lyon, Gare d'Austerlitz, Gare Saint-Lazare en Gare Montparnasse. Grutte treinstasjons yn de omkriten fan Parys binne Marne-la-Vallée - Chessy (TGV-stasjon Disneyland Resort Parys) en it treinstasjon op it fleanfjild Charles de Gaulle. ;Sneldiken Fierders is Parys in sintrumplak foar Frânske sneldiken. Om de stêd hinne leit in 35 kilometer lange rûnwei mei 8 banen, de ''Boulevard Périphérique''.<ref>[http://www.parisinfo.de/autofahren-in-paris.htm Paris mit dem Auto]</ref> It ferkear yn de stêd is ornaris bekend as hiel drok en stadich. De Place Charles de Gaulle (eardere namme Place d'Etoile), dêr't tolve diken by de Arc de Triomphe gearkomme, is romroft om syn ferkearsgaos. Fan de Boulevard Périphérique ôf hawwe ferskate útritten in transferium (ek wol P+R of 'Parc relais' neamd). == Polityk en bestjoer == [[Ofbyld:Hotel de Ville Paris Wikimedia Commons.jpg|thumb|right|It Stedshûs fan Parys by nacht.]] Parys is it 75e [[departeminten fan Frankryk|departemint]] fan Frankryk. It gebiet fan it departemint komt foar in grut part oerien mei de grinzen fan de gemeente Parys. Parys hat tweintich bestjoerlike stedsdistrikten (arrondisseminten), elk mei in demokratysk keazen arrodissemintsried. Mei-inoar binne der 517 arrondissemintsriedsleden. Ut harren fermidden wurde de 163 leden fan de Ried fan Parys (conseil de Parys) keazen. De leden fan de Ried fan Parys kieze de boargemaster fan Parys. Sûnt maart 2001 is Bertrand Delanoë de boargemaster fan Parys. Ferneamde âld-boargemasters wienen Jean Tiberi (1995-2001) en [[Jacques Chirac]] (1977-1995). De Ried fan Parys is tagelyk gemeenterie en departemintsried, it foech fan beide bestjoeren ranet gear yn ien ried. Formeel hat Parys 20 kantons dêr't de grinzen lykop rinne mei dy fan de gemeentlike arrondisseminten. Alle arrondisseminten hawwe in eigen ried en boargemaster en wurde yn ferkiezingstiid brûkt as kiesdistrikten. Elk arrondissemint hat fjouwer ''Quartiers'' (wiken). Parys hat [[Rome]] as iennichste [[partnerstêd]]. Dêrneist hat Parys tsientallen susterstêden. == Keppeling om utens == {{CommonsLyts|Paris|Parys}} <br /> [[Ofbyld:Paris Night.jpg|750px|center|miniatur|It sintrum fan Parys by nacht.]] <br /> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{DepartemintenFrankryk}} [[Kategory:Parys| ]] [[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]] [[Kategory:Plak yn Frankryk]] [[Kategory:Plak stifte yn de 3e iuw f.Kr.]] qk0fml5rcawrrw2hctjz0buzkgqrd1k 0 8760 1236797 986606 2026-07-30T19:03:05Z Kening Aldgilles 167 1236797 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Kopenhagen<br />København | ôfbylding = Copenhagen Collage2.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | ynwennertal = 671.714<small>(1-1-2026)</small> | oerflak = 90,01 km&sup2; | befolkingstichtens = 7.411,38 km&sup2; | stêdekloft = | hichte = | lân = [[Denemark]] | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = [[UTC]] +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|55_40_34_N_12_34_06_E_type:city_zoom:11_region:DK|55° 40' NB, 12° 34' EL</small>}} | webside = [http://www.kk.dk/ www.kk.dk] }} [[Ofbyld:Copenhagen 12.57744E 55.66605N.jpg|thumb|right|Satellytfoto fan Kopenhagen en omkriten]] [[Ofbyld:Kopenhagen stadhuis.jpg|thumb|right|It stedhûs fan Kopenhagen]] '''Kopenhagen''', [[histoarysk]] ek '''Keappenhaven''' ([[Deensk]]: ''København'') is de haadstêd fan [[Denemark]]. Kopenhagen leit oan de eastkust fan it eilan [[Sjellân]] (''Sjælland'') en op it eilân [[Amager]] mei útsicht op de Sweedske stêd [[Malmö (stêd)|Malmö]] yn [[Skâne]] oan de oare kant fan de Sont (''Øresund''). De gemeente Kopenhagen hat 671.714 ynwenners en is dêrmei de grutste stêd fan Denemark, wylst de hiele stêdekloft fan Kopenhagen 1.408.575 ynwenners hat (2026). Kopenhagen ûntstie yn de 11e iuw as in lyts fiskersplak en groeide troch syn geunstige lizzing oan de Sont út ta in wichtige hannels- en havenstêd. Sûnt 1443 is de stêd de keninklike residinsje en haadstêd fan Denemark. Yn de rin fan de iuwen waard Kopenhagen meardere kearen troffen troch brannen, belegeringen en bombardeminten, mar alle kearen waard de stêd wer opboud en fierder útwreide. Tsjintwurdich is Kopenhagen ien fan de wichtichste stêden fan Noard-Europa. De stêd is de sit fan it [[Folketing]], de Deenske regearing en de [[Deenske monargy]]. Dêrneist is Kopenhagen in ynternasjonaal sintrum foar hannel, ûnderwiis, wittenskip, ûntwerp en arsjitektuer. Mei de iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 foarmet de stêd tegearre mei it Sweedske [[Malmö]] de [[Øresundregio]], ien fan de grutste metropoalregio's fan Skandinaavje. Kopenhagen stiet bekend om syn histoaryske binnenstêd, de keninklike paleizen, de haven, de protte fytsers en de hege kwaliteit fan libjen. Bekende besjensweardichheden binne ûnder oare [[Tivoli]], [[Nyhavn]], [[De Lytse Wetterfaam]], [[Amalienborg]], [[Christiansborg]] en [[Rosenborg Slot]]. De stêd wurdt geregeld neamd as ien fan de meast leefbere en duorsume haadstêden fan 'e wrâld. == Geografy == Kopenhagen leit yn it easten fan [[Seelân (eilân)|Seelân]] en beslacht ek it noardlike part fan it eilân [[Amager]]. De stêd leit oan de [[Sont]], de seestrjitte dy't [[Denemark]] fan [[Sweden]] skiedt. Oan de oare kant fan de Sont leit de Sweedske stêd [[Malmö]], dy't sûnt de iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 streekrjocht mei Kopenhagen ferbûn is. It gemeentlik grûngebiet hat in oerflak fan likernôch 90 km², wylst de gruttere stedsregio him fier bûten de gemeentegrinzen útwreidet. It terrein is frij flak en leit mar in pear meter boppe seenivo. De kustline wurdt foarme troch natuerlike baaien, havens en keunstmjittich oanleine kaaien. De haven fan Kopenhagen hat troch de iuwen hinne in sintrale rol spile yn de ûntwikkeling fan de stêd. Eartiids wie it benammen in hannelshaven, mar tsjintwurdich is de haven ek wichtich foar de passazjiersfeart, de cruisefeart en rekreaasje. In grut part fan de eardere havengebieten is omfoarme ta wen-, kantoar- en rekreaasjegebieten. De stêd wurdt trochsnien troch ferskate kanalen, benammen yn de histoaryske binnenstêd en de wyk [[Christianshavn]]. Oan de noardkant lizze ûnder mear de marren ''Sortedams Sø'', ''Peblinge Sø'' en ''Sankt Jørgens Sø'', dy't eartiids diel útmakken fan de ferdigeningswurken fan de stêd. === Binnenstêd === De measte monumintale gebouwen yn Kopenhagen stamme út de 17e iuw, doe't ûnder [[Kristiaan IV fan Denemark|Kristiaan IV]] de stêd opkreaze waard. De binnenstêd is rom opset. === Bûtenwiken === De bútenwiken fan Kopenhagen waarden opset om de wenningneed op te lossen. It binne de wiken [[Nørrebro]] ("Noarderbrêge"), [[Østerbro]] ("Easterbrêge") en [[Vesterbro]] ("Westerbrêge"). Vesterbro is bekend fan it amusementspark [[Tivoli]], Østerbro as in statige wyk dêr't famyljes mei bern wenje en Nørrebro as in folkswyk mei in protte nasjonaliteiten. Sawol Vesterbro as Nørrebro binne de lêste jierren bot feroare, wêrby Nørrebro ien fan de meast hippe útgeanswiken wurden is. Østerbro wurdt as moaiste fan de trije "brêgewiken" sjoen. Troch it groeien fan de stêd, wêrtroch hieltiten mear grûn derby kaam, is in oare stêd, [[Frederiksberch]], hielendal troch Kopenhagen omsletten. Frederiksberch lei west fan Kopenhagen mar wurdt troch Nørrebro en Vesterbro hielendal ynsletten en is dêrtroch in soarte fan eilânstêd binnen de grinzen fan Kopenhagen wurden. Frederiksberch is oant hjoed de dei noch hieltiten gjin part fan de gemeente Kopenhagen mar hat syn eigen bestjoer en stedhûs. === Natuer === Nettsjinsteande it stedske karakter hat Kopenhagen in soad parken en griene gebieten. De bekendste binne ûnder oare de [[Kongens Have]], [[Fælledparken]] en de [[Botanyske Tún fan Kopenhagen]]. Oan de súd- en eastkant lizze ferskate strannen, lykas [[Amager Strandpark]], dy't populêr binne foar rekreaasje. Yn de stedsregio lizze ek ferskate natuergebieten, bosken en marren dy't diel útmeitsje fan de saneamde ''Fingerplan'', wêrby't de stêd him ûntwikkele hat lâns spoarlinen mei griene sônes dêrtusken. === Klimaat === Kopenhagen hat in myld [[seeklimaat]] (''Cfb'' neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen). De simmers binne oer it generaal myld oant waarm, mei trochsneed temperatueren fan om de 22&nbsp;°C oerdeis yn july. De winters binne koel, mei trochsneed temperatueren krekt boppe it friespunt. Troch de ynfloed fan de Noardsee en de Eastsee komme ekstreme temperatueren mar selden foar. De delslach is relatyf lykmjittich oer it jier ferdield. Yn de hjerst en winter komme geregeld stoarmen foar dy't feroarsake wurde troch Atlantyske depresjes. Yn 'e simmer binne de dagen tige lang, wylst de winter koarte dagen en beheind deiljocht hat. == Skiednis == === Iere skiednis === It gebiet dêr't Kopenhagen tsjintwurdich leit, wie al yn de [[Stientiid]] bewenne, sa docht bliken út archeologyske fynsten yn de omkriten fan de hjoeddeiske stêd. De geunstige lizzing oan de [[Sont]], de smelle seestrjitte tusken [[Seelân (eilân)|Seelân]] en [[Skåne]], makke it gebiet gaadlik foar fiskerij, hannel en de oerstek nei it Skandinavyske fêstelân. Yn de [[Wytsingtiid]] ûntstienen ferskate lytse delsettings oan de kust. De wichtichste wie in fiskersplak dat bekend stie as ''Havn'' ('haven'). Fanwegen de rike hjerringfangst yn de Sont groeide de delsetting yn de rin fan de 11e en 12e iuw út ta in regionaal hannelssintrum. === Stifting fan de stêd === De earste skriftlike fermelding fan de delsetting datearret út de 11e iuw. Yn 1167 joech biskop [[Absalon]], ien fan de machtichste geastliken fan Denemark, opdracht ta de bou fan in festing op it eilantsje Slotsholmen. Dy festing moast de delsetting beskermje tsjin de faak weromkommende oanfallen fan [[Wenden|Westslavyske]] seerôvers. De festing fan Absalon wurdt tradisjoneel beskôge as it begjin fan de stêd Kopenhagen. Om de festing hinne ûntjoech him in hieltyd gruttere merk- en havenstêd. De namme ''København'' is ôflaat fan it Alddúnske ''Køpmannahavn'', dat "keapmanshaven" betsjut. Yn 1254 krige Kopenhagen stedsrjochten fan biskop Jakob Erlandsen. Dêrmei waard de stêd in selsstannich bestjoerlik sintrum mei eigen privileezjes foar hannel en ambacht. === Midsiuwen === Yn de 13e en 14e iuw groeide Kopenhagen út ta ien fan de wichtichste hannelsstêden fan Denemark. De haven profitearre fan de strategyske lizzing oan de Sont, dêr't in grut part fan it skipfeartferkear tusken de [[Noardsee]] en de [[Eastsee]] lâns fear. Yn de lette midsiuwen waard de stêd ferskate kearen belegere en plondere. Benammen de [[Hânze]] besocht geregeld ynfloed út te oefenjen op de Deenske hannel. Yn 1368 waard Kopenhagen ynnommen troch in Hanzeatyske float, wêrby't de festing foar in grut part ferneatige waard. Nei de frede waard de stêd wer opboud en waarden de ferdigeningswurken fersterke. Yn de 15e iuw naam it politike belang fan Kopenhagen ta. De Deenske keningen brûkten de stêd hieltyd faker as residinsje, wêrtroch't it bestjoer him stadichoan fan Roskilde nei Kopenhagen ferpleatste. === Keninklike haadstêd === [[Ofbyld:København1500.jpg|thumb|Rekonstruksje fan Kopenhagen om 1500 hinne]] [[Ofbyld:Old Stock Exchange Copenhagen, pic-001.JPG|thumb|Børsen (de beurs) waard yn 1640 oplevere]] Yn 1443 ferklearre kening [[Kristiaan I fan Denemark|Kristiaan I]] Kopenhagen ta de permaninte residinsjestêd fan de Deenske kroan. Dêrmei waard Kopenhagen de feitlike haadstêd fan it keninkryk. Yn de 16e iuw groeide de stêd fierder ûnder [[Kristiaan III fan Denemark|Kristiaan III]], dy't yn 1536 de [[Reformaasje]] yn Denemark trochfierde. Tsjerklik besit waard sekularisearre en de macht fan de roomske tsjerke naam sterk ôf. Under [[Kristiaan IV fan Denemark|Kristiaan IV]] (1588–1648) belibbe Kopenhagen ien fan de grutste bloeiperioden út syn skiednis. De kening liet grutte dielen fan de stêd útwreidzje en joech opdracht ta de oanlis fan nije stedswiken en monumintale gebouwen. Yn dat tiidrek ûntstienen ûnder oare: [[Børsen]], it [[Rosenborg Slot]] de wyk [[Christianshavn]] en de Rûne Toer (''Rundetårn''). Tagelyk waarden de stedsmuorren en bastions modernisearre om de stêd better tsjin fijannige legers te ferdigenjen. Yn de 17e iuw waard Kopenhagen meardere kearen bedrige troch Sweden. Tidens de [[Noardske Oarloch]] waard de stêd yn 1658–1659 belegere troch de troepen fan kening [[Karel X Gustaaf fan Sweden]]. De ynwenners en it Deenske leger wisten de oanfal lykwols ôf te slaan. Nei dy belegering waarden de ferdigeningswurken fierder útwreide. Oan de kust waarden nije forten oanlein om de tagong ta de haven te beskermjen. === Brannen en pest === Kopenhagen waard yn de rin fan de 18e iuw troffen troch ferskate rampen. Yn 1711 waard de stêd troffen troch in swiere [[pest]], dy't tsientûzenen slachtoffers makke. Yn 1728 ûntstie de Grutte Brân fan Kopenhagen. Trije dagen lang stie in grut part fan de binnenstêd yn 'e brân. Likernôch in tredde fan alle gebouwen gie ferlern, wêrûnder tal fan midsiuwske huzen en manuskripten. Yn 1795 waard de stêd op 'e nij troffen troch in grutte stedsbrân, dy't op 'e nij grutte parten fan it sintrum ferneatige. De weropbou late ta de bou fan brede strjitten en klassisistyske gebouwen dy't hjoed-de-dei noch altyd it stedssilhûet bepale. === Njoggentjinde iuw === Tidens de [[Napoleontyske Oarloggen]] spile Kopenhagen in wichtige rol yn de Europeeske machtspolityk. Yn 1801 focht de Britske marine ûnder admiraal [[Horatio Nelson]] de [[Slach by Kopenhagen (1801)|Earste Slach by Kopenhagen]] út tsjin de Deenske float. Yn 1807 fierden de Britten in twadde oanfal út. Nei't Denemark wegere syn float oer te jaan, bombardearre de [[Royal Navy]] de stêd trije dagen lang. In grut tal gebouwen waard ferneatige en hûnderten boargers kamen om. De Deenske float waard dêrnei troch de Britten meinommen. Yn de 19e iuw groeide Kopenhagen hurd troch de [[Yndustriële Revolúsje]]. De âlde stedswâlen waarden ôfbrutsen, sadat nije wenwiken bûten de eardere ferdigeningsline ûntstean koene. De komst fan it spoar yn 1847 fersterke de posysje fan de stêd as ferfiersknooppunt. Fabriken, skipswerven en pakhuzen soargen foar in sterke ekonomyske groei. Tagelyk waard de ynfrastruktuer modernisearre mei gasferljochting, wetterliedingen, riolearring en letter elektrisiteit. [[Ofbyld:KBH 1890-1900.jpg|thumb|Slotsholmen kanaal om 1900 hinne]] Yn de twadde helte fan de 19e iuw waarden bekende kulturele ynstellingen oprjochte en ûntwikkele Kopenhagen him ta it kulturele sintrum fan Denemark. === Tweintichste iuw === [[Ofbyld:Shellhuset 210345.jpg|thumb|Bombardemint fan de [[Royal Air Force|RAF]] op it Gestapo-haadkertier yn Kopenhagen yn maart 1945.]] By it útbrekken fan de [[Earste Wrâldoarloch]] bleau Denemark neutraal. Kopenhagen ûntkaam dêrtroch oan grutte oarlochsskea. Op 9 april 1940 waard Denemark beset troch [[Nazi-Dútslân]]. De besetting duorre oant maaie 1945. Hoewol't Kopenhagen relatyf beheinde materiële skea oprûn, spile de stêd in rol yn it Deenske ferset. Yn oktober 1943 slagge in grut part fan de Deenske Joaden der mei help fan it ferset yn om fanút Kopenhagen oer de Sont nei Sweden te ûntkommen. Yn maart 1945 fierde de Britske loftmacht ''Operation Carthage'' út, in bombardemint op it haadkertier fan de Dútske Gestapo yn Kopenhagen. By de aksje waard ek in skoalle troffen, wêrby't in grut tal boargers en bern omkamen. Nei 1945 ûntwikkele Kopenhagen him ta in moderne Europeeske haadstêd. Nije wenwiken waarden oanlein en de stêd groeide fierder út nei de omlizzende gemeenten. Yn de jierren sechstich en santich waard de metroregio planmjittich útwreide neffens it saneamde ''Fingerplan'', wêrby't nije wen- en wurkgebieten lâns de spoarlinen ûntwikkele waarden mei griene sônes dêrtusken. Yn 1971 waard de eardere militêre kazerne yn Christianshavn beset troch krakers. Dêr ûntstie de frijsteat [[Christiania]], dy't útgroeide ta ien fan de bekendste alternative wenmienskippen fan Europa. === Ienentweintichste iuw === [[Ofbyld:Øresund Bridge from the air in September 2015.jpg|thumb|Sûnt de simmer fan 2000 binne Kopenhagen en Malmö mei elkoar ferbûn troch de [[Sontbrêge]].]] De iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 ferbûn Kopenhagen direkt mei it Sweedske Malmö. Dêrmei ûntstie de [[Øresundregio]], ien fan de grutste ekonomyske regio's yn Noard-Europa. Yn de earste desennia fan de 21e iuw groeide de stêd út ta in ynternasjonaal sintrum foar duorsume stedsûntwikkeling, fytsferkear en griene enerzjy. Grutte eardere havengebieten, lykas Ørestad en Nordhavn, waarden omfoarme ta moderne wen- en saaklike wiken. Kopenhagen waard ferskate kearen útroppen ta ien fan de leefberste stêden fan 'e wrâld. De stêd stiet bekend om har hege kwaliteit fan libben, goed iepenbier ferfier, útwreide fytsynfrastruktuer en ambisjeuze klimaatbelied. It doel fan de gemeente is om yn de kommende desennia klimaatneutraal te wurden. == Bysûndere bouwurken en monuminten == [[Ofbyld:Nyhavn-Copenhagen.JPG|thumb|right|Nyhavn]] [[Ofbyld:Kopenhagen_zeehaven.JPG|thumb|Kopenhagen per boat]] [[Strøget]] is Kopenhagens belangrykste winkelstritte. Hjir binne ferneamde nasjonale produkten te krijen en ek binne der fernaemde ynternasjonale winkels. De winkelstrjitte begjint eins by it Riedhûs (Rådhus), mar fan Nytorv ôf begjint de echte winkelstrjitte dy't trochrint oant [[Kongens Nytorv]] dêr't it keninklik teater leit. Yn de haven stiet it ferneamde byld ''[[De Lytse Seemearmin]]''. Dat lytse byld is inspyrearre troch it mearke fan de Deenske skriuwer [[Hans Christian Andersen]]. It byld is net it ienige stânbyld: oeral yn de stêd fynt men stânbylden oan de iepenbiere wei en yn parken. Dêrneist hat Kopenhagen ek noch in grut tal musea. De fontein fan [[Gefion]] of Gefjun (1908) is it grutste monumint yn Kopenhagen en leit net fier fan it byld fan Hans Christian Andersens lytse seemearmin. De ûntwerper is [[Anders Bundgård]]. De fontein wie in kado fan it Carlsbergfond oan de stêd Kopenhagen. Oarspronklik wie it bedoeld foar it Rådhusplads, mar it is úteinlik oan de ein fan de Amaliegade delset tsjinoer ''Kastellet'', de festing fan Kopenhagen. Nyhavn is, neist "De Lytse Seemearmin" in toeristyske trekpleister. De huzerige yn ferskillende kleuren, oan it haventsje Nyhavn, dêr't ek de kanaalboaten fertrekke, is ien fan de populêrste toeristeplaatjes yn de fakansjeboeken. Yn ien fan de kleurde huzen hat Hans Christian Andersen noch wenne. In apart stikje fan Kopenhagen is de [[Frijstêd Christiania]], yn 1970 oprjochte op it terrein fan in oerstallige kazerne. == Sport == Kopenhagen hat in rike sporttradysje en is it wichtichste sportsintrum fan [[Denemark]]. De stêd hat in grut tal sportferienings, stadions en sportynstellingen en spilet in sintrale rol yn sawol topsport as breedtesport. Benammen fuotbal, keatsen, hurdfytsen en wettersporten binne populêr ûnder de ynwenners. === Fuotbal === [[Fuotbal]] is de populêrste sport yn Kopenhagen. De stêd is it thús fan ferskate bekende fuotbalklups, wêrfan't [[FC Kopenhagen]] de grutste en meast súksesfolle yn de [[Superligaen|Deenske superliga]] is. De klub waard oprjochte yn 1992 en spilet syn thúswedstriden yn it [[Parken Stadium]], it grutste fuotbalstadion fan Denemark. FC Kopenhagen hat tal fan nasjonale kampioenskippen en bekers wûn en hat ek geregeld meidien oan Europeeske kompetysjes lykas de [[UEFA Champions League]] en de [[UEFA Europa League]]. In oare histoaryske fuotbalklup út de stêd is [[Boldklubben Frem]], oprjochte yn 1886. De klup hie benammen yn de earste helte fan de 20e iuw in wichtige rol yn it Deenske fuotbal. Ek [[Akademisk Boldklub]] en oare pleatslike klups hawwe bydroegen oan de fuotbalkultuer fan de stêd. === Parken Stadium === It [[Parken Stadium]], yn de wyk Østerbro, is it nasjonale stadion fan Denemark en it thússtadion fan FC Kopenhagen. It stadion wurdt ek brûkt foar wedstriden fan it [[Deensk fuotbalalvetal|Deenske nasjonale fuotbalteam]], grutte konserten en oare eveneminten. It stadion wie ien fan de spylplakken fan it [[Europeesk kampioenskip fuotbal 2020]], wêrby't ferskate wedstriden yn Kopenhagen spile waarden. === Hânbal === Neist fuotbal is [[hânbal]] tige populêr yn Denemark en ek yn Kopenhagen. De stêd hat ferskate sterke hânbalklups en in soad jeugdopliedingen. De Deenske nasjonale teams hearre ta de bêsten fan 'e wrâld en in protte topspilers hawwe harren karriêre begûn by klups yn de haadstêd. === Hurdfytsen === Kopenhagen hat in sterke fytskultuer dy't ek yn de sport weromkomt. De stêd hat in soad ynternasjonale fytswedstriden organisearre en wurdt beskôge as ien fan de wichtichste fytsstêden fan 'e wrâld. Yn 2022 wie Kopenhagen de startstêd fan de [[Tour de France]]. De earste etappe fan de wedstriid waard as in yndividuele tiidrit troch de strjitten fan de Deenske haadstêd holden. Dêrmei krige de stêd ynternasjonale oandacht as fytsmetropoal. === Wettersport === Troch de lizzing oan de [[Sont]] en de grutte haven hat Kopenhagen in lange tradysje yn wettersporten. Silen, roeien en kajakken binne populêre sporten by de kust en yn de havengebieten. De haven fan Kopenhagen, dy't eartiids foaral in yndustrieel gebiet wie, is de lêste desennia hieltyd mear in plak wurden foar rekreaasje. Der binne ferskate swimgebieten oanlein en wettersportferienings hawwe dêr in wichtige rol. === Olympyske en ynternasjonale sporteveneminten === Kopenhagen hat ferskate grutte ynternasjonale sporteveneminten organisearre. Neist it Europeesk kampioenskip fuotbal 2020 en de start fan de Tour de France yn 2022 wie de stêd ek gasthear fan ûnder oare wrâldkampioenskippen yn fytsen en oare sporten. Yn 2009 waard yn Kopenhagen it [[Kongres fan it Ynternasjonaal Olympysk Komitee]] holden, dêr't ûnder oare besletten waard oer de takomstige organisaasje fan de Olympyske Spullen. === Sportynfrastruktuer === De stêd beskikt oer in wiidweidich netwurk fan sportfoarsjennings, fan grutte stadions oant pleatslike sporthallen en iepenbiere rekreaasjegebieten. Njonken it Parken Stadium binne ûnder oare it [[Royal Arena]] en ferskate gemeentlike sportkompleksen wichtige lokaasjes foar sport en kulturele eveneminten. Troch de kombinaasje fan in aktive befolking, in sterke klupkultuer en in soad mooglikheden foar bûtesport wurdt Kopenhagen beskôge as ien fan de meast sportaktive stêden fan Noard-Jeropa. == Ekonomy == [[Ofbyld:Krystallen (Nykredit).jpg|thumb|The Crystal, haadkertier fan de ''Nykredit bank'']] Kopenhagen is it ekonomyske sintrum fan [[Denemark]] en ien fan de wichtichste ekonomyske regio's fan [[Noard-Jeropa]]. De stêd hat in ferskaat en ynternasjonaal oriïntearre ekonomy dy't basearre is op ûnder mear hannel, finansjele tsjinsten, technology, farmaseutyske yndustry, ûndersyk, ûntwerp en toerisme. Troch de strategyske lizzing oan de [[Sont]] hat Kopenhagen al sûnt de midsiuwen in wichtige rol spile as hannels- en havenstêd. De haven wie iuwenlang de basis fan de ekonomyske ûntwikkeling fan Kopenhagen. Yn de midsiuwen en de iere moderne tiid wie de stêd in wichtich knooppunt foar de hannel tusken de [[Noardsee]] en de [[Eastsee]]. Mei de groei fan de yndustrialisaasje yn de 19e en 20e iuw ûntstienen der skipswerven, pakhuzen en fabriken oan de haven. Yn de lêste desennia is de ekonomyske funksje fan de haven sterk feroare: in grut part fan de eardere yndustrygebieten is omfoarme ta moderne wen-, kantoar- en rekreaasjegebieten, wylst de haven sels wichtich bleaun is foar passazjiersferfier, logistyk en cruisefeart. De finansjele sektor is ien fan de pylders fan de ekonomy fan de stêd. Kopenhagen is it sintrum fan it Deenske bank- en fersekeringswêzen en is de fêstigingsplak fan de [[Danmarks Nationalbank]], de sintrale bank fan Denemark. De oanwêzigens fan grutte finansjele ynstellingen, in heech digitalisearre ekonomy en in stabile ynstitúsjonele omjouwing hawwe bydroegen oan de posysje fan de stêd as in wichtich finansjeel sintrum yn Skandinaavje. In oare wichtige ekonomyske sektor is de libbenswittenskip, benammen de farmaseutyske en biotechnologyske yndustry. De regio Kopenhagen hat him ûntwikkele ta ien fan de wichtichste sintra yn Jeropa foar ûndersyk nei medisinen, sûnenssoarch en biotechnology. Bedriuwen wurkje dêrby nau gear mei universiteiten en ûndersyksynstellingen, benammen de [[Universiteit fan Kopenhagen]] en oare hegeskoallen yn de regio. [[Ofbyld:Ferring Neroport Orestad 20100810 0179F (8370660268).jpg|thumb|It eardere Skandinavyske haadkertier fan it Switserske farmaseutyske bedriuw [[Ferring Pharmaceuticals]], dat yntusken ferhuze is nei de oanbuorjende gemeente Tårnby.]] Kopenhagen is ek in wichtich sintrum foar moderne technology en ynnovaasje. De stêd hat in groeiende sektor op it mêd fan ynformaasjetechnology, keunstmjittige yntelliginsje, duorsume enerzjy en skjinne technology. De sterke gearwurking tusken de oerheid, kennisynstellingen en it bedriuwslibben hat laat ta in gunstich klimaat foar startups en technologyske ûntwikkeling. In tal grutte Deenske en ynternasjonale bedriuwen hawwe har haadkantoar yn of om Kopenhagen hinne. Sa binne ûnder oare [[A.P. Møller–Mærsk]], ien fan de grutste skipfeart- en logistykbedriuwen fan de wrâld, it farmaseutyske bedriuw [[Novo Nordisk]], bierprodusint [[Carlsberg Group]] en enerzjybedriuw [[Ørsted]] sterk ferbûn mei de regio. Dizze bedriuwen hawwe in wichtige bydrage levere oan de ynternasjonale ekonomyske posysje fan de stêd. Ek de kreative sektor spilet in wichtige rol yn de ekonomy fan Kopenhagen. De stêd hat in sterke tradysje op it mêd fan Deensk ûntwerp, arsjitektuer, moade en media. De kombinaasje fan funksjoneel ûntwerp, ynnovaasje en duorsumens hat Kopenhagen in ynternasjonale reputaasje jûn as in sintrum foar kreative yndustry. Toerisme foarmet in oare wichtige boarne fan ynkomsten. Kopenhagen lûkt alle jierren miljoenen besikers troch syn histoaryske binnenstêd, kulturele ynstellingen, restaurants en arsjitektuer. De haven is ien fan de wichtichste cruisehavens fan Noard-Jeropa en de stêd profitearret ek fan syn posysje as tagongspoarte ta de rest fan Denemark en de oare Skandinavyske lannen. Sûnt de iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 is de ekonomy fan Kopenhagen hieltyd nauwer ferbûn rekke mei dy fan súdlik [[Sweden]]. Tegearre mei [[Malmö]] en oare stêden foarmet Kopenhagen de [[Øresundregio]], in grutte yntegrearre arbeids- en kenniseekonomy. De maklike ferbining oer de Sont hat laat ta mear gearwurking op it mêd fan ûndersyk, ûnderwiis, bedriuwslibben en ynnovaasje. Kopenhagen stiet ek bekend om syn fokus op duorsume ekonomyske ûntwikkeling. De gemeente ynvestearret sterk yn griene technology, duorsume enerzjy, klimaatfreonlike bou en duorsume mobiliteit. Troch de kombinaasje fan in heech oplate befolking, ynternasjonale bedriuwen en in sterke ynset op duorsumens wurdt Kopenhagen beskôge as ien fan de meast konkurrinsjefêstige en ynnovative stedsregio's fan Noard-Jeropa. == Ferkear == Kopenhagen is it wichtichste ferfiersknooppunt fan [[Denemark]] en ien fan de wichtichste fan [[Noard-Jeropa]]. De stêd beskikt oer in tige ûntwikkele ynfrastruktuer foar dyk-, spoar-, loft- en wetterferfier en stiet ynternasjonaal bekend as ien fan de meast fytsfreonlike stêden fan 'e wrâld. Troch de geunstige lizzing oan de [[Sont]] foarmet Kopenhagen in wichtige ferbining tusken Skandinaavje en it fêstelân fan Jeropa. === Dykferkear === Kopenhagen is it sintrum fan it Deenske ryksdyknet. Ferskate autosnelwegen komme by de haadstêd gear en ferbine de stêd mei de rest fan Denemark en mei Sweden. De wichtichste rûtes binne: * de E20, dy't fia de [[Sontbrêge]] trochrint nei [[Malmö]]; * de E47, dy't Kopenhagen ferbynt mei it suden fan Seelân en fia fearferbiningen mei [[Dútslân]]; * de E55, dy't de stêd ferbynt mei de súdlike dielen fan Denemark. Om de stêd hinne lizze ferskate ringdiken, dy't it trochgeande ferkear safolle mooglik om it stedssintrum hinne liede. De gemeente stimulearret lykwols it gebrûk fan it iepenbier ferfier en de fyts, sadat it autogebrûk yn it sintrum beheind wurdt. === Fytsferkear === [[Ofbyld:Nørreport bicycles.jpg|thumb|Fytsen yn it stedsdiel Nørreport]] Kopenhagen wurdt wrâldwiid beskôge as ien fan de meast fytsfreonlike stêden. Mear as de helte fan de ynwenners brûkt alle dagen de fyts foar it ferkear nei wurk of skoalle. De stêd beskikt oer hûnderten kilometers oan frijlizzende fytspaden. Op in protte krúspunten hawwe fytsers eigen ferkearsljochten en aparte opstelstroken. Dêrneist binne der ferskate saneamde ''fytsautostraden'' dy't de foarstêden mei it stedssintrum ferbine. Om it fytsferkear fierder te stimulearjen binne der grutte fytsparkearplakken by stasjons en kinne fytsen op in grut part fan it spoarnet meinommen wurde. === Iepenbier ferfier === It iepenbier ferfier yn Kopenhagen wurdt eksploitearre troch ferskate bedriuwen dy't nau mei-inoar gearwurkje. It netwurk bestiet út metro's, S-treinen, regionale treinen, bussen en havenbussen. Foar hast it hiele netwurk jildt ien mienskiplik kaartsysteem. ==== Metro ==== De Metro fan Kopenhagen waard yn 2002 iepene en is sûnt ferskate kearen útwreide. It systeem bestiet út folslein automatyske, bestjoerderleaze treinen dy't de hiele dei en nacht ride. De metrolinen ferbine ûnder oare it histoaryske sintrum mei [[Christianshavn]], [[Amager]], [[Københavns Lufthavn]], [[Frederiksberg]], Nordhavn en Sydhavn. Mei de iepening fan de '''Cityringen''' yn 2019 krige de binnenstêd in ringline dy't in grut tal wichtige wiken mei-inoar ferbynt. ==== Tram ==== De S-tog foarmet it foarstedske spoarnet fan Kopenhagen. It netwurk bestiet út ferskate linen dy't yn in fingerfoarm út it stedssintrum wei nei de foarstêden rinne. Dizze struktuer slút oan by it saneamde ''Fingerplan'', dat sûnt de jierren fjirtich de romtlike ûntwikkeling fan de stêd bepaalt. Alle wichtige stedsdielen en foarstêden binne mei de S-trein te berikken. ==== Regionale en ynternasjonale spoarferbiningen ==== It wichtichste spoarstasjon is ''København H'' (Kopenhagen Sintraal), ien fan de drokste stasjons fan Skandinaavje. Fan dêrút ride treinen nei hast alle hoeken en hernen fan Denemark. Der binne ek ynternasjonale treinferbiningen nei [[Malmö]], [[Göteborg]], [[Stockholm]], [[Hamburch]] en [[Berlyn]]. Troch de [[Sontbrêge]] ride sawol regionale as ynternasjonale treinen streekrjocht tusken Denemark en Sweden. ==== Bussen ==== In ticht netwurk fan steds- en streekbussen follet it spoar- en metronet oan. De wichtichste buslinen binne de saneamde '''A-buslinen''', dy't mei hege frekwinsje troch de stêd ride. Dêrneist binne der ekspresbussen, nachtbussen en streeklinen nei de omlizzende gemeenten. === Loftfeart === [[Ofbyld:Copenhagen from air.jpg|thumb|Fleantúch dy't krekt ôfsetten is fan it fleanfjild, fleant boppe de kanalen fan Kopenhagen.]] De stêd wurdt betsjinne troch [[Københavns Lufthavn]], dat leit yn Kastrup op it eilân Amager. It is de grutste lofthaven fan Skandinaavje en tsjinnet as wichtich ynternasjonaal knooppunt. Fan de lofthaven ôf binne der direkte flechten nei hûnderten bestimmingen yn Jeropa, Noard-Amearika, Aazje en it Midden-Easten. De terminal is streekrjocht ferbûn mei de metro, regionale treinen en de Sontbrêge. === Wetterferfier === De haven fan Kopenhagen is al sûnt de midsiuwen ien fan de wichtichste havens fan Denemark. Tsjintwurdich wurdt de haven brûkt foar frachtferfier, passazjiersferfier, cruises en rekreaasje. Kopenhagen is ien fan de grutste cruisehavens fan Noard-Jeropa. Alle jierren dogge hûnderten cruiseskippen de stêd oan. Binnen de haven farre ''havenbussen'', dy't diel útmeitsje fan it iepenbier ferfier. Dy fearboaten ferbine ûnder oare Nyhavn, Christianshavn, Islands Brygge, Refshaleøen en Nordhavn. === De Sontbrêge === De stêd is sûnt de simmer fan 2000 mei Malmö yn Sweden ferbûn troch de 18 kilometer lange [[Sontbrêge]] (''Øresundsbroen''), in kombinearre brêge en tunnel. Dêrtroch is het mooglik om streekrjocht mei trein en auto nei Malmö te reizgjen. De reistiid is sa likernôch 45 minuten. Oer de ferbining rinne sawol auto's as treinen. Troch de iepening fan de Sontbrêge ûntstie de [[Øresundregio]], dêr't tûzenen minsken alle dagen de grins oerstekke foar wurk, stúdzje of rekreaasje. == Ferneamde ynwenners fan Kopenhagen == * [[Hans Christian Andersen]], skriuwer * [[Karen Blixen]] ([[Isak Dinesen]]), skriuwer * [[Niels Bohr]], natuerkundige * [[Aage Bohr]] * [[Victor Borge]], skriuwer * [[Tycho Brahe]] * [[Nicolai Grundtvig]] * [[Ludvig Holberg]], skriuwer * [[Isam Bachiri]], sjonger * [[J. C. Jacobsen]] (stifter fan de brouwerij [[Carlsberg (brouwerij)|Carlsberg]]) * [[Søren Kierkegaard]], filosoof * [[Jakob Nielsen (ûndernimmer)|Jakob Nielsen]] * [[Carl-Henning Pedersen]], keunstskilder * [[Ole Rømer]], astronoom en letter politikus en boargemaster fan Kopenhagen * [[Jørn Utzon]], arsjitekt * [[Hans Christian Ørsted]], ûntdekker fan it ferbân tusken elektrisiteit en magnetisme * [[Tove Ditlevsen]] * [[Kenneth Perez]], fuotballer * [[Sophia Skou]], swimster * [[Erik Thommesen]], byldhouwer * [[Thomas Vinterberg]], filmregisseur * [[Gerda Wegener]], keunstnaresse [[Art Nouveau]]/[[Jugendstil]] * [[Freja Beha]], model * [[Kenneth Brylle]], fuotballer [[Kategory:Kopenhagen| ]] [[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]] [[Kategory:Plak yn Denemark]] mkshs036dwgsgtb2gxcb76so3gy5mby 1236799 1236797 2026-07-30T19:07:40Z Kening Aldgilles 167 /* Sport */ 1236799 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Kopenhagen<br />København | ôfbylding = Copenhagen Collage2.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | ynwennertal = 671.714<small>(1-1-2026)</small> | oerflak = 90,01 km&sup2; | befolkingstichtens = 7.411,38 km&sup2; | stêdekloft = | hichte = | lân = [[Denemark]] | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = [[UTC]] +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|55_40_34_N_12_34_06_E_type:city_zoom:11_region:DK|55° 40' NB, 12° 34' EL</small>}} | webside = [http://www.kk.dk/ www.kk.dk] }} [[Ofbyld:Copenhagen 12.57744E 55.66605N.jpg|thumb|right|Satellytfoto fan Kopenhagen en omkriten]] [[Ofbyld:Kopenhagen stadhuis.jpg|thumb|right|It stedhûs fan Kopenhagen]] '''Kopenhagen''', [[histoarysk]] ek '''Keappenhaven''' ([[Deensk]]: ''København'') is de haadstêd fan [[Denemark]]. Kopenhagen leit oan de eastkust fan it eilan [[Sjellân]] (''Sjælland'') en op it eilân [[Amager]] mei útsicht op de Sweedske stêd [[Malmö (stêd)|Malmö]] yn [[Skâne]] oan de oare kant fan de Sont (''Øresund''). De gemeente Kopenhagen hat 671.714 ynwenners en is dêrmei de grutste stêd fan Denemark, wylst de hiele stêdekloft fan Kopenhagen 1.408.575 ynwenners hat (2026). Kopenhagen ûntstie yn de 11e iuw as in lyts fiskersplak en groeide troch syn geunstige lizzing oan de Sont út ta in wichtige hannels- en havenstêd. Sûnt 1443 is de stêd de keninklike residinsje en haadstêd fan Denemark. Yn de rin fan de iuwen waard Kopenhagen meardere kearen troffen troch brannen, belegeringen en bombardeminten, mar alle kearen waard de stêd wer opboud en fierder útwreide. Tsjintwurdich is Kopenhagen ien fan de wichtichste stêden fan Noard-Europa. De stêd is de sit fan it [[Folketing]], de Deenske regearing en de [[Deenske monargy]]. Dêrneist is Kopenhagen in ynternasjonaal sintrum foar hannel, ûnderwiis, wittenskip, ûntwerp en arsjitektuer. Mei de iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 foarmet de stêd tegearre mei it Sweedske [[Malmö]] de [[Øresundregio]], ien fan de grutste metropoalregio's fan Skandinaavje. Kopenhagen stiet bekend om syn histoaryske binnenstêd, de keninklike paleizen, de haven, de protte fytsers en de hege kwaliteit fan libjen. Bekende besjensweardichheden binne ûnder oare [[Tivoli]], [[Nyhavn]], [[De Lytse Wetterfaam]], [[Amalienborg]], [[Christiansborg]] en [[Rosenborg Slot]]. De stêd wurdt geregeld neamd as ien fan de meast leefbere en duorsume haadstêden fan 'e wrâld. == Geografy == Kopenhagen leit yn it easten fan [[Seelân (eilân)|Seelân]] en beslacht ek it noardlike part fan it eilân [[Amager]]. De stêd leit oan de [[Sont]], de seestrjitte dy't [[Denemark]] fan [[Sweden]] skiedt. Oan de oare kant fan de Sont leit de Sweedske stêd [[Malmö]], dy't sûnt de iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 streekrjocht mei Kopenhagen ferbûn is. It gemeentlik grûngebiet hat in oerflak fan likernôch 90 km², wylst de gruttere stedsregio him fier bûten de gemeentegrinzen útwreidet. It terrein is frij flak en leit mar in pear meter boppe seenivo. De kustline wurdt foarme troch natuerlike baaien, havens en keunstmjittich oanleine kaaien. De haven fan Kopenhagen hat troch de iuwen hinne in sintrale rol spile yn de ûntwikkeling fan de stêd. Eartiids wie it benammen in hannelshaven, mar tsjintwurdich is de haven ek wichtich foar de passazjiersfeart, de cruisefeart en rekreaasje. In grut part fan de eardere havengebieten is omfoarme ta wen-, kantoar- en rekreaasjegebieten. De stêd wurdt trochsnien troch ferskate kanalen, benammen yn de histoaryske binnenstêd en de wyk [[Christianshavn]]. Oan de noardkant lizze ûnder mear de marren ''Sortedams Sø'', ''Peblinge Sø'' en ''Sankt Jørgens Sø'', dy't eartiids diel útmakken fan de ferdigeningswurken fan de stêd. === Binnenstêd === De measte monumintale gebouwen yn Kopenhagen stamme út de 17e iuw, doe't ûnder [[Kristiaan IV fan Denemark|Kristiaan IV]] de stêd opkreaze waard. De binnenstêd is rom opset. === Bûtenwiken === De bútenwiken fan Kopenhagen waarden opset om de wenningneed op te lossen. It binne de wiken [[Nørrebro]] ("Noarderbrêge"), [[Østerbro]] ("Easterbrêge") en [[Vesterbro]] ("Westerbrêge"). Vesterbro is bekend fan it amusementspark [[Tivoli]], Østerbro as in statige wyk dêr't famyljes mei bern wenje en Nørrebro as in folkswyk mei in protte nasjonaliteiten. Sawol Vesterbro as Nørrebro binne de lêste jierren bot feroare, wêrby Nørrebro ien fan de meast hippe útgeanswiken wurden is. Østerbro wurdt as moaiste fan de trije "brêgewiken" sjoen. Troch it groeien fan de stêd, wêrtroch hieltiten mear grûn derby kaam, is in oare stêd, [[Frederiksberch]], hielendal troch Kopenhagen omsletten. Frederiksberch lei west fan Kopenhagen mar wurdt troch Nørrebro en Vesterbro hielendal ynsletten en is dêrtroch in soarte fan eilânstêd binnen de grinzen fan Kopenhagen wurden. Frederiksberch is oant hjoed de dei noch hieltiten gjin part fan de gemeente Kopenhagen mar hat syn eigen bestjoer en stedhûs. === Natuer === Nettsjinsteande it stedske karakter hat Kopenhagen in soad parken en griene gebieten. De bekendste binne ûnder oare de [[Kongens Have]], [[Fælledparken]] en de [[Botanyske Tún fan Kopenhagen]]. Oan de súd- en eastkant lizze ferskate strannen, lykas [[Amager Strandpark]], dy't populêr binne foar rekreaasje. Yn de stedsregio lizze ek ferskate natuergebieten, bosken en marren dy't diel útmeitsje fan de saneamde ''Fingerplan'', wêrby't de stêd him ûntwikkele hat lâns spoarlinen mei griene sônes dêrtusken. === Klimaat === Kopenhagen hat in myld [[seeklimaat]] (''Cfb'' neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen). De simmers binne oer it generaal myld oant waarm, mei trochsneed temperatueren fan om de 22&nbsp;°C oerdeis yn july. De winters binne koel, mei trochsneed temperatueren krekt boppe it friespunt. Troch de ynfloed fan de Noardsee en de Eastsee komme ekstreme temperatueren mar selden foar. De delslach is relatyf lykmjittich oer it jier ferdield. Yn de hjerst en winter komme geregeld stoarmen foar dy't feroarsake wurde troch Atlantyske depresjes. Yn 'e simmer binne de dagen tige lang, wylst de winter koarte dagen en beheind deiljocht hat. == Skiednis == === Iere skiednis === It gebiet dêr't Kopenhagen tsjintwurdich leit, wie al yn de [[Stientiid]] bewenne, sa docht bliken út archeologyske fynsten yn de omkriten fan de hjoeddeiske stêd. De geunstige lizzing oan de [[Sont]], de smelle seestrjitte tusken [[Seelân (eilân)|Seelân]] en [[Skåne]], makke it gebiet gaadlik foar fiskerij, hannel en de oerstek nei it Skandinavyske fêstelân. Yn de [[Wytsingtiid]] ûntstienen ferskate lytse delsettings oan de kust. De wichtichste wie in fiskersplak dat bekend stie as ''Havn'' ('haven'). Fanwegen de rike hjerringfangst yn de Sont groeide de delsetting yn de rin fan de 11e en 12e iuw út ta in regionaal hannelssintrum. === Stifting fan de stêd === De earste skriftlike fermelding fan de delsetting datearret út de 11e iuw. Yn 1167 joech biskop [[Absalon]], ien fan de machtichste geastliken fan Denemark, opdracht ta de bou fan in festing op it eilantsje Slotsholmen. Dy festing moast de delsetting beskermje tsjin de faak weromkommende oanfallen fan [[Wenden|Westslavyske]] seerôvers. De festing fan Absalon wurdt tradisjoneel beskôge as it begjin fan de stêd Kopenhagen. Om de festing hinne ûntjoech him in hieltyd gruttere merk- en havenstêd. De namme ''København'' is ôflaat fan it Alddúnske ''Køpmannahavn'', dat "keapmanshaven" betsjut. Yn 1254 krige Kopenhagen stedsrjochten fan biskop Jakob Erlandsen. Dêrmei waard de stêd in selsstannich bestjoerlik sintrum mei eigen privileezjes foar hannel en ambacht. === Midsiuwen === Yn de 13e en 14e iuw groeide Kopenhagen út ta ien fan de wichtichste hannelsstêden fan Denemark. De haven profitearre fan de strategyske lizzing oan de Sont, dêr't in grut part fan it skipfeartferkear tusken de [[Noardsee]] en de [[Eastsee]] lâns fear. Yn de lette midsiuwen waard de stêd ferskate kearen belegere en plondere. Benammen de [[Hânze]] besocht geregeld ynfloed út te oefenjen op de Deenske hannel. Yn 1368 waard Kopenhagen ynnommen troch in Hanzeatyske float, wêrby't de festing foar in grut part ferneatige waard. Nei de frede waard de stêd wer opboud en waarden de ferdigeningswurken fersterke. Yn de 15e iuw naam it politike belang fan Kopenhagen ta. De Deenske keningen brûkten de stêd hieltyd faker as residinsje, wêrtroch't it bestjoer him stadichoan fan Roskilde nei Kopenhagen ferpleatste. === Keninklike haadstêd === [[Ofbyld:København1500.jpg|thumb|Rekonstruksje fan Kopenhagen om 1500 hinne]] [[Ofbyld:Old Stock Exchange Copenhagen, pic-001.JPG|thumb|Børsen (de beurs) waard yn 1640 oplevere]] Yn 1443 ferklearre kening [[Kristiaan I fan Denemark|Kristiaan I]] Kopenhagen ta de permaninte residinsjestêd fan de Deenske kroan. Dêrmei waard Kopenhagen de feitlike haadstêd fan it keninkryk. Yn de 16e iuw groeide de stêd fierder ûnder [[Kristiaan III fan Denemark|Kristiaan III]], dy't yn 1536 de [[Reformaasje]] yn Denemark trochfierde. Tsjerklik besit waard sekularisearre en de macht fan de roomske tsjerke naam sterk ôf. Under [[Kristiaan IV fan Denemark|Kristiaan IV]] (1588–1648) belibbe Kopenhagen ien fan de grutste bloeiperioden út syn skiednis. De kening liet grutte dielen fan de stêd útwreidzje en joech opdracht ta de oanlis fan nije stedswiken en monumintale gebouwen. Yn dat tiidrek ûntstienen ûnder oare: [[Børsen]], it [[Rosenborg Slot]] de wyk [[Christianshavn]] en de Rûne Toer (''Rundetårn''). Tagelyk waarden de stedsmuorren en bastions modernisearre om de stêd better tsjin fijannige legers te ferdigenjen. Yn de 17e iuw waard Kopenhagen meardere kearen bedrige troch Sweden. Tidens de [[Noardske Oarloch]] waard de stêd yn 1658–1659 belegere troch de troepen fan kening [[Karel X Gustaaf fan Sweden]]. De ynwenners en it Deenske leger wisten de oanfal lykwols ôf te slaan. Nei dy belegering waarden de ferdigeningswurken fierder útwreide. Oan de kust waarden nije forten oanlein om de tagong ta de haven te beskermjen. === Brannen en pest === Kopenhagen waard yn de rin fan de 18e iuw troffen troch ferskate rampen. Yn 1711 waard de stêd troffen troch in swiere [[pest]], dy't tsientûzenen slachtoffers makke. Yn 1728 ûntstie de Grutte Brân fan Kopenhagen. Trije dagen lang stie in grut part fan de binnenstêd yn 'e brân. Likernôch in tredde fan alle gebouwen gie ferlern, wêrûnder tal fan midsiuwske huzen en manuskripten. Yn 1795 waard de stêd op 'e nij troffen troch in grutte stedsbrân, dy't op 'e nij grutte parten fan it sintrum ferneatige. De weropbou late ta de bou fan brede strjitten en klassisistyske gebouwen dy't hjoed-de-dei noch altyd it stedssilhûet bepale. === Njoggentjinde iuw === Tidens de [[Napoleontyske Oarloggen]] spile Kopenhagen in wichtige rol yn de Europeeske machtspolityk. Yn 1801 focht de Britske marine ûnder admiraal [[Horatio Nelson]] de [[Slach by Kopenhagen (1801)|Earste Slach by Kopenhagen]] út tsjin de Deenske float. Yn 1807 fierden de Britten in twadde oanfal út. Nei't Denemark wegere syn float oer te jaan, bombardearre de [[Royal Navy]] de stêd trije dagen lang. In grut tal gebouwen waard ferneatige en hûnderten boargers kamen om. De Deenske float waard dêrnei troch de Britten meinommen. Yn de 19e iuw groeide Kopenhagen hurd troch de [[Yndustriële Revolúsje]]. De âlde stedswâlen waarden ôfbrutsen, sadat nije wenwiken bûten de eardere ferdigeningsline ûntstean koene. De komst fan it spoar yn 1847 fersterke de posysje fan de stêd as ferfiersknooppunt. Fabriken, skipswerven en pakhuzen soargen foar in sterke ekonomyske groei. Tagelyk waard de ynfrastruktuer modernisearre mei gasferljochting, wetterliedingen, riolearring en letter elektrisiteit. [[Ofbyld:KBH 1890-1900.jpg|thumb|Slotsholmen kanaal om 1900 hinne]] Yn de twadde helte fan de 19e iuw waarden bekende kulturele ynstellingen oprjochte en ûntwikkele Kopenhagen him ta it kulturele sintrum fan Denemark. === Tweintichste iuw === [[Ofbyld:Shellhuset 210345.jpg|thumb|Bombardemint fan de [[Royal Air Force|RAF]] op it Gestapo-haadkertier yn Kopenhagen yn maart 1945.]] By it útbrekken fan de [[Earste Wrâldoarloch]] bleau Denemark neutraal. Kopenhagen ûntkaam dêrtroch oan grutte oarlochsskea. Op 9 april 1940 waard Denemark beset troch [[Nazi-Dútslân]]. De besetting duorre oant maaie 1945. Hoewol't Kopenhagen relatyf beheinde materiële skea oprûn, spile de stêd in rol yn it Deenske ferset. Yn oktober 1943 slagge in grut part fan de Deenske Joaden der mei help fan it ferset yn om fanút Kopenhagen oer de Sont nei Sweden te ûntkommen. Yn maart 1945 fierde de Britske loftmacht ''Operation Carthage'' út, in bombardemint op it haadkertier fan de Dútske Gestapo yn Kopenhagen. By de aksje waard ek in skoalle troffen, wêrby't in grut tal boargers en bern omkamen. Nei 1945 ûntwikkele Kopenhagen him ta in moderne Europeeske haadstêd. Nije wenwiken waarden oanlein en de stêd groeide fierder út nei de omlizzende gemeenten. Yn de jierren sechstich en santich waard de metroregio planmjittich útwreide neffens it saneamde ''Fingerplan'', wêrby't nije wen- en wurkgebieten lâns de spoarlinen ûntwikkele waarden mei griene sônes dêrtusken. Yn 1971 waard de eardere militêre kazerne yn Christianshavn beset troch krakers. Dêr ûntstie de frijsteat [[Christiania]], dy't útgroeide ta ien fan de bekendste alternative wenmienskippen fan Europa. === Ienentweintichste iuw === [[Ofbyld:Øresund Bridge from the air in September 2015.jpg|thumb|Sûnt de simmer fan 2000 binne Kopenhagen en Malmö mei elkoar ferbûn troch de [[Sontbrêge]].]] De iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 ferbûn Kopenhagen direkt mei it Sweedske Malmö. Dêrmei ûntstie de [[Øresundregio]], ien fan de grutste ekonomyske regio's yn Noard-Europa. Yn de earste desennia fan de 21e iuw groeide de stêd út ta in ynternasjonaal sintrum foar duorsume stedsûntwikkeling, fytsferkear en griene enerzjy. Grutte eardere havengebieten, lykas Ørestad en Nordhavn, waarden omfoarme ta moderne wen- en saaklike wiken. Kopenhagen waard ferskate kearen útroppen ta ien fan de leefberste stêden fan 'e wrâld. De stêd stiet bekend om har hege kwaliteit fan libben, goed iepenbier ferfier, útwreide fytsynfrastruktuer en ambisjeuze klimaatbelied. It doel fan de gemeente is om yn de kommende desennia klimaatneutraal te wurden. == Bysûndere bouwurken en monuminten == [[Ofbyld:Nyhavn-Copenhagen.JPG|thumb|right|Nyhavn]] [[Ofbyld:Kopenhagen_zeehaven.JPG|thumb|Kopenhagen per boat]] [[Strøget]] is Kopenhagens belangrykste winkelstritte. Hjir binne ferneamde nasjonale produkten te krijen en ek binne der fernaemde ynternasjonale winkels. De winkelstrjitte begjint eins by it Riedhûs (Rådhus), mar fan Nytorv ôf begjint de echte winkelstrjitte dy't trochrint oant [[Kongens Nytorv]] dêr't it keninklik teater leit. Yn de haven stiet it ferneamde byld ''[[De Lytse Seemearmin]]''. Dat lytse byld is inspyrearre troch it mearke fan de Deenske skriuwer [[Hans Christian Andersen]]. It byld is net it ienige stânbyld: oeral yn de stêd fynt men stânbylden oan de iepenbiere wei en yn parken. Dêrneist hat Kopenhagen ek noch in grut tal musea. De fontein fan [[Gefion]] of Gefjun (1908) is it grutste monumint yn Kopenhagen en leit net fier fan it byld fan Hans Christian Andersens lytse seemearmin. De ûntwerper is [[Anders Bundgård]]. De fontein wie in kado fan it Carlsbergfond oan de stêd Kopenhagen. Oarspronklik wie it bedoeld foar it Rådhusplads, mar it is úteinlik oan de ein fan de Amaliegade delset tsjinoer ''Kastellet'', de festing fan Kopenhagen. Nyhavn is, neist "De Lytse Seemearmin" in toeristyske trekpleister. De huzerige yn ferskillende kleuren, oan it haventsje Nyhavn, dêr't ek de kanaalboaten fertrekke, is ien fan de populêrste toeristeplaatjes yn de fakansjeboeken. Yn ien fan de kleurde huzen hat Hans Christian Andersen noch wenne. In apart stikje fan Kopenhagen is de [[Frijstêd Christiania]], yn 1970 oprjochte op it terrein fan in oerstallige kazerne. == Sport == Kopenhagen hat in rike sporttradysje en is it wichtichste sportsintrum fan [[Denemark]]. De stêd hat in grut tal sportferienings, stadions en sportynstellingen en spilet in sintrale rol yn sawol topsport as breedtesport. Benammen fuotbal, keatsen, hurdfytsen en wettersporten binne populêr ûnder de ynwenners. === Fuotbal === [[Fuotbal]] is de populêrste sport yn Kopenhagen. De stêd is it thús fan ferskate bekende fuotbalklups, wêrfan't [[FC Kopenhagen]] de grutste en meast súksesfolle yn de [[Superligaen|Deenske superliga]] is. De klub waard oprjochte yn 1992 en spilet syn thúswedstriden yn it [[Parken Stadium]], it grutste fuotbalstadion fan Denemark. FC Kopenhagen hat tal fan nasjonale kampioenskippen en bekers wûn en hat ek geregeld meidien oan Europeeske kompetysjes lykas de [[UEFA Champions League]] en de [[UEFA Europa League]]. In oare histoaryske fuotbalklup út de stêd is [[Boldklubben Frem]], oprjochte yn 1886. De klup hie benammen yn de earste helte fan de 20e iuw in wichtige rol yn it Deenske fuotbal. Ek [[Akademisk Boldklub]] en oare pleatslike klups hawwe bydroegen oan de fuotbalkultuer fan de stêd. === Parken stadion === [[Ofbyld:Parken from the air 2.JPG|thumb|It stadion ''Parken'']] It [[Parken stadion]], yn de wyk Østerbro, is it nasjonale stadion fan Denemark en it thússtadion fan FC Kopenhagen. It stadion wurdt ek brûkt foar wedstriden fan it [[Deensk fuotbalalvetal|Deenske nasjonale fuotbalteam]], grutte konserten en oare eveneminten. It stadion wie ien fan de spylplakken fan it [[Europeesk kampioenskip fuotbal 2020]], wêrby't ferskate wedstriden yn Kopenhagen spile waarden. === Hânbal === Neist fuotbal is [[hânbal]] tige populêr yn Denemark en ek yn Kopenhagen. De stêd hat ferskate sterke hânbalklups en in soad jeugdopliedingen. De Deenske nasjonale teams hearre ta de bêsten fan 'e wrâld en in protte topspilers hawwe harren karriêre begûn by klups yn de haadstêd. === Hurdfytsen === Kopenhagen hat in sterke fytskultuer dy't ek yn de sport weromkomt. De stêd hat in soad ynternasjonale fytswedstriden organisearre en wurdt beskôge as ien fan de wichtichste fytsstêden fan 'e wrâld. Yn 2022 wie Kopenhagen de startstêd fan de [[Tour de France]]. De earste etappe fan de wedstriid waard as in yndividuele tiidrit troch de strjitten fan de Deenske haadstêd holden. Dêrmei krige de stêd ynternasjonale oandacht as fytsmetropoal. === Wettersport === Troch de lizzing oan de [[Sont]] en de grutte haven hat Kopenhagen in lange tradysje yn wettersporten. Silen, roeien en kajakken binne populêre sporten by de kust en yn de havengebieten. De haven fan Kopenhagen, dy't eartiids foaral in yndustrieel gebiet wie, is de lêste desennia hieltyd mear in plak wurden foar rekreaasje. Der binne ferskate swimgebieten oanlein en wettersportferienings hawwe dêr in wichtige rol. === Olympyske en ynternasjonale sporteveneminten === [[Ofbyld:Copenhagen Marathon 2008.jpg|thumb|Maraton fan Kopenhagen yn 2008]] Kopenhagen hat ferskate grutte ynternasjonale sporteveneminten organisearre. Neist it Europeesk kampioenskip fuotbal 2020 en de start fan de Tour de France yn 2022 wie de stêd ek gasthear fan ûnder oare wrâldkampioenskippen yn fytsen en oare sporten. Yn 2009 waard yn Kopenhagen it [[Kongres fan it Ynternasjonaal Olympysk Komitee]] holden, dêr't ûnder oare besletten waard oer de takomstige organisaasje fan de Olympyske Spullen. === Sportynfrastruktuer === De stêd beskikt oer in wiidweidich netwurk fan sportfoarsjennings, fan grutte stadions oant pleatslike sporthallen en iepenbiere rekreaasjegebieten. Njonken it Parken Stadium binne ûnder oare it [[Royal Arena]] en ferskate gemeentlike sportkompleksen wichtige lokaasjes foar sport en kulturele eveneminten. Troch de kombinaasje fan in aktive befolking, in sterke klupkultuer en in soad mooglikheden foar bûtesport wurdt Kopenhagen beskôge as ien fan de meast sportaktive stêden fan Noard-Jeropa. == Ekonomy == [[Ofbyld:Krystallen (Nykredit).jpg|thumb|The Crystal, haadkertier fan de ''Nykredit bank'']] Kopenhagen is it ekonomyske sintrum fan [[Denemark]] en ien fan de wichtichste ekonomyske regio's fan [[Noard-Jeropa]]. De stêd hat in ferskaat en ynternasjonaal oriïntearre ekonomy dy't basearre is op ûnder mear hannel, finansjele tsjinsten, technology, farmaseutyske yndustry, ûndersyk, ûntwerp en toerisme. Troch de strategyske lizzing oan de [[Sont]] hat Kopenhagen al sûnt de midsiuwen in wichtige rol spile as hannels- en havenstêd. De haven wie iuwenlang de basis fan de ekonomyske ûntwikkeling fan Kopenhagen. Yn de midsiuwen en de iere moderne tiid wie de stêd in wichtich knooppunt foar de hannel tusken de [[Noardsee]] en de [[Eastsee]]. Mei de groei fan de yndustrialisaasje yn de 19e en 20e iuw ûntstienen der skipswerven, pakhuzen en fabriken oan de haven. Yn de lêste desennia is de ekonomyske funksje fan de haven sterk feroare: in grut part fan de eardere yndustrygebieten is omfoarme ta moderne wen-, kantoar- en rekreaasjegebieten, wylst de haven sels wichtich bleaun is foar passazjiersferfier, logistyk en cruisefeart. De finansjele sektor is ien fan de pylders fan de ekonomy fan de stêd. Kopenhagen is it sintrum fan it Deenske bank- en fersekeringswêzen en is de fêstigingsplak fan de [[Danmarks Nationalbank]], de sintrale bank fan Denemark. De oanwêzigens fan grutte finansjele ynstellingen, in heech digitalisearre ekonomy en in stabile ynstitúsjonele omjouwing hawwe bydroegen oan de posysje fan de stêd as in wichtich finansjeel sintrum yn Skandinaavje. In oare wichtige ekonomyske sektor is de libbenswittenskip, benammen de farmaseutyske en biotechnologyske yndustry. De regio Kopenhagen hat him ûntwikkele ta ien fan de wichtichste sintra yn Jeropa foar ûndersyk nei medisinen, sûnenssoarch en biotechnology. Bedriuwen wurkje dêrby nau gear mei universiteiten en ûndersyksynstellingen, benammen de [[Universiteit fan Kopenhagen]] en oare hegeskoallen yn de regio. [[Ofbyld:Ferring Neroport Orestad 20100810 0179F (8370660268).jpg|thumb|It eardere Skandinavyske haadkertier fan it Switserske farmaseutyske bedriuw [[Ferring Pharmaceuticals]], dat yntusken ferhuze is nei de oanbuorjende gemeente Tårnby.]] Kopenhagen is ek in wichtich sintrum foar moderne technology en ynnovaasje. De stêd hat in groeiende sektor op it mêd fan ynformaasjetechnology, keunstmjittige yntelliginsje, duorsume enerzjy en skjinne technology. De sterke gearwurking tusken de oerheid, kennisynstellingen en it bedriuwslibben hat laat ta in gunstich klimaat foar startups en technologyske ûntwikkeling. In tal grutte Deenske en ynternasjonale bedriuwen hawwe har haadkantoar yn of om Kopenhagen hinne. Sa binne ûnder oare [[A.P. Møller–Mærsk]], ien fan de grutste skipfeart- en logistykbedriuwen fan de wrâld, it farmaseutyske bedriuw [[Novo Nordisk]], bierprodusint [[Carlsberg Group]] en enerzjybedriuw [[Ørsted]] sterk ferbûn mei de regio. Dizze bedriuwen hawwe in wichtige bydrage levere oan de ynternasjonale ekonomyske posysje fan de stêd. Ek de kreative sektor spilet in wichtige rol yn de ekonomy fan Kopenhagen. De stêd hat in sterke tradysje op it mêd fan Deensk ûntwerp, arsjitektuer, moade en media. De kombinaasje fan funksjoneel ûntwerp, ynnovaasje en duorsumens hat Kopenhagen in ynternasjonale reputaasje jûn as in sintrum foar kreative yndustry. Toerisme foarmet in oare wichtige boarne fan ynkomsten. Kopenhagen lûkt alle jierren miljoenen besikers troch syn histoaryske binnenstêd, kulturele ynstellingen, restaurants en arsjitektuer. De haven is ien fan de wichtichste cruisehavens fan Noard-Jeropa en de stêd profitearret ek fan syn posysje as tagongspoarte ta de rest fan Denemark en de oare Skandinavyske lannen. Sûnt de iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 is de ekonomy fan Kopenhagen hieltyd nauwer ferbûn rekke mei dy fan súdlik [[Sweden]]. Tegearre mei [[Malmö]] en oare stêden foarmet Kopenhagen de [[Øresundregio]], in grutte yntegrearre arbeids- en kenniseekonomy. De maklike ferbining oer de Sont hat laat ta mear gearwurking op it mêd fan ûndersyk, ûnderwiis, bedriuwslibben en ynnovaasje. Kopenhagen stiet ek bekend om syn fokus op duorsume ekonomyske ûntwikkeling. De gemeente ynvestearret sterk yn griene technology, duorsume enerzjy, klimaatfreonlike bou en duorsume mobiliteit. Troch de kombinaasje fan in heech oplate befolking, ynternasjonale bedriuwen en in sterke ynset op duorsumens wurdt Kopenhagen beskôge as ien fan de meast konkurrinsjefêstige en ynnovative stedsregio's fan Noard-Jeropa. == Ferkear == Kopenhagen is it wichtichste ferfiersknooppunt fan [[Denemark]] en ien fan de wichtichste fan [[Noard-Jeropa]]. De stêd beskikt oer in tige ûntwikkele ynfrastruktuer foar dyk-, spoar-, loft- en wetterferfier en stiet ynternasjonaal bekend as ien fan de meast fytsfreonlike stêden fan 'e wrâld. Troch de geunstige lizzing oan de [[Sont]] foarmet Kopenhagen in wichtige ferbining tusken Skandinaavje en it fêstelân fan Jeropa. === Dykferkear === Kopenhagen is it sintrum fan it Deenske ryksdyknet. Ferskate autosnelwegen komme by de haadstêd gear en ferbine de stêd mei de rest fan Denemark en mei Sweden. De wichtichste rûtes binne: * de E20, dy't fia de [[Sontbrêge]] trochrint nei [[Malmö]]; * de E47, dy't Kopenhagen ferbynt mei it suden fan Seelân en fia fearferbiningen mei [[Dútslân]]; * de E55, dy't de stêd ferbynt mei de súdlike dielen fan Denemark. Om de stêd hinne lizze ferskate ringdiken, dy't it trochgeande ferkear safolle mooglik om it stedssintrum hinne liede. De gemeente stimulearret lykwols it gebrûk fan it iepenbier ferfier en de fyts, sadat it autogebrûk yn it sintrum beheind wurdt. === Fytsferkear === [[Ofbyld:Nørreport bicycles.jpg|thumb|Fytsen yn it stedsdiel Nørreport]] Kopenhagen wurdt wrâldwiid beskôge as ien fan de meast fytsfreonlike stêden. Mear as de helte fan de ynwenners brûkt alle dagen de fyts foar it ferkear nei wurk of skoalle. De stêd beskikt oer hûnderten kilometers oan frijlizzende fytspaden. Op in protte krúspunten hawwe fytsers eigen ferkearsljochten en aparte opstelstroken. Dêrneist binne der ferskate saneamde ''fytsautostraden'' dy't de foarstêden mei it stedssintrum ferbine. Om it fytsferkear fierder te stimulearjen binne der grutte fytsparkearplakken by stasjons en kinne fytsen op in grut part fan it spoarnet meinommen wurde. === Iepenbier ferfier === It iepenbier ferfier yn Kopenhagen wurdt eksploitearre troch ferskate bedriuwen dy't nau mei-inoar gearwurkje. It netwurk bestiet út metro's, S-treinen, regionale treinen, bussen en havenbussen. Foar hast it hiele netwurk jildt ien mienskiplik kaartsysteem. ==== Metro ==== De Metro fan Kopenhagen waard yn 2002 iepene en is sûnt ferskate kearen útwreide. It systeem bestiet út folslein automatyske, bestjoerderleaze treinen dy't de hiele dei en nacht ride. De metrolinen ferbine ûnder oare it histoaryske sintrum mei [[Christianshavn]], [[Amager]], [[Københavns Lufthavn]], [[Frederiksberg]], Nordhavn en Sydhavn. Mei de iepening fan de '''Cityringen''' yn 2019 krige de binnenstêd in ringline dy't in grut tal wichtige wiken mei-inoar ferbynt. ==== Tram ==== De S-tog foarmet it foarstedske spoarnet fan Kopenhagen. It netwurk bestiet út ferskate linen dy't yn in fingerfoarm út it stedssintrum wei nei de foarstêden rinne. Dizze struktuer slút oan by it saneamde ''Fingerplan'', dat sûnt de jierren fjirtich de romtlike ûntwikkeling fan de stêd bepaalt. Alle wichtige stedsdielen en foarstêden binne mei de S-trein te berikken. ==== Regionale en ynternasjonale spoarferbiningen ==== It wichtichste spoarstasjon is ''København H'' (Kopenhagen Sintraal), ien fan de drokste stasjons fan Skandinaavje. Fan dêrút ride treinen nei hast alle hoeken en hernen fan Denemark. Der binne ek ynternasjonale treinferbiningen nei [[Malmö]], [[Göteborg]], [[Stockholm]], [[Hamburch]] en [[Berlyn]]. Troch de [[Sontbrêge]] ride sawol regionale as ynternasjonale treinen streekrjocht tusken Denemark en Sweden. ==== Bussen ==== In ticht netwurk fan steds- en streekbussen follet it spoar- en metronet oan. De wichtichste buslinen binne de saneamde '''A-buslinen''', dy't mei hege frekwinsje troch de stêd ride. Dêrneist binne der ekspresbussen, nachtbussen en streeklinen nei de omlizzende gemeenten. === Loftfeart === [[Ofbyld:Copenhagen from air.jpg|thumb|Fleantúch dy't krekt ôfsetten is fan it fleanfjild, fleant boppe de kanalen fan Kopenhagen.]] De stêd wurdt betsjinne troch [[Københavns Lufthavn]], dat leit yn Kastrup op it eilân Amager. It is de grutste lofthaven fan Skandinaavje en tsjinnet as wichtich ynternasjonaal knooppunt. Fan de lofthaven ôf binne der direkte flechten nei hûnderten bestimmingen yn Jeropa, Noard-Amearika, Aazje en it Midden-Easten. De terminal is streekrjocht ferbûn mei de metro, regionale treinen en de Sontbrêge. === Wetterferfier === De haven fan Kopenhagen is al sûnt de midsiuwen ien fan de wichtichste havens fan Denemark. Tsjintwurdich wurdt de haven brûkt foar frachtferfier, passazjiersferfier, cruises en rekreaasje. Kopenhagen is ien fan de grutste cruisehavens fan Noard-Jeropa. Alle jierren dogge hûnderten cruiseskippen de stêd oan. Binnen de haven farre ''havenbussen'', dy't diel útmeitsje fan it iepenbier ferfier. Dy fearboaten ferbine ûnder oare Nyhavn, Christianshavn, Islands Brygge, Refshaleøen en Nordhavn. === De Sontbrêge === De stêd is sûnt de simmer fan 2000 mei Malmö yn Sweden ferbûn troch de 18 kilometer lange [[Sontbrêge]] (''Øresundsbroen''), in kombinearre brêge en tunnel. Dêrtroch is het mooglik om streekrjocht mei trein en auto nei Malmö te reizgjen. De reistiid is sa likernôch 45 minuten. Oer de ferbining rinne sawol auto's as treinen. Troch de iepening fan de Sontbrêge ûntstie de [[Øresundregio]], dêr't tûzenen minsken alle dagen de grins oerstekke foar wurk, stúdzje of rekreaasje. == Ferneamde ynwenners fan Kopenhagen == * [[Hans Christian Andersen]], skriuwer * [[Karen Blixen]] ([[Isak Dinesen]]), skriuwer * [[Niels Bohr]], natuerkundige * [[Aage Bohr]] * [[Victor Borge]], skriuwer * [[Tycho Brahe]] * [[Nicolai Grundtvig]] * [[Ludvig Holberg]], skriuwer * [[Isam Bachiri]], sjonger * [[J. C. Jacobsen]] (stifter fan de brouwerij [[Carlsberg (brouwerij)|Carlsberg]]) * [[Søren Kierkegaard]], filosoof * [[Jakob Nielsen (ûndernimmer)|Jakob Nielsen]] * [[Carl-Henning Pedersen]], keunstskilder * [[Ole Rømer]], astronoom en letter politikus en boargemaster fan Kopenhagen * [[Jørn Utzon]], arsjitekt * [[Hans Christian Ørsted]], ûntdekker fan it ferbân tusken elektrisiteit en magnetisme * [[Tove Ditlevsen]] * [[Kenneth Perez]], fuotballer * [[Sophia Skou]], swimster * [[Erik Thommesen]], byldhouwer * [[Thomas Vinterberg]], filmregisseur * [[Gerda Wegener]], keunstnaresse [[Art Nouveau]]/[[Jugendstil]] * [[Freja Beha]], model * [[Kenneth Brylle]], fuotballer [[Kategory:Kopenhagen| ]] [[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]] [[Kategory:Plak yn Denemark]] hdz0v5t1ib0r5a2lwlsoq86e373o9lv 1236800 1236799 2026-07-30T19:09:15Z Kening Aldgilles 167 1236800 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Kopenhagen<br />København | ôfbylding = Copenhagen Collage2.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | ynwennertal = 671.714<small>(1-1-2026)</small> | oerflak = 90,01 km&sup2; | befolkingstichtens = 7.411,38 km&sup2; | stêdekloft = | hichte = | lân = [[Denemark]] | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = [[UTC]] +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|55_40_34_N_12_34_06_E_type:city_zoom:11_region:DK|55° 40' NB, 12° 34' EL</small>}} | webside = [http://www.kk.dk/ www.kk.dk] }} [[Ofbyld:Copenhagen 12.57744E 55.66605N.jpg|thumb|right|Satellytfoto fan Kopenhagen en omkriten]] [[Ofbyld:Kopenhagen stadhuis.jpg|thumb|right|It stedhûs fan Kopenhagen]] '''Kopenhagen''', [[histoarysk]] ek '''Keappenhaven''' ([[Deensk]]: ''København'') is de haadstêd fan [[Denemark]]. Kopenhagen leit oan de eastkust fan it eilan [[Sjellân]] (''Sjælland'') en op it eilân [[Amager]] mei útsicht op de Sweedske stêd [[Malmö (stêd)|Malmö]] yn [[Skâne]] oan de oare kant fan de Sont (''Øresund''). De gemeente Kopenhagen hat 671.714 ynwenners en is dêrmei de grutste stêd fan Denemark, wylst de hiele stêdekloft fan Kopenhagen 1.408.575 ynwenners hat (2026). Kopenhagen ûntstie yn de 11e iuw as in lyts fiskersplak en groeide troch syn geunstige lizzing oan de Sont út ta in wichtige hannels- en havenstêd. Sûnt 1443 is de stêd de keninklike residinsje en haadstêd fan Denemark. Yn de rin fan de iuwen waard Kopenhagen meardere kearen troffen troch brannen, belegeringen en bombardeminten, mar alle kearen waard de stêd wer opboud en fierder útwreide. Tsjintwurdich is Kopenhagen ien fan de wichtichste stêden fan Noard-Europa. De stêd is de sit fan it [[Folketing]], de Deenske regearing en de [[Deenske monargy]]. Dêrneist is Kopenhagen in ynternasjonaal sintrum foar hannel, ûnderwiis, wittenskip, ûntwerp en arsjitektuer. Mei de iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 foarmet de stêd tegearre mei it Sweedske [[Malmö]] de [[Øresundregio]], ien fan de grutste metropoalregio's fan Skandinaavje. Kopenhagen stiet bekend om syn histoaryske binnenstêd, de keninklike paleizen, de haven, de protte fytsers en de hege kwaliteit fan libjen. Bekende besjensweardichheden binne ûnder oare [[Tivoli]], [[Nyhavn]], [[De Lytse Wetterfaam]], [[Amalienborg]], [[Christiansborg]] en [[Rosenborg Slot]]. De stêd wurdt geregeld neamd as ien fan de meast leefbere en duorsume haadstêden fan 'e wrâld. == Geografy == Kopenhagen leit yn it easten fan [[Seelân (eilân)|Seelân]] en beslacht ek it noardlike part fan it eilân [[Amager]]. De stêd leit oan de [[Sont]], de seestrjitte dy't [[Denemark]] fan [[Sweden]] skiedt. Oan de oare kant fan de Sont leit de Sweedske stêd [[Malmö]], dy't sûnt de iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 streekrjocht mei Kopenhagen ferbûn is. It gemeentlik grûngebiet hat in oerflak fan likernôch 90 km², wylst de gruttere stedsregio him fier bûten de gemeentegrinzen útwreidet. It terrein is frij flak en leit mar in pear meter boppe seenivo. De kustline wurdt foarme troch natuerlike baaien, havens en keunstmjittich oanleine kaaien. De haven fan Kopenhagen hat troch de iuwen hinne in sintrale rol spile yn de ûntwikkeling fan de stêd. Eartiids wie it benammen in hannelshaven, mar tsjintwurdich is de haven ek wichtich foar de passazjiersfeart, de cruisefeart en rekreaasje. In grut part fan de eardere havengebieten is omfoarme ta wen-, kantoar- en rekreaasjegebieten. De stêd wurdt trochsnien troch ferskate kanalen, benammen yn de histoaryske binnenstêd en de wyk [[Christianshavn]]. Oan de noardkant lizze ûnder mear de marren ''Sortedams Sø'', ''Peblinge Sø'' en ''Sankt Jørgens Sø'', dy't eartiids diel útmakken fan de ferdigeningswurken fan de stêd. === Binnenstêd === De measte monumintale gebouwen yn Kopenhagen stamme út de 17e iuw, doe't ûnder [[Kristiaan IV fan Denemark|Kristiaan IV]] de stêd opkreaze waard. De binnenstêd is rom opset. === Bûtenwiken === De bútenwiken fan Kopenhagen waarden opset om de wenningneed op te lossen. It binne de wiken [[Nørrebro]] ("Noarderbrêge"), [[Østerbro]] ("Easterbrêge") en [[Vesterbro]] ("Westerbrêge"). Vesterbro is bekend fan it amusementspark [[Tivoli]], Østerbro as in statige wyk dêr't famyljes mei bern wenje en Nørrebro as in folkswyk mei in protte nasjonaliteiten. Sawol Vesterbro as Nørrebro binne de lêste jierren bot feroare, wêrby Nørrebro ien fan de meast hippe útgeanswiken wurden is. Østerbro wurdt as moaiste fan de trije "brêgewiken" sjoen. Troch it groeien fan de stêd, wêrtroch hieltiten mear grûn derby kaam, is in oare stêd, [[Frederiksberch]], hielendal troch Kopenhagen omsletten. Frederiksberch lei west fan Kopenhagen mar wurdt troch Nørrebro en Vesterbro hielendal ynsletten en is dêrtroch in soarte fan eilânstêd binnen de grinzen fan Kopenhagen wurden. Frederiksberch is oant hjoed de dei noch hieltiten gjin part fan de gemeente Kopenhagen mar hat syn eigen bestjoer en stedhûs. === Natuer === Nettsjinsteande it stedske karakter hat Kopenhagen in soad parken en griene gebieten. De bekendste binne ûnder oare de [[Kongens Have]], [[Fælledparken]] en de [[Botanyske Tún fan Kopenhagen]]. Oan de súd- en eastkant lizze ferskate strannen, lykas [[Amager Strandpark]], dy't populêr binne foar rekreaasje. Yn de stedsregio lizze ek ferskate natuergebieten, bosken en marren dy't diel útmeitsje fan de saneamde ''Fingerplan'', wêrby't de stêd him ûntwikkele hat lâns spoarlinen mei griene sônes dêrtusken. === Klimaat === Kopenhagen hat in myld [[seeklimaat]] (''Cfb'' neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen). De simmers binne oer it generaal myld oant waarm, mei trochsneed temperatueren fan om de 22&nbsp;°C oerdeis yn july. De winters binne koel, mei trochsneed temperatueren krekt boppe it friespunt. Troch de ynfloed fan de Noardsee en de Eastsee komme ekstreme temperatueren mar selden foar. De delslach is relatyf lykmjittich oer it jier ferdield. Yn de hjerst en winter komme geregeld stoarmen foar dy't feroarsake wurde troch Atlantyske depresjes. Yn 'e simmer binne de dagen tige lang, wylst de winter koarte dagen en beheind deiljocht hat. == Skiednis == === Iere skiednis === It gebiet dêr't Kopenhagen tsjintwurdich leit, wie al yn de [[Stientiid]] bewenne, sa docht bliken út archeologyske fynsten yn de omkriten fan de hjoeddeiske stêd. De geunstige lizzing oan de [[Sont]], de smelle seestrjitte tusken [[Seelân (eilân)|Seelân]] en [[Skåne]], makke it gebiet gaadlik foar fiskerij, hannel en de oerstek nei it Skandinavyske fêstelân. Yn de [[Wytsingtiid]] ûntstienen ferskate lytse delsettings oan de kust. De wichtichste wie in fiskersplak dat bekend stie as ''Havn'' ('haven'). Fanwegen de rike hjerringfangst yn de Sont groeide de delsetting yn de rin fan de 11e en 12e iuw út ta in regionaal hannelssintrum. === Stifting fan de stêd === De earste skriftlike fermelding fan de delsetting datearret út de 11e iuw. Yn 1167 joech biskop [[Absalon]], ien fan de machtichste geastliken fan Denemark, opdracht ta de bou fan in festing op it eilantsje Slotsholmen. Dy festing moast de delsetting beskermje tsjin de faak weromkommende oanfallen fan [[Wenden|Westslavyske]] seerôvers. De festing fan Absalon wurdt tradisjoneel beskôge as it begjin fan de stêd Kopenhagen. Om de festing hinne ûntjoech him in hieltyd gruttere merk- en havenstêd. De namme ''København'' is ôflaat fan it Alddúnske ''Køpmannahavn'', dat "keapmanshaven" betsjut. Yn 1254 krige Kopenhagen stedsrjochten fan biskop Jakob Erlandsen. Dêrmei waard de stêd in selsstannich bestjoerlik sintrum mei eigen privileezjes foar hannel en ambacht. === Midsiuwen === Yn de 13e en 14e iuw groeide Kopenhagen út ta ien fan de wichtichste hannelsstêden fan Denemark. De haven profitearre fan de strategyske lizzing oan de Sont, dêr't in grut part fan it skipfeartferkear tusken de [[Noardsee]] en de [[Eastsee]] lâns fear. Yn de lette midsiuwen waard de stêd ferskate kearen belegere en plondere. Benammen de [[Hânze]] besocht geregeld ynfloed út te oefenjen op de Deenske hannel. Yn 1368 waard Kopenhagen ynnommen troch in Hanzeatyske float, wêrby't de festing foar in grut part ferneatige waard. Nei de frede waard de stêd wer opboud en waarden de ferdigeningswurken fersterke. Yn de 15e iuw naam it politike belang fan Kopenhagen ta. De Deenske keningen brûkten de stêd hieltyd faker as residinsje, wêrtroch't it bestjoer him stadichoan fan Roskilde nei Kopenhagen ferpleatste. === Keninklike haadstêd === [[Ofbyld:København1500.jpg|thumb|Rekonstruksje fan Kopenhagen om 1500 hinne]] [[Ofbyld:Old Stock Exchange Copenhagen, pic-001.JPG|thumb|Børsen (de beurs) waard yn 1640 oplevere]] Yn 1443 ferklearre kening [[Kristiaan I fan Denemark|Kristiaan I]] Kopenhagen ta de permaninte residinsjestêd fan de Deenske kroan. Dêrmei waard Kopenhagen de feitlike haadstêd fan it keninkryk. Yn de 16e iuw groeide de stêd fierder ûnder [[Kristiaan III fan Denemark|Kristiaan III]], dy't yn 1536 de [[Reformaasje]] yn Denemark trochfierde. Tsjerklik besit waard sekularisearre en de macht fan de roomske tsjerke naam sterk ôf. Under [[Kristiaan IV fan Denemark|Kristiaan IV]] (1588–1648) belibbe Kopenhagen ien fan de grutste bloeiperioden út syn skiednis. De kening liet grutte dielen fan de stêd útwreidzje en joech opdracht ta de oanlis fan nije stedswiken en monumintale gebouwen. Yn dat tiidrek ûntstienen ûnder oare: [[Børsen]], it [[Rosenborg Slot]] de wyk [[Christianshavn]] en de Rûne Toer (''Rundetårn''). Tagelyk waarden de stedsmuorren en bastions modernisearre om de stêd better tsjin fijannige legers te ferdigenjen. Yn de 17e iuw waard Kopenhagen meardere kearen bedrige troch Sweden. Tidens de [[Noardske Oarloch]] waard de stêd yn 1658–1659 belegere troch de troepen fan kening [[Karel X Gustaaf fan Sweden]]. De ynwenners en it Deenske leger wisten de oanfal lykwols ôf te slaan. Nei dy belegering waarden de ferdigeningswurken fierder útwreide. Oan de kust waarden nije forten oanlein om de tagong ta de haven te beskermjen. === Brannen en pest === Kopenhagen waard yn de rin fan de 18e iuw troffen troch ferskate rampen. Yn 1711 waard de stêd troffen troch in swiere [[pest]], dy't tsientûzenen slachtoffers makke. Yn 1728 ûntstie de Grutte Brân fan Kopenhagen. Trije dagen lang stie in grut part fan de binnenstêd yn 'e brân. Likernôch in tredde fan alle gebouwen gie ferlern, wêrûnder tal fan midsiuwske huzen en manuskripten. Yn 1795 waard de stêd op 'e nij troffen troch in grutte stedsbrân, dy't op 'e nij grutte parten fan it sintrum ferneatige. De weropbou late ta de bou fan brede strjitten en klassisistyske gebouwen dy't hjoed-de-dei noch altyd it stedssilhûet bepale. === Njoggentjinde iuw === Tidens de [[Napoleontyske Oarloggen]] spile Kopenhagen in wichtige rol yn de Europeeske machtspolityk. Yn 1801 focht de Britske marine ûnder admiraal [[Horatio Nelson]] de [[Slach by Kopenhagen (1801)|Earste Slach by Kopenhagen]] út tsjin de Deenske float. Yn 1807 fierden de Britten in twadde oanfal út. Nei't Denemark wegere syn float oer te jaan, bombardearre de [[Royal Navy]] de stêd trije dagen lang. In grut tal gebouwen waard ferneatige en hûnderten boargers kamen om. De Deenske float waard dêrnei troch de Britten meinommen. Yn de 19e iuw groeide Kopenhagen hurd troch de [[Yndustriële Revolúsje]]. De âlde stedswâlen waarden ôfbrutsen, sadat nije wenwiken bûten de eardere ferdigeningsline ûntstean koene. De komst fan it spoar yn 1847 fersterke de posysje fan de stêd as ferfiersknooppunt. Fabriken, skipswerven en pakhuzen soargen foar in sterke ekonomyske groei. Tagelyk waard de ynfrastruktuer modernisearre mei gasferljochting, wetterliedingen, riolearring en letter elektrisiteit. [[Ofbyld:KBH 1890-1900.jpg|thumb|Slotsholmen kanaal om 1900 hinne]] Yn de twadde helte fan de 19e iuw waarden bekende kulturele ynstellingen oprjochte en ûntwikkele Kopenhagen him ta it kulturele sintrum fan Denemark. === Tweintichste iuw === [[Ofbyld:Shellhuset 210345.jpg|thumb|Bombardemint fan de [[Royal Air Force|RAF]] op it Gestapo-haadkertier yn Kopenhagen yn maart 1945.]] By it útbrekken fan de [[Earste Wrâldoarloch]] bleau Denemark neutraal. Kopenhagen ûntkaam dêrtroch oan grutte oarlochsskea. Op 9 april 1940 waard Denemark beset troch [[Nazi-Dútslân]]. De besetting duorre oant maaie 1945. Hoewol't Kopenhagen relatyf beheinde materiële skea oprûn, spile de stêd in rol yn it Deenske ferset. Yn oktober 1943 slagge in grut part fan de Deenske Joaden der mei help fan it ferset yn om fanút Kopenhagen oer de Sont nei Sweden te ûntkommen. Yn maart 1945 fierde de Britske loftmacht ''Operation Carthage'' út, in bombardemint op it haadkertier fan de Dútske Gestapo yn Kopenhagen. By de aksje waard ek in skoalle troffen, wêrby't in grut tal boargers en bern omkamen. Nei 1945 ûntwikkele Kopenhagen him ta in moderne Europeeske haadstêd. Nije wenwiken waarden oanlein en de stêd groeide fierder út nei de omlizzende gemeenten. Yn de jierren sechstich en santich waard de metroregio planmjittich útwreide neffens it saneamde ''Fingerplan'', wêrby't nije wen- en wurkgebieten lâns de spoarlinen ûntwikkele waarden mei griene sônes dêrtusken. Yn 1971 waard de eardere militêre kazerne yn Christianshavn beset troch krakers. Dêr ûntstie de frijsteat [[Christiania]], dy't útgroeide ta ien fan de bekendste alternative wenmienskippen fan Europa. === Ienentweintichste iuw === [[Ofbyld:Øresund Bridge from the air in September 2015.jpg|thumb|Sûnt de simmer fan 2000 binne Kopenhagen en Malmö mei elkoar ferbûn troch de [[Sontbrêge]].]] De iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 ferbûn Kopenhagen direkt mei it Sweedske Malmö. Dêrmei ûntstie de [[Øresundregio]], ien fan de grutste ekonomyske regio's yn Noard-Europa. Yn de earste desennia fan de 21e iuw groeide de stêd út ta in ynternasjonaal sintrum foar duorsume stedsûntwikkeling, fytsferkear en griene enerzjy. Grutte eardere havengebieten, lykas Ørestad en Nordhavn, waarden omfoarme ta moderne wen- en saaklike wiken. Kopenhagen waard ferskate kearen útroppen ta ien fan de leefberste stêden fan 'e wrâld. De stêd stiet bekend om har hege kwaliteit fan libben, goed iepenbier ferfier, útwreide fytsynfrastruktuer en ambisjeuze klimaatbelied. It doel fan de gemeente is om yn de kommende desennia klimaatneutraal te wurden. == Bysûndere bouwurken en monuminten == [[Ofbyld:Nyhavn-Copenhagen.JPG|thumb|right|Nyhavn]] [[Ofbyld:Kopenhagen_zeehaven.JPG|thumb|Kopenhagen per boat]] [[Strøget]] is Kopenhagens belangrykste winkelstritte. Hjir binne ferneamde nasjonale produkten te krijen en ek binne der fernaemde ynternasjonale winkels. De winkelstrjitte begjint eins by it Riedhûs (Rådhus), mar fan Nytorv ôf begjint de echte winkelstrjitte dy't trochrint oant [[Kongens Nytorv]] dêr't it keninklik teater leit. Yn de haven stiet it ferneamde byld ''[[De Lytse Seemearmin]]''. Dat lytse byld is inspyrearre troch it mearke fan de Deenske skriuwer [[Hans Christian Andersen]]. It byld is net it ienige stânbyld: oeral yn de stêd fynt men stânbylden oan de iepenbiere wei en yn parken. Dêrneist hat Kopenhagen ek noch in grut tal musea. De fontein fan [[Gefion]] of Gefjun (1908) is it grutste monumint yn Kopenhagen en leit net fier fan it byld fan Hans Christian Andersens lytse seemearmin. De ûntwerper is [[Anders Bundgård]]. De fontein wie in kado fan it Carlsbergfond oan de stêd Kopenhagen. Oarspronklik wie it bedoeld foar it Rådhusplads, mar it is úteinlik oan de ein fan de Amaliegade delset tsjinoer ''Kastellet'', de festing fan Kopenhagen. Nyhavn is, neist "De Lytse Seemearmin" in toeristyske trekpleister. De huzerige yn ferskillende kleuren, oan it haventsje Nyhavn, dêr't ek de kanaalboaten fertrekke, is ien fan de populêrste toeristeplaatjes yn de fakansjeboeken. Yn ien fan de kleurde huzen hat Hans Christian Andersen noch wenne. In apart stikje fan Kopenhagen is de [[Frijstêd Christiania]], yn 1970 oprjochte op it terrein fan in oerstallige kazerne. == Sport == Kopenhagen hat in rike sporttradysje en is it wichtichste sportsintrum fan [[Denemark]]. De stêd hat in grut tal sportferienings, stadions en sportynstellingen en spilet in sintrale rol yn sawol topsport as breedtesport. Benammen fuotbal, keatsen, hurdfytsen en wettersporten binne populêr ûnder de ynwenners. === Fuotbal === [[Fuotbal]] is de populêrste sport yn Kopenhagen. De stêd is it thús fan ferskate bekende fuotbalklups, wêrfan't [[FC Kopenhagen]] de grutste en meast súksesfolle yn de [[Superligaen|Deenske superliga]] is. De klub waard oprjochte yn 1992 en spilet syn thúswedstriden yn it [[Parken Stadium]], it grutste fuotbalstadion fan Denemark. FC Kopenhagen hat tal fan nasjonale kampioenskippen en bekers wûn en hat ek geregeld meidien oan Europeeske kompetysjes lykas de [[UEFA Champions League]] en de [[UEFA Europa League]]. In oare histoaryske fuotbalklup út de stêd is [[Boldklubben Frem]], oprjochte yn 1886. De klup hie benammen yn de earste helte fan de 20e iuw in wichtige rol yn it Deenske fuotbal. Ek [[Akademisk Boldklub]] en oare pleatslike klups hawwe bydroegen oan de fuotbalkultuer fan de stêd. === Parken stadion === [[Ofbyld:Parken from the air 2.JPG|thumb|It stadion ''Parken'']] It [[Parken stadion]], yn de wyk Østerbro, is it nasjonale stadion fan Denemark en it thússtadion fan FC Kopenhagen. It stadion wurdt ek brûkt foar wedstriden fan it [[Deensk fuotbalalvetal|Deenske nasjonale fuotbalteam]], grutte konserten en oare eveneminten. It stadion wie ien fan de spylplakken fan it [[Europeesk kampioenskip fuotbal 2020]], wêrby't ferskate wedstriden yn Kopenhagen spile waarden. === Hânbal === Neist fuotbal is [[hânbal]] tige populêr yn Denemark en ek yn Kopenhagen. De stêd hat ferskate sterke hânbalklups en in soad jeugdopliedingen. De Deenske nasjonale teams hearre ta de bêsten fan 'e wrâld en in protte topspilers hawwe harren karriêre begûn by klups yn de haadstêd. === Hurdfytsen === Kopenhagen hat in sterke fytskultuer dy't ek yn de sport weromkomt. De stêd hat in soad ynternasjonale fytswedstriden organisearre en wurdt beskôge as ien fan de wichtichste fytsstêden fan 'e wrâld. Yn 2022 wie Kopenhagen de startstêd fan de [[Tour de France]]. De earste etappe fan de wedstriid waard as in yndividuele tiidrit troch de strjitten fan de Deenske haadstêd holden. Dêrmei krige de stêd ynternasjonale oandacht as fytsmetropoal. === Wettersport === Troch de lizzing oan de [[Sont]] en de grutte haven hat Kopenhagen in lange tradysje yn wettersporten. Silen, roeien en kajakken binne populêre sporten by de kust en yn de havengebieten. De haven fan Kopenhagen, dy't eartiids foaral in yndustrieel gebiet wie, is de lêste desennia hieltyd mear in plak wurden foar rekreaasje. Der binne ferskate swimgebieten oanlein en wettersportferienings hawwe dêr in wichtige rol. === Olympyske en ynternasjonale sporteveneminten === [[Ofbyld:Copenhagen Marathon 2008.jpg|thumb|Maraton fan Kopenhagen yn 2008]] Kopenhagen hat ferskate grutte ynternasjonale sporteveneminten organisearre. Neist it Europeesk kampioenskip fuotbal 2020 en de start fan de Tour de France yn 2022 wie de stêd ek gasthear fan ûnder oare wrâldkampioenskippen yn fytsen en oare sporten. Yn 2009 waard yn Kopenhagen it [[Kongres fan it Ynternasjonaal Olympysk Komitee]] holden, dêr't ûnder oare besletten waard oer de takomstige organisaasje fan de Olympyske Spullen. === Sportynfrastruktuer === De stêd beskikt oer in wiidweidich netwurk fan sportfoarsjennings, fan grutte stadions oant pleatslike sporthallen en iepenbiere rekreaasjegebieten. Njonken it Parken Stadium binne ûnder oare it [[Royal Arena]] en ferskate gemeentlike sportkompleksen wichtige lokaasjes foar sport en kulturele eveneminten. Troch de kombinaasje fan in aktive befolking, in sterke klupkultuer en in soad mooglikheden foar bûtesport wurdt Kopenhagen beskôge as ien fan de meast sportaktive stêden fan Noard-Jeropa. == Ekonomy == [[Ofbyld:Krystallen (Nykredit).jpg|thumb|The Crystal, haadkertier fan de ''Nykredit bank'']] Kopenhagen is it ekonomyske sintrum fan [[Denemark]] en ien fan de wichtichste ekonomyske regio's fan [[Noard-Jeropa]]. De stêd hat in ferskaat en ynternasjonaal oriïntearre ekonomy dy't basearre is op ûnder mear hannel, finansjele tsjinsten, technology, farmaseutyske yndustry, ûndersyk, ûntwerp en toerisme. Troch de strategyske lizzing oan de [[Sont]] hat Kopenhagen al sûnt de midsiuwen in wichtige rol spile as hannels- en havenstêd. De haven wie iuwenlang de basis fan de ekonomyske ûntwikkeling fan Kopenhagen. Yn de midsiuwen en de iere moderne tiid wie de stêd in wichtich knooppunt foar de hannel tusken de [[Noardsee]] en de [[Eastsee]]. Mei de groei fan de yndustrialisaasje yn de 19e en 20e iuw ûntstienen der skipswerven, pakhuzen en fabriken oan de haven. Yn de lêste desennia is de ekonomyske funksje fan de haven sterk feroare: in grut part fan de eardere yndustrygebieten is omfoarme ta moderne wen-, kantoar- en rekreaasjegebieten, wylst de haven sels wichtich bleaun is foar passazjiersferfier, logistyk en cruisefeart. De finansjele sektor is ien fan de pylders fan de ekonomy fan de stêd. Kopenhagen is it sintrum fan it Deenske bank- en fersekeringswêzen en is de fêstigingsplak fan de [[Danmarks Nationalbank]], de sintrale bank fan Denemark. De oanwêzigens fan grutte finansjele ynstellingen, in heech digitalisearre ekonomy en in stabile ynstitúsjonele omjouwing hawwe bydroegen oan de posysje fan de stêd as in wichtich finansjeel sintrum yn Skandinaavje. In oare wichtige ekonomyske sektor is de libbenswittenskip, benammen de farmaseutyske en biotechnologyske yndustry. De regio Kopenhagen hat him ûntwikkele ta ien fan de wichtichste sintra yn Jeropa foar ûndersyk nei medisinen, sûnenssoarch en biotechnology. Bedriuwen wurkje dêrby nau gear mei universiteiten en ûndersyksynstellingen, benammen de [[Universiteit fan Kopenhagen]] en oare hegeskoallen yn de regio. [[Ofbyld:Ferring Neroport Orestad 20100810 0179F (8370660268).jpg|thumb|It eardere Skandinavyske haadkertier fan it Switserske farmaseutyske bedriuw [[Ferring Pharmaceuticals]], dat yntusken ferhuze is nei de oanbuorjende gemeente Tårnby.]] Kopenhagen is ek in wichtich sintrum foar moderne technology en ynnovaasje. De stêd hat in groeiende sektor op it mêd fan ynformaasjetechnology, keunstmjittige yntelliginsje, duorsume enerzjy en skjinne technology. De sterke gearwurking tusken de oerheid, kennisynstellingen en it bedriuwslibben hat laat ta in gunstich klimaat foar startups en technologyske ûntwikkeling. In tal grutte Deenske en ynternasjonale bedriuwen hawwe har haadkantoar yn of om Kopenhagen hinne. Sa binne ûnder oare [[A.P. Møller–Mærsk]], ien fan de grutste skipfeart- en logistykbedriuwen fan de wrâld, it farmaseutyske bedriuw [[Novo Nordisk]], bierprodusint [[Carlsberg Group]] en enerzjybedriuw [[Ørsted]] sterk ferbûn mei de regio. Dy bedriuwen hawwe in wichtige bydrage levere oan de ynternasjonale ekonomyske posysje fan de stêd. Ek de kreative sektor spilet in wichtige rol yn de ekonomy fan Kopenhagen. De stêd hat in sterke tradysje op it mêd fan Deensk ûntwerp, arsjitektuer, moade en media. De kombinaasje fan funksjoneel ûntwerp, ynnovaasje en duorsumens hat Kopenhagen in ynternasjonale reputaasje jûn as in sintrum foar kreative yndustry. Toerisme foarmet in oare wichtige boarne fan ynkomsten. Kopenhagen lûkt alle jierren miljoenen besikers troch syn histoaryske binnenstêd, kulturele ynstellingen, restaurants en arsjitektuer. De haven is ien fan de wichtichste cruisehavens fan Noard-Jeropa en de stêd profitearret ek fan syn posysje as tagongspoarte ta de rest fan Denemark en de oare Skandinavyske lannen. Sûnt de iepening fan de [[Sontbrêge]] yn 2000 is de ekonomy fan Kopenhagen hieltyd nauwer ferbûn rekke mei dy fan súdlik [[Sweden]]. Tegearre mei [[Malmö]] en oare stêden foarmet Kopenhagen de [[Øresundregio]], in grutte yntegrearre arbeids- en kenniseekonomy. De maklike ferbining oer de Sont hat laat ta mear gearwurking op it mêd fan ûndersyk, ûnderwiis, bedriuwslibben en ynnovaasje. Kopenhagen stiet ek bekend om syn fokus op duorsume ekonomyske ûntwikkeling. De gemeente ynvestearret sterk yn griene technology, duorsume enerzjy, klimaatfreonlike bou en duorsume mobiliteit. Troch de kombinaasje fan in heech oplate befolking, ynternasjonale bedriuwen en in sterke ynset op duorsumens wurdt Kopenhagen beskôge as ien fan de meast konkurrinsjefêstige en ynnovative stedsregio's fan Noard-Jeropa. == Ferkear == Kopenhagen is it wichtichste ferfiersknooppunt fan [[Denemark]] en ien fan de wichtichste fan [[Noard-Jeropa]]. De stêd beskikt oer in tige ûntwikkele ynfrastruktuer foar dyk-, spoar-, loft- en wetterferfier en stiet ynternasjonaal bekend as ien fan de meast fytsfreonlike stêden fan 'e wrâld. Troch de geunstige lizzing oan de [[Sont]] foarmet Kopenhagen in wichtige ferbining tusken Skandinaavje en it fêstelân fan Jeropa. === Dykferkear === Kopenhagen is it sintrum fan it Deenske ryksdyknet. Ferskate autosnelwegen komme by de haadstêd gear en ferbine de stêd mei de rest fan Denemark en mei Sweden. De wichtichste rûtes binne: * de E20, dy't fia de [[Sontbrêge]] trochrint nei [[Malmö]]; * de E47, dy't Kopenhagen ferbynt mei it suden fan Seelân en fia fearferbiningen mei [[Dútslân]]; * de E55, dy't de stêd ferbynt mei de súdlike dielen fan Denemark. Om de stêd hinne lizze ferskate ringdiken, dy't it trochgeande ferkear safolle mooglik om it stedssintrum hinne liede. De gemeente stimulearret lykwols it gebrûk fan it iepenbier ferfier en de fyts, sadat it autogebrûk yn it sintrum beheind wurdt. === Fytsferkear === [[Ofbyld:Nørreport bicycles.jpg|thumb|Fytsen yn it stedsdiel Nørreport]] Kopenhagen wurdt wrâldwiid beskôge as ien fan de meast fytsfreonlike stêden. Mear as de helte fan de ynwenners brûkt alle dagen de fyts foar it ferkear nei wurk of skoalle. De stêd beskikt oer hûnderten kilometers oan frijlizzende fytspaden. Op in protte krúspunten hawwe fytsers eigen ferkearsljochten en aparte opstelstroken. Dêrneist binne der ferskate saneamde ''fytsautostraden'' dy't de foarstêden mei it stedssintrum ferbine. Om it fytsferkear fierder te stimulearjen binne der grutte fytsparkearplakken by stasjons en kinne fytsen op in grut part fan it spoarnet meinommen wurde. === Iepenbier ferfier === It iepenbier ferfier yn Kopenhagen wurdt eksploitearre troch ferskate bedriuwen dy't nau mei-inoar gearwurkje. It netwurk bestiet út metro's, S-treinen, regionale treinen, bussen en havenbussen. Foar hast it hiele netwurk jildt ien mienskiplik kaartsysteem. ==== Metro ==== De Metro fan Kopenhagen waard yn 2002 iepene en is sûnt ferskate kearen útwreide. It systeem bestiet út folslein automatyske, bestjoerderleaze treinen dy't de hiele dei en nacht ride. De metrolinen ferbine ûnder oare it histoaryske sintrum mei [[Christianshavn]], [[Amager]], [[Københavns Lufthavn]], [[Frederiksberg]], Nordhavn en Sydhavn. Mei de iepening fan de '''Cityringen''' yn 2019 krige de binnenstêd in ringline dy't in grut tal wichtige wiken mei-inoar ferbynt. ==== Tram ==== De S-tog foarmet it foarstedske spoarnet fan Kopenhagen. It netwurk bestiet út ferskate linen dy't yn in fingerfoarm út it stedssintrum wei nei de foarstêden rinne. Dy struktuer slút oan by it saneamde ''Fingerplan'', dat sûnt de jierren fjirtich de romtlike ûntwikkeling fan de stêd bepaalt. Alle wichtige stedsdielen en foarstêden binne mei de S-trein te berikken. ==== Regionale en ynternasjonale spoarferbiningen ==== It wichtichste spoarstasjon is ''København H'' (Kopenhagen Sintraal), ien fan de drokste stasjons fan Skandinaavje. Fan dêrút ride treinen nei hast alle hoeken en hernen fan Denemark. Der binne ek ynternasjonale treinferbiningen nei [[Malmö]], [[Göteborg]], [[Stockholm]], [[Hamburch]] en [[Berlyn]]. Troch de [[Sontbrêge]] ride sawol regionale as ynternasjonale treinen streekrjocht tusken Denemark en Sweden. ==== Bussen ==== In ticht netwurk fan steds- en streekbussen follet it spoar- en metronet oan. De wichtichste buslinen binne de saneamde '''A-buslinen''', dy't mei hege frekwinsje troch de stêd ride. Dêrneist binne der ekspresbussen, nachtbussen en streeklinen nei de omlizzende gemeenten. === Loftfeart === [[Ofbyld:Copenhagen from air.jpg|thumb|Fleantúch dy't krekt ôfsetten is fan it fleanfjild, fleant boppe de kanalen fan Kopenhagen.]] De stêd wurdt betsjinne troch [[Københavns Lufthavn]], dat leit yn Kastrup op it eilân Amager. It is de grutste lofthaven fan Skandinaavje en tsjinnet as wichtich ynternasjonaal knooppunt. Fan de lofthaven ôf binne der direkte flechten nei hûnderten bestimmingen yn Jeropa, Noard-Amearika, Aazje en it Midden-Easten. De terminal is streekrjocht ferbûn mei de metro, regionale treinen en de Sontbrêge. === Wetterferfier === De haven fan Kopenhagen is al sûnt de midsiuwen ien fan de wichtichste havens fan Denemark. Tsjintwurdich wurdt de haven brûkt foar frachtferfier, passazjiersferfier, cruises en rekreaasje. Kopenhagen is ien fan de grutste cruisehavens fan Noard-Jeropa. Alle jierren dogge hûnderten cruiseskippen de stêd oan. Binnen de haven farre ''havenbussen'', dy't diel útmeitsje fan it iepenbier ferfier. Dy fearboaten ferbine ûnder oare Nyhavn, Christianshavn, Islands Brygge, Refshaleøen en Nordhavn. === De Sontbrêge === De stêd is sûnt de simmer fan 2000 mei Malmö yn Sweden ferbûn troch de 18 kilometer lange [[Sontbrêge]] (''Øresundsbroen''), in kombinearre brêge en tunnel. Dêrtroch is het mooglik om streekrjocht mei trein en auto nei Malmö te reizgjen. De reistiid is sa likernôch 45 minuten. Oer de ferbining rinne sawol auto's as treinen. Troch de iepening fan de Sontbrêge ûntstie de [[Øresundregio]], dêr't tûzenen minsken alle dagen de grins oerstekke foar wurk, stúdzje of rekreaasje. == Ferneamde ynwenners fan Kopenhagen == * [[Hans Christian Andersen]], skriuwer * [[Karen Blixen]] ([[Isak Dinesen]]), skriuwer * [[Niels Bohr]], natuerkundige * [[Aage Bohr]] * [[Victor Borge]], skriuwer * [[Tycho Brahe]] * [[Nicolai Grundtvig]] * [[Ludvig Holberg]], skriuwer * [[Isam Bachiri]], sjonger * [[J. C. Jacobsen]] (stifter fan de brouwerij [[Carlsberg (brouwerij)|Carlsberg]]) * [[Søren Kierkegaard]], filosoof * [[Jakob Nielsen (ûndernimmer)|Jakob Nielsen]] * [[Carl-Henning Pedersen]], keunstskilder * [[Ole Rømer]], astronoom en letter politikus en boargemaster fan Kopenhagen * [[Jørn Utzon]], arsjitekt * [[Hans Christian Ørsted]], ûntdekker fan it ferbân tusken elektrisiteit en magnetisme * [[Tove Ditlevsen]] * [[Kenneth Perez]], fuotballer * [[Sophia Skou]], swimster * [[Erik Thommesen]], byldhouwer * [[Thomas Vinterberg]], filmregisseur * [[Gerda Wegener]], keunstnaresse [[Art Nouveau]]/[[Jugendstil]] * [[Freja Beha]], model * [[Kenneth Brylle]], fuotballer [[Kategory:Kopenhagen| ]] [[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]] [[Kategory:Plak yn Denemark]] 5ayky7lihi5g34zwcs4obyqb7njxsch 0 11715 1236825 1236721 2026-07-31T00:31:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Gebrûk */ red 1236825 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks taal | namme = Ljouwertersk | oare namme(n) = | eigen namme = ''Liwwadders'', ''Leewarders'' | lânseigen yn = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | tal sprekkers = ±19.400 <small>(2009, skatting)</small> | skrift = [[Latynsk alfabet]] | taalfamylje = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]<br> &nbsp;&nbsp;● [[Germaanske talen|Germaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Westgermaanske talen|Westgermaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Súdwestgermaanske talen|Súdwestgermaansk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Nederfrankysk-Nedersaksyske talen|Nederfr.-Nedersaks.]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Nederfrankyske talen|Nederfrankysk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Nederlânsk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Hollânsk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Hollânsk-Fryske dialekten|Hollânsk-Frysk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Stedsk]]<br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;● '''Ljouwertersk''' | dialekten = gjint | offisjele status= gjint | erkenning as minderheidstaal = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]:<br> &nbsp;&nbsp;● [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Fryslân]] <small>(as [[streektaal]])</small> | ISO 639-1 = | ISO 639-2 = | ISO 639-3 = }} It '''Ljouwertersk''' (Ljouwertersk: ''Liwwadders'' of ''Leewarders'') is in [[dialekt]] fan it [[Stedsk]] dat fan âlds sprutsen wurdt yn 'e [[stêd]] [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], it haadplak fan 'e provinsje [[Fryslân]]. Dizze taalfoarm ûntstie yn 'e rin fan 'e [[16e iuw|sechstjinde]] en [[santjinde iuw]], en is in [[Hollânsk]] dialekt mei sterke [[Frysk]]e ynfloeden. It hat in protte wei fan 'e Stedske dialekten dy't yn oare Fryske stêden sprutsen wurde. Der binne soargen oer it fuortbestean fan it Ljouwertersk, no't de measte stedsjers tsjintwurdich de bern [[Nederlânsk]]talich grutbringe. ==Skiednis== It Ljouwertersk is ûntstien yn 'e rin fan 'e [[sechstjinde iuw]] en it begjin fan 'e [[santjinde iuw]], safolle is wol bekend, mar hoe't dat krekt yn syn wurk gien is, dat is net alhiel dúdlik. Neffens de tradisjonele teory geane it Ljouwertersk en de oare Stedske dialekten tebek oant de ein fan 'e [[fyftjinde iuw]], doe't hartoch [[Albrecht fan Saksen]] yn [[1498]] yn [[Fryslân]] de macht grypte en foar syn regear in grut tal útlânske amtners oanloek, benammentlik út [[Hollân]] wei. Dy amtners setten har nei wenjen yn 'e Fryske stêden en brochten dêr sa harren eigen taal, it [[Hollânsk]], dat him troch de ynfloed fan it [[Frysk]] meitiid ta it Stedsk ûntjûn hawwe soe. In oare teory wol hawwe dat it Stedsk net de taal fan ymport út Hollân wie, mar fan 'e Fryske boargerij yn 'e stêden, dy't dy taal fan 'e bestjoerlike elite oernaam. [[Taalkundige]]n [[Reitze Jonkman]] en [[Arjen Versloot]] binne fan betinken dat de Stedske dialekten net troch amtners, mar troch keaplju yn Fryslân brocht binne. [[File:Lânkaart lokaasje Ljouwertersk.PNG|left|thumb|250px|De lokaasje fan it Ljouwertersk yn 'e provinsje [[Fryslân]].]] It is frijwol ûndwaanlik om no noch út te meitsjen hoe't it doedestiden echt om en ta gien is, mei't der gjin skreaune boarnen út 'e begjintiid fan it Ljouwertersk oerlevere binne. Wol bestiet der ynformaasje út 'e twadde hân, fan inkele [[taalkundige]]n út dy tiid dy't yn harren wurk it Stedsk neame. [[Johannes de Laet]] út [[Leien]] seach gjin ferskil tusken de stedstaal fan Fryslân en de taal yn Hollân. De Fryske taalkundige [[Johannes Hilarides]] betitele it Stedsk (foutyf) as [[Nedersaksysk|Nederdútsk]] en wiisde dêrby op wurden as 'peerd'. Oer it Ljouwertersk as apart dialekt waard bleau it lange tiid stil. It âldste oerlevere Stedsk is in tekst yn it Ljouwertersk, dy't datearret út [[1768]]. De skriuwer, [[Anne Jeltema]], beskriuwt dêryn hoe't it doedestiden om en ta gie mei it keapjen en fersoargjen fan [[slachtfee]]. Hjirûnder in fragmint: <blockquote>''De andere daagsavens zude het Beest slagt wudde, en ik hat bedongen, dat de Boer 't teugen die tied zude opbringe laate. Ik gong dan de avens (want zien, ik wilder niet om flouwe) metten halve bok na bed toe, en sliep de morgens wat langer as ik anders wend waar; ten minsten, eer wij op kwammen, wudder schrikkelijk oppe deur klopt, en dat waar just de Keerel mette Koe. Ik kennet jou niet half zegge, hoe blied dat ik waar. 'k Hadde uit voorzorg en Dikkop klaar zet, dar wij ris helder van proefden. Wij bonnen de Koe anne leuning van mien stoepe vast, en dat ston (ken ikje zegge) vooren Keuning. Ik gong fluitende en zingende na mien Wief toe, die nog op bed lag, om hoor dat nijs te bringen, en vroeg hoor met ien, of ze het Beest niet ris zien zude? Zij begon te zugten, en zei: Op die wieze gaat de heele week weer na Sinjeur!''<ref>Feitsma, A., en Bosma, R., ''Frysk út de 18de Iuw'', yn: ''Estrikken XXII'', Grins, 1961, s. 77.</ref></blockquote> Oant djip yn 'e [[njoggentjinde iuw]] wie it Ljouwertersk yn Ljouwert de taal fan 'e begoedige boargerij en de [[adel]], en hie it in folle hegere maatskiplike status as it Frysk. Pas tsjin it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] begûn men it te sjen as in breklike mjuks fan Frysk en [[Standertnederlânsk]]. Doe ferwaard it hieltyd mear ta it dialekt fan 'e legere sosjale fermiddens, wylst de stedselite oergie op it [[Nederlânsk|'Algemien Beskaafd' Nederlânsk]]. Ek it Frysk krige fan dy tiid ôf wer in hegere status as it Stedsk, dat lju dy't yn 'e tweintichste iuw fan it omlizzende plattelân nei Ljouwert ta ferfearen, giene yn 'e stêd faak troch mei Frysk te praten, of oars namen se it Nederlânsk oer. Yn earder tiden pasten sokken har yn 'e stêd ornaris oan 'e dêr besteande taalsitewaasje oan en begûnen se Ljouwertersk te praten. [[File:Leeuwarden, Oldehoven foto1 2009-09-19 09.19.JPG|right|thumb|180px|De [[Aldehou (toer)|Aldehou]], it symboal fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].]] ==Skaaimerken== Yn [[1993]] ferskynde it [[taalsosjology]]ske [[proefskrift]] fan [[Reitze Jonkman]] ''It Leewarders'', dêr't in wiidweidige histoaryske analyze fan 'e ûntwikkeling fan it Ljouwertersk fan algemiene stedstaal ta spesifyk stedsdialekt yn opnommen is. [[Cor van Bree]] en [[Arjen Versloot]] sammelen yn [[2008]] yn ''Oorsprongen van het Stadsfries'' sa'n bytsje alle literatuer oer de stedsdialekten yn Fryslân. It Ljouwertersk ferskilt net sa'n mâle soad fan 'e oare Stedske dialekten. Wol is it brûken fan it wurd ''juh'' typysk Ljouwertersk. In ''Liwwadder'' brûkt it faak te pas en te ûnpas yn syn praten. Fierders ûnderskiedt it Ljouwertersk him fan 'e oare Stedske dialekten trochdat de ynfloed fan it [[Nederlânsk]] yn it Ljouwertersk folle dúdliker te merken is. Dêrtroch ûntsteane tuskenfoarmen dy't tichter by de standerttaal steane. In goed foarbyld dêrfan is ''Leewarders'' as namme foar it dialekt, in beneaming dy't ûnder ynfloed fan it Nederlânske ''Leeuwarders'' ta stân kommen is. De oarspronklike selsoantsjutting fan it Ljouwertersk is ''Liwwadders''. ==Gebrûk== Fan it Ljouwertersk ferskynde yn [[1991]] by de [[Fryske Akademy]] it ''Woardeboek fan ut Leewarders'', fan [[A.C.B. van der Burg]]. By de publikaasje die de [[útjouwer]] in grut tal eksimplaren kado oan 'e Ljouwerter [[basisskoalle]]n. Yn 'e [[boekhannel]] waard it [[wurdboek]] lykwols min ferkocht.<ref>Duijff, Pieter, ''Fries en Stadsfries'', s. 84.</ref> De measte Ljouwertersksprekkers brûke har dialekt dan ek inkeld as sprektaal en alhiel net as skriuwtaal. Der binne mar inkele [[auteur]]s, lykas [[Anne Feddema]], dy't it Ljouwertersk ek op papier yn libben besykje te hâlden. It boek ''Ik rúk al aardech naar de skep''<ref>Efdé, Ezra, en Aartje Feikje Efdé-van der Wal. 2024. ''[https://search.worldcat.org/nl/title/1473926732 Ik rúk al aardech naar de skep: Leeuwarder Spreekwoorden En Gezegden]''. Dokkum: Wijdemeer Louw Dijkstra. ISBN 9789083468952</ref> ([[2024]]) is in yllustrearre samling fan Ljouwerter [[sprekwurden]] en [[siswizen]]. Hjirûnder in fragmint út ''Skúnpútsers Gúd'' fan [[Anne Feddema]]: <blockquote>''Sêg ju Greet, wie hadde dat nou ooit docht, ik hewwen afspraak ferannend omdat ik naar Intratûn must, nou ja dat must fansellefs niet, mar dat hadde ik mie sellef nou ene keer inne kop setten, en dou weest oek wel, as ik dat één keer deen hew, dan wurdt dat eileks niet meer ferannend.'' <ref>{{Aut|Anne Feddema}} (2009), ''Skúnpútsers gúd'', pag. 73,Bornmeer</ref> </blockquote> Behalven praten wurdt der bytiden ek songen yn it Ljouwertersk. In ferneamd Ljouwertersk [[ferske]] is ''[['t Woanskip]]'', oarspronklik fan [[Irish Stew]] mar mear ferneamd yn 'e ferzje fan [[Anneke Douma]]. Dat ferske is in prominint part fan 'e klupkultuer fan 'e Ljouwerter [[fuotbal]]klup [[sc Cambuur]], dat yn it [[Cambuurstadion]] ek nei in doelpunt fan 'e thúsklup te hearren is. Bûten Fryslân is dat ferske better bekend yn 'e Nederlânske oersetting fan [[Stef Ekkel]]. Mids [[febrewaris]] [[2020]] stelde de fraksje fan 'e [[FNP]] yn 'e [[gemeenteried]] fan [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] foar om it mooglik te meitsjen dat it [[boargerlik houlik]] yn 'e gemeente behalven yn it [[Nederlânsk]] en it [[Frysk]] tenei ek yn it Ljouwertersk sletten wurde kin. Direkte oanlieding wie it beslút fan 'e gemeente [[De&nbsp;Waadhoeke]] om fanôf [[14&nbsp;febrewaris]] [[2020]] [[trouwen]] behalve yn it Nederlânsk, Frysk en [[Biltsk]] ek yn it [[Frjentsjertersk]] ta te stean.<ref>——, ''FNP: Trouwen in het Liwwadders'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 14 febrewaris 2020, s. 25.</ref> [[File:Leeuwarden vanaf Oldehove 2012 3.JPG|left|thumb|250px|Utsjoch oer [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fanôf de [[Aldehou (toer)|Aldehou]].]] ==Tal sprekkers== Oer it sprekkerstal fan it Ljouwertersk bestiet frijwat ûndúdlikheid. Neffens [[taalkundige]]n [[Reitze Jonkman]] en [[Arjen Versloot]] hie yn [[1967]] noch 37% fan 'e ynwenners fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] it Ljouwertersk as [[memmetaal]], mar wie dat persintaazje yn [[1980]] belune ta 19% en yn [[1993]] ta 15%.<ref>{{Aut|Jonkman, Reitze J.}} en {{Aut|Versloot, Arjen P.}}, ''Fryslân Land van Talen: Een Geschiedenis'', Ljouwert, 2018 (op 'e nij besjoene werútjefte), oarspr. printinge 2013 (Afûk), ISBN 978-9 06 27 39 264, s. 91.</ref> Yn [[2002]] skreau [[Pieter Duijff]], in taalkundige dy't ferbûn is oan 'e [[Fryske Akademy]], lykwols dat fan 'e befolking fan 'e stêd Ljouwert likernôch 20% Ljouwertersk spriek.<ref>{{Aut|Duijff, Pieter}}, ''Fries en Stadsfries'', s. 83.</ref> Mei in hjoeddeistige befolking fan sa'n 96.000 minsken soe dat útkomme op 19.200 Ljouwertersksprekkers. ''[[De Bosatlas van Fryslân]]'' ([[2009]]) jout lykwols oan dat yn 'e [[Gemeente Ljouwert]] troch 10% fan 'e befolking Stedsk sprutsen wurdt.<ref>''De Bosatlas van Fryslân'', s. 254.</ref> No hearden doe ta de Gemeente Ljouwert fansels wol de fierhinne Frysktalige doarpen om 'e stêd hinne (noch net dy yn it eardere [[Boarnsterhim]], [[Ljouwerteradiel]] en [[Littenseradiel]], want dat wiene yn 2009 noch selsstannige gemeenten), mar dat kin dy hommelse weromfal fan 20% nei 10% net ferklearje. Mooglik dat it leit oan it ferskil tusken [[memmetaal]]sprekkers en lju dy't it Ljouwertersk 'op 'e strjitte' oppikt hawwe, de [[twadde taal|twadde-taalsprekkers]]. Lykwols is it sa dat ''De Bosatlas van Fryslân'' ek oanjout dat der yn 'e plattelânsgemeenten ek beskate minderheden fan Stedsksprekkers foarkomme (bgl. yn [[Ljouwerteradiel]] 5%, yn [[Menameradiel]] 6% en yn [[Tytsjerksteradiel]] 4% fan 'e befolking).<ref>''De Bosatlas van Fryslân'', s. 228-289.</ref> As men dy persintaazjes omrekkenet ta absolute oantallen en se ferrekkenet mei it oandiel dat de oare Stedske dialekten deryn hawwe sille, komt men foar it Ljouwertersk dochs noch út op in totaal fan 19.400 sprekkers. Dêrby moat wol oantekene wurde dat it benammen om âldere stedsjers giet. De jongerein brûkt de eigen taal net folle mear. It sprekkerstal nimt dêrmei stadichoan ôf, want de lêste generaasje dy't yn it Ljouwertersk grutbrocht is, waard berne yn 'e sechstiger jierren. == Ljouwerterske literatuer == * [[Anne Feddema]], ''Slapstickiepenbierings'' (1997), ''Skúnpútsers gúd'', gearstalling fan syn Liwadder kollums op Omrop Fryslân (2009) {{boarnen|boarnefernijing= '''referinsjes''':<br> <references/> '''boarnen''':<br> * {{Aut|[[Krine Boelens|Boelens, K.]], et al.}}, ''Twataligens: Ynlieding yn Underskate Aspekten fan de Twataligens'', Ljouwert, 1981 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 27 30 086. * ——, ''[[De Bosatlas van Fryslân]]'', Grins, 2009 (Noordhoff Atlas Productions), ISBN 978-9 00 17 79 047. * {{Aut|[[Pieter Duijff|Duijff, Pieter]]}}, ''Fries en Stadsfries'', De Haach, 2002 (Sdu Uitgevers), ISBN 9 01 20 90 156. * {{Aut|[[Pieter Duijff|Duijff, Pieter]]}}, ''Wurdlisten fan 'e Fryske Stedsdialekten'', Ljouwert, 1998 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 18 600. * {{Aut|Haan, G.J. de}}, ''Frisian Grammar'', Grins, (sûnder jier). * {{Aut|[[Klaas Jansma|Jansma, Klaas]]}}, ''Friesland en Zijn 44 Gemeenten'', Ljouwert, 1981 (''Frysk Deiblêd''), ISBN 9 06 48 00 154. * {{Aut|[[Reitze Jonkman|Jonkman, Reitze J.]]}} en {{Aut|[[Arjen Versloot|Versloot, Arjen P.]]}}, ''Fryslân Land van Talen: Een Geschiedenis'', Ljouwert, 2018 (op 'e nij besjoene werútjefte), oarspr. printinge 2013 (Afûk), ISBN 978-9 06 27 39 264, s. 59-69 en 85-93. }} {{Taal yn Fryslân}} [[Kategory:Stedsk]] [[Kategory:Kultuer yn Ljouwert]] g7uxchyjke8rl0q0hdhfk03xdziics9 0 12559 1236795 1236740 2026-07-30T18:50:40Z Kneppelfreed 2013 posysjekaart tafoege 1236795 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = New York | ôfbylding = NYC Montage 2014 4 - Jleon.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[File:Flag of New York City.svg|border|125px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[File:Seal of New York City (B&W).svg|75px]] | ynwennertal = 8.584.629 <small>(2025)</small> | oerflak = 1.214 km² <small>(ynkl. wetter)</small><br />783 km² <small>(allinnich lân)</small> | befolkingstichtens = 10.963 / km² | stêdekloft = likernôch 19,9 miljoen <small>(2025)</small> | hichte = 10 m | lân = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | bestjoerlike ienheid 1 = Steat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of New York.svg|border|20px]] [[New York (steat)]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of New York City.svg|border|20px]] New York (stêd) | stifting = [[1624]] | tiidsône = [[UTC]] −5 | simmertiid = UTC −4 | koördinaten = 40°40′20″N 73°56′40″W | webside = [https://www.nyc.gov/ www.nyc.gov] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Feriene Steaten | mapwidth = | lat_deg = 40 | lat_min = 40 | lat_sec = 20 | lat_dir = N | lon_deg = 73 | lon_min = 56 | lon_sec = 40 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = NYC NY.png | ôfbyldingstekst99 = De lizzing fan New York yn de [[steat New York]]. }} De stêd '''New York''', of '''New York City''' (offisjeel ''City of New York''), en byneamd ''The Big Apple'', is de grutste stêd fan de [[Feriene Steaten fan Amearika]]. De stêd leit yn de steat [[New York (steat)|New York]], oan de mûning fan de rivier de [[Hudson]] oan de [[Atlantyske Oseaan]]. De stêd is in sintrum fan ynternasjonale hannel, [[polityk]], kommunikaasje, [[muzyk]], moade en [[kultuer]]. Mei in grut tal musea, galeryen, poadia, media, ynternasjonale koöperaasjes en gruthannels is New York ornaris ta ien fan de fjouwer wichtichste stêden op 'e wrâld. De stêd bestiet út fiif boroughs: Manhattan, Brooklyn, Queens, The Bronx en Staten Island. Benammen Manhattan stiet bekend om syn wolkekliuwers, lykas it Empire State Building en One World Trade Center, en om ferneamde plakken as Times Square, Central Park en Wall Street. Ek it haadkertier fan de Feriene Naasjes is yn New York fêstige. New York waard yn 1624 troch de Nederlanners stifte as Nij Amsterdam. Nei de Ingelske oermastering yn 1664 krige de stêd de namme New York. Troch de ieuwen hinne groeide de stêd út ta ien fan de wichtichste ekonomyske en kulturele sintra fan de wrâld en ta in symboal fan ymmigraasje, ûnder mear troch de ûntfangst fan miljoenen nijynkommelingen fia [[Ellis Island]]. == Skiednis == De regio hat bewenne west fan de [[Delawêr|Lenape]]-[[Yndianen]] doe't it yn [[1524]] ûntdutsen waard troch [[Giovanni da Verrazzano]], in Italjaansk ûntdekkingsreizger yn tsjinst by de Frânske kening, dy't it "Nouvelle-Angoulême" (Nij-Angoulême). It echte kolonisearjen begûn mei de Nederlânske koloanje op itselde plak, dat letter de namme "Nij-Amsterdam" krige, op it súdlike punt fan [[Manhattan (New York)|Manhattan]] yn [[1614]]. Nederlânsk koloniaal direkteur-generaal [[Peter Minuit]] kocht it eilân Manhattan fan de Lenape Indianen yn [[1626]]. Yn [[1664]] feroveren de [[Grut-Brittanje|Britten]] de stêd en it krige de nije namme "New York", nei de Ingelske greve fan York en Albany. Oan 'e ein fan de [[Ingelân|Ingelsk]]-[[Nederlân]]ske kriich krigen de Nederlanners Run (in eilân, dat gâns mear opsmyt as New York), en de Ingelsen Nij Amsterdam (New York). Under Britsk bewâld groeide de hannelstêd. Kening [[George II fan Grut-Brittanje|George II]] stifte yn [[1754]] de [[Universiteit fan Colombia]] yn Lower Manhattan. Yn 'e [[Amerikaanske ûnôfhinklikenskriich]] waard der ek fochten yn 'e stêd, de Amearikanen moasten har lykwols weromlûke, meidat de Britten sterker wienen. It kontinetale kongres kaam yn 'e stêd gear, en [[George Washington]] waard yn [[1789]] keazen as earste presidint fan de [[Feriene Steaten fan Amearika]]. New York bleau de haadsted oant [[1790]] [[Ofbyld:Fort New Amsterdam on the Manhatans (New York) print c1626.jpg|thumb|left|200px|''Fort Amsterdam op Manhattan'']] Lilkens om 'e militêre tsjinstplicht wilens de [[Amerikaanske Boargerkriich]] (1861-1865) liede ta opskuor yn [[1863]], ien fan 'e slimste foarfallen boargerûnresten yn 'e Amerikaanske skiednis. Yn [[1868]] krige de ''City of New York'' stal mei it konsolidearjen fan [[Brooklyn (New York|Brooklyn]] (foarhinne in selsstannige stêd), [[Manhattan (New York)|Manhattan]] en lytsere gemeenten. Mei de komst fan de [[metro (ferfiermiddel)|metro]] yn 1904 wie de stêd ferbûn. Yn 'e earste helte fan de 20e iuw waard de stêd wrâldferneamd om har yndustry, kommersy, en kommunikaasje. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard New York de wichtichste stêd op 'e wrâld, mei [[Wall Street]] as symboal foar de Amerikaanske ekonomyske macht. Yn 1952 waard it haadkertier fan 'e [[Feriene Naasjes]] boud yn New York, hjirtroch waard de stêd in ynternasjonaal polityk sintrum fan belang. Troch it grutter wurden fan it [[Abstrakt ekspresjonisme]] yn New York, ferlear [[Parys]] de titel 'keunstsintrum fan 'e wrâld'. Op [[11 septimber]] [[2001]] waard de stêd troffen troch terroristyske oanslaggen, wêrby't sa'n 3,000 minsken stoaren en it [[World Trade Center]] ferneatige waard. De [[Freedom Tower]] komt op it plak fan it World Trade Center, en sil yn 2010 klear wêze. == Demografy == Neffens in skatting fan it [[Amerikaanske Folkstellingsburo]] hie New York op [[1 july]] [[2025]] 8.584.629 ynwenners. Dêrmei is New York de grutste stêd fan de [[Feriene Steaten]] en ien fan de grutste stêden fan 'e wrâld. De stêd hat in lângebiet fan likernôch 783 km², wat in befolkingstichtens jout fan sa'n 10.963 ynwenners de km². New York is it sintrum fan 'e [[New York (stêdekloft)|New York metropolitan area]], in stêdekloft dy't him útstrekt oer dielen fan 'e steaten [[New York (steat)|New York]], [[New Jersey]] en [[Connecticut]]. Yn it hiele metropoalgebiet wenje hast 20 miljoen minsken. It gebiet om New York hinne heart ta de grutste konsintraasjes fan befolking, ekonomy en kultuer yn 'e wrâld. === Befolkinggroei === De befolking fan New York is sûnt de njoggentjinde iuw sterk groeid troch yndustrialisaasje en grutte ymmigraasjewellen. Yn [[1900]] wennen der sa'n 3,4 miljoen minsken yn 'e stêd. Nei de gearfoeging fan 'e fiif boroughs yn [[1898]] groeide New York út ta in wrâldstêd. Yn 'e earste helte fan 'e tweintichste iuw berikte de befolking in hichtepunt fan mear as 7 miljoen minsken. Nei in perioade fan befolkingsôfname yn 'e jierren 1970 is de stêd sûnt de jierren 1990 wer groeid. De groei waard benammen feroarsake troch nije ymmigraasje, ekonomyske groei en de weromkear fan minsken nei sintrale stedsgebieten. === Befolking nei borough === New York is bestjoerlik ferdield yn fiif boroughs, dy't tagelyk de fiif county's fan 'e stêd foarmje: {| class="wikitable" ! Borough ! Ynwennertal (skatting 2025) ! County |- | [[Brooklyn]] | 2.617.631 | Kings County |- | [[Queens]] | 2.316.841 | Queens County |- | [[Manhattan (New York)|Manhattan]] | 1.660.664 | New York County |- | [[The Bronx]] | 1.384.724 | Bronx County |- | [[Staten Island]] | 498.212 | Richmond County |} Brooklyn en Queens binne de grutste boroughs. Manhattan hat minder ynwenners as Brooklyn en Queens, mar is troch de hege bebouwing en it grutte tal deistige pendelders it tichtst befolke en ekonomysk wichtichste diel fan 'e stêd. === Etnyske en kulturele gearstalling === New York is ien fan 'e meast kultureel ferskaatste stêden fan 'e wrâld. Mear as in tredde fan 'e ynwenners is bûten de Feriene Steaten berne. Yn 'e stêd wenje minsken mei woartels yn hast alle lannen fan 'e wrâld. Neffens folkstellingsgegevens bestiet de befolking út in grutte ferskaat oan groepen. Grutte groepen binne ûnder oaren minsken mei Latynsk-Amerikaanske eftergrûn, Afro-Amerikanen, blanke Amerikanen fan Jeropeeske komôf en Aziatyske Amerikanen. De grutste Aziatyske mienskippen yn 'e Feriene Steaten binne te finen yn New York, benammen yn Queens en Brooklyn. Wichtige ymmigrantegroepen komme ûnder oare út: de Dominikaanske Republyk, Sina, Jamaika en oare Karibyske lannen, Guyana, Meksiko, Yndia, Ekwador, Bangladesj, Haïty en Trinidad en Tobago. De stêd hat ek histoaryske mienskippen fan [[Ierske Amerikanen]], [[Italjaanske Amerikanen]], [[Joadske Amerikanen]], [[Poalske Amerikanen]] en in grut tal oare Europeeske en Midden-Easterske groepen. === Talen === Ingelsk is de meast sprutsen taal yn New York, mar de stêd hat ien fan 'e grutste talige ferskaatsten yn 'e wrâld. Yn in grut part fan 'e húshâldings wurdt thús in oare taal as Ingelsk sprutsen. Njonken Ingelsk binne Spaansk, Sineesk (benammen Mandarynsk en Kantoneesk), Russysk, Bengali, Haïtiaansk-Kreoalsk, Arabysk, Frânsk, Koreaansk en Portegeesk wichtige talen yn 'e stêd. Yn totaal wurde yn New York mear as 200 talen sprutsen. Dat ferskaat is sichtber yn 'e buertkultueren, media, skoallen en religieuze ynstellingen. === Leeftyd en húshâldings === De befolking fan New York is relatyf jong yn ferliking mei in soad oare grutte Amerikaanske stêden. In grut part fan 'e ynwenners is tusken de 20 en 40 jier âld, wat gearhinget mei de rol fan 'e stêd as sintrum foar ûnderwiis, wurkgelegenheid en kultuer. Troch de hege wenkosten en it grutte tal allinnichsteande stedslju hat New York in heech persintaazje ienpersoanshúshâldings. Tagelyk wenje der miljoenen gesinnen mei bern, benammen yn Brooklyn, Queens, The Bronx en Staten Island. === Ynkommen en earmoede === New York hat grutte ekonomyske ferskillen. De stêd is it finansjele sintrum fan 'e Feriene Steaten mei tige hege ynkommens yn sektoaren lykas finansjeel, technology en media, mar hat ek grutte gebieten mei earmoede. In part fan 'e befolking libbet ûnder de federale earmoedegrins. De heechste earmoedesifers komme foar yn dielen fan The Bronx, Brooklyn en Queens. De gemeente hat dêrom programma's foar betelbere húsfesting, sosjale stipe en tagong ta sûnenssoarch. === Religy === Troch de grutte kulturele ferskaat is New York thús foar in grut tal religieuze mienskippen. Der binne grutte groepen roomske katoliken, protestanten, joaden, moslims, hindoes en boeddhisten. De stêd hat ien fan 'e grutste joadske mienskippen bûten Israel en wichtige mienskippen fan moslims en hindoes. ===Berne en stoarn yn New York=== :[[Image:1rightarrow.png|15px]] [[List fan minsken dy't berne en/of stoarn binne yn New York (stêd)]] == Geografy == New York leit oan de eastkust fan de F.S. yn 'e Baai [[fan New York]], dêr't de rivieren de [[Hudson (rivier)|Hudson rivier]] en de [[East Rivers]] yn 'e [[Atlantyske Oseaan]] streamt. Trochsneed hichte fan it lân is 6 meter boppe seenivo. It sintrum fan 'e stêd leit op Manhattan, dat tusken de Hudson en East Rivers leit. Om de rivieren hinne lizze de oare stêdsdielen. De stêd hat in oerflak fan 785.6 km². === Yndieling === New York hat fiif stêdsdistrikten [[The Bronx]], [[Queens]], Brooklyn (Kings County), Manhattan (New York County) en Staten Island. It eilân Manhattan is it sintrum fan de wrâldstêd wurden. Om Manhattan hinne lizze trije rivieren: de [[Hudson (rivier)|Hudson]] yn 't westen, de [[East River]] yn 't easten, en de [[Harlem River]] yn 't noarden. Manhattan is troch brêgen ferbûn mei Brooklyn, Queens, en de Bronx, en ek mei de steat [[New Jersey]] oan de oarekant fan de Hudson. [[Ofbyld:5 Boroughs Labels New York City Map.png|250px|thumb|De fiif boroughs: '''<span style="color:#2a3d94;">1:&nbsp;Manhattan</span>''', '''<span style="color:#f4cc0b;">2:&nbsp;Brooklyn</span>''', '''<span style="color:#ef7b2c;">3:&nbsp;Queens</span>''', '''<span style="color:#dc382c;">4:&nbsp;The Bronx</span>''', '''<span style="color:#8a3687;">5:&nbsp;Staten Island</span>''']] * '''[[The Bronx]]''' (ynw. 1.384.724) is New York City's meast noardlike stêdsdistrikt. It [[Yankee Stadium]], dêr't de [[New York Yankees]] spylje, en it plak fan de grutste huzenkloft yn de Feriene Steaten dy't koöperatyf eigendom is, [[Co-op City, Bronx|Co-op City]]. Utsein in stikje Manhattan dat bekend is as [[Marble Hill, Manhattan|Marble Hill]], is de Bronx it ienichste stikje fêstelân fan de stêd dat in diel is fan de Feriene Steaten. Yn 'e Bronx is [[rap]] en de [[hiphop]] kultuer ûntstien. * '''[[Brooklyn]]''' (ynw. 2.617.631) is it stêdsdiel dêr't de minsken it tichtst op inoar wenje, en wie oant 1898 ta in selsstannige stêd. Brooklyn is bekend om syn kultureel, sosjaal en etnysk ferskaat, in eigen keunst krite, aparte buorskippen en in unike arsjitektuer. De borough hat in wiid strân en [[Coney Island]], dat yn 1870 stifte is wie it earste ferdivedaasje plak fan it lân. * '''[[Manhattan (eilân)|Manhattan]]''' (ynw. 1.660.664) hat in soad wolkekliuwers, dêrom is it tal ynwenners de km² ôfgryslike heech. Yn dit borough leit it saken- en finansjele sintrum fan de stêd, en in protte kulturele ynstellings, lykas museums, it [[Broadway theatre]] distrikt en [[Madison Square Garden]]. Manhattan is parte yn [[Downtown Manhattan|Downtown]], [[Midtown Manhattan|Midtown]], en de [[Upper Manhattan|Uptown]]. Uptown Manhattan is partsjen yn 't [[Central Park]] tusken de [[Upper East Side]] en [[Upper West Side]], boppe it park leit [[Harlem]]. * '''[[Queens]]''' (ynw. 2.316.841) is nei oerflak it grutste borough mei it grutste etnyske ferskaat yn 'e Feriene Steaten. It is it ienichste diel fan de Feriene Steaten dêr't de swarte befolking mear fertsjinnet, likernôch $52,000 yn 't jier, as de wite befolking. Queens hat it [[Shea Stadium]], dêr't de [[New York Mets]] spylje, en wêr't alle jierren it [[U.S. Open (tennis)|U.S. Iepen]] tennis toernoai organisearre wurd. * '''[[Staten Island]]''' (ynw. 498.212) hat de meast rânstêdelike aard fan de fiif boroughs. De [[Verrazano-Narrows Bridge]] ferbynt it eilân mei Brooklyn. De [[Staten Island Ferry]] is de ferbining nei Manhattan. Oant 2001 wie de borough it plak fan de [[Fresh Kills Landfill]], eartyds it grutste stoartplak op ierde, dat no bewenber makke is. === Klimaat === Alhoewol't New York op 'e selde hichte leit as de waarmere Jeropeeske stêden [[Napels (stêd)|Napels]] en [[Porto (Portegal)|Porto]], hat it dochs in sêft kontinintaal klimaat mei kâlde lucht fan it Noard Amearikaanske kontinent. Winterdeis bliuwt it der wat waarmer as oare stêden dy't mear yn 't binnenlân lizze, der falt sa'n 63.5 oant 88.9 sm snie yn 't jier. New York hat in froast-frije rite fan 199 dagen twisken de winters. Yn 'e maitiid en hjerst kin der wolris snie lizze of it is waarm en fochtich, mar it kin likegoed kâld en reineftich wêze. Simmerdeis is it der waarm en fochtich mei in trochsneed temeratuer fan 32&nbsp;°C. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | Moanne ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maa ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maa ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Des ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Yn 't jier |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Trochsneed temp. heech °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 3 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 15 | style="background: #FFA500; color:#000000;" | 22 | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 27 | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 30 | style="background: #FF8C00; color:#000000;" | 29 | style="background: #FFA500; color:#000000;" | 24 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 12 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <div class="center">'''17'''</div> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Trochsneed temp. leech °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | -4 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | -3 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 2 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 7 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 12 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 17 | style="background: #FFA500; color: black;" | 20 | style="background: #FFA500; color: black;" | 19 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 16 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 10 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 5 | style="background: #ffffff; color: black;" | -1 | style="background: #ffffff; color: black;" | <div class="center">'''8'''</div> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Reinfal mm | style="background: #87CEEB;" | 86 | style="background: #87CEEB;" | 84 | style="background: #6495ED;" | 99 | style="background: #4169E1;" | 102 | style="background: #4169E1;" | 112 | style="background: #6495ED;" | 95 | style="background: #4169E1;" | 112 | style="background: #4169E1;" | 104 | style="background: #6495ED;" | 99 | style="background: #6495ED;" | 91 | style="background: #4169E1;" | 127 | style="background: #6495ED;" | 99 | style="background: #FFFFFF;" | <div class="center">'''1,124'''</div> |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Boarne: [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=108503&refer=&units=us Weatherbase] |} == Ekonomy == New York is ien fan 'e wichtichste ekonomyske sintra fan 'e wrâld. De stêd is it grutste finansjele sintrum fan 'e [[Feriene Steaten]] en heart ta de wichtichste wrâldstêden op it mêd fan hannel, media, technology, kultuer en ynternasjonale tsjinstferliening. De ekonomy fan New York is tige ferskaat en is net ôfhinklik fan ien inkelde yndustry. De stêd hat in grut oandiel yn 'e nasjonale ekonomy fan 'e Feriene Steaten en lûkt alle jierren grutte ynvestearrings oan troch har ynternasjonale ferbiningen, heech oplate befolking en rol as haadkertier fan in grut tal bedriuwen en organisaasjes. === Finansjeel sintrum === De finansjele sektor is it bekendste ûnderdiel fan 'e ekonomy fan New York. Yn [[Lower Manhattan]] leit [[Wall Street]], it histoaryske sintrum fan 'e Amerikaanske finansjele wrâld. Dêr binne ûnder oare de [[New York Stock Exchange]] (NYSE), de grutste effektebeurs fan 'e wrâld neffens merkwearde, en de [[NASDAQ]] fêstige. Njonken oandielhannel hat New York in grutte rol yn bankwezen, fersekering, ynvestearringsfûnsen, private equity en finansjele technology (''fintech''). In grut tal fan 'e grutste Amerikaanske en ynternasjonale finansjele bedriuwen hat in haadkantoar of wichtige ôfdielingen yn Manhattan. === Haadkertier fan bedriuwen === New York is ien fan 'e wichtichste plakken yn 'e wrâld foar haadkertieren fan grutte bedriuwen. In grut tal bedriuwen út de [[Fortune 500]] hat in fêstiging yn 'e stêd. De oanwêzigens fan finansjele ynstellingen, advokatekantoaren, reklameburo's en konsultaasjebedriuwen makket de stêd oantreklik foar ynternasjonale ûndernimmingen. === Technology en ynnovaasje === Hoewol't New York tradisjoneel bekendstiet as finansjeel sintrum, is de stêd ek útgroeid ta ien fan 'e grutste technologyhubs fan 'e Feriene Steaten. De technologysektor, faak oantsjut as [[Silicon Alley]], sit benammen yn Manhattan, mar hat ek in sterke oanwêzigens yn Brooklyn en Queens. Bedriuwen op it mêd fan software, digitale media, keunstmjittige yntelliginsje, finansjele technology en e-commerce hawwe har yn 'e stêd fêstige. De tichte oanwêzigens fan universiteiten, ynvestearders en in grutte arbeidsmerk hat de groei fan dy sektor stimulearre. === Media, reklame en kultueryndustry === New York is ien fan 'e wichtichste mediastêden fan 'e wrâld. De stêd is in sintrum foar útjouwerijen, kranten en tydskriften, televyzje, filmproduksje, streamingtsjinsten, muzyk en moade. De saneamde [[Madison Avenue]] waard wrâldferneamd as sintrum fan 'e reklame-yndustry. Ek grutte mediabedriuwen en nijsorganisaasjes hawwe harren haadkertier of wichtige studio's yn New York. De stêd is ek ien fan 'e wrâldsintra foar moade. Alle jierren wurdt hjir de [[New York Fashion Week]] organisearre, ien fan 'e wichtichste moade-eveneminten ynternasjonaal. === Toerisme === Toerisme is in wichtige pylder fan 'e ekonomy fan New York. De stêd lûkt alle jierren tsientallen miljoenen besikers út binnen- en bûtenlân. Belangrike toeristyske attraksjes binne ûnder oare: [[Statue of Liberty]], [[Times Square]], [[Central Park]], [[Empire State Building]], [[Broadway (teater)|Broadway]], [[Metropolitan Museum of Art]], [[Museum of Modern Art]]. Toerisme soarget foar wurkgelegenheid yn hotels, restaurants, winkels, ferfier en de kulturele sektor. === Haven en hannel === De [[Haven fan New York en New Jersey]] is ien fan 'e grutste havenkompleksen fan Noard-Amearika. De haven hat in wichtige rol yn ynternasjonale hannel, benammen foar konteners, yndustriële produkten en konsuminteguod. De geografyske lizzing oan 'e [[Atlantyske Oseaan]] en de ferbiningen mei it binnenlân hawwe New York sûnt de santjinde iuw ta in wichtich hannelssintrum makke. === Unreplik guod en bou === De merk foar ûnreplik guod yn New York heart ta de djoerste fan 'e wrâld. Manhattan is bekend om syn wolkekliuwers, kantoargebouwen en lúkse wenningen, wylst Brooklyn en Queens de lêste desennia sterke ûntwikkeling en ynvestearrings meimakke hawwe. De bou-yndustry is in wichtige wurkjouwer en spilet in grutte rol yn 'e útwreiding en fernijing fan 'e stêd. === Underwiis en ûndersyk === Universiteiten en ûndersyksynstellingen drage ek by oan de ekonomy. Bekende ynstellingen binne ûnder oaren: [[Columbia University]], [[New York University]] en de [[City University of New York]]. Se leverje ûndersyk, ynnovaasje en in grutte stream fan heech oplate wurknimmers foar de regionale ekonomy. === Wurkgelegenheid en ekonomyske ferskillen === De arbeidsmerk fan New York is tige grut en ferskaat. Der wurkje miljoenen minsken yn 'e stêd, wylst in grut tal minsken alle dagen út omlizzende gebieten nei New York pendelt. Tagelyk besteane der grutte ekonomyske ferskillen tusken befolkingsgroepen en wiken. Gebieten mei hege ynkommens lizze faak njonken wiken mei legere ynkommens en hegere wurkleazens. De gemeente besiket dy ferskillen te ferminderjen mei belied foar betelbere húsfesting, ûnderwiis en wurkgelegenheid. === Ekonomyske betsjutting === Troch de kombinaasje fan finansjele macht, kulturele ynfloed, ynternasjonale ferbiningen en ynnovaasje wurdt New York beskôge as ien fan 'e wichtichste wrâldstêden. De stêd konkurrearret op ekonomysk mêd benammen mei oare grutte sintra lykas [[Londen]], [[Tokio]], [[Parys]] en [[Singapoer]]. == Ferkear == New York is ien fan de wichtichste ferfiersknooppunten fan de [[Feriene Steaten]]. De stêd beskikt oer in wiidweidich netwurk fan diken, spoarlinen, metro's, fearboaten en lofthavens. Troch de grutte befolkingstichtens en de beheinde romte wurdt in grut part fan it ferkear ôfwurke mei it iepenbier ferfier. === Dykferkear === De stêd is mei in tal grutte autosneldiken ferbûn mei de rest fan de Feriene Steaten. De wichtichste binne de [[Interstate 95]], [[Interstate 78]], [[Interstate 87]] en [[Interstate 278]]. De fiif stedsdielen binne mei-inoar ferbûn troch in grut tal brêgen en tunnels, lykas de [[Brooklyn Bridge]], de [[Manhattan Bridge]], de [[Queensboro Bridge]], de [[Verrazzano-Narrows Bridge]], de [[Lincoln Tunnel]] en de [[Holland Tunnel]]. === Iepenbier ferfier === It iepenbier ferfier wurdt benammen fersoarge troch de [[Metropolitan Transportation Authority]] (MTA). De [[New York City Subway]] is mei mear as 470 stasjons ien fan de grutste metrosystemen fan de wrâld en is 24 oeren deis iepen. Dêrneist eksploitearret de MTA in wiidweidich busnetwurk. Foar ferbinings mei de foarstêden binne der ferskate foarstêdspoarlinen, lykas de ''Long Island Rail Road'' en de ''Metro-North Railroad''. Fierders wurdt de stêd betsjinne troch [[Amtrak]], dat fan [[Penn Station (New York)|Penn Station]] út ferbinings hat mei ûnder oare [[Boston]], [[Philadelphia]] en [[Washington, D.C.]]. === Loftferkear === New York wurdt betsjinne troch trije grutte ynternasjonale lofthavens: * [[John F. Kennedy International Airport]] (JFK); * [[LaGuardia Airport]]; * [[Newark Liberty International Airport]] (yn de steat [[New Jersey]]). Mei-inoar hearre dy ta de drokste lofthavens fan Noard-Amearika. === Wetterferfier === De [[Haven fan New York en New Jersey]] is de grutste haven oan de eastkust fan de Feriene Steaten. De [[Staten Island Ferry]] fersoarget in fergees fearferbân tusken [[Manhattan]] en [[Staten Island]] en wurdt alle dagen troch tsientûzenen reizgers brûkt. Dêrneist binne der ferskate fearferbinings nei oare parten fan de stêd en de omlizzende regio. == Sport == Sport spilet in wichtige rol yn it kulturele en sosjale libben fan New York. De stêd heart ta de wichtichste sportstêden fan 'e wrâld en hat in lange tradysje yn profesjonele sport. Troch de grutte befolking, de ekonomyske krêft en de ynternasjonale útstrieling hat New York in grutte sportmerk mei miljoenen supporters. De stêd hat profesjonele teams yn de fjouwer grutte Noard-Amerikaanske kompetysjes: [[Major League Baseball|MLB]], [[National Football League|NFL]], [[National Basketball Association|NBA]] en [[National Hockey League|NHL]]. [[Ofbyld:Metlife stadium (Aerial view).jpg|thumb|MetLife Stadium]] [[Ofbyld:Yankee Stadium overhead 2010.jpg|thumb|Yankee Stadium]] [[Ofbyld:Madison Square Garden (MSG) - Full (48124330357).jpg|thumb|Madison Square Garden]] [[Honkbal]] hat histoarysk in bysûnder plak yn New York. De [[New York Yankees]], dy't spylje yn it [[Yankee Stadium]] yn [[The Bronx]], binne ien fan 'e bekendste en meast súksesfolle sportklups yn 'e wrâld. De klup hat in grut tal [[World Series]]-titels wûn en in wichtige rol spile yn 'e Amerikaanske sportskiednis. Yn [[Queens]] spylje de [[New York Mets]] yn [[Citi Field]]. De Mets waarden oprjochte yn 1962 nei it fertrek fan de eardere New Yorkske teams de [[Brooklyn Dodgers]] en de [[New York Giants (honkbal)|New York Giants]] nei Kalifornje yn de jierren 1950. Yn it [[Amerikaansk fuotbal]] wurdt New York fertsjintwurdige troch de [[New York Giants]] en de [[New York Jets]] fan de [[National Football League]]. Beide teams spylje yn it [[MetLife Stadium]] yn [[East Rutherford]], [[New Jersey]], krekt bûten de stedsgrins. It stadion, dat dield wurdt troch beide klups, is ien fan 'e grutste sportstadions fan 'e Feriene Steaten en wie ek it plak fan grutte ynternasjonale eveneminten. [[Basketbal]] hat in sterke ferbining mei New York, ûnder oare troch de lange tradysje fan strjitbasketbal yn wiken lykas Harlem en Brooklyn. De [[New York Knicks]] spylje yn it ferneamde [[Madison Square Garden]] yn Manhattan en hearre ta de meast bekende NBA-teams. Yn Brooklyn spilet de [[Brooklyn Nets]] yn it [[Barclays Center]], in moderne sportarena dy't ek brûkt wurdt foar konserten en oare grutte eveneminten. Ek [[iisockey]] hat in wichtige plak yn 'e stêd. De [[New York Rangers]] fan de [[National Hockey League]] spylje yn Madison Square Garden en hearre ta de âldste en bekendste iishockeyklups fan Noard-Amearika. De [[New York Islanders]] spylje yn it [[UBS Arena]] yn [[Elmont]] op Long Island en hawwe in sterke oanhing yn 'e foarstêden fan New York. [[Fuotbal]] (soccer) hat de lêste desennia sterk oan populariteit wûn. De stêd wurdt yn 'e [[Major League Soccer]] fertsjintwurdige troch [[New York City FC]], dat ûnder oare wedstriden spile hat yn it Yankee Stadium, en de [[New York Red Bulls]], dy't thúswedstriden spylje yn 'e [[Red Bull Arena (New Jersey)|Red Bull Arena]] yn New Jersey. De groei fan fuotbal wjerspegelet de ynternasjonale befolking fan New York en de tanimmende belangstelling foar de sport yn 'e Feriene Steaten. In wichtich ynternasjonaal sportevenemint yn New York is it [[US Open (tennis)|US Open]]-tennistoernoai, ien fan 'e fjouwer [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]]-toernoaien. It wurdt alle jierren hâlden yn it [[USTA Billie Jean King National Tennis Center]] yn [[Flushing Meadows–Corona Park]] yn Queens. It toernoai lûkt hûnderttûzenen besikers en heart ta de grutste tenniseveneminten fan 'e wrâld. In oar grut sportevenemint is de [[New York City Marathon]], ien fan 'e grutste marathons op ierde. De wedstriid rint troch alle fiif boroughs fan 'e stêd en lûkt alle jierren tsientûzenen dielnimmers út in grut tal lannen. De marathon is útgroeid ta in symboal fan de ynternasjonale en multykulturele identiteit fan New York. New York beskikt oer in grut tal ferneamde sportarena's en -stadions, lykas Madison Square Garden, Yankee Stadium, Citi Field, Barclays Center en it USTA Billie Jean King National Tennis Center. Ek de grutte parken, benammen [[Central Park]] en [[Prospect Park]], spylje in wichtige rol yn 'e sportkultuer fan 'e stêd troch mooglikheden foar hurdrinnen, fytsen, rekreaasje en amateursport. Hoewol't New York ferskate kearen besocht hat om de [[Olympyske Simmerspullen]] te organisearjen, hat de stêd de Spullen nea krigen. De stêd wie kandidaat foar de [[Olympyske Simmerspullen 2012]], mar de nominaasje gie úteinlik nei [[Londen]]. Troch de kombinaasje fan histoaryske sportklups, wrâldferneamde stadions, grutte sporteveneminten en in tige ferskaat publyk wurdt New York beskôge as ien fan 'e wichtichste sportstêden fan 'e wrâld. == Stêdsbyld == [[Ofbyld:NYC_Top_of_the_Rock_Pano.jpg|thumb|center|800px|Sicht út it suden wei fan de 'Top of the Rock' yn it tsjuster]] [[Ofbyld:NYC_Central_Park_pano_from_Top_of_the_Rock.jpg|thumb|center|800px|Sicht út it noarden wei fan de 'Top of the Rock' oer it [[Central Park]]]] == Keppeling om utens == *{{en}}[https://www.nyc.gov/ Offisjele webside fan 'e stêd New York] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/New_York_City ''References'' en ''Further Reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|New York City}} }} [[Kategory:New York (stêd)| ]] [[Kategory:Plak yn New York (steat)]] [[Kategory:Plak stifte yn 1624]] dzqr4rmhutqr8cwwach1sd3mhwtqwny 0 14245 1236813 1236650 2026-07-30T23:51:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr 1236813 wikitext text/x-wiki {{Taaltabel| namme = Spaansk| oare nammen = | Ingelske namme = Spanish | eigen namme = español, castellano | sprutsen yn = [[Spanje]], [[Argentynje]], [[Bolivia]], [[Dominikaanske Republyk]], [[Ekwador]], [[El Salvador]], [[Ekwatoriaal-Guinee]], [[Fenezuela]], [[Gûatemala]], [[Hondueras]], [[Kolombia]], [[Kosta Rika]], [[Kuba]], [[Meksiko]], [[Nikaragua]], [[Panama]], [[Paraguay]], [[Perû]], [[Sily]] en [[Oerûguay]]. | taalgebiet = [[Feriene Steaten fan Amearika|Feriene Steaten]], [[Spanje]], [[Súd-Amearika]] | tal sprekkers = 400 - 500 miljoen| teljier =?| dialekten =?| taalklassifikaasje = [[Yndo-Jeropeesk]] * [[Italyske talen|Italysk]] ** [[Romaanske talen|Romaansk]] *** [[Italo Westlike talen|Italo Westlik]] **** [[Gallo Ibearyske talen|Gallo Ibearysk]] ***** '''Spaansk'''| skrift = it [[Latynske alfabet]] | bibeloersetting = | taalstatus = [[Spanje]], [[Argentynje]], [[Bolivia]], [[Dominikaanske Republyk]], [[Ekwador]], [[El Salvador]], [[Ekwatoriaal-Guinee]], [[Fenezuela]], [[Gûatemala]], [[Hondueras]], [[Kolombia]], [[Kosta Rika]], [[Kuba]], [[Meksiko]], [[Nikaragua]], [[Panama]], [[Paraguay]], [[Perû]], [[Sily]] en [[Oerûguay]]. Ek [[Jeropeeske Uny]], [[Feriene Naasjes]] en de [[Feriene Steaten fan Amearika|Feriene Steaten]].| taalkoade ISO 639-1 = es | taalkoade ISO 639-2 = spa | taalkoade ISO 639-3/DIS = spa | }} [[File:Map-Hispanophone World.svg|frameless|right|upright=2]] [[Ofbyld:Carta de Idioma Español Castellano.png|thumb|<small>{{Leginda|red|De mearderheid seit castellano}}{{Leginda|blue|De mearderheid seit español}}</small>]] '''Spaansk''' (Spaansk: ''español'') of '''Kastyljaansk''' (''castellano'') is in [[Romaanske taal]] en is ien fan de meast sprutsen talen op 'e wrâld. Hjoed-de-dei is it Spaansk de offisjele taal fan [[Spanje]], de measte [[Súd-Amearika|Súd-Amerikaanske lannen]] en ekwatoriaal Guinee. Spaansk is ek ien fan de seis offisjele talen fan de [[Feriene Naasjes]]. [[Meksiko]] is it grutste Spaansktalige lân en it is de grutste twadde taal yn 'e [[Feriene Steaten fan Amearika]]. == Namme == Yn it Spaansk binne der twa nammen foar de taal dy’t synonym fan elkoar binne: ''español'' (Spaansk) en ''castellano'' (Kastiliaansk). === Oarsprong === De namme ''castellano'' hat syn oarsprong yn de [[midsiuwen]], doe’t it de sprektaal wie fan it [[Keninkryk Kastylje]] (skriuwtaal wie it [[Latyn]]). De oare namme, ''español'' (Spaansk), soe fan de midsiuwske Latynske oantsjutting ''Hispaniolus'' komme. Der besteane ferskate teoryen oer de ûntjouwing fan it wurdsje ''Hispaniolus'' troch de iuwen hinne. Troch histoaryske en sosjaal-ekonomyske ûntwikkelingen koe it Kastiliaansk de grutste taal fan it [[Ibearysk Skiereilân]] wurde. Der wurdt grute dat healwei de 16e iuw sa likernôch 80% fan de Spanjerts Kastiliaansk praten. <ref>Irene Lozano: ''Lenguas en guerra.'' Espasa Calpe, 2005, side 92.</ref> === Hjoeddeistich gebrûk === Hjoed-de-dei wurdt de namme ''español'' it measte brûkt, yn it foarste plak yn [[Latynsk-Amearika]], mar ek yn [[Spanje]]. Neffens offisjele ynstituten hat de namme ''español'' de foarkar.<ref name="RAE castellano">{{es}} Real Academia Española, [http://lema.rae.es/dpd/?key=espa%C3%B1ol Diccionario de dudas, Español]</ref> Yn it grutste part fan Súd-Amearika en yn de Spaanske regio’s, dêr’t in regionale taal of minderheidstaal praat wurdt, brûke se de namme ''castellano'' faker om it Spaansk mei oan te tsjutten. Dat binne de gebieten [[Kataloanje]], [[Falinsia|Falensia]] en de [[Balearen]], dêr’t se Katalaansk prate, it [[Baskelân (autonome mienskip)|Baskelân]] dêr’t se [[Baskysk]] prate, en [[Galysje]] dêr’t se [[Galisysk]] prate. Yn de Spaanske Grûnwet fan 1978 wurdt it Spaansk mei ''castellano'' ynstee fan ''español'' oantsjutten.<ref>{{es}} [https://www.boe.es/legislacion/documentos/ConstitucionCASTELLANO.pdf Spaanske grûnwet fan 1978], sjoch kêst 3, lid 1</ref> Neffens de [[Real Academia Española]] fertsjinnet de namme ''castellano'' de foarkar om dêrmei de taal fan it midsiuwske Keninkryk Kastylje of it hjoeddeistige dialekt fan Kastylje oan te tsjutten. Yn it Frysk wurdt de taal ornaris ''Spaansk'' neamd. Yn de [[Fryske beweging|Fryske bewegersrûnten]] wurdt út ideologysk motyf it wurdsje ''Kastiliaansk'' (of de fariant ''Kastiljaansk'') brûkt, faak ek as teken fan ferbûnens mei de nasjonale minderheden fan Spanje. == Skiednis == It Spaansk is ûntstean út it [[Fulgêr Latynsk]], de taal fan de [[Romeinske Ryk|Romeinen]], dy't it Ibearyske skiereilân sa'n 700 jier ûnder har regear hiene. Under ynfloed fan it [[Keltibearysk]], [[Baskysk]], [[Goatysk|Fisigoatysk]] en letter troch de Moaren it Arabysk, hat de taal him út it [[Latynsk]] wei ûntjûn. Der binne grutte ferskillen lykas by it weifallen fan de Latynske [[namfal]]len, sêftere bylûden (''vita'' nei ''vida'') en it diftongearjen fan koarte lûden ("terra'' nei ''tierra''). [[Ofbyld:Page of Lay of the Cid.jpg|left|thumb|In side fan ''Cantar de Mio Cid'', yn it midsiuwske Spaansk.]] It politike bewâld op it Ibearyske skiereilân en ferskillende substraten hawwe laat ta it ûntstean fan besibbe talen lykas it [[Portegeesk]], it [[Katalaansk]] en it [[Galisysk]] dy't se hjoed-de-dei jit prate, en it [[Mosarabysk]], in taal oan it Spaansk besibbe en dat sprutsen waard troch Spaanske Kristenen dy't yn Islamityske kriten libben. De earste Spaanske teksten komme út 'e [[9e iuw]]. It [[Cantar de Mio Cid]], fan de [[12e iuw]], is ien fan de âldste lange teksten yn it Spaansk. It earste [[wurdboek]] waard skreaun yn [[1492]], it jier dat [[Kristoffel Kolumbus]] Amearika ûntduts, wie it útein setten fan it Spaansk as wrâldtaal. Sûnt dy tiid binne der twa ûntjouwingen fan wurdskat en útspraak, dy fan Súd-Amearika is wat oars as dy fan Spanje. Yn dat jier waarden ek de [[Joaden]] út Spanje wei reage, sadat it Joadske Spaansk, ek bekend as [[Sefardysk]], him as tredde fariant op it aljemint brocht. Yn de [[17e iuw]] hie de taal in stikmannich klankferskowings dy't foar it meastepart net fan tapassing binne op it Súd-Amerikaanske Spaansk en it Sefardysk. Dêrfandinne stiet it Súd-Amerikaanske Spaansk tichter by it Spaansk fan 1492 as dat fan no. Yn [[1713]] waard de ''[[Real Academia Española]]'' stifte, dêr't se binnen Spanje in taalienheid mei besochten te krijen. De grûnslach fan de hjoeddeiske standerttaal is in dialekt út 'e kriten fan [[Toledo (Spanje)|Toledo]]. === Utwreiding === Yn [[Noard-Amearika]] woeks it Spaansk sûnt de twadde helte fan de [[20e iuw]]. In protte flechtelingen fan [[Kuba]] en [[Meksiko]], en fan [[Porto Riko]] dat by de [[Feriene Steaten fan Amearika|Feriene Steaten]] heart, hawwe har nei wenjen set yn 'e súdlike steaten fan de Feriene Steaten. Yn 'e Feriene Steaten hat it Spaansk yn guon fan de steaten ek politike erkenning. == Taalgebiet == [[Ofbyld:Spanish language World Map.svg|thumb|Spaansktalige lannen en regio's]] Spaansk wurdt op it stuit (2015) troch sa'n 330-399 miljoen minsken as memmetaal praat en is dêrmei nei it Ingelsk de 'twadgrutste wrâldtaal'.<ref>It begryp 'wrâldtaal' beheind him net ta sprekkerstal, mar slacht folle mear op de fersprieding bûten it autochtoane taalgebiet. Sineesk, Hindy en Bengaly hawwe mear memmetaalsprekkers, mar binne alsa gjin wrâldtalen.</ref><ref>[http://de.statista.com/statistik/daten/studie/150407/umfrage/die-zehn-meistgesprochenen-sprachen-weltweit/ Statista. Stân 2014]</ref><ref>[http://www.ethnologue.com/language/spn SPANISH: a language of Spain]</ref> De measte Spaansktaligen wenje yn Súd- en Midden-Amearika en yn Spanje. De [[Feriene Steaten]] hat 45 miljoen Spaansktaligen en dêrmei mear Spaanskpraters as [[Spanje]] en [[Kolombia]]. Nei Meksiko hat de Feriene Steaten wrâldwiid alsa it heechste oanpart Spaansktaligen. Hoewol't it Spaansk yn net ien Amerikaanske dielsteat ta amtstaal ferheft is, leit it oanpart Spaansktaligen yn dielsteaten lykas [[Nij Meksiko]] en [[Kalifornje]] boppe de 30%. Oare lannen mei in protte Spaansktaligen binne [[Belize]] (> 40 % yn 't jier 2000)<ref>[https://books.google.de/books?id=zI9MBgAAQBAJ&pg=PA19&lpg=PA19&dq=belize+spanischsprecher&source=bl&ots=t57sdyUPeZ&sig=CJ_VqoM5ctZCmfs8yyLCRDNaWi0&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwiRrPOh75HXAhWHMhoKHan9Ar4Q6AEIJzAA#v=onepage&q=belize%20spanischsprecher&f=false]</ref>, [[Marokko]] (21,6 % yn 't jier 2005)<ref>Neffens ûndersyk út 2005 fan 'e CIDOB soe 21,6% fan de befolking Spaansk prate kinne ([https://web.archive.org/web/20160718084050/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_es/zonas_es/lengua+y+cultura/ari116-2008 realinstitutoelcano.org], [https://web.archive.org/web/20101202204552/http://www.afapredesa.org/index.php?option=com_content&task=view&id=195&Itemid=2 afapredesa.org])</ref>, [[Westlike Sahara]] en [[Trinidad en Tobago]]. Neffens in stúdzje út 2015 fan Ethnologue is it Spaansk mei 399 memmetaalsprekkers nei it [[Mandaryn]] de twadgrutste taal fan de wrâld.<ref>[http://www.ethnologue.com/statistics/size Ethnologue, 2013]</ref> Yn [[Brazylje]] wurdt Spaansk fanwegen de lytse taalôfstân ta it [[Portugeesk]] goed begrepen, sels wannear't de meastee Brazyljanen de taal sels net prate. In protte Brazyljanen, foaral yn it grinsgebiet tusken [[Uruguay|Oerûguay]] en Brazylje, kinne Spaansktaligen ridlik ienfâldich begripe troch it gebrûk fan it Portugeesk-Spaanske mingtaaltsje [[Portuñol]]. Yn Portugal is sa'n selde sitewaasje mei in [[dialektkontinuum]]. Ynklusyf de twadde taalsprekkers leit it sprekkerstal (2014) tusken de 450 <ref>[http://www.fundacionblu.org/noticias.htm www.fundacionblu.org/noticias.htm]</ref> en 500 miljoen.<ref>https://www.elpais.com/articulo/cultura/espanol/segundo/idioma/estudia/mundo/Instituto/Cervantes/elpepucul/20070426elpepucul_8/Tes El español es el segundo idioma que más se estudia en el mundo, según el Instituto Cervantes</ref><ref>[http://actualidad.terra.es/cultura/articulo/comunidad_europea_asia_instituto_cervantes_847855.htm terra.es: „La presencia del español en la Comunidad Europea y la expansión en Asia, retos inmediatos del Instituto Cervantes“]</ref> Dêrtroch nimt it Spaansk nei it Ingelsk, Mandaryn en [[Hindy]] it fjirde plak fan meast sprutsen talen op 'e wrâld yn. Nei it Ingelsk is Spaansk de meast learde frjemde taal. As supranasjonale amts- en/of wurktaal spilet it Spaansk in rol yn de [[Europeeske Uny]], [[Afrikaanske Uny]], yn de Organisaasje fan Amerikaanske Steaten, yn de mienskip fan Latynamerikaanske en Karibyske steaten en [[Feriene Naasjes]]. === Geografyske fersprieding === {| class="wikitable" |+ Geografyske fersprieding fan Spaansktaligen yn 'e wrâld ! Lân/regio !! Soart gebiet !! Oantal Spaansktaligen !! Beskriuwing |- | [[Ofbyld:Flag of Spain.svg|20px]] [[Spanje]] || Haadgebiet || sa'n 49 miljoen || It histoaryske oarsprongsgebiet fan it Spaansk. Spaansk (Castellano) is de offisjele taal fan it lân. Der besteane ek oare erkende talen lykas [[Katalaansk]], [[Galisysk]] en [[Baskysk]]. |- | [[Ofbyld:Flag of Mexico.svg|20px]] [[Meksiko]] || Haadgebiet || sa'n 130 miljoen || It grutste Spaansktalige lân yn 'e wrâld. Spaansk is de dominante taal, neist tsientallen lânseigen talen lykas Nahuatl en Maya-talen. |- | [[Ofbyld:Flag of Colombia.svg|20px]] [[Kolombia]] || Haadgebiet || sa'n 53 miljoen || Spaansk is de offisjele taal. Der besteane regionale farianten lykas it Karibysk en Andes-Spaansk. |- | [[Ofbyld:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Argentynje]] || Haadgebiet || sa'n 47 miljoen || Spaansk is de nasjonale taal. It Rioplatense-Spaansk hat in eigen útspraak en wurdskat. |- | [[Ofbyld:Flag of Peru.svg|20px]] [[Perû]] || Haadgebiet || sa'n 31 miljoen || Spaansk is ien fan de offisjele talen, neist [[Quechua]] en [[Aymara]]. |- | [[Ofbyld:Flag of Venezuela.svg|20px]] [[Fenezuëla]] || Haadgebiet || sa'n 29 miljoen || Spaansk is de offisjele taal en wurdt troch hast de hiele befolking brûkt. |- | [[Ofbyld:Flag of Chile.svg|20px]] [[Sily]] || Haadgebiet || sa'n 20 miljoen || Spaansk is de dominante taal. It Silynske Spaansk hat in eigen útspraak en regionale skaaimerken. |- | [[Ofbyld:Flag of Ecuador.svg|20px]] [[Ekwador]] || Haadgebiet || sa'n 18 miljoen || Spaansk is de meast sprutsen taal. Kichwa en oare lânseigen talen hawwe ek erkenning. |- | [[Ofbyld:Flag of Guatemala.svg|20px]] [[Gûatemala]] || Haadgebiet || sa'n 16 miljoen || Spaansk is de meast sprutsen taal, mar in soad Maya-talen wurde ek brûkt. |- | [[Ofbyld:Flag of Bolivia.svg|20px]] [[Bolivia]] || Haadgebiet || sa'n 12 miljoen || Spaansk is ien fan de offisjele talen neist in grut tal Yndiaanske talen. |- | [[Ofbyld:Flag of Cuba.svg|20px]] [[Kuba]] || Haadgebiet || sa'n 11 miljoen || Spaansk is de offisjele en hast universele taal. |- | [[Ofbyld:Flag of Dominican Republic.svg|20px]] [[Dominikaanske Republyk]] || Haadgebiet || sa'n 11 miljoen || Spaansk is de offisjele taal en wurdt troch hast de hiele befolking sprutsen. |- | [[Ofbyld:Flag of Puerto Rico.svg|20px]] [[Porto Riko]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 3 miljoen || Spaansk en Ingelsk binne offisjele talen. Spaansk is de meast sprutsen taal. |- | [[Ofbyld:Flag of United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] || Grutte minderheid / diaspora || sa'n 57 miljoen || De grutste Spaansktalige mienskip bûten de Spaanske wrâld. Spaansk hat in grutte rol yn media, ûnderwiis en kultuer. |- | [[Ofbyld:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] || Diaspora || sa'n 1 miljoen || Spaanske ymmigranten en ymmigranten út Latynsk-Amearika hawwe Spaansktalige mienskippen foarme. |- | [[Ofbyld:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brazylje]] || Minderheid / buortaal || miljoenen L2-praters || Troch de geografyske neite ta Spaansktalige lannen wurdt Spaansk breed begrepen en leard, mar it is gjin offisjele taal. |- | [[Ofbyld:Flag of Equatorial Guinea.svg|20px]] [[Ekwatoriaal-Guinee]] || Haadgebiet mei meartaligens || sa'n 1 miljoen || Spaansk is de offisjele taal en de wichtichste taal fan bestjoer en ûnderwiis. |- | [[Ofbyld:Flag of Philippines.svg|20px]] [[Filipinen]] || Histoaryske minderheid || tsientûzenen || Spaansk wie oant de 20e iuw in bestjoerstaal. Hjoed-de-dei wurdt it mar troch in lytse minderheid sprutsen; it [[Chavacano]] is in Spaansk-kreoalske taal. |} == Sibskip == It Spaansk is in [[Romaanske taal]], dêr't de [[West-Ibearyske taal|West-Ibearyske taalkloft]] by heart. Dat binne benammen talen dy't op it Yberyske skiereilân praat wurde. Dy talen binne aardich te ferstean foar inoar. It [[Portugeesk]] en it Spaansk hawwe wat grammatika en wurdskat in grut tal oerienkomsten. Der wurdt ek wol rûst dat dy talen foar 89% deselde wurdskat hawwe. It Spaansk is ek besibbe oan [[Romaanske taal|Romaanske talen]] lykas it [[Frânsk]], [[Italjaansk]], [[Roemeensk]] en in stikmannich lytse talen. == Taalkoades == De ISO 639 taalkoades foar it Spaansk binne "es" en "spa". Om't it Wikipedia-projekt meast, lykas winske op it ynternet, de twaletterige koades brûkt, wurdt de Spaanske Wikipedy oantsjut mei de koade "[[:es:]]". {{YnterWiky|code=es}} {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Spaansk| ]] [[Kategory:Romaanske talen]] [[Kategory:Spanjerts]] [[Kategory:Taal yn Spanje]] [[Kategory:Taal yn Andorra]] [[Kategory:Taal yn Argentynje]] [[Kategory:Taal yn Bolivia]] [[Kategory:Taal yn de Dominikaanske Republyk]] [[Kategory:Taal yn Ekwador]] [[Kategory:Taal yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Taal yn El Salvador]] [[Kategory:Taal yn it Fatikaan]] [[Kategory:Taal yn Fenezuëla]] [[Kategory:Taal yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Taal yn Gûatemala]] [[Kategory:Taal yn Hondoeras]] [[Kategory:Taal yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Taal yn Kolombia]] [[Kategory:Taal yn Kosta Rika]] [[Kategory:Taal yn Kuba]] [[Kategory:Taal yn Meksiko]] [[Kategory:Taal yn Nikaragûa]] [[Kategory:Taal yn de Noardlike Marianen]] [[Kategory:Taal yn Paraguay]] [[Kategory:Taal yn Peaske-eilân]] [[Kategory:Taal yn Porto Riko]] [[Kategory:Taal yn Oerûguay]] [[Kategory:Taal yn Panama]] [[Kategory:Taal yn Perû]] [[Kategory:Taal yn Sily]] [[Kategory:Taal yn de Westlike Sahara]] eht2wevaatnzax0ykod3phksns4e02v 0 22073 1236790 1144784 2026-07-30T16:49:19Z ~2026-42248-20 59102 Artist passed away 1236790 wikitext text/x-wiki {{stobbe|keunstner}} [[File:De drie reuzen.jpg|thumb|175px|De Trije Reuzen, Toppenhuzen]] '''Hennie de Boer''' ([[Nijeveen]], *5 jannewaris [[1954|1954,]] †26 juli 2026) was in keunstneresse. Nei de Deva fakskoalle yn [[Almelo]] docht Hennie de PBNA fakopleiding Keramyske Yndustry en set har nei wenjen yn [[Makkum]]. Se makket benammen skulptueren en har wurk is beynfloede troch it wetter en de [[Waadeilannen]]. Se makke ek byldegroep ''[[De trije bruorren|De Trije Bruorren]]'' (1996) dy't yn [[Toppenhuzen]] stiet. {{clear}} == Keppeling om utens == *[http://www.henniedeboer.nl/index.html Webstee Hennie de Boer] {{DEFAULTSORT:Boer, Hennie de}} [[Kategory:Nederlânsk byldhouwer]] [[Kategory:Nederlânsk keramist]] [[Kategory:Frysk byldhouwer]] [[Kategory:Frysk keramist]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Drintsk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn 1954]] 8u29kntun6bxyut2666wgx0muhhms7k 1236791 1236790 2026-07-30T16:54:01Z Drewes 2754 † 2026 1236791 wikitext text/x-wiki {{stobbe|keunstner}} [[File:De drie reuzen.jpg|thumb|175px|De Trije Reuzen, Toppenhuzen]] '''Hennie de Boer''' ([[Nijeveen]], [[5 jannewaris]] [[1954]] - [[26 july]] [[2026]]) wie in keunstneresse. Nei de Deva fakskoalle yn [[Almelo]] die Hennie de PBNA fakopleiding Keramyske Yndustry en sette har nei wenjen yn [[Makkum]]. Se makke benammen skulptueren en har wurk is beynfloede troch it wetter en de [[Waadeilannen]]. Se makke ek byldegroep ''[[De trije bruorren|De Trije Bruorren]]'' (1996) dy't yn [[Toppenhuzen]] stiet. == Keppeling om utens == *[http://www.henniedeboer.nl/index.html Webstee Hennie de Boer] {{DEFAULTSORT:Boer, Hennie de}} [[Kategory:Nederlânsk byldhouwer]] [[Kategory:Nederlânsk keramist]] [[Kategory:Frysk byldhouwer]] [[Kategory:Frysk keramist]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Drintsk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn 1954]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] 9m555jjgqzb2d4p3rnjv3iyg15u0zii 0 27881 1236796 912178 2026-07-30T19:01:14Z Drewes 2754 /* Keppelings om utens */ - deade 1236796 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Stockfisch.wmt.jpg|thumb|''Stokfisk'']] [[Ofbyld:Hjell-oversikt.arj.jpeg|thumb|200px|right| ''Drûchrekken foar stokfisk yn Noarwegen'']] [[Ofbyld:Torrfiskeksport2004.png|300px|thumb|left| ''Noarske útfier fan stokfisk fan 2000 - 2004, yn tonnen'']] '''Stokfisk''' is de namme foar drûge fisk. Stokfisk is meast fan [[kabeljau]], mar ek wol fan, [[skylfisk]], [[leng]] en [[hjerring]] makke. Troch it drûgjen is de fisk lange te bewarjen. At men de fisk goed koel en drûch hâld, kin de hâldberens wol in jier berinne. == Histoarje == Stokfisk komt tsjintwurdich fral út [[Noarwegen]], mar wie al by de [[Wytsingen]] bekend. Ein [[9e iuw]] wie der al in bloeiende hannel yn stokfisk, sa as beskreaun is yn it ferslach fan [[Ottar]] oan kening [[Alfred de Grutte]] fan [[Wesseks]]. It goedhâlden fan fiedsel op lange seereizen wie doetiids in hiele toer, dat stokfisk wie poulêr by de Wytsingen en waard ek rillegau oernaam troch seefarders fan oare folken, mei om't it sâltsjen fan fleis en fisk foar [[1600]] in djoerabele saak wie. Op Nederlânske skippen wie stokfisk oant [[1900]] ek in fêst part fan it menú. Stokfisk wie it earste eksportprodukt fan Noarwegen en wurdt noch hieltyd útfierd troch dat lân. Stokfisk wie ek tige wichtich foar de ekonomyen fan Britsk Noard Amerika (fral foar de fiskerijhavens fan [[Newfoundland]], [[Nij Ingelân]], [[Nova Scotia]]). Drûge kabbeljau hat iuwenlang de [[Yslân|Yslanders]] troch de tiid holpen en wie dêr suver lykweardich oan [[bôle]].<ref>Kurlansky, haadstik 9</ref> Foar [[1940]] waard yn [[Nederlân]] aktyf reklame makke foar stokfisk troch it ''propagandabureau voor stokvisch''. Ien fan de biedwurden wie: ''"Wij weten dat er veel menschen zijn die denken dat zij niet van stokvisch houden, omdat het zoo ruikt, maar stokvisch ruikt niet erger dan bijvoorbeeld artikelen als kool en bakvisch en van deze artikelen houdt u wel."'' Stokfisk wie goedkeap yn dy tiid en wie goed iten foar earme lju. Stokfisk wie winteriten yn hiel Jeropa. Anno 2009 is stokfisk djoer wurden ûnder oaren troch de tebekrinnende kabbeljaustân. Yn [[Skandinaavje]] en [[Dútslân]] is stokfisk noch hieltyd bekend iten; it wurdt fral om de Kryst hinne iten. Stokfisk wurdt ek iten yn lannen om de [[Middellânske See]], yn [[Afrika]] en ek yn de [[Antillen|Antiljaanske]] keuken wurdt stokfisk tamakke. Dêr hjit it ''bakkeljauw''. Yn it [[Noarwegen|Noarske]] plakje [[Å (Noarwegen)|Å]] wie eartiids in bloeiende stokfiskferwurkjende-yndustry, no is dêr it [[Lofoten]] Stokfiskmuseum (''[[Noarsk]]: Lofoten Tørrfiskmuseum''). {{clear}} == Ut de Fryske Petiele == :1 kg weakke stokfisk of :400 gr drûge stokfisk :10 gr sâlt ''Stokfisk is winteriten. Drûge stokfisk moat ljocht fan kleur wêze en stevich oanfiele en net tranich rûke. De drûge stokfisk weakket men sa'n twa oant trije dagen. It wetter moat men in pear kear ferfarskje. Fel derôf en bonkjes derút helje. Selsweakke stokfisk fiif kertier en kochte trije kertier posjearje, tsjin de soad oan gear wurde litte. Lis de fisk op in foarferwaarme panne en presintearje der seane ierappels of rys by, sipelsjes, yn bûter brún bakt en mosterdstip''.<ref>{{Aut|Kloosterman, Simke; Haan, Wieke de}}, De Fryske Petiele en wat der op en yn leit, 1986. ''Stokfisk''</ref> == Keppelings om utens == * [http://www.stokvisonline.nl/ www.stokvisonline.nl/], ynfierbedriuw foar stokfisk {{commonscat|Stockfish}} {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Fiskgerjocht]] [[Kategory:Noarsk iten]] [[Kategory:Wytsingen]] 6wah56ihm6k1u2oriwavarn5b2y1dfg 0 43351 1236852 1224031 2026-07-31T11:19:37Z ~2026-42341-34 59112 /* 666: kaai ta ûntslúting fan de Iepenbiering fan Jehannes */ 1236852 wikitext text/x-wiki {{Twifel}} [[File:FrancescoCarotta.jpg|thumb|Francesco Carotta (2007)]] [[Ofbyld:Francesco Carotta mei útjouwer Pierik 7.jpg|thumb|''Carotta, Kees Sluys (VPRO)) en syn útjouwer Pierik (Aspekt) (rj) nei ôfrin fan de premjêre Gospel of Caesar, Utert 2007'']] [[Ofbyld:Francesco Carotta begjin lêzing 5-05.JPG|thumb|''begjin fan de lezing by Broese en Kemink yn Utert'']] [[Ofbyld:Francesco Carotta ôfrin lêzing publyk 5-05.JPG|thumb|''ôfrin lêzing yn Utert'']] '''Francesco Carotta''' ([[Feneetsje (stêd)|Feneetsje]], [[1946]]) is in [[Itaalje|Italjaanske]] eardere IT-ûndernimmer <ref> Carotta founded the IT company Legenda Informationssysteme, which specialized on OCR and EDP for press archives and documentation centers. In Paris he worked for Cora, a company specializing on linguistic technology and artificial intelligence. Cf.citizendium.org, Arne Eickenberg. </ref>, publisist en yngenieur,<ref>Cf. Carotta's [http://carotta.de/subseite/autor.html vita].</ref> en ek in ûnôfhinklik taalkundige en filosoof.<ref>Cf. {{aut|Maria Wyke}} 2007 ;''Caesar: A Life in Western Culture'' |isbn=978-1-86207-662-4 |publisher=Granta, Londen side 254.</ref> Carotta is mei-oprjochter fan de Dútske krante ''[[die Tageszeitung]]''.<ref>"Cham"; Heide Platen, "Die Legende von der taz aus dem ID", ''die tageszeitung'', 04-17-1984, side 5.</ref> As auteur is er bekend wurden mei syn kontroversjele teory dat de teksten oer [[Jezus (tradisjoneel-kristlik)|Jezus fan Nazaret]] ôfkomstich binne út de boarnen oer [[Julius Caesar]]. Nei in stikmannich publikaasjes yn blêden en de kranten ''Stadtzeitung für Freiburg'' (april 1989) en ''die tageszeitung'' (Berlyn, 23-12-1991), publisearre Carotta syn fyzjes yn de boeken ''War Jesus Caesar? 2000 Jahre Anbetung einer Kopie'' (1999) en yn wittenskiplike tiidskriften sa as it Italjaanske Quaderni Di Storia, ''Il Cesare incognito - Da Divo Giulio a Gesù'' (2003).<ref>Francesco Carotta, "Il Cesare incognito — Da Divo Giulio a Gesù", yn: Luciano Canfora (ed.), ''Quaderni di Storia'' 57, Milan 2003.</ref> De teory waard ek oerset yn it Nederlânsk, Ingelsk en Spaansk.<ref>''Was Jezus Caesar? Over de Romeinse oorsprong van het Christendom. Een onderzoek'' (2002); ''Jesus was Caesar. On the Julian Origin of Christianity'' (2005). Jan van Friesland (letter haadredakteur by [[Omrop Fryslân]]) makke in dokumintêre oer Carotta syn ûndersyk: ''It Evangeelje fan Caesar'' (2008).</ref> == Diegetyske transposysje == Nei it fergelykjen fan de ferslaggen oer [[Julius Caesar]] (± 100 f.Kr. - 44 f.Kr.) en de [[Romeinske Boargerkriich]] fan de histoarisy [[Libbens fan de Tolve Caesars|Suetonius]], [[Appianus]], [[Kassius Dio]] en [[Plutarchus]] mei it [[Evangeelje fan Markus]], kaam Carotta ta de konlúzje dat Markus syn ferhaal oer [[Jezus (tradisjoneel-kristlik)|Jezus]] basearre wie op de [[Divus Iulius]]-kultus, de kultus fan de [[fergoading|fergoade]] [[Julius Caesar]]. Carotta wol hawwe dat it [[Evangeelje fan Markus]] it ferhaal is fan de Romeinske boargeroarloch fan Caesar's oerstekken fan de [[Rubikon]] oant syn dea, begraffenis en de ein fan de republyk, yn in ferbastere foarm fannijs beskriuwt; Jezus syn libben en ferkundiging fan syn doop yn de Jordaan oant syn fêstnimming, [[Krusiging fan Jezus|krusiging]] en [[Opstanning fan Jezus|opstanning]] as parallel fan Ceasars lêste jierren. <ref> Carotta ferwiist nei de teolooch Ethelbert Stauffer dy't selde skaaimerken sjocht tussen beide lijensskiednissen fan Caesar en Kristus. [http://nl.wikipedia.org/wiki/Ethelbert_Stauffer] </ref> <ref> http://en.wikipedia.org/wiki/Ethelbert_Stauffer </ref> Carotta brûkt foar de ferklearring fan it ûntstean fan it evangeelje in term fan [[Gérard Genette]],<ref>Gérard Genette, ''Palimpsestes: La littérature au second degré'', Paris 1982</ref>, ''[[diegesis|diegetyske]] transposysje'' (it op’en nij ferheljen fan in ferhaal yn in oare romtlike en/of tiid kontekst); it nije ier-kristlike ferhaal oer Jezus mei tekstferoarings dat him yn in oar gebiet ôfspilet, soe ûntstien wêze troch in proses fan kopiëarflaters, ferkeard oersette wurden, foute útlis fan wurden en oanpassings en redaksje yn in oare kulturele kontekst om politike redenen. De úteinlike foarm fan de nije religy, dy’t de Juliaanske kultus fannijs útlizze moast mei as doel dat dy de Flaviaanske polityk, benammen foar Palestina, fertuten dwaan soe, waard ynfierd ûnder [[Fespasianus]] en de histoarikus [[Flavius Josephus]], waans ''vita'' ek de basis foarme foar it libbensferhaal fan de apostel Paulus sa’t dat ferhelle wurdt yn Hannelingen fan de Apostels, haadstik 2. Neffens Carotta is Jezus dêrom de Divus Iulius fan de Flaviaanske dynasty ([[69]] – [[96]]). Benammen de Flaviaan keizer [[Konstantyn de Grutte]], dy’t it Kristendom foar syn ryk omearme, soe him tige bewust west hawwe fan it strategysk potinsjeel fan de Julius-kultus yn de nije foarm. Carotta sjocht in kontinuïteit fan de Divus Julius kultus, wêrby't de Romeinske oarsprong ferklearjend is <ref>http://www.carotta.de/subseite/texte/articula/Escorial_en.pdf </ref> foar sawol de teksten fan it Nije Testamint as foar de tradysje <ref>http://www.carotta.de/subseite/events/lhc_nl.html</ref>, liturgy en ikonografy <ref> http://www.carotta.de/subseite/texte/articula/Orpheos_Bakkikos_en.pdf </ref>fan it lettere Kristendom. == Breder perspektyf == Yn 2008 sette Carotta syn teory yn in breder perspektyf troch in relaasje te lizzen mei it saneamde amulet Orpheos Bakkikos, dat oant no ta fraachtekens oprôp wat echtens onbelanget. Yn in artikel foar de teologyske akademy fan it aartsdiocees fan Sevilla leinen taalkundige Carotta en histoarikus Arne Eickenberg nije arguminten op it kleed troch oan te toanen dat dit amulet te dwaan hat mei Caesar syn kremaasje. <ref>http://www.carotta.de/subseite/texte/articula/Orfeo_Baquico.pdf </ref> Eickenberg ferdjippe de teory fan Carotta troch oan te toanen dat der grutte oerienkomsten besteane tusken de frjemde natuerferskynsels by de krúsiging yn it ferhaal oer Jezus en de neisleep by de dea fan Caesar. <ref> http://divusjulius.wordpress.com/2010/04/01/darknesshour6</ref> De Utertske oersetter en undersiker fan it wurk fan Carotta, Tommie Hendriks <ref>http://www.linkedin.com/pub/tommie-hendriks/a/134/7a0 </ref>, beskreau op grûn fan de boarnen de trije dagen fan rou en lulkens nei Caesar syn dea. <ref>http://tommiehendriks.wordpress.com/tag/rouw-en-razernij-om-caesar</ref> Earder seach de teolooch Ethelbert Stauffer in relaasje tusken de kristlike tradysje en de dea fan Caesar: 'It Romeinske folk ferhearlike de deade Caesar yn in unike passy-liturgy, dy't de âlde easterske kleilieten foar de dea fan 'e grutte goaden fan' e segen echoet, en in protte fan dy motiven litte in ferrassend ferbân sjen mei de Goedfreedliturgy fan 'e Roomske mis. 'Dy't ik rêden haw, hawwe my slein', songen se yn 'e namme fan 'e fermoarde. En Antonius ferklearre foar de timpel fan Fenus, dêr't it lichem fan de soan fan 'e goadinne yn lei: 'Wierlik kin de man net fan dizze wrâld wêze waans wurk wie om te rêden wêr't immen rêden wurde moast.' <ref> https://dejister.wordpress.com/about/</ref> Ek de klassikus Juan Alberto Humanes sjocht oerienkomsten tussen de kremaasje fan Caesar en krusiging fan Kristus. De taalkundigen Subba Raju en Bh.V.N. Lakshmi konkludeare dat persoanen en plakken yn beide tekstgroepen deselde funksje hawwe. <ref> https://www.academia.edu/28010044/LITERATURE_TO_RELIGION_AND_RELIGION_TO_LITERATURE_CHANGING_COLOURS_OF_THE_BIBLE</ref> Neffens Carotta is de historyske persoan fan Fulvia verburgen efter Maria Magdalena. Fulvia, as frou fan Markus Antonius, hie in wichtige rol yn de dagen nei de dea fan Caesar, sa as Maria Magdalena yn it Kristusferhaal. <ref> Fulvia—the creator of the Good Friday liturgy? The second consequence is that with the determination of Caesar’s funeral day, the authorship of the Christian Good Friday liturgy is definite as well. In fact, during the 1950’s, the theologian Ethelbert Stauffer recognized Caesar’s funeral ritual as a unique passion liturgy, later found in the Roman Good Friday liturgy.12 As we have seen, the staging of Caesar’s funeral has to be attributed to Fulvia,13 then the wife of Antonius. Antonius held the eulogy, and Fulvia had Caesar’s bloodstained garments,14 and even his bloody, defiled corpse on display for the people, using an effigy fastened to a cross- shaped tropaeum raised above the bier.15 This incited the people to revolt and thus, we thank Fulvia for the original performance of Easter, as it is reflected in Christian Easter, i. e. the most important, and for a long time, only Christian celebration. https://carotta.de/subseite/texte/articula/Fulvia_en.pdf</ref> Njonken djipgeand taalkundig ûndersyk hat Carotta ek op it mêd fan archeology en numismatika de teorie fierder útwreide.<ref>https://carotta.de/subseite/texte/articula/Sulla_postura_del_Cesare_Tuscolo.pdf</ref><ref>https://carotta.de/subseite/texte/articula/CesareTuscolo_CorriereDelTicino_nl.pdf</ref><ref>https://carotta.de/subseite/texte/articula/Briefe_ErikaSimon.pdf</ref> == 666: kaai ta ûntslúting fan de Iepenbiering fan Jehannes == Carotta stelt dat de eardere ynterpretaasjes fan it getal 666, it teken fan it beest yn de [[Iepenbiering fan Jehannes]] dy't ferwize soenen nei lettere Romeinske keizers as [[Nero]] of [[Domitianus]], achterhelle binne. Neffens him sit efter 666 [[Kleopatra VII|Kleopatra]], de keninginne fan it keninkryk Egypte. Trije sifers yn de boarnen ferwize alinnich nei har: 1. ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ Θ(εα) = 616 2. ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ Θ(εα) N(εωτερα) = 666 3. ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ Θ(εα) N(εωτερα) = 665 <ref>https://carotta.de/subseite/texte/articula/Apokalypse_de.pdf</ref><ref>https://studiewinkel.nl/product/9789464872408/666-Die-Offenbarung-des-Johannes-als-Verklarung-der-Taten-Octavians</ref> De Apokalyps fan Jehannes is in diegetyske transposysje fan 'e dieden fan' e jonge en nije Caesar, Octavianus. It is syn iepenbiering, syn propaganda foar de slach by Filippi, syn syktocht nei de erkenning, de oarloch tsjin Kleopatra en Antonius en de oprjochting fan Nicopolis, 'it nije Jeruzalim'. Sjoch it fraachpetear mei Jan van Friesland (2026) <ref>https://dejister.wordpress.com/2026/01/12/666</ref> De ferneamde ensyklopedie Treccani.it akseptearre de kombinaasje Kleopatra = 666 as in jildende ferklearring, krekt as Britannica. Carotta heakket ek oan by Jean-François Champollion, de ûntsjifferer fan de hiëroglyfen. Hy sjocht yn de hiëroglyfen fan Cleopatra har kartouche in religieuze en dynastike boadskip: sy is de nije Isis, de mem dy’t oan ’e fergoade Caesar de godlike soan berne hat — krekt sa’t, yn ’e Romeinske symbolyk, Venus Genetrix de mem wie fan Aeneas en de foarâldlike line fan hearskers. == Reaksjes == Nei in earste positive besprekking yn de útstjoering fan ''Buitenhof'' fan 1 desimber 2002 <ref>http://www.vpro.nl/programma/buitenhof/afleveringen/8881570/items/9609239/</ref> neamde rjochtsgelearde, humanist en publisist [[Paul Cliteur]] it boek yn it programma NOVA fan 23 desimber 2002 in "ontdekking die gelijk staat aan de denkbeelden van Darwin en Galileo en die de hele cultuurgeschiedenis omver gooit".<ref>http://www.carotta.de/subseite/echo/novatv.html</ref> Willem Dijkhuis skreau:" een perspektief op het Europees erfgoed dat na lezing in het geheugen gegrift blijft." <ref>http://www.carotta.de/subseite/echo/hfd.html</ref> De Spaanske preester Pedro García González skreau: 'To my astonishment, the Passion and the whole Gospel had a truly Roman context, and they do lead back to Julius Caesar.’ <ref>[http://www.carotta.de]</ref> <ref> De Dútsk-Portugeeske preester José Cabral haldt in mooglikheid iepen mar hat betingsten. Rev. José Cabral, dialog with Francesco Carotta in: Jan van Friesland, The Gospel of Caesar, documentary film, 2008, TC 01:41:11–01:42:22: "It's self-evident that there was no room for the sheep, but only for the ass and the ox, when they came at night to be fed. I don't quite believe that it has something to do with Augustus, but it could be possible. But then you must keep a very strong faith in the child." </ref> De [[Leien]]ske rjochtsfilosoof [[Andreas Kinneging]] neamde Carotta's boek op 24 desimber 2002 'it boek fan it jier 2002'. <ref> http://www.carotta.de/subseite/echo/journaal.html </ref> Neffens nijtestamintikus Henk Jan de Jonge bringt it boek ''niets dan klinkklare nonsens, ongefundeerde speculaties op basis van toevallige overeenkomsten tussen de weergaven van het leven van Julius Caesar en Jezus''.<ref>[http://www.leidenuniv.nl/mare/2003/19/10.html ''Jezus Christus, alias Julius Caesar'', Hans Ariëns, MARE 19, 6 febrewaris 2003]</ref> Yn it blêd T.F. skriuwt De Jonge: ''De theorie van Carotta roept veel meer problemen op dan de theorie die Marcus terugvoert op oudere traditie aangaande een historische persoon Jezus. Carotta stelt ons constant voor nieuwe complicaties, die dan weer nieuwe hypothesen vereisen.'' <ref>[http://www.carotta.de/subseite/echo/tf.html ''Carotta over Marcus en Jezus'', H.J. de Jonge yn T.F. – blêd fan de fakulteit fan de godgeleardheid fan Universiteit Leien 35.2 (jannewaris 2004) s. 3-13. </ref> [[Henk Versnel]], âldhistoarikus kwalifisearre it mei 'Dit is in samling apekoal'. <ref>[http://www.leidenuniv.nl/mare/2003/19/10.html ''Jezus Christus, alias Julius Caesar'', Hans Ariëns, MARE 19, 6 febrewaris 2003]</ref> <ref>http://www.mareonline.nl/2003/21/brieven.html</ref> De Nederlânske oersetter fan Carotta, de eksperiminteel psycholooch [[Tommie Hendriks]] beskreau yn in wiidweidich artikel de nuveraardige ûntfangst fan de teory yn Nederlân.<ref>[http://www.carotta.de/subseite/echo/dzh.html ''Was Jezus Caesar? – Receptie van een historische These'', Tommie Hendriks, yn: De Zwarte Hand, Utjouwerij Aspekt – Nû. 1 · 2004 – s. 119-157]</ref> Fierders skreau Hendriks in monografy dêr't er sjen lit dat Caesar op 17 maart 44 f.Kr. – ''tertia die'' – byset is, in ekstra bewiis foar Carotta’s syn teory.<ref>http://tommiehendriks.files.wordpress.com/2010/01/rr-recensie-tijdschrift-voor-geschiedenisx6.pdf Sjoch ek literatuerlist.</ref> De klassyk histoarikus Anton van Hooff kwalifisearre de teory fan Carotta as 'ateïstysk byleauwe' en pseudowittenskip.<ref>[http://www.skepsis.nl/carotta.html ''Atheïstisch bijgeloof'', Anton van Hooff; útj. [[Skepter]] 15 desimber 2002 (mei neiskrift 4 novimber 2007)</ref> Histoarikus Thomas von der Dunk skreau: 'It klinkt hiel frjemd yn de earen, mar Carotta hat foar dizze stelling tal fan bewiizen.' <ref>[http://www.carotta.de/subseite/echo/vn.html</ref>De linguïst Fotis Kavoukopoulos sprekt oer de teory fan Carotta as 'a paradigm shift in the history of religion.' <ref> [Het evangelie van Caesar, tiidkoade:/tc 00:28:55:15 00:29:00:01]</ref><ref>http://www.carotta.de/esub/preface.html,</ref>De Nederlânske programmamakker [[Jan van Friesland]] makke in dokumintêre oer Francesco Carotta's teory dat Jezus feitlik Caesar wie. Op 2 novimber 2007 wie de premiêre yn Utert fan 'Het evangelie van Caesar-zoektocht naar de ware Christus'.<ref>http://www.vanfrieslandfilm.nl/</ref><ref>http://divusjulius.wordpress.com/goc/</ref> Yn de dokumintêre seit de Spaanske kultureel-antropolooch Francisco Rodríguez Pascual de teory fan Carotta "mooglik" en dêrom fan belang as wurkhypoteze.<ref>http://www.vanfrieslandfilm.nl, 2008, TC 01:08:34–01:09:00: ''"There was the cult of the sole highest God Jupiter, and then of [Divus] Julius. Therefore [your theory] is possible, and this is your task as researchers. This is very important as a working hypothesis. It closes a gap that has never been heuristically investigated from this angle."''</ref> De Nederlânske klassikus en Plutarchusoersetter Gerard Janssen (ferbûn oan it [[Steedlik Gymnasium Ljouwert|Piter Jelles gymnasium]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]) beskôget it wurk as in teory fan belang dy't in yngeande wittenskiplike diskusje wurdich is.<ref>Sjoch syn ynlieding op Plutarchus syn ''Caesar'': Plutarchus ''Biografieën I: Demosthenes, Cicero, Alexander, Caesar'', Ljouwert 2006.</ref> <ref> The Gospel of Caesar /tc 00:51:25:11 00:51:30:08 Janssen: 'I don't think that the great mass of people see anything merciful in Caesar. Well, of course people say that he was a ruthless dictator. We only know Caesar from sources, in which he doesn't appear as benefactor or healer. It's logical that we think of him in old categories, so it's hard to realize that Jesus is connected to Caesar, the great, victorious general. People rather tend to remain stuck inside their old familiar boundaries.' </ref> Klassikus Matthew Kruebbe skreau: 'Given the fact that Christianity arose from Judaism at a time when Jews were hostile to Rome and familiar with all of these stories told by Romans, the similarities are far too great for the similarities between Roman and Christian stories to be merely coincidental. An overview gives one the impression that the creators of Christianity were copying and modifying Roman stories as they created their own literature about Jesus.' <ref>https://sites.google.com/site/investigatingchristianity/home/caesar-and-christ</ref> Maria Wyke beskôget, yn har Caesarbiografy fan 2007, de troch Carotta oandroegen parallellen tusken Caesar en Jezus as ''"generalisearjend en faak oerflakkich"'', nettsjinsteande harren detailleardheid en ferantwurding sûnder ein." Pieter Steinz sei oer Wyke har sizzen oer Carotta yn de NRC: ''Wyke laat de belachelijkheid van Carotta’s these mooi zien (door zijn argumenten alleen maar te citeren), maar verbindt er een mooie conclusie aan. Vroeger, schrijft ze, werden Caesar en Jezus met elkaar vergeleken om de opmars van de christelijke heilsleer of het "droit divin" te ondersteunen. Tegenwoordig worden de parallellen juist getrokken om de goddelijkheid en de historiciteit van Jezus te ondermijnen. Wyke: ‘Caesar is niet langer de schaduw van Christus, maar Christus is de schaduw van Caesar.’''<ref>http://www.nrcboeken.nl/recensie/ieder-tijdvak-omgeeft-de-beroemdste-aller-romeinen-met-zijn-eigen-mythes</ref> Sir Peter Stothard skreau dat de teory tige de oandacht fertsjinnet. <ref>http://timescolumns.typepad.com/stothard/2008/08/christ-was-juli.html</ref> De Spaanske filolooch en nij testamintikus Antonio Piñero <ref> http://it.wikipedia.org/wiki/Luciano_Canfora </ref> skreau dat Carotta syn teory oer in diegetyske transposysje fan it Evangeelje ien fan de meast yngenieuze benaderingen is as it giet oer it fraachstik fan de histoaryske Kristus. <ref>Antonio Piñero, "A modo de síntesis parcial y conclusiones", in: A. Piñero (ed.), ¿Existió Jesús realmente?, Madrid 2008, side 345 sq. "The Spanish philologist Antonio Piñero wrote that Carotta's reading of the Gospel as a diegetic transposition was one of the most remarkable and ingenious exercises he had read about the problem of Jesus' historicity, but also noted the complexity of his proposal as a possible problem. "http://en.wikipedia.org/wiki/Francesco_Carotta. Catholic priest José Cabral believed that it could be possible that the Nativity originates from the legends and historical accounts about the birth of emperor Augustus, but stated that it could be countered by a strong faith. </ref> Filolooch en Caesarbiograaf Luciano Canfora <ref>http://it.wikipedia.org/wiki/Luciano_Canfora </ref> fynt it wurk fan Carotta 'orizjineel' en komt mei in wichtige oare oerienkomst op 'e hispel: Caesar en Kristus ûntkomme mar amper oan de ûntearing fan harren lichem. <ref>http://archiviostorico.corriere.it/2008/novembre/02/Quando_tiranno_finiva_nel_Tevere_co_9_081102040.shtml</ref> Archeologe Erika Simon <ref>http://de.wikipedia.org/wiki/Erika_Simon </ref> sprekt fan oerienkomsten dy't net earder sa besjoen binne. <ref> "Das vorliegende Buch knüpft an diese Tatsache an, geht aber weiter und deckt neue, bisher nie so gesehene Zusammenhänge auf." Foarwurd Was Jesus Caesar?</ref> Wim de Ridder sei yn syn ynaugurele rede dat minsken sels mei dizze teory harren takomst ferkenne wolle. <ref>‘When Francesco Carotta asks if Julius Caesar and Jesus Christ are the same person, a question which is rhetorical to him, he participates in the development of normative future models which the elite of church and state considers undesirable, but for the average citizen who wants to explore his own future himself, this is experienced as inspirational.’ – Inaugural Address Faculty of Future Studies, University of Twente –</ref>J. Kleisen skreau dat Carotta mei in hiele protte arguminten komt wer at de lêzer sels mar syn of har gewicht oan jaan moat. <ref> http://www.carotta.de/subseite/echo/nbd.html</ref> <ref> Sjoch ek: http://divusjulius.wordpress.com/reception</ref> Peter Köhler pleatst de teory fan Carotta yn in bredere kontekst fan religieuze mytefoarming en fergeliket it ferskynsel fan 'e fergodliking fan lieders mei âldere en oare foarbylden út 'e âldheid, lykas Gilgamesj, Pythagoras en Plato, dy't ek wol oansjoen waarden as "soan fan God". Hy beklammet dat it kristendom fan it begjin ôf te lijen hat oan in gebrek oan hurd histoarysk bewiis foar it bestean fan Jezus, wêrtroch't romte is foar alternative ferklearrings lykas dy fan Carotta. <ref>https://dejister.wordpress.com/2025/06/10/wat-schrijft-peter-kohler-over-francesco-carotta</ref> Alban Bonilla skreau yn in filosofysk en religieus artikel dat de tradisjonele assosjaasje fan it getal 666 mei it kwea of ​​de duvel, sa't bekend is út it Boek Iepenbiering, ûnderwurpen is oan ferskate ynterpretaasjes. Bonilla neamt ûnder oaren de bekende teory dat 666 ferwiist nei de Romeinske keizer Nero, mar ferwiist ek eksplisyt nei de taalkundige teory fan Francesco Carotta, dy't stelt dat it getal 666 eins ferwiist nei Kleopatra. <ref>https://alfayaracuy.net/contenido/16655/por-que-el-666-es-el-numero-del-demonio</ref> De Nederlânske wiskundige Thomas Colignatus sprekt oer in ynspirearjende diskusje by it ûntsiferjen fan it 'nûmer fan it bist' troch Carotta dat nei Kleopatra liedt. Hy brocht it ûnderwerp nei in ynternasjonaal wiskundeplatfoarm. Hy skreau: ‘Theologian Ethelbert Stauffer (1902-1979) denounced the eternal damnation of hell, and he allowed all people a purgatory so that all souls could be saved for heaven. Scholarly correct is his discovery:‘He showed that the Easter liturgy does not follow the Gospel but the funerary ritual of Julius Caesar […] and that the Clementia Caesaris was the pre-Christian forerunner of Christ's forgiveness.’ Francesco Carotta shows that the Divus Iulius and Roman divine emperor cult was turned into Christianity.’ <ref>https://community.wolfram.com/groups/-/m/t/2653935</ref> en <ref>https://thomascool.eu/Papers/BHSWC/Boycott-Holland-Solve-2025-world-crisis.pdf</ref> Jan van Friesland moete by it meitsjen fan syn dokumintêre The Gospel of Caesar ûnbegryp en tsjinwurking troch wittenskippers. <ref> https://www.nederlandseboekengids.com/wp-content/uploads/2017/03/Ingezonden-brieven-ABG69.pdf</ref> <ref>https://dejister.wordpress.com/is-wetenschap-een-mening/</ref><ref> https://www.scribd.com/doc/6735518/JAN-VAN-FRIESLAND-CONTRA-ANTON-VAN-HOOFF</ref><ref>https://carotta.de/subseite/echo/dzh.html</ref> == Literatuer == * F. Carotta, "Verkündigung: Caesars Kreuzigung — Das Evangelium nach Kleopatra", in: Cam (ed.), Memoria 2090 — Kalenden und Iden, Freiburch 1989 ISBN 3-926023-76-7 * F. Carotta, ''War Jesus Caesar? 2000 Jahre Anbetung einer Kopie.'' Goldmann, [[München]] 1999, ISBN 3-442-15051-5 * F. Carotta, ''Was Jezus Caesar? Over de Romeinse oorsprong van het christendom. Een onderzoek.'' Utjouwerij Aspekt b.v., Soesterberg novimber 2002, ISBN 90-5911-069-2 * F. Carotta, ''Jesus was Caesar. On the Julian Origin of Christianity. An Investigative Report.'' Utj. Aspekt b.v., [[Soesterberch]] 2005, ISBN 90-5911-396-9 * F. Carotta, ''War Jesus Caesar? Eine Suche nach dem römischen Ursprung des Christentums.'' Verlag Ludwig, [[Kiel]], july 2011, ISBN 978-3-937719-63-4 * F. Carotta, "Christus ein Mythos?", review of G. Courtney (1992), Et tu, Judas? Then fall Jesus, Kirchzarten 2002 * F. Carotta, Jezus Christus = Julius Caesar — Theologen in verwarring ("Tumult": lecture & debate), Luterske Tsjerke, Utert, 11-28-2002 * F. Carotta, Il Cesare incognito – Da Divo Giulio a Gesù, (ferzje), Kirchzarten, maart 2002 * F. Carotta, "Da Divo Giulio a Gesù - con aspetti iconografici", Kirchzarten maart 2002 * F. Carotta with Rev. P. García González, Caesar on the cross. Passion before Easter, Auditorium Louis Hartlooper Complex, Utert, 03-20-2005 * F. Carotta met Eerwaarde P. García González, ''Caesar aan het kruis. Passie voor Pasen.'' Id. (Nederlânske oersetting) * F. Carotta, "Sull'origine Giuliana del Christianesimo", Conferenza tenuta ad Offnadingen, maart 2005 * F. Carotta, ''Die Evangelien als diegetische Transposition: Eine mögliche Lösung der Aporie „Existierte Jesus?“'', Complutense Universiteit, Escorial 2007 * F. Carotta met Arne Eickenberg, ''Liberalia Tu Accusas! Restituting the Ancient Date of Caesar's Funeral'', Kirchzarten 2009 * F. Carotta, Orpheos Bakkikos: ''The Missing Cross, Isidorianum, Centro de Estudios Teológicos de Sevilla, 2009, Nº 35 * F. Carotta, 17 de Marzo -liberalia- Victoria de Munda Fundación de la Colonia Astigi, Funeral de Julio César, Écija (Spanje) maart 2010 * F. Carotta, Noche de San Juan, Colaboración: Arne Eickenberg y Daniel Mere, Conferencia Asociación Puerta del Agua, Aguilar de la Frontera. 23-24 juny 2010. * P. García González, "Contexto histórico y entendimiento entre confesiones religiosas", Rascafría 2006 * P. García González, "Intereses, competencias y niveles de realidad. Diferentes lecturas de las historias de vida", Rascafría 2009 * T. Hendriks, ''Rouw en razernij om Caesar. De wraak van het volk voor een politieke moord zonder weerga.'' Utjouwerij Aspekt b.v., Soesterberg april 2008, ISBN 9789059112957 {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.carotta.de Carotta syn webside] * [http://www.vanfrieslandfilm.nl/pages/synopsis-short.html ''The Gospel of Caesar''], in dokufilm fan [[Jan van Friesland]] oer it ûndersyk fan Carotta (2008) * [http://www.geschiedenisbeleven.nl/TV_Gids/1103-Het_evangelie_van_Caesar/] Útstjoering mist * [http://www.dejister.wordpress.com] De Jister, blog oer it wurk fan Francesco Carotta * [http://divusjulius.wordpress.com/]DIVVS ILIVS, ynternasjonaal blog oer it wurk fan Francesco Carotta ----- <references/> }} {{DEFAULTSORT:Carotta, Francesco}} [[Kategory:Italjaansk taalkundige]] [[Kategory:Italjaansk skiedkundige]] [[Kategory:Fenesiaansk persoan]] [[Kategory:Skiednis fan it kristendom]] [[Kategory:Persoan berne yn 1946]] ddkqe412m07trxvnrifoxjr6zpohgtc 0 44458 1236776 1124358 2026-07-30T14:30:15Z RomkeHoekstra 10582 stobbeberjocht ferwidere, + tekst. 1236776 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Belgrado<br><small>Београд / Beograd</small> | ôfbylding = National Assembly of Serbia building by night 1.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Belgrade, Serbia.svg | wapen = Small Coat of Arms Belgrade.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Serbia.svg|20px]] [[Servje]] | bestjoerlike ienheid 1 = Distrikt | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Stêd Belgrado]] | stedsyndieling = 17 gemeenten | gemeenteyndieling = | ynwennertal = 1.298.000 <small>(2022)</small> | oerflak = 359,96 km² | befolkingstichtens = 3.606 ynw./km² | hichte = 117 m | stifting = 3e iuw f.Kr. (Singidunum) | koördinaten = 44°49′N 20°27′E | postkoade = 11000 | tiidsône = [[UTC]]+1 (winter) | simmertiid = [[UTC]]+2 (simmer) | netnûmer = +381 11 | webside = [https://www.beograd.rs/ www.beograd.rs] | mapname = Servje | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 14 | lat_dir = N | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 44 | lon_dir = E | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Belgrado''' ([[Servysk]]: Београд, ''Beograd'', letterlik ''"Wite Stêd"'') is de [[haadstêd]] fan [[Servje]] (sûnt 1404). Yn 2002 hie de stêd 1.281.801 ynwenners, it hiele distrikt Belgrado hie op dat stuit 1.670.000 ynwenners. Belgrado leit oan 'e súdrâne fan 'e [[Pannoanyske flakte]], dêr't de [[Sava (rivier)|Sava]] mûnet yn 'e [[Donau]]. De stêd omfiemet 3.6% fan Servje en 15% fan 'e befolking fan it lân wennet dêr. Belgrado is it finansjeel sintrum fan Servje. Tusken [[1 jannewaris]] en [[31 maart]] wurdt yn Belgrado elts jier it [[filmfestival]] [[FEST (Belgrado)|FEST]] holden. == Skiednis == De skiednis fan Belgrado giet werom oant de Aldheid. De geunstige lizzing fan Belgrado by de gearrin fan 'e Sava en de Donau wie al yn 'e Aldheid bekend. Dy lokaasje spilet ek in rol yn ferskate âlde myten en leginden, ûnder oare yn it ferhaal fan [[Jason (mytology)|Jason en de Argonauten]]. It gebiet waard earst bewenne troch Paleo-Balkanfolken, lykas de [[Traasjers]] en [[Daasjers]]. Om 279 f.Kr. feroveren de [[Kelten|Keltyske]] [[Scordisci]] de delsetting en joegen har de namme Singidūn ("fêsting"). Om 34–33 f.Kr. berikten de [[Romeinen]] de stêd, dy't ûnder de namme Singidunum útgroeide ta in wichtige Romeinske stêd. Yn 395 kaam Belgrado ûnder it [[Byzantynske Ryk|Eastromeinske Ryk]]. Oan 'e oare kant fan 'e Sava lei de Keltyske stêd Taurunum (it hjoeddeiske Zemun), dy't mei in brêge ferbûn wie mei Singidunum. == Midsiuwen == Yn 'e [[Midsiuwen]] waard Belgrado ferskate kearen ferovere. De [[Hunnen]] ûnder [[Attila]] fernielden de stêd yn 442, dêrnei folgen ûnder oaren de [[Ostrogoaten]], [[Gepiden]] en [[Byzantinen]]. Sûnt de sechsde iuw setten grutte groepen [[ƒ|Slaven]] har yn 'e regio nei wenjen. De [[Avaren]] feroveren it gebiet yn 582. De namme Belograd ferskynde foar it earst yn in [[paus]]like brief út 878. De stêd wie dêrnei iuwenlang in striidtoaniel tusken it [[Byzantynske Ryk]], [[Bulgarije]] en it letter it [[Keninkryk Hongarije]]. Yn 1284 krige de Servyske kening [[Stefan Dragutin]] Belgrado yn hannen; hy wie de earste Servyske hearsker fan 'e stêd. Under [[Depositsme|despoat]] [[Stefan Lazarević]] waard Belgrado yn 'e fyftjinde iuw de haadstêd fan it [[Despotaat Servje|Servyske Despotaat]]. Hy liet de fêsting fersterkje, wêrtroch de stêd hast santich jier lang ferset biede koe tsjin 'e Ottomanen. Yn dy tiid flechten ek in protte Balkanbewenners nei Belgrado, dat nei alle gedachten 40.000 oant 50.000 ynwenners hie. [[Ofbyld:Anton von Perger Entsetzung Belgrads.jpg|thumb|left|Untset fan Belgrado op 21 july 1456.]] Yn 1427 kaam Belgrado wer yn Hongaarske hannen. De Ottomanen besochten de stêd yn 1440 en 1456 te feroverjen, mar sûnder súkses. Benammen it belis fan 1456 einige yn in grutte oerwinning foar it [[Kristendom|kristlike]] leger ûnder lieding fan 'e Hongaarske fjildhear [[Jehannes Hunyadi]]. Ta oantinken oan dy oerwinning liet paus [[Kalikstus III]] de middeisklok liede, in tradysje dy't yn in grut part fan 'e kristlike wrâld noch altyd fuortlibbet. == Ottomaanske oermastering == Santich jier nei it earste belis waard de fêsting op 28 augustus 1521 dochs noch ferovere troch sultan [[Süleyman de Prachtige]], mei in leger fan 250.000 Turkske soldaten en mear as 100 skippen. Dêrnei waard it grutste part fan 'e stêd mei de grûn lyk makke en waard de hiele otterdoks-kristlike befolking deportearre nei [[Konstantinopel]], nei in gebiet dat sûnt bekend stiet as it Belgrado-bosk. De stêd waard dêrnei op 'e nij befolke mei minsken út oare dielen fan it Ottomaanske Ryk, ûnder oaren Turken, [[moslims]] út 'e [[Balkan]], [[Griken]], [[Armeenjers]], [[Joaden]] en oare groepen. Dêrtroch feroare it karakter fan Belgrado yn 'e sechtjinde iuw fan in kristlike stêd yn in wichtige Ottomaanske stêd mei in grutte moslimbefolking. Belgrado waard de sit fan it Pasjalik (in Ottomaanske bestjoerlike ienheid) fan Belgrado en groeide al rillegau út ta de op ien nei grutste Ottomaanske stêd yn Europa. Under it Ottomaanske bewâld krige de stêd in dúdlik Ottomaansk karakter, mei tal fan [[moskee]]ën en in sterke oriïntaalske ynfloed op 'e arsjitektuer. Yn 1594 sloegen de Ottomanen in grutte Servyske opstân del. As wraak joech grutfizier Sinan Pasja opdracht om de [[Relikwy|reliken]] fan 'e hillige [[Sava fan Servje|Sava]] iepenbier te ferbaarnen op it Vračar-plato. Op dat plak waard yn 'e tweintichste iuw de [[Katedraal fan de hillige Sava|Sint-Savakatadraal]] boud. Belgrado waard tusken 1688 en 1791 trije kear beset troch de Habsburgers, mar elke kear wer troch de Ottomanen weromferovere en swier fernield. Yn 'e selde tiid flechten hûnderttûzenen Servjers nei it [[Habsburchske Ryk]]. [[Ofbyld:The ruined gateway of Prince Eugene, Belgrade.jpg|thumb|left|Belgrado yn 1865.]] Oan it begjin fan 'e njoggentjinde iuw hie Belgrado benammen in islamityske befolking en wie it stedsbyld noch dúdlik Ottomaansk, mei moskeeën en bazaars. Ek nei't Servje yn 1830 selsbestjoer krige, bleaune dy ynfloeden noch jierren sichtber. == Servyske opstân == By de [[Earste Servyske Opstân]] (1807–1813) waard Belgrado koart troch de Servjers ynnommen, mar de Ottomanen feroveren de stêd werom. Yn dy tiid waarden tûzenen moslims en joaden fermoarde of twongen har ta it kristendom te bekearen. Nei de [[Twadde Servyske Opstân]] (1815) krige Servje in grutte mjitte fan selsstannigens, dy't yn 1830 offisjeel erkend waard. Yn 'e rin fan 'e njoggentjinde iuw feroare Belgrado fan in Ottomaanske yn in Europeeske haadstêd. Nije tsjerken, iepenbiere gebouwen, parken en brede strjitten ferskynden, wylst de measte Ottomaanske gebouwen ferdwûnen. Yn 1841 waard Belgrado op 'e nij de haadstêd fan it [[foarstedom Servje]]. Nei it fertrek fan it lêste Ottomaanske garnizoen yn 1867 waard de Servyske ûnôfhinklikens yn 'e praktyk in feit. Nei de folsleine ûnôfhinklikens fan Servje yn 1878 en de oprjochting fan it Keninkryk Servje yn 1882 groeide Belgrado hurd út ta in wichtich sintrum op 'e Balkan. De befolking naam ta fan sa'n 70.000 ynwenners yn 1900 nei mear as 100.000 krekt foar de [[Earste Wrâldkriich]]. Yn 1896 waard yn Belgrado ek de earste bioskoopfoarstelling fan 'e Balkan en Sintraal-Europa holden. == 20e iuw == By it útbrekken fan 'e Earste Wrâldoarloch yn 1914 lei Belgrado tichteby de frontliny. By it útbrekken fan 'e Earste Wrâldoarloch yn 1914 lei Belgrado oan 'e frontliny. De stêd waard ferskate kearen besketten en wiksele yn koarte tiid meardere kearen fan besetter. Nei't [[Eastenryk-Hongarije]] Belgrado yn desimber 1914 ynnommen hie, waard de stêd noch dyselde moanne troch it Servyske leger weromferovere. Yn 1915 foel Belgrado op 'e nij yn Dútsk-Eastenrykske hannen, mar op 1 novimber 1918 waard de stêd befrijd troch Servyske en [[Frankryk|Frânske]] troepen. Nei de oarloch waard Belgrado de haadstêd fan Joegoslaavje. De stêd groeide hurd, krige in fleanfjild, in radiostjoerder en nije brêgen en ûntjoech him ta in modern bestjoerlik en ekonomysk sintrum. Yn maart 1941 brieken yn Belgrado grutte demonstraasjes út tsjin it beslút fan it Joegoslavyske regear om him by de As-mogendheden oan te sluten en sa bûten de oarloch te bliuwen. Nei in steatsgreep troch ofsieren joech [[Adolf Hitler]] opdracht ta in oanfal op Joegoslaavje, wêrby't Belgrado op 6 april 1941 swier bombardearre waard. Dêrby foelen tûzenen slachtoffers. De stêd waard beset troch de Dútsers en ûnder de besetting waarden in protte Servjers en hast alle Joaden fermoarde. Yn april 1944 waard Belgrado op 'e nij bombardearre, mar no troch de [[Alliëarden (Twadde Wrâldoarloch)|Alliëarden]]. Op 20 oktober 1944 waard de stêd befrijd troch it [[Reade Leger]] en de Joegoslavyske partisanen. Yn 1945 rôp [[Josip Broz Tito]] yn Belgrado de Federale Folksrepublyk Joegoslavië út. [[Ofbyld:Konferencija Pokreta nesvrstanih 1961. godine.jpg|thumb|260px|Earste sitting fan 'e Net-Bûne Lannen yn 1961.]] Nei de Twadde Wrâldkriich waard Belgrado wer opboud en groeide de stêd út ta it politike, ekonomyske en yndustriële sintrum fan Joegoslaavje. Yn 1948 begûn de bou fan Nij-Belgrado, yn 1961 waard de earste top fan 'e [[Beweging fan Net-Bûne Lannen]] yn 'e stêd holden en yn 1969 kaam it ynwennertal foar it earst boppe it miljoen út. Nei it útinoar fallen fan Joegoslavië waard Belgrado it sintrum fan grutte demonstraasjes tsjin it bewâld fan [[Slobodan Milošević]]. De grutste protesten yn 1991, 1996–1997 en 2000 droegen úteinlik by oan syn fal. [[Ofbyld:Нато бомбе изазивале еколошку катастрофу у Новом Саду.jpeg|thumb|left|NAFO-bombardeminten op Belgrado.]] Yn 'e Kosovo-oarloch fan 1999 waard Belgrado swier troffen troch de bombardeminten fan 'e [[NAFO]]. Hast alve wiken lang waarden militêre doelen, mar ek brêgen, ministearjes, it steatstelevyzjegebou (RTS), sikehuzen, it Hotel Jugoslavija, de Avala-toer en sels de Sineeske ambassade bombardearre. De oanfallen feroarsaken grutte skea oan 'e stêd en makken ek boargerslachtoffers; yn Belgrado kamen 27 minsken om it libben, wylst yn hiel Servje en Montenegro tusken de 500 en 2.000 boargers deade waarden. Nei de Joegoslavyske oarloggen fong Belgrado ek in grut tal flechtlingen en yntern ferdreaune minsken op. == 21e iuw == [[Ofbyld:Belgrade Waterfront (Београд на води).jpg|thumb|left|Belgrado Waterfront.]] Sûnt 2014 ûndergiet Belgrado in grutte fernijing mei it projekt Belgrade Waterfront, in gearwurking tusken de Servyske oerheid en it Emiratyske bedriuw Eagle Hills Properties. It projekt omfettet nije wenningen, kantoaren, hotels, winkels en de Belgrade Tower en hat tûzenen banen oplevere. Ek oare dielen fan 'e stêd, benammen Nij-Belgrado, binne de lêste jierren sterk ûntwikkele. Dêr ferrize in soad nije wen- en kantoargebouwen, foaral om de hurd groeiende IT-sektor fan Belgrado te stypjen == Yndieling == [[Ofbyld:Belgrade municipalities02.png|thumb|300px|De gemeenten fan 'e Stêd Belgrado]] De "Stêd Belgrado" is in aparte bestjoerlike ienheid fan [[Servje]] en bestiet út 17 gemeenten. Tsien gemeenten foarmje it eigentlike stedsgebiet, wylst de oare sân in mear foarstedsk en plattelânsk karakter hawwe. Ta de wichtichste stedske gemeenten hearre [[Stari Grad]], [[Savski Venac]], [[Vračar]], [[Novi Beograd]] en [[Zemun]]. Stari Grad bestiet út it histoaryske sintrum fan Belgrado mei de [[Fort fan Belgrado]] en it [[Kalemegdanpark]]. Novi Beograd is it moderne diel fan 'e stêd, mei grutte wenwiken en kantoargebouwen, wylst Zemun bekend is om syn âlde stedskearn oan 'e Donau. De sân gemeenten oan 'e râne fan 'e stêd besteane ûnder oaren út gebieten mei doarpen en gruttere natuergebieten. == Befolking == Neffens de folkstelling fan 2011 hie de stêd Belgrado 1.166.763 ynwenners. It stedsgebiet (ynklusyf de stedskearnen Borča, Ovča en Surčin) telde 1.233.796 ynwenners, wylst it hiele grutstedsgebiet 1.659.440 ynwenners hie. {| class="wikitable" |+ Histoaryske befolkingsûntwikkeling fan Belgrado |-class="hintergrundfarbe8" ! align="left" | Jier || 1834 || 1846 || 1859 || 1866 || 1874 || 1884 || 1890 || 1900 || 1905 |- align="center" ! align="left" | Ynwennertal | 7.000 || 14.000 || 18.000 || 24.000 || 27.000 || 35.000 || 54.000 || 68.000 || 77.000 |-class="hintergrundfarbe8" ! align="left" | Jier || 1910 || 1921 || 1931 || 1948 || 1953 || 1961 || 1971 || 1981 || 1991 |- align="center" ! align="left" | Ynwennertal | 82.000 || 111.000 || 238.000 || 397.000 || 477.000 || 657.000 || 899.000 || 1.087.000 || 1.168.000 |-class="hintergrundfarbe8" ! align="left" | Jier || 2002 || 2011 || 2022 || || || || || || |- align="center" ! align="left" | Ynwennertal | 1.191.000 || 1.257.000 || 1.298.000 || || || || || || |} === Religy === [[Ofbyld:Храм Святого Саввы с фонтанами ночью (2017).jpg|thumb|260px|Sint-Savakatedraal.]] Hoewol't yn Belgrado ferskate histoaryske religieuze mienskippen oanwêzich binne, is de religieuze gearstalling fan 'e befolking relatyf homogeen. De Servysk-Otterdokse Tsjerke is fierwei it grutste tsjerkgenoatskip, mei 88,9% fan 'e befolking (2011). Fierder binne der lytsere groepen moslims en kristlike groepen lykas katoliken en protestanten. Oant de Twadde Wrâldoarloch hie Belgrado in wichtige Joadske mienskip. Troch de [[Holokaust]] en de dêrnei folgjende emigraasje sakke harren tal fan mear as 10.000 nei noch mar 295 by de folkstelling fan 2011. Oan it begjin fan 'e tweintichste iuw hie Belgrado ek ien fan 'e grutste [[Boedisme|boedistyske]] mienskippen fan Europa. Troch de [[Russyske Boargeroarloch]] flechten sa'n 400 boedistyske [[Kalmukken]] nei Belgrado. De measten fan harren gyngen nei de Twadde Wrâldoarloch werom nei Ruslân. By de folkstelling fan 2011 waarden 541 oanhingers fan Yndyske religys registrearre. == Toerisme == Belgrado is ien fan 'e populêrste stêdebestimmingen op 'e Balkan en lûkt alle jierren miljoenen besikers. De stêd stiet bekend om har rike skiednis, kulturele erfgoed, libbene útgeanslibben en de unike lizzing by de gearrin fan 'e Sava en de Donau. [[Ofbyld:Beogradska tvrdjava 2014.jpg|thumb|260px|Fort fan Belgrado.]] De measte toeristen bringe in besite oan it histoaryske sintrum, mei as hichtepunt it [[Fort fan Belgrado]] en it omlizzende Kalemegdanpark, dêr't in prachtich útsjoch is oer beide rivieren. Ek de boheemske wyk [[Skadarlija]], mei de âlde strjitten, tradisjonele restaurants en kafee's, is tige populêr. Oare bekende plakken binne it Nasjonaal Museum, it Nasjonaal Teäter, it Nikola Pašićplein, Terazije, it Studinteplein en de histoaryske wyk Zemun, dy't oant 1918 by Eastenryk-Hongarije hearde. Ta de wichtichste monuminten hearre de Katedraal fan 'e Hillige Sava, ien fan 'e grutste otterdokse tsjerken fan 'e wrâld, de Markustsjerke, it Alde Paleis (Stari Dvor), de Avala-toer en de moderne Kula Belgrade, dy't mei syn 168 meter it heechste gebou fan Servje is. Dêrnjonken biedt Belgrado in grut tal parken, musea, monuminten, winkels, restaurants en kafee's. De stêd is ek ferneamd om har libbene nachtlibben, mei in protte restaurants, muzykgelegenheden en de saneamde splavovi: driuwende útgeansgelegenheden op 'e Sava en de Donau. == Ferkear == Belgrado is it wichtichste ferkearsknooppunt fan Servje. It iepenbier ferfier bestiet benammen út in wiidweidich netwurk fan bussen, trams en trolleybussen, dy't de hiele stêd en de foarstêden mei-inoar ferbine. Dêrnjonken hat de stêd in regionaal spoarnetwurk (BG Voz) en wurdt der al jierren wurke oan 'e oanlis fan in metro. Mei it spoar en oer de dyk is Belgrado ferbûn mei de grutste stêden fan Servje en mei ferskate Europeeske haadstêden. Busferfier spilet dêrby in wichtige rol, om't der fanút Belgrado alle dagen ferbiningen binne mei hast alle plakken yn it lân. [[Ofbyld:Most na Adi.jpg|thumb|left|Ada-brêge.]] Troch de lizzing oan 'e Donau en de Sava is Belgrado in wichtich rivier- en ferkearsknooppunt. Ferskate brêgen ferbine it âlde stedssintrum mei Nij-Belgrado en de oare stedsdielen. De stêd hat ek in haven oan 'e Donau en wurdt betsjinne troch it ynternasjonale fleanfjild Belgrado Nikola Tesla Airport, dat sa'n tolve kilometer westlik fan it stedssintrum leit. [[Kategory:Belgrado| ]] [[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]] [[Kategory:Plak yn Servje]] [[Kategory:Gemeente yn Servje]] [[Kategory:Plak stifte yn de 3e iuw f.Kr.]] r8dpx7147iejyfbjkhudi371fmpc6tl 1236803 1236776 2026-07-30T20:03:15Z RomkeHoekstra 10582 Wurk ferwidere. 1236803 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Belgrado<br><small>Београд / Beograd</small> | ôfbylding = Panorama Belgrad.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Belgrade, Serbia.svg | wapen = Small Coat of Arms Belgrade.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Serbia.svg|20px]] [[Servje]] | bestjoerlike ienheid 1 = Distrikt | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Stêd Belgrado]] | stedsyndieling = 17 gemeenten | gemeenteyndieling = | ynwennertal = 1.298.000 <small>(2022)</small> | oerflak = 359,96 km² | befolkingstichtens = 3.606 ynw./km² | hichte = 117 m | stifting = 3e iuw f.Kr. (Singidunum) | koördinaten = 44°49′N 20°27′E | postkoade = 11000 | tiidsône = [[UTC]]+1 (winter) | simmertiid = [[UTC]]+2 (simmer) | netnûmer = +381 11 | webside = [https://www.beograd.rs/ www.beograd.rs] | mapname = Servje | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 14 | lat_dir = N | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 44 | lon_dir = E | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Belgrado''' ([[Servysk]]: Београд, ''Beograd'', letterlik ''"Wite Stêd"'') is de [[haadstêd]] fan [[Servje]] (sûnt 1404). Yn 2002 hie de stêd 1.281.801 ynwenners, it hiele distrikt Belgrado hie op dat stuit 1.670.000 ynwenners. Belgrado leit oan 'e súdrâne fan 'e [[Pannoanyske flakte]], dêr't de [[Sava (rivier)|Sava]] mûnet yn 'e [[Donau]]. De stêd omfiemet 3.6% fan Servje en 15% fan 'e befolking fan it lân wennet dêr. Belgrado is it finansjeel sintrum fan Servje. Tusken [[1 jannewaris]] en [[31 maart]] wurdt yn Belgrado elts jier it [[filmfestival]] [[FEST (Belgrado)|FEST]] holden. == Skiednis == De skiednis fan Belgrado giet werom oant de Aldheid. De geunstige lizzing fan Belgrado by de gearrin fan 'e Sava en de Donau wie al yn 'e Aldheid bekend. Dy lokaasje spilet ek in rol yn ferskate âlde myten en leginden, ûnder oare yn it ferhaal fan [[Jason (mytology)|Jason en de Argonauten]]. It gebiet waard earst bewenne troch Paleo-Balkanfolken, lykas de [[Traasjers]] en [[Daasjers]]. Om 279 f.Kr. feroveren de [[Kelten|Keltyske]] [[Scordisci]] de delsetting en joegen har de namme Singidūn ("fêsting"). Om 34–33 f.Kr. berikten de [[Romeinen]] de stêd, dy't ûnder de namme Singidunum útgroeide ta in wichtige Romeinske stêd. Yn 395 kaam Belgrado ûnder it [[Byzantynske Ryk|Eastromeinske Ryk]]. Oan 'e oare kant fan 'e Sava lei de Keltyske stêd Taurunum (it hjoeddeiske Zemun), dy't mei in brêge ferbûn wie mei Singidunum. == Midsiuwen == Yn 'e [[Midsiuwen]] waard Belgrado ferskate kearen ferovere. De [[Hunnen]] ûnder [[Attila]] fernielden de stêd yn 442, dêrnei folgen ûnder oaren de [[Ostrogoaten]], [[Gepiden]] en [[Byzantinen]]. Sûnt de sechsde iuw setten grutte groepen [[ƒ|Slaven]] har yn 'e regio nei wenjen. De [[Avaren]] feroveren it gebiet yn 582. De namme Belograd ferskynde foar it earst yn in [[paus]]like brief út 878. De stêd wie dêrnei iuwenlang in striidtoaniel tusken it [[Byzantynske Ryk]], [[Bulgarije]] en it letter it [[Keninkryk Hongarije]]. Yn 1284 krige de Servyske kening [[Stefan Dragutin]] Belgrado yn hannen; hy wie de earste Servyske hearsker fan 'e stêd. Under [[Depositsme|despoat]] [[Stefan Lazarević]] waard Belgrado yn 'e fyftjinde iuw de haadstêd fan it [[Despotaat Servje|Servyske Despotaat]]. Hy liet de fêsting fersterkje, wêrtroch de stêd hast santich jier lang ferset biede koe tsjin 'e Ottomanen. Yn dy tiid flechten ek in protte Balkanbewenners nei Belgrado, dat nei alle gedachten 40.000 oant 50.000 ynwenners hie. [[Ofbyld:Anton von Perger Entsetzung Belgrads.jpg|thumb|left|Untset fan Belgrado op 21 july 1456.]] Yn 1427 kaam Belgrado wer yn Hongaarske hannen. De Ottomanen besochten de stêd yn 1440 en 1456 te feroverjen, mar sûnder súkses. Benammen it belis fan 1456 einige yn in grutte oerwinning foar it [[Kristendom|kristlike]] leger ûnder lieding fan 'e Hongaarske fjildhear [[Jehannes Hunyadi]]. Ta oantinken oan dy oerwinning liet paus [[Kalikstus III]] de middeisklok liede, in tradysje dy't yn in grut part fan 'e kristlike wrâld noch altyd fuortlibbet. == Ottomaanske oermastering == Santich jier nei it earste belis waard de fêsting op 28 augustus 1521 dochs noch ferovere troch sultan [[Süleyman de Prachtige]], mei in leger fan 250.000 Turkske soldaten en mear as 100 skippen. Dêrnei waard it grutste part fan 'e stêd mei de grûn lyk makke en waard de hiele otterdoks-kristlike befolking deportearre nei [[Konstantinopel]], nei in gebiet dat sûnt bekend stiet as it Belgrado-bosk. De stêd waard dêrnei op 'e nij befolke mei minsken út oare dielen fan it Ottomaanske Ryk, ûnder oaren Turken, [[moslims]] út 'e [[Balkan]], [[Griken]], [[Armeenjers]], [[Joaden]] en oare groepen. Dêrtroch feroare it karakter fan Belgrado yn 'e sechtjinde iuw fan in kristlike stêd yn in wichtige Ottomaanske stêd mei in grutte moslimbefolking. Belgrado waard de sit fan it Pasjalik (in Ottomaanske bestjoerlike ienheid) fan Belgrado en groeide al rillegau út ta de op ien nei grutste Ottomaanske stêd yn Europa. Under it Ottomaanske bewâld krige de stêd in dúdlik Ottomaansk karakter, mei tal fan [[moskee]]ën en in sterke oriïntaalske ynfloed op 'e arsjitektuer. Yn 1594 sloegen de Ottomanen in grutte Servyske opstân del. As wraak joech grutfizier Sinan Pasja opdracht om de [[Relikwy|reliken]] fan 'e hillige [[Sava fan Servje|Sava]] iepenbier te ferbaarnen op it Vračar-plato. Op dat plak waard yn 'e tweintichste iuw de [[Katedraal fan de hillige Sava|Sint-Savakatadraal]] boud. [[Ofbyld:Ulm Fischergasse 40 „Schönes Haus“ Fresko Stadt Belgrad 2011 09 14.jpg|thumb|260px|Belgrado yn 1717<br>(op in fresko yn 'e Fischergasse 40, Ulm.]] Belgrado waard tusken 1688 en 1791 trije kear beset troch de Habsburgers, mar elke kear wer troch de Ottomanen weromferovere en swier fernield. Yn 'e selde tiid flechten hûnderttûzenen Servjers nei it [[Habsburchske Ryk]]. [[Ofbyld:The ruined gateway of Prince Eugene, Belgrade.jpg|thumb|left|Belgrado yn 1865.]] Oan it begjin fan 'e njoggentjinde iuw hie Belgrado benammen in islamityske befolking en wie it stedsbyld noch dúdlik Ottomaansk, mei moskeeën en bazaars. Ek nei't Servje yn 1830 selsbestjoer krige, bleaune dy ynfloeden noch jierren sichtber. == Servyske opstân == By de [[Earste Servyske Opstân]] (1807–1813) waard Belgrado koart troch de Servjers ynnommen, mar de Ottomanen feroveren de stêd werom. Yn dy tiid waarden tûzenen moslims en joaden fermoarde of twongen har ta it kristendom te bekearen. Nei de [[Twadde Servyske Opstân]] (1815) krige Servje in grutte mjitte fan selsstannigens, dy't yn 1830 offisjeel erkend waard. Yn 'e rin fan 'e njoggentjinde iuw feroare Belgrado fan in Ottomaanske yn in Europeeske haadstêd. Nije tsjerken, iepenbiere gebouwen, parken en brede strjitten ferskynden, wylst de measte Ottomaanske gebouwen ferdwûnen. Yn 1841 waard Belgrado op 'e nij de haadstêd fan it [[foarstedom Servje]]. Nei it fertrek fan it lêste Ottomaanske garnizoen yn 1867 waard de Servyske ûnôfhinklikens yn 'e praktyk in feit. Nei de folsleine ûnôfhinklikens fan Servje yn 1878 en de oprjochting fan it Keninkryk Servje yn 1882 groeide Belgrado hurd út ta in wichtich sintrum op 'e Balkan. De befolking naam ta fan sa'n 70.000 ynwenners yn 1900 nei mear as 100.000 krekt foar de [[Earste Wrâldkriich]]. Yn 1896 waard yn Belgrado ek de earste bioskoopfoarstelling fan 'e Balkan en Sintraal-Europa holden. == 20e iuw == [[Ofbyld:Belgrade Fortress, aerial photograph, 1914.jpg|thumb|left|Loftfoto fan it fort fan Belgrado yn 1914.]] By it útbrekken fan 'e Earste Wrâldoarloch yn 1914 lei Belgrado tichteby de frontliny. By it útbrekken fan 'e Earste Wrâldoarloch yn 1914 lei Belgrado oan 'e frontliny. De stêd waard ferskate kearen besketten en wiksele yn koarte tiid meardere kearen fan besetter. Nei't [[Eastenryk-Hongarije]] Belgrado yn desimber 1914 ynnommen hie, waard de stêd noch dyselde moanne troch it Servyske leger weromferovere. Yn 1915 foel Belgrado op 'e nij yn Dútsk-Eastenrykske hannen, mar op 1 novimber 1918 waard de stêd befrijd troch Servyske en [[Frankryk|Frânske]] troepen. Nei de oarloch waard Belgrado de haadstêd fan Joegoslaavje. De stêd groeide hurd, krige in fleanfjild, in radiostjoerder en nije brêgen en ûntjoech him ta in modern bestjoerlik en ekonomysk sintrum. Yn maart 1941 brieken yn Belgrado grutte demonstraasjes út tsjin it beslút fan it Joegoslavyske regear om him by de As-mogendheden oan te sluten en sa bûten de oarloch te bliuwen. Nei in steatsgreep troch ofsieren joech [[Adolf Hitler]] opdracht ta in oanfal op Joegoslaavje, wêrby't Belgrado op 6 april 1941 swier bombardearre waard. Dêrby foelen tûzenen slachtoffers. De stêd waard beset troch de Dútsers en ûnder de besetting waarden in protte Servjers en hast alle Joaden fermoarde. Yn april 1944 waard Belgrado op 'e nij bombardearre, mar no troch de [[Alliëarden (Twadde Wrâldoarloch)|Alliëarden]]. Op 20 oktober 1944 waard de stêd befrijd troch it [[Reade Leger]] en de Joegoslavyske partisanen. Yn 1945 rôp [[Josip Broz Tito]] yn Belgrado de Federale Folksrepublyk Joegoslavië út. [[Ofbyld:Konferencija Pokreta nesvrstanih 1961. godine.jpg|thumb|260px|Earste sitting fan 'e Net-Bûne Lannen yn 1961.]] Nei de Twadde Wrâldkriich waard Belgrado wer opboud en groeide de stêd út ta it politike, ekonomyske en yndustriële sintrum fan Joegoslaavje. Yn 1948 begûn de bou fan Nij-Belgrado, yn 1961 waard de earste top fan 'e [[Beweging fan Net-Bûne Lannen]] yn 'e stêd holden en yn 1969 kaam it ynwennertal foar it earst boppe it miljoen út. Nei it útinoar fallen fan Joegoslavië waard Belgrado it sintrum fan grutte demonstraasjes tsjin it bewâld fan [[Slobodan Milošević]]. De grutste protesten yn 1991, 1996–1997 en 2000 droegen úteinlik by oan syn fal. [[Ofbyld:Нато бомбе изазивале еколошку катастрофу у Новом Саду.jpeg|thumb|left|NAFO-bombardeminten op Belgrado.]] Yn 'e Kosovo-oarloch fan 1999 waard Belgrado swier troffen troch de bombardeminten fan 'e [[NAFO]]. Hast alve wiken lang waarden militêre doelen, mar ek brêgen, ministearjes, it steatstelevyzjegebou (RTS), sikehuzen, it Hotel Jugoslavija, de Avala-toer en sels de Sineeske ambassade bombardearre. De oanfallen feroarsaken grutte skea oan 'e stêd en makken ek boargerslachtoffers; yn Belgrado kamen 27 minsken om it libben, wylst yn hiel Servje en Montenegro tusken de 500 en 2.000 boargers deade waarden. Nei de Joegoslavyske oarloggen fong Belgrado ek in grut tal flechtlingen en yntern ferdreaune minsken op. == 21e iuw == [[Ofbyld:Belgrade Waterfront (Београд на води).jpg|thumb|left|Belgrado Waterfront.]] Sûnt 2014 ûndergiet Belgrado in grutte fernijing mei it projekt Belgrade Waterfront, in gearwurking tusken de Servyske oerheid en it Emiratyske bedriuw Eagle Hills Properties. It projekt omfettet nije wenningen, kantoaren, hotels, winkels en de Belgrade Tower en hat tûzenen banen oplevere. Ek oare dielen fan 'e stêd, benammen Nij-Belgrado, binne de lêste jierren sterk ûntwikkele. Dêr ferrize in soad nije wen- en kantoargebouwen, foaral om de hurd groeiende IT-sektor fan Belgrado te stypjen == Stedsyndieling == [[Ofbyld:Belgrade municipalities02.png|thumb|300px|De gemeenten fan 'e Stêd Belgrado]] De "Stêd Belgrado" is in aparte bestjoerlike ienheid fan [[Servje]] en bestiet út 17 gemeenten. Tsien gemeenten foarmje it eigentlike stedsgebiet, wylst de oare sân in mear foarstedsk en plattelânsk karakter hawwe. Ta de wichtichste stedske gemeenten hearre [[Stari Grad]], [[Savski Venac]], [[Vračar]], [[Novi Beograd]] en [[Zemun]]. Stari Grad bestiet út it histoaryske sintrum fan Belgrado mei de [[Fort fan Belgrado]] en it [[Kalemegdanpark]]. Novi Beograd is it moderne diel fan 'e stêd, mei grutte wenwiken en kantoargebouwen, wylst Zemun bekend is om syn âlde stedskearn oan 'e Donau. De sân gemeenten oan 'e râne fan 'e stêd besteane ûnder oaren út gebieten mei doarpen en gruttere natuergebieten. == Befolking == Neffens de folkstelling fan 2011 hie de stêd Belgrado 1.166.763 ynwenners. It stedsgebiet (ynklusyf de stedskearnen Borča, Ovča en Surčin) telde 1.233.796 ynwenners, wylst it hiele grutstedsgebiet 1.659.440 ynwenners hie. {| class="wikitable" |+ Histoaryske befolkingsûntwikkeling fan Belgrado |-class="hintergrundfarbe8" ! align="left" | Jier || 1834 || 1846 || 1859 || 1866 || 1874 || 1884 || 1890 || 1900 || 1905 |- align="center" ! align="left" | Ynwennertal | 7.000 || 14.000 || 18.000 || 24.000 || 27.000 || 35.000 || 54.000 || 68.000 || 77.000 |-class="hintergrundfarbe8" ! align="left" | Jier || 1910 || 1921 || 1931 || 1948 || 1953 || 1961 || 1971 || 1981 || 1991 |- align="center" ! align="left" | Ynwennertal | 82.000 || 111.000 || 238.000 || 397.000 || 477.000 || 657.000 || 899.000 || 1.087.000 || 1.168.000 |-class="hintergrundfarbe8" ! align="left" | Jier || 2002 || 2011 || 2022 || || || || || || |- align="center" ! align="left" | Ynwennertal | 1.191.000 || 1.257.000 || 1.298.000 || || || || || || |} === Religy === [[Ofbyld:Храм Святого Саввы с фонтанами ночью (2017).jpg|thumb|260px|Sint-Savakatedraal.]] Hoewol't yn Belgrado ferskate histoaryske religieuze mienskippen oanwêzich binne, is de religieuze gearstalling fan 'e befolking relatyf homogeen. De Servysk-Otterdokse Tsjerke is fierwei it grutste tsjerkgenoatskip, mei 88,9% fan 'e befolking (2011). Fierder binne der lytsere groepen moslims en kristlike groepen lykas katoliken en protestanten. Oant de Twadde Wrâldoarloch hie Belgrado in wichtige Joadske mienskip. Troch de [[Holokaust]] en de dêrnei folgjende emigraasje sakke harren tal fan mear as 10.000 nei noch mar 295 by de folkstelling fan 2011. Oan it begjin fan 'e tweintichste iuw hie Belgrado ek ien fan 'e grutste [[Boedisme|boedistyske]] mienskippen fan Europa. Troch de [[Russyske Boargeroarloch]] flechten sa'n 400 boedistyske [[Kalmukken]] nei Belgrado. De measten fan harren gyngen nei de Twadde Wrâldoarloch werom nei Ruslân. By de folkstelling fan 2011 waarden 541 oanhingers fan Yndyske religys registrearre. == Toerisme == Belgrado is ien fan 'e populêrste stêdebestimmingen op 'e Balkan en lûkt alle jierren miljoenen besikers. De stêd stiet bekend om har rike skiednis, kulturele erfgoed, libbene útgeanslibben en de unike lizzing by de gearrin fan 'e Sava en de Donau. [[Ofbyld:Zindan kapija i most.jpg|thumb|260px|Fort fan Belgrado.]] De measte toeristen bringe in besite oan it histoaryske sintrum, mei as hichtepunt it [[Fort fan Belgrado]] en it omlizzende Kalemegdanpark, dêr't in prachtich útsjoch is oer beide rivieren. Ek de boheemske wyk [[Skadarlija]], mei de âlde strjitten, tradisjonele restaurants en kafee's, is tige populêr. Oare bekende plakken binne it Nasjonaal Museum, it Nasjonaal Teäter, it Nikola Pašićplein, Terazije, it Studinteplein en de histoaryske wyk Zemun, dy't oant 1918 by Eastenryk-Hongarije hearde. Ta de wichtichste monuminten hearre de Katedraal fan 'e Hillige Sava, ien fan 'e grutste otterdokse tsjerken fan 'e wrâld, de Markustsjerke, it Alde Paleis (Stari Dvor), de Avala-toer en de moderne Kula Belgrade, dy't mei syn 168 meter it heechste gebou fan Servje is. Dêrnjonken biedt Belgrado in grut tal parken, musea, monuminten, winkels, restaurants en kafee's. De stêd is ek ferneamd om har libbene nachtlibben, mei in protte restaurants, muzykgelegenheden en de saneamde splavovi: driuwende útgeansgelegenheden op 'e Sava en de Donau. == Ferkear == Belgrado is it wichtichste ferkearsknooppunt fan Servje. It iepenbier ferfier bestiet benammen út in wiidweidich netwurk fan bussen, trams en trolleybussen, dy't de hiele stêd en de foarstêden mei-inoar ferbine. Dêrnjonken hat de stêd in regionaal spoarnetwurk (BG Voz) en wurdt der al jierren wurke oan 'e oanlis fan in metro. Mei it spoar en oer de dyk is Belgrado ferbûn mei de grutste stêden fan Servje en mei ferskate Europeeske haadstêden. Busferfier spilet dêrby in wichtige rol, om't der fanút Belgrado alle dagen ferbiningen binne mei hast alle plakken yn it lân. [[Ofbyld:Most na Adi.jpg|thumb|left|Ada-brêge.]] Troch de lizzing oan 'e Donau en de Sava is Belgrado in wichtich rivier- en ferkearsknooppunt. Ferskate brêgen ferbine it âlde stedssintrum mei Nij-Belgrado en de oare stedsdielen. De stêd hat ek in haven oan 'e Donau en wurdt betsjinne troch it ynternasjonale fleanfjild Belgrado Nikola Tesla Airport, dat sa'n tolve kilometer westlik fan it stedssintrum leit. {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch foar referinsjes op [[:en:Belgrade]] (skiednis) en [[:nl:Belgrado]] (oare haadstikken). {{reflist}} ---- {{Commonscat|Belgrade}} }} [[Kategory:Belgrado| ]] [[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]] [[Kategory:Plak yn Servje]] [[Kategory:Gemeente yn Servje]] [[Kategory:Plak stifte yn de 3e iuw f.Kr.]] nps81f85xolmjkn74kjtbllifvm8upi 1236804 1236803 2026-07-30T20:28:14Z Kening Aldgilles 167 1236804 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Belgrado<br><small>Београд / Beograd</small> | ôfbylding = Panorama Belgrad.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Flag of Belgrade, Serbia.svg | wapen = Small Coat of Arms Belgrade.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Serbia.svg|20px]] [[Servje]] | bestjoerlike ienheid 1 = Distrikt | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Stêd Belgrado]] | stedsyndieling = 17 gemeenten | gemeenteyndieling = | ynwennertal = 1.298.000 <small>(2022)</small> | oerflak = 359,96 km² | befolkingstichtens = 3.606 ynw./km² | hichte = 117 m | stifting = 3e iuw f.Kr. (Singidunum) | koördinaten = 44°49′N 20°27′E | postkoade = 11000 | tiidsône = [[UTC]]+1 (winter) | simmertiid = [[UTC]]+2 (simmer) | netnûmer = +381 11 | webside = [https://www.beograd.rs/ www.beograd.rs] | mapname = Servje | lat_deg = 44 | lat_min = 49 | lat_sec = 14 | lat_dir = N | lon_deg = 20 | lon_min = 27 | lon_sec = 44 | lon_dir = E | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Belgrado''' ([[Servysk]]: Београд, ''Beograd'', letterlik ''"Wite Stêd"'') is de [[haadstêd]] fan [[Servje]] (sûnt 1404). Yn 2002 hie de stêd 1.281.801 ynwenners, it hiele distrikt Belgrado hie op dat stuit 1.670.000 ynwenners. Belgrado leit oan 'e súdrâne fan 'e [[Pannoanyske flakte]], dêr't de [[Sava (rivier)|Sava]] mûnet yn 'e [[Donau]]. De stêd omfiemet 3,6% fan Servje en 15% fan 'e befolking fan it lân wennet dêr. Belgrado is it finansjeel sintrum fan Servje. Mei likernôch 1,2 miljoen ynwenners yn it stedsgebiet en mear as 1,6 miljoen yn de gruttere stedsregio is Belgrado de grutste stêd fan it eardere Joegoslaavje en ien fan de grutste stêden fan Súdeast-Jeropa. De stêd is it politike, ekonomyske, kulturele en wittenskiplike hert fan Servje en is de sit fan de Servyske regearing, it parlemint en de presidinsjele ynstellingen. De skiednis fan Belgrado giet mear as twa milennia werom. Troch syn lizzing oan wichtige rivier- en hannelsrûtes wie de stêd faak it striidtoaniel fan ferskate machten, wêrûnder de [[Romeinen]], it [[Byzantynske Ryk]], it [[Ottomaanske Ryk]] en it [[Habsburchske Ryk]]. De [[Belgradyske festing]], dy't boppe de gearrin fan de Donau en de Sava leit, tsjûget fan it grutte strategyske belang dat de stêd troch de skiednis hinne hân hat. Yn de 20e iuw waard Belgrado de haadstêd fan [[Joegoslaavje]] en spile it in sintrale rol yn de politike ûntwikkelingen fan de regio. De stêd waard yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] swier troffen en yn de jierren njoggentich op 'e nij beynfloede troch de oarloggen yn it eardere Joegoslaavje. Nei de ein fan dy perioade ûntwikkele Belgrado him ta in moderne Europeeske haadstêd mei in groeiende ekonomy en in hieltyd gruttere ynternasjonale oriïntaasje. Tsjintwurdich is Belgrado in dynamyske stêd mei in rike kulturele sêne, in grut tal musea, teaters en universiteiten. De stêd stiet bekend om syn histoaryske arsjitektuer, it libbene nachtlibben, de rivieroevers fan de Donau en de Sava, en de kombinaasje fan Midden-Europeeske en Balkanyske ynfloeden dy't it karakter fan de stêd foarmje. Tusken [[1 jannewaris]] en [[31 maart]] wurdt yn Belgrado elts jier it [[filmfestival]] [[FEST (Belgrado)|FEST]] holden. == Geografy == Belgrado leit yn it noarden fan [[Servje]], oan de gearrin fan de rivieren de [[Donau]] en de [[Sava]]. Troch dy strategyske lizzing op it krúspunt fan de Balkan en de Pannonyske Flakte hat de stêd sûnt de Aldheid in wichtige rol spile as hannels- en militêr sintrum. De rivieren foarmje in karakteristyk ûnderdiel fan it stedslânskip en hawwe in grutte ynfloed hân op de ûntwikkeling fan de stêd. De stêd leit op it noardlike part fan it Balkan-skiereilân, op de grins tusken ferskate geografyske gebieten. Oan de noardkant leit de flakke en fruchtbere [[Pannonyske Flakte]], wylst it súdlike part fan Belgrado mear heuvelich is en oanslút by de Balkanberchtme. Dy oergong tusken leechlân en heuvelgebiet jout de stêd in ôfwikseljend reliëf. It sintrum fan Belgrado leit op it plak dêr't de [[Sava]] en de [[Donau]] byinoar komme. De histoaryske [[Belgradyske festing]] leit op in heech klif boppe dy gearrin en men hat dêrboppe wiid sicht oer de omkriten mei de beide rivieren. Oan de oare kant fan de Sava leit it moderne diel fan de stêd, [[Nij Belgrado]], dat benammen yn de 20e iuw ûntwikkele waard op in earder sompich gebiet. De gemeente Belgrado beslacht in grut gebiet fan sa'n 3.200 km² en omfiemet njonken it stedsgebiet ek tal fan foarstêden, doarpen en plattelânsgebieten. It gebiet bestiet út ferskate gemeenten, wêrûnder Stari Grad, Savski Venac, Vračar, Novi Beograd, Zemun en Palilula. Troch dy grutte bestjoerlike omfang omfettet Belgrado sawol ticht beboude stedskearnen as griene en agraryske gebieten. === Stedsyndieling === [[Ofbyld:Belgrade municipalities02.png|thumb|300px|De gemeenten fan 'e Stêd Belgrado]] De "Stêd Belgrado" is in aparte bestjoerlike ienheid fan [[Servje]] en bestiet út 17 gemeenten. Tsien gemeenten foarmje it eigentlike stedsgebiet, wylst de oare sân in mear foarstedsk en plattelânsk karakter hawwe. Ta de wichtichste stedske gemeenten hearre [[Stari Grad]], [[Savski Venac]], [[Vračar]], [[Novi Beograd]] en [[Zemun]]. Stari Grad bestiet út it histoaryske sintrum fan Belgrado mei de [[Fort fan Belgrado]] en it [[Kalemegdanpark]]. Novi Beograd is it moderne diel fan 'e stêd, mei grutte wenwiken en kantoargebouwen, wylst Zemun bekend is om syn âlde stedskearn oan 'e Donau. De sân gemeenten oan 'e râne fan 'e stêd besteane ûnder oaren út gebieten mei doarpen en gruttere natuergebieten. === Klimaat === Belgrado hat in fochtich subtropysk lânklimaat (''Cfa'' neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]]) mei waarme simmers en relatyf kâlde winters. Troch de lizzing yn it binnenlân is de ynfloed fan de see beheind, wêrtroch temperatuersferskillen tusken simmer en winter grutter binne as yn kustgebieten. De simmers binne ornaris waarm, mei trochsneed temperatueren fan om de 25&nbsp;°C yn july en augustus. Hitteweagen mei temperatueren boppe de 35&nbsp;°C komme geregeld foar. De winters binne koel, mei trochsneed temperatueren om it friespunt hinne. Snie komt yn de wintermoannen geregeld foar, hoewol't de hoemannichten sterk ferskille. De measte delslach falt yn de lette maitiid en iere simmer. Troch de gearrin fan de Donau en de Sava kin hege wetterstân in risiko foarmje, benammen yn leechlizzende gebieten oan de rivier. == Skiednis == De skiednis fan Belgrado giet werom oant de Aldheid. De geunstige lizzing fan Belgrado by de gearrin fan 'e Sava en de Donau wie al yn 'e Aldheid bekend. Dy lokaasje spilet ek in rol yn ferskate âlde myten en leginden, ûnder oare yn it ferhaal fan [[Jason (mytology)|Jason en de Argonauten]]. It gebiet waard earst bewenne troch Paleo-Balkanfolken, lykas de [[Traasjers]] en [[Daasjers]]. Om 279 f.Kr. feroveren de [[Kelten|Keltyske]] [[Scordisci]] de delsetting en joegen har de namme Singidūn ("fêsting"). Om 34–33 f.Kr. berikten de [[Romeinen]] de stêd, dy't ûnder de namme Singidunum útgroeide ta in wichtige Romeinske stêd. Yn 395 kaam Belgrado ûnder it [[Byzantynske Ryk|Eastromeinske Ryk]]. Oan 'e oare kant fan 'e Sava lei de Keltyske stêd Taurunum (it hjoeddeiske Zemun), dy't mei in brêge ferbûn wie mei Singidunum. === Midsiuwen === Yn 'e [[Midsiuwen]] waard Belgrado ferskate kearen ferovere. De [[Hunnen]] ûnder [[Attila]] fernielden de stêd yn 442, dêrnei folgen ûnder oaren de [[Ostrogoaten]], [[Gepiden]] en [[Byzantinen]]. Sûnt de sechsde iuw setten grutte groepen [[ƒ|Slaven]] har yn 'e regio nei wenjen. De [[Avaren]] feroveren it gebiet yn 582. De namme Belograd ferskynde foar it earst yn in [[paus]]like brief út 878. De stêd wie dêrnei iuwenlang in striidtoaniel tusken it [[Byzantynske Ryk]], [[Bulgarije]] en it letter it [[Keninkryk Hongarije]]. Yn 1284 krige de Servyske kening [[Stefan Dragutin]] Belgrado yn hannen; hy wie de earste Servyske hearsker fan 'e stêd. Under [[Depositsme|despoat]] [[Stefan Lazarević]] waard Belgrado yn 'e fyftjinde iuw de haadstêd fan it [[Despotaat Servje|Servyske Despotaat]]. Hy liet de fêsting fersterkje, wêrtroch de stêd hast santich jier lang ferset biede koe tsjin 'e Ottomanen. Yn dy tiid flechten ek in protte Balkanbewenners nei Belgrado, dat nei alle gedachten 40.000 oant 50.000 ynwenners hie. [[Ofbyld:Anton von Perger Entsetzung Belgrads.jpg|thumb|left|Untset fan Belgrado op 21 july 1456.]] Yn 1427 kaam Belgrado wer yn Hongaarske hannen. De Ottomanen besochten de stêd yn 1440 en 1456 te feroverjen, mar sûnder súkses. Benammen it belis fan 1456 einige yn in grutte oerwinning foar it [[Kristendom|kristlike]] leger ûnder lieding fan 'e Hongaarske fjildhear [[Jehannes Hunyadi]]. Ta oantinken oan dy oerwinning liet paus [[Kalikstus III]] de middeisklok liede, in tradysje dy't yn in grut part fan 'e kristlike wrâld noch altyd fuortlibbet. === Ottomaanske oermastering === Santich jier nei it earste belis waard de fêsting op 28 augustus 1521 dochs noch ferovere troch sultan [[Süleyman de Prachtige]], mei in leger fan 250.000 Turkske soldaten en mear as 100 skippen. Dêrnei waard it grutste part fan 'e stêd mei de grûn lyk makke en waard de hiele otterdoks-kristlike befolking deportearre nei [[Konstantinopel]], nei in gebiet dat sûnt bekend stiet as it Belgrado-bosk. De stêd waard dêrnei op 'e nij befolke mei minsken út oare dielen fan it Ottomaanske Ryk, ûnder oaren Turken, [[moslims]] út 'e [[Balkan]], [[Griken]], [[Armeenjers]], [[Joaden]] en oare groepen. Dêrtroch feroare it karakter fan Belgrado yn 'e sechtjinde iuw fan in kristlike stêd yn in wichtige Ottomaanske stêd mei in grutte moslimbefolking. Belgrado waard de sit fan it Pasjalik (in Ottomaanske bestjoerlike ienheid) fan Belgrado en groeide al rillegau út ta de op ien nei grutste Ottomaanske stêd yn Europa. Under it Ottomaanske bewâld krige de stêd in dúdlik Ottomaansk karakter, mei tal fan [[moskee]]ën en in sterke oriïntaalske ynfloed op 'e arsjitektuer. Yn 1594 sloegen de Ottomanen in grutte Servyske opstân del. As wraak joech grutfizier Sinan Pasja opdracht om de [[Relikwy|reliken]] fan 'e hillige [[Sava fan Servje|Sava]] iepenbier te ferbaarnen op it Vračar-plato. Op dat plak waard yn 'e tweintichste iuw de [[Katedraal fan de hillige Sava|Sint-Savakatadraal]] boud. [[Ofbyld:Ulm Fischergasse 40 „Schönes Haus“ Fresko Stadt Belgrad 2011 09 14.jpg|thumb|260px|Belgrado yn 1717<br>(op in fresko yn 'e Fischergasse 40, Ulm.]] Belgrado waard tusken 1688 en 1791 trije kear beset troch de Habsburgers, mar elke kear wer troch de Ottomanen weromferovere en swier fernield. Yn 'e selde tiid flechten hûnderttûzenen Servjers nei it [[Habsburchske Ryk]]. [[Ofbyld:The ruined gateway of Prince Eugene, Belgrade.jpg|thumb|left|Belgrado yn 1865.]] Oan it begjin fan 'e njoggentjinde iuw hie Belgrado benammen in islamityske befolking en wie it stedsbyld noch dúdlik Ottomaansk, mei moskeeën en bazaars. Ek nei't Servje yn 1830 selsbestjoer krige, bleaune dy ynfloeden noch jierren sichtber. === Servyske opstân === By de [[Earste Servyske Opstân]] (1807–1813) waard Belgrado koart troch de Servjers ynnommen, mar de Ottomanen feroveren de stêd werom. Yn dy tiid waarden tûzenen moslims en joaden fermoarde of twongen har ta it kristendom te bekearen. Nei de [[Twadde Servyske Opstân]] (1815) krige Servje in grutte mjitte fan selsstannigens, dy't yn 1830 offisjeel erkend waard. Yn 'e rin fan 'e njoggentjinde iuw feroare Belgrado fan in Ottomaanske yn in Europeeske haadstêd. Nije tsjerken, iepenbiere gebouwen, parken en brede strjitten ferskynden, wylst de measte Ottomaanske gebouwen ferdwûnen. Yn 1841 waard Belgrado op 'e nij de haadstêd fan it [[foarstedom Servje]]. Nei it fertrek fan it lêste Ottomaanske garnizoen yn 1867 waard de Servyske ûnôfhinklikens yn 'e praktyk in feit. Nei de folsleine ûnôfhinklikens fan Servje yn 1878 en de oprjochting fan it Keninkryk Servje yn 1882 groeide Belgrado hurd út ta in wichtich sintrum op 'e Balkan. De befolking naam ta fan sa'n 70.000 ynwenners yn 1900 nei mear as 100.000 krekt foar de [[Earste Wrâldkriich]]. Yn 1896 waard yn Belgrado ek de earste bioskoopfoarstelling fan 'e Balkan en Sintraal-Europa holden. === 20e iuw === [[Ofbyld:Belgrade Fortress, aerial photograph, 1914.jpg|thumb|left|Loftfoto fan it fort fan Belgrado yn 1914.]] By it útbrekken fan 'e Earste Wrâldoarloch yn 1914 lei Belgrado tichteby de frontliny. By it útbrekken fan 'e Earste Wrâldoarloch yn 1914 lei Belgrado oan 'e frontliny. De stêd waard ferskate kearen besketten en wiksele yn koarte tiid meardere kearen fan besetter. Nei't [[Eastenryk-Hongarije]] Belgrado yn desimber 1914 ynnommen hie, waard de stêd noch dyselde moanne troch it Servyske leger weromferovere. Yn 1915 foel Belgrado op 'e nij yn Dútsk-Eastenrykske hannen, mar op 1 novimber 1918 waard de stêd befrijd troch Servyske en [[Frankryk|Frânske]] troepen. Nei de oarloch waard Belgrado de haadstêd fan Joegoslaavje. De stêd groeide hurd, krige in fleanfjild, in radiostjoerder en nije brêgen en ûntjoech him ta in modern bestjoerlik en ekonomysk sintrum. Yn maart 1941 brieken yn Belgrado grutte demonstraasjes út tsjin it beslút fan it Joegoslavyske regear om him by de As-mogendheden oan te sluten en sa bûten de oarloch te bliuwen. Nei in steatsgreep troch ofsieren joech [[Adolf Hitler]] opdracht ta in oanfal op Joegoslaavje, wêrby't Belgrado op 6 april 1941 swier bombardearre waard. Dêrby foelen tûzenen slachtoffers. De stêd waard beset troch de Dútsers en ûnder de besetting waarden in protte Servjers en hast alle Joaden fermoarde. Yn april 1944 waard Belgrado op 'e nij bombardearre, mar no troch de [[Alliëarden (Twadde Wrâldoarloch)|Alliëarden]]. Op 20 oktober 1944 waard de stêd befrijd troch it [[Reade Leger]] en de Joegoslavyske partisanen. Yn 1945 rôp [[Josip Broz Tito]] yn Belgrado de Federale Folksrepublyk Joegoslavië út. [[Ofbyld:Konferencija Pokreta nesvrstanih 1961. godine.jpg|thumb|260px|Earste sitting fan 'e Net-Bûne Lannen yn 1961.]] Nei de Twadde Wrâldkriich waard Belgrado wer opboud en groeide de stêd út ta it politike, ekonomyske en yndustriële sintrum fan Joegoslaavje. Yn 1948 begûn de bou fan Nij-Belgrado, yn 1961 waard de earste top fan 'e [[Beweging fan Net-Bûne Lannen]] yn 'e stêd holden en yn 1969 kaam it ynwennertal foar it earst boppe it miljoen út. Nei it útinoar fallen fan Joegoslavië waard Belgrado it sintrum fan grutte demonstraasjes tsjin it bewâld fan [[Slobodan Milošević]]. De grutste protesten yn 1991, 1996–1997 en 2000 droegen úteinlik by oan syn fal. [[Ofbyld:Нато бомбе изазивале еколошку катастрофу у Новом Саду.jpeg|thumb|left|NAFO-bombardeminten op Belgrado.]] Yn 'e Kosovo-oarloch fan 1999 waard Belgrado swier troffen troch de bombardeminten fan 'e [[NAFO]]. Hast alve wiken lang waarden militêre doelen, mar ek brêgen, ministearjes, it steatstelevyzjegebou (RTS), sikehuzen, it Hotel Jugoslavija, de Avala-toer en sels de Sineeske ambassade bombardearre. De oanfallen feroarsaken grutte skea oan 'e stêd en makken ek boargerslachtoffers; yn Belgrado kamen 27 minsken om it libben, wylst yn hiel Servje en Montenegro tusken de 500 en 2.000 boargers deade waarden. Nei de Joegoslavyske oarloggen fong Belgrado ek in grut tal flechtlingen en yntern ferdreaune minsken op. === 21e iuw === [[Ofbyld:Belgrade Waterfront (Београд на води).jpg|thumb|left|Belgrado Waterfront.]] Sûnt 2014 ûndergiet Belgrado in grutte fernijing mei it projekt Belgrade Waterfront, in gearwurking tusken de Servyske oerheid en it Emiratyske bedriuw Eagle Hills Properties. It projekt omfettet nije wenningen, kantoaren, hotels, winkels en de Belgrade Tower en hat tûzenen banen oplevere. Ek oare dielen fan 'e stêd, benammen Nij-Belgrado, binne de lêste jierren sterk ûntwikkele. Dêr ferrize in soad nije wen- en kantoargebouwen, foaral om de hurd groeiende IT-sektor fan Belgrado te stypjen == Befolking == Neffens de folkstelling fan 2011 hie de stêd Belgrado 1.166.763 ynwenners. It stedsgebiet (ynklusyf de stedskearnen Borča, Ovča en Surčin) telde 1.233.796 ynwenners, wylst it hiele grutstedsgebiet 1.659.440 ynwenners hie. {| class="wikitable" |+ Histoaryske befolkingsûntwikkeling fan Belgrado |-class="hintergrundfarbe8" ! align="left" | Jier || 1834 || 1846 || 1859 || 1866 || 1874 || 1884 || 1890 || 1900 || 1905 |- align="center" ! align="left" | Ynwennertal | 7.000 || 14.000 || 18.000 || 24.000 || 27.000 || 35.000 || 54.000 || 68.000 || 77.000 |-class="hintergrundfarbe8" ! align="left" | Jier || 1910 || 1921 || 1931 || 1948 || 1953 || 1961 || 1971 || 1981 || 1991 |- align="center" ! align="left" | Ynwennertal | 82.000 || 111.000 || 238.000 || 397.000 || 477.000 || 657.000 || 899.000 || 1.087.000 || 1.168.000 |-class="hintergrundfarbe8" ! align="left" | Jier || 2002 || 2011 || 2022 || || || || || || |- align="center" ! align="left" | Ynwennertal | 1.191.000 || 1.257.000 || 1.298.000 || || || || || || |} === Religy === [[Ofbyld:Храм Святого Саввы с фонтанами ночью (2017).jpg|thumb|260px|Sint-Savakatedraal.]] Hoewol't yn Belgrado ferskate histoaryske religieuze mienskippen oanwêzich binne, is de religieuze gearstalling fan 'e befolking relatyf homogeen. De Servysk-Otterdokse Tsjerke is fierwei it grutste tsjerkgenoatskip, mei 88,9% fan 'e befolking (2011). Fierder binne der lytsere groepen moslims en kristlike groepen lykas katoliken en protestanten. Oant de Twadde Wrâldoarloch hie Belgrado in wichtige Joadske mienskip. Troch de [[Holokaust]] en de dêrnei folgjende emigraasje sakke harren tal fan mear as 10.000 nei noch mar 295 by de folkstelling fan 2011. Oan it begjin fan 'e tweintichste iuw hie Belgrado ek ien fan 'e grutste [[Boedisme|boedistyske]] mienskippen fan Europa. Troch de [[Russyske Boargeroarloch]] flechten sa'n 400 boedistyske [[Kalmukken]] nei Belgrado. De measten fan harren gyngen nei de Twadde Wrâldoarloch werom nei Ruslân. By de folkstelling fan 2011 waarden 541 oanhingers fan Yndyske religys registrearre. == Toerisme == Belgrado is ien fan 'e populêrste stêdebestimmingen op 'e Balkan en lûkt alle jierren miljoenen besikers. De stêd stiet bekend om har rike skiednis, kulturele erfgoed, libbene útgeanslibben en de unike lizzing by de gearrin fan 'e Sava en de Donau. [[Ofbyld:Zindan kapija i most.jpg|thumb|260px|Fort fan Belgrado.]] De measte toeristen bringe in besite oan it histoaryske sintrum, mei as hichtepunt it [[Fort fan Belgrado]] en it omlizzende Kalemegdanpark, dêr't in prachtich útsjoch is oer beide rivieren. Ek de boheemske wyk [[Skadarlija]], mei de âlde strjitten, tradisjonele restaurants en kafee's, is tige populêr. Oare bekende plakken binne it Nasjonaal Museum, it Nasjonaal Teäter, it Nikola Pašićplein, Terazije, it Studinteplein en de histoaryske wyk Zemun, dy't oant 1918 by Eastenryk-Hongarije hearde. Ta de wichtichste monuminten hearre de Katedraal fan 'e Hillige Sava, ien fan 'e grutste otterdokse tsjerken fan 'e wrâld, de Markustsjerke, it Alde Paleis (Stari Dvor), de Avala-toer en de moderne Kula Belgrade, dy't mei syn 168 meter it heechste gebou fan Servje is. Dêrnjonken biedt Belgrado in grut tal parken, musea, monuminten, winkels, restaurants en kafee's. De stêd is ek ferneamd om har libbene nachtlibben, mei in protte restaurants, muzykgelegenheden en de saneamde splavovi: driuwende útgeansgelegenheden op 'e Sava en de Donau. == Ekonomy == Belgrado is it ekonomyske sintrum fan [[Servje]] en ien fan de wichtichste ekonomyske knooppunten fan [[Súdeast-Jeropa]]. As haadstêd en grutste stêd fan it lân konsintrearret Belgrado in grut part fan de finansjele ynstellingen, bedriuwen, oerheidsynstellingen en tsjinsten. De stêd draacht in grut part by oan it bruto binnenlânsk produkt fan Servje en is it wichtichste sintrum foar ynlânske en bûtenlânske ynvestearrings. De geunstige geografyske lizzing oan de gearrin fan de [[Donau]] en de [[Sava]] hat sûnt de Aldheid in wichtige rol spile yn de ekonomyske ûntwikkeling fan Belgrado. De rivieren makken de stêd ta in natuerlik knooppunt foar hannel en ferfier tusken Midden-Jeropa en de Balkan. Ek hjoed-de-dei is Belgrado in wichtich logistyk sintrum troch syn posysje oan wichtige dyk-, spoar- en wetterferbiningen. === Tsjinsten en finansjele sektor === [[Ofbyld:Народный банк Сербии (2017).jpg|thumb|Haadkertier fan de Servyske Nasonale Bank.]] De tsjinstesektor foarmet it grutste part fan de ekonomy fan Belgrado. As bestjoerlik sintrum fan Servje is de stêd de sit fan de measte nasjonale oerheidsynstellingen, banken, fersekeringsmaatskippijen en grutte bedriuwskantoaren. De finansjele sektor is benammen konsintrearre yn it sintrum fan de stêd en yn de moderne saaklike distrikten. In soad Servyske en ynternasjonale banken hawwe har haadkantoar of in grutte fêstiging yn Belgrado. De stêd hat him ûntwikkele ta it wichtichste sintrum foar kommersjele tsjinsten, hannel en bedriuwsfinansiering yn it lân. Under de grutste finansjele ynstellingen yn Belgrado binne de [[Narodna banka Srbije]] (de Servyske sintrale bank), [[Banca Intesa Beograd]], [[Komercijalna banka]], [[AIK Banka]] en de Servyske fêstigingen fan ynternasjonale banken lykas [[UniCredit Bank Serbia]], [[Raiffeisen Bank Serbia]] en [[OTP Bank Serbia]]. === Yndustry === Hoewol't de ekonomy fan Belgrado tsjintwurdich foar in grut part rjochte is op tsjinsten, hat de yndustry histoarysk in wichtige rol spile. Yn de perioade fan Joegoslaavje ûntstienen grutte yndustriële kompleksen oan de râne fan de stêd, benammen yn de sektoaren masinebou, metaalferwurking, gemyske yndustry en fiedselferwurking. Nei de jierren njoggentich waard in grut part fan de tradisjonele yndustry herstrukturearre of ferdwûn. Ynstee dêrfan hawwe nije foarmen fan produksje en moderne yndustry, benammen rjochte op technology, logistyk en spesjalisearre produksje, oan belang wûn. === Technology en ynnovaasje === Yn de 21e iuw hat Belgrado him ûntwikkele ta it wichtichste sintrum foar ynformaasjetechnology en startups yn Servje. De stêd hat in grut tal softwarebedriuwen, technologyske startups en bedriuwen dy't tsjinsten leverje oan ynternasjonale merken. De oanwêzigens fan universiteiten, benammen de [[Universiteit fan Belgrado]], soarget foar in grutte groep heech oplate wurknimmers yn fakgebieten lykas yngenieurswittenskippen, natuerwittenskippen en digitale technology. De IT-sektor is ien fan de rapst groeiende ûnderdielen fan de Servyske ekonomy en in wichtige boarne fan eksportynkomsten. === Hannel en ferfier === [[Ofbyld:Сава центар, Београд (Sava centar, Belgrade, Serbia).jpg|thumb|It [[Sava Centar]] is it grutste kongressintrum fan Servje en Súdeast-Jeropa en hat in flieroerflak fan sa likernôch 100.000 m².]] Troch de lizzing oan de Donau is Belgrado in wichtich sintrum foar wetterferfier. De haven fan Belgrado ferwurket fracht en is ferbûn mei it grutte Europeeske wetternetwurk fan de Donau. Dêrnjonken leit de stêd oan wichtige Europeeske ferfiersassen dy't Midden-Jeropa ferbine mei de Balkan en fierder nei it Midden-Easten. De ynternasjonale lofthaven [[Nikola Tesla]] fan Belgrado is de grutste lofthaven fan Servje en in wichtich ferbiningspunt foar de regio. De útwreiding fan de lofthaven en de ûntwikkeling fan nije dyk- en spoarynfrastruktuer hawwe de posysje fan de stêd as regionaal ekonomysk knooppunt fersterke. === Toerisme en kultuer === Toerisme wurdt hieltyd wichtiger foar de ekonomy fan Belgrado. De stêd lûkt besikers mei har histoaryske erfgoed, kulturele ynstellingen, riviergebieten en bekende útgeanslibben. De [[Belgradyske festing]], de wyk [[Skadarlija]], de tsjerke fan [[Sint-Sava]] en de rivieroevers fan de Donau en de Sava binne wichtige trekpleisters. Ek saaklik toerisme spilet in wichtige rol. Troch syn sintrale lizzing en relatyf lege kosten is Belgrado in populêre lokaasje wurden foar konferinsjes, ynternasjonale gearkomsten en regionale bedriuwseveneminten. == Ferkear == Belgrado is it wichtichste ferkearsknooppunt fan Servje. It iepenbier ferfier bestiet benammen út in wiidweidich netwurk fan bussen, trams en trolleybussen, dy't de hiele stêd en de foarstêden mei-inoar ferbine. Dêrnjonken hat de stêd in regionaal spoarnetwurk (BG Voz) en wurdt der al jierren wurke oan 'e oanlis fan in metro. Mei it spoar en oer de dyk is Belgrado ferbûn mei de grutste stêden fan Servje en mei ferskate Europeeske haadstêden. Busferfier spilet dêrby in wichtige rol, om't der fanút Belgrado alle dagen ferbiningen binne mei hast alle plakken yn it lân. [[Ofbyld:Most na Adi.jpg|thumb|left|Ada-brêge.]] Troch de lizzing oan 'e Donau en de Sava is Belgrado in wichtich rivier- en ferkearsknooppunt. Ferskate brêgen ferbine it âlde stedssintrum mei Nij-Belgrado en de oare stedsdielen. De stêd hat ek in haven oan 'e Donau en wurdt betsjinne troch it ynternasjonale fleanfjild Belgrado Nikola Tesla Airport, dat sa'n tolve kilometer westlik fan it stedssintrum leit. {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch foar referinsjes op [[:en:Belgrade]] (skiednis) en [[:nl:Belgrado]] (oare haadstikken). {{reflist}} ---- {{Commonscat|Belgrade}} }} [[Kategory:Belgrado| ]] [[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]] [[Kategory:Plak yn Servje]] [[Kategory:Gemeente yn Servje]] [[Kategory:Plak stifte yn de 3e iuw f.Kr.]] 8sqnlqpbvcvj9a64n0bdhnuh7inta6h 0 52849 1236792 1226987 2026-07-30T17:09:30Z Drewes 2754 bertedatum 1236792 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Hilda van der Meulen headshot.jpg|thumb|Hilda van der Meulen]] '''Hilda van der Meulen''' ([[Aldskoat]], [[3 jannewaris]] [[1971]]) is in [[Fryslân|Frysk]] [[fotomodel]], [[aktrise]] en [[film]]produsinte. ==Libben== Yn 1993 waard se Miss Nederlân. Har mem Elly wie sa'n tritich jier earder al as Miss Gondelfeart keazen yn [[De Knipe]]. By de Miss World ferkiezing yn [[Súd-Afrika]] rôlet Hilda yn de wrâld fan it entertainment. Nei in jier fan "Miss-ferplichtings" komt se fia [[Londen]] yn [[Los Angeles]]. Se studearret oan de ''Beverly Hills Playhouse Acting School'', dêr't in soad filmaspekten lykas [[senario]]skriuwen en ''character development''. Hja leart benammen it omsetten fan in skript yn wurkbere sênes foar de filmset. Nei tsien jier gie se werom nei it heitelân en har [[hynder]]s. As kreatyf produsint wurket se sûnttids by ''Farmhouse''. Hjir leit se kontakten tusken filmprodusinten, hynstehâlders en hynders. Hilda skreau ûnder oare mei oan de film ''[[Penny's Shadow]]''. Se is foarsitter fan de Nederlânske Bernefilmsjuery. Yn Los Angeles kaam se sûnt [[1995]] yn oanrekking mei de [[Scientology]]-tsjerke. Hja set har al jierren yn foar bewegingen dy't foar in bettere mienskip steane. Sa is se yn Nederlân in foarfjochtster fan de Nederlânske ''Citizens Commission on Human Rights''. Boppedat set se har yn foar jongeren foar [[Minskerjochten]]. Sûnt se yn 2003 by de iepening fan it ''European Office of Public Affairs en Human Rights'' oanwêzich wie en Jeropeeske parlemintsleden rûnliede mocht en dy harren reaksjes seach plus it resultaat fan de selsûntwikkelingsprogramma's, ynklusyf ''Youth for Human Rights'', is se in aktyf foarstanner. De yn 2006 troch Gerbrig Lijstra yn Snits oprjochte dochterorganisaasje "Jongeren voor Mensenrechten" hat dan ek har steun. Yn 2017 waard Hilda van der Meulen direkteur fan it Museumdoarp Allingawier dat se mei har freon in nije opset joech.<ref>[https://www.friesnieuws.nl/filmactrice-hilda-meulen-stelt-orde-op-zaken-allingawier/ ''Filmactrice Hilda van der Meulen stelt orde op zaken in Allingawier'' yn: Frysk Nijs]</ref><ref>[https://www.frieslandholland.nl/sluiting-fries-museumdorp-aldfaers-erf-dreigt-na-koerswijziging/ ''Sluiting Fries Museumdorp (Aldfaers Erf) dreigt na koerswijziging'' op frieslandholland.nl]</ref> Ein jannewaris 2018 waard se portrettearre yn it telefyzjeprogramma ''Het mooiste meisje van de klas. <ref>[https://www.libelle.nl/mensen/verwarde-reacties-mooiste-meisje-van-de-klas/ Libelle.nl] </ref> == Filmografy == == Aktrise == [[Ofbyld:Hilda vander Meulen WZ2Z2341.JPG|200px|right|]] * 2008 Shark in Venice * 2005 The Mechanik - ''Alina Cherenko'' * 2002 Liberty Stands Still - ''Emma Alderson'' * 2000 Attraction - ''Ethel'' * 2000 Bar Hopping (TV film) - ''St. Pauli Girl'' * 1999 Soccer Dog: The Movie - ''Ref's Gal'' * 1998 fl 19,99 - leafke fan de maffiabaas === Skriuwer === * 2011 [[Penny's Shadow]] (mei oaren) === Sels === * 2008 Xtasy: The Real Story - Part 2 (koarte dokumintêre) ''eks ferslaafde Janet'' {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.farmhousefilm.nl/home Farmhouse] * [http://www.kinderfilmjury.nl Bernefilmsjuery] * [https://www.cchr.nl/ Website cchr.nl] * [https://www.youthforhumanrights.org/ Human Rights] * [http://www.jvmr.nl/ Stifting Jongeren foar minskerjochten] * [[Friesland Post]] novimber 1993 ----- {{reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Meulen, Hilda van der}} [[Kategory:Frysk model]] [[Kategory:Miss Nederlân]] [[Kategory:Frysk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Frysk filmakteur]] [[Kategory:Frysk filmprodusint]] [[Kategory:Frysk minskerjochte-aktivist]] [[Kategory:Persoan berne yn Aldskoat]] [[Kategory:Persoan berne yn 1971]] qgp23k5etcol0vspu3kzgyhhiiwfqdz 0 147372 1236788 1236764 2026-07-30T15:59:55Z Drewes 2754 Beskriuwer folút 1236788 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding =Phalacrocorax_carbo02.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst =[[Ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson8 = [[boppeskift]]: | namme8 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = '''ielgoesfûgels''' (''Phalacrocoracidae'') | beskriuwer, jier = [[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1850 }} De '''ielgoesfûgels''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Phalacrocoracidae''), ek '''skolfers''' neamd, binne in [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan [[wetterfûgels]] yn it [[skift (taksonomy)|skift]] fan de [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De famylje telt sa'n 35-43 [[soarte (taksonomy)|soarte]]n ferdield oer 1-5 [[skaai (taksonomy)|skaai]]en. Alle ielguozzen binne foar it meastepart swarte of swarteftige fûgels mei in lingte fan 50-100 cm. ==Famyljeopbou== * ''Famylje'': '''ielgoesfûgels''' (''Phalacrocoracidae'') ** ''Skaai'': [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo''), 5 soarten, dêrûnder: *** [[langsturtielgoes]] (''Microcarbo africanus'') *** [[dwerchielgoes]] (''Microcarbo pygmaeus'') *** [[Yndyske dwerchielgoes]] (''Microcarbo niger'') *** [[kroanielgoes]] (''Microcarbo coronatus'') *** [[lytse bûnte ielgoes]] (''Microcarbo melanoleucos'') ** ''Skaai'': [[readpoatielguozzen]] (''Poikilocarbo''), 1 soarte: *** [[readpoatielgoes]] (''Poikilocarbo gaimardi'') ** ''Skaai'': [[toefielguozzen]] (''Gulosus''), 1 soarte: *** [[toefielgoes]] (''Gulosus aristotelis'', ek wol ''Phalacrocorax aristotelis'') ** ''Skaai'': ''[[Nannopterum]]'', 3 soarten: *** (''Nannopterum harrisi'') *** [[Neotropyske ielgoes]] (''Nannopterum brasilianum'') *** [[dûbeltoefielgoes]] (''Nannopterum auritum'') ** ''Skaai'': [[wytbûkielguozzen]] (''Leucocarbo''), 9 soarten, dêrûnder: *** [[keizerielgoes]] (''Leucocarbo atriceps'') ** ''Skaai'': ''[[Urile]]'', 4 soarten: *** [[blaukielielgoes]] (''Urile penicillatus'') *** [[readmaskerielgoes]] (''Urile urile'') *** [[pelagyske ielgoes]] (''Urile pelagicus'') *** [[brilielgoes]] (''Urile perspicillatus'') (útstoarn) ** ''Skaai'': [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax''), 9 libbene soarten, dêrûnder: *** [[Japanske ielgoes]] (''Phalacrocorax capillatus'') *** [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'') *** [[wytboarstielgoes]] (''Phalacrocorax (carbo) lucidus'') *** [[Arabyske ielgoes]] (''Phalacrocorax nigrogularis'') *** [[Yndyske ielgoes]] (''Phalacrocorax fuscicollis'') [[Kategory:Ielgoesfûgel| ]] [[Kategory:Fûgelfamylje]] [[Kategory:Ginteftige]] qj08uxshwhfnmedgnqfgfye9xymf50n 5 162962 1236805 1105539 2026-07-30T21:13:33Z RomkeHoekstra 10582 1236805 wikitext text/x-wiki == Yn in glês == #[[Stoarm (wyn)]] - Hoe is dat oars as [[Stoarm]]? Hokfoar oar ''stoarm'' moat der wêze dat dit in betsjuttingsside nedich makket? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 19 des 2022, 14.53 (CET) :@[[Meidogger:Mysha|Mysha]] Ik tink dat die der by fersin yn kaam is, dan al by fersin stean bleaun is. Sa sjoch ik der noch in pear tusken stean dy't al in artikel ha. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 19 des 2022, 16.11 (CET) :: Ik haw der in synonym fan makke. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Temasiden == Blikber jout, it hjir ynheakjen fanôf de temasiden, fan siden dêr't ferlet fan is dochs wat steuring, op dizze side. moat we ris wat oars op betinke. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 18 jan 2023, 21.41 (CET) == Winske artikels? == {{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Mysha|FreyaSport}} Der ûntbrekke by Wikipedy noch hûnderttûzenen ûnderwerpen dêr't artikels oer skreaun wurde kinne. Of binne der ek net-winske ûnderwerpen? As immen fynt dat der nedich in artikel oer in ûnderwerp komme moat, dan stiet it him of har frij dêr oer te skriuwen. Feitlik binne de oanmakke stobben ek al "winske artikels". Yn dy kategory is in hiele romme kar oan ûnderwerpen te finen foar minsken dy't graach ideeën opdwaan wolle. Neidat ik wat oan it strunen wie kaam ik in skoft lyn it tige grutte tal stobbe-artikels tsjin en dêr bin ik goed fan skrokken: faak ien regel mei noch efterhelle tekst ek; se binne wis gjin reklame foar Wikipedy en as der neat oan dien wurdt kinne guon better wiske wurde. Dizze projektside mei in willekeurige list fan ûnderwerpen/nammen liket my - earlik sein - dêrom wat oerstallich. Of mis ik miskien wat en sjoch ik de tafoege wearde fan dit projekt net? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 jul 2026, 23.13 (CEST) s7dcwuz4ypg0238xbyqyq9z3gjj9iwy 1236807 1236805 2026-07-30T22:48:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Winske artikels? */ Antwurd 1236807 wikitext text/x-wiki == Yn in glês == #[[Stoarm (wyn)]] - Hoe is dat oars as [[Stoarm]]? Hokfoar oar ''stoarm'' moat der wêze dat dit in betsjuttingsside nedich makket? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 19 des 2022, 14.53 (CET) :@[[Meidogger:Mysha|Mysha]] Ik tink dat die der by fersin yn kaam is, dan al by fersin stean bleaun is. Sa sjoch ik der noch in pear tusken stean dy't al in artikel ha. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 19 des 2022, 16.11 (CET) :: Ik haw der in synonym fan makke. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Temasiden == Blikber jout, it hjir ynheakjen fanôf de temasiden, fan siden dêr't ferlet fan is dochs wat steuring, op dizze side. moat we ris wat oars op betinke. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 18 jan 2023, 21.41 (CET) == Winske artikels? == {{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Mysha|FreyaSport}} Der ûntbrekke by Wikipedy noch hûnderttûzenen ûnderwerpen dêr't artikels oer skreaun wurde kinne. Of binne der ek net-winske ûnderwerpen? As immen fynt dat der nedich in artikel oer in ûnderwerp komme moat, dan stiet it him of har frij dêr oer te skriuwen. Feitlik binne de oanmakke stobben ek al "winske artikels". Yn dy kategory is in hiele romme kar oan ûnderwerpen te finen foar minsken dy't graach ideeën opdwaan wolle. Neidat ik wat oan it strunen wie kaam ik in skoft lyn it tige grutte tal stobbe-artikels tsjin en dêr bin ik goed fan skrokken: faak ien regel mei noch efterhelle tekst ek; se binne wis gjin reklame foar Wikipedy en as der neat oan dien wurdt kinne guon better wiske wurde. Dizze projektside mei in willekeurige list fan ûnderwerpen/nammen liket my - earlik sein - dêrom wat oerstallich. Of mis ik miskien wat en sjoch ik de tafoege wearde fan dit projekt net? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 jul 2026, 23.13 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Drewes|Mysha|FreyaSport|Kening Aldgilles}} Ik bin it yn prinsipe wol mei jo iens, Romke. Ik tink dat dizze projektside yndertiid inkeld oanmakke is om't oare Wikipedyen ek sa'n side hawwe. Mar earlik sein kom ik hjir nea. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2026, 00.48 (CEST) fvlvr18hf5pa6xhxjgnaf6225xt7rp3 1236842 1236807 2026-07-31T06:30:16Z Kening Aldgilles 167 /* Winske artikels? */ 1236842 wikitext text/x-wiki == Yn in glês == #[[Stoarm (wyn)]] - Hoe is dat oars as [[Stoarm]]? Hokfoar oar ''stoarm'' moat der wêze dat dit in betsjuttingsside nedich makket? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 19 des 2022, 14.53 (CET) :@[[Meidogger:Mysha|Mysha]] Ik tink dat die der by fersin yn kaam is, dan al by fersin stean bleaun is. Sa sjoch ik der noch in pear tusken stean dy't al in artikel ha. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 19 des 2022, 16.11 (CET) :: Ik haw der in synonym fan makke. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Temasiden == Blikber jout, it hjir ynheakjen fanôf de temasiden, fan siden dêr't ferlet fan is dochs wat steuring, op dizze side. moat we ris wat oars op betinke. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 18 jan 2023, 21.41 (CET) == Winske artikels? == {{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Mysha|FreyaSport}} Der ûntbrekke by Wikipedy noch hûnderttûzenen ûnderwerpen dêr't artikels oer skreaun wurde kinne. Of binne der ek net-winske ûnderwerpen? As immen fynt dat der nedich in artikel oer in ûnderwerp komme moat, dan stiet it him of har frij dêr oer te skriuwen. Feitlik binne de oanmakke stobben ek al "winske artikels". Yn dy kategory is in hiele romme kar oan ûnderwerpen te finen foar minsken dy't graach ideeën opdwaan wolle. Neidat ik wat oan it strunen wie kaam ik in skoft lyn it tige grutte tal stobbe-artikels tsjin en dêr bin ik goed fan skrokken: faak ien regel mei noch efterhelle tekst ek; se binne wis gjin reklame foar Wikipedy en as der neat oan dien wurdt kinne guon better wiske wurde. Dizze projektside mei in willekeurige list fan ûnderwerpen/nammen liket my - earlik sein - dêrom wat oerstallich. Of mis ik miskien wat en sjoch ik de tafoege wearde fan dit projekt net? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 jul 2026, 23.13 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Drewes|Mysha|FreyaSport|Kening Aldgilles}} Ik bin it yn prinsipe wol mei jo iens, Romke. Ik tink dat dizze projektside yndertiid inkeld oanmakke is om't oare Wikipedyen ek sa'n side hawwe. Mar earlik sein kom ik hjir nea. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2026, 00.48 (CEST) ::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Drewes|Mysha|FreyaSport|Ieneach fan 'e Esk}} Okkerdeis kaam ik de side tsjin. Ik seach in ûnderwerp dat ik net koe en haw doe fuort in artikel skreaun. Dat is net in hiel sterk argumint om de side te hâlden. Boppedat moat de side hânmjittich byhâlden wurde. In lyksoartich ferskynsel is ''[[Wiki:Nedige siden]]''. Dat is in hitlist fan reade keppelingen (deade ferwizingen) yn ús Wikipedy. Dêr is dus ''"wier"'' ferlet fan. It moaie fan dy list is, dat hy automatysk (troch batchferwurking) ien kear yn de safolle tiid byhâlden wurdt. As jim bekend binne mei de list fan nedige siden, wolle wy dy dan net leaver oanhâlde? Frijwat oerstallich wiis ik jimme der wol op dat ''winsken'' (siden op fersyk) wat oars binne as ''nedige siden''. --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 31 jul 2026, 08.30 (CEST) obnsaeqbheeyj6534ocaui3zk7nqbb7 1236844 1236842 2026-07-31T07:39:35Z FreyaSport 40716 /* Winske artikels? */ Antwurd 1236844 wikitext text/x-wiki == Yn in glês == #[[Stoarm (wyn)]] - Hoe is dat oars as [[Stoarm]]? Hokfoar oar ''stoarm'' moat der wêze dat dit in betsjuttingsside nedich makket? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 19 des 2022, 14.53 (CET) :@[[Meidogger:Mysha|Mysha]] Ik tink dat die der by fersin yn kaam is, dan al by fersin stean bleaun is. Sa sjoch ik der noch in pear tusken stean dy't al in artikel ha. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 19 des 2022, 16.11 (CET) :: Ik haw der in synonym fan makke. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Temasiden == Blikber jout, it hjir ynheakjen fanôf de temasiden, fan siden dêr't ferlet fan is dochs wat steuring, op dizze side. moat we ris wat oars op betinke. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 18 jan 2023, 21.41 (CET) == Winske artikels? == {{Ping|Kneppelfreed|Ieneach fan 'e Esk|Drewes|Mysha|FreyaSport}} Der ûntbrekke by Wikipedy noch hûnderttûzenen ûnderwerpen dêr't artikels oer skreaun wurde kinne. Of binne der ek net-winske ûnderwerpen? As immen fynt dat der nedich in artikel oer in ûnderwerp komme moat, dan stiet it him of har frij dêr oer te skriuwen. Feitlik binne de oanmakke stobben ek al "winske artikels". Yn dy kategory is in hiele romme kar oan ûnderwerpen te finen foar minsken dy't graach ideeën opdwaan wolle. Neidat ik wat oan it strunen wie kaam ik in skoft lyn it tige grutte tal stobbe-artikels tsjin en dêr bin ik goed fan skrokken: faak ien regel mei noch efterhelle tekst ek; se binne wis gjin reklame foar Wikipedy en as der neat oan dien wurdt kinne guon better wiske wurde. Dizze projektside mei in willekeurige list fan ûnderwerpen/nammen liket my - earlik sein - dêrom wat oerstallich. Of mis ik miskien wat en sjoch ik de tafoege wearde fan dit projekt net? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 30 jul 2026, 23.13 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Drewes|Mysha|FreyaSport|Kening Aldgilles}} Ik bin it yn prinsipe wol mei jo iens, Romke. Ik tink dat dizze projektside yndertiid inkeld oanmakke is om't oare Wikipedyen ek sa'n side hawwe. Mar earlik sein kom ik hjir nea. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2026, 00.48 (CEST) ::{{Ping|RomkeHoekstra|Kneppelfreed|Drewes|Mysha|FreyaSport|Ieneach fan 'e Esk}} Okkerdeis kaam ik de side tsjin. Ik seach in ûnderwerp dat ik net koe en haw doe fuort in artikel skreaun. Dat is net in hiel sterk argumint om de side te hâlden. Boppedat moat de side hânmjittich byhâlden wurde. In lyksoartich ferskynsel is ''[[Wiki:Nedige siden]]''. Dat is in hitlist fan reade keppelingen (deade ferwizingen) yn ús Wikipedy. Dêr is dus ''"wier"'' ferlet fan. It moaie fan dy list is, dat hy automatysk (troch batchferwurking) ien kear yn de safolle tiid byhâlden wurdt. As jim bekend binne mei de list fan nedige siden, wolle wy dy dan net leaver oanhâlde? Frijwat oerstallich wiis ik jimme der wol op dat ''winsken'' (siden op fersyk) wat oars binne as ''nedige siden''. --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 31 jul 2026, 08.30 (CEST) :::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] @[[Meidogger:Drewes|Drewes]] @[[Meidogger:Mysha|Mysha]] @[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] @[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] @[[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] Dizze side brûk ik alline as ik in side ha dêr't ik fan fyn dat dy skreaun wurde moat, mar ik sels der op dat stuit gjin tiid foar ha, om it te skriuwen. In it lêste gefal wie dat fjouwerfâldich PC Kening [[Tjisse Steenstra]]. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 31 jul 2026, 09.39 (CEST) 5jtlfiizt989gop6g22nmgks7mym6bi 0 174606 1236774 1200794 2026-07-30T14:20:53Z FreyaSport 40716 +2026 1236774 wikitext text/x-wiki {{Sportevenemint | namme = La Vuelta España Femenina | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | plak = [[Spanje]] | jier = | data = [[Maaie]] | sport = [[hurdfytsen]] | organisator = Amaury Sport Organisation | ferienigings = | lannen = | atleten = | eveneminten = | iepening = | sluting = | earste = [[Omgong fan Spanje foar froulju 2015|2015]] | lêste = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Spanje foar froulju 2026|2026]] | folgjende = [[Omgong fan Spanje foar froulju 2027|2027]] }} De '''Omgong fan Spanje''' (''[[Spaansk]]: La Vuelta España Femenina'') is in [[hurdfytsen|hurdfytswedstryd]] yn [[Spanje]] foar [[froulju]]. Hy wurdt yn de [[maitiid]] yn etappen troch gâns Spanje fytst. ==Skiednis== De hurdfytskoers fan meardere dagen foar froulju stiet sûnt [[2015]] op de kalinder en wurdt organisearre troch de ''Amaury Sport Organisation''. De koers makket fan [[2016]] ôf diel út fan de ''UCI Women's World Tour''. De earste acht edysjes fûnen tagelyk plak mei de ein fan de [[Omgong fan Spanje]] foar manlju. De earste trije jier wie it in iendeiske kritearium op de slotdei fan de Vuelta foar manlju. Dêrnei groeide de wedstriid stadichoan nei in etappekoers fan mear dagen. Fan [[2023]] ôf is it in Grutte Omgong dy't acht dagen duorret en ferriden wurdt yn maaie. == Omgong fan Spanje yn sifers == {| class="wikitable" |- ! Jier ! Startplak ! Finishplak ! Tal<br>etappes ! Totale<br>ôfstân ! Dielnimmers ! Utfallers |- ! 2015 | {{Flagge ES}} [[Madrid]] | Madrid | 1 | 87 km | 88 | 0 |- ! 2016 | {{Flagge ES}} Madrid | Madrid | 1 | 87 km | 103 | 0 |- ! 2017 | {{Flagge ES}} Madrid | Madrid | 1 | 87 km | 100 | 0 |- ! 2018 | {{Flagge ES}} [[Boadilla del Monte]] | Madrid | 2 | 112,9 km | 104 | 8 |- ! 2019 | {{Flagge ES}} Boadilla del Monte | Madrid | 2 | 108 km | 93 | 26 |- ! 2020 | {{Flagge ES}} [[Talavera de la Reina]] | Madrid | 3 | 190,7 km | 84 | 17 |- ! 2021 | {{Flagge ES}} [[Manzaneda]] | [[Santiago de Compostella]] | 4 | 341,3 km | 137 | 26 |- ! 2022 | {{Flagge ES}} [[Marina de Cudeyo]] | Madrid | 5 | 478,3 km | 131 | 25 |- ! 2023 | {{Flagge ES}} [[Torrevieja]] | [[Marren fan Covadonga]] | 7 | 741 km | 160 | 33 |- ! 2024 | {{Flagge ES}} [[Falinsia (stêd)|Falinsia]] | [[Valdesquí]] | 8 | 867 km | 154 | 28 |- ! 2025 | {{Flagge ES}} [[Barcelona]] | [[Alto de Cotobello]] | 7 | 750,8 km | 146 | 34 |- ! 2026 | {{Flagge ES}} [[Marín]] | [[Alto de El Angliru]] | 7 | 819,5 km | 126 | 24 |} === Winners Reade trui === {| class="wikitable" |- ! Jier ! Winner ! Nasjonaliteit ! Ploech |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2015|2015]] | [[Shelley Olds]] | {{USAnasj}} | Cylance Pro Cycling |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2016|2016]] | [[Jolien D'Hoore]] | {{BELnasj}} | Wiggle High5 |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2017|2017]] | [[Jolien D'Hoore]] | {{BELnasj}} | Wiggle High5 |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2018|2018]] | [[Ellen van Dijk]] | {{NEDnasj}} | Team Sunweb |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2019|2019]] | [[Lisa Brennauer]] | {{GERnasj}} | WNT-Rotor |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2020|2020]] | [[Lisa Brennauer]] | {{GERnasj}} | Ceratizit-WNT |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2021|2021]] | [[Annemiek van Vleuten]] | {{NEDnasj}} | Movistar |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2022|2022]] | [[Annemiek van Vleuten]] | {{NEDnasj}} | Movistar |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2023|2023]] | [[Annemiek van Vleuten]] | {{NEDnasj}} | Movistar |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2024|2024]] | [[Demi Vollering]] | {{NEDnasj}} | SD Worx-Protime |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2025|2025]] | [[Demi Vollering]] | {{NEDnasj}} | FDJ–Suez |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2026|2026]] | [[Paula Blasi]] | {{ESPnasj}} | UAE Team ADQ |- |} ==== Measte oerwinningen ==== 3x * [[Annemiek van Vleuten]] wûn de Omgong yn 2021, 2022 en 2023 == Fryske Dielnimmers == {| class="wikitable" |- ! Namme ! Jier(ren) ! Ploech ! <small>Posysje<br>algemien<br>klassemint<br>''(Reade Trui)''</small> |- |rowspan="3"| [[Nicole Steigenga]] | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2018|2018]] | BePink | 73 |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2022|2022]] | Coop-Hitec Products | 74 |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2025|2025]] |AG Insurance–Soudal |83 |- | [[Anneke Dijkstra]] |[[Omgong fan Spanje foar froulju 2024|2024]] |VolkerWessels |33 |- |rowspan="2"| [[Anouska Koster]] | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2025|2025]] |rowspan="2"| Uno-X | Net finisht |- | [[Omgong fan Spanje foar froulju 2026|2026]] | 84 |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Spanje foar froulju}} [[Kategory:Hurdfytsen]] [[Kategory:Omgong fan Spanje| ]] [[Kategory:Omgong fan Spanje foar froulju| ]] [[Kategory:Sportevenemint yn Spanje]] [[Kategory:Weromkearend evenemint ynsteld yn 2015]] 31jhyiyfr4he3ezhma2lmyt80zwpo56 4 175947 1236771 1233615 2026-07-30T14:13:39Z FreyaSport 40716 /* Nij oanmakke siden july 2026 - july 2027 */ +1 1236771 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:FemalePink.svg|thumb|left|150px|''Dizze list is in ûnderdiel fan it Wikiprojekt [[Wikipedy:Froulju sûnder side|Froulju sûnder side]]'']] Help mei om safolle mooglik '''"froulike"''' ûnderwerpen te beskriuwen op Wikipedy!<br> ==Skriuwe== Kies in artikel út de '''[[:Wikipedy:Froulju sûnder side/Nedige siden oer froulju|list fan noch net skreaune ûnderwerpen]]''', skriuw it en foech it ta oan de list mei nij oanmakke siden. Tegearre kinne we de list koarter meitsje! Kinst ek al '''[[Berjocht:Koarte siden oer froulju|besteande koarte artikels]]''' útwreidzje en tafoegje oan de list mei oanfolle siden. Fielst dy noch wat ûnwis oer it skriuwen fan in side as biografy op Wikipedy sjoch:<br> * [[Wikipedy:Stikken skriuwe yn Wikipedia-styl|Stikken skriuwe yn Wikipedy-styl]] * [[Wikipedy:De opbou fan in wikipedy biografy|De opbou fan in wikipedy biografy]] ==Resultatelisten== Wy hâlde in oersjoch by fan alle artikels dy 't wy skriuwe oer froulju (en frouljurelatearre ûnderwerpen ). Sa kinne we de resultaten byhâlde en telle. Hasto in nij artikel skreaun? Set de namme fan it artikel dan ûnderoan dit oersjoch. Ferjit ek dyn hantekening net. ===Untwezen=== By de resultaten binne nochal wat wees-siden, dat wol sizze dat hast gjinien der op telâne komt omdat der net linkt wurdt yn oare siden. Tinkst derom dyn artikel, op te nimmen yn de biografy-list, by de ~dei en ~jier (yn gefal fan ferstoarne persoanen ek dy data). ===Taheakje=== Koartsein, taheakje fan it artikel oan de resultatenlist giet sa:<br> <nowiki># [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2024]], Meardeiske hurdfytswedstriid yn Frankryk edysje 3 - ~~~~ </nowiki><br> '''<nowiki>#</nowiki>''' jout oan hoefolle siden der skreaun binne, tusken de '''<nowiki>[[...]]</nowiki>''' komt de namme fan it skreaune artikel, en de fjouwer tildes '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' jouwe jo hânteken + de datum fan taheakjen. == Nij oanmakke siden july 2026 - july 2027 == # [[Omgong fan Itaalje foar froulju 2026]], Meardeiske hurdfytswedstriid yn Itaalje - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 5 jul 2026, 09.45 (CEST) # [[Omgong fan Spanje foar froulju 2026]], Meardeiske hurdfytswedstriid yn Spanje - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 30 jul 2026, 16.13 (CEST) == Oanfolle siden july 2026 - july 2027 == # ... : == Nij oanmakke mar by it jiskefet setten july 2026 - july 2027 == * It kin barre dat in nij oanmakke side net foldocht dit kin wêze om't de frou as it ûnderwerp bygelyks net relevant is foar wikipedy, ''(De bourfrou, fan de bourfrou har bourfrou)'' en derom wiske wurdt. Dy siden komme yn dizze ûndersteande list te stean. # ... : ''Reden fan wiskjen'' # ... : # ... : # ... == Eardere resultaten == {| class="wikitable" |- !Jier !Nije<br>siden !Siden<br>oanfolle !Nij oanmakke<br>mar wiske |- align="center" |[[Wikipedy:Froulju sûnder side/argyf1 resultaat|2024-2025]] |130 |4 |1 |- align="center" |[[Wikipedy:Froulju sûnder side/argyf2 resultaat|2025-2026]] |104 |4 |0 |} [[Kategory:Froulju sûnder side Resultaten| ]] 6sdzhp1sx1y25gbqr5dstq8yj6fvyh8 10 176078 1236769 1236423 2026-07-30T12:06:51Z FreyaSport 40716 +2027 1236769 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;" width="100%" ! align="center" style="background:#90EE90" width="100%" | Keninklike [[PC]] |- | align="center" style="font-size: 90%;"| [[PC|1850]] · [[PC|1851]] · [[PC|1852]] · [[PC|1853]] · [[PC 1854|1854]] · [[PC 1855|1855]] · [[PC 1856|1856]] · [[PC 1857|1857]] · [[PC 1858|1858]] · <span style="text-decoration: line-through;">1859</span> · [[PC 1860|1860]] · [[PC 1861|1861]] · [[PC 1862|1862]] · [[PC 1863|1863]] · [[PC 1864|1864]] · [[PC 1865|1865]] · <span style="text-decoration: line-through;">1866</span> · [[PC 1867|1867]] · [[PC 1868|1968]] · [[PC 1869|1869]] · [[PC 1870|1870]] · [[PC 1871|1871]] · [[PC 1872|1872]] · [[PC 1873|1873]] · [[PC 1874|1874]] · [[PC 1875|1875]] · [[PC 1876|1876]] · [[PC 1877|1877]] · [[PC 1878|1878]] · [[PC 1879|1879]] · [[PC 1880|1880]] · [[PC 1881|1881]] · [[PC 1882|1882]] · [[PC 1883|1883]] · [[PC 1884|1884]] · [[PC 1885|1885]] · [[PC 1886|1886]] · [[PC 1887|1887]] · [[PC 1888|1888]] · [[PC 1889|1889]] · [[PC 1890|1890]] · [[PC 1891|1891]] · [[PC 1892|1892]] · [[PC 1893|1893]] · [[PC 1894|1894]] · [[PC 1895|1895]] · [[PC 1896|1896]] · [[PC 1897|1897]] · [[PC 1898|1898]] · [[PC 1899|1899]] · [[PC 1900|1900]] · [[PC 1901|1901]] · [[PC 1902|1902]] · [[PC 1903|1903]] · [[PC 1904|1904]] · [[PC 1905|1905]] · [[PC 1906|1906]] · [[PC 1907|1907]] · [[PC 1908|1908]] · [[PC 1909|1909]] · [[PC 1910|1910]] · [[PC 1911|1911]] · [[PC 1912|1912]] · [[PC 1913|1913]] · [[PC 1914|1914]] · [[PC 1915|1915]] · [[PC 1916|1916]] · [[PC 1917|1917]] · [[PC 1918|1918]] · [[PC 1919|1919]] · [[PC 1920|1920]] · [[PC 1921|1921]] · [[PC 1922|1922]] · [[PC 1923|1923]] · [[PC 1924|1924]] · [[PC 1925|1925]] · [[PC 1926|1926]] · [[PC 1927|1927]] · [[PC 1928|1928]] · [[PC 1929|1929]] · [[PC 1930|1930]] · [[PC 1931|1931]] · [[PC 1932|1932]] · [[PC 1933|1933]] · [[PC 1934|1934]] · [[PC 1935|1935]] · [[PC 1936|1936]] · [[PC 1937|1937]] · [[PC 1938|1938]] · [[PC 1939|1939]] · [[PC 1940|1940]] · [[PC 1941|1941]] · [[PC 1942|1942]] · <span style="text-decoration: line-through;">1943</span> · <span style="text-decoration: line-through;">1944</span> · [[PC 1945|1945]] · [[PC 1946|1946]] · [[PC 1947|1947]] · [[PC 1948|1948]] · [[PC 1949|1949]] · [[PC 1950|1950]] · [[PC 1951|1951]] · [[PC 1952|1952]] · [[PC 1953|1953]] · [[PC 1954|1954]] · [[PC 1955|1955]] · [[PC 1956|1956]] · [[PC 1957|1957]] · [[PC 1958|1958]] · [[PC 1959|1959]] · [[PC 1960|1960]] · [[PC 1961|1961]] · [[PC 1962|1962]] · [[PC 1963|1963]] · [[PC 1964|1964]] · [[PC 1965|1965]] · [[PC 1966|1966]] · [[PC 1967|1967]] · [[PC 1968|1968]] · [[PC 1969|1969]] · [[PC 1970|1970]] · [[PC 1971|1971]] · [[PC 1972|1972]] · [[PC 1973|1973]] · [[PC 1974|1974]] · [[PC 1975|1975]] · [[PC 1976|1976]] · [[PC 1977|1977]] · [[PC 1978|1978]] · [[PC 1979|1979]] · [[PC 1980|1980]] · [[PC 1981|1981]] · [[PC 1982|1982]] · [[PC 1983|1983]] · [[PC 1984|1984]] · [[PC 1985|1985]] · [[PC 1986|1986]] · [[PC 1987|1987]] · [[PC 1988|1988]] · [[PC 1989|1989]] · [[PC 1990|1990]] · [[PC 1991|1991]] · [[PC 1992|1992]] · [[PC 1993|1993]] · [[PC 1994|1994]] · [[PC 1995|1995]] · [[PC 1996|1996]] · [[PC 1997|1997]] · [[PC 1998|1998]] · [[PC 1999|1999]] · [[PC 2000|2000]] · [[PC 2001|2001]] · [[PC 2002|2002]] · [[PC 2003|2003]] · [[PC 2004|2004]] · [[PC 2005|2005]] · [[PC 2006|2006]] · [[PC 2007|2007]] · [[PC 2008|2008]] · [[PC 2009|2009]] · [[PC 2010|2010]] · [[PC 2011|2011]] · [[PC 2012|2012]] · [[PC 2013|2013]] · [[PC 2014|2014]] · [[PC 2015|2015]] · [[PC 2016|2016]] · [[PC 2017|2017]] · [[PC 2018|2018]] · [[PC 2019|2019]] · <span style="text-decoration: line-through;">2020</span> · [[PC 2021|2021]] · [[PC 2022|2022]] · [[PC 2023|2023]] · [[PC 2024|2024]] · [[PC 2025|2025]] · [[PC 2026|2026]] · ''[[PC 2027|2027]]'' <br> |- |{{Bewurklinks|Berjocht:Navigaasje PC}} |} <noinclude> [[Kategory:Berjocht: Navigaasje sport]] </noinclude> q1yups60x1ylln3yokwkozq3v73uewf 14 177504 1236815 1172228 2026-07-31T00:15:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 defsort 1236815 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Krusbek}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Finkfûgel]] kekr2t41rthupembowb2fkiz06xesn8 10 183173 1236775 1200691 2026-07-30T14:21:28Z FreyaSport 40716 +2027 1236775 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;" width="100%" ! align="center" style="background:#FFE6E6" width="100%" | [[Ofbyld:Jersey red.svg|18px|reade trui]] [[Omgong fan Spanje foar froulju]] |- | align="left" style="font-size: 90%;"| [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|15px]] [[Omgong fan Spanje foar froulju#Fryske Dielnimmers|Fryske dielnimmers]] · [[Ofbyld:Male symbol (heavy dark blue).svg|15px]] [[Omgong fan Spanje|manlju]] |- | align="center" style="font-size: 90%;"|[[Omgong fan Spanje foar froulju 2015|2015]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2016|2016]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2017|2017]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2018|2018]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2019|2019]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2020|2020]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2021|2021]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2022|2022]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2023|2023]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2024|2024]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2025|2025]] · [[Omgong fan Spanje foar froulju 2026|2026]] · ''[[Omgong fan Spanje foar froulju 2027|2027]]'' |- |{{Bewurklinks|Berjocht:Navigaasje Omgong fan Spanje foar froulju}} |} <noinclude> [[Kategory:Berjocht: Navigaasje hurdfytsen|Spanje Omgong froulju]] </noinclude> jgir99o9la3mo1hq1nqowoh63153p96 10 184522 1236768 1199771 2026-07-30T11:59:53Z FreyaSport 40716 +2027 1236768 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;" width="100%" ! align="center" style="background:#FFE6E6" width="100%" | [[Ofbyld:Jersey red.svg|18px|reade trui]] [[Omgong fan Spanje]] |- | align="center" style="font-size: 90%;"| [[Omgong fan Spanje 1935|1935]] · [[Omgong fan Spanje 1936|1936]] · [[Omgong fan Spanje 1941|1941]] · [[Omgong fan Spanje 1942|1942]] · [[Omgong fan Spanje 1945|1945]] · [[Omgong fan Spanje 1946|1946]] · [[Omgong fan Spanje 1947|1947]] · [[Omgong fan Spanje 1948|1948]] · [[Omgong fan Spanje 1950|1950]] · [[Omgong fan Spanje 1955|1955]] · [[Omgong fan Spanje 1956|1956]] · [[Omgong fan Spanje 1957|1957]] · [[Omgong fan Spanje 1958|1958]] · [[Omgong fan Spanje 1959|1959]] · [[Omgong fan Spanje 1960|1960]] · [[Omgong fan Spanje 1961|1961]] · [[Omgong fan Spanje 1962|1962]] · [[Omgong fan Spanje 1963|1963]] · [[Omgong fan Spanje 1964|1964]] · [[Omgong fan Spanje 1965|1965]] · [[Omgong fan Spanje 1966|1966]] · [[Omgong fan Spanje 1967|1967]] · [[Omgong fan Spanje 1968|1968]] · [[Omgong fan Spanje 1969|1969]] · [[Omgong fan Spanje 1970|1970]] · [[Omgong fan Spanje 1971|1971]] · [[Omgong fan Spanje 1972|1972]] · [[Omgong fan Spanje 1973|1973]] · [[Omgong fan Spanje 1974|1974]] · [[Omgong fan Spanje 1975|1975]] · [[Omgong fan Spanje 1976|1976]] · [[Omgong fan Spanje 1977|1977]] · [[Omgong fan Spanje 1978|1978]] · [[Omgong fan Spanje 1979|1979]] · [[Omgong fan Spanje 1980|1980]] · [[Omgong fan Spanje 1981|1981]] · [[Omgong fan Spanje 1982|1982]] · [[Omgong fan Spanje 1983|1983]] · [[Omgong fan Spanje 1984|1984]] · [[Omgong fan Spanje 1985|1985]] · [[Omgong fan Spanje 1986|1986]] · [[Omgong fan Spanje 1987|1987]] · [[Omgong fan Spanje 1988|1988]] · [[Omgong fan Spanje 1989|1989]] · [[Omgong fan Spanje 1990|1990]] · [[Omgong fan Spanje 1991|1991]] · [[Omgong fan Spanje 1992|1992]] · [[Omgong fan Spanje 1993|1993]] · [[Omgong fan Spanje 1994|1994]] · [[Omgong fan Spanje 1995|1995]] · [[Omgong fan Spanje 1996|1996]] · [[Omgong fan Spanje 1997|1997]] · [[Omgong fan Spanje 1998|1998]] · [[Omgong fan Spanje 1999|1999]] · [[Omgong fan Spanje 2000|2000]] · [[Omgong fan Spanje 2001|2001]] · [[Omgong fan Spanje 2002|2002]] · [[Omgong fan Spanje 2003|2003]] · [[Omgong fan Spanje 2004|2004]] · [[Omgong fan Spanje 2005|2005]] · [[Omgong fan Spanje 2006|2006]] · [[Omgong fan Spanje 2007|2007]] · [[Omgong fan Spanje 2008|2008]] · [[Omgong fan Spanje 2009|2009]] · [[Omgong fan Spanje 2010|2010]] · [[Omgong fan Spanje 2011|2011]] · [[Omgong fan Spanje 2012|2012]] · [[Omgong fan Spanje 2013|2013]] · [[Omgong fan Spanje 2014|2014]] · [[Omgong fan Spanje 2015|2015]] · [[Omgong fan Spanje 2016|2016]] · [[Omgong fan Spanje 2017|2017]] · [[Omgong fan Spanje 2018|2018]] · [[Omgong fan Spanje 2019|2019]] · [[Omgong fan Spanje 2020|2020]] · [[Omgong fan Spanje 2021|2021]] · [[Omgong fan Spanje 2022|2022]] · [[Omgong fan Spanje 2023|2023]] · [[Omgong fan Spanje 2024|2024]] · [[Omgong fan Spanje 2025|2025]] · [[Omgong fan Spanje 2026|2026]] · ''[[Omgong fan Spanje 2027|2027]]'' |- | align="right" style="font-size: 90%;"| [[Ofbyld:Female symbol (heavy pink).svg|15px]] [[Omgong fan Spanje foar froulju|froulju]] |- |{{Bewurklinks|Berjocht:Navigaasje Omgong fan Spanje}} |} <noinclude> [[Kategory:Berjocht: Navigaasje hurdfytsen|Spanje Omgong]] </noinclude> ctp2vc3d6vrpxrllxp2cum5gfmdehzu 0 191172 1236839 1228849 2026-07-31T00:54:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ferfilmings */ korr 1236839 wikitext text/x-wiki {{Literatuer | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | titel = ''Jack Reacher'' | oarspr. titel = | auteur = [[Lee Child]] | taal = [[Ingelsk]] | foarm = [[romansearje]] | sjenre = [[skriller]]fiksje, [[misdieroman|misdiefiksje]] | skreaun = | 1e publikaasje = [[1997]] – no | 1e opfiering = | oarspr. útjouwer = [[Bantam Books]] | rige = | foarich diel = | folgjend diel = | bondel = | prizen = | ISBN = }} '''''Jack Reacher''''' is de namme fan in [[romansearje]] fan 'e hân fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[skriuwer]] [[Lee Child]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]]. De rige bestiet út [[roman]]s, [[koarte ferhalen]] en inkele [[novelle]]s, en heart ta it [[misdieroman|misdiesjenre]]. Spesifyk wurde de boeken oantsjut as [[skriller]]romans. De haadpersoan is [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|militêre plysje]] dy't no as [[omrinner]] troch de [[Feriene Steaten]] swalket en hieltyd op 'e nij belutsen rekket by saken dy't it deiljocht net ferdrage kinne. De romans út 'e rige binne sûnder útsûndering [[bestseller]]s. Yn [[2022]] wiene fan 'e ''Jack Reacher''-boeken wrâldwiid mear as 100&nbsp;miljoen eksimplaren ferkocht. Op basis fan 'e romansearje binne twa [[film]]s en in [[tillefyzjesearje]] makke. ==Eftergrûn== [[Lee Child]] (it [[pseudonym]] fan James Dover Grant) wurke fan [[1977]] oant [[1995]] by de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[tillefyzjestudio]] [[Granada Television]], dêr't er [[tillefyzjeregisseur]] wie. Sa wied er belutsen by de produksje fan [[tillefyzjesearje]]s as ''Brideshead Revisited'', ''The Jewel in the Crown'', ''Prime Suspect'' en ''Cracker''. Ek wied er ferantwurdlik foar it skriuwen fan tûzenen [[reklamespotsje]]s en [[nijs]]ferhalen. Doe't er [[ûntslein]] waard by in restrukturearring fan it [[bedriuw]], besleat er in [[roman]] te skriuwen om te sjen oft er in takomst hie as [[auteur]]. ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'', it earste boek yn 'e ''Jack Reacher''-rige, kaam út yn [[1997]]. It groeide út ta in earsten [[bestseller]]. Dêrmei wie sawol de grûnslach fan 'e romansearje as de [[reputaasje]] fan Child as [[skriller]]auteur fêstige. Child hat de boeken út 'e rige omskreaun as [[wraak]]ferhalen: "Immen docht wat hiel ferkeards, en Reacher nimt wraak." Neffens himsels soe dy oanstriid ta it nimmen fan wraak, alteast yn it begjin, fuortkommen wêze út syn eigen [[lulkens]] oer syn ûntslach by Granada. Hoewol't er in [[Ingelân|Ingelsman]] is, keas er der út [[kommersje]]le omtinkens foar om skrillers yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] styl te skriuwen. ==Ko-auteurskip== Yn [[jannewaris]] [[2020]], doe't der 24 dielen yn 'e ''Jack Reacher''-searje ferskynd wiene, kundige Child oan dat er ophâlde soe mei it skriuwen fan ''Jack Reacher''-romans en dat er de searje oerdrage woe oan syn jongere [[broer]] Andrew Grant, dy't skriuwe soe ûnder it pseudonym [[Andrew Child]]. De earstfolgjende dielen soene de bruorren tegearre skriuwe en dan soe Lee Child him út 'e searje weromlûke. Anno [[2026]] is dat lêste noch net bard; diel 25 (''The Sentinel'') oant en mei diel 31 (''Chain Reaction'') fan 'e searje binne skreaun troch beide bruorren tegearre. ==Oersjoch== De [[haadpersoan]] fan 'e boeken út 'e ''Jack Reacher''-searje is [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]], in eardere [[majoar]] yn it [[Militêr Plysjekorps (Feriene Steaten)|Militêr Plysjekorps]] fan it [[Amerikaanske Leger]], dy't yn [[1996]] [[earfol ûnslach|earfol ûntslein]] is út [[militêre tsjinst]] om't it leger nei ôfrin fan 'e [[Kâlde Oarloch]] ynkrimpe moast. Sûnt er it leger efter him litten hat, swalket Reacher as [[omrinner]] sûnder fêst wen- of ferbliuwplak troch de [[Feriene Steaten]]. Hy nimt hjir en dêr los wurk oan en ûndersiket, soms tsjin wil en tank, soms út persoanlike ynteresse, fertochte saken. [[File:Lee_Child,_Bouchercon_2010.jpg|right|thumb|180px|[[Skriuwer]] [[Lee Child]] yn [[2010]].]] De [[setting]]s foar de romans en koarte ferhalen befine har oer it algemien yn 'e [[legere 48 steaten]] fan 'e Feriene Steaten. Se rinne útinoar fan grutte [[metropoal]]en lykas [[New York (stêd)|New York]], [[Los Angeles]] en [[Washington, D.C.]] oant lytse stedsjes (yn [[Jeropa]] soe men sizze: [[doarp]]en) yn it [[Suden (Feriene Steaten)|Suden]] en [[Midwesten (Feriene Steaten)|Midwesten]]. Ut en troch komt Reacher ek om utens, lykas yn [[Londen]] (''Personal''), op it [[plattelân]] fan [[Ingelân]] (''The Hard Way'', ''Maybe They Have a Tradition''), yn [[Parys]] (''The Enemy'' en ''Personal'') en op [[Okinawa]] (''Second Son''). ==Perspektyf== Guon boeken yn 'e ''Jack Reacher''-searje binne skreaun yn it [[ik-perspektyf]] (bgl. it earste diel, ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]''), wylst foar oaren it [[personeel perspektyf]] (de trêde persoan) brûkt is. ==Crossovers== Op it mêd fan 'e [[koarte ferhalen]] út 'e romansearje hat Lee Child gearwurke mei ferskate oare fêstige [[misdieroman|misdie-auteurs]] om [[crossover (fiksje)|crossovers]] te meitsjen wêrby't it personaazje [[Jack Reacher (personaazje)|Jack Reacher]] oare [[fiktive]] misdiebestriders tsjinkomt. In foarbyld is it ferhaal ''Faking a Murderer'', wêryn't Reacher [[patolooch-anatoom]] [[Temperance Brennan (romansearje)|Temperance Brennan]] út it wurk fan [[Kathy Reichs]] moetet (bekend fan 'e [[tillefyzjesearje]] ''[[Bones (tillefyzjesearje)|Bones]]''). Yn in oar ferhaal, ''Cleaning the Gold'', komt Reacher yn 'e kunde mei [[Will Trent (romansearje)|Will Trent]] út 'e boeken fan [[Karin Slaughter]]. It personaazje Jack Reacher wurdt fierders ferskate kearen neamd (mar komt sels net foar) yn 'e roman ''[[Under the Dome (roman)|Under the Dome]]'' fan [[Stephen King]]. Yn dat boek omskriuwt it personaazje [[kolonel]] Cox Reacher as "de taaiste ferdomde legersmearis dy't, nei myn nederige miening, ea [yn it Amerikaanske Leger] tsjinne hat." Op dy wize wreidet de [[kulturele]] ynfloed fan Jack Reacher him út bûten syn eigen searje. Op teminsten ien [[omslach]] fan ''Under the Dome'' stiet in oanpriizging fan Lee Child oan potinsjele lêzers om dat boek foaral te keapjen. ==Boeken== ===Romans=== <small><nowiki>*</nowiki>) skreaun yn it [[ik-perspektyf]]</small><br> <small><nowiki>°</nowiki>) skreaun yn it [[personeel perspektyf]]</small><br> *1997 – ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]''* <small>(wûn de [[Anthony Award]] en in [[Barry Award]])</small> *1998 – ''Die Trying''° *1999 – ''Tripwire''° *2000 – ''Running Blind''° <small>(yn it Feriene Keninkryk útbrocht as ''The Visitor'')</small> *2001 – ''Echo Burning''° *2002 – ''Without Fail''° *2003 – ''Persuader''* *2004 – ''The Enemy''* <small>(wûn in Barry Award)</small> *2005 – ''[[One Shot (roman)|One Shot]]''° <small>(ferfilme as ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]'')</small> *2006 – ''The Hard Way''° *2007 – ''Bad Luck and Trouble''° *2008 – ''Nothing to Lose''° *2009 – ''Gone Tomorrow''* *2010 – ''61 Hours''° <small>(wûn de [[Theakston's Old Peculiar Crime Novel of the Year Award]])</small> *2010 – ''Worth Dying For''° *2011 – ''The Affair''* *2012 – ''A Wanted Man''° <small>(wûn in [[British Book Award]])</small> *2013 – ''Never Go Back''° <small>(ferfilme as ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'')</small> *2014 – ''Personal''* <small>(wûn de [[RBA Prize for Crime Writing]])</small> *2015 – ''Make Me''° *2016 – ''Night School''° *2017 – ''The Midnight Line''° *2018 – ''Past Tense''° *2019 – ''Blue Moon''° *2020 – ''The Sentinel''° <small>(skreaun troch Lee en [[Andrew Child]])</small> *2021 – ''Better Off Dead''* <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2022 – ''No Plan B''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2023 – ''The Secret''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2024 – ''In Too Deep''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2025 – ''Exit Strategy''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> *2026 – ''Chain Reaction''° <small>(skreaun troch Lee en mei Andrew Child)</small> ===Koarte ferhalen en novelles=== *1999 – ''James Penney's New Identity'' <small>([[koart ferhaal]]; op 'e nij besjoen en ferkoarte yn 2006; publ. yn 'e [[blomlêzing]]s ''Fresh Blood 3'' en ''Thriller'')</small> *2009 – ''Guy Walks into a Bar…'' <small>(koart ferhaal; [[prequel]] fan 'e roman ''Gone Tomorrow''; publ. yn 'e [[krante]] ''[[The New York Times]]'')</small> *2011 – ''Second Son'' <small>(koart ferhaal; publ. as [[e-boek]])</small> *2011 – ''Knowing You're Alive'' <small>(koart ferhaal; mei [[M.J. Rose]]; in [[crossover (fiksje)|crossover]] mei de ''Butterfield Institute''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''In Session'')</small> *2012 – ''Everyone Talks'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it [[tydskrift]] ''[[Esquire (tydskrift)|Esquire]]'')</small> *2012 – ''Deep Down'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2013 – ''High Heat'' <small>([[novelle]]; publ. as e-boek)</small> *2014 – ''Good and Valuable Consideration'' <small>(koart ferhaal; mei [[Joseph Finder]]; crossover mei de ''Nick Heller''-searje; publ. yn 'e blomlêzing ''Face Off'')</small> *2014 – ''Not a Drill'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2014 – ''No Room at the Motel'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Stylist (tydskrift)|Stylist]]'')</small> *2015 – ''The Picture of the Lonely Diner'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''MWA Presents Manhattan Mayhem'')</small> *2015 – ''Small Wars'' <small>(koart ferhaal; publ. as e-boek)</small> *2016 – ''Maybe They Have a Tradition'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[Country Life (tydskrift)|Country Life]]'')</small> *2017 – ''Too Much Time'' <small>(novelle; publ. as e-boek)</small> *2017 – ''Faking a Murderer'' <small>(koart ferhaal; mei [[Kathy Reichs]]; crossover mei de ''Temperance Brennan''-searje; publ yn 'e blomlêzing ''Matchup'')</small> *2017 – ''The Christmas Scorpion'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e krante ''[[The Mail on Sunday]]'')</small> *2018 – ''The Fourth Man'' <small>(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[edysje]] fan 'e roman ''Past Tense'')</small> *2019 – ''Cleaning the Gold'' <small>(koart ferhaal; mei [[Karin Slaughter]]; crossover mei de ''Will Trent''-searje; publ. as e-boek)</small> *2019 – ''Smile'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Invisible Blood'')</small> *2022 – ''New Kid in Town'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Hotel California'')</small> *2023 – ''Many Happy Returns'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it tydskrift ''[[The Spectator (tydskrift)|The Spectator]]'')</small> *2024 – ''Over Easy'' <small>(koart ferhaal; publ. as bonusferhaal yn 'e Australyske edysje fan 'e roman ''Safe Enough'')</small> *2024 – ''You Shook Me All Nigh Long'' <small>(koart ferhaal)</small> *2025 – ''Bat Out of Hell'' <small>(koart ferhaal; publ. yn 'e blomlêzing ''Bat Out of Hell'')</small> *2025 – ''A Better Place'' <small>(koart ferhaal; publ. yn it [[companionboek]] ''Reacher: The Stories Behind the Stories'')</small> ===Ferhalebondels=== *2017 – ''No Middle Name'' <small>(hjiryn waard earder apart útbrochte koarte fiksje sammele)</small> ** ''Too Much Time'' ** ''Deep Down'' ** ''Everyone Talks'' ** ''Guy Walks into a Bar…'' ** ''High Heat'' ** ''James Penney's New Identity'' <small>(ferzje fan 1999)</small> ** ''Maybe They Have a Tradition'' ** ''No Room at the Motel'' ** ''Not a Drill'' ** ''Second Son'' ** ''Small Wars'' ** ''The Picture of a Lonely Diner'' ==Ynterne gronology fan 'e romansearje== Hjirûnder nochris in opsomming fan 'e romans en koarte fiksje, mar no nei it jiertal wêryn't de roman of it ferhaal spilet, dus de ynterne [[gronology]] fan 'e romansearje. #1974 – koart ferhaal ''Second Son'' #1977 – novelle ''High Heat'' #1986 – koart ferhaal ''Deep Down'' #1989 – koart ferhaal ''Small Wars'' #1989/’90 – koart ferhaal ''You Shook Me All Nigh Long'' #1990 – roman ''The Enemy'' #1991 – koart ferhaal ''James Penney's New Identity'' #1992 – roman ''The Secret'' #1996 – roman ''Night School'' #1997 – roman ''The Affair'' #1997 – roman ''[[Killing Floor (roman)|Killing Floor]]'' #1998 – roman ''Die Trying'' #1999 – roman ''Tripwire'' #2000 – roman ''Running Blind'' <small>(ek bekend as ''The Visitor'')</small> #2001 – roman ''Echo Burning'' #2002 – roman ''Without Fail'' #2003 – roman ''Persuader'' #2005 – roman ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' #2006 – roman ''The Hard Way'' #2007 – roman ''Bad Luck and Trouble'' #2008 – roman ''Nothing to Lose'' #2009 – koart ferhaal ''Guy Walks into a Bar…'' #2009 – roman ''Gone Tomorrow'' #2010 – roman ''61 Hours'' #2010 – roman ''Worth Dying For'' #2011 – koart ferhaal ''Knowing You're Alive'' #2012 – roman ''A Wanted Man'' #2012 – koart ferhaal ''Everyone Talks'' #2013 – roman ''Never Go Back'' #2014 – koart ferhaal ''Not a Drill'' #2014 – roman ''Personal'' #2014 – koart ferhaal ''Good and Valuable Consideration'' #2014 – koart ferhaal ''No Room at the Motel'' #2015 – koart ferhaal ''The Picture of the Lonely Diner'' #2015 – roman ''Make Me'' #2016 – koart ferhaal ''Maybe They Have a Tradition'' #2017 – roman ''The Midnight Line'' #2017 – novelle ''Too Much Time'' #2017 – koart ferhaal ''The Christmas Scorpion'' #2017 – koart ferhaal ''Faking a Murderer'' #2018 – roman ''Past Tense'' #2018 – koart ferhaal ''The Fourth Man'' #2019 – koart ferhaal ''Cleaning the Gold'' #2019 – koart ferhaal ''Smile'' #2019 – roman ''Blue Moon'' #2020 – roman ''The Sentinel'' #2021 – roman ''Better Off Dead'' #2022 – koart ferhaal ''New Kid in Town'' #2022 – roman ''No Plan B'' #2023 – koart ferhaal ''Many Happy Returns'' #2024 – koart ferhaal ''Over Easy'' #2024 – roman ''In Too Deep'' #2025 – koart ferhaal ''Bat Out of Hell'' #2025 – koart ferhaal ''A Better Place'' #2025 – roman ''Exit Strategy'' #2026 – roman ''Chain Reaction'' ==Ferfilmings== Twa boeken út 'e ''Jack Reacher''-searje binne adaptearre ta [[Hollywood]]-[[film]]s. ''[[One Shot (roman)|One Shot]]'' waard yn [[2012]] ferfilme ûnder de [[titel (opskrift)|titel]] ''[[Jack Reacher (film)|Jack Reacher]]''. De film waard [[regissearre]] troch [[Christopher McQuarrie]] foar [[filmstudio]] [[Paramount Pictures]]. De [[titelrol]] waard spile troch [[akteur]] [[Tom Cruise]], mei aktrise [[Rosamund Pike]] as syn [[tsjinspylster]]. In [[ferfolchfilm]] waard yn [[2016]] makke. Dat wie ''[[Jack Reacher: Never Go Back]]'', basearre op 'e roman ''Never Go Back''. [[Edward Zwick]] wie de regisseur en Tom Cruise spile op 'e nij de haadrol, diskear mei [[Cobie Smulders]] as tsjinspylster. Fan [[2022]] ôf waard fierders in [[tillefyzjesearje]] makke op basis fan 'e ''Jack Reacher''-romansearje, dy't de namme ''[[Reacher (tillefyzjesearje)|Reacher]]'' hie. De searje wie te sjen fia de [[streamingtsjinst]] [[Amazon Prime]] en rûn (anno 2026) fjouwer [[seizoen (omrop)|seizoenen]]. De titelrol waard fertolke troch [[Alan Ritchson]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jack_Reacher_(novel_series) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Jack Reacher'' (romansearje)}} {{DEFAULTSORT:Jack Reacher (romansearje)}} [[Kategory:Literêr wurk fan Lee Child]] [[Kategory:Misdieromansearje]] [[Kategory:Ingelsktalige romansearje]] [[Kategory:Literatuer oer in feteraan]] [[Kategory:Literatuer oer in plysjeman]] [[Kategory:Literatuer oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Literatuer oer in omrinner]] r14mjxl445ccjhhxxnfxabwfrx6qdxt 0 193162 1236812 1236647 2026-07-30T23:50:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1236812 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = heakbek |Ofbyld = [[File:Pine Grosbeak (Pinicola enucleator) (13667564073).jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[File:Pinicola enucleator, Kotka, Finland 4.jpg|250px]]<br><small>wyfke</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') |Skaai = [[heakbekken]] (''Pinicola'') |Wittenskiplike namme= Pinicola enucleator |Beskriuwer, jier= ([[Linnaeus]], 1758) |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:PinicolaEnucleatorIUCN.svg|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] </small> }} De '''heakbek''' (''Pinicola enucleator'') is in [[sjongfûgel]] út de famylje fan 'e [[finkfûgels]] (''Fringillidae''). De fûgel liket op 'e [[krúsbek]] en komt foar yn 'e boskgurdle om 'e [[Arktis|poal]] hinne op it noardlik healrûn. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Pine grosbeak ely 2.18.24 DSC 5306-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|thumb|left|Wyfke.]] De fûgel is 18,5 oant 25,5 sm en weaget 42 oant 77 gram. It is in frij kompakte fûgel mei it formaat fan in klyster. De fûgel hat in frij lange sturt en in tsjokke snaffel wêrfan't de punt fan 'e boppesnaffel nei ûnderen ta bûge is. Op 'e wjuk sitte twa wite wjukstreken. It mantsje is framboasread op 'e rêch, kop, hals, búk en boarst. Troch it read hinne skynt griis, omdat de fearren oan 'e basis griiskleurich binne. It wyfke hat folle minder read en is mear griis oant smoarchgiel. De sang bestiet út in stil op en del geand melancholysk mompeljen, dat goed past by de grutte, tsjustere spjirrewâlden dêr't er foarkomt. De fûgels yn Noard-Amearika binne wat grutter as dy yn 'e [[Alde Wrâld]]; sy ha koartere en noch steviger snaffels en ek swartere wjukken en sturten. == Fersprieding en leefgebiet == Dizze fûgel komt foar yn [[Skandinaavje]], [[Sibearje]] en yn [[Noard-Amearika]]. Yn Noard-Amearika is de soarte algemien en komt er ek súdliker foar. Der wurde acht [[ûndersoarte]]n erkend: * ''P. e. enucleator'': fan Skandinaavje oant Midden-Sibearje. * ''P. e. kamtschatkensis'': noardeastlik Sibearje. * ''P. e. sakhalinensis'': fan [[Sachalin]] oant noardlik [[Japan]]. * ''P. e. flammula'': súdlik [[Alaska]] en westlik [[Kanada]]. * ''P. e. carlottae'': [[Keninginne Sjarlotte-eilannen]]. * ''P. e. montana'': it súdwesten fan Kanada en it midwesten fan 'e [[Feriene Steaten]]. * ''P. e. californica'': eastlik [[Kalifornje]]. * ''P. e. leucura'': binnenlân fan Alaska oant eastlik Kanada en it noardeasten fan 'e Feriene Steaten. It leefgebiet bestiet út nullewâlden yn sawol leechlân as yn berchgebieten (oant 3000 m boppe seenivo yn Noard-Amearika) en it subarktyske gebiet. De fûgel wurdt ek oantroffen yn mingde wâlden yn sompige gebieten, foaral yn 'e winter. Bûten de briedtiid kin de fûgel ek waarnommen wurde yn oanplante bosken, hôven en grutte tunen yn 'e bûtenwiken. === Nederlân === Yn Nederlân is de heakbek in [[dwaalgast]]. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Pinicola enucleator MHNT.ZOO.2010.11.220 Suomussalmi Naurois.jpg|thumb|left|Aaien.]] De heakbek yt by foarkar beien (ûnder oare beien fan 'e koetsekraal, kantsjes ensfh.) en de knoppen en spruten fan allerhanne beammen lykas spjirren, Douglasspjirre, hazzenút, wylgebeam en bjirk. It nêst wurdt fan fine tûkjes boud, tsjin de stamme fan in beam (faak in spjirrebeam). Yn it nêst wurde trije oant fjouwer ljochtgriene aaikes mei grize en swarte spikkels lein. Yn strange winters of by brek oan iten komme grutte ynvaazjes nei it suden foar, yn Jeropa oant yn [[Denemark]]. De fûgel hâldt him op yn groepkes mei soartgenoaten. == Status == De heakbek hat in grut ferspriedingsgebiet en dêrtroch is de kâns op útstjerren lyts. De grutte fan 'e populaasje waard yn 2004 rûsd op 4 miljoen yndividuen (Rich et al. 2004). De heakbek giet yn oantal efterút. It tempo leit lykwols ûnder de 30% yn tsien jier (minder as 3,5% yn 't jier). Dêrfandinne stiet de heakbek as net bedrige op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. De Jeropeeske populaasje wurdt rûsd op 92.300-214.000 pearen, wat delkomt op 185.000 oant 428.000 folwoeksen yndividuen ([[BirdLife International]] 2015). Jeropa foarmet sawat 5% fan it wrâldwide ferspriedingsgebiet fan 'e soarte. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pine-grosbeak-pinicola-enucleator BirdLife, oproppen 28 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/pingro/cur/introduction Birds of the World, oproppen 28 july 2026.] * [https://ebird.org/species/pingro?continue Birds of the World, oproppen 28 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pinicola enucleator|Heakbek}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Heakbek]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] nc4sfzzbfjrq0trez1dowg5w1denloi 14 193173 1236811 1236648 2026-07-30T23:49:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 typfl 1236811 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Pinicola enucleator|''Pinicola''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Finkfûgel]] h07nbevfcek6xs474b29nrxb49n72ch 1 193175 1236814 1236727 2026-07-31T00:11:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* PortUgeesk */ Antwurd 1236814 wikitext text/x-wiki == PortUgeesk == Moai stikje purisme, mar PortEgeesk liket nearne nei. Sille wy der gewoan PortUgeesk fan meitsje? [[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 29 jul 2026, 08.56 (CEST) :@[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]], it mei om my, mar dan moatte alle besibbe artikels, lykas [[Portegal]], en kategoryen ek feroare wurde. Liket my in bealchfol wurk, mar as jo dêr tiid en nocht oan hawwe, dan mei jo om my jo gong gean. Wat fine oare meidoggers? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 29 jul 2026, 21.00 (CEST) ::{{Ping|Kening Aldgilles|Kneppelfreed}} Nee asjebleaft net. We hawwe it yn 2016 op 'e Oerlisside oer de lannenammen hân en doe is dit gefal ek op 't aljemint kommen. Ik haw doe oanbean om der Portugal en Portugeesk fan te meitsjen om't dat doe noch net safolle wurk wie. Mar dizze foarmen kamen út 'e koker fan Meidogger Aliter en dy woe it graach sa hâlde. Dêr wie doe fan 'e oare meidoggers gjin beswier tsjin, dat it is bleaun sa't it wie. No binne we tsien jier fierder en ûnderwilens binne der withoefolle kategoryen oanmakke mei de termen "Portegal" en "Portegeesk" deryn. As der no besletten wurde soe om de stavering dochs noch te feroarjen troch fan 'e e yn it twadde wurdlid in u te meitsjen, soene al dy kategoryen omneamd wurde moatte. Wat my betreft hie dêr dan tsien jier lyn ta besletten wurde moatten en is it no te let. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2026, 02.11 (CEST) guv0cz2j0wpioippodnv0eqmm32pel0 1236843 1236814 2026-07-31T06:35:42Z Kening Aldgilles 167 1236843 wikitext text/x-wiki == PortUgeesk == Moai stikje purisme, mar PortEgeesk liket nearne nei. Sille wy der gewoan PortUgeesk fan meitsje? [[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 29 jul 2026, 08.56 (CEST) :@[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]], it mei om my, mar dan moatte alle besibbe artikels, lykas [[Portegal]], en kategoryen ek feroare wurde. Liket my in bealchfol wurk, mar as jo dêr tiid en nocht oan hawwe, dan mei jo om my jo gong gean. Wat fine oare meidoggers? [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 29 jul 2026, 21.00 (CEST) ::{{Ping|Kening Aldgilles|Kneppelfreed}} Nee asjebleaft net. We hawwe it yn 2016 op 'e Oerlisside oer de lannenammen hân en doe is dit gefal ek op 't aljemint kommen. Ik haw doe oanbean om der Portugal en Portugeesk fan te meitsjen om't dat doe noch net safolle wurk wie. Mar dizze foarmen kamen út 'e koker fan Meidogger Aliter en dy woe it graach sa hâlde. Dêr wie doe fan 'e oare meidoggers gjin beswier tsjin, dat it is bleaun sa't it wie. No binne we tsien jier fierder en ûnderwilens binne der withoefolle kategoryen oanmakke mei de termen "Portegal" en "Portegeesk" deryn. As der no besletten wurde soe om de stavering dochs noch te feroarjen troch fan 'e e yn it twadde wurdlid in u te meitsjen, soene al dy kategoryen omneamd wurde moatte. Wat my betreft hie dêr dan tsien jier lyn ta besletten wurde moatten en is it no te let. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2026, 02.11 (CEST) :::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk|Kneppelfreed}} Yn tsien jier tiid is der bêst wol wat feroare yn 'e wrâld. De haadside en haadkategory kinne frij ienfâldich ombeneamd wurde. Op de side sels kin de skriuwwize ek binnen minuten oanpast wurde. Dat der hjir en dêr noch de oare skriuwwize brûkt wurdt, is net sa slim. Trochferwizing meitsje en klear. Dat dogge wy wol faker. --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 31 jul 2026, 08.35 (CEST) rk8rfr7nb0w86xsnrkrd63ag2kjja5h 0 193176 1236816 1236660 2026-07-31T00:16:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 defsort 1236816 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Red crossbill (53583215571).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = mantsje fan 'e [[krúsbek]] | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') | takson11 = [[ûnderskift]]: | namme11 = [[sjongfûgels]] (''Passeri'') | takson12 = [[boppefamylje]]: | namme12 = [[moskfûgels]] (''Passeroidea'') | takson13 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme13 = [[finkfûgels]] (''Fringillidae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''krúsbekken''' (''Loxia'') | beskriuwer, jier = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 }} It [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''krúsbekken''' (''Loxia'') is in skaai fan fûgels út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[finkfûgels]]. Dizze fûgels binne frij kompakt en steane benammen bekend om harren opfallende, oer inoar hinne krúste snaffelhelten. Dy bysûndere snaffelstruktuer is in spesjalisme wêrmei't se maklik sied út de kegels fan nullebeammen helje kinne De mantsjes binne meastentiids read oant oranje fan kleur, wylst de wyfkes grizich oant giel-grien binne. Krúsbekken libje foaral yn 'e tichte nullewâlden fan it noardlik healrûn en binne sterk bûn oan it sied fan nullebeammen. De [[typesoarte]] fan it fûgelskaai fan 'e krúsbekken is de gewoane [[krúsbek]] (''Loxia curvirostra''). == Soarten == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Furukorsnebb..(Loxia pytyopsittacus).jpg|120px]]<br><small><center>mantsje<br></small></center> || [[grutte krúsbek]] || ''Loxia pytyopsittacus'' || [[Skandinaavje]], [[Wyt-Ruslân]], [[Jeropeesk Ruslân]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/parrot-crossbill-loxia-pytyopsittacus ''Loxia pytyopsittacus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Male Common Crossbill (Loxia curvirostra), Karwendel mountains, Austria (5794309754).jpg|120px]]<br><small><center>mantsje<br></small></center>[[File:Red Crossbill (female) Rusty's Rodeo NM 2018-01-20 08-57-04 (39136457684).jpg|120px]]<small><center>wyfke<br></small></center>|| [[krúsbek]] || ''Loxia curvirostra'' || Noardlik [[Jeropa]], [[Aazje]] en [[Noard-Amearika]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-crossbill-loxia-curvirostra ''Loxia curvirostra'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Loxia megaplaga 474981492.jpg|120px]]<br><small><center>mantsje<br></small></center> || [[Hispanjoalakrúsbek]] || ''Loxia megaplaga'' || [[Dominikaanske Republyk]] en [[Haïty]] || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hispaniolan-crossbill-loxia-megaplaga ''Loxia megaplaga'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:965.5 - CASSIA CROSSBILL (6-30-2018) trail n-w from upper penstamon c g, cassia co, id -17 male & juv (43245983821).jpg|120px]]<br><small><center>mantsje mei juvenyl<br></small></center> || [[Idahokrúsbek]] || ''Loxia sinesciuris'' || [[Feriene Steaten]] ([[Idaho]]) || In tige bedrige soarte dy 't op basis fan DNA-ûndersyk as aparte soarte behannele wurdt. De IUCN beskôget de soarte noch as in [[ûndersoarte]] fan 'e gewoane krúsbek en dêrom ûntbrekt in eigen IUCN-status.<ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/redcro9/cur/introduction ''Loxia sinesciuris'' op ''Birds of the World'']</ref> |- | [[Ofbyld:Scottish Crossbill (Loxia scotica) - geograph.org.uk - 8205947.jpg|120px]]<br><small><center>mantsje<br></small></center> || [[Skotske krúsbek]]|| ''Loxia scotica'' || [[Skotlân]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/scottish-crossbill-loxia-scotica ''Loxia scotica'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Whitewingedcrossbillmale09.jpg|120px]]<br><small><center>mantsje<br></small></center>[[File:White-winged Crossbill - female.jpg|120px]]<small><center>wyfke<br></small></center>|| [[wytbânkrúsbek]] || ''Loxia leucoptera'' || Noardeast-Jeropa, Noard-Aazje en Noard-Amearika || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/two-barred-crossbill-loxia-leucoptera ''Loxia leucoptera'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Loxia|Krúsbekken}} }} {{DEFAULTSORT:Krusbekken}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Krúsbek| ]] [[Kategory:Finkfûgel]] 2x9g7xuuum8uzrhebfshzfhsguz3ave 0 193177 1236817 1236664 2026-07-31T00:18:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1236817 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = túfielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:European Shag (Phalacrocorax aristotelis) (13667754243).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Cormoran huppé - Gulosus aristotelis.wav|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[túfielguozzen]] (''Gulosus'') |Wittenskiplike namme= Gulosus aristotelis |Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1761 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:GulosusAristotelisIUCNver2018 2.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1 = {{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]] |Kolom2 = {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] }}</small> }} De '''túfielgoes''' of de '''toefielgoes''' (''Gulosus aristotelis'', synonym: ''Phalacrocorax aristotelis'') is in [[fûgel]] út it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). ''Gulosus'' is op basis fan molekulêr genetysk ûndersyk ôfsplitst fan it skaai ''Phalacrocorax''. == Skaaimerken == [[Ofbyld:European Shag (Phalacrocorax aristotelis) (13668103374).jpg|thumb|left|Túfielguozzen.]] De fûgel wurdt 68 oant 78 sintimeter lang en hat in spanwiidte fan 95 oant 110 sintimeter. Hy is wat lytser as de (gewoane) [[ielgoes]] en hat in tinnere en lytsere kop en ek in tinnere snaffel. Folwoeksen fûgels hawwe in swart fearrekleed mei in griene glâns, wylst de wjukken in swart skobbich patroan mei in pearse glâns hawwe. Yn it folwoeksen briedkleed hat de túfielgoes in opfallende túf op 'e kop dêr't er de namme oan tanket. De snaffel is donker mei in opfallend giele mûlhoeke. De iris is felgrien. Juvenilen ha in donkerbrune boppekant en in ljochtbrune ûnderkant mei in wyteftich kin. == Fersprieding en leefgebiet == De túfielgoes komt foar op 'e rotskusten fan [[Noarwegen]] oant [[Noard-Afrika]]. Túfielgoazen binne komselden ynlânsk te sjen. De soarte telt trije ûndersoarten:[3] * ''G. a. aristotelis'': [[Yslân]] en westlik Jeropa * ''G. a. riggenbachi'': westkust fan [[Marokko]] * ''G. a. desmarestii'': mediterraanske kusten en eilannen === Nederlân === Yn Nederlân is de túfielgoes seldsum en komt de soarte winterdeis yn lytse oantallen op wurkeilannen of pieren yn Seelân foar. == Ekology == De túfielgoes is ien fan 'e djipst dûkende soarten yn 'e famylje. Se kinne somtiden wol oant 45 meter djip dûke en sykje it iten yn 'e bentyske sône - tichteby de seeboaiem. Se ite ferskillende soarten fisk en lizze grutte ôfstannen ôf tusken de rêstplakken en de foerazjearplakken. De fûgel briedt oan 'e kust op rotsrânen, yn spjalten of lytse grotten. It nêst bestiet út in hoop rotsjend smjuntegers of tûkjes, dy't mei eigen ekskreminten (guano) oan inoar lime binne. It briedseizoen is lang; guon fûgels begjinne al yn febrewaris, wylst oaren pas yn maaie of noch letter begjinne. Trochstrings wurde der trije aaien lein. By it útkommen binne de jongen keal en sûnder dûns. Foar de waarmte binne se hielendal ôfhinklik fan 'e âlders. De jongen fleane tusken de earste helte fan juny oant ein augustus út, somtiden sels net earder as healwei oktober. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="200px" style="margin: 0; padding: 0;"> Phalacrocorax aristotelis eggs.jpeg|Aaien Phalacrocorax aristotelis Hornøya.jpg|Fûgel mei pyk Juvenile European Shag at Torquay Harbour.jpg|Juvenyl </gallery> </div> == Status == De grutte fan 'e populaasje waard yn 2015 rûsd op 230.000-240.000 fûgels. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat dizze soarte de status net bedrige (''Least Concern). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/european-shag-gulosus-aristotelis BirdLife, oproppen 29 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/eursha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 29 july 2026.] * [https://ebird.org/species/eursha1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 29 july 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/800 SOVON, oproppen 29 july 2026] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gulosus aristotelis|Túfielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Tufielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Túfielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardlike Iissee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Swarte See]] gan73dia2iryaas4qu37dtx1qajlxj5 14 193178 1236820 1236662 2026-07-31T00:20:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 defsort 1236820 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Gulosus aristotelis|''Gulosus''}} {{DEFAULTSORT:Tufielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoesfûgel]] f5fz4lrexklf9mo8mz88i5pbg1mhrl0 0 193182 1236818 1236683 2026-07-31T00:19:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1236818 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = European shag (Phalacrocorax aristotelis).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[túfielgoes]] (''Gulosus aristotelis'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson8 = [[boppeskift]]: | namme8 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''túfielguozzen''' (''Gulosus'') | beskriuwer, jier = [[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1849 }} It [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''túfielguozzen''' of '''toefielguozzen''' (''Gulosus'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] en telt hjoed-de-dei ien libbene soarte: de [[túfielgoes]] (''Gulosus aristotelis''). Dizze fûgels binne besibbe oan 'e gewoane ielguozzen, mar binne wat lytser en hawwe in slankere bou mei in felgrien each en in opfallende túf by fûgels yn briedkleed. Se binne sterk bûn oan rotseftige kusten en wurde selden yn it binnenlân sjoen. It skaai waard al yn 1849 formeel beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Ludwig Reichenbach]]. Moderne molekulêr genetysk ûndersyk hat letter bewiisd dat dizze ôfsplitsing fan it gruttere skaai ''[[Phalacrocorax]]'' terjochte wie. == Soarte == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:European Shag (Gulosus aristotelis desmarestii), Île Agueli, Réghaïa, Algeria.jpg|120px]] || [[túfielgoes]] || ''Gulosus aristotelis'' || Rotskusten noardlik en westlik Jeropa oant Noard-Afrika en de Mediterraanske kusten || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/european-shag-gulosus-aristotelis ''Gulosus aristotelis'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gulosus aristotelis|''Gulosus''}} }} {{DEFAULTSORT:Tufielguozzen}} [[Kategory:Ielgoesfûgel| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Ginteftige]] jpi9m7lbag4lkmfmumynpxdr3d08tuu 1236819 1236818 2026-07-31T00:19:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1236819 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = European shag (Phalacrocorax aristotelis).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[túfielgoes]] (''Gulosus aristotelis'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson8 = [[boppeskift]]: | namme8 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''túfielguozzen''' (''Gulosus'') | beskriuwer, jier = [[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1849 }} It [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''túfielguozzen''' of '''toefielguozzen''' (''Gulosus'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] en telt hjoed-de-dei ien libbene soarte: de [[túfielgoes]] (''Gulosus aristotelis''). Dizze fûgels binne besibbe oan 'e gewoane ielguozzen, mar binne wat lytser en hawwe in slankere bou mei in felgrien each en in opfallende túf by fûgels yn briedkleed. Se binne sterk bûn oan rotseftige kusten en wurde selden yn it binnenlân sjoen. It skaai waard al yn 1849 formeel beskreaun troch de [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Ludwig Reichenbach]]. Moderne molekulêr genetysk ûndersyk hat letter bewiisd dat dizze ôfsplitsing fan it gruttere skaai ''[[Phalacrocorax]]'' terjochte wie. == Soarte == {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:European Shag (Gulosus aristotelis desmarestii), Île Agueli, Réghaïa, Algeria.jpg|120px]] || [[túfielgoes]] || ''Gulosus aristotelis'' || Rotskusten noardlik en westlik Jeropa oant Noard-Afrika en de Mediterraanske kusten || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/european-shag-gulosus-aristotelis ''Gulosus aristotelis'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gulosus aristotelis|''Gulosus''}} }} {{DEFAULTSORT:Tufielguozzen}} [[Kategory:Ielgoesfûgel]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Túfielgoes| ]] if8rk3198q1skkwwqqi3ae0mkv13hrt 0 193185 1236821 1236726 2026-07-31T00:23:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1236821 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bouwurk | namme = | ôfbylding = RM24210 Leeuwarden - Grote Kerkstraat 238.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flagge fan Ljouwert (gemeente).png|border|20px]] [[Ljouwert (gemeente)]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[File:Flagge fan Ljouwert.png|border|20px]] [[Ljouwert (stêd)]] | adres = Grutte Tsjerkestrjitte 238 | koördinaten = [https://geohack.toolforge.org/geohack.php?language=nl&params=53_12_12.89_N_5_47_49.16_E_type:landmark&pagename=Keimpemastins 53° 12′ NB, 5° 48′ EL] | type bouwurk = [[sealstins]], stedswenning, [[pastorij]], [[Latynske skoalle]], earmeskoalle, pakhûs | subtype = | keatling = | boujier = begjin 14e iuw, ferboud yn begjin 16e iuw, ein 16e iuw, 1776, 1837, 1840, 1890, 1980-1981 | sloopjier = | arsjitekt = | yngenieur = | boustyl = | oerbrêget = | tunnelet ûnder = | wei of spoar = | monumintale status = [[Ryksmonumint]] | monumintnûmer = [https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/24210 24210] | hichte = | lingte = | breedte = | draachkrêft = | oerflak = ien | tal ferdjippings = | tal keamers = | kapasiteit = | kosten = | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Ljouwert-Sintrum | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 12 | lat_sec = 13 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 47 | lon_sec = 49 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Keimpemastins''' is in fan oarsprong [[Midsiuwen|midsiuwske]] [[stins]] oan de Grutte Tsjerkestrjitte yn de Fryske stêd Ljouwert. De stins is boud yn it begjin fan de 14e iuw en soe dêrom ien fan de âldste stiennen huzen fan Ljouwert wêze. <ref> [https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2001-11-01/edition/null/page/13?query= Jager, Alexander (1 novimber 2001). ''Italiaans eten in het oudste huis van Leeuwarden'']. Leovardia 2001 </ref> == Beskriuwing == De stins is nei alle gedachten boud troch de famylje Keimpema. Dy famylje komt ek foar yn boeken út Ljouwert út de 14e iuw. De Keimpemastins wurdt ek wol it "Pastoarshûs" neamd, om't it begjin 15e iuw tsjinne as [[pastorij]] foar de Us-Leaffrouwetsjerke yn [[Nijehove]].<ref name="stenvert">Stenvert, R., Kolman, C., Broekhoven S., Yinkel-Meester S. (2000). ''Monumenten yn Nederlân. Fryslân''. Zeist: Rijksdienst voor de Monumentenzorg/Zwolle: Waanders Uitgevers.</ref> Dizze tsjerke hold as sadanich op te funksjonearjen yn de tiid fan de [[Reformaasje]], wêrnei't de Keimpemastins in nije bestimming krige as [[Latynske skoalle]]. Oan de efterkant fan it gebou waard oan de ein fan de 16e iuw in oanbou makke, mar dy waard yn de 19e iuw wer ôfbrutsen. Yn de 18e iuw tsjinne de stins op 'e nij as pastorij, oant er yn 1765 omfoarme waard ta in skoalle foar earmelju.<br> Yn 1776 waard it wer in partikuliere wenning. It pân waard yn 1840 ferkocht, en de nije eigener ferdielde de Keimpemastins yn trije aparte wenningen. Yn 1890 waard it gebou as pakhûs brûkt. De stins rekke yn ferfal, sadat er tusken 1980 en 1981 yn âlde gloarje restaurearre waard.<ref name="braaksma">Braaksma, K. (2019). ''Keimpemastins te Leeuwarden''. [online] Beskikber op: [http://www.stinseninfriesland.nl/KeimpemaStins.htm Stinseninfriesland.nl.] [Sjoen op 31 july 2019]. </ref> It gebou hat noch altyd in souder dy't út de 16e iuw stammet.<ref name="stenvert"/> <gallery widths="200" heights="150"> De stins voor de restauratie - Leeuwarden - 20132487 - RCE.jpg|De Keimpemastins yn 1975 foar de restauraasje fan 1980-1981. Overzicht voorgevel en rechter zijgevel - Leeuwarden - 20345361 - RCE.jpg|De stins yn it jier 2000. </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Bouwurk yn Ljouwert]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Ljouwert]] [[Kategory:Stins of state yn Ljouwert (gemeente)]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] nztxnvgm4iom6g1re0rr6so3g17mjjt 0 193187 1236822 1236699 2026-07-31T00:25:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1236822 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = readpoatielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Phalacrocorax gaimardi 01 (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[readpoatielguozzen]] (''Poikilocarbo'') |Wittenskiplike namme= Poikilocarbo gaimardi |Beskriuwer, jier= [[René Lesson|Lesson & Garnot]], 1828 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:Phalacrocorax gaimardi map.svg|center|250px]] }} De '''readpoatielgoes''' (''Poikilocarbo gaimardi'', synonym: ''Phalacrocorax gaimardi'') is in fûgel yn it [[Monotypysk takson|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Poikilocarbo]]'' út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae''). It skaai is op grûn fan [[DNA]]-ûndersyk ôfsplitst fan ''[[Phalacrocorax]]''. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Lile Phalacrocorax Gaimardi (188701583) (cropped).jpeg|thumb|left|Readpoatielgoes op aaien.]] De readpoatielgoes is in fûgel fan ​​71 oant 76 sintimeter lang mei in trochsnit spanwiidte fan 91 sintimeter. It gewicht leit tusken 1,3 en 1,5 kilogram. Mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út. Folwoeksen fûgels ha yn it briedkleed in roetgriis fearrekleed mei in wat ljochtere ûnderkant. Se ha ferspraat wite triedfearkes efter de eagen, dy't by de hals lâns in grut plak foarmje. De wjukdekfearren binne spikkele sulvergriis en geane oer yn brede swarte wjukpunten. Ek de sturt is swart. De eagen binne grien en wurde omfieme troch sechtjin lytse blauwe plakjes. De kielsek is feloranje of read. Harren snaffel is giel en kleuret rjochting de basis oranjeread en de poaten binne koraalread. Bûten de briedtiid ûntbrekke de wite triedfearkes en lykje de wjukdekfearren minder sulvereftich en mear donkergriis. Ek de kleuren fan 'e snaffel en kielsek binne dan minder helder. Juvenilen hawwe trochstrings in ljochter, brún fearrekleed mei wite spikkels om 'e kiel hinne. De kleur fan it juvenile fearrekleed kin tige fariëarje tusken de fûgels fan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] en [[Pasifyske Oseaan|Pasifyske]] kust. Harren eagen binne griis en de kleur fan 'e snaffel en kielsek fariëaret fan swart oant oranje. De poaten kinne fariearje fan fealoranje oant readeftich swart. == Hâlden en dragen == Readpoatielguozzen foerazjearje allinnich, mar somtiden ek yn pearen of lytse groepen. De measte readpoatielguozzen foerazjearje by foarkar mei leechwetter net fierder as 3 km fan harren nêst yn kustwetter, estuaria en ûndjip wetter foar de kust. Sy binne nea yn swietwettergebieten te sjen. It iten bestiet út fisk, iel, inketfisk en kreefteftigen. Readpoatielguozzen briede yn pearkes of lytse koloanjes op 'e rânen fan rotsen. It nêst bestiet út in hoopke smjuntegers, fearren, ekskreminten (guano) en sels ôfeart op rotsrânen, meastentiids yn 'e lijte fan in grot. Der is waarnommen dat se 8 oant 10 meter djip dûke om in snaffelfol nêstmateriaal te sammeljen. It lizzen fan 'e aaien bart tusken oktober en jannewaris mei in trochsnit fan trije aaien. Nei it útkommen binne de jonge fûgels keal, mar se krije al rillegau in brúneftich dûnskleed. Lykas by alle ielguozzen binne de jongen [[Nêstbliuwer en nêstflechter|nêstbliuwers]], de [[ynkubaasjetiid]] duorret sa'n 30 dagen en de tiid dat de jongen grutbrocht wurde 60 oant 70 dagen. De pearkes fan 'e readpoatielgoes bliuwe teminsten ien seizoen [[Monogamy|monogaam]]. == Fersprieding en leefgebiet == Dizze soarte komt foar oan 'e kusten en eilannen fan [[Súd-Amearika]] oan 'e Pasifyske kant fan [[Perû]] oant de Atlantyske kust fan [[Argentynje]]. == Status == De grutte fan 'e populaasje waard yn 2014 op 19.400 oant 20.300 folwoeksen fûgels rûsd. De oantallen fan 'e populaasje nimme ôf troch ûnder oare [[El Niño]]-ferskynsels en de gefolgen fan fiskerij. Sawol direkte gefolgen fan fiskerij as ferfolging en ferstikking yn fisknetten, as yndirekte gefolgen troch konkurrinsje mei de fiskerij op fisksoarten dy't op de boaiem libje. Dêrfandinne stiet dizze soarte as gefoelich (''Near Threatened'') op de [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-legged-cormorant-poikilocarbo-gaimardi BirdLife, oproppen 29 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/relcor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 29 july 2026.] * [https://ebird.org/species/relcor1/CL?continue eBird, oproppen 29 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Poikilocarbo gaimardi|Readpoatielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Readpoatielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Readpoatielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] pgvd05h84b8xtpa38odsj4bjvxp1ynt 0 193191 1236823 1236713 2026-07-31T00:29:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1236823 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske dwerchielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Little Cormorant (Phalacrocorax niger) (22125465384).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Microcarbo niger (little cormorant).wav|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo'') |Wittenskiplike namme= Microcarbo niger |Beskriuwer, jier= [[Vieillot]], 1817 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Yndyske dwerchielgoes''' (''Microcarbo niger'', synonym: ''Phalacrocorax niger'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Little Cormorant (22745302514).jpg|thumb|left|Yndyske dwerchielgoes.]] Dizze lytse ielgoes wurdt likernôch 50 oant 55 sintimeter lang. Ferlikene mei de [[Yndyske ielgoes]] (''Phalacrocorax fuscicollis'') dêr't er syn ferspriedingsgebiet mei dielt, is dizze ielgoes lytser en hat er in koartere snaffel en in mear rjochthoekige kop en koartere nekke. Hy mist boppedat de giele kielsek. Folwoeksen fûgels yn it briedkleed binne hielendal swart mei in pear wite plommen op 'e foarholle en de sydkanten fan 'e kop. Bûten it briedseizoen binne se bruner, misse se de plommen en hawwe se in wyteftich kin. Juvenilen hawwe ek in wyteftich kin, wylst de nekke en it boarst wat ljochter binne as de boppedielen. De [[dwerchielgoes]] is wat grutter en foarser, mei mear útsprutsen wite plommen yn it briedkleed. Bûten it briedseizoen is it lichem wat bruner, is de fûgel ûnder wat bûnter mei wyt en is de oergong fan it wite kin nei de brune nekke floeiender. == Fersprieding en systematyk == Dizze soarte komt foar yn leechlân, fan [[Yndia]] oant [[Súdeast-Aazje]] en it westen fan [[Yndoneezje]]. De fûgel wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, itjinge betsjut dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt. Yn it ferline waard de Yndyske dwerchielgoes ek wol as in ûndersoarte fan 'e dwerchielgoes behannele. == Hâlden en dragen == De fûgel libbet benammen yn swietwettergebieten lykas sompen, marren, rivieren en opslachmarren. It iten bestiet hast folslein út fisk, dy't se fange troch te dûken. Se binne faak allinnich of yn lytse groepen te sjen, mar kinne yn gruttere koloanjes briede tegearre mei oare wetterfûgels. It nêst wurdt makke fan tûkjes en reid, meast yn beammen of strûken tichteby wetter. == Status == De grutte fan 'e populaasje bestiet neffens in rûzing út 2023 út 183.000 oant 233.000 folwoeksen fûgels (Wetlands International). De soarte hat boppedat in tige grut ferspriedingsgebiet. Dêrom stiet de Yndyske dwerchielgoes as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/little-cormorant-microcarbo-niger BirdLife, oproppen 29 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/litcor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 29 july 2026.] * [https://ebird.org/species/litcor1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 29 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Microcarbo niger|Yndyske dwerchielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske dwerchielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dwerchielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] 837kiopdp0jcs9v9oxfxn7pp1g5mzjl 1236824 1236823 2026-07-31T00:30:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 namme beskriuwer folút 1236824 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Yndyske dwerchielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Little Cormorant (Phalacrocorax niger) (22125465384).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Microcarbo niger (little cormorant).wav|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo'') |Wittenskiplike namme= Microcarbo niger |Beskriuwer, jier= [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Yndyske dwerchielgoes''' (''Microcarbo niger'', synonym: ''Phalacrocorax niger'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:Little Cormorant (22745302514).jpg|thumb|left|Yndyske dwerchielgoes.]] Dizze lytse ielgoes wurdt likernôch 50 oant 55 sintimeter lang. Ferlikene mei de [[Yndyske ielgoes]] (''Phalacrocorax fuscicollis'') dêr't er syn ferspriedingsgebiet mei dielt, is dizze ielgoes lytser en hat er in koartere snaffel en in mear rjochthoekige kop en koartere nekke. Hy mist boppedat de giele kielsek. Folwoeksen fûgels yn it briedkleed binne hielendal swart mei in pear wite plommen op 'e foarholle en de sydkanten fan 'e kop. Bûten it briedseizoen binne se bruner, misse se de plommen en hawwe se in wyteftich kin. Juvenilen hawwe ek in wyteftich kin, wylst de nekke en it boarst wat ljochter binne as de boppedielen. De [[dwerchielgoes]] is wat grutter en foarser, mei mear útsprutsen wite plommen yn it briedkleed. Bûten it briedseizoen is it lichem wat bruner, is de fûgel ûnder wat bûnter mei wyt en is de oergong fan it wite kin nei de brune nekke floeiender. == Fersprieding en systematyk == Dizze soarte komt foar yn leechlân, fan [[Yndia]] oant [[Súdeast-Aazje]] en it westen fan [[Yndoneezje]]. De fûgel wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, itjinge betsjut dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt. Yn it ferline waard de Yndyske dwerchielgoes ek wol as in ûndersoarte fan 'e dwerchielgoes behannele. == Hâlden en dragen == De fûgel libbet benammen yn swietwettergebieten lykas sompen, marren, rivieren en opslachmarren. It iten bestiet hast folslein út fisk, dy't se fange troch te dûken. Se binne faak allinnich of yn lytse groepen te sjen, mar kinne yn gruttere koloanjes briede tegearre mei oare wetterfûgels. It nêst wurdt makke fan tûkjes en reid, meast yn beammen of strûken tichteby wetter. == Status == De grutte fan 'e populaasje bestiet neffens in rûzing út 2023 út 183.000 oant 233.000 folwoeksen fûgels (Wetlands International). De soarte hat boppedat in tige grut ferspriedingsgebiet. Dêrom stiet de Yndyske dwerchielgoes as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/little-cormorant-microcarbo-niger BirdLife, oproppen 29 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/litcor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 29 july 2026.] * [https://ebird.org/species/litcor1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 29 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Microcarbo niger|Yndyske dwerchielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Indiske dwerchielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dwerchielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] 8a9eaqmlvppxdhdk4ql74x8praxm3pf 0 193193 1236826 1236732 2026-07-31T00:33:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1236826 wikitext text/x-wiki {{Organisaasje algemien | ôfbylding = Location ESA member countries.svg | ôfbyldingstekst = Kaart fan de lidsteaten fan de European Space Agency | ôfbyldingsbreedte = | namme = <span style="color:white;">European Space Agency<br><small>''Agence spatiale européenne''</small></span> | emblemen = [[File:ESA logo.svg|100px]] | ôfkoarting = ESA | histoaryske namme = | nasjonaliteit = ynternasjonaal | type org. = [[romtefeartorganisaasje]] | wurkmêd = Romtefeart, romteûndersyk en romtetechnology | haadkertier = [[Parys]] ([[Frankryk]]) | fêstige yn = | off. taal = [[Ingelsk]] en [[Frânsk]] | oprjochte = [[30 maaie]] [[1975]] | opdoekt = | fuortkommen út = [[European Space Research Organisation]] (ESRO) en [[European Launcher Development Organisation]] (ELDO) | opgien yn = | oprjochter = | orgaan = Ried fan de ESA | tal leden = 23 lidsteaten | wurknimmers = likernôch 2.500 | aktyf yn = [[Jeropa]] en wrâldwiid | webside = [https://www.esa.int/ www.esa.int] }} De '''European Space Agency''' ('''ESA'''; Frysk: '''Jeropeesk Romtefeartburo''') is in yntergûvernemintele organisaasje dy't him dwaande hâldt mei romtefeart en romteûndersyk. De organisaasje waard op [[30 maaie]] [[1975]] oprjochte en hat it haadkertier yn [[Parys]], [[Frankryk]]. De ESA ûntwikkelet en koördinearret romteprogramma's foar har lidsteaten en wurket gear mei romte-organisaasjes lykas de [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]], de [[Japan Aerospace Exploration Agency|JAXA]] en de [[Canadian Space Agency]]. == Skiednis == De ESA ûntstie yn 1975 út in fúzje fan de ''European Space Research Organisation'' (ESRO) en de ''European Launcher Development Organisation'' (ELDO). It doel wie om de Europeeske gearwurking op it mêd fan romtefeart te fersterkjen en in selsstannige romtekapasiteit op te bouwen. Sûnt de oprjochting hat de ESA in grut tal súksesfolle programma's útfierd op it mêd fan wittenskip, satellytnavigaasje, ierdobservaasje en planetêr ûndersyk. == Taken == De wichtichste taken fan de ESA binne: * wittenskiplik romteûndersyk; * ûntwikkeling fan satellyten; * ierdobservaasje; * romteferkenning mei robots en, yn gearwurking mei oare organisaasjes, bemanne romtefeart; * ûntwikkeling fan romtetechnology. == Programma's == Bekende ESA-programma's binne: * [[Ariane (raket)|Ariane]]-raketten; * [[Copernicus-programma]]; * [[Galileo (satellytnavigaasje)]]; * [[Rosetta (romtesonde)|Rosetta]]; * [[Mars Express]]; * [[Gaia (romteteleskoop)|Gaia]]; * [[Euclid (romteteleskoop)|Euclid]]; * [[James Webb Space Telescope]] (yn gearwurking mei NASA en CSA). == Lidsteaten == De ESA bestiet út 23 lidsteaten. De measte lannen fan de [[Jeropeeske Uny]] binne lid, mar de ESA is in selsstannige organisaasje en stiet los fan de Jeropeeske Uny. Guon net-EU-lannen, lykas [[Feriene Keninkryk]], [[Noarwegen]] en [[Switserlân]], binne ek lid. == Gearwurking == De ESA wurket nau gear mei de NASA, JAXA, de Canadian Space Agency en oare nasjonale en ynternasjonale romte-organisaasjes. Dêrneist leveret de ESA in wichtige bydrage oan it [[Ynternasjonaal Romtestasjon]] (ISS). == Sjoch ek == * [[Romtefeart]] * [[National Aeronautics and Space Administration]] * [[Jeropeeske Uny]] * [[Ynternasjonaal Romtestasjon]] == Keppelings om utens == * [https://www.esa.int/ Offisjele webside fan de European Space Agency] [[Kategory:Romtefeartorganisaasje]] [[Kategory:Ynternasjonale organisaasje]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1975]] jgkb7z1grepmypa7lsmlw72u1xa865u 0 193194 1236832 1236757 2026-07-31T00:37:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1236832 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = langsturtielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Reed cormorant (Microcarbo africanus) Sao Tome.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo'') |Wittenskiplike namme= Microcarbo africanus |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''langsturtielgoes''' (''Microcarbo africanus'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae''). De langsturtielgoes briedt yn in grut part fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]] en op [[Madagaskar]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Riedscharbe (Microcarbo africanus), nicht brütender Adultvogel.jpg|thumb|left|Net-briedende langsturtielgoes.]] Dit is in lytse ielgoes fan 50 oant 55 sintimeter lang mei in spanwiidte fan 80 oant 90 sintimeter. Yn it briedkleed is er benammen swart mei in griene glâns. De wjukdekfearren binne sulvereftich. Hy hat in frij lange sturt (dêrfandinne de namme), in koart túfke op 'e kop en in read of giel plak op it gesicht. De snaffel is giel. Mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út, mar folwoeksen fûgels bûten it briedseizoen en juvenilen binne bruner, mei in wite búk. Guon súdlike populaasjes hâlde it túfke it hiele jier troch. == Fersprieding en taksonomy == De langsturtielgoes waard yn 1789 formeel beskreaun troch de Dútske natuerûndersiker [[Johann Friedrich Gmelin]] yn syn fannijs besjoene en útwreide edysje fan [[Carl Linnaeus]] syn ''Systema Naturae''. Hy dielde de soarte yn it skaai ''Pelecanus'' yn en betocht de bynominale namme ''Pelecanus africanus''. De langsturtielgoes is tsjintwurdich ien fan 'e fiif soarten yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo''), dat yn 1856 yntrodusearre waard troch de Frânske natuerûndersiker [[Charles Lucien Bonaparte]]. Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend: * ''M. a. africanus'' (Gmelin, JF, 1789) – yn it binnenlân en oan 'e kusten fan Afrika besuden de Sahara. * ''M. a. pictilis'' (Bangs, 1918) – Madagaskar (benammen it westen). == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Microcarbo africanus MHNT.ZOO.2010.11.47.8.jpg|thumb|left|Aaien.]] De fûgel briedt yn swietwettergebieten (sompen) of oan rêstige kusten. Langsturtielguozzen foerazjearje meast yn ûndjip wetter op langwerpige fisken en somtiden ek kikkerts, wringeleaze dieren en lytse fûgels. In lechsel bestiet út twa oant fjouwer aaien yn in nêst yn in beam of op 'e grûn, dat dan meastentiids ferside sit tusken heech gers. Der wurde twa oant fjouwer aaien lein yn in nêst yn in beam of op 'e grûn, meastentiids ferskûle foar it each troch heech gers. == Status == Dit is in algemiene soarte mei in grut ferspriedingsgebiet, dy't net as bedrige beskôge wurdt. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige op 'e [[Reade List]]. De wrâldpopulaasje wurdt op 134.000 oant 802.000 folwoeksen fûgels rûsd (Wetlands International 2023). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-tailed-cormorant-microcarbo-africanus BirdLife, oproppen 29 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/lotcor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 29 july 2026.] * [https://ebird.org/species/lotcor1/BW?continue eBird, oproppen 29 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Microcarbo africanus|Langsturtielgoes}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dwerchielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Reade See]] l1yy1nmp82l2sfz6adhnfps14x7jnzx 1236833 1236832 2026-07-31T00:37:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1236833 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = langsturtielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Reed cormorant (Microcarbo africanus) Sao Tome.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo'') |Wittenskiplike namme= Microcarbo africanus |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''langsturtielgoes''' (''Microcarbo africanus'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae''). De langsturtielgoes briedt yn in grut part fan [[Afrika]] besuden de [[Sahara]] en op [[Madagaskar]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Riedscharbe (Microcarbo africanus), nicht brütender Adultvogel.jpg|thumb|left|Net-briedende langsturtielgoes.]] Dit is in lytse ielgoes fan 50 oant 55 sintimeter lang mei in spanwiidte fan 80 oant 90 sintimeter. Yn it briedkleed is er benammen swart mei in griene glâns. De wjukdekfearren binne sulvereftich. Hy hat in frij lange sturt (dêrfandinne de namme), in koart túfke op 'e kop en in read of giel plak op it gesicht. De snaffel is giel. Mantsjes en wyfkes sjogge der itselde út, mar folwoeksen fûgels bûten it briedseizoen en juvenilen binne bruner, mei in wite búk. Guon súdlike populaasjes hâlde it túfke it hiele jier troch. == Fersprieding en taksonomy == De langsturtielgoes waard yn 1789 formeel beskreaun troch de Dútske natuerûndersiker [[Johann Friedrich Gmelin]] yn syn fannijs besjoene en útwreide edysje fan [[Carl Linnaeus]] syn ''Systema Naturae''. Hy dielde de soarte yn it skaai ''Pelecanus'' yn en betocht de bynominale namme ''Pelecanus africanus''. De langsturtielgoes is tsjintwurdich ien fan 'e fiif soarten yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo''), dat yn 1856 yntrodusearre waard troch de Frânske natuerûndersiker [[Charles Lucien Bonaparte]]. Der wurde twa [[ûndersoarte]]n erkend: * ''M. a. africanus'' (Gmelin, JF, 1789) – yn it binnenlân en oan 'e kusten fan Afrika besuden de Sahara. * ''M. a. pictilis'' (Bangs, 1918) – Madagaskar (benammen it westen). == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Microcarbo africanus MHNT.ZOO.2010.11.47.8.jpg|thumb|left|Aaien.]] De fûgel briedt yn swietwettergebieten (sompen) of oan rêstige kusten. Langsturtielguozzen foerazjearje meast yn ûndjip wetter op langwerpige fisken en somtiden ek kikkerts, wringeleaze dieren en lytse fûgels. In lechsel bestiet út twa oant fjouwer aaien yn in nêst yn in beam of op 'e grûn, dat dan meastentiids ferside sit tusken heech gers. Der wurde twa oant fjouwer aaien lein yn in nêst yn in beam of op 'e grûn, meastentiids ferskûle foar it each troch heech gers. == Status == Dit is in algemiene soarte mei in grut ferspriedingsgebiet, dy't net as bedrige beskôge wurdt. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige op 'e [[Reade List]]. De wrâldpopulaasje wurdt op 134.000 oant 802.000 folwoeksen fûgels rûsd (Wetlands International 2023). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-tailed-cormorant-microcarbo-africanus BirdLife, oproppen 29 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/lotcor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 29 july 2026.] * [https://ebird.org/species/lotcor1/BW?continue eBird, oproppen 29 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Microcarbo africanus|Langsturtielgoes}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dwerchielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madagaskar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Reade See]] q3fyw1ejz5tdeqfgvj6jcpp88wy6ohx 0 193196 1236834 1236759 2026-07-31T00:39:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en bedrigings */ kt 1236834 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = lytse bûnte ielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Little pied cormorant (Microcarbo melanoleucos) Freycinet.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo'') |Wittenskiplike namme= Microcarbo melanoleucos |Beskriuwer, jier= [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1817 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Little Pied Coromant Range.jpg|250px]] }} De '''lytse bûnte ielgoes''' (''Microcarbo melanoleucos'') is in [[fûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]]. De soarte komt foar fan 'e [[Lytse Sûnda-eilannen]] yn [[Yndoneezje]] oant de [[Salomonseilannen]], [[Austraalje]] en [[Nij-Seelân]]. == Skaaimerken en lûd == [[Ofbyld:Little pied cormorant 1 (15099348070).jpg|thumb|left|Fûgel yn Austraalje.]] De lytse bûnte ielgoes wurdt likernôch 56 oant 58 sintimeter lang en weaget 410 oant 880 gram. Folwoeksen fûgels binne meastentiids swart mei in wyt boarst en wite wangen, mar der komme ek fûgels foar mei swarte plakken op it boarst en de búk. De snaffel is giel en relatyf koart. De eagen binne brún en de poaten binne swart. == Fersprieding en systematyk == De soarte wurdt ferdield yn trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding: * ''Microcarbo melanoleucos melanoleucos'' – komt foar fan 'e Lytse Sûnda-eilannen oant de Salomonseilannen, Austraalje en [[Tasmaanje]]. * ''Microcarbo melanoleucos brevicauda'' – komt foar op [[Rennell]] (Salomonseilannen). * ''Microcarbo melanoleucos brevirostris'' – komt foar op Nij-Seelân, [[Stewart-eilân]] en de [[Campbell-eilannen]]. === Skaai-yndieling === Oant koartlyn waard dizze fûgel lykas oare lytse ielguozzen yn it grutte skaai ''Phalacrocorax'' yndield. Liedende taksonomyske autoriteiten en fûgelorganisaasjes diele de soarten no yn by it skaai [[dwerchielguozzen]] ''Microcarbo'', om't se in dúdlike groep foarmje dy't him 12 miljoen jier lyn fan 'e oare ielguozzen ôfskieden hat. == Hâlden en dragen == === Brieden === [[Ofbyld:Microcarbo melanoleucos Nesting 1.jpg|thumb|left|Briedend span.]] Lytse bûnte ielguozzen bouwe harren nêst yn beammen, op seekliffen en bytiden ek yn ferlitten gebouwen. De nêsten wurde faak makke fan lytse tûkjes. Yn oktober en desimber lizze de wyfkes 3 oant 5 wite oant blau-eftige aaien. Beide âlden briede de aaien yn likernôch fjouwer wiken út. === Iten === De lytse bûnte ielgoes yt lytse fisken, iel, kikkerts en ynsekten. == Status en bedrigings == De grutte fan 'e populaasje fan 'e soarte is net rûsd en de populaasjetrend is ûnbekend, mar it ferspriedingsgebiet is relatyf grut. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel dêrom as net bedrige (''Least Concern'', 2018). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/little-pied-cormorant-microcarbo-melanoleucos BirdLife, oproppen 30 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/lipcor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 july 2026.] * [https://ebird.org/species/lipcor1/NC eBird, oproppen 30 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Microcarbo melanoleucos|Lytse bûnte ielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Litse bunte ielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dwerchielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Kaledoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Papoea Nij-Guineä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Salomonseilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn East-Timor]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fanûatû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] s2iikcvxic2ptwnkrzz8ul6quejurab 0 193198 1236835 1236760 2026-07-31T00:40:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en bedrigings */ kt 1236835 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kroanielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Crowned Cormorant, Phalacrocorax coronatus.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo'') |Wittenskiplike namme= Microcarbo coronatus |Beskriuwer, jier= [[Johan August Wahlberg|Wahlberg]], 1855 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''kroanielgoes''' (''Microcarbo coronatus'') is in [[fûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]]. De soarte is [[endemisme|endemysk]] foar súdwestlik [[Afrika]]. == Skaaimerken == De kroanielgoes is in lytse (likernôch 50 sintimeter) swarteftige ielgoes mei in lange kilige sturt. Dêrnjonken hat er reade hûd op it gesicht, in read each en in gielige snaffel. Yn 'e briedtiid is de soarte glânzgjend grieneftich swart, wylst er by 't winter brún is mei in ljochte kin en kiel. Hy ûnderskiedt him fan 'e [[langsturtielgoes]] troch syn readere hûd op it gesicht en it ûntbrekken fan swarte punten oan 'e middelste wjukdekfearren, wat makket dat de boppekant net spikkelich liket. Dêrby is de sturt koarter en it túfke op 'e foarholle langer. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar oan 'e kusten fan it súdwesten fan Afrika, fan [[Angoala]] oant [[Súd-Afrika]] en wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, wat betsjut dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt. === Skaai-yndieling === Oant koartlyn waard dizze fûgel lykas ferskate oare [[dwerchielguozzen]] yn it grutte [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Phalacrocorax]]'' yndield. De liedende [[taksonomy]]ske autoriteiten diele dizze no yn by it skaai ''Microcarbo'', om't se in dúdlike groep foarmje dy't him 12 miljoen jier lyn fan 'e oare ielguozzen ôfskieden hat. == Hâlden en dragen == De kroanielgoes is unyk yn ferliking mei de oare lytse ielguozesoarten yn it skaai ''Microcarbo'' om 't er allinnich oan see bûn is. Hy briedt yn lytse koloanjes op eilannen en seekliffen wêrby't it briedseizoen meastal yn 'e súdlike maityd en simmer falt, mar per regio wat ferskille kin. == Status en bedrigings == De kroanielgoes hat in relatyf lytse wrâldpopulaasje, dy't yn 2021 op mar 2.162 pearkes rûsd waard: 944 yn Namybje en 1.218 yn Súd-Afrika. Hoewol't de populaasje stabyl liket te wêzen, wurdt er bedrige troch fersteuring en fersmoarging. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte lykwols as net bedrige (''Least Concern'', 2021) op 'e [[Reade List]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/crowned-cormorant-microcarbo-coronatus BirdLife, oproppen 30 july 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/crocor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 30 july 2026.] * [https://ebird.org/species/crocor1/NA eBird, oproppen 30 july 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Microcarbo coronatus|kroanielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:kroanielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Dwerchielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] knkq5huayum9bfftlumscinil0ptbdq 0 193203 1236770 2026-07-30T14:12:20Z FreyaSport 40716 Omgong fan Spanje foar froulju 2026 1236770 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge ES}} Omgong fan Spanje foar froulju 2026 | edysje = 12 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = | tiidrek = [[3 maaie|3]] - [[9 maaie]] [[2026]] | datum = | startplak = {{Flagge ES}} [[Marín]] | finishplak = [[Alto de El Angliru]] | totale ôfstân = 819,5 km | hichtemeters = | gem. faasje = 36,774 km/o | dielnimmers = 126 | type wedstriid = | etappe = 7 | klass1 = Reade trui | lieder1 = {{Flagge ES}} [[Paula Blasi]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge BE}} [[Lotte Kopecky]] | klass3 = Bolletsjestrui | lieder3 = {{Flagge ES}} [[Paula Blasi]] | klass4 = Ploegen | lieder4 = {{Flagge NL}} SD Worx-Protime | klass5 = Wite trui | lieder5 = {{Flagge FR}} [[Marion Bunel]] | klass6 = | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Spanje foar froulju 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Spanje foar froulju 2027|2027]] }} De 11e edysje fan de '''[[Omgong fan Spanje foar froulju]]''' waard hâlden fan [[3 maaie]] oant en mei [[9 maaie]] [[2026]]. De Omgong waard wûn troch de Spaanske hurdfytster [[Paula Blasi]] it wie de earste kear dat sy de Omgong fan Spanje wûn. Hurdfytster [[Anouska Koster]] út [[de Westereen]] waard 84ste. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} AG Insurance-Soudal * {{GER}} CANYON//SRAM * {{USA}} EF Education–Oatly * {{FRA}} FDJ United–Suez * {{BEL}} Fenix–Premier Tech * {{USA}} Human Powered Health * {{GER}} Lidl-Trek * {{ESP}} Laboral Kutxa * {{BEL}} Lotto–Intermarché |Kolom2= * {{AUS}} Liv AlUla Jayco * {{ESP}} Movistar * {{NED}} Picnic PostNL * {{NED}} SD Worx–Protime * {{UAE}} UAE Team ADQ * {{NOR}} Uno-X * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{FRA}} maaieenne Monbana My Pie * {{ITA}} Vini Fantini–BePink }} == Startplak en einstreek == De start wie yn [[Marín]] in gemeente yn de Spaanske [[provinsje fan Spanje|provinsje]] [[Pontevedra (provinsje)|Pontevedra]] yn de regio [[Galysje]]. De einstreek lei op de [[Alto de El Angliru]] in klim fan 17,7 kilometer mei in stiging fan 8%. == Etappe-oersjoch == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey red.svg|20px|Reade trui]] Klassemintslieder |- | 3 maaie | 1 | [[Marín, Pontevedra|Marín]] <br> [[Salvaterra de Miño]] | 114 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{SUI}} [[Noemi Rüegg]] | {{SUI}} [[Noemi Rüegg]] |- | 4 maaie | 2 | [[Lobios]] <br> [[San Cibrao das Viñas]] | 110 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{BEL}} [[Shari Bossuyt]] | rowspan="2" | {{GER}} [[Franziska Koch]] |- | 5 maaie | 3 | [[Padrón]] <br> [[A Coruña]] | 121 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{FRA}} [[Cédrine Kerbaol]] |- | 6 maaie | 4 | [[Monforte de Lemos]] <br> [[Antas de Ulla]] | 116 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{BEL}} [[Lotte Kopecky]] | rowspan="2" | {{BEL}} [[Lotte Kopecky]] |- | 7 maaie | 5 | [[León, Spain|León]] <br> [[Astorga (Spanje)|Astorga]] | 120 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{NED}} [[Mischa Bredewold]] |- | 8 maaie | 6 | [[Gijón (stêd)|Gijón]] <br> [[Les Praeres de Nava]] | 107 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{NED}} [[Anna van der Breggen]] | {{NED}} [[Anna van der Breggen]] |- | 9 maaie | 7 | [[Pola de Laviana]] <br> [[Alto de El Angliru]] | 133 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{SUI}} [[Petra Stiasny]] | {{ESP}} [[Paula Blasi]] |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey red.svg|20px|Reade trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FF0044" |'''Reade trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey red.svg|18px|reade trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Punteklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey green 2.svg|18px|Griene trui]] | bgcolor="#4682B4" |'''Berchklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey blue polkadot.svg|18px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#FFFF00" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] |- ! 1 | {{SUI}}<br>[[Noemi Rüegg]] | bgcolor="#FFE6E6" | {{SUI}}<br>[[Noemi Rüegg]] | bgcolor="#A9FFA9" | {{SUI}}<br>[[Noemi Rüegg]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" | {{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] | bgcolor="#FFFFFF" | {{ITA}}<br>[[Eleonora Ciabocco]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFF80" | {{UAE}}<br>UAE Team ADQ |- ! 2 | {{BEL}}<br>[[Shari Bossuyt]] | rowspan="2" bgcolor="#FFE6E6" | {{GER}}<br>[[Franziska Koch]] | rowspan="3" bgcolor="#A9FFA9" | {{GER}}<br>[[Franziska Koch]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFFFF" | {{BEL}}<br>[[Lore De Schepper]] |- ! 3 | {{FRA}}<br>[[Cédrine Kerbaol]] | bgcolor="#D5E5EC" | {{RSA}}<br>[[Ashleigh Moolman-Pasio]] |- ! 4 | {{BEL}}<br>[[Lotte Kopecky]] | rowspan="2" bgcolor="#FFE6E6" | {{BEL}}<br>[[Lotte Kopecky]] | bgcolor="#D5E5EC" | {{FRA}}<br>[[Marine Allione]] |- ! 5 | {{NED}}<br>[[Mischa Bredewold]] | rowspan="3" bgcolor="#A9FFA9" |{{BEL}}<br>[[Lotte Kopecky]] | bgcolor="#D5E5EC" | {{FRA}}<br>[[Alice Coutinho]] | bgcolor="#FFFFFF" | {{ITA}}<br>[[Gaia Segato]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFF80" |{{NED}}<br>SD Worx-Protime |- ! 6 | {{NED}}<br>[[Anna van der Breggen]] | bgcolor="#FFE6E6" | {{NED}}<br>[[Anna van der Breggen]] | bgcolor="#D5E5EC" | {{NED}}<br>[[Anna van der Breggen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | {{FRA}}<br>[[Marion Bunel]] |- ! 7 | {{SUI}}<br>[[Petra Stiasny]] | bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}}<br>[[Paula Blasi]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{ESP}}<br>[[Paula Blasi]] |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FF0044" | '''{{ESP}}<br>[[Paula Blasi]]''' | bgcolor="#54FF54" | '''{{BEL}}<br>[[Lotte Kopecky]]''' | bgcolor="#4682B4" | '''{{ESP}}<br>[[Paula Blasi]]''' | bgcolor="#FFFFFF" | '''{{FRA}}<br>[[Marion Bunel]]''' | bgcolor="#FFFF00" | '''{{NED}}<br>SD Worx-Protime''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * {{en}} [https://www.lavueltafemenina.es offisjele webstee Omgong fan Spanje foar froulju] }} {{Navigaasje Omgong fan Spanje foar froulju}} [[Kategory:Omgong fan Spanje foar froulju|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] 556eda78nvn3ngfmuwzjm6wjz4vvkmx 1236772 1236770 2026-07-30T14:16:06Z FreyaSport 40716 /* Etappe-oersjoch */ oars 1236772 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge ES}} Omgong fan Spanje foar froulju 2026 | edysje = 12 | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = | tiidrek = [[3 maaie|3]] - [[9 maaie]] [[2026]] | datum = | startplak = {{Flagge ES}} [[Marín]] | finishplak = [[Alto de El Angliru]] | totale ôfstân = 819,5 km | hichtemeters = | gem. faasje = 36,774 km/o | dielnimmers = 126 | type wedstriid = | etappe = 7 | klass1 = Reade trui | lieder1 = {{Flagge ES}} [[Paula Blasi]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge BE}} [[Lotte Kopecky]] | klass3 = Bolletsjestrui | lieder3 = {{Flagge ES}} [[Paula Blasi]] | klass4 = Ploegen | lieder4 = {{Flagge NL}} SD Worx-Protime | klass5 = Wite trui | lieder5 = {{Flagge FR}} [[Marion Bunel]] | klass6 = | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Spanje foar froulju 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Spanje foar froulju 2027|2027]] }} De 11e edysje fan de '''[[Omgong fan Spanje foar froulju]]''' waard hâlden fan [[3 maaie]] oant en mei [[9 maaie]] [[2026]]. De Omgong waard wûn troch de Spaanske hurdfytster [[Paula Blasi]] it wie de earste kear dat sy de Omgong fan Spanje wûn. Hurdfytster [[Anouska Koster]] út [[de Westereen]] waard 84ste. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} AG Insurance-Soudal * {{GER}} CANYON//SRAM * {{USA}} EF Education–Oatly * {{FRA}} FDJ United–Suez * {{BEL}} Fenix–Premier Tech * {{USA}} Human Powered Health * {{GER}} Lidl-Trek * {{ESP}} Laboral Kutxa * {{BEL}} Lotto–Intermarché |Kolom2= * {{AUS}} Liv AlUla Jayco * {{ESP}} Movistar * {{NED}} Picnic PostNL * {{NED}} SD Worx–Protime * {{UAE}} UAE Team ADQ * {{NOR}} Uno-X * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{FRA}} maaieenne Monbana My Pie * {{ITA}} Vini Fantini–BePink }} == Startplak en einstreek == De start wie yn [[Marín]] in gemeente yn de Spaanske [[provinsje fan Spanje|provinsje]] [[Pontevedra (provinsje)|Pontevedra]] yn de regio [[Galysje]]. De einstreek lei op de [[Alto de El Angliru]] in klim fan 17,7 kilometer mei in stiging fan 8%. == Etappe-oersjoch == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey red.svg|20px|Reade trui]] Klassemintslieder |- | 3 maaie | 1 | [[Marín]] <br> [[Salvaterra de Miño]] | 114 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{SUI}} [[Noemi Rüegg]] | {{SUI}} [[Noemi Rüegg]] |- | 4 maaie | 2 | [[Lobios]] <br> [[San Cibrao das Viñas]] | 110 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{BEL}} [[Shari Bossuyt]] | rowspan="2" | {{GER}} [[Franziska Koch]] |- | 5 maaie | 3 | [[Padrón]] <br> [[A Coruña]] | 121 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{FRA}} [[Cédrine Kerbaol]] |- | 6 maaie | 4 | [[Monforte de Lemos]] <br> [[Antas de Ulla]] | 116 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{BEL}} [[Lotte Kopecky]] | rowspan="2" | {{BEL}} [[Lotte Kopecky]] |- | 7 maaie | 5 | [[León, Spain|León]] <br> [[Astorga (Spanje)|Astorga]] | 120 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{NED}} [[Mischa Bredewold]] |- | 8 maaie | 6 | [[Gijón (stêd)|Gijón]] <br> [[Les Praeres de Nava]] | 107 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{NED}} [[Anna van der Breggen]] | {{NED}} [[Anna van der Breggen]] |- | 9 maaie | 7 | [[Pola de Laviana]] <br> [[Alto de El Angliru]] | 133 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{SUI}} [[Petra Stiasny]] | {{ESP}} [[Paula Blasi]] |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey red.svg|20px|Reade trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FF0044" |'''Reade trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey red.svg|18px|reade trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Punteklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey green 2.svg|18px|Griene trui]] | bgcolor="#4682B4" |'''Berchklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey blue polkadot.svg|18px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#FFFF00" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] |- ! 1 | {{SUI}}<br>[[Noemi Rüegg]] | bgcolor="#FFE6E6" | {{SUI}}<br>[[Noemi Rüegg]] | bgcolor="#A9FFA9" | {{SUI}}<br>[[Noemi Rüegg]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" | {{FRA}}<br>[[Maëva Squiban]] | bgcolor="#FFFFFF" | {{ITA}}<br>[[Eleonora Ciabocco]] | rowspan="4" bgcolor="#FFFF80" | {{UAE}}<br>UAE Team ADQ |- ! 2 | {{BEL}}<br>[[Shari Bossuyt]] | rowspan="2" bgcolor="#FFE6E6" | {{GER}}<br>[[Franziska Koch]] | rowspan="3" bgcolor="#A9FFA9" | {{GER}}<br>[[Franziska Koch]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFFFF" | {{BEL}}<br>[[Lore De Schepper]] |- ! 3 | {{FRA}}<br>[[Cédrine Kerbaol]] | bgcolor="#D5E5EC" | {{RSA}}<br>[[Ashleigh Moolman-Pasio]] |- ! 4 | {{BEL}}<br>[[Lotte Kopecky]] | rowspan="2" bgcolor="#FFE6E6" | {{BEL}}<br>[[Lotte Kopecky]] | bgcolor="#D5E5EC" | {{FRA}}<br>[[Marine Allione]] |- ! 5 | {{NED}}<br>[[Mischa Bredewold]] | rowspan="3" bgcolor="#A9FFA9" |{{BEL}}<br>[[Lotte Kopecky]] | bgcolor="#D5E5EC" | {{FRA}}<br>[[Alice Coutinho]] | bgcolor="#FFFFFF" | {{ITA}}<br>[[Gaia Segato]] | rowspan="3" bgcolor="#FFFF80" |{{NED}}<br>SD Worx-Protime |- ! 6 | {{NED}}<br>[[Anna van der Breggen]] | bgcolor="#FFE6E6" | {{NED}}<br>[[Anna van der Breggen]] | bgcolor="#D5E5EC" | {{NED}}<br>[[Anna van der Breggen]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | {{FRA}}<br>[[Marion Bunel]] |- ! 7 | {{SUI}}<br>[[Petra Stiasny]] | bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}}<br>[[Paula Blasi]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{ESP}}<br>[[Paula Blasi]] |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FF0044" | '''{{ESP}}<br>[[Paula Blasi]]''' | bgcolor="#54FF54" | '''{{BEL}}<br>[[Lotte Kopecky]]''' | bgcolor="#4682B4" | '''{{ESP}}<br>[[Paula Blasi]]''' | bgcolor="#FFFFFF" | '''{{FRA}}<br>[[Marion Bunel]]''' | bgcolor="#FFFF00" | '''{{NED}}<br>SD Worx-Protime''' |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * {{en}} [https://www.lavueltafemenina.es offisjele webstee Omgong fan Spanje foar froulju] }} {{Navigaasje Omgong fan Spanje foar froulju}} [[Kategory:Omgong fan Spanje foar froulju|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] n36nif8kf1iqpo9p3j8i9tl763v2kt7 0 193204 1236773 2026-07-30T14:17:53Z Drewes 2754 wurk 1236773 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Johan_august_wahlberg00.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{SWEnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1810]] | berteplak = | stoarn = [[6 maart]] [[1856]] | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[ornitolooch]], [[ûntdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Johan August Wahlberg''' ([[Lagklarebäck]], [[9 oktober]] [[1810]] - [[Ngamimar]], protektoraat [[Beetsjûanalân]], [[6 maart]] [[1856]]) wie in [[Sweden|Sweedske]] [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]]. == Biografy == Wahlberg studearre fan 1829 ôf [[skiekunde]] oan de [[Universiteit fan Uppsala]]. Letter studearre er ek boskbou, lânboukunde en natuerwittenskippen. Hy helle yn 1834 syn diploma oan it Sweedske Boskbouynstitút (''Skogsinstitutet''). Yn 1836 wurke er by it ''Generallantmäterikontoret'' (Lânmjitkundichburo), waard oansteld as yngenieur en waard dosint oan it Sweedske Kolleezje foar Lânmjitkunde. Foardat er ôfstudearre, hie er al ferskate reizen makke. Yn 1832 begelate er de ferneamde entomolooch professor [[Carl Henrik Boheman]] op in wittenskiplike ekspedysje nei [[Noarwegen]], en yn de jierren dêrnei besocht er ferskate ûndersyksprojekten op it mêd fan boskbou yn Sweden en [[Dútslân]]. Yn 1837 waard Wahlberg troch it ''Naturhistoriska riksmuseet'' (Museum foar Natuerhistoarje) yn [[Stockholm]] frege om eksimplaren fan Súd-Afrikaanske [[floara]] en [[fauna]] te sammeljen foar de kolleksjes fan it museum. <br> Hy sette yn 1838 ôf mei in lyts jierjild nei [[Kaapstêd]]. Hy sammele tûzenen eksimplaren fan bisten, planten en mineralen; mei't er hieltyd mear fan dizze samlingen nei it museum stjoerde, krige er de middels om ferskate ekspedysjes nei it binnenlân te ûndernimmen – ûndernimmings dy't er ek finansierde troch op oaljefanten te jeien en ivoar te ferkeapjen. Hy reizge tusken 1838 en 1856 troch súdlik Afrika en kaam om it libben troch in ferwûne [[Afrikaanske oaljefant]] wylst er de Okavango-regio yn it hjoeddeistige [[Botswana]] ferkende. Foardat it nijs fan syn ferstjerren yn Sweden bekend waard, waard er op 8 oktober 1856 keazen ta lid fan de Keninklike Sweedske Akademy fan Wittenskippen; it nijs fan syn ferstjerren hie Stockholm op dat stuit noch net berikt. {{DEFAULTSORT:Wahlberg, Johan augustus}} [[Kategory:Sweedsk ornitolooch]] [[Kategory:Sweedsk ûntdekkingsreizger]] depj5yjb0kawv6wpepk2w6zn6d8uoog 1236777 1236773 2026-07-30T14:36:02Z Drewes 2754 1236777 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Johan_august_wahlberg00.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{SWEnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1810]] | berteplak = | stoarn = [[6 maart]] [[1856]] | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[ornitolooch]], [[ûntdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Johan August Wahlberg''' ([[Lagklarebäck]], [[9 oktober]] [[1810]] - [[Ngamimar]], protektoraat [[Beetsjûanalân]], [[6 maart]] [[1856]]) wie in [[Sweden|Sweedske]] [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]]. == Biografy == Wahlberg studearre fan 1829 ôf [[skiekunde]] oan de [[Universiteit fan Uppsala]]. Letter studearre er ek boskbou, lânboukunde en natuerwittenskippen. Hy helle yn 1834 syn diploma oan it Sweedske Boskbouynstitút (''Skogsinstitutet''). Yn 1836 wurke er by it ''Generallantmäterikontoret'' (Lânmjitkundichburo), waard oansteld as yngenieur en waard dosint oan it Sweedske Kolleezje foar Lânmjitkunde. Foardat er ôfstudearre, hie er al ferskate reizen makke. Yn 1832 begelate er de ferneamde entomolooch professor [[Carl Henrik Boheman]] op in wittenskiplike ekspedysje nei [[Noarwegen]], en yn de jierren dêrnei besocht er ferskate ûndersyksprojekten op it mêd fan boskbou yn Sweden en [[Dútslân]]. Yn 1837 waard Wahlberg troch it ''Naturhistoriska riksmuseet'' (Museum foar Natuerhistoarje) yn [[Stockholm]] frege om eksimplaren fan Súd-Afrikaanske [[floara]] en [[fauna]] te sammeljen foar de kolleksjes fan it museum. <br> Hy sette yn 1838 ôf mei in lyts jierjild nei [[Kaapstêd]]. Hy sammele tûzenen eksimplaren fan bisten, planten en mineralen; mei't er hieltyd mear fan dizze samlingen nei it museum stjoerde, krige er de middels om ferskate ekspedysjes nei it binnenlân te ûndernimmen – ûndernimmings dy't er ek finansierde troch op oaljefanten te jeien en ivoar te ferkeapjen. Hy reizge tusken 1838 en 1856 troch súdlik Afrika en kaam om it libben troch in ferwûne [[Afrikaanske oaljefant]] wylst er de [[Okavango]]-regio yn it hjoeddeistige [[Botswana]] ferkende. Foardat it nijs fan syn ferstjerren yn Sweden bekend waard, waard er op 8 oktober 1856 keazen ta lid fan de Keninklike Sweedske Akademy fan Wittenskippen; it nijs fan syn ferstjerren hie Stockholm op dat stuit noch net berikt. == Nei Wahlberg ferneamd == Wahlberg syn namme wurdt ferivige yn [[Wahlbergearn]] (''Aquila wahlbergi'', Sundevall 1851), Brúnrechhuningspeurder (''Prodotiscus regulus'', Sundevall 1850), Kustaalielgoes (''Phalacrocorax neglectus''), Wahlbergs epauletflearmûs (''Epomophorus wahlbergi''), de boskpieper (''Arthroleptis wahlbergii'' Smith, 1849; in kikkert), de stikelblommantis (''Pseudocreobotra wahlbergii'', Carl Stål, 1871)[1] en in beam (''Entada wahlbergi''). Hy waard ek ferivige yn de wittenskiplike nammen fan fjouwer soarten [[hagedissen]]: ''Homopholis wahlbergii'', ''Pachydactylus wahlbergii'', ''Panaspis wahlbergii'' en ''Trachylepis wahlbergii''. {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch it Ingelsktalige artikel: [[:en:Johan August Wahlberg]] }} {{DEFAULTSORT:Wahlberg, Johan augustus}} [[Kategory:Sweedsk ornitolooch]] [[Kategory:Sweedsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Persoan berne yn 1810]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1856]] j7fezh1q5daa6yexvg3vilg02orj8hf 1236779 1236777 2026-07-30T15:05:12Z Drewes 2754 1236779 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Johan_august_wahlberg00.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{SWEnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1810]] | berteplak = | stoarn = [[6 maart]] [[1856]] | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[ornitolooch]], [[ûntdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Johan August Wahlberg''' ([[Lagklarebäck]], [[9 oktober]] [[1810]] - [[Ngamimar]], protektoraat [[Beetsjûanalân]], [[6 maart]] [[1856]]) wie in [[Sweden|Sweedske]] [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]]. == Biografy == Wahlberg studearre fan 1829 ôf [[skiekunde]] oan de [[Universiteit fan Uppsala]]. Letter studearre er ek boskbou, lânboukunde en natuerwittenskippen. Hy helle yn 1834 syn diploma oan it Sweedske Boskbouynstitút (''Skogsinstitutet''). Yn 1836 wurke er by it ''Generallantmäterikontoret'' (Lânmjitkundichburo), waard oansteld as yngenieur en waard dosint oan it Sweedske Kolleezje foar Lânmjitkunde. Foardat er ôfstudearre, hie er al ferskate reizen makke. Yn 1832 begelate er de ferneamde entomolooch professor [[Carl Henrik Boheman]] op in wittenskiplike ekspedysje nei [[Noarwegen]], en yn de jierren dêrnei besocht er ferskate ûndersyksprojekten op it mêd fan boskbou yn Sweden en [[Dútslân]]. Yn 1837 waard Wahlberg troch it ''Naturhistoriska riksmuseet'' (Museum foar Natuerhistoarje) yn [[Stockholm]] frege om eksimplaren fan Súd-Afrikaanske [[floara]] en [[fauna]] te sammeljen foar de kolleksjes fan it museum. <br> Hy sette yn 1838 ôf mei in lyts jierjild nei [[Kaapstêd]]. Hy sammele tûzenen eksimplaren fan bisten, planten en mineralen; mei't er hieltyd mear fan dizze samlingen nei it museum stjoerde, krige er de middels om ferskate ekspedysjes nei it binnenlân te ûndernimmen – ûndernimmings dy't er ek finansierde troch op oaljefanten te jeien en ivoar te ferkeapjen. Hy reizge tusken 1838 en 1856 troch súdlik Afrika en kaam om it libben troch in ferwûne [[Afrikaanske oaljefant]] wylst er de [[Okavango]]-regio yn it hjoeddeistige [[Botswana]] ferkende. Foardat it nijs fan syn ferstjerren yn Sweden bekend waard, waard er op 8 oktober 1856 keazen ta lid fan de Keninklike Sweedske Akademy fan Wittenskippen; it nijs fan syn ferstjerren hie Stockholm op dat stuit noch net berikt. == Nei Wahlberg ferneamd == Wahlberg syn namme wurdt ferivige yn [[Wahlbergearn]] (''Aquila wahlbergi'', Sundevall 1851), Brúnrechhuningspeurder (''Prodotiscus regulus'', Sundevall 1850), Kustaalielgoes (''Phalacrocorax neglectus''), Wahlbergs epauletflearmûs (''Epomophorus wahlbergi''), de boskpieper (''Arthroleptis wahlbergii'' Smith, 1849; in kikkert), de stikelblommantis (''Pseudocreobotra wahlbergii'', Carl Stål, 1871)[1] en in beam (''Entada wahlbergi''). Hy waard ek ferivige yn de wittenskiplike nammen fan fjouwer soarten [[hagedissen]]: ''Homopholis wahlbergii'', ''Pachydactylus wahlbergii'', ''Panaspis wahlbergii'' en ''Trachylepis wahlbergii''. {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch it Ingelsktalige artikel: [[:en:Johan August Wahlberg]] }} {{DEFAULTSORT:Wahlberg, Johan augustus}} [[Kategory:Sweedsk ornitolooch]] [[Kategory:Sweedsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Persoan berne yn 1810]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1856]] by4c12ogxemdzm5x31383ospqpq3d69 1236786 1236779 2026-07-30T15:52:38Z Drewes 2754 /* Nei Wahlberg ferneamd */ 1236786 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Johan_august_wahlberg00.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{SWEnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1810]] | berteplak = | stoarn = [[6 maart]] [[1856]] | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[ornitolooch]], [[ûntdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Johan August Wahlberg''' ([[Lagklarebäck]], [[9 oktober]] [[1810]] - [[Ngamimar]], protektoraat [[Beetsjûanalân]], [[6 maart]] [[1856]]) wie in [[Sweden|Sweedske]] [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]]. == Biografy == Wahlberg studearre fan 1829 ôf [[skiekunde]] oan de [[Universiteit fan Uppsala]]. Letter studearre er ek boskbou, lânboukunde en natuerwittenskippen. Hy helle yn 1834 syn diploma oan it Sweedske Boskbouynstitút (''Skogsinstitutet''). Yn 1836 wurke er by it ''Generallantmäterikontoret'' (Lânmjitkundichburo), waard oansteld as yngenieur en waard dosint oan it Sweedske Kolleezje foar Lânmjitkunde. Foardat er ôfstudearre, hie er al ferskate reizen makke. Yn 1832 begelate er de ferneamde entomolooch professor [[Carl Henrik Boheman]] op in wittenskiplike ekspedysje nei [[Noarwegen]], en yn de jierren dêrnei besocht er ferskate ûndersyksprojekten op it mêd fan boskbou yn Sweden en [[Dútslân]]. Yn 1837 waard Wahlberg troch it ''Naturhistoriska riksmuseet'' (Museum foar Natuerhistoarje) yn [[Stockholm]] frege om eksimplaren fan Súd-Afrikaanske [[floara]] en [[fauna]] te sammeljen foar de kolleksjes fan it museum. <br> Hy sette yn 1838 ôf mei in lyts jierjild nei [[Kaapstêd]]. Hy sammele tûzenen eksimplaren fan bisten, planten en mineralen; mei't er hieltyd mear fan dizze samlingen nei it museum stjoerde, krige er de middels om ferskate ekspedysjes nei it binnenlân te ûndernimmen – ûndernimmings dy't er ek finansierde troch op oaljefanten te jeien en ivoar te ferkeapjen. Hy reizge tusken 1838 en 1856 troch súdlik Afrika en kaam om it libben troch in ferwûne [[Afrikaanske oaljefant]] wylst er de [[Okavango]]-regio yn it hjoeddeistige [[Botswana]] ferkende. Foardat it nijs fan syn ferstjerren yn Sweden bekend waard, waard er op 8 oktober 1856 keazen ta lid fan de Keninklike Sweedske Akademy fan Wittenskippen; it nijs fan syn ferstjerren hie Stockholm op dat stuit noch net berikt. == Nei Wahlberg ferneamd == Wahlberg syn namme wurdt ferivige yn [[Wahlbergearn]] (''Aquila wahlbergi'', Sundevall 1851), Brúnrechhuningspeurder (''Prodotiscus regulus'', Sundevall 1850), Kustielgoes (''Phalacrocorax neglectus''), Wahlbergs epauletflearmûs (''Epomophorus wahlbergi''), de boskpieper (''Arthroleptis wahlbergii'' Smith, 1849; in kikkert), de stikelblommantis (''Pseudocreobotra wahlbergii'', Carl Stål, 1871)[1] en in beam (''Entada wahlbergi''). Hy waard ek ferivige yn de wittenskiplike nammen fan fjouwer soarten [[hagedissen]]: ''Homopholis wahlbergii'', ''Pachydactylus wahlbergii'', ''Panaspis wahlbergii'' en ''Trachylepis wahlbergii''. {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch it Ingelsktalige artikel: [[:en:Johan August Wahlberg]] }} {{DEFAULTSORT:Wahlberg, Johan augustus}} [[Kategory:Sweedsk ornitolooch]] [[Kategory:Sweedsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Persoan berne yn 1810]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1856]] sim11j4kkmqy4ct4bi9iyqmqvko2gz2 1236789 1236786 2026-07-30T16:01:51Z Drewes 2754 [[]] better 1236789 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Johan_august_wahlberg00.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{SWEnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1810]] | berteplak = | stoarn = [[6 maart]] [[1856]] | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[ornitolooch]], [[ûntdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Johan August Wahlberg''' ([[Lagklarebäck]], [[9 oktober]] [[1810]] - [[Ngamimar]], protektoraat [[Beetsjûanalân]], [[6 maart]] [[1856]]) wie in [[Sweden|Sweedske]] [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]]. == Biografy == Wahlberg studearre fan 1829 ôf [[skiekunde]] oan de [[Universiteit fan Uppsala]]. Letter studearre er ek boskbou, lânboukunde en natuerwittenskippen. Hy helle yn 1834 syn diploma oan it Sweedske Boskbouynstitút (''Skogsinstitutet''). Yn 1836 wurke er by it ''Generallantmäterikontoret'' (Lânmjitkundichburo), waard oansteld as yngenieur en waard dosint oan it Sweedske Kolleezje foar Lânmjitkunde. Foardat er ôfstudearre, hie er al ferskate reizen makke. Yn 1832 begelate er de ferneamde entomolooch professor [[Carl Henrik Boheman]] op in wittenskiplike ekspedysje nei [[Noarwegen]], en yn de jierren dêrnei besocht er ferskate ûndersyksprojekten op it mêd fan boskbou yn Sweden en [[Dútslân]]. Yn 1837 waard Wahlberg troch it ''Naturhistoriska riksmuseet'' (Museum foar Natuerhistoarje) yn [[Stockholm]] frege om eksimplaren fan Súd-Afrikaanske [[floara]] en [[fauna]] te sammeljen foar de kolleksjes fan it museum. <br> Hy sette yn 1838 ôf mei in lyts jierjild nei [[Kaapstêd]]. Hy sammele tûzenen eksimplaren fan bisten, planten en mineralen; mei't er hieltyd mear fan dizze samlingen nei it museum stjoerde, krige er de middels om ferskate ekspedysjes nei it binnenlân te ûndernimmen – ûndernimmings dy't er ek finansierde troch op oaljefanten te jeien en ivoar te ferkeapjen. Hy reizge tusken 1838 en 1856 troch súdlik Afrika en kaam om it libben troch in ferwûne [[Savanne-oaljefant|oaljefant]] wylst er de [[Okavango]]-regio yn it hjoeddeistige [[Botswana]] ferkende. Foardat it nijs fan syn ferstjerren yn Sweden bekend waard, waard er op 8 oktober 1856 keazen ta lid fan de Keninklike Sweedske Akademy fan Wittenskippen; it nijs fan syn ferstjerren hie Stockholm op dat stuit noch net berikt. == Nei Wahlberg ferneamd == Wahlberg syn namme wurdt ferivige yn [[Wahlbergearn]] (''Aquila wahlbergi'', Sundevall 1851), Brúnrechhuningspeurder (''Prodotiscus regulus'', Sundevall 1850), Kustielgoes (''Phalacrocorax neglectus''), Wahlbergs epauletflearmûs (''Epomophorus wahlbergi''), de boskpieper (''Arthroleptis wahlbergii'' Smith, 1849; in kikkert), de stikelblommantis (''Pseudocreobotra wahlbergii'', Carl Stål, 1871)[1] en in beam (''Entada wahlbergi''). Hy waard ek ferivige yn de wittenskiplike nammen fan fjouwer soarten [[hagedissen]]: ''Homopholis wahlbergii'', ''Pachydactylus wahlbergii'', ''Panaspis wahlbergii'' en ''Trachylepis wahlbergii''. {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch it Ingelsktalige artikel: [[:en:Johan August Wahlberg]] }} {{DEFAULTSORT:Wahlberg, Johan augustus}} [[Kategory:Sweedsk ornitolooch]] [[Kategory:Sweedsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Persoan berne yn 1810]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1856]] pync5k14xrzbt13tmzpubj7zdkui2zr 1236836 1236789 2026-07-31T00:48:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Nei Wahlberg ferneamd */ red 1236836 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Johan_august_wahlberg00.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{SWEnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1810]] | berteplak = | stoarn = [[6 maart]] [[1856]] | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[ornitolooch]], [[ûntdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Johan August Wahlberg''' ([[Lagklarebäck]], [[9 oktober]] [[1810]] - [[Ngamimar]], protektoraat [[Beetsjûanalân]], [[6 maart]] [[1856]]) wie in [[Sweden|Sweedske]] [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]]. == Biografy == Wahlberg studearre fan 1829 ôf [[skiekunde]] oan de [[Universiteit fan Uppsala]]. Letter studearre er ek boskbou, lânboukunde en natuerwittenskippen. Hy helle yn 1834 syn diploma oan it Sweedske Boskbouynstitút (''Skogsinstitutet''). Yn 1836 wurke er by it ''Generallantmäterikontoret'' (Lânmjitkundichburo), waard oansteld as yngenieur en waard dosint oan it Sweedske Kolleezje foar Lânmjitkunde. Foardat er ôfstudearre, hie er al ferskate reizen makke. Yn 1832 begelate er de ferneamde entomolooch professor [[Carl Henrik Boheman]] op in wittenskiplike ekspedysje nei [[Noarwegen]], en yn de jierren dêrnei besocht er ferskate ûndersyksprojekten op it mêd fan boskbou yn Sweden en [[Dútslân]]. Yn 1837 waard Wahlberg troch it ''Naturhistoriska riksmuseet'' (Museum foar Natuerhistoarje) yn [[Stockholm]] frege om eksimplaren fan Súd-Afrikaanske [[floara]] en [[fauna]] te sammeljen foar de kolleksjes fan it museum. <br> Hy sette yn 1838 ôf mei in lyts jierjild nei [[Kaapstêd]]. Hy sammele tûzenen eksimplaren fan bisten, planten en mineralen; mei't er hieltyd mear fan dizze samlingen nei it museum stjoerde, krige er de middels om ferskate ekspedysjes nei it binnenlân te ûndernimmen – ûndernimmings dy't er ek finansierde troch op oaljefanten te jeien en ivoar te ferkeapjen. Hy reizge tusken 1838 en 1856 troch súdlik Afrika en kaam om it libben troch in ferwûne [[Savanne-oaljefant|oaljefant]] wylst er de [[Okavango]]-regio yn it hjoeddeistige [[Botswana]] ferkende. Foardat it nijs fan syn ferstjerren yn Sweden bekend waard, waard er op 8 oktober 1856 keazen ta lid fan de Keninklike Sweedske Akademy fan Wittenskippen; it nijs fan syn ferstjerren hie Stockholm op dat stuit noch net berikt. == Nei Wahlberg ferneamd == Wahlberg syn namme wurdt ferivige yn [[Wahlbergearn]] (''Aquila wahlbergi'', Sundevall 1851), [[brúnrechhuningspeurder]] (''Prodotiscus regulus'', Sundevall 1850), [[kustielgoes]] (''Phalacrocorax neglectus''), [[Wahlbergs epauletflearmûs]] (''Epomophorus wahlbergi''), de [[boskpiper (kikkert)|boskpiper]] (''Arthroleptis wahlbergii'' Smith, 1849; in kikkert), de [[stikelblombidsprinkhoanne]] (''Pseudocreobotra wahlbergii'', Carl Stål, 1871)[1] en in beam (''Entada wahlbergi''). Hy waard ek ferivige yn de [[wittenskiplike namme]]n fan fjouwer soarten [[hagedissen]]: [[Wahlbergs ferwielgekko]] (''Homopholis wahlbergii''), de [[Kalaharygrûngekko]] (''Pachydactylus wahlbergii''), de [[Angoleeske slange-eachskink]] (''Panaspis wahlbergii'') en [[Wahlbergs streekte skink]] (''Trachylepis wahlbergii''). {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch it Ingelsktalige artikel: [[:en:Johan August Wahlberg]] }} {{DEFAULTSORT:Wahlberg, Johan augustus}} [[Kategory:Sweedsk ornitolooch]] [[Kategory:Sweedsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Sweedsk publisist]] [[Kategory:Persoan berne yn 1810]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1856]] qfvl7qqsznu9x3vdy4bv74tu1yjk9sn 1236837 1236836 2026-07-31T00:49:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Biografy */ red 1236837 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Johan_august_wahlberg00.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{SWEnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1810]] | berteplak = | stoarn = [[6 maart]] [[1856]] | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[ornitolooch]], [[ûntdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Johan August Wahlberg''' ([[Lagklarebäck]], [[9 oktober]] [[1810]] - [[Ngamimar]], protektoraat [[Beetsjûanalân]], [[6 maart]] [[1856]]) wie in [[Sweden|Sweedske]] [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]]. == Biografy == Wahlberg studearre fan 1829 ôf [[skiekunde]] oan de [[Universiteit fan Uppsala]]. Letter studearre er ek boskbou, lânboukunde en natuerwittenskippen. Hy helle yn 1834 syn diploma oan it Sweedske Boskbouynstitút (''Skogsinstitutet''). Yn 1836 wurke er by it ''Generallantmäterikontoret'' (Lânmjitkundichburo), waard oansteld as yngenieur en waard dosint oan it Sweedske Kolleezje foar Lânmjitkunde. Foardat er ôfstudearre, hie er al ferskate reizen makke. Yn 1832 begelate er de ferneamde entomolooch professor [[Carl Henrik Boheman]] op in wittenskiplike ekspedysje nei [[Noarwegen]], en yn de jierren dêrnei besocht er ferskate ûndersyksprojekten op it mêd fan boskbou yn Sweden en [[Dútslân]]. Yn 1837 waard Wahlberg troch it ''Naturhistoriska riksmuseet'' (Ryksmuseum foar Natuerhistoarje) yn [[Stockholm]] frege om eksimplaren fan Súd-Afrikaanske [[floara]] en [[fauna]] te sammeljen foar de kolleksjes fan it museum. <br> Hy sette yn 1838 ôf mei in lyts jierjild nei [[Kaapstêd]]. Hy sammele tûzenen eksimplaren fan bisten, planten en mineralen; mei't er hieltyd mear fan dizze samlingen nei it museum stjoerde, krige er de middels om ferskate ekspedysjes nei it binnenlân te ûndernimmen – ûndernimmings dy't er ek finansierde troch op oaljefanten te jeien en ivoar te ferkeapjen. Hy reizge tusken 1838 en 1856 troch súdlik Afrika en kaam om it libben troch in ferwûne [[Savanne-oaljefant|oaljefant]] wylst er de [[Okavango]]-regio yn it hjoeddeistige [[Botswana]] ferkende. Foardat it nijs fan syn ferstjerren yn Sweden bekend waard, waard er op 8 oktober 1856 keazen ta lid fan de Keninklike Sweedske Akademy fan Wittenskippen; it nijs fan syn ferstjerren hie Stockholm op dat stuit noch net berikt. == Nei Wahlberg ferneamd == Wahlberg syn namme wurdt ferivige yn [[Wahlbergearn]] (''Aquila wahlbergi'', Sundevall 1851), [[brúnrechhuningspeurder]] (''Prodotiscus regulus'', Sundevall 1850), [[kustielgoes]] (''Phalacrocorax neglectus''), [[Wahlbergs epauletflearmûs]] (''Epomophorus wahlbergi''), de [[boskpiper (kikkert)|boskpiper]] (''Arthroleptis wahlbergii'' Smith, 1849; in kikkert), de [[stikelblombidsprinkhoanne]] (''Pseudocreobotra wahlbergii'', Carl Stål, 1871)[1] en in beam (''Entada wahlbergi''). Hy waard ek ferivige yn de [[wittenskiplike namme]]n fan fjouwer soarten [[hagedissen]]: [[Wahlbergs ferwielgekko]] (''Homopholis wahlbergii''), de [[Kalaharygrûngekko]] (''Pachydactylus wahlbergii''), de [[Angoleeske slange-eachskink]] (''Panaspis wahlbergii'') en [[Wahlbergs streekte skink]] (''Trachylepis wahlbergii''). {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch it Ingelsktalige artikel: [[:en:Johan August Wahlberg]] }} {{DEFAULTSORT:Wahlberg, Johan augustus}} [[Kategory:Sweedsk ornitolooch]] [[Kategory:Sweedsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Sweedsk publisist]] [[Kategory:Persoan berne yn 1810]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1856]] et0smhag3ibsvtjstubntyrjqq5jjbf 14 193205 1236778 2026-07-30T14:38:14Z Drewes 2754 Side makke mei "[[Kategory:Sweedsk soölooch|Ornitolooch]] [[Kategory:Ornitolooch|Sweedsk]]" 1236778 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Sweedsk soölooch|Ornitolooch]] [[Kategory:Ornitolooch|Sweedsk]] oyxfdwhinjomisrz4n04tvtnkoxxuez 0 193206 1236780 2026-07-30T15:24:02Z Kening Aldgilles 167 Side makke mei "'''Space Odyssey''' is in sciencefiction-mediafranchise dy't ûntstien is út de gearwurking tusken de Britske skriuwer [[Arthur C. Clarke]] en filmregisseur [[Stanley Kubrick]]. De franchise bestiet út fjouwer romans fan Clarke en twa spylfilms. It ferhaal rjochtet him op de evolúsje fan 'e minske, keunstmjittige yntelliginsje, romteferkenning en it sykjen nei bûtenierdsk yntelligint libben. De earste film, ''[[2001: A Space Odyssey]]'' (1968), wurdt beskôge as ien fa..." 1236780 wikitext text/x-wiki '''Space Odyssey''' is in sciencefiction-mediafranchise dy't ûntstien is út de gearwurking tusken de Britske skriuwer [[Arthur C. Clarke]] en filmregisseur [[Stanley Kubrick]]. De franchise bestiet út fjouwer romans fan Clarke en twa spylfilms. It ferhaal rjochtet him op de evolúsje fan 'e minske, keunstmjittige yntelliginsje, romteferkenning en it sykjen nei bûtenierdsk yntelligint libben. De earste film, ''[[2001: A Space Odyssey]]'' (1968), wurdt beskôge as ien fan 'e meast ynfloedrike sciencefictionfilms ea makke. Clarke publisearre yn itselde jier de roman mei deselde titel, dy't tagelyk mei de film ûntwikkele waard. Letter folgen trije ferfolchromans en yn 1984 de ferfilming ''[[2010: The Year We Make Contact]]''. == Skiednis == Yn 'e midden fan de jierren sechtich besleaten Arthur C. Clarke en Stanley Kubrick om in "wier serieus" sciencefictionferhaal te meitsjen. As útgongspunt brûkten sy Clarke syn koarte ferhaal ''The Sentinel'' út 1951. Under de ûntwikkeling fan it projekt groeiden film en roman neistinoar út ta selsstannige wurken. Doe't ''2001: A Space Odyssey'' yn 1968 yn premjêre gie, waard de film yn it begjin mingd ûntfongen. Letter waard it wurk lykwols priizge om syn fisuele styl, realistyske ôfbylding fan romtereizen en filosofyske tema's. De film groeide út ta in klassiker en hie grutte ynfloed op lettere sciencefictionfilms en romteprogramma's. Arthur C. Clarke sette it ferhaal fuort yn trije romans: * ''2010: Odyssey Two'' (1982) * ''2061: Odyssey Three'' (1987) * ''3001: The Final Odyssey'' (1997) Yn 1984 waard ''2010'' ferfilme troch regisseur Peter Hyams. == Ferhaal == De Space Odyssey-ferhalen beskriuwe de ûntwikkeling fan de minske oer miljoenen jierren. In mysterieuze swarte monolyt, makke troch in tige avansearre bûtenierdske beskaving, grypt ferskate kearen yn by wichtige mominten yn de evolúsje. It earste diel begjint yn de prehistoarje, dêr't de monolyt primitive minske-eftige wêzens beynfloedet. Letter ferpleatst it ferhaal him nei de ienentweintichste iuw, dêr't in ekspedysje nei Jupiter ûndersiket wêrom't op 'e Moanne in twadde monolyt fûn is. In wichtich ûnderdiel fan it ferhaal is de superkompjûter HAL 9000, dy't oan board fan it romteskip ''Discovery One'' de kontrôle ferliest en in bedriging foar de bemanning wurdt. == Wurken == === Romans === {| class="wikitable" ! Jier ! Titel ! Skriuwer |- | 1968 | ''2001: A Space Odyssey'' | Arthur C. Clarke |- | 1982 | ''2010: Odyssey Two'' | Arthur C. Clarke |- | 1987 | ''2061: Odyssey Three'' | Arthur C. Clarke |- | 1997 | ''3001: The Final Odyssey'' | Arthur C. Clarke |} === Films === {| class="wikitable" ! Jier ! Titel ! Regisseur |- | 1968 | ''2001: A Space Odyssey'' | Stanley Kubrick |- | 1984 | ''2010: The Year We Make Contact'' | Peter Hyams |} == Haadpersoanen == === HAL 9000 === HAL 9000 is in keunstmjittich yntelligint kompjûtersysteem dat it romteskip ''Discovery One'' bestjoert. HAL wurdt beskôge as ien fan de bekendste fiktive kompjûters út de literatuer en film. === David Bowman === David Bowman is astronaut en kommandant fan ''Discovery One''. Oan 'e ein fan ''2001'' ûndergiet er in transformaasje ta de saneamde ''Star Child''. === Frank Poole === Frank Poole is de twadde astronaut oan board fan ''Discovery One''. === Dr. Heywood Floyd === Heywood Floyd is in wittenskipper dy't in sintrale rol spilet yn ''2001'' en ''2010''. == Monoliten == De swarte monoliten foarmje it sintrale symboal fan de franchise. Sy binne makke troch in tige avansearre bûtenierdske beskaving en tsjinje as ynstruminten om yntelligint libben te stimulearjen en te observearjen. == Tema's == De franchise behannelet ûnder oare: * evolúsje; * romteferkenning; * keunstmjittige yntelliginsje; * kontakt mei bûtenierdske beskavings; * minsklike ûntwikkeling; * filosofy en kosmology; * technology en etyk. == Ynfloed == De Space Odyssey-franchise hat grutte ynfloed hân op sciencefiction yn literatuer, film en televyzje. Benammen de realistyske ôfbylding fan romtereizen, de spesjale effekten en de ûntwerpen fan romteskippen hawwe letter makkers ynspirearre. Ek it personaazje HAL 9000 is in kultureel ikoan wurden en wurdt faak oanhelle yn oare media. == Untfangst == ''2001: A Space Odyssey'' wurdt algemien sjoen as ien fan de bêste films út de filmhistoarje. De film wûn in [[Academy Award]] foar bêste fisuele effekten en is opnommen yn tal fan listen fan de grutste films aller tiden. De romans fan Arthur C. Clarke waarden oer it generaal posityf ûntfongen en hawwe miljoenen eksimplaren ferkocht. == Sjoch ek == * [[Sciencefiction]] [[Kategory:Mediafranchise]] a9eenn2ujfb9lfigz8lgiolr0vucd6u 1236781 1236780 2026-07-30T15:25:33Z Kening Aldgilles 167 /* Monoliten */ 1236781 wikitext text/x-wiki '''Space Odyssey''' is in sciencefiction-mediafranchise dy't ûntstien is út de gearwurking tusken de Britske skriuwer [[Arthur C. Clarke]] en filmregisseur [[Stanley Kubrick]]. De franchise bestiet út fjouwer romans fan Clarke en twa spylfilms. It ferhaal rjochtet him op de evolúsje fan 'e minske, keunstmjittige yntelliginsje, romteferkenning en it sykjen nei bûtenierdsk yntelligint libben. De earste film, ''[[2001: A Space Odyssey]]'' (1968), wurdt beskôge as ien fan 'e meast ynfloedrike sciencefictionfilms ea makke. Clarke publisearre yn itselde jier de roman mei deselde titel, dy't tagelyk mei de film ûntwikkele waard. Letter folgen trije ferfolchromans en yn 1984 de ferfilming ''[[2010: The Year We Make Contact]]''. == Skiednis == Yn 'e midden fan de jierren sechtich besleaten Arthur C. Clarke en Stanley Kubrick om in "wier serieus" sciencefictionferhaal te meitsjen. As útgongspunt brûkten sy Clarke syn koarte ferhaal ''The Sentinel'' út 1951. Under de ûntwikkeling fan it projekt groeiden film en roman neistinoar út ta selsstannige wurken. Doe't ''2001: A Space Odyssey'' yn 1968 yn premjêre gie, waard de film yn it begjin mingd ûntfongen. Letter waard it wurk lykwols priizge om syn fisuele styl, realistyske ôfbylding fan romtereizen en filosofyske tema's. De film groeide út ta in klassiker en hie grutte ynfloed op lettere sciencefictionfilms en romteprogramma's. Arthur C. Clarke sette it ferhaal fuort yn trije romans: * ''2010: Odyssey Two'' (1982) * ''2061: Odyssey Three'' (1987) * ''3001: The Final Odyssey'' (1997) Yn 1984 waard ''2010'' ferfilme troch regisseur Peter Hyams. == Ferhaal == De Space Odyssey-ferhalen beskriuwe de ûntwikkeling fan de minske oer miljoenen jierren. In mysterieuze swarte monolyt, makke troch in tige avansearre bûtenierdske beskaving, grypt ferskate kearen yn by wichtige mominten yn de evolúsje. It earste diel begjint yn de prehistoarje, dêr't de monolyt primitive minske-eftige wêzens beynfloedet. Letter ferpleatst it ferhaal him nei de ienentweintichste iuw, dêr't in ekspedysje nei Jupiter ûndersiket wêrom't op 'e Moanne in twadde monolyt fûn is. In wichtich ûnderdiel fan it ferhaal is de superkompjûter HAL 9000, dy't oan board fan it romteskip ''Discovery One'' de kontrôle ferliest en in bedriging foar de bemanning wurdt. == Wurken == === Romans === {| class="wikitable" ! Jier ! Titel ! Skriuwer |- | 1968 | ''2001: A Space Odyssey'' | Arthur C. Clarke |- | 1982 | ''2010: Odyssey Two'' | Arthur C. Clarke |- | 1987 | ''2061: Odyssey Three'' | Arthur C. Clarke |- | 1997 | ''3001: The Final Odyssey'' | Arthur C. Clarke |} === Films === {| class="wikitable" ! Jier ! Titel ! Regisseur |- | 1968 | ''2001: A Space Odyssey'' | Stanley Kubrick |- | 1984 | ''2010: The Year We Make Contact'' | Peter Hyams |} == Haadpersoanen == === HAL 9000 === HAL 9000 is in keunstmjittich yntelligint kompjûtersysteem dat it romteskip ''Discovery One'' bestjoert. HAL wurdt beskôge as ien fan de bekendste fiktive kompjûters út de literatuer en film. === David Bowman === David Bowman is astronaut en kommandant fan ''Discovery One''. Oan 'e ein fan ''2001'' ûndergiet er in transformaasje ta de saneamde ''Star Child''. === Frank Poole === Frank Poole is de twadde astronaut oan board fan ''Discovery One''. === Dr. Heywood Floyd === Heywood Floyd is in wittenskipper dy't in sintrale rol spilet yn ''2001'' en ''2010''. == Monoliten == [[Ofbyld:HAL 2001 monolith (color correction).jpg|thumb|Swarte monolyt]] De swarte monoliten foarmje it sintrale symboal fan de franchise. Sy binne makke troch in tige avansearre bûtenierdske beskaving en tsjinje as ynstruminten om yntelligint libben te stimulearjen en te observearjen. == Tema's == De franchise behannelet ûnder oare: * evolúsje; * romteferkenning; * keunstmjittige yntelliginsje; * kontakt mei bûtenierdske beskavings; * minsklike ûntwikkeling; * filosofy en kosmology; * technology en etyk. == Ynfloed == De Space Odyssey-franchise hat grutte ynfloed hân op sciencefiction yn literatuer, film en televyzje. Benammen de realistyske ôfbylding fan romtereizen, de spesjale effekten en de ûntwerpen fan romteskippen hawwe letter makkers ynspirearre. Ek it personaazje HAL 9000 is in kultureel ikoan wurden en wurdt faak oanhelle yn oare media. == Untfangst == ''2001: A Space Odyssey'' wurdt algemien sjoen as ien fan de bêste films út de filmhistoarje. De film wûn in [[Academy Award]] foar bêste fisuele effekten en is opnommen yn tal fan listen fan de grutste films aller tiden. De romans fan Arthur C. Clarke waarden oer it generaal posityf ûntfongen en hawwe miljoenen eksimplaren ferkocht. == Sjoch ek == * [[Sciencefiction]] [[Kategory:Mediafranchise]] d4e1cjqb3qdlijj7iyaa5o9mfm660e5 1236782 1236781 2026-07-30T15:29:33Z Drewes 2754 [[]] en kat. 1236782 wikitext text/x-wiki '''Space Odyssey''' is in [[sciencefiction]]-[[mediafranchise]] dy't ûntstien is út de gearwurking tusken de Britske skriuwer [[Arthur C. Clarke]] en filmregisseur [[Stanley Kubrick]]. De franchise bestiet út fjouwer romans fan Clarke en twa spylfilms. It ferhaal rjochtet him op de evolúsje fan 'e minske, keunstmjittige yntelliginsje, romteferkenning en it sykjen nei bûtenierdsk yntelligint libben. De earste film, ''[[2001: A Space Odyssey]]'' (1968), wurdt beskôge as ien fan 'e meast ynfloedrike sciencefictionfilms ea makke. Clarke publisearre yn itselde jier de roman mei deselde titel, dy't tagelyk mei de film ûntwikkele waard. Letter folgen trije ferfolchromans en yn 1984 de ferfilming ''[[2010: The Year We Make Contact]]''. == Skiednis == Yn 'e midden fan de jierren sechtich besleaten Arthur C. Clarke en Stanley Kubrick om in "wier serieus" sciencefictionferhaal te meitsjen. As útgongspunt brûkten sy Clarke syn koarte ferhaal ''The Sentinel'' út 1951. Under de ûntwikkeling fan it projekt groeiden film en roman neistinoar út ta selsstannige wurken. Doe't ''2001: A Space Odyssey'' yn 1968 yn premjêre gie, waard de film yn it begjin mingd ûntfongen. Letter waard it wurk lykwols priizge om syn fisuele styl, realistyske ôfbylding fan romtereizen en filosofyske tema's. De film groeide út ta in klassiker en hie grutte ynfloed op lettere sciencefictionfilms en romteprogramma's. Arthur C. Clarke sette it ferhaal fuort yn trije romans: * ''2010: Odyssey Two'' (1982) * ''2061: Odyssey Three'' (1987) * ''3001: The Final Odyssey'' (1997) Yn 1984 waard ''2010'' ferfilme troch regisseur Peter Hyams. == Ferhaal == De Space Odyssey-ferhalen beskriuwe de ûntwikkeling fan de minske oer miljoenen jierren. In mysterieuze swarte monolyt, makke troch in tige avansearre bûtenierdske beskaving, grypt ferskate kearen yn by wichtige mominten yn de evolúsje. It earste diel begjint yn de prehistoarje, dêr't de monolyt primitive minske-eftige wêzens beynfloedet. Letter ferpleatst it ferhaal him nei de ienentweintichste iuw, dêr't in ekspedysje nei Jupiter ûndersiket wêrom't op 'e Moanne in twadde monolyt fûn is. In wichtich ûnderdiel fan it ferhaal is de superkompjûter HAL 9000, dy't oan board fan it romteskip ''Discovery One'' de kontrôle ferliest en in bedriging foar de bemanning wurdt. == Wurken == === Romans === {| class="wikitable" ! Jier ! Titel ! Skriuwer |- | 1968 | ''2001: A Space Odyssey'' | Arthur C. Clarke |- | 1982 | ''2010: Odyssey Two'' | Arthur C. Clarke |- | 1987 | ''2061: Odyssey Three'' | Arthur C. Clarke |- | 1997 | ''3001: The Final Odyssey'' | Arthur C. Clarke |} === Films === {| class="wikitable" ! Jier ! Titel ! Regisseur |- | 1968 | ''2001: A Space Odyssey'' | Stanley Kubrick |- | 1984 | ''2010: The Year We Make Contact'' | Peter Hyams |} == Haadpersoanen == === HAL 9000 === HAL 9000 is in keunstmjittich yntelligint kompjûtersysteem dat it romteskip ''Discovery One'' bestjoert. HAL wurdt beskôge as ien fan de bekendste fiktive kompjûters út de literatuer en film. === David Bowman === David Bowman is astronaut en kommandant fan ''Discovery One''. Oan 'e ein fan ''2001'' ûndergiet er in transformaasje ta de saneamde ''Star Child''. === Frank Poole === Frank Poole is de twadde astronaut oan board fan ''Discovery One''. === Dr. Heywood Floyd === Heywood Floyd is in wittenskipper dy't in sintrale rol spilet yn ''2001'' en ''2010''. == Monoliten == [[Ofbyld:HAL 2001 monolith (color correction).jpg|thumb|Swarte monolyt]] De swarte monoliten foarmje it sintrale symboal fan de franchise. Sy binne makke troch in tige avansearre bûtenierdske beskaving en tsjinje as ynstruminten om yntelligint libben te stimulearjen en te observearjen. == Tema's == De franchise behannelet ûnder oare: * evolúsje; * romteferkenning; * keunstmjittige yntelliginsje; * kontakt mei bûtenierdske beskavings; * minsklike ûntwikkeling; * filosofy en kosmology; * technology en etyk. == Ynfloed == De Space Odyssey-franchise hat grutte ynfloed hân op sciencefiction yn literatuer, film en televyzje. Benammen de realistyske ôfbylding fan romtereizen, de spesjale effekten en de ûntwerpen fan romteskippen hawwe letter makkers ynspirearre. Ek it personaazje HAL 9000 is in kultureel ikoan wurden en wurdt faak oanhelle yn oare media. == Untfangst == ''2001: A Space Odyssey'' wurdt algemien sjoen as ien fan de bêste films út de filmhistoarje. De film wûn in [[Academy Award]] foar bêste fisuele effekten en is opnommen yn tal fan listen fan de grutste films aller tiden. De romans fan Arthur C. Clarke waarden oer it generaal posityf ûntfongen en hawwe miljoenen eksimplaren ferkocht. == Sjoch ek == * [[Sciencefiction]] [[Kategory:Science fiction]] [[Kategory:Mediafranchise]] rm6kp5ypt9k5vnc2qd5ohrrxocv1468 1236840 1236782 2026-07-31T00:56:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Sjoch ek */ kt 1236840 wikitext text/x-wiki '''Space Odyssey''' is in [[sciencefiction]]-[[mediafranchise]] dy't ûntstien is út de gearwurking tusken de Britske skriuwer [[Arthur C. Clarke]] en filmregisseur [[Stanley Kubrick]]. De franchise bestiet út fjouwer romans fan Clarke en twa spylfilms. It ferhaal rjochtet him op de evolúsje fan 'e minske, keunstmjittige yntelliginsje, romteferkenning en it sykjen nei bûtenierdsk yntelligint libben. De earste film, ''[[2001: A Space Odyssey]]'' (1968), wurdt beskôge as ien fan 'e meast ynfloedrike sciencefictionfilms ea makke. Clarke publisearre yn itselde jier de roman mei deselde titel, dy't tagelyk mei de film ûntwikkele waard. Letter folgen trije ferfolchromans en yn 1984 de ferfilming ''[[2010: The Year We Make Contact]]''. == Skiednis == Yn 'e midden fan de jierren sechtich besleaten Arthur C. Clarke en Stanley Kubrick om in "wier serieus" sciencefictionferhaal te meitsjen. As útgongspunt brûkten sy Clarke syn koarte ferhaal ''The Sentinel'' út 1951. Under de ûntwikkeling fan it projekt groeiden film en roman neistinoar út ta selsstannige wurken. Doe't ''2001: A Space Odyssey'' yn 1968 yn premjêre gie, waard de film yn it begjin mingd ûntfongen. Letter waard it wurk lykwols priizge om syn fisuele styl, realistyske ôfbylding fan romtereizen en filosofyske tema's. De film groeide út ta in klassiker en hie grutte ynfloed op lettere sciencefictionfilms en romteprogramma's. Arthur C. Clarke sette it ferhaal fuort yn trije romans: * ''2010: Odyssey Two'' (1982) * ''2061: Odyssey Three'' (1987) * ''3001: The Final Odyssey'' (1997) Yn 1984 waard ''2010'' ferfilme troch regisseur Peter Hyams. == Ferhaal == De Space Odyssey-ferhalen beskriuwe de ûntwikkeling fan de minske oer miljoenen jierren. In mysterieuze swarte monolyt, makke troch in tige avansearre bûtenierdske beskaving, grypt ferskate kearen yn by wichtige mominten yn de evolúsje. It earste diel begjint yn de prehistoarje, dêr't de monolyt primitive minske-eftige wêzens beynfloedet. Letter ferpleatst it ferhaal him nei de ienentweintichste iuw, dêr't in ekspedysje nei Jupiter ûndersiket wêrom't op 'e Moanne in twadde monolyt fûn is. In wichtich ûnderdiel fan it ferhaal is de superkompjûter HAL 9000, dy't oan board fan it romteskip ''Discovery One'' de kontrôle ferliest en in bedriging foar de bemanning wurdt. == Wurken == === Romans === {| class="wikitable" ! Jier ! Titel ! Skriuwer |- | 1968 | ''2001: A Space Odyssey'' | Arthur C. Clarke |- | 1982 | ''2010: Odyssey Two'' | Arthur C. Clarke |- | 1987 | ''2061: Odyssey Three'' | Arthur C. Clarke |- | 1997 | ''3001: The Final Odyssey'' | Arthur C. Clarke |} === Films === {| class="wikitable" ! Jier ! Titel ! Regisseur |- | 1968 | ''2001: A Space Odyssey'' | Stanley Kubrick |- | 1984 | ''2010: The Year We Make Contact'' | Peter Hyams |} == Haadpersoanen == === HAL 9000 === HAL 9000 is in keunstmjittich yntelligint kompjûtersysteem dat it romteskip ''Discovery One'' bestjoert. HAL wurdt beskôge as ien fan de bekendste fiktive kompjûters út de literatuer en film. === David Bowman === David Bowman is astronaut en kommandant fan ''Discovery One''. Oan 'e ein fan ''2001'' ûndergiet er in transformaasje ta de saneamde ''Star Child''. === Frank Poole === Frank Poole is de twadde astronaut oan board fan ''Discovery One''. === Dr. Heywood Floyd === Heywood Floyd is in wittenskipper dy't in sintrale rol spilet yn ''2001'' en ''2010''. == Monoliten == [[Ofbyld:HAL 2001 monolith (color correction).jpg|thumb|Swarte monolyt]] De swarte monoliten foarmje it sintrale symboal fan de franchise. Sy binne makke troch in tige avansearre bûtenierdske beskaving en tsjinje as ynstruminten om yntelligint libben te stimulearjen en te observearjen. == Tema's == De franchise behannelet ûnder oare: * evolúsje; * romteferkenning; * keunstmjittige yntelliginsje; * kontakt mei bûtenierdske beskavings; * minsklike ûntwikkeling; * filosofy en kosmology; * technology en etyk. == Ynfloed == De Space Odyssey-franchise hat grutte ynfloed hân op sciencefiction yn literatuer, film en televyzje. Benammen de realistyske ôfbylding fan romtereizen, de spesjale effekten en de ûntwerpen fan romteskippen hawwe letter makkers ynspirearre. Ek it personaazje HAL 9000 is in kultureel ikoan wurden en wurdt faak oanhelle yn oare media. == Untfangst == ''2001: A Space Odyssey'' wurdt algemien sjoen as ien fan de bêste films út de filmhistoarje. De film wûn in [[Academy Award]] foar bêste fisuele effekten en is opnommen yn tal fan listen fan de grutste films aller tiden. De romans fan Arthur C. Clarke waarden oer it generaal posityf ûntfongen en hawwe miljoenen eksimplaren ferkocht. == Sjoch ek == * [[Sciencefiction]] [[Kategory:Amerikaanske mediafranchise]] [[Kategory:Amerikaanske filmsearje]] [[Kategory:Ingelsktalige filmsearje]] [[Kategory:Science fiction-filmsearje]] [[Kategory:Franchise fan Metro-Goldwyn-Mayer]] [[Kategory:Franchise fan Warner Bros.]] [[Kategory:Filmsearje út 1968]] [[Kategory:Mediafranchise út 1968]] [[Kategory:Science fiction-romansearje]] [[Kategory:Ingelsktalige romansearje]] [[Kategory:Literatuer oer romtefeart]] kuhqo63l3lz140z5ayh5ay9d0g9vsfc 1 193207 1236787 2026-07-30T15:55:58Z Drewes 2754 /* Fûgelnamme */ nije seksje 1236787 wikitext text/x-wiki == Fûgelnamme == Ik sit wer oantangele mei dy fûgelnammen hearen. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 30 jul 2026, 17.55 (CEST) kxvejpb068t4bagswbhazskbaq8gnm6 1236838 1236787 2026-07-31T00:50:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Fûgelnamme */ Antwurd 1236838 wikitext text/x-wiki == Fûgelnamme == Ik sit wer oantangele mei dy fûgelnammen hearen. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 30 jul 2026, 17.55 (CEST) :Oplost. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 31 jul 2026, 02.50 (CEST) dbqe9khjyazvlu1r8q60mkyrbqbqkyc 0 193208 1236798 2026-07-30T19:03:37Z Kening Aldgilles 167 Ferwiist troch nei [[FC København]] 1236798 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[FC København]] nkpt97o78kz8pua11wyv2izonrr2pkc 0 193209 1236810 2026-07-30T23:46:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]] 1236810 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]] 26c21doaz7zsgocgcdj92nlneh97pu5 0 193210 1236827 2026-07-31T00:34:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[European Space Agency]] 1236827 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[European Space Agency]] sqk6gjgcwswv2iw5hjcnv0sd0azg7qp 0 193211 1236828 2026-07-31T00:34:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[European Space Agency]] 1236828 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[European Space Agency]] sqk6gjgcwswv2iw5hjcnv0sd0azg7qp 0 193212 1236829 2026-07-31T00:35:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[European Space Agency]] 1236829 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[European Space Agency]] sqk6gjgcwswv2iw5hjcnv0sd0azg7qp 0 193213 1236830 2026-07-31T00:35:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[European Space Agency]] 1236830 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[European Space Agency]] sqk6gjgcwswv2iw5hjcnv0sd0azg7qp 0 193214 1236831 2026-07-31T00:35:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[European Space Agency]] 1236831 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[European Space Agency]] sqk6gjgcwswv2iw5hjcnv0sd0azg7qp 14 193215 1236841 2026-07-31T00:56:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1236841 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Mediafranchise nei jier|1968]] [[Kategory:1968]] msr0fxuuubylh1daqe2jo48621jgqwu 0 193216 1236845 2026-07-31T08:59:23Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = grutte trap |Ofbyld = [[Ofbyld:Drop fúzatý (Otis tarda) (2416576086).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Głos dropa.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[trapeftigen]] (''Otidiformes'') |Famylje = [[trapfûgels]] (''Otididae'') |Skaai = [[grutte trappen]] ''(Otis)'' |Wittenskiplike namme= Otis tarda |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1..." 1236845 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = grutte trap |Ofbyld = [[Ofbyld:Drop fúzatý (Otis tarda) (2416576086).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Głos dropa.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[trapeftigen]] (''Otidiformes'') |Famylje = [[trapfûgels]] (''Otididae'') |Skaai = [[grutte trappen]] ''(Otis)'' |Wittenskiplike namme= Otis tarda |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Otis tarda distribution.png|center|250px]]<small>{{Color box|#3CB371}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#FFA500}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#4169E1}} [[wintergast]]</small> </div> }} De '''grutte trap''' (''Otis tarda'') is in grutte [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e trapfûgels (''Otididae''), dy't fan oarsprong yn steppegebieten briedt. Yn Europa binne de grutste oantallen te finen yn [[Spanje]]. Fierders binne der ferskate isolearre populaasjes, ûnder mear yn [[Portegal]], [[Dútslân]], [[Eastenryk]] en [[Hongarije]]; yn Nederlân is it in tige seldsume [[dwaalgast]]. == Skaaimerken == It mantsje fan 'e grutte trap wurdt 90 oant 105 sm lang. De wyfkes binne lytser en wurde tusken de 75 en 85 sm lang. De spanwiidte fan it mantsje is 210 oant 240 sm en dy fan 'e wyfkes 170 oant 190 sm. De mantsjes fan 'e grutte trap binne de swierste fûgels út 'e regio dy't fleane kinne. De mantsjes binne likernôch twa kear sa swier as de wyfkes: se weagje tusken de 8 en 16 kg, wylst de wyfkes 3,5 oant 5 kg weagje. [[Ofbyld:Drofa (1).jpg|thumb|left|Folwoeksen mantsje.]] Yn 'e flecht falle it swiere boarst en de grutte wite flakken op 'e wjukken fuortendaliks op. De flecht liket op dy fan in [[earn]], mei swiere en djippe wjukslaggen. Op 'e grûn binne de mantsjes te werkennen oan 'e readbrune boppewjukken en sturt, de grize hals, de kastanjebrune boarstbân, de wite búk en it wyt op 'e wjuk. Se meitsje in tige grutte yndruk en hawwe in dikke nekke. By de balts falle benammen de wite fearren op. De wyfkes binne in stik lytser, hawwe in tinnere nekke en misse de kastanjebrune boarstbân en sturt. Ek hawwe se minder wyt op 'e boppewjuk. It iennichste oare lid út 'e famylje fan 'e trappen yn Europa is de lytse trap (''Tetrax tetrax''). Lykas de namme al oanjout, is dy soarte in stik lytser, en sawol de mantsjes as de wyfkes lykje wat fearrekleed oanbelanget net op 'e grutte trap. == Fersprieding == De grutte trap is fan oarsprong in fûgel dy't yn steppelânskippen briedt. Sûnt de midsiuwen hat er lykwols ek de saneamde kultuersteppes fan Europa befolke. Hjoed-de-dei binne troch it feroare lângebrûk in soad leefgebieten ûngeskikt wurden en dêrom is de soarte út grutte parten fan syn oarspronklike ferspriedingsgebiet ferdwûn. It hjoeddeiske ferspriedingsgebiet is tige fragmintearre. In ferdieling fan 'e folsleine populaasje (globaal fan west nei east) jout it folgjende byld: foar de westlike ûndersoarte ''O. t. tarda'' waarden yn 2022 yn [[Marokko]] 72–78 eksimplaren teld (Alonso et al. 2023), yn 2021 yn [[Portegal]] 939 eksimplaren (Instituto da Conservação da Natureza e das Florestas en Liga para a Protecção da Natureza 2018), yn 2019 yn Spanje 22.000–24.000 eksimplaren (Palacín en Alonso 2021), yn 2022 yn Dútslân 315 eksimplaren (LIFE Great Bustard 2022), yn 2022 yn West-[[Pannoanje]] – dêr't yn dit gefal [[Eastenryk]], westlik [[Hongarije]] en [[Slowakije]] ta rekkene wurde – 634 eksimplaren (LIFE Great Bustard 2022), yn 2022 yn East-Pannoanje – dêr't sintraal en eastlik [[Hongarije]], [[Roemeenje]] en [[Servje]] ta rekkene wurde – 1.495 eksimplaren (LIFE Great Bustard 2022), yn 2019 yn [[Turkije]] 559–780 eksimplaren (Özgencil et al. 2022), yn 2016–2017 yn [[Iran]] 33–35 eksimplaren (Abdulkarimi 2022), yn 2015 yn 'e [[Oekraïne]] 225–300 eksimplaren (Andryushchenko 2009, Beskaravainyi 2015 neffens Kessler 2022), yn 2021 yn [[Europeesk Ruslân]] 1.870 eksimplaren (Oparina en Oparin 2021), yn 2014–2016 yn [[Sintraal-Aazje]] – dêr't [[Sibearje|Aziatysk Ruslân]] en [[Kazachstan]] ta rekkene wurde – 179–364 eksimplaren (Kornev en Gavlyuk 2019, Rustamov 2022, Kashkarov et al. 2022, Muratov en Talbonov 2022, Kulagin 2022, Shakula et al. 2022a, Koshkin et al. 2022, Kessler en Bidashko 2022, Nefedov 2022, neffens Kessler 2022), en yn 2016 yn noardwestlik [[Sina]] 17 eksimplaren (Wang en Yang 2022). Foar de eastlike ûndersoarte ''O. t. dybowskii'' wurdt de populaasje op 1.300–2.200 eksimplaren rûsd, ferdield oer it hiele ferspriedingsgebiet, dat [[Mongoalje]], súdeastlik Ruslân en noardeastlik Sina omfettet (Kessler et al. 2021; Kessler en Batbayar 2023). Op basis fan dizze sifers bestiet de Spaanske populaasje tsjintwurdich út likernôch trijefearn fan 'e wrâldpopulaasje fan 'e soarte. [[Ofbyld:Großtrappe Great Bustard (Otis tarda), Grenzgebiet Österreich-Slovakei nahe Jarovce (46444745334).jpg|thumb|Fleanende grutte trap yn it grinsgebiet fan Eastenryk en Slowakije.]] Yn Slowakije binne in soad beskermingsmaatregels foar de soarte nommen yn it Natura 2000-gebiet [[Sysľovské polia]] flak ûnder [[Bratislava]], dêr't alle jierren likernôch 200 eksimplaren út Eastenryk en Hongarije oerwinterje. Dêrnjonken binne ek beskermingsmaatregels nommen om it plak [[Lehnice]] hinne, dat op in ôfstân fan 20 oant 22 km fan 'e tichtstby lizzende briedplakken yn Hongarije leit. Yn 2005 en 2010 waard der yn Sysľovské polia bret en der is hope dat de soarte him dêr wer fêstigje sil; ek waard yn 2015 op 'e nij in grutte trap waarnommen yn 'e buert fan Lehnice. === Nederlân === De grutte trap wie foar 1800 noch in briedfûgel yn Nederlân. Tusken 1800 en it begjin fan 'e tweintichste iuw binne der trije meldingen fan mislearre briedpogingen dien. De soarte komt út en troch by ús foar as seldsume ynfaazjegast, benammen yn strange winters. It giet dêrby yn hast alle gefallen om fûgels út it easten fan Dútslân. It jier 1979 wie in ynfaazjejier en doe waarden 125 eksimplaren fêststeld. Ek de winters fan 1981–1982, 1984–1985 en 1986–1987 wiene ynfaazjejierren. Yn 1994, 1996 en 1997 waarden noch in pear fûgels waarnommen, mar yn 'e ienentweintichste iuw bleaune waarnimmingen út, oant der yn 2010 wer in eksimplaar sjoen waard. Foar de jierwikseling fan 2019 waard in wyfke fan 'e grutte trap waarnommen yn [[Oostvoorne]]. Dat wie in fûgel mei in stjoerder en in poatring, nei alle gedachten ôfkomstich út Dútslân. Om 'e krystdagen fan 2021 hinne waard in grutte trap by [[Warkum]] sjoen. Ek dy fûgel hie in stjoerder en wie ôfkomstich út Brandenburch yn Dútslân. === Dútslân === [[Ofbyld:Großtrappen bei Garlitz.jpg|thumb|250px|Grutte trappen by [[Garlitz (Brandenburch|Garlitz]], [[Havelland (Landkreis)|Havelland)]].]] De populaasjes dy't it tichtst by Nederlân lizze, binne te finen yn [[Brandenburch]] en it oangrinzgjende diel fan [[Saksen-Anhalt]], yn 'e gebieten Havelländisches Luch, Belziger Landschaftswiesen en Fiener Bruch, by [[Genthin]]. De populaasje naam yn Dútslân earder sterk ôf, mar nei beskermingsmaatregels koe de populaasje him stabilisearje. Sûnt 1997 is de soarte dêr wer yn tal tanommen. De beskermingsmaatregels laten boppedat ek foar in tanimming fan it tal fjildmûzen en foar in grutter ferskaat oan planten. Ek de kwetsbere [[koarnmosk]] (''Miliaria calandra'') en de [[skiere hoanskrobber]] (''Circus pygargus'') profitearren mei. === Feriene Keninkryk === De lêste grutte trap yn it Feriene Keninkryk waard yn 1832 deasketten. Yn it suden fan Ingelân is wurke oan 'e werynfiering fan 'e grutte trap op [[Salisbury Plain]]. It LIFE+-projekt sette yn 2004 útein en duorre tsien jier. It doel wie om in selsstannige populaasje op te bouwen. De útsette jonge grutte trappen kamen út lânbougebieten yn 'e Russyske [[Saratov (oblast)|oblast Saratov]]. Tusken 2004 en 2009 waarden 86 eksimplaren frijlitten. Yn it earste jier wie it oerlibbingspersintaazje mar 18,3%; fan 'e oerlibjende fûgels wie nei it twadde jier noch 74,6% yn libben. Yn 2007 waard foar it earst bret en koe in jong útfleane. Yn it lêste jier fan it LIFE+-projekt waarden aaien út Spanje helle en yn it Feriene Keninkryk útbret. Yn 2014 waarden op 'e nij 33 eksimplaren frijlitten. Yn 2022 bestie de populaasje dêr út hast 100 fûgels (Great Bustard Group, 2023), mar de populaasje wurdt noch net as selsstannich beskôge. === Sweden === Yn Sweden is de grutte trap sûnt it midden fan 'e njoggentjinde iuw útstoarn. De lêste fûgel fan 'e Sweedske populaasje waard op 28 april 1895 deasketten. Potinsjele gebieten dy't grut genôch binne foar in sûne populaasje fan 'e grutte trap lizze yn [[Skåne]] en op [[Öland]]. De mooglikheden foar werynfiering wurde dêr op it stuit ûndersocht. == Ekology == === Biotoop === It leefgebiet fan 'e fûgel leit yn kontinintaal [[Euraazje]], benammen yn 'e [[steppe]]gurdle. De grutte trap hat in foarkar foar drûch greidlân en steppegebieten. Yn Spanje komt de soarte foar op boulân mei nôtgewaaks en op syn minst in like grut oerflak oan braaklizzend terrein. Yn Sintraal-Europa is de soarte ôfhinklik fan tradisjoneel beheard greidlân. Yn Hongarije komt de soarte op 'e pûsta foar, dêr't ek lânbouperselen tusken lizze. Yn kultuerlânskippen jouwe de braaklizzende terreinen en net-brûkte fjildrânen beskerming en wurde se brûkt om te foerazjearjen. === Brieden en baltsgedrach === [[Ofbyld:Bet.jpg|thumb|250px|Jonge fûgel.]] De aaien wurde tusken april en maaie lein, en yn juny yn 'e kâldere, eastlike parten fan it ferspriedingsgebiet. De wyfkes lizze ornaris twa aaien, dy't se 25 dagen lang útbriede. Soms lizze se ien of trije aaien. De piken bliuwe by it wyfke oant it folgjende jier, as de briedsyklus op 'e nij begjint. It nêst wurdt op 'e grûn boud, faak yn 'e buert fan 'e [[balts]]plakken. Jonge mantsjes fleane meastentiids 5 oant 65 km fan it plak dêr't se berne binne, wylst jonge wyfkes har fêstigje op plakken dy't mar 0,5 oant 5 km fan it berteplak ôf lizze. De jonge fûgels bliuwe faak yn 'e buert fan soartgenoaten, ek al binne de omstannichheden yn oanbuorjende gebieten better. De wyfkes begjinne mei brieden tusken har twadde en fjirde libbensjier, de mantsjes pas yn har fyfte of sechsde libbensjier. [[Ofbyld:Abetarda-comum, macho, na sua parada nupcial, tb conhecida como, "banho de espuma", cheio de esperança!! Great Bustard, male, on bridal parade, also known as " Foam bath display" full of hope!! (54472855696).jpg|thumb|thumb|left|Baltsend mantsje.]] It baltsgedrach fan 'e grutte trap is spektakulêr, wêrby't de mantsjes de kop yn 'e nekke lizze, harren kielsek opblaze en de fearren opsette. In soad wite fearren wurde dan sichtber en it liket dan krekt as is de fûgel binnenstebûten keard. [[Ofbyld:Otis tarda MHNT.ZOO.2010.11.71.4.jpg|thumb|260px|Aaien.]] De baltsplakken binne grut en de mantsjes steane faak sa'n fyftich meter útinoar. As it baltsseizoen fierder ferrint, wurdt dy ôfstân jimmeroan grutter. De wyfkes rinne der faak foerazjearjend tuskentroch, wylst se tagelyk de mantsjes besjogge. De âldste en swierste mantsjes hawwe de grutste kâns om troch in wyfke keazen te wurden, om't har kar foar in grut part fan it gewicht fan it mantsje ôfhinget. === Iten === Grutte trappen binne [[omnivoar]]en. Winterdeis ite se faak gewaaks lykas klaver, luzerne, swarte moster, knolrapen en nôtsoarten. Simmerdeis ite se folle ôfwikseljender; sa'n 40% fan har dieet bestiet dan út wringeleaze bisten. De grutte trap is in kwetsbere fûgel, om't by de moderne lânbou it lân folle yntinsiver bewurke wurdt en oare gewaaksen ferboud wurde. Fierders rekket it leefgebiet fersnipele troch de oanlis fan wegen, elektrisiteitsliedingen, yrrigaasje en ferstêdliking. Dêrtroch is de grutte trap yn grutte parten fan Europa útstoarn. Yn Sintraal-Aazje foarmet ek oerbejaging in bedriging. == Status == De grutte trap is in kwetsbere fûgel, om't by de moderne lânbou it lân folle yntinsiver bewurke wurdt en oare gewaaks ferboud wurdt. Fierders rekket it leefgebiet fragmintearre troch de oanlis fan diken, elektrisiteitsliedingen, yrrigaasje en bebouwing. Dêrtroch is de grutte trap yn grutte parten fan Europa útstoarn. Yn Sintraal-Aazje foarmet njonken dy bedrigingen ek de jacht op 'e soarte in bedriging. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel as bedrige (''Endangered'' op 'e [[Reade List]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar it grutste part in oersetting fan 'e Nederlânske side oer de grutte trap, sjoch foar referinsjes [[:nl:grote trap]] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-bustard-otis-tarda BirdLife, oproppen 5 april 2026.] * [https://ebird.org/species/grebus1/ES-AN?continue eBird, oproppen op 5 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/grebus1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Otis tarda|Grutte trappen}} }} {{DEFAULTSORT:Grutte trap}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Grutte trap]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sinae]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ukraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] 7s6hzmitu43vajulk8nrpf4hgmtwr4g 1236849 1236845 2026-07-31T09:36:28Z RomkeHoekstra 10582 1236849 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = grutte trap |Ofbyld = [[Ofbyld:Drop fúzatý (Otis tarda) (2416576086).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Głos dropa.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[trapeftigen]] (''Otidiformes'') |Famylje = [[trapfûgels]] (''Otididae'') |Skaai = [[grutte trappen]] ''(Otis)'' |Wittenskiplike namme= Otis tarda |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:Otis tarda distribution.png|center|250px]]<small>{{Color box|#3CB371}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#FFA500}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#4169E1}} [[wintergast]]</small> </div> }} De '''grutte trap''' (''Otis tarda'') is in grutte [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e trapfûgels (''Otididae''), dy't fan oarsprong yn steppegebieten briedt. Yn Europa binne de grutste oantallen te finen yn [[Spanje]]. Fierders binne der ferskate isolearre populaasjes, ûnder mear yn [[Portegal]], [[Dútslân]], [[Eastenryk]] en [[Hongarije]]; yn Nederlân is it in tige seldsume [[dwaalgast]]. == Skaaimerken == It mantsje fan 'e grutte trap wurdt 90 oant 105 sm lang. De wyfkes binne lytser en wurde tusken de 75 en 85 sm lang. De spanwiidte fan it mantsje is 210 oant 240 sm en dy fan 'e wyfkes 170 oant 190 sm. De mantsjes fan 'e grutte trap binne de swierste fûgels út 'e regio dy't fleane kinne. De mantsjes binne likernôch twa kear sa swier as de wyfkes: se weagje tusken de 8 en 16 kg, wylst de wyfkes 3,5 oant 5 kg weagje. [[Ofbyld:Drofa (1).jpg|thumb|left|Folwoeksen mantsje.]] Yn 'e flecht falle it swiere boarst en de grutte wite flakken op 'e wjukken fuortendaliks op. De flecht liket op dy fan in [[earn]], mei swiere en djippe wjukslaggen. Op 'e grûn binne de mantsjes te werkennen oan 'e readbrune boppewjukken en sturt, de grize hals, de kastanjebrune boarstbân, de wite búk en it wyt op 'e wjuk. Se meitsje in tige grutte yndruk en hawwe in dikke nekke. By de balts falle benammen de wite fearren op. De wyfkes binne in stik lytser, hawwe in tinnere nekke en misse de kastanjebrune boarstbân en sturt. Ek hawwe se minder wyt op 'e boppewjuk. It iennichste oare lid út 'e famylje fan 'e trappen yn Europa is de lytse trap (''Tetrax tetrax''). Lykas de namme al oanjout, is dy soarte in stik lytser, en sawol de mantsjes as de wyfkes lykje wat fearrekleed oanbelanget net op 'e grutte trap. == Fersprieding == De grutte trap is fan oarsprong in fûgel dy't yn steppelânskippen briedt. Sûnt de midsiuwen hat er lykwols ek de saneamde kultuersteppes fan Europa befolke. Hjoed-de-dei binne troch it feroare lângebrûk in soad leefgebieten ûngeskikt wurden en dêrom is de soarte út grutte parten fan syn oarspronklike ferspriedingsgebiet ferdwûn. It hjoeddeiske ferspriedingsgebiet is tige fragmintearre. In ferdieling fan 'e folsleine populaasje (globaal fan west nei east) jout it folgjende byld: foar de westlike ûndersoarte ''O. t. tarda'' waarden yn 2022 yn [[Marokko]] 72–78 eksimplaren teld (Alonso et al. 2023), yn 2021 yn [[Portegal]] 939 eksimplaren (Instituto da Conservação da Natureza e das Florestas en Liga para a Protecção da Natureza 2018), yn 2019 yn Spanje 22.000–24.000 eksimplaren (Palacín en Alonso 2021), yn 2022 yn Dútslân 315 eksimplaren (LIFE Great Bustard 2022), yn 2022 yn West-[[Pannoanje]] – dêr't yn dit gefal [[Eastenryk]], westlik [[Hongarije]] en [[Slowakije]] ta rekkene wurde – 634 eksimplaren (LIFE Great Bustard 2022), yn 2022 yn East-Pannoanje – dêr't sintraal en eastlik [[Hongarije]], [[Roemeenje]] en [[Servje]] ta rekkene wurde – 1.495 eksimplaren (LIFE Great Bustard 2022), yn 2019 yn [[Turkije]] 559–780 eksimplaren (Özgencil et al. 2022), yn 2016–2017 yn [[Iran]] 33–35 eksimplaren (Abdulkarimi 2022), yn 2015 yn 'e [[Oekraïne]] 225–300 eksimplaren (Andryushchenko 2009, Beskaravainyi 2015 neffens Kessler 2022), yn 2021 yn [[Europeesk Ruslân]] 1.870 eksimplaren (Oparina en Oparin 2021), yn 2014–2016 yn [[Sintraal-Aazje]] – dêr't [[Sibearje|Aziatysk Ruslân]] en [[Kazachstan]] ta rekkene wurde – 179–364 eksimplaren (Kornev en Gavlyuk 2019, Rustamov 2022, Kashkarov et al. 2022, Muratov en Talbonov 2022, Kulagin 2022, Shakula et al. 2022a, Koshkin et al. 2022, Kessler en Bidashko 2022, Nefedov 2022, neffens Kessler 2022), en yn 2016 yn noardwestlik [[Sina]] 17 eksimplaren (Wang en Yang 2022). Foar de eastlike ûndersoarte ''O. t. dybowskii'' wurdt de populaasje op 1.300–2.200 eksimplaren rûsd, ferdield oer it hiele ferspriedingsgebiet, dat [[Mongoalje]], súdeastlik Ruslân en noardeastlik Sina omfettet (Kessler et al. 2021; Kessler en Batbayar 2023). Op basis fan dizze sifers bestiet de Spaanske populaasje tsjintwurdich út likernôch trijefearn fan 'e wrâldpopulaasje fan 'e soarte. [[Ofbyld:Großtrappe Great Bustard (Otis tarda), Grenzgebiet Österreich-Slovakei nahe Jarovce (46444745334).jpg|thumb|Fleanende grutte trap yn it grinsgebiet fan Eastenryk en Slowakije.]] Yn Slowakije binne in soad beskermingsmaatregels foar de soarte nommen yn it Natura 2000-gebiet [[Sysľovské polia]] flak ûnder [[Bratislava]], dêr't alle jierren likernôch 200 eksimplaren út Eastenryk en Hongarije oerwinterje. Dêrnjonken binne ek beskermingsmaatregels nommen om it plak [[Lehnice]] hinne, dat op in ôfstân fan 20 oant 22 km fan 'e tichtstby lizzende briedplakken yn Hongarije leit. Yn 2005 en 2010 waard der yn Sysľovské polia bret en der is hope dat de soarte him dêr wer fêstigje sil; ek waard yn 2015 op 'e nij in grutte trap waarnommen yn 'e buert fan Lehnice. === Nederlân === De grutte trap wie foar 1800 noch in briedfûgel yn Nederlân. Tusken 1800 en it begjin fan 'e tweintichste iuw binne der trije meldingen fan mislearre briedpogingen dien. De soarte komt út en troch by ús foar as seldsume ynfaazjegast, benammen yn strange winters. It giet dêrby yn hast alle gefallen om fûgels út it easten fan Dútslân. It jier 1979 wie in ynfaazjejier en doe waarden 125 eksimplaren fêststeld. Ek de winters fan 1981–1982, 1984–1985 en 1986–1987 wiene ynfaazjejierren. Yn 1994, 1996 en 1997 waarden noch in pear fûgels waarnommen, mar yn 'e ienentweintichste iuw bleaune waarnimmingen út, oant der yn 2010 wer in eksimplaar sjoen waard. Foar de jierwikseling fan 2019 waard in wyfke fan 'e grutte trap waarnommen yn [[Oostvoorne]]. Dat wie in fûgel mei in stjoerder en in poatring, nei alle gedachten ôfkomstich út Dútslân. Om 'e krystdagen fan 2021 hinne waard in grutte trap by [[Warkum]] sjoen. Ek dy fûgel hie in stjoerder en wie ôfkomstich út Brandenburch yn Dútslân. === Dútslân === [[Ofbyld:Großtrappen bei Garlitz.jpg|thumb|250px|Grutte trappen by [[Garlitz (Brandenburch|Garlitz]], [[Havelland (Landkreis)|Havelland)]].]] De populaasjes dy't it tichtst by Nederlân lizze, binne te finen yn [[Brandenburch]] en it oangrinzgjende diel fan [[Saksen-Anhalt]], yn 'e gebieten Havelländisches Luch, Belziger Landschaftswiesen en Fiener Bruch, by [[Genthin]]. De populaasje naam yn Dútslân earder sterk ôf, mar nei beskermingsmaatregels koe de populaasje him stabilisearje. Sûnt 1997 is de soarte dêr wer yn tal tanommen. De beskermingsmaatregels laten boppedat ek foar in tanimming fan it tal fjildmûzen en foar in grutter ferskaat oan planten. Ek de kwetsbere [[koarnmosk]] (''Miliaria calandra'') en de [[skiere hoanskrobber]] (''Circus pygargus'') profitearren mei. === Feriene Keninkryk === De lêste grutte trap yn it Feriene Keninkryk waard yn 1832 deasketten. Yn it suden fan Ingelân is wurke oan 'e werynfiering fan 'e grutte trap op [[Salisbury Plain]]. It LIFE+-projekt sette yn 2004 útein en duorre tsien jier. It doel wie om in selsstannige populaasje op te bouwen. De útsette jonge grutte trappen kamen út lânbougebieten yn 'e Russyske [[Saratov (oblast)|oblast Saratov]]. Tusken 2004 en 2009 waarden 86 eksimplaren frijlitten. Yn it earste jier wie it oerlibbingspersintaazje mar 18,3%; fan 'e oerlibjende fûgels wie nei it twadde jier noch 74,6% yn libben. Yn 2007 waard foar it earst bret en koe in jong útfleane. Yn it lêste jier fan it LIFE+-projekt waarden aaien út Spanje helle en yn it Feriene Keninkryk útbret. Yn 2014 waarden op 'e nij 33 eksimplaren frijlitten. Yn 2022 bestie de populaasje dêr út hast 100 fûgels (Great Bustard Group, 2023), mar de populaasje wurdt noch net as selsstannich beskôge. === Sweden === Yn Sweden is de grutte trap sûnt it midden fan 'e njoggentjinde iuw útstoarn. De lêste fûgel fan 'e Sweedske populaasje waard op 28 april 1895 deasketten. Potinsjele gebieten dy't grut genôch binne foar in sûne populaasje fan 'e grutte trap lizze yn [[Skåne]] en op [[Öland]]. De mooglikheden foar werynfiering wurde dêr op it stuit ûndersocht. == Ekology == === Biotoop === It leefgebiet fan 'e fûgel leit yn kontinintaal [[Euraazje]], benammen yn 'e [[steppe]]gurdle. De grutte trap hat in foarkar foar drûch greidlân en steppegebieten. Yn Spanje komt de soarte foar op boulân mei nôtgewaaks en op syn minst in like grut oerflak oan braaklizzend terrein. Yn Sintraal-Europa is de soarte ôfhinklik fan tradisjoneel beheard greidlân. Yn Hongarije komt de soarte op 'e pûsta foar, dêr't ek lânbouperselen tusken lizze. Yn kultuerlânskippen jouwe de braaklizzende terreinen en net-brûkte fjildrânen beskerming en wurde se brûkt om te foerazjearjen. === Brieden en baltsgedrach === [[Ofbyld:Bet.jpg|thumb|250px|Jonge fûgel.]] De aaien wurde tusken april en maaie lein, en yn juny yn 'e kâldere, eastlike parten fan it ferspriedingsgebiet. De wyfkes lizze ornaris twa aaien, dy't se 25 dagen lang útbriede. Soms lizze se ien of trije aaien. De piken bliuwe by it wyfke oant it folgjende jier, as de briedsyklus op 'e nij begjint. It nêst wurdt op 'e grûn boud, faak yn 'e buert fan 'e [[balts]]plakken. Jonge mantsjes fleane meastentiids 5 oant 65 km fan it plak dêr't se berne binne, wylst jonge wyfkes har fêstigje op plakken dy't mar 0,5 oant 5 km fan it berteplak ôf lizze. De jonge fûgels bliuwe faak yn 'e buert fan soartgenoaten, ek al binne de omstannichheden yn oanbuorjende gebieten better. De wyfkes begjinne mei brieden tusken har twadde en fjirde libbensjier, de mantsjes pas yn har fyfte of sechsde libbensjier. [[Ofbyld:Abetarda-comum, macho, na sua parada nupcial, tb conhecida como, "banho de espuma", cheio de esperança!! Great Bustard, male, on bridal parade, also known as " Foam bath display" full of hope!! (54472855696).jpg|thumb|thumb|left|Baltsend mantsje.]] It baltsgedrach fan 'e grutte trap is spektakulêr, wêrby't de mantsjes de kop yn 'e nekke lizze, harren kielsek opblaze en de fearren opsette. In soad wite fearren wurde dan sichtber en it liket dan krekt as is de fûgel binnenstebûten keard. [[Ofbyld:Otis tarda MHNT.ZOO.2010.11.71.4.jpg|thumb|260px|Aaien.]] De baltsplakken binne grut en de mantsjes steane faak sa'n fyftich meter útinoar. As it baltsseizoen fierder ferrint, wurdt dy ôfstân jimmeroan grutter. De wyfkes rinne der faak foerazjearjend tuskentroch, wylst se tagelyk de mantsjes besjogge. De âldste en swierste mantsjes hawwe de grutste kâns om troch in wyfke keazen te wurden, om't har kar foar in grut part fan it gewicht fan it mantsje ôfhinget. === Iten === Grutte trappen binne [[omnivoar]]en. Winterdeis ite se faak gewaaks lykas klaver, luzerne, swarte moster, knolrapen en nôtsoarten. Simmerdeis ite se folle ôfwikseljender; sa'n 40% fan har dieet bestiet dan út wringeleaze bisten. De grutte trap is in kwetsbere fûgel, om't by de moderne lânbou it lân folle yntinsiver bewurke wurdt en oare gewaaksen ferboud wurde. Fierders rekket it leefgebiet fersnipele troch de oanlis fan wegen, elektrisiteitsliedingen, yrrigaasje en ferstêdliking. Dêrtroch is de grutte trap yn grutte parten fan Europa útstoarn. Yn Sintraal-Aazje foarmet ek oerbejaging in bedriging. == Status == De grutte trap is in kwetsbere fûgel, om't by de moderne lânbou it lân folle yntinsiver bewurke wurdt en oare gewaaks ferboud wurdt. Fierders rekket it leefgebiet fragmintearre troch de oanlis fan diken, elektrisiteitsliedingen, yrrigaasje en bebouwing. Dêrtroch is de grutte trap yn grutte parten fan Europa útstoarn. Yn Sintraal-Aazje foarmet njonken dy bedrigingen ek de jacht op 'e soarte in bedriging. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel as bedrige (''Endangered'' op 'e [[Reade List]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar it grutste part in oersetting fan 'e Nederlânske side oer de grutte trap, sjoch foar referinsjes [[:nl:grote trap]] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-bustard-otis-tarda BirdLife, oproppen 5 april 2026.] * [https://ebird.org/species/grebus1/ES-AN?continue eBird, oproppen op 5 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/grebus1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Otis tarda|Grutte trappen}} }} {{DEFAULTSORT:Grutte trap}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Grutte trap]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] olo5g8kwv7zfys9rm1d5ta2l4lscsxu 0 193217 1236846 2026-07-31T08:59:52Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Grutte trap]] 1236846 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Grutte trap]] s49gse0xswvjgagj0w5rtz73jbx8az9 0 193218 1236847 2026-07-31T09:33:21Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Otis tarda, Hortobagy, Hungary 1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Grutte trap | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[ûnderstamme]]: | namme3 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takso..." 1236847 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Otis tarda, Hortobagy, Hungary 1.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Grutte trap | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[ûnderstamme]]: | namme3 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takson4 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme4 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson5 = [[boppeskift]]: | namme5 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson6 = [[skift]] | namme6 = [[trapeftigen]] (''Otidiiformes'') | takson7 = [[famylje (taksonomy)|famylje]] | namme7 = [[trapfûgels]] (''Otididae'') | takson8 = [[skaai (taksonomy)|skaai]] | namme8 = '''grutte trappen''' | beskriuwer, jier = [[Linnaeus]], 1758 }} '''Grutte trappen''' (''Otis'') foarmje in [[Monotypysk takson|monotypysk]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan grutte [[fûgel]]s út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[trapfûgels]] (''Otididae''). It skaai komt fan natuere foar yn [[Europa]], [[Aazje]] en [[Afrika]]. De fûgels libje benammen yn iepen lânskippen lykas [[steppe]]s, greidlân en grutte lânbougebieten mei in soad braaklizzend lân. De fûgels út dit skaai hearre ta de grutste fleanende fûgels fan 'e wrâld. Benammen de [[grutte trap]] (''Otis tarda'') stiet bekend as ien fan 'e swierste fûgels dy't aktyf fleane kinne. Se hawwe lange poaten, in krêftich lichem en brede wjukken. It fearrekleed bestiet benammen út readbrune, brune, swarte en wite tinten, dy't yn iepen terrein in goede beskerming biede. Grutte trappen ite sawol plantaardich as dierlik iten. It fretten bestiet út sied, griene plantedielen en nôt, mar foaral yn 'e briedtiid ek út ynsekten en oare [[Wringeleazen|wringeleaze]] bisten en lytse [[wringedieren]]. Se libje en foerazjearje fral op 'e grûn. == Soarte(n) == It skaai bestiet út mar ien soarte: de grutte trap. {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Abetarda-comum, macho, com fato de gala e lenço na lapela! Great Bustard, male, with formal suit with scarf on the lapel! (54468983713) (cropped).jpg|120px]] || [[grutte trap]] || ''Otis tarda'' || [[Europa]], [[Noard-Afrika]] en [[Aazje]] || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-bustard-otis-tarda ''Otis tarda'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Otis|Grutte trappen}} }} [[Kategory:Grutte trap| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Trapeftige]] tpq5rqtshfgqkza3y4d82u88yw8tmj6 14 193219 1236848 2026-07-31T09:35:33Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Otis tarda|Grutte trappen}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Trapeftige]]" 1236848 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Otis tarda|Grutte trappen}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Trapeftige]] 06ik8o07otwycur70401l62lsj8dg9t 1236850 1236848 2026-07-31T09:37:09Z RomkeHoekstra 10582 1236850 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Otis tarda|Grutte trappen}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Trapfûgel]] 4u5fomhtuqkkkw1orlxi6qkix0qrw45 0 193220 1236851 2026-07-31T09:57:11Z Drewes 2754 Ferwiist troch nei [[Lockheed P-2 Neptune]] 1236851 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Lockheed P-2 Neptune]] ksv8donpaf7of4mr44jzdhran4pkkp3