Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 4 149 1238378 1236886 2026-08-14T05:38:44Z ~2026-44581-87 59324 /* Begrippen */ 1238378 wikitext text/x-wiki Dizze side is foar Wikipedianen, foar titels dêr't se fan fine dat dy yn de Fryske Wikipedy in side krije moatte. == Begrippen == * [[Lûdsferskynsel]] ? * [[Untstean fan it Frysk]] * [[Bûn fan Fryske Tonielselskippen]] * [[Lieteboek foar de Tsjerken]] * [[Huddersfield]], Ingelske fuotbalklub * [[Frisdrinken]] * [[dokterskrûden]] * [[skiep]] == Literatuer == * [[Space Odyssey]] ([[:nl:Space Odyssey|nl]]/[[:en:Space Odyssey|en]] - [[:d:Q1198588|wikidata]]) == Persoanen == === Akteurs === * [[David Soul]] ([[:nl:David Soul|nl]]/[[:en:David Soul|en]] - [[:d:Q727752|wikidata]]) * [[Gary Graham]] ([[:nl:Gary Graham|nl]]/[[:en:Gary Graham|en]] - [[:d:Q2571025|wikidata]]) * [[Carl Weathers]] ([[:nl:Carl Weathers|nl]]/[[:en:Carl Weathers|en]] - [[:d:Q320218|wikidata]]) * [[Kenneth Mitchell]] ([[:nl:Kenneth Mitchell|nl]]/[[:en:Kenneth Mitchell (actor)|en]] - [[:d:Q732763|wikidata]]) * [[Harry Dikmans]] ([[:nl:Harry Dikmans|nl]] - [[:d:Q2446900|wikidata]]) * [[Dabney Coleman]] ([[:nl:Dabney Coleman|nl]]/[[:en:Dabney Coleman|en]] - [[:d:Q446717|wikidata]]) * [[Frank Schaafsma]] ([[:nl:Frank Schaafsma|nl]] - [[:d:Q2796491|wikidata]]) * [[Johnny Wactor]] ([[:nl:Johnny Wactor|nl]]/[[:en:Johnny Wactor|en]] - [[:d:Q59779875|wikidata]]) * [[Tom Bower]] ([[:nl:Tom Bower|nl]]/[[:en:Tom Bower (actor)|en]] - [[:d:Q354031|wikidata]]) * [[Erich Anderson]] ([[:nl:Erich Anderson|nl]]/[[:en:Erich Anderson|en]] - [[:d:Q2610657|wikidata]]) * [[Donald Sutherland]] ([[:nl:Donald Sutherland|nl]]/[[:en:Donald Sutherland|en]] - [[:d:Q103784|wikidata]]) * [[Bill Cobbs]] ([[:nl:Bill Cobbs|nl]]/[[:en:Bill Cobbs|en]] - [[:d:Q862028|wikidata]]) * [[James Sikking]] ([[:nl:James Sikking|nl]]/[[:en:James B. Sikking|en]] - [[:d:Q1681105|wikidata]]) * [[Bob Newhart]] ([[:nl:Bob Newhart|nl]]/[[:en:Bob Newhart|en]] - [[:d:Q718078|wikidata]]) === Sporters === * [[Shawnacy Barber]] ([[:nl:Shawnacy Barber|nl]]/[[:en:Shawn Barber (pole vaulter)|en]] - [[:d:Q9335955|wikidata]]) * [[Michel Jazy]] ([[:nl:Michel Jazy|nl]]/[[:fr:Michel Jazy|fr]] - [[:d:Q1385699|wikidata]]) * [[Javier Salmerón]] ([[:en:Javier Salmerón|en]]/[[:es:Javier Salmerón|es]] - [[:d:Q19520015|wikidata]]) * [[Jacques Rousseau (atleet)]] ([[:de:Jacques Rousseau|de]]/[[:fr:Jacques Rousseau (athlétisme)|fr]] - [[:d:Q720385|wikidata]]) * [[Bob Schul]] ([[:nl:Bob Schul|nl]]/[[:en:Bob Schul|en]] - [[:d:Q547339|wikidata]]) * [[O.J. Simpson]] ([[:nl:O.J. Simpson|nl]]/[[:en:O.J. Simpson|en]] - [[:d:Q44473|wikidata]]) * [[Vadym Hladoen]] ([[:nl:Vadym Hladoen|nl]]/[[:en:Vadym Hladun|en]] - [[:d:Q16636961|wikidata]]) * [[Carl Cain]] ([[:nl:Carl Cain|nl]]/[[:en:Carl Cain|en]] - [[:d:Q1463612|wikidata]]) * [[Jerry West]] ([[:nl:Jerry West|nl]]/[[:en:Jerry West|en]] - [[:d:Q311195|wikidata]]) * [[Emilio Correa (1953)]] ([[:en:Emilio Correa (boxer born 1953)|en]]/[[:de:Emilio Correa Vaillant|de]] - [[:d:Q3052321|wikidata]]) <small>''Net betiizje mei syn soan [[Emilio Correa (1985)]] dy't yn 1985 berne waard.''</small> * [[Mário Zagallo]] ([[:nl:Mário Zagallo|nl]]/[[:en:Mário Zagallo|en]] - [[:d:Q311511|wikidata]]) * [[Franz Beckenbauer]] ([[:nl:Franz Beckenbauer|nl]]/[[:de:Franz Beckenbauer|de]] - [[:d:Q4457|wikidata]]) * [[Luigi Riva]] ([[:nl:Luigi Riva|nl]]/[[:en:Gigi Riva|en]] - [[:d:Q276026|wikidata]]) * [[Andreas Brehme]] ([[:nl:Andreas Brehme|nl]]/[[:en:Andreas Brehme|en]] - [[:d:Q159045|wikidata]]) * [[Bernd Hölzenbein]] ([[:nl:Bernd Hölzenbein|nl]]/[[:de:Bernd Hölzenbein|de]] - [[:d:Q44858|wikidata]]) * [[Jan Raas (hurdfytser)]] ([[:nl:Jan Raas (wielrenner)|nl]] - [[:d:Q709889|wikidata]]) * [[Theo de Rooij]] ([[:nl:Theo de Rooij|nl]] - [[:d:Q1739184|wikidata]]) * [[Luigi Arienti]] ([[:nl:Luigi Arienti|nl]]/[[:en:Luigi Arienti|en]] - [[:d:Q718522|wikidata]]) * [[Imerio Massignan]] ([[:nl:Imerio Massignan|nl]]/[[:en:Imerio Massignan|en]] - [[:d:Q732222|wikidata]]) * [[Nikolai Korolkov]] ([[:nl:Nikolai Korolkov|nl]]/[[:en:Nikolai Korolkov|en]] - [[:d:Q4233843|wikidata]]) * [[Michael Krause]] ([[:nl:Michael Krause|nl]]/[[:de:Michael Krause|de]] - [[:d:Q873297|wikidata]]) * [[Mark Wells]] ([[:nl:Mark Wells|nl]]/[[:en:Mark Wells|en]] - [[:d:Q1694680|wikidata]]) * [[Dimitar Zapryanov]] ([[:en:Dimitar Zapryanov|nl]]/[[:de:Dimitar Saprjanow|de]] - [[:d:Q5277455|wikidata]]) * [[Vasile Dîba]] ([[:nl:Vasile Dîba|nl]]/[[:en:Vasile Dîba|en]] - [[:d:Q60652|wikidata]]) * [[Péter Povázsay]] ([[:en:Péter Povázsay|en]]/[[:sv:Péter Povázsay|sv]] - [[:d:Q7264713|wikidata]]) * [[René Metge]] ([[:nl:René Metge|nl]]/[[:fr:René Metge|fr]] - [[:d:Q1365591|wikidata]]) * [[Kenjiro Shinozuka]] ([[:nl:Kenjiro Shinozuka|nl]]/[[:en:Kenjiro Shinozuka|en]] - [[:d:Q718589|wikidata]]) * [[Pat Hennen]] ([[:nl:Pat Hennen|nl]]/[[:en:Pat Hennen|en]] - [[:d:Q268101|wikidata]]) * [[Rodney Gould]] ([[:nl:Pat Hennen|nl]]/[[:en:Rodney Gould|en]] - [[:d:Q1373200|wikidata]]) * [[Antanas Bagdonavičius]] ([[:en:Antanas Bagdonavičius|en]]/[[:de:Antanas Bagdonavičius|de]] - [[:d:Q4770946|wikidata]]) * [[Yukio Kasaya]] ([[:nl:Yukio Kasaya|nl]]/[[:en:Yukio Kasaya|en]] - [[:d:Q924643|wikidata]]) * [[Daniel Revenu]] ([[:nl:Daniel Revenu|nl]]/[[:fr:Daniel Revenu|fr]] - [[:d:Q531955|wikidata]]) * [[Pieter Sietses Brouwer]] SKS Skûtsjeskipper * [[Ray Reardon]] ([[:nl:Ray Reardon|nl]]/[[:en:Ray Reardon|en]] - [[:d:Q545289|wikidata]]) * [[Lance Larson]] ([[:nl:Lance Larson|nl]]/[[:fr:Lance Larson|fr]] - [[:d:Q6483447|wikidata]]) * [[David Wilkie (swimmer)]] ([[:nl:David Wilkie (zwemmer)|nl]]/[[:en:David Wilkie (swimmer)|en]] - [[:d:Q138627|wikidata]]) * [[Sergej Diomidov]] ([[:en:Sergey Diomidov|en]]/[[:fr:Serguéi Diomídov|fr]] - [[:d:Q3479595|wikidata]]) * [[Péter Kovács (gymnast)]] ([[:en:Péter Kovács (gymnast)|en]]/[[:de:Péter Kovács (Turner)|de]] - [[:d:Q4267665|wikidata]]) * [[Giuseppe D'Altrui]] ([[:nl:Giuseppe D'Altrui|nl]]/[[:en:Giuseppe D'Altrui|en]] - [[:d:Q2450657|wikidata]]) === Oaren === * [[Joop Mook]] * Kening [[Sibbelt]] * [[Sergio Sebastiani]] ([[:nl:Sergio Sebastiani|nl]]/[[:en:Sergio Sebastiani|en]] - [[:d:Q764669|wikidata]]) * [[Victor Emanuel van Savoye]] ([[:nl:Victor Emanuel van Savoye|nl]]/[[:en:Vittorio Emanuele, Prince of Naples|en]] - [[:d:Q367901|wikidata]]) * [[Piet Venema]] ([[:nl:Piet Venema|nl]] - [[:d:Q127268884|wikidata]]) * [[Richard Truly]] ([[:nl:Richard Truly|nl]]/[[:en:Richard H. Truly|en]] - [[:d:Q442233|wikidata]]) * [[Dave Myers (telefyzjekok)]] ([[:en:Dave Myers (presenter)|en]] - [[:d:Q16189414|wikidata]]) * [[Paul Josef Cordes]] ([[:nl:Paul Josef Cordes|nl]]/[[:de:Paul Josef Cordes|de]] - [[:d:Q61159|wikidata]]) * [[Thomas Stafford (romtefarder)]] ([[:nl:Thomas Stafford (astronaut)|nl]]/[[:en:Thomas P. Stafford|de]] - [[:d:Q316417|wikidata]]) * [[Philip Wagner]] ([[:nl:Philip Wagner|nl]]/[[:en:Philip Wagner|en]] - [[:d:Q28839256|wikidata]]) * [[Peter Higgs]] ([[:nl:Peter Higgs|nl]]/[[:en:Peter Higgs|en]] - [[:d:Q192112|wikidata]]) * [[Roberto Cavalli]] ([[:nl:Roberto Cavalli|nl]]/[[:it:Roberto Cavalli|it]] - [[:d:Q352539|wikidata]]) * [[Pedro Rubiano Sáenz]] ([[:nl:Pedro Rubiano Sáenz|nl]]/[[:en:Pedro Rubiano Sáenz|en]] - [[:d:Q248809|wikidata]]) * [[Jacques Cooper]] ([[:nl:Jacques Cooper|nl]]/[[:fr:Jacques Cooper|fr]] - [[:d:Q3158565|wikidata]]) * [[Henk Jongerius]] ([[:nl:Henk Jongerius|nl]] - [[:d:Q116160712|wikidata]]) * [[George Groot]] ([[:nl:George Groot|nl]] - [[:d:Q3366663|wikidata]]) * [[William Anders]] ([[:nl:William Anders|nl]]/[[:en:William Anders|en]] - [[:d:Q19242|wikidata]]) * [[Lennart van der Meulen]] ([[:nl:Lennart van der Meulen|nl]] - [[:d:Q2194722|wikidata]]) * [[Bengt Samuelsson]] ([[:nl:Bengt Ingemar Samuelsson|nl]]/[[:en:Bengt I. Samuelsson|en]] - [[:d:Q295768|wikidata]]) * [[Robin Warren]] ([[:nl:Robin Warren|nl]]/[[:en:Robin Warren|en]] - [[:d:Q208670|wikidata]]) * [[Ronald Cornelissen]] ([[:nl:Ronald Cornelissen|nl]]) === Keunstners === * [[Richard Serra]] ([[:nl:Richard Serra|nl]]/[[:en:Richard Serra|en]] - [[:d:Q321245|wikidata]]) * [[Frank Stella]] ([[:nl:Frank Stella|nl]]/[[:en:Frank Stella|en]] - [[:d:Q375268|wikidata]]) * [[Q.S. Serafijn]] ([[:nl:Q.S. Serafijn|nl]]/[[:en:Q. S. Serafijn|en]] - [[:d:Q20829933|wikidata]]) * [[Gerrie Wachtmeester]] ([[:nl:Gerrie Wachtmeester|nl]] - [[:d:Q3001450|wikidata]]) === Muzikanten === * [[Ino Frankes]], Frysk drummer (1963-2024) * [[James Kottak]] ([[:de:James Kottak|de]]/[[:en:James Kottak|en]] - [[:d:Q168023|wikidata]]) * [[Frank Farian]] ([[:nl:Frank Farian|nl]]/[[:de:Frank Farian|de]] - [[:d:Q62437|wikidata]]) * [[Aston Barrett]] ([[:nl:Aston Barrett|nl]]/[[:en:Aston "Family Man" Barrett|en]] - [[:d:Q709698|wikidata]]) * [[T.M. Stevens]] ([[:en:T.M. Stevens|nl]]/[[:en:T.M. Stevens|en]] - [[:d:Q324012|wikidata]]) * [[Steve Harley]] ([[:en:Steve Harley|nl]]/[[:en:Steve Harley|en]] - [[:d:Q705889|wikidata]]) * [[Humphrey Campbell]] ([[:nl:Humphrey Campbell|nl]]/[[:en:Humphrey Campbell|en]] - [[:d:Q962389|wikidata]]) * [[Tootie Heath]] ([[:nl:Tootie Heath|nl]]/[[:en:Albert Heath|en]] - [[:d:Q1370431|wikidata]]) * [[Dickey Betts]] ([[:nl:Dickey Betts|nl]]/[[:en:Dickey Betts|en]] - [[:d:Q935983|wikidata]]) * [[Mike Pinder]] ([[:nl:Mike Pinder|nl]]/[[:en:Mike Pinder|en]] - [[:d:Q1398834|wikidata]]) * [[Richard Tandy]] ([[:nl:Richard Tandy|nl]]/[[:en:Richard Tandy|en]] - [[:d:Q547183|wikidata]]) * [[John Barbata]] ([[:nl:John Barbata|nl]]/[[:en:John Barbata|en]] - [[:d:Q3180994|wikidata]]) * [[Richard Sherman]] ([[:nl:Richard Sherman|nl]]/[[:en:Richard M. Sherman|en]] - [[:d:Q2318968|wikidata]]) * [[Carel Copier]] ([[:nl:Carel Copier|nl]] - [[:d:Q2344548|wikidata]]) * [[Harry van Hoof]] ([[:nl:Harry van Hoof|nl]]/[[:en:Harry van Hoof|en]] - [[:d:Q2150278|wikidata]]) * [[Shifty Shellshock]] ([[:en:Shifty Shellshock|en]]/[[:de:Shifty Shellshock|de]] - [[:d:Q1368628|wikidata]]) * [[John Mayall]] ([[:nl:John Mayall|nl]]/[[:en:John Mayall|en]] - [[:d:Q316282|wikidata]]) === Politisy === * [[Eberhard van der Laan]] ([[:nl:Eberhard van der Laan|nl]]/[[:en:Eberhard van der Laan|en]] - [[:d:Q1279554|wikidata]]) * [[François Mitterand]] ([[:nl:François Mitterrand|nl]]/[[:fr:François Mitterrand|fr]] - [[:d:Q2038|wikidata]]) * [[Hage Geingob]] ([[:nl:Hage Geingob|nl]]/[[:en:Hage Geingob|en]] - [[:d:Q1568274|wikidata]]) * [[Sebastián Piñera]] ([[:nl:Sebastián Piñera|nl]]/[[:en:Sebastián Piñera|en]] - [[:d:Q306|wikidata]]) * [[Aleksej Navalny]] ([[:nl:Aleksej Navalny|nl]]/[[:en:Alexei Navalny|en]] - [[:d:Q155979|wikidata]]) * [[Ebrahim Raisi]] ([[:nl:Ebrahim Raisi|nl]]/[[:en:Ebrahim Raisi|en]] - [[:d:Q5947347|wikidata]]) * [[Jan Reehorst]] ([[:nl:Jan Reehorst|nl]]/[[:en:Jan Reehorst|en]] - [[:d:Q19328520|wikidata]]) * [[Saulos Chilima]] ([[:en:Saulos Chilima|en]]/[[:de:Saulos Chilima|de]] - [[:d:Q16214780|wikidata]]) * [[Nguyễn Phú Trọng]] ([[:nl:Nguyễn Phú Trọng|nl]]/[[:en:Nguyễn Phú Trọng|en]] - [[:d:Q318458|wikidata]]) === Regiseurs === * [[Norman Jewison]] ([[:nl:Norman Jewison|nl]]/[[:en:Norman Jewison|en]] - [[:d:Q309214|wikidata]]) * [[Hank Onrust]] ([[:nl:Hank Onrust|nl]] - [[:d:Q2240769|wikidata]]) * [[Rudolf Spoor]] ([[:nl:Rudolf Spoor|nl]]/[[:en:Rudolf Spoor|en]] - [[:d:Q2942333|wikidata]]) === Skriuwers === * [[Terry Bisson]] ([[:nl:Terry Bisson|nl]]/[[:en:Terry Bisson|en]] - [[:d:Q1444345|wikidata]]) * [[Howard Waldrop]] ([[:nl:Howard Waldrop|nl]]/[[:en:Howard Waldrop|en]] - [[:d:Q787382|wikidata]]) * [[Christopher Priest]] ([[:nl:Christopher Priest|nl]]/[[:en:Christopher Priest (novelist)|en]] - [[:d:Q707796|wikidata]]) * [[Kees Verheul]] ([[:nl:Kees Verheul|nl]] - [[:d:Q2018398|wikidata]]) * [[Theo Olthuis]] ([[:nl:Theo Olthuis|nl]] - [[:d:Q14481856|wikidata]]) * [[Paul Auster]] ([[:nl:Paul Auster|nl]]/[[:en:Paul Auster|en]] - [[:d:Q214642|wikidata]]) == Stêden == * [[Mechelen]] * [[Rijswijk (Noard-Brabân)]] ''(doarp)'' * [[Rijswijk (Gelderlân)]] ''(doarp)'' * [[Racibórz]] - Fersyk oan Ambassade; grif is de Fryske namme oars. ===Bouwwurken=== * [[Amfiteäter fan El Djem]] ([[:fr:Amphithéâtre d'El Jem|fr]]/[[:nl:Amfitheater van El Djem|nl]] - [[:d:Q2914326|wikidata]]) == Talen == === Mearderheidstalen === * [[Mearderheidstaal]] === Minderheidstalen === * [[Astuerysk]] * [[Galisysk]] * [[Korsikaansk]] * [[Sefardysk]] (=Judeo-Spaansk) == Siden dy't nedich binne foar de temasiden == ;Temaside Geografy {{Tema:Geografy/Siden dêr't ferlet fan is}} ;Temaside Fryslân {{Tema:Fryslân/Siden dêr't ferlet fan is}} ;Froulju sûnder side sjoch foar de winske artikels oer froulju op: [[:Wikipedy:Froulju sûnder side/Nedige siden oer froulju]] ;Temaside East-Fryslân {{Tema:East-Fryslân/Siden dêr't ferlet fan is}} ;Temaside sport {{Tema:Sport/Siden dêr't ferlet fan is}} ;Temaside Wittenskip {{Tema:Wittenskip/Siden dêr't ferlet fan is}} ;Temaside Europeeske Uny {{Portaal:Europeeske Uny/Siden dêr't ferlet fan is}} [[Kategory:Wikipedy]] s8hjwh7o7145i3yzcx8i6z97jt62i8n 0 2454 1238374 1213387 2026-08-14T02:13:44Z Burjkh 57637 /* Flaggen */ 1238374 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks gemeente | namme = Weststellingwerf | ôfbyld = [[File:Schoterzijl Tjonger 2008.jpg|300px]] <br><small>De [[rivier]] de [[Tsjonger]] by [[Skoattersyl]].</small> | flagge = [[File:Weststellingwerf flag.svg|border|125px]] | wapen = [[File:Weststellingwerf wapen.svg|60px]]<br><small>[[Wapen fan Weststellingwerf]]</small> | lokaasje = [[File:Weststellingwerf location map municipality NL.png|300px]] | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | boargemaster = [[Stieneke van der Graaf]] ([[CU]]) (wnd.) | haadplak = [[Wolvegea]] | grutste plak = [[Wolvegea]] | ynwennertal = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Weststellingwerf}} <small>({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})</small> | befolkingstichtens = 119 / [[km²]] | oerflak = 228,45 km² | wêrfan lân = 220,30 km² | wêrfan wetter = 8,15 km² | tal stêden = | tal doarpen = 26 | ferkearsieren = [[Rykswei 32|A32]], [[N351]] | oprjochte = [[1851]] | perioade 1 = oant 1851 | namme perioade 1 = [[File:Weststellingwerf wapen.svg|10px]] [[Gritenij Weststellingwerf]] | perioade 2 = | namme perioade 2 = | perioade 3 = | namme perioade 3 = | perioade 4 = | namme perioade 4 = | perioade 5 = | namme perioade 5 = | opheft = | opgien yn = | no part fan = | netnûmer = 0527, 0561 | postkoades = 8388–8398, 8470–8472, <br>8474–8479, 8481–8489 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | webside = [https://www.weststellingwerf.nl/ www.weststellingwerf.nl] }} '''Weststellingwerf''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Weststellingwerf''; [[Stellingwerfsk]]: ''Weststellingwarf'') is in [[Fryske gemeenten|gemeente]] yn it suden fan [[Fryslân]], mei {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Weststellingwerf}}&nbsp;ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]).<ref>[https://allecijfers.nl/gemeente/weststellingwerf/ Informatie gemeente Weststellingwerf], AlleCijfers.nl</ref> It hat in [[oerflak]] fan 228,45 km², wêrfan 8,15 km² wetter. De [[gritenij]] Weststellingwerf waard yn [[1851]] in [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] nei de ynfiering yn Nederlân fan de [[gemeentewet]] fan [[Thorbecke]]. Weststellingwerf foarmet mei de gemeente [[Eaststellingwerf]] de [[Stellingwerven]]. Fanâlds wurdt hjir [[Stellingwerfsk]] sprutsen. Hjoed de dei fynt men der ek in soad [[Frysk]]- en [[Nederlânsk]]taligen. == Geografy == [[Ofbyld:Gem-Weststellingwerf-OpenTopo.jpg|left|thumb|250px|left|Kaart fan gemeente Weststellingwerf]] [[File:Stellingwerf West Einde, de tiende en laaste Grietenije van de Zevenwolden - door B. Schotanus a Sterringa - btv1b530119527.jpg|thumb|250px|left|Lânkaart út [[1718]].]] De gemeente Weststellingwerf telt 26 wenplakken. It [[haadplak]] fan de gemeente is [[Wolvegea]]. De Nederlânske plaknamme binne de offisjele. === Doarpen === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ !Fryske namme !Stellingwerfske namme !Nederlânske plaknamme !oantal ynwenners |- |[[Aldeholtpea]] |''Hooltpae'' |''Oldeholtpade'' |1.095 |- |[[Aldeholtwâlde]] |''Hooltwoolde'' |''Oldeholtwolde'' |145 |- |[[Aldetrine]] |''Ooldetriene'' |''Oldetrijne'' |205 |- |[[Aldlemmer]] |''Ooldelaemer'' |''Oldelamer'' |225 |- |[[Blesdike]] |''Blesdieke'' |''Blesdijke'' |500 |- |[[De Blesse]] |''De Blesse'' |''De Blesse'' |810 |- |[[Boyl]] |''Buil'' |''Boijl'' |870 |- |[[Easterstreek]] |''De Oosterstreek'' |''Oosterstreek'' |570 |- |[[Finkegea]] |''Vinkege'' |''Vinkega'' |205 |- |[[Wolvegea]] |''Wolvege'' |''Wolvega'' |13.395 |- |[[De Hoeve]] |''De Hoeve'' |''De Hoeve'' |390 |- |[[De Langelille]] |''De Langelille'' |''Langelille'' |275 |- |[[Munnikebuorren]] |''Munnikeburen'' |''Munnekeburen'' |460 |- |[[Nijeholtpea]] |''Ni'jhooltpae'' |''Nijeholtpade'' |535 |- |[[Nijeholtwâlde]] |''Ni'jhooltwoolde'' |''Nijeholtwolde'' |190 |- |[[Nijetrine]] |''Ni'jtriene'' |''Nijetrijne'' |135 |- |[[Nijlemmer]] |''Ni'jlaemer'' |''Nijelamer'' |140 |- |[[Noardwâlde (Weststellingwerf)|Noardwâlde]] |''Noordwoolde'' |''Noordwolde'' |3.640 |- |[[Pepergea]] |''Peperge'' |''Peperga'' |90 |- |[[Sânhuzen (Weststellingwerf)|Sânhuzen]] |''Zaandhuzen'' |''Zandhuizen'' |330 |- |[[Skerpenseel (Fryslân)|Skerpenseel]] |''Scharpenzeel'' |''Scherpenzeel'' |450 |- |[[Slikenboarch (plak)|Slikenboarch]] |''Sliekenborg'' |''Slijkenburg'' |41 |- |[[Sonnegea]] |''Sunnege'' |''Sonnega'' |240 |- |[[Spangea]] |''Spange'' |''Spanga'' |199 |- |[[Steggerda]] |''Steggerde'' |''Steggerda'' |1.030 |- |[[Teridzert]] |''Der Izzerd'' |''Ter Idzard'' |320 |} De sifers komme út it jier 2024, fan https://allecijfers.nl/. === Buorskippen === De folgjende buorskippen lizze yn de gemeente Weststellingwerf: [[Boekelte]], [[De Grêft (Spangea)|De Grêft]], [[Rysberkampen]] en [[Skoattersyl]] (diels). == Taal == Histoarysk sjoen makket Weststellingwerf ûnderdiel út fan de [[Stellingwerven]], mar it [[Stellingwerfsk]] is foar it meastepart al ferdreaun út it gebiet. De taal is benammen ferdreaun troch it [[Nederlânsk]]. Dochs bestiet der noch in treftige mienskip Stellingwerfsktaligen yn de gemeente, likernôch 28% fan de minsken hawwe it Stellingwerfsk noch as memmetaal, wylst it Nederlânsk troch 52% en it Frysk troch 18% fan de minsken as memmetaal sprutsen wurdt.<ref>''De Bosatlas van Fryslân'', Grins, 2009 (Noordhoff Atlas Producties), ISBN 978-9 00 17 79 047, s. 284.</ref> Yn Weststellingwerf bestiet gjin gemeentlik belied op it mêd fan de Fryske taal.<ref>''De Bosatlas van Fryslân'', Grins, 2009 (Noordhoff Atlas Producties), ISBN 978-9 00 17 79 047, s. 177.</ref> == Wapens en flaggen == === Wapens === <gallery> Ofbyld:Boijl wapen.svg|[[Wapen fan Boyl]] </gallery> === Flaggen === <gallery> Ofbyld:De Blesse vlag.svg|[[Flagge fan De Blesse]] Ofbyld:De Hoeve vlag.png|[[Flagge fan De Hoeve]] Ofbyld:Nijeholtpade vlag.gif|[[Flagge fan Nijeholtpea]] Ofbyld:Steggerda vlag.svg|[[Flagge fan Steggerde]] Ofbyld:Ter Idzard vlag.svg|[[Flagge fan Teridzert]] </gallery> == Untwikkeling ynwennertal == {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2002 || 2008 || 2011 || 2017 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 25.804 || 25.679 || 25.846 || 25.701 || 26.130 |} == Polityk == Ferkiezingsresultaten foar de gemeenteried sûnt 1998:<ref>[https://www.nlverkiezingen.com/GR_FR.html Weststellingwerf], nlverkiezingen.com</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !colspan="16"|Gemeenteriedssiten |- ! Partij || 1998 || 2002 || 2006 || 2010 || 2014 || 2018 || 2022 |- | style="text-align:left;"| [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]] || 3 || 4 || 4 || 5 || 5 || 5 || 4 |- | style="text-align:left;"| Weststellingwerfs Belang || 1 || 4 || 3 || 3 || 3 || 2 || 4 |- | style="text-align:left;"| [[Kristen-Demokratysk Appèl|CDA]] || 4 || 5 || 4 || 4 || 4 || 4 || 3 |- | style="text-align:left;"| Sociaal Duurzaam Weststellingwerf * || || || || || || 5 || 3 |- | style="text-align:left;"| Blijf Stellingwarfs || || || || || || 2 || 3 |- | style="text-align:left;"| [[GrienLinks]] || 2 || 2 || 2 || 3 || 2 || 2 || 2 |- | style="text-align:left;"| [[Demokraten 66|D66]] || || || || || || 1 || 2 |- | style="text-align:left;"| [[Partij fan de Arbeid|PvdA]] * || 5 || 5 || 8 || 6 || 5 || || |- | style="text-align:left;"| Weststellingwerf Natuurlijk! * || || || || || 1 || || |- | style="text-align:left;"| Vrijheid Voor Allen * || || || || || 1 || || |- | style="text-align:left;"| Sociaal Democratische Partij || 4 || 1 || || || || || |- ! Totaal || 19 || 21 || 21 || 21 || 21 || 21 || 21 |- ! Opkomst || 60,5% || 57,1% || 58,5% || 51,8% || 53,7% || 55,0% || 50,0% |} » * Sociaal Duurzaam Weststellingwerf: gearwurking fan PvdA, Weststellingwerf Natuurlijk! en Vrijheid Voor Allen (VVA). == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] * [[Fryske gemeenten]] * [[List fan grytmannen fan Weststellingwerf]] * [[List fan boargemasters fan Weststellingwerf]] == Keppeling om utens == * [https://www.weststellingwerf.nl/ Webstee fan de gemeente] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{CommonsBalke|Weststellingwerf}} {{GemeentenFryslân}} {{Weststellingwerf}} [[Kategory:Weststellingwerf| ]] [[Kategory:Stellingwerven]] [[Kategory:Sânwâlden]] [[Kategory:Gemeente yn Fryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1851]] l1gz2y0h9ilk5nk6qqhmunu8z48zpw1 0 3462 1238372 1237667 2026-08-13T21:01:42Z RomkeHoekstra 10582 Tekst útwreide. 1238372 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Bistesoarte |Namme=waarlamke |Ofbyld= [[File:Gallinago gallinago a1.JPG|250px]] |lûd=[[File:Common Snipe (Gallinago gallinago) (W GALLINAGO GALLINAGO R3 C5).ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje= [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai= [[waarlamkes]] (''Gallinago'') |Wittenskiplike namme= Gallinago gallinago |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:GallinagoGallinagoIUCNver2019-2.png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} It '''waarlamke''' (''Gallinago gallinago'') is in [[fûgels|fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). Oare Fryske nammen fan 'e soarte binne '''bletterlamke''', '''himelgeit''', '''maailamke''', '''wjerlamke''' en '''wettersnip'''. == Uterlik == It waarlamke is in middelgrutte waadfûgel mei in lange, rjochte en smelle snaffel. De poaten binne koart en it lichem is kompakt. It waarlamke wurdt ynklusyf de lange snaffel 23 oant 28 sintimeter lang en hat in wjukspanwiidte fan 39 oant 45 sintimeter. It fearrekleed is fyn bûnt yn bêzje, brún, wyt en swart. It antlit is swart en bêzje streke, mei in ljochte streek midden oer de krún. Oars as de [[dûbele snip]] hat er in wite búk en lit er by it opfleanen in brede wite efterrâne oan 'e earmfearren sjen. == Fersprieding en ûndersoarten == It ferspriedingsgebiet fan it waarlamke rint yn it noarden fan it [[Paleärktysk gebiet]] fan Midden-Jeropa nei it noarden, en omfettet [[Yslân]], [[Grut-Brittanje]], de [[Fêreu-eilannen]], de [[Azoaren]] en grutte dielen fan [[Ruslân]], oant oan 'e [[Stille Oseaan]] ta. Ek yn noardlik [[Yndia]] komt de soarte foar. De Azoaren hiene eartiids in eigen briedpopulaasje, mar dy is no útstoarn. It grutste part fan 'e wrâldpopulaasje bestiet út [[trekfûgel]]s. Fûgels dy't yn it westlike Paleärktysk gebiet briede, oerwinterje benammen om 'e [[Middellânske See]], ek yn noardlik [[Afrika]], en oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske kust]]. Aziatyske briedfûgels lûke foar de winter ûnder mear nei Yndia, [[Sina]], [[Súdeast-Aazje]] en de [[Filipinen]]. De populaasjes dy't yn [[Grut-Brittanje]], [[Denemark]], [[Nederlân]] en dielen fan [[Frankryk]] briede, binne oer it generaal [[stânfûgel]]s. It waarlamke hat twa ûndersoarten: * ''Gallinago gallinago faeroeensis'': briedt op Yslân, de Fêreu-eilannen, de [[Orkney-eilannen]] en de [[Sjetlâneilannen]]; oerwinteret op 'e [[Britske Eilannen]]. * ''Gallinago gallinago gallinago'': de [[nominaatfoarm]], dy't it grutste part fan it ferspriedingsgebiet beslacht en sa fier nei it suden oerwinteret as Afrika, Yndia en [[Yndoneezje]]. == Ekology == It waarlamke briedt by sompen en feangebieten yn boskrike gebieten, en ek op sompige greiden by marren en beken. De fûgel hâldt him faak ferburgen en as er twongen wurdt om op te fleanen, fljocht er omheech en dêrnei sigesaagjend wylst er lûden makket. De sturtfearren trilje dêrby krêftich en feroarsaakje in karakteristyk, mekkerjend lûd. De soarte siket it iten oan 'e wetterkant of yn ûndjip wetter yn sêfte modder, dêr't er mei de lange snaffel proaien út oppikt. De fûgel fret benammen ynsekten en wjirms, mar ek wat plantaardich materiaal. Yn 'e [[briedtiid]] markearret er syn [[territoarium]] troch in [[balts]]flecht, wêrby't er mei útsprate sturtfearren steil nei ûnderen dûkt. De sturtfearren trilje dêrby krêftich en feroarsaakje in meganysk sûzjend of bromjend lûd. It nêst is in ûndjip kûltsje yn 'e grûn. It wyfke leit trochstrings fjouwer aaien, mar lechsels fan twa oant fiif aaien komme foar. It wyfke briedt de aaien yn 17 oant 20 dagen út. Nei it útkommen fersoargje beide âlden de jongen. == Status en bedrigingen == It briedgebiet fan it waarlamke is tige grut. Ek de wrâldpopulaasje is mei in rûzing fan sân oant alve miljoen folwoeksen yndividuen grut. Hoewol't de ûntwikkelingstrend fan it waarlamke negatyf is, beskôget de [[IUCN]] de soarte net as bedrige (''Least Concern''). [[File: Gallinago gallinago MHNT.jpg|thumb|180px|left|Aai fan it waarlamke.]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Waarlamke]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] bk7wxdeaxxis72thlv82nhyh3pdn9o8 1238379 1238372 2026-08-14T06:03:20Z RomkeHoekstra 10582 Wurk ferwidere. 1238379 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = waarlamke |Ofbyld = [[File:Gallinago gallinago a1.JPG|250px]] |lûd =[[File:Common Snipe (Gallinago gallinago) (W GALLINAGO GALLINAGO R3 C5).ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'') |Famylje = [[snipfûgels]] (''Scolopacidae'') |Skaai = [[waarlamkes]] (''Gallinago'') |Wittenskiplike namme= Gallinago gallinago |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart =[[File:GallinagoGallinagoIUCNver2019-2.png|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} It '''waarlamke''' (''Gallinago gallinago'') is in [[fûgels|fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[snipfûgels]] (''Scolopacidae''). Oare Fryske nammen fan 'e soarte binne '''bletterlamke''', '''himelgeit''', '''maailamke''', '''wjerlamke''' en '''wettersnip'''. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Enkelbeckasin Common Snipe (20162458548).jpg|thumb|left|Waarlamke.]] It waarlamke is in middelgrutte waadfûgel mei in lange, rjochte en smelle snaffel. De poaten binne koart en it lichem is kompakt. It waarlamke wurdt ynklusyf de lange snaffel 23 oant 28 sintimeter lang en hat in wjukspanwiidte fan 39 oant 45 sintimeter. It fearrekleed is fyn bûnt yn bêzje, brún, wyt en swart. It antlit is swart en bêzje streke, mei in ljochte streek midden oer de krún. Oars as de [[dûbele snip]] hat er in wite búk en lit er by it opfleanen in brede wite efterrâne oan 'e earmfearren sjen. == Fersprieding en ûndersoarten == It ferspriedingsgebiet fan it waarlamke rint yn it noarden fan it [[Paleärktysk gebiet]] fan Midden-Jeropa nei it noarden, en omfettet [[Yslân]], [[Grut-Brittanje]], de [[Fêreu-eilannen]], de [[Azoaren]] en grutte dielen fan [[Ruslân]], oant oan 'e [[Stille Oseaan]] ta. Ek yn noardlik [[Yndia]] komt de soarte foar. De Azoaren hiene eartiids in eigen briedpopulaasje, mar dy is no útstoarn. It grutste part fan 'e wrâldpopulaasje bestiet út [[trekfûgel]]s. Fûgels dy't yn it westlike Paleärktysk gebiet briede, oerwinterje benammen om 'e [[Middellânske See]], ek yn noardlik [[Afrika]] oant oer de Sahara hinne en oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske kust]]. Aziatyske briedfûgels lûke foar de winter ûnder mear nei Yndia, [[Sina]], [[Súdeast-Aazje]] en de [[Filipinen]]. De populaasjes dy't yn [[Grut-Brittanje]], [[Denemark]], [[Nederlân]] en dielen fan [[Frankryk]] briede, binne oer it generaal [[stânfûgel]]s. It waarlamke hat twa ûndersoarten: * ''Gallinago gallinago faeroeensis'': briedt op Yslân, de Fêreu-eilannen, de [[Orkney-eilannen]] en de [[Sjetlâneilannen]]; oerwinteret op 'e [[Britske Eilannen]]. * ''Gallinago gallinago gallinago'': de [[nominaatfoarm]], dy't it grutste part fan it ferspriedingsgebiet beslacht en sa fier nei it suden oerwinteret as Afrika, Yndia en [[Yndoneezje]]. == Ekology == [[Ofbyld:Common snipe (Gallinago gallinago gallinago) in flight Pearaing.jpg|thumb|250px|Fleanend waarlamke.]] It waarlamke briedt by sompen en feangebieten yn boskrike gebieten, en ek op sompige, krûderike greiden by marren en beken. De fûgel hâldt him faak ferburgen en as er twongen wurdt om op te fleanen, fljocht er omheech en dêrnei sigesaagjend wylst er lûden makket. De soarte siket it iten oan 'e wetterkant of yn ûndjip wetter yn sêfte modder, dêr't er mei de lange snaffel proaien út oppikt. De fûgel fret benammen ynsekten en wjirms, mar ek wat plantaardich materiaal. Yn 'e [[briedtiid]] markearret er syn [[territoarium]] troch in [[balts]]flecht, wêrby't er mei útsprate sturtfearren steil nei ûnderen dûkt. De sturtfearren trilje dêrby krêftich en feroarsaakje in karakteristyk meganysk en mekkerjend lûd (dêrfandinne de namme himelgeit). [[Ofbyld: Gallinago gallinago MHNT.jpg|thumb|left|Aai fan it waarlamke.]] It nêst is in ûndjip kûltsje yn 'e grûn. It wyfke leit trochstrings fjouwer aaien, mar lechsels fan twa oant fiif aaien komme foar. It wyfke briedt de aaien yn 17 oant 20 dagen út. Nei it útkommen fersoargje beide âlden de jongen. == Status == It briedgebiet fan it waarlamke is tige grut. Ek de wrâldpopulaasje is mei in rûzing fan sân oant alve miljoen folwoeksen yndividuen grut. Hoewol't de ûntwikkelingstrend fan it waarlamke negatyf is, beskôget de [[IUCN]] de soarte net as bedrige (''Least Concern'', 2025). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/common-snipe-gallinago-gallinago BirdLife, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/winwre4/cur/introduction Birds of the World, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/comsni?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/5190 Sovon, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/watersnip Fûgelbeskerming, oproppen 13 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gallinago gallinago|Waarlamke}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Waarlamke]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kaapverdje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Andamanen en Nikobaren]] 7jje2jw40333oki4z7ruh4y63cz2aih 0 6815 1238373 1181867 2026-08-14T02:13:16Z Burjkh 57637 1238373 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 8362 De Blesse.JPG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Mûne [[De Mars (De Blesse)|De Mars]]'' | wapen = [[Ofbyld:De Blesse vlag.svg|80px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Blesse}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 2,25 km², wêrfan: <br> - lân: 2,21 km² <br> - wetter: 0,04 km² | befolkingstichtens = 364 ynw. / km² | stêdekloft = | hichte = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Weststellingwerf flag.svg|border|20px]] [[Weststellingwerf]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = 8397 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_51_38_N_6_2_25_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 51' N 6° 2' E}} | webside = [https://dorpdeblesse.nl/ Side De Blesse-Pepergea] | ôfbylding2 = Map NL Weststellingwerf De Blesse.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje De Blesse (grien) yn de gemeente Weststellingwerf'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 51 | lat_sec = 38 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 2 | lon_sec = 25 | lon_dir = E }} '''De Blesse''' is in doarp súdlik fan [[Wolvegea]] yn de gemeente [[Weststellingwerf]]         It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Blesse}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Namme == Guon wolle der op oan dat de namme fan it rivierke Bles(se) komt, dat op syn bar de namme ûntliende oan Hugo van de Bles, dy't yn de [[15e iuw]] op de [[pleats]] ''De Oude Bles'' tichteby ''[[De Eese]]'' wenne. Der binne ek guon dy't de namme yn ferbân bringe mei de betsjutting fan "plasse" of "sompe" . De Blesse streamde út it Noardwâldskefean wei ûnder [[Finkegea]] en [[Steggerda]] lâns de râne fan it lângoed De Eese nei Knienebargen by De Blesse. It lêste part rûn bylâns de Ryksstrjitwei om op it lêst yn 'e Linde út te mûnjen. In part fan it âlde streamke waard eartiids útgroeven en bekend as de Blesser Feart.<ref>[http://www.stellingwerven.dds.nl/dorpen/de%20blesse/de%20blesse.html Side Skiednis fan 'e Stellingwerven en Noardwest Oerisel]</ref> == Skiednis == [[Ofbyld:De Blesse Hervormde Evangelisatie-002.JPG|thumb|left|''Herfoarme kapel'']] De Blesse is net in âld doarp. Foar de [[19e iuw]] stienen dêr mar in pear pleatsen, dy't doe ûnder [[Blesdike]] en foar in part ûnder [[Pepergea]] foelen. Nei it oanlizzen fan de ryksstrjitwei (Stienwikerwei) fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei [[Swol]] yn 1828 groeide de [[buorskip]]. Yn 1834 waard de [[nôtmûne]] [[De Mars (De Blesse)|De Mars]] boud en der waarden sels twaris yn 't jier kij- en hynstemerken holden, de iene op pinkstertiisdei en de twadde op de earste tiisdei fan oktober. Oan de eastkant fan de wei ûntstie in kearn, dy't letter De Blesse of Blessebuert neamd waard. Tsjerklik bleau it doarp ûnder it memmedoarp fallen, al krige it yn 1880 oan de Stienwikerwei wol in ienfâldige kapel. Noardlik fan De Blesse hie steedhâlder [[Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburg|Willem Loadewyk]] yn 1583 by de [[Linde]] de [[Blessebrêgeskâns]] as ûnderdiel fan de [[Fryske Wetterliny]] oanlein. [[Prinsbisdom Múnster|Munsterske]] troepen fernielden dy skâns yn it rampjier 1672-1673. Yn de [[17e iuw]] hie it rivierke de [[Linde]] allinnich mar in oerset, in brêge kaam der pas yn [[1668]]. De skâns is nei [[argeology]]sk ûndersyk yn 'e jierren 2009-2010 rekonstruearre. Dêrby waard ek in diel fan de âlde, meänderjende Linde wer útgroeven. [[Ofbyld:Locatie, Lendevallei. Gedenksteen bij de Blessebrug 01.jpg|thumb|left|''Tinkstien'']] Yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] waard der by de brêge oer de Linde in pear kear swier fochten. By it bombardearjen fan de trein út [[It Hearrenfean]] troch in [[Grut-Brittanje|Britske]] jager op 6 maart 1944 ferstoar in frou yn 'e âldens fan 21 jier. By in oare alliearde loftoanfal op 7 april 1945 op in [[Nazy-Dútslân|Dútske]] motorrider ferstoar letter ien fan de by dat bombardemint ferwûne jonges. Beide slachtoffers binne op it begraafplak fan [[Wolvegea]] begroeven. Ta neitins hat de Feriening Histoarje Weststellingwerf op 4 maaie 2005 in tinkstien by de tagong nei it Swarte Weike lein.<ref>[https://www.tracesofwar.nl/sights/124232/Oorlogsmonument-Wolvega.htm Traces of War, oproppen 28 juny 2023]</ref> Mei it jimmeroan drokker wurdende ferkear op de Stienwikerwei waard yn de jierren 1980 oan de eastlike kant fan it doarp parallel mei it spoar de autosneldyk [[Rykswei 32|A32]] oanlein. == Mienskip == It multyfunksjonele sintrum fan De Blesse hjit [https://www.facebook.com/Dorpshuis-t-Centrum-1307151382702582/ 't Centrum]. De Blesse en [[Pepergea]] dogge in soad mienskiplik. Sa ha de doarpen tegearre in doarpsferiening [https://www.facebook.com/profile.php?id=100064548977811 Pleatslik Belang De Blesse-Pepergea], dy't op [[10 desimber]] [[1864]] oprjochte waard, en ek in mienskiplike [https://www.facebook.com/FeestcomissieDeBlessePeperga/ feestkommisje] en flagge. De fiertaal is meast [[Stellingwerfsk]]. === Tsjerke === * [https://www.facebook.com/p/Protestantse-gemeente-Willemsoord-Peperga-Blesdijke-100077338833428/ PKN Willemsoard-Pepergea-Blesdike] === Skoalle === * [https://obsdeblesse.nl/ Iepenbiere basisskoalle De Blesse] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2009 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 160 || 322 || 335 || 335 || 448 || 721 || 710 || 825 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 786 || 800 |} === Ferienings === * Fuotbalferiening [[VV De Blesse]] === Bustsjinst === De busline troch De Blesse wurdt fersoarge troch Qbuzz. De folgjende line rydt troch De Blesse: * '''Line 17 It Hearrenfean - Noardwâlde fia Wolvegea:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Aldeholtwâlde]] - [[Wolvegea]] - ''De Linde'' - ''De Blesse Noard'' - ''Nijstrjitte'' - ''Spoarstrjitte'' - [[Pepergea]] - [[Steggerda]] - [[Finkegea]] - [[Noardwâlde (Weststellingwerf)|Noardwâlde]] == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Locatie, Lendevallei. Trektocht door de vallei. (Blesbroggeschaans) 01.jpg|thumb|260px|''Blessebrêgeskâns'']] * [[Blessebrêgeskâns]] * [[Lindefallei]] * [[De Mars (De Blesse)|Nôtmûne De Mars]] == Strjitten == Boppewei, Domeinewei, Ikeleane, Ingelskesteech, Eskdoarnstrjitte, Franke Deddenstrjitte, Hagedoarnstrjitte, Kninebergen, Markewei, Master Baasstrjitte, Hagedoarnstrjitte, Nijstrjitte, Spoarleane, Stienwikerwei. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|De Blesse}} }} {{koördinaten|52_50_38_N_6_2_25_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 51' NB, 6° 2' EL}} {{Weststellingwerf}} {{DEFAULTSORT:Blesse, De}} [[Kategory:De Blesse| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Weststellingwerf]] dcx8ad9hhlqsy2qaiwsolr2k5czc17y 0 6825 1238375 1181868 2026-08-14T02:14:23Z Burjkh 57637 1238375 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Peperga Friesland Gemeente Weststellingwerf.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:De Blesse vlag.svg|80px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Pepergea}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 3,15 km², wêrfan: <br> - lân: 2,92 km² <br> - wetter: 0,24 km² | befolkingstichtens = 69 ynw. / km² | stêdekloft = | hichte = | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Weststellingwerf flag.svg|border|20px]] [[Weststellingwerf]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = 8396 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_50_55_N_6_3_14_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 50' N 6° 3' E}} | webside = [https://dorpdeblesse.nl/ Side De Blesse-Pepergea] | ôfbylding2 = Map NL Weststellingwerf Pepergea.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje Pepergea (grien) yn de gemeente Weststellingwerf'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 50 | lat_sec = 55 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 3 | lon_sec = 14 | lon_dir = E }} '''Pepergea''' is in doarp súdlik fan [[Wolvegea]] by de [[A32]] yn de gemeente [[Weststellingwerf]]. Pepergea is ien fan de lytste doarpen fan de gemeente. In buorren hat it doarp net en de measte hûzen steane frij fan inoar oan de Pepergeawei. Under de [[himrik]] heart ek in part fan 'e [[buorskip]] [[Oerbuorren]]. Pepergea hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Pepergea}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Namme== [[Ofbyld:Stuyvesant Peperga 04.JPG|thumb|left|Monumint Pieter Stuyvesand]] De namme fan it doarp is yn 'e rin fan de tiid net in soad feroare. Neffens in 17e-iuwske kopy waard it doarp yn 1399 Pepergae neamd. Yn in Latyske tekst fan 1510 wie it ''Pepergo'', in fariant dy't ek yn 1408 yn in dokumint stie.<ref>Karel F. Gildemacher Friese Plaatsnamen, ISBN978 90 330 0643 2, side 194</ref> Yn âlde geskriften wurdt de namme fan it berteplak fan [[Peter Stuyvesant|Pieter Stuyvesant]], in gûverneur-generaal fan Nij-Amsterdam, it hjoeddeiske [[New York City|New York]], skreaun as ''Peperghoe''. Men soe tinke kinne dat de namme komt fan de speserij [[piper]], mar om't gjin keppeling lein wurde koe mei dat krûd, waard der nei in oare ferklearring socht. It die dêrby bliken dat yn it ferline it wurd ''peper'' yn guon plakken yn 'e folksmûle foar “mattebiis” brûkt waard. Dat gewaaks groeit oan 'e wetterkant, wêrûnder de [[Linde]] dy't bylâns Pepergea streamt. Biis waard tapast by it byn- en flechtwurk om stuollen te matsjen of it frisseljen fan tassen en kuorren. Mei de tafoeging gea (= lânstreek) soe dêrom de namme safolle as lânskip fan bizen of bizestreek betsjutte. Neffens Karel F. Gildemacher ferwiist 'Peper' nei it sompige lân, dêr't Pepergea ûntstie. Troch û.o. it ôfgraven fan turf waard it gebiet sa wiet, dat it hiele doarp yn 'e 17e iuw hast in kilometer opskowe moast.<ref>Karel F. Gildemacher Friese Plaatsnamen, ISBN978 90 330 0643 2, side 194</ref> == Skiednis == De oarspronklik oan [[Nikolaas fan Myra|Nikolaas]] wijde tsjerke waard yn [[1537]] yn [[Gotyk|letgoatyske]] styl boud op in nije plak. Mooglik waard Pieter Stuyvesant dêr yn [[1611]] of [[1612]] noch troch syn heit doopt, mar om 't de doopregisters net bewarre bleaun binne is dat net wis. Nei in brân oan it begjin fan de 19e iuw waard de tsjerke oan de âlde toer en op itselde plak werboud. Yn [[2001]] waard de tsjerke sletten foar tsjerketsjinisten. Om [[1865]] waard útein set mei de oanlis fan it spoar tusken [[Swol]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Dat spoar spjalte it doarp yn twaën. Jierren letter waard besletten it diel dat westlik fan it spoar lei tenei by [[De Blesse]] yn te dielen. De spjalting waard ein jierren 1980 nochris fersterke mei de oanlis fan de A32 tusken De Blesse en Pepergea. Oant [[5 jannewaris]] [[1941]] hie Pepergea in eigen treinstasjon dat op [[15 jannewaris]] [[1868]] yn gebrûk nomd waard. [[Stasjon Pepergea]] waard neist passazjiersferfier brûkt foar it eksportearjen fan [[rotan]] út Noardwâlde. Yn de jierren 1970 waard it stasjon ôfbrutsen. Tsjintwurdich is it stee oanjûn troch in trafostasjon fan de [[Nederlânske Spoarwegen]]. == Mienskip == Pepergea docht in soad yn 'e mande mei it oanbuorjende doarp De Blesse. Sa ha de doarpen tegearre in doarpsferiening [https://www.facebook.com/profile.php?id=100064548977811 Pleatslik Belang De Blesse-Pepergea], dy't op [[10 desimber]] [[1864]] oprjochte waard, en ek in mienskiplike [https://www.facebook.com/FeestcomissieDeBlessePeperga/ feestkommisje] en flagge. De fiertaal is meast [[Stellingwerfsk]]. === Tsjerke === {{Apart|Tsjerke fan Pepergea}} * [https://www.facebook.com/p/Protestantse-gemeente-Willemsoord-Peperga-Blesdijke-100077338833428/ Protestantske gemeente Willemsoard-Pepergea-Blesdike] [[Ofbyld:2023 Pepergea, tsjerke (1).jpg|thumb|260px|''Tsjerke'']] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2009 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 378 || 370 || 328 || 286 || 150 || 60 || 60 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 93 || 90 |} === Pieter Stuyvesant === {{Apart|Pieter Stuyvesant}} De bekendste ynwenner dy't Pepergea ea hân hat, is [[Peter Stuyvesant|Pieter Stuyvesant]], fanwegen syn houten skonk ek wol ''Piter Poat'' neamd. Hy wie de stifter fan it hjoeddeiske [[New York City|New York]] en de [[Boppewynske Eilannen (Lytse Antillen)|Boppewynske Eilannen]]. Fuort by de westlike tagong fan it doarp stiet ta syn neitins in monumint, in swerfstien wêrop it model fan it schip stiet wêrmei't er nei [[Noard-Amearika|Amearika]] sylde. Skean foar de tsjerke oer stie om 1600 hinne de pastorije dêr't Piter Stuyvesant berne is en in grut part fan syn jeugd trochbrocht. == It besjen wurdich == * Monumint ta neitins oan [[Pieter Stuyvesant]]. * De 16e-iuwske tsjerke datearret fan 1537 en hat foar in doarpstsjerke in opfallend hege toer. * De dûbele spoarbrêge oer De Linde út 1923-1924 is in ryksmonumint. * Noardlik fan yn'e himrik leit it natoergebiet ''Catspoolder'' mei de fûgelsjochhutte ''Catskieker'' * Grûnwettermeter by de Lindefallei. == Ynfrastruktuer == Pepergea leit oan de [[rykswei 32|A32]] tusken [[Wolvegea]] en [[Stienwyk]] en is fan dy plakken ôf oeer de snelwei goed berikber. === Strjitten === Boppewei, Bûtenwei, Domeinenwei, Ingelskesteech, Heidewei, Oerbuorren, Pepergeawei. === Bustsjinst === De busline troch Pepergea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. De folgjende line rydt troch Pepergea: * '''Line 17 It Hearrenfean - Noardwâlde fia Wolvegea:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Aldeholtwâlde]] - [[Wolvegea]] - [[De Blesse]] - ''Pepergea Tsjerke'' - [[Steggerda]] - [[Finkegea]] - [[Noardwâlde (Weststellingwerf)|Noardwâlde]] == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == *[http://www.stellingwerven.dds.nl/dorpen/peperga/peperga.htm Tsjerke fan Pepergea] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Peperga|Pepergea}} }} {{Weststellingwerf}} [[Kategory:Pepergea| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Weststellingwerf]] en54zi9q8e01moynu8dgumxdbfy45vq 0 8192 1238359 1214516 2026-08-13T12:18:52Z Dr. Thomas Liptak 55789 /* Boukeunst */ photo updated 1238359 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Frankfurt am Main <br><small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = Frankfurt Am Main-Stadtpanorama von der Deutschherrnbruecke-20140714.jpg | ôfbyldingsbreedte = 270px | ôfbyldingstekst = | wapen = | ynwennertal = 775.790 <small>(31.12.2023)</small> | oerflak = 248,31 km&sup2; | befolkingstichtens = 3.124 ynw./km&sup2; | stêdekloft = | hichte = 112 m. boppe seenivo | lân = {{Flagge DE}} [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Hesse.svg|20px]] [[Hessen]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = | stêdsyndieling = 16 [[Ortsbezirk]]e<br>46 [[Stadtteil]]e<br>124 [[Stadtbezirk]]e | stifting = | postkoade = 60306–60599, 65929–65936 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = [[UTC]] +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_6_38_N_8_40_56_E_type:city_zoom:12_region:DE|50°6' NB, 8°40' EL}} | webside = [http://www.frankfurt.de/ www.frankfurt.de] | mapname = Hessen | lat_deg = 50 | lat_min = 6 | lat_sec = 38 | lat_dir = N | lon_deg = 8 | lon_min = 40 | lon_sec = 56 | lon_dir = E }} '''Frankfurt''' (offisjeel [[Dútsk]]: '''Frankfurt am Main'''; âld [[Nederlânsk]]: ''Frankfort aan de Main'') is in stêd yn de dielsteat [[Hessen]], ([[Dútslân]]) en ek it haadplak fan de gemeente [[Frankfurt (gemeente)|Frankfurt]]. It is de grutste stêd fan Hessen mei sa'n 775.790 ynwenners (31 desimber 2023). Frankfurt is mei de [[Johann-Wolfgang Goethe Universiteit]] en de hegeskoallen in echte studintestêd. == Geografy == Frankfurt leit oan beide iggen fan de rivier [[Main (rivier)|Main]] en súdeastlik fan it [[Taunusberchtme]]. It is de grutste stêd fan de dielsteat [[Hessen]] yn it súdwesten fan [[Dútslân]]. Yn it súdlike stedsgebiet leit de Frankfurter Bosk, dat ien fan de grutste stedsbosken fan Dútslân is. It stedsgebiet beslacht fan west nei east 23,4 km, fan it noarden nei it suden 23,3 km. De stêd is opdield yn 46 stedsdielen (''Stadtteile''), dy’t wer opdield binne yn totaal 124 buerten (''Stadtbezirke'') en 448 kiesdistrikten (''Wahlbezirke''). De 46 stedsdielen meitsje diel út fan de 16 distrikten (''Ortsbezirke''), dy’t elk in distriktsried hawwe mei foarsitter. == Skiednis == [[Ofbyld:Zeitgenössige_Lithografie_der_Nationalversammlung_in_der_Paulskirche.jpg|thumb|left|Nasjonale Gearkomste 1848/49.]] It histoaryske sintrum fan de stêd wie it ''Dominsel'', in eilân tusken twa tûken fan de Main, dat al sûnt de [[Neolitikum|neolityske]] tiid bewenne is. Neidat it plak al brûkt waard troch de [[Kelten]], [[Romeinske Ryk|Romeinen]] en [[Allemannen]], waard it om 600 hinne in keningshôf fan de [[Franken|frankyske]] [[Merovingen]]. Mei it keningshôf waard Frankfurt (as ''Francofurd'', Frankefoarde of foarde fan 'e Franken) it earst neamd yn in oarkonde fan keizer [[Karel de Grutte]] yn [[794]]. De [[Hillige Roomske Ryk|Roomske]] keizer [[Loadewyk de Dútser]] keas Frankfurt as plak foar syn residinsje. Yn [[1220]] krige de stêd de rang fan [[frije ryksstêd]] en fan [[1356]] ôf mochten der mei de [[Gouden Bul]] [[karfoarst]]en keazen wurden. Sûnt [[1562]] hat de stêd ek kroaningsstêd fan Dútske keizers west. Fan [[1816]] oant [[1866]] hat Frankfurt de sit fan de [[Bûnsdei]] west. Yn de [[Paulskirche (Frankfurt am Main)|Paulskirche]] kaam yn [[1848]] it earste Dútske parlemint gear. Yn [[1866]] kaam Frankfurt ûnder [[Prusen|Prusysk]] bewâld. Yn de tiid fan it [[nasjonaalsosjalisme]] waarden 11.134 [[Joaden]] út Frankfurt deportearre en fermoarde. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] ûndergong Frankfurt heftige bombardeminten. Sa'n 70 persint fan de gebouwen yn de stêd gongen ferlern. It midsiuwske stedsbyld fan Frankfurt kaam by it wer opbouwen nei de oarloch net mear werom. Nei de Twadde Wrâldkriich moast der in nije haadstêd foar de [[West-Dútslân|Bûnsrepublyk Dútslân]] komme. De stêden Frankfurt en [[Bonn]] kamen yn 'e beneaming. Op 10 maaie 1949 stimde in mearderheid fan de Bûnsdei foar [[Bonn]] as haadstêd fan West-Dútslân. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele de stêd him ta it finansjele sintrum fan Dútslân, sûnt 1998 is de [[Europeeske Sintrale Bank]] fêstige yn Frankfurt. == Ekonomy == [[Ofbyld:European_Central_Bank_-_building_under_construction_-_Frankfurt_-_Germany_-_14.jpg|thumb|Nijbou fan de [[Europeeske Sintrale Bank]] yn juny 2014.]] Frankfurt is ferneamd om syn status as finansjele sintrum fan [[Dútslân]] en Europa. De stêd makket diel út fan de ekonomysk brûzjende ''Rhein-Main'' regio en in protte Europeeske bedriuwen binne der fertsjintwurdige. Frankfurt is tige ferneamd as fêstigingsstêd fan in protte banken. De haadkertieren fan de trije grutste banken fan Dútslân binne fêstige yn it sintrum fan 'e stêd Frankfurt. De ''Deutsche Bank'' stiet oan de Mainzer Landstraße. In pear strjitten fierder is der de Commerzbank toer, de grutste toer fan Frankfurt mei in hichte fan mear as 300 meter. Foar guon minsken sil it nuver oankomme dat it [[haadkertier]] fan 'e Dresdner Bank yn Frankfurt fêstige is, omdat de namme nei de stêd [[Dresden]] ferwiist. It is no ûnderdiel fan de Allianz Bank yn München. Frankfurt is ek de stêd fan de grutste Dútske Direct Bank, ING. Ferskate wichtige net publike banken binne ek fêstige yn Frankfurt, lykas Bankhaus Metzler en Aufhäuser, Delbrück Bethmann Maffei en BHF-Bank. By de grutste net-publike banken binne de DZ bank, de Deka, de Frankfurter Sparkasse, en Landesbank Hessen-Thüringen (HELABA). Fierders binne der noch 300 lytsere banken yn de [[stêd]]. Mei de beurs fan Frankfurt, de [[XETRA]], dy't by de Deutsche Börse heart, hat Frankfurt de twadgrutste beurs yn Jeropa, en hja nimt in soad hannel yn Dútslân foar har noed. Frankfurt is ek in wichtige lokaasje foar it [[ynternet]] yn [[Dútslân]]. Frankfurt hat it grutste ''ynternet wikselplak'', DE-CIX, dêr't domeinnammen fêstlein wurde foar it top-nivo-domein .de. Frankfurt hat de heechste tichtens fan abbekaten yn Dútslân, ien op njoggenennjoggentich. == Ferkear == De [[Lofthaven Frankfurt am Main]] is de tredgrutste lofthaven foar persoaneferfier yn Europa. Lykwols leit de Lofthaven Frankfurt-Hahn net yn it stedsgebiet, mar sa'n 120 kilometer westlik dêrfan. De Lofthaven Frankfurt-Egelsbach leit ek net direkt yn Frankfurt, mar 17 kilometer súdlik fan de stêd. By it "Frankfurter Kreuz" kruse de A3 en de A5. It is ien fan de drokste knooppunten fan Dútslân en Europa dêr't elke dei trochstrings 335.000 auto's delkomme. Mei sa'n 350.000 reizgers per dei is it "Frankfurter Hauptbahnhof" (sintraal stasjon) yn de top fjouwer fan grutste treinstasjons fan Dútslân. Mei 13 spoarferbiningen is it ien fan de belangrykste knooppunten foar it treinferkear yn Dútslân. == Boukeunst == [[Ofbyld:Frankfurter Dom Eiserner Steg.jpg|thumb|Sint Bartolomeus Katedraal]] [[Ofbyld:Römer, Frankfurt.jpg|thumb|Römer]] [[Ofbyld:Frankfurt am Main, Alte Oper am Opernplatz.jpg|thumb|Alde opera]] === Sint Bartolomeus Katedraal === De Sint Bartolomeus Katedraal (Dom Sankt Bartholomäus) is in goatysk gebou, dat yn 'e 14e en 15e iuw boud waard, mar de fundearring is gâns âlder. It is de grutste tsjerke fan Frankfurt. Fan [[1356]] ôf waarden keningen fan it [[Hillige Roomske Ryk]] keazen yn dizze tsjerke, en fan 1562 oant 1792, waarden der keizers kroand. Sûnt de 18e iuw wurdt de Sint Bartolomeus tsjerke "de katedraal" neamd, mar de tsjerke hat noch nea in bisdom west. De katedraal baarnde út yn 1867 en waard op 'e nij boud. De toer fan de tsjerke is 95 m. === Römer === De namme fan it stêdhûs betsjut "Romaansk". Winliken binne de njoggen hûzen boud troch de stêdsrie yn 1405 foar in rike famylje. It hûs yn it midden waard it stêdhûs en waard letter ferbûn mei de gebouwen dêrneist. Boppe is de ''Kaisersaal'' (keizerseal) dêr't keizers dy't kroand waarden harren banket holden. De Römer wie oan 'e ein fan de Twadde Wrâldkriich ferwoastige en letter op 'e nij boud. === Alde opera === De ferneamde âlde opera (Alte Oper) wie yn 1880 boud troch Richard Lucae. It wie ien fan de grutste opera's fan Dútslân oant de Twadde Wrâldkriich. Nei de kriich wie it de "moaist ruïne fan Dútslân". Der is besocht om de tsjerke te sljochtsjen mar waard dochs op 'e nij boud en iepene yn 1981. Hjoed is it in konsertgebou, wylst de operas yn de [[Oper Frankfurt]] binne. === Wolkekliuwers === Frankfurt is de iennige Dútske stêd mei in protte wolkekliuwers, dat binne gebouwen langer as 150 meter. De measte wolkekliuwers binne yn it westlike part fan it sintrum, dat ek bekend is as it finansjele distrikt (''Bankenviertel''). De grutste wolkekliuwers yn Frankfurt binne: * [[Commerzbank Tower]], 259 m — Heechste gebou fan Jeropa (1997–2003), Haadkertier fan de [[Commerzbank]]. * [[MesseTurm]], 257 m — Heechste gebou fan Jeropa (1990–1997). * [[Westendstraße 1]], 208 m - Haadkertier fan de [[DZ Bank]]. * [[Maintower]], 200 m - Haadkertier fan de [[Helaba|Landesbank Hessen-Thüringen]] mei in iepenbier útsichtferdjipping. * [[Trianon (Frankfurt am Main)|Trianon]], 186 m - Haadkertier fan de [[DekaBank]]. * [[Silver Tower (Frankfurt)|Silver Tower]], 166 m - Heechste gebou fan Dútslân (1978-1990), Haadkertier fan de [[Dresdner Bank]]. * [[Plaza Büro Center]], 159 m - Heechste gebou fan Dútslân (1976-1978). * [[Deutsche Bank Tuorren|Deutsche Bank I]], 155 m - Haadkertier fan de [[Deutsche Bank]]. * [[Deutsche Bank Tuorren|Deutsche Bank II]], 155 m - Haadkertier fan de [[Deutsche Bank]]. * [[Skyper]], 154 m. == Sport == Frankfurt hat ferskate sportklubs, lykas: * [[Eintracht Frankfurt]], fuotbal * FSV Frankfurt, fuotbal * Frankfurt Lions, iishokky * Deutsche Bank Skyliners, basketbal * Frankfurt Galaxy, Amerikaansk fuotbal Yn [[2006]] wie Frankfurt ien fan de spylstêden fan it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2006|WK fuotbal]]. == Keppeling om utens == * [http://www.wikimapia.org/#y=50120000&x=8680000&z=11&l=1&m=a WikiSatellyt fan Frankfurt by WikiMapia] * [http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=stadtfrankfurt_eval01.c.317693.en&template=hp_flash Hiemside stêd Frankfurt] * [http://www.yeckes.com Travel information for Jews] — Yeckes.com — Joadske ferwizing nei de stêd Frankfurt * [http://www.hot-maps.de/europe/germany/hessen/frankfurt_main/homeen.html Kaart fan Frankfurt/Main] * [http://www.stadtpanoramen.de/en/frankfurt/frankfurt.html Frankfurt City Panoramas] — Panoramysk byld * [http://germany.archiseek.com/hesse/frankfurt/index.html Architecture of Frankfurt] — Oer gebouwen * [http://www.oopper.de/tn/panorama-frankfurt.htm mear panoramas fan Frankfurt] * [http://www.zoo-infos.de/zoos-en/120.html Bistetún fan Frankfurt (yn it Ingelsk)] * [http://www.altfrankfurt.com Altfrankfurt] — Priuwke fan Frankfurt wilens en nei de twadde wrâldkriich {{CommonsBalke|Frankfurt am Main, Germany}} {{Hessen}} [[Kategory:Frankfurt| ]] [[Kategory:Plak yn Hessen]] [[Kategory:Gemeente yn Hessen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]] jslzclk30qbm1b29f6kdjzcg89hnb8t 1238368 1238359 2026-08-13T17:31:09Z Kneppelfreed 2013 flachje 1238368 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Frankfurt am Main <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = Frankfurt Am Main-Stadtpanorama von der Deutschherrnbruecke-20140714.jpg | ôfbyldingsbreedte = 270px | ôfbyldingstekst = | wapen = | ynwennertal = 775.790 <small>(31.12.2023)</small> | oerflak = 248,31 km&sup2; | befolkingstichtens = 3.124 ynw./km&sup2; | stêdekloft = | hichte = 112 m. boppe seenivo | lân = {{Flagge DE}} [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Hesse.svg|20px]] [[Hessen]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = | stêdsyndieling = 16 [[Ortsbezirk]]e<br>46 [[Stadtteil]]e<br>124 [[Stadtbezirk]]e | stifting = | postkoade = 60306–60599, 65929–65936 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = [[UTC]] +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_6_38_N_8_40_56_E_type:city_zoom:12_region:DE|50°6' NB, 8°40' EL}} | webside = [http://www.frankfurt.de/ www.frankfurt.de] | mapname = Hessen | lat_deg = 50 | lat_min = 6 | lat_sec = 38 | lat_dir = N | lon_deg = 8 | lon_min = 40 | lon_sec = 56 | lon_dir = E }} '''Frankfurt''' (offisjeel [[Dútsk]]: '''Frankfurt am Main'''; âld [[Nederlânsk]]: ''Frankfort aan de Main'') is in stêd yn de dielsteat [[Hessen]], ([[Dútslân]]) en ek it haadplak fan de gemeente [[Frankfurt (gemeente)|Frankfurt]]. It is de grutste stêd fan Hessen mei sa'n 775.790 ynwenners (31 desimber 2023). Frankfurt is mei de [[Johann-Wolfgang Goethe Universiteit]] en de hegeskoallen in echte studintestêd. == Geografy == Frankfurt leit oan beide iggen fan de rivier [[Main (rivier)|Main]] en súdeastlik fan it [[Taunusberchtme]]. It is de grutste stêd fan de dielsteat [[Hessen]] yn it súdwesten fan [[Dútslân]]. Yn it súdlike stedsgebiet leit de Frankfurter Bosk, dat ien fan de grutste stedsbosken fan Dútslân is. It stedsgebiet beslacht fan west nei east 23,4 km, fan it noarden nei it suden 23,3 km. De stêd is opdield yn 46 stedsdielen (''Stadtteile''), dy’t wer opdield binne yn totaal 124 buerten (''Stadtbezirke'') en 448 kiesdistrikten (''Wahlbezirke''). De 46 stedsdielen meitsje diel út fan de 16 distrikten (''Ortsbezirke''), dy’t elk in distriktsried hawwe mei foarsitter. == Skiednis == [[Ofbyld:Zeitgenössige_Lithografie_der_Nationalversammlung_in_der_Paulskirche.jpg|thumb|left|Nasjonale Gearkomste 1848/49.]] It histoaryske sintrum fan de stêd wie it ''Dominsel'', in eilân tusken twa tûken fan de Main, dat al sûnt de [[Neolitikum|neolityske]] tiid bewenne is. Neidat it plak al brûkt waard troch de [[Kelten]], [[Romeinske Ryk|Romeinen]] en [[Allemannen]], waard it om 600 hinne in keningshôf fan de [[Franken|frankyske]] [[Merovingen]]. Mei it keningshôf waard Frankfurt (as ''Francofurd'', Frankefoarde of foarde fan 'e Franken) it earst neamd yn in oarkonde fan keizer [[Karel de Grutte]] yn [[794]]. De [[Hillige Roomske Ryk|Roomske]] keizer [[Loadewyk de Dútser]] keas Frankfurt as plak foar syn residinsje. Yn [[1220]] krige de stêd de rang fan [[frije ryksstêd]] en fan [[1356]] ôf mochten der mei de [[Gouden Bul]] [[karfoarst]]en keazen wurden. Sûnt [[1562]] hat de stêd ek kroaningsstêd fan Dútske keizers west. Fan [[1816]] oant [[1866]] hat Frankfurt de sit fan de [[Bûnsdei]] west. Yn de [[Paulskirche (Frankfurt am Main)|Paulskirche]] kaam yn [[1848]] it earste Dútske parlemint gear. Yn [[1866]] kaam Frankfurt ûnder [[Prusen|Prusysk]] bewâld. Yn de tiid fan it [[nasjonaalsosjalisme]] waarden 11.134 [[Joaden]] út Frankfurt deportearre en fermoarde. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] ûndergong Frankfurt heftige bombardeminten. Sa'n 70 persint fan de gebouwen yn de stêd gongen ferlern. It midsiuwske stedsbyld fan Frankfurt kaam by it wer opbouwen nei de oarloch net mear werom. Nei de Twadde Wrâldkriich moast der in nije haadstêd foar de [[West-Dútslân|Bûnsrepublyk Dútslân]] komme. De stêden Frankfurt en [[Bonn]] kamen yn 'e beneaming. Op 10 maaie 1949 stimde in mearderheid fan de Bûnsdei foar [[Bonn]] as haadstêd fan West-Dútslân. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele de stêd him ta it finansjele sintrum fan Dútslân, sûnt 1998 is de [[Europeeske Sintrale Bank]] fêstige yn Frankfurt. == Ekonomy == [[Ofbyld:European_Central_Bank_-_building_under_construction_-_Frankfurt_-_Germany_-_14.jpg|thumb|Nijbou fan de [[Europeeske Sintrale Bank]] yn juny 2014.]] Frankfurt is ferneamd om syn status as finansjele sintrum fan [[Dútslân]] en Europa. De stêd makket diel út fan de ekonomysk brûzjende ''Rhein-Main'' regio en in protte Europeeske bedriuwen binne der fertsjintwurdige. Frankfurt is tige ferneamd as fêstigingsstêd fan in protte banken. De haadkertieren fan de trije grutste banken fan Dútslân binne fêstige yn it sintrum fan 'e stêd Frankfurt. De ''Deutsche Bank'' stiet oan de Mainzer Landstraße. In pear strjitten fierder is der de Commerzbank toer, de grutste toer fan Frankfurt mei in hichte fan mear as 300 meter. Foar guon minsken sil it nuver oankomme dat it [[haadkertier]] fan 'e Dresdner Bank yn Frankfurt fêstige is, omdat de namme nei de stêd [[Dresden]] ferwiist. It is no ûnderdiel fan de Allianz Bank yn München. Frankfurt is ek de stêd fan de grutste Dútske Direct Bank, ING. Ferskate wichtige net publike banken binne ek fêstige yn Frankfurt, lykas Bankhaus Metzler en Aufhäuser, Delbrück Bethmann Maffei en BHF-Bank. By de grutste net-publike banken binne de DZ bank, de Deka, de Frankfurter Sparkasse, en Landesbank Hessen-Thüringen (HELABA). Fierders binne der noch 300 lytsere banken yn de [[stêd]]. Mei de beurs fan Frankfurt, de [[XETRA]], dy't by de Deutsche Börse heart, hat Frankfurt de twadgrutste beurs yn Jeropa, en hja nimt in soad hannel yn Dútslân foar har noed. Frankfurt is ek in wichtige lokaasje foar it [[ynternet]] yn [[Dútslân]]. Frankfurt hat it grutste ''ynternet wikselplak'', DE-CIX, dêr't domeinnammen fêstlein wurde foar it top-nivo-domein .de. Frankfurt hat de heechste tichtens fan abbekaten yn Dútslân, ien op njoggenennjoggentich. == Ferkear == De [[Lofthaven Frankfurt am Main]] is de tredgrutste lofthaven foar persoaneferfier yn Europa. Lykwols leit de Lofthaven Frankfurt-Hahn net yn it stedsgebiet, mar sa'n 120 kilometer westlik dêrfan. De Lofthaven Frankfurt-Egelsbach leit ek net direkt yn Frankfurt, mar 17 kilometer súdlik fan de stêd. By it "Frankfurter Kreuz" kruse de A3 en de A5. It is ien fan de drokste knooppunten fan Dútslân en Europa dêr't elke dei trochstrings 335.000 auto's delkomme. Mei sa'n 350.000 reizgers per dei is it "Frankfurter Hauptbahnhof" (sintraal stasjon) yn de top fjouwer fan grutste treinstasjons fan Dútslân. Mei 13 spoarferbiningen is it ien fan de belangrykste knooppunten foar it treinferkear yn Dútslân. == Boukeunst == [[Ofbyld:Frankfurter Dom Eiserner Steg.jpg|thumb|Sint Bartolomeus Katedraal]] [[Ofbyld:Römer, Frankfurt.jpg|thumb|Römer]] [[Ofbyld:Frankfurt am Main, Alte Oper am Opernplatz.jpg|thumb|Alde opera]] === Sint Bartolomeus Katedraal === De Sint Bartolomeus Katedraal (Dom Sankt Bartholomäus) is in goatysk gebou, dat yn 'e 14e en 15e iuw boud waard, mar de fundearring is gâns âlder. It is de grutste tsjerke fan Frankfurt. Fan [[1356]] ôf waarden keningen fan it [[Hillige Roomske Ryk]] keazen yn dizze tsjerke, en fan 1562 oant 1792, waarden der keizers kroand. Sûnt de 18e iuw wurdt de Sint Bartolomeus tsjerke "de katedraal" neamd, mar de tsjerke hat noch nea in bisdom west. De katedraal baarnde út yn 1867 en waard op 'e nij boud. De toer fan de tsjerke is 95 m. === Römer === De namme fan it stêdhûs betsjut "Romaansk". Winliken binne de njoggen hûzen boud troch de stêdsrie yn 1405 foar in rike famylje. It hûs yn it midden waard it stêdhûs en waard letter ferbûn mei de gebouwen dêrneist. Boppe is de ''Kaisersaal'' (keizerseal) dêr't keizers dy't kroand waarden harren banket holden. De Römer wie oan 'e ein fan de Twadde Wrâldkriich ferwoastige en letter op 'e nij boud. === Alde opera === De ferneamde âlde opera (Alte Oper) wie yn 1880 boud troch Richard Lucae. It wie ien fan de grutste opera's fan Dútslân oant de Twadde Wrâldkriich. Nei de kriich wie it de "moaist ruïne fan Dútslân". Der is besocht om de tsjerke te sljochtsjen mar waard dochs op 'e nij boud en iepene yn 1981. Hjoed is it in konsertgebou, wylst de operas yn de [[Oper Frankfurt]] binne. === Wolkekliuwers === Frankfurt is de iennige Dútske stêd mei in protte wolkekliuwers, dat binne gebouwen langer as 150 meter. De measte wolkekliuwers binne yn it westlike part fan it sintrum, dat ek bekend is as it finansjele distrikt (''Bankenviertel''). De grutste wolkekliuwers yn Frankfurt binne: * [[Commerzbank Tower]], 259 m — Heechste gebou fan Jeropa (1997–2003), Haadkertier fan de [[Commerzbank]]. * [[MesseTurm]], 257 m — Heechste gebou fan Jeropa (1990–1997). * [[Westendstraße 1]], 208 m - Haadkertier fan de [[DZ Bank]]. * [[Maintower]], 200 m - Haadkertier fan de [[Helaba|Landesbank Hessen-Thüringen]] mei in iepenbier útsichtferdjipping. * [[Trianon (Frankfurt am Main)|Trianon]], 186 m - Haadkertier fan de [[DekaBank]]. * [[Silver Tower (Frankfurt)|Silver Tower]], 166 m - Heechste gebou fan Dútslân (1978-1990), Haadkertier fan de [[Dresdner Bank]]. * [[Plaza Büro Center]], 159 m - Heechste gebou fan Dútslân (1976-1978). * [[Deutsche Bank Tuorren|Deutsche Bank I]], 155 m - Haadkertier fan de [[Deutsche Bank]]. * [[Deutsche Bank Tuorren|Deutsche Bank II]], 155 m - Haadkertier fan de [[Deutsche Bank]]. * [[Skyper]], 154 m. == Sport == Frankfurt hat ferskate sportklubs, lykas: * [[Eintracht Frankfurt]], fuotbal * FSV Frankfurt, fuotbal * Frankfurt Lions, iishokky * Deutsche Bank Skyliners, basketbal * Frankfurt Galaxy, Amerikaansk fuotbal Yn [[2006]] wie Frankfurt ien fan de spylstêden fan it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2006|WK fuotbal]]. == Keppeling om utens == * [http://www.wikimapia.org/#y=50120000&x=8680000&z=11&l=1&m=a WikiSatellyt fan Frankfurt by WikiMapia] * [http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=stadtfrankfurt_eval01.c.317693.en&template=hp_flash Hiemside stêd Frankfurt] * [http://www.yeckes.com Travel information for Jews] — Yeckes.com — Joadske ferwizing nei de stêd Frankfurt * [http://www.hot-maps.de/europe/germany/hessen/frankfurt_main/homeen.html Kaart fan Frankfurt/Main] * [http://www.stadtpanoramen.de/en/frankfurt/frankfurt.html Frankfurt City Panoramas] — Panoramysk byld * [http://germany.archiseek.com/hesse/frankfurt/index.html Architecture of Frankfurt] — Oer gebouwen * [http://www.oopper.de/tn/panorama-frankfurt.htm mear panoramas fan Frankfurt] * [http://www.zoo-infos.de/zoos-en/120.html Bistetún fan Frankfurt (yn it Ingelsk)] * [http://www.altfrankfurt.com Altfrankfurt] — Priuwke fan Frankfurt wilens en nei de twadde wrâldkriich {{CommonsBalke|Frankfurt am Main, Germany}} {{Hessen}} [[Kategory:Frankfurt| ]] [[Kategory:Plak yn Hessen]] [[Kategory:Gemeente yn Hessen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]] r6pgretmaoe79n85dt6fv1v218bitgl 1238369 1238368 2026-08-13T17:40:18Z Kneppelfreed 2013 in bytsje red 1238369 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Frankfurt am Main <br>[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] <small>[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]</small> | ôfbylding = Frankfurt Am Main-Stadtpanorama von der Deutschherrnbruecke-20140714.jpg | ôfbyldingsbreedte = 270px | ôfbyldingstekst = | wapen = | ynwennertal = 775.790 <small>(31.12.2023)</small> | oerflak = 248,31 km&sup2; | befolkingstichtens = 3.124 ynw./km&sup2; | stêdekloft = | hichte = 112 m. boppe seenivo | lân = {{Flagge DE}} [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Hesse.svg|20px]] [[Hessen]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = | stêdsyndieling = 16 [[Ortsbezirk]]e<br>46 [[Stadtteil]]e<br>124 [[Stadtbezirk]]e | stifting = | postkoade = 60306–60599, 65929–65936 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = [[UTC]] +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|50_6_38_N_8_40_56_E_type:city_zoom:12_region:DE|50°6' NB, 8°40' EL}} | webside = [http://www.frankfurt.de/ www.frankfurt.de] | mapname = Hessen | lat_deg = 50 | lat_min = 6 | lat_sec = 38 | lat_dir = N | lon_deg = 8 | lon_min = 40 | lon_sec = 56 | lon_dir = E }} '''Frankfurt''' (offisjeel [[Dútsk]]: '''Frankfurt am Main''') is in stêd yn de dielsteat [[Hessen]], ([[Dútslân]]). It is in ''[[Kreisfreie Stadt]]'' en de grutste stêd fan Hessen mei sa'n 775.790 ynwenners (31 desimber 2023), en de op fjouwer nei grutste stêd fan Dútslân. Frankfurt is mei de [[Johann-Wolfgang Goethe Universiteit]] en de hegeskoallen in echte studintestêd. == Geografy == Frankfurt leit oan beide iggen fan de rivier [[Main (rivier)|Main]] en súdeastlik fan it [[Taunusberchtme]]. It is de grutste stêd fan de dielsteat [[Hessen]] yn it súdwesten fan [[Dútslân]]. Yn it súdlike stedsgebiet leit de Frankfurter Bosk, dat ien fan de grutste stedsbosken fan Dútslân is. It stedsgebiet beslacht fan west nei east 23,4 km, fan it noarden nei it suden 23,3 km. De stêd is opdield yn 46 stedsdielen (''[[Stadtteil]]e''), dy’t wer opdield binne yn totaal 124 buerten (''Stadtbezirke'') en 448 kiesdistrikten (''Wahlbezirke''). De 46 stedsdielen meitsje diel út fan de 16 distrikten (''[[Ortsbezirk]]e''), dy’t allegear in distriktsried hawwe mei foarsitter. == Skiednis == [[Ofbyld:Zeitgenössige_Lithografie_der_Nationalversammlung_in_der_Paulskirche.jpg|thumb|left|Nasjonale Gearkomste 1848/49.]] It histoaryske sintrum fan de stêd wie it ''Dominsel'', in eilân tusken twa tûken fan de Main, dat al sûnt de [[Neolitikum|neolityske]] tiid bewenne is. Nei't it plak al brûkt waard troch de [[Kelten]], [[Romeinske Ryk|Romeinen]] en [[Allemannen]], waard it om 600 hinne in keningshôf fan de [[Franken|Frankyske]] [[Merovingen]]. Mei it keningshôf waard Frankfurt (as ''Francofurd'', Frankefurde of furde fan 'e Franken. In "furde" is in plak dêr't in rivier oerstutsen wurde kin) it earst neamd yn in oarkonde fan keizer [[Karel de Grutte]] yn [[794]]. De [[Eastfrankyske Ryk|Eastfrankyske]] kening [[Loadewyk de Dútser]] keas Frankfurt as plak foar syn residinsje. Yn [[1220]] krige de stêd de rang fan [[frije ryksstêd]] en fan [[1356]] ôf mochten der mei de [[Gouden Bul]] [[karfoarst]]en keazen wurden. Sûnt [[1562]] hat de stêd ek kroaningsstêd fan Dútske keizers west. Fan [[1816]] oant [[1866]] hat Frankfurt de sit fan de [[Bûnsdei]] west. Yn de [[Paulskirche (Frankfurt am Main)|Paulskirche]] kaam yn [[1848]] it earste Dútske parlemint gear. Yn [[1866]] kaam Frankfurt ûnder [[Prusen|Prusysk]] bewâld. Yn de tiid fan it [[nasjonaalsosjalisme]] waarden 11.134 [[Joaden]] út Frankfurt deportearre en fermoarde. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] ûndergong Frankfurt heftige bombardeminten. Sa'n 70 persint fan de gebouwen yn de stêd gongen ferlern. It midsiuwske stedsbyld fan Frankfurt kaam by it wer opbouwen nei de oarloch net mear werom. Nei de Twadde Wrâldkriich moast der in nije haadstêd foar de [[West-Dútslân|Bûnsrepublyk Dútslân]] komme. De stêden Frankfurt en [[Bonn]] kamen yn 'e beneaming. Op 10 maaie 1949 stimde in mearderheid fan de Bûnsdei foar [[Bonn]] as haadstêd fan West-Dútslân. Nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkele de stêd him ta it finansjele sintrum fan Dútslân, sûnt 1998 is de [[Europeeske Sintrale Bank]] fêstige yn Frankfurt. == Ekonomy == [[Ofbyld:European_Central_Bank_-_building_under_construction_-_Frankfurt_-_Germany_-_14.jpg|thumb|Nijbou fan de [[Europeeske Sintrale Bank]] yn juny 2014.]] Frankfurt is ferneamd om syn status as finansjele sintrum fan [[Dútslân]] en Europa. De stêd makket diel út fan de ekonomysk brûzjende ''Rhein-Main'' regio en in protte Europeeske bedriuwen binne der fertsjintwurdige. Frankfurt is tige ferneamd as fêstigingsstêd fan in protte banken. De haadkertieren fan de trije grutste banken fan Dútslân binne fêstige yn it sintrum fan 'e stêd Frankfurt. De ''Deutsche Bank'' stiet oan de Mainzer Landstraße. In pear strjitten fierder is der de Commerzbank toer, de grutste toer fan Frankfurt mei in hichte fan mear as 300 meter. Foar guon minsken sil it nuver oankomme dat it [[haadkertier]] fan 'e Dresdner Bank yn Frankfurt fêstige is, omdat de namme nei de stêd [[Dresden]] ferwiist. It is no ûnderdiel fan de Allianz Bank yn München. Frankfurt is ek de stêd fan de grutste Dútske Direct Bank, ING. Ferskate wichtige net publike banken binne ek fêstige yn Frankfurt, lykas Bankhaus Metzler en Aufhäuser, Delbrück Bethmann Maffei en BHF-Bank. By de grutste net-publike banken binne de DZ bank, de Deka, de Frankfurter Sparkasse, en Landesbank Hessen-Thüringen (HELABA). Fierders binne der noch 300 lytsere banken yn de [[stêd]]. Mei de beurs fan Frankfurt, de [[XETRA]], dy't by de Deutsche Börse heart, hat Frankfurt de twadgrutste beurs yn Jeropa, en hja nimt in soad hannel yn Dútslân foar har noed. Frankfurt is ek in wichtige lokaasje foar it [[ynternet]] yn [[Dútslân]]. Frankfurt hat it grutste ''ynternet wikselplak'', DE-CIX, dêr't domeinnammen fêstlein wurde foar it top-nivo-domein .de. Frankfurt hat de heechste tichtens fan abbekaten yn Dútslân, ien op njoggenennjoggentich. == Ferkear == De [[Lofthaven Frankfurt am Main]] is de tredgrutste lofthaven foar persoaneferfier yn Europa. Lykwols leit de Lofthaven Frankfurt-Hahn net yn it stedsgebiet, mar sa'n 120 kilometer westlik dêrfan. De Lofthaven Frankfurt-Egelsbach leit ek net direkt yn Frankfurt, mar 17 kilometer súdlik fan de stêd. By it "Frankfurter Kreuz" kruse de A3 en de A5. It is ien fan de drokste knooppunten fan Dútslân en Europa dêr't elke dei trochstrings 335.000 auto's delkomme. Mei sa'n 350.000 reizgers per dei is it "Frankfurter Hauptbahnhof" (sintraal stasjon) yn de top fjouwer fan grutste treinstasjons fan Dútslân. Mei 13 spoarferbiningen is it ien fan de belangrykste knooppunten foar it treinferkear yn Dútslân. == Boukeunst == [[Ofbyld:Frankfurter Dom Eiserner Steg.jpg|thumb|Sint Bartolomeus Katedraal]] [[Ofbyld:Römer, Frankfurt.jpg|thumb|Römer]] [[Ofbyld:Frankfurt am Main, Alte Oper am Opernplatz.jpg|thumb|Alde opera]] === Sint Bartolomeus Katedraal === De Sint Bartolomeus Katedraal (Dom Sankt Bartholomäus) is in goatysk gebou, dat yn 'e 14e en 15e iuw boud waard, mar de fundearring is gâns âlder. It is de grutste tsjerke fan Frankfurt. Fan [[1356]] ôf waarden keningen fan it [[Hillige Roomske Ryk]] keazen yn dizze tsjerke, en fan 1562 oant 1792, waarden der keizers kroand. Sûnt de 18e iuw wurdt de Sint Bartolomeus tsjerke "de katedraal" neamd, mar de tsjerke hat noch nea in bisdom west. De katedraal baarnde út yn 1867 en waard op 'e nij boud. De toer fan de tsjerke is 95 m. === Römer === De namme fan it stêdhûs betsjut "Romaansk". Winliken binne de njoggen hûzen boud troch de stêdsrie yn 1405 foar in rike famylje. It hûs yn it midden waard it stêdhûs en waard letter ferbûn mei de gebouwen dêrneist. Boppe is de ''Kaisersaal'' (keizerseal) dêr't keizers dy't kroand waarden harren banket holden. De Römer wie oan 'e ein fan de Twadde Wrâldkriich ferwoastige en letter op 'e nij boud. === Alde opera === De ferneamde âlde opera (Alte Oper) wie yn 1880 boud troch Richard Lucae. It wie ien fan de grutste opera's fan Dútslân oant de Twadde Wrâldkriich. Nei de kriich wie it de "moaist ruïne fan Dútslân". Der is besocht om de tsjerke te sljochtsjen mar waard dochs op 'e nij boud en iepene yn 1981. Hjoed is it in konsertgebou, wylst de operas yn de [[Oper Frankfurt]] binne. === Wolkekliuwers === Frankfurt is de iennige Dútske stêd mei in protte wolkekliuwers, dat binne gebouwen langer as 150 meter. De measte wolkekliuwers binne yn it westlike part fan it sintrum, dat ek bekend is as it finansjele distrikt (''Bankenviertel''). De grutste wolkekliuwers yn Frankfurt binne: * [[Commerzbank Tower]], 259 m — Heechste gebou fan Jeropa (1997–2003), Haadkertier fan de [[Commerzbank]]. * [[MesseTurm]], 257 m — Heechste gebou fan Jeropa (1990–1997). * [[Westendstraße 1]], 208 m - Haadkertier fan de [[DZ Bank]]. * [[Maintower]], 200 m - Haadkertier fan de [[Helaba|Landesbank Hessen-Thüringen]] mei in iepenbier útsichtferdjipping. * [[Trianon (Frankfurt am Main)|Trianon]], 186 m - Haadkertier fan de [[DekaBank]]. * [[Silver Tower (Frankfurt)|Silver Tower]], 166 m - Heechste gebou fan Dútslân (1978-1990), Haadkertier fan de [[Dresdner Bank]]. * [[Plaza Büro Center]], 159 m - Heechste gebou fan Dútslân (1976-1978). * [[Deutsche Bank Tuorren|Deutsche Bank I]], 155 m - Haadkertier fan de [[Deutsche Bank]]. * [[Deutsche Bank Tuorren|Deutsche Bank II]], 155 m - Haadkertier fan de [[Deutsche Bank]]. * [[Skyper]], 154 m. == Sport == Frankfurt hat ferskate sportklubs, lykas: * [[Eintracht Frankfurt]], fuotbal * FSV Frankfurt, fuotbal * Frankfurt Lions, iishokky * Deutsche Bank Skyliners, basketbal * Frankfurt Galaxy, Amerikaansk fuotbal Yn [[2006]] wie Frankfurt ien fan de spylstêden fan it [[Wrâldkampioenskip fuotbal 2006|WK fuotbal]]. == Keppeling om utens == * [http://www.wikimapia.org/#y=50120000&x=8680000&z=11&l=1&m=a WikiSatellyt fan Frankfurt by WikiMapia] * [http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=stadtfrankfurt_eval01.c.317693.en&template=hp_flash Hiemside stêd Frankfurt] * [http://www.yeckes.com Travel information for Jews] — Yeckes.com — Joadske ferwizing nei de stêd Frankfurt * [http://www.hot-maps.de/europe/germany/hessen/frankfurt_main/homeen.html Kaart fan Frankfurt/Main] * [http://www.stadtpanoramen.de/en/frankfurt/frankfurt.html Frankfurt City Panoramas] — Panoramysk byld * [http://germany.archiseek.com/hesse/frankfurt/index.html Architecture of Frankfurt] — Oer gebouwen * [http://www.oopper.de/tn/panorama-frankfurt.htm mear panoramas fan Frankfurt] * [http://www.zoo-infos.de/zoos-en/120.html Bistetún fan Frankfurt (yn it Ingelsk)] * [http://www.altfrankfurt.com Altfrankfurt] — Priuwke fan Frankfurt wilens en nei de twadde wrâldkriich {{CommonsBalke|Frankfurt am Main, Germany}} {{Hessen}} [[Kategory:Frankfurt| ]] [[Kategory:Plak yn Hessen]] [[Kategory:Gemeente yn Hessen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 1e iuw]] aamsnaauzy4wa9ygzfwhkom89axei3a 0 13723 1238360 1237610 2026-08-13T14:19:22Z RomkeHoekstra 10582 Tekst útwreide. 1238360 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=tomke |Ofbyld= [[File:Ein neugieriger Zaunkönig.jpg|250px]] |lûd=[[File:Eurasian Wren (Troglodytes troglodytes) (W1CDR0001461 BD5).ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[tomkes]] (''Troglodytidae'') |Skaai= [[hûstomkes]] (''Troglodytes'') |Wittenskiplike namme= Troglodytes troglodytes |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:TroglodytesTroglodytesIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} It '''tomke''' (''Troglodytes troglodytes'') is de iennige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[tomkes]] dy't yn Jeropa foarkomt. Alle oare soarten libje yn [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Súd-Amearika]]. Oare Fryske nammen foar it fûgeltsje binne '''mûske''', '''múske''', '''tommelid''' of '''winterkeninkje'''. == Foarkommen == [[Ofbyld:Wren (52961602027).jpg|thumb|left|It tomke mei syn opfallend omheech steande sturt.]] It tomke is ien fan 'e lytste fûgelsoarten fan [[Europa]] en kin fanwege syn koarte wjukken net sa'n bêst fleane. Hy is sa'n 9,5 sm lang en weaget 10 gram. Sawol it mantsje as it wyfke hawwe brune fearren. De opfallende sturt stiet rjocht omheech. == Fersprieding == It tomke is meast te finen yn tichte strûken, foaral yn 'e buert fan wetter. Hy komt op it noardlik healrûn oer de hiele wrâld foar. It tomke wurdt yndield yn 28 [[ûndersoarte]]n, ferdield oer acht ûndersoartegroepen, mei de folgjende fersprieding: * ''Troglodytes troglodytes islandicus'' – [[Yslân]]. * ''Troglodytes troglodytes borealis'' – de [[Fêreu-eilannen]]. * ''Troglodytes troglodytes zetlandicus'' – de [[Sjetlâneilannen]]. * ''Troglodytes troglodytes hebridensis'' – de [[Bûtenste Hebriden]] yn [[Skotlân]]. * ''Troglodytes troglodytes fridariensis'' – [[Fair Isle]] yn Skotlân. * ''Troglodytes troglodytes hirtensis'' – [[St. Kilda]] yn Skotlân. * ''Troglodytes troglodytes indigenus'' – [[Ierlân]], de [[Binnenste Hebriden]], de [[Orkney-eilannen]], Skotlân en [[Ingelân]]. * De ''troglodytes''-groep: ** ''Europeesk tomke (Troglodytes troglodytes troglodytes)'' – kontinintaal [[Jeropa]] en [[Anatoalje]]. ** ''Troglodytes troglodytes kabylorum'' – de [[Balearen]], súdlik [[Spanje]] en noardwestlik [[Afrika]], fan [[Marokko]] oant [[Tuneezje]]. ** ''Troglodytes troglodytes koenigi'' – [[Korsika]] en [[Sardynje]]. ** ''Troglodytes troglodytes cypriotes'' – [[Kreta]], [[Rodos]], [[Syprus]] en it [[Heine Easten]]. ** ''Troglodytes troglodytes hyrcanus'' (ynklusyf ''zagrossiensis'') – fan 'e [[Krim]] oant de [[Kaukasus]], noardlik [[Irak]] en [[Iran]]. ** ''Troglodytes troglodytes juniperi'' – noardwestlik [[Lybje]]. ** ''Troglodytes troglodytes tianschanicus'' – fan noardeastlik [[Iran]] en de súdlike [[Transkaukasus]] oant noardlik [[Afganistan]] en [[Turkestan]]. ** ''Troglodytes troglodytes pallescens'' – it [[Kamtsjatka-skiereilân]] en de [[Kommandeurseilannen]]. ** ''Troglodytes troglodytes kurilensis'' – de noardlike [[Koerilen]], op de eilannen [[Shasukotan]] en [[Ushichi]]. ** ''Troglodytes troglodytes fumigatus'' – de súdlike Koerilen en [[Japan]]. ** ''Troglodytes troglodytes mosukei'' – de [[Izu-eilannen]]. ** ''Troglodytes troglodytes ogawae'' – de súdlike Japanske arsjipel, op 'e eilannen [[Tanegashima]] en [[Yakushima]]. ** ''Troglodytes troglodytes taivanus'' – [[Taiwan]]. ** ''Troglodytes troglodytes dauricus'' – fan eastlik [[Sibearje]] oant [[Sachalin]], [[Mantsjoerije]] en [[Koreä]]. ** ''Troglodytes troglodytes idius'' – noardlik [[Sina]], fan súdlik [[Hebei]] oant [[Shandong]]. ** ''Troglodytes troglodytes szetschuanus'' – súdwestlik Sina, fan súdlik [[Shaanxi]] en [[Sichuan]] nei it easten ta oant [[Hubei]]. ** ''Troglodytes troglodytes talifuensis'' – westlik Sina, fan súdlik Sichuan oant westlik [[Yunnan]] en noardeastlik [[Birma]]. ** ''Troglodytes troglodytes subpallidus'' – fan 'e [[Himalaya]] oant [[Afganistan]]. ** ''Troglodytes troglodytes neglectus'' – de westlike Himalaya, fan [[Gilgit]] oant westlik [[Nepal]]. ** ''Troglodytes troglodytes nipalensis'' – fan 'e Himalaya yn Nepal oant noardeastlik [[Assam]] en súdlik Tibet. ** ''Troglodytes troglodytes magrathi'' – bercheftige gebieten op 'e grins fan [[Pakistan]] en Afganistan. === Nederlân === It tomke komt as briedfûgel yn hiel Nederlân foar. Der moat genôch beskûl wêze om in nêst te bouwen. Benammen yn 'e boskrike kriten fan 'e hegere sângrûn komt de soarte in soad foar, mar ek yn beamrike wenwiken en yn sompen en dunen mei in soad strûken. As der genôch grien oanwêzich is, komt it tomke sels foar oant yn 'e sintra fan grutte stêden. De Nederlânske tomkes binne [[stânfûgel]]s, mar it is bekend dat fûgels út [[Skandinaavje]] en it [[Eastsee]]gebiet ús lân yn 'e trekperioade passearje. SOVON rûst it oantal briedpearen yn Nederlân op 410.000 oant 630.000 (2018-2020). Winterdeis wurde de oantallen oanfolle troch fûgeltsjes út Skandinaavje. Yn Fryslân binne de heechste konsintraasjes fan 'e soarte yn it súdeasten en op guon waadeilannen te finen. == Ekology == By strange winters geane der in soad tomkes dea. Guon witte te ûntkommen troch te trekken. By kjeld kinne tomkes lytse groepkes yn holtes of ferlitten fûgelnêsten foarmje om te oernachtsjen om inoar sa waarm te hâlden.<ref>[https://www.irishexaminer.com/property/homeandgardens/arid-20303637.html?utm_source=chatgpt.com Irish Examiner]</ref> === Briedgedrach === It tomke briedt fan heal april oant yn july. It hat twa lechsels yn it jier, dy't út 5–7 wite aaikes mei readbrune stippen besteane. De briedtiid is 13–15 dagen. It nêst is bolfoarmich en bestiet út in protte moas, mei oan 'e sydkant in yngong. It mantsje makket ferskate nêsten, wêrnei't it wyfke lang om let ien nêst útkiest om yn te brieden. It nêst sit meast krekt boppe de grûn. Wylst it wyfke op 'e aaien sit, besiket it mantsje in oar wyfke te lokjen nei ien fan 'e oare nêsten. De jongen bliuwe 15–19 dagen yn it nêst en wurde nei it útfleanen noch oant 18 dagen troch beide âlden fuorre. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="150px" style="margin: 0; padding: 0;"> Wren carrying nesting material (52961602017).jpg|Tomke mei nêstmateriaal. Troglodytes troglodytes kabylorum Hartert, E, 1910 Tébessa MHNT ZOO 2010 11 232.jpg|Aaikes. Zaunkoenig alleinerziehend.jpg|Tomke mei pykjes. Dieren in Roosdaal gespot 05.jpg|Juvenilen. </gallery> </div> === Iten === Mei harren fine snaffeltsjes binne tomkes spesjalisearre yn it iten fan lytse ynsekten, rûpen, spinnen, larven en sied. Ek út lytse skuorren, bygelyks yn in bast fan in beam, kinne se allerhanne proteïnerike bistkes plôkje. == Status == It tomke hat in tige grut briedgebiet oer de wrâld en in tige grutte populaasje. De Jeropeeske populaasje nimt ta. Oer it algemien beskôget de [[IUCN]] de soarte net as bedrige en it tomke wurdt dêrom as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] klassifisearre. == Sjoch ek == * [[List fan fûgels]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/northern-hawk-owl-surnia-ulula BirdLife, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/winwre4/cur/introduction Birds of the World, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/winwre4?continue eBird, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/10660 Sovon, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/winterkoning#Leefwijze Fûgelbeskerming, oproppen 13 augustus 2026.] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Troglodytes troglodytes|Tomke}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hûstomke]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] d1g3pu83epqww9lgh5z5n4p2f1r9hg6 1238361 1238360 2026-08-13T14:34:24Z Drewes 2754 /* Foarkommen */ st 1238361 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=tomke |Ofbyld= [[File:Ein neugieriger Zaunkönig.jpg|250px]] |lûd=[[File:Eurasian Wren (Troglodytes troglodytes) (W1CDR0001461 BD5).ogg|250px]] |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[fûgels]] (''Aves'') |Skift= [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje= [[tomkes]] (''Troglodytidae'') |Skaai= [[hûstomkes]] (''Troglodytes'') |Wittenskiplike namme= Troglodytes troglodytes |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:TroglodytesTroglodytesIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} It '''tomke''' (''Troglodytes troglodytes'') is de iennige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[tomkes]] dy't yn Jeropa foarkomt. Alle oare soarten libje yn [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Súd-Amearika]]. Oare Fryske nammen foar it fûgeltsje binne '''mûske''', '''múske''', '''tommelid''' of '''winterkeninkje'''. == Foarkommen == [[Ofbyld:Wren (52961602027).jpg|thumb|left|It tomke mei syn opfallend omheech steande sturt.]] It tomke is ien fan 'e lytste fûgelsoarten fan [[Europa]] en kin fanwege syn koarte wjukken net sa bêst fleane. Hy is sa'n 9,5 sm lang en weaget 10 gram. Sawol it mantsje as it wyfke hawwe brune fearren. De opfallende sturt stiet rjocht omheech. == Fersprieding == It tomke is meast te finen yn tichte strûken, foaral yn 'e buert fan wetter. Hy komt op it noardlik healrûn oer de hiele wrâld foar. It tomke wurdt yndield yn 28 [[ûndersoarte]]n, ferdield oer acht ûndersoartegroepen, mei de folgjende fersprieding: * ''Troglodytes troglodytes islandicus'' – [[Yslân]]. * ''Troglodytes troglodytes borealis'' – de [[Fêreu-eilannen]]. * ''Troglodytes troglodytes zetlandicus'' – de [[Sjetlâneilannen]]. * ''Troglodytes troglodytes hebridensis'' – de [[Bûtenste Hebriden]] yn [[Skotlân]]. * ''Troglodytes troglodytes fridariensis'' – [[Fair Isle]] yn Skotlân. * ''Troglodytes troglodytes hirtensis'' – [[St. Kilda]] yn Skotlân. * ''Troglodytes troglodytes indigenus'' – [[Ierlân]], de [[Binnenste Hebriden]], de [[Orkney-eilannen]], Skotlân en [[Ingelân]]. * De ''troglodytes''-groep: ** ''Europeesk tomke (Troglodytes troglodytes troglodytes)'' – kontinintaal [[Jeropa]] en [[Anatoalje]]. ** ''Troglodytes troglodytes kabylorum'' – de [[Balearen]], súdlik [[Spanje]] en noardwestlik [[Afrika]], fan [[Marokko]] oant [[Tuneezje]]. ** ''Troglodytes troglodytes koenigi'' – [[Korsika]] en [[Sardynje]]. ** ''Troglodytes troglodytes cypriotes'' – [[Kreta]], [[Rodos]], [[Syprus]] en it [[Heine Easten]]. ** ''Troglodytes troglodytes hyrcanus'' (ynklusyf ''zagrossiensis'') – fan 'e [[Krim]] oant de [[Kaukasus]], noardlik [[Irak]] en [[Iran]]. ** ''Troglodytes troglodytes juniperi'' – noardwestlik [[Lybje]]. ** ''Troglodytes troglodytes tianschanicus'' – fan noardeastlik [[Iran]] en de súdlike [[Transkaukasus]] oant noardlik [[Afganistan]] en [[Turkestan]]. ** ''Troglodytes troglodytes pallescens'' – it [[Kamtsjatka-skiereilân]] en de [[Kommandeurseilannen]]. ** ''Troglodytes troglodytes kurilensis'' – de noardlike [[Koerilen]], op de eilannen [[Shasukotan]] en [[Ushichi]]. ** ''Troglodytes troglodytes fumigatus'' – de súdlike Koerilen en [[Japan]]. ** ''Troglodytes troglodytes mosukei'' – de [[Izu-eilannen]]. ** ''Troglodytes troglodytes ogawae'' – de súdlike Japanske arsjipel, op 'e eilannen [[Tanegashima]] en [[Yakushima]]. ** ''Troglodytes troglodytes taivanus'' – [[Taiwan]]. ** ''Troglodytes troglodytes dauricus'' – fan eastlik [[Sibearje]] oant [[Sachalin]], [[Mantsjoerije]] en [[Koreä]]. ** ''Troglodytes troglodytes idius'' – noardlik [[Sina]], fan súdlik [[Hebei]] oant [[Shandong]]. ** ''Troglodytes troglodytes szetschuanus'' – súdwestlik Sina, fan súdlik [[Shaanxi]] en [[Sichuan]] nei it easten ta oant [[Hubei]]. ** ''Troglodytes troglodytes talifuensis'' – westlik Sina, fan súdlik Sichuan oant westlik [[Yunnan]] en noardeastlik [[Birma]]. ** ''Troglodytes troglodytes subpallidus'' – fan 'e [[Himalaya]] oant [[Afganistan]]. ** ''Troglodytes troglodytes neglectus'' – de westlike Himalaya, fan [[Gilgit]] oant westlik [[Nepal]]. ** ''Troglodytes troglodytes nipalensis'' – fan 'e Himalaya yn Nepal oant noardeastlik [[Assam]] en súdlik Tibet. ** ''Troglodytes troglodytes magrathi'' – bercheftige gebieten op 'e grins fan [[Pakistan]] en Afganistan. === Nederlân === It tomke komt as briedfûgel yn hiel Nederlân foar. Der moat genôch beskûl wêze om in nêst te bouwen. Benammen yn 'e boskrike kriten fan 'e hegere sângrûn komt de soarte in soad foar, mar ek yn beamrike wenwiken en yn sompen en dunen mei in soad strûken. As der genôch grien oanwêzich is, komt it tomke sels foar oant yn 'e sintra fan grutte stêden. De Nederlânske tomkes binne [[stânfûgel]]s, mar it is bekend dat fûgels út [[Skandinaavje]] en it [[Eastsee]]gebiet ús lân yn 'e trekperioade passearje. SOVON rûst it oantal briedpearen yn Nederlân op 410.000 oant 630.000 (2018-2020). Winterdeis wurde de oantallen oanfolle troch fûgeltsjes út Skandinaavje. Yn Fryslân binne de heechste konsintraasjes fan 'e soarte yn it súdeasten en op guon waadeilannen te finen. == Ekology == By strange winters geane der in soad tomkes dea. Guon witte te ûntkommen troch te trekken. By kjeld kinne tomkes lytse groepkes yn holtes of ferlitten fûgelnêsten foarmje om te oernachtsjen om inoar sa waarm te hâlden.<ref>[https://www.irishexaminer.com/property/homeandgardens/arid-20303637.html?utm_source=chatgpt.com Irish Examiner]</ref> === Briedgedrach === It tomke briedt fan heal april oant yn july. It hat twa lechsels yn it jier, dy't út 5–7 wite aaikes mei readbrune stippen besteane. De briedtiid is 13–15 dagen. It nêst is bolfoarmich en bestiet út in protte moas, mei oan 'e sydkant in yngong. It mantsje makket ferskate nêsten, wêrnei't it wyfke lang om let ien nêst útkiest om yn te brieden. It nêst sit meast krekt boppe de grûn. Wylst it wyfke op 'e aaien sit, besiket it mantsje in oar wyfke te lokjen nei ien fan 'e oare nêsten. De jongen bliuwe 15–19 dagen yn it nêst en wurde nei it útfleanen noch oant 18 dagen troch beide âlden fuorre. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Ofbylden</div> <gallery mode="packed" heights="150px" style="margin: 0; padding: 0;"> Wren carrying nesting material (52961602017).jpg|Tomke mei nêstmateriaal. Troglodytes troglodytes kabylorum Hartert, E, 1910 Tébessa MHNT ZOO 2010 11 232.jpg|Aaikes. Zaunkoenig alleinerziehend.jpg|Tomke mei pykjes. Dieren in Roosdaal gespot 05.jpg|Juvenilen. </gallery> </div> === Iten === Mei harren fine snaffeltsjes binne tomkes spesjalisearre yn it iten fan lytse ynsekten, rûpen, spinnen, larven en sied. Ek út lytse skuorren, bygelyks yn in bast fan in beam, kinne se allerhanne proteïnerike bistkes plôkje. == Status == It tomke hat in tige grut briedgebiet oer de wrâld en in tige grutte populaasje. De Jeropeeske populaasje nimt ta. Oer it algemien beskôget de [[IUCN]] de soarte net as bedrige en it tomke wurdt dêrom as net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade list]] klassifisearre. == Sjoch ek == * [[List fan fûgels]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/northern-hawk-owl-surnia-ulula BirdLife, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/winwre4/cur/introduction Birds of the World, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/winwre4?continue eBird, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/10660 Sovon, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/winterkoning#Leefwijze Fûgelbeskerming, oproppen 13 augustus 2026.] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Troglodytes troglodytes|Tomke}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Hûstomke]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] mrls1te8w1b4hrtkdisl8vubu1so78p 0 14629 1238371 1036040 2026-08-13T20:09:41Z Drewes 2754 1238371 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Loop Suderie.png|thumb]] De '''Nije Feart''' is in [[feart (wetterwei)|feart]] yn de gemeente [[Dongeradiel]]. De feart ferbynt de [[Suderie]] by [[Iezumasyl]] mei [[De Skâns (doarp)|De Skâns]] oan de [[Lauwersmar]]. De feart rint bylâns de âlde seedyk troch de Raskespolder. De namme ''Nije Feart'' jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme ''Nieuwe Vaart''. [[Kategory:De Skâns]] [[Kategory:Kanaal yn East-Dongeradiel]] [[Kategory:Kanaal yn Dongeradiel]] [[Kategory:Kanaal yn Noardeast-Fryslân]] l1qa8b8mknw5zbt3gbfoxdo3obl3e5j 0 15194 1238370 1238188 2026-08-13T18:27:21Z Kneppelfreed 2013 1238370 wikitext text/x-wiki {{Wurk}}{{histoarysk lân |namme = Greefskip Eastfryslân |bestean = <span style="color:white;">0</span>1464–1744 |flagge = [[Ofbyld:Ostfriesland_CoA.svg|100px]] |wapen = [[Ofbyld:Ostfriesland_CoA.svg|100px]] |biedwurd = |lânkaart = [[Ofbyld:OFrie1477.png|250px]] |haadstêd = [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] |offisjele taal = [[Aldfrysk]], [[Eastfrysk]], [[Eastfrysk Plat]], [[Nederlânsk]], [[Dútsk]] |steatsfoarm = [[Greefskip]], [[foarstedom]] |ûntstien út = [[Fryske Frijheid]] |opgien yn = [[Ofbyld:Flag_of_the_Kingdom_of_Prussia_(1701-1750).svg|20px|border]] [[Prusen]] |no diel fan = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]] |ynwennertal = |oerflak = |folksliet = |muntienheid = |tillefoan = |ISO 3166-koade = |ynternetekstinsje = }} It '''Greefskip Eastfryslân''' wie in greefskip (sûnt [[1662]] lykwols regearre troch in foarst) yn de streek [[East-Fryslân]], yn wat hjoed-de-dei it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]] is. == Skiednis == Eastfryslân hearde oarspronklik ta it wengebiet fan de [[Friezen]] en de [[midsiuwen]] hiene de Friezen gjin lânshearlik gesach. Dy snuorje waard de [[Fryske Frijheid]] neamd. Wol wiene der rike famyljes, de [[haadlingen]], dy't nei it útwreidzjen fan harren lokale macht stribben. Yn 'e [[15e iuw]] slagge de skaai [[Sirksena]] en bring hiel East-Fryslân ûnder harren macht. Yn [[1464]] waard [[Ulrik Sirksena|Ulrik I]] troch keizer [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Freark III]] fan it [[Hillige Roomske Ryk]] ta de grevestân ferheft en sadwaande waard Eastfryslân in greefskip. === Untstean fan it greefskip === It ûntstean fan it greefskip sette sa stadichoan útein yn 'e [[14e iuw]] mei it opkommen fan de macht fan [[Edzard Sirksena]] dy't haadling wie fan [[Norden]], [[Greetsiel]], [[Manslagt]], [[Berum]] en [[Pilsum]] wie. De skaai [[Tom Brok]], fan oarsprong út it [[Brokmerlân]], hiene harren macht yn [[Emsigerlân]], [[Norderlân]] en [[Auwerkerlân]] fêstige. [[Okko I tom Brok]] akseptearre yn [[1381]] [[Albrecht fan Beieren]], as [[greve fan Hollân]], de hearskippij oer de Fryske lannen. Dat waard troch de Eastfriezen as in skeining fan de Fryske Frijheid sjoen, en fermoarden him by syn state by Auwerk. [[Okko II tom Brok]] koe mei help fan de skaai [[Ukena]] syn macht yn gâns East-Fryslân en [[Westerlauwersk Fryslân]] fêstigje. Lang om let late it ta in skeel tusken him en [[Fokko Ukena]], dêr't er troch Ukena twaris, yn [[1426]] yn de [[Slach by Detern]] en yn [[1427]] yn de [[Slach op de Wylde Ikkers]] ferslein waard. Fokko Ukena waard troch Enno Sirksena bystien. Ta grutte teloarstelling fan Enno Sirksena joech Fokko Ukena de haadlingen harren tradisjonele frijheden net werom en loek de macht nei himsels ta. Yn [[1430]] waard it [[Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen]] ûnder lieding fan de haadling [[Edzard Sirksena]] fan [[Greetsiel]] sletten, dy't rjochte wie tsjin de hearskjende haadling [[Fokko Ukena]]. Edzard en syn broer Ulrik koene doe in ein oan 'e macht fan de Ukena's meitsje. Nei it boaskjen yn [[1455]] fan [[Ulrik Sirksena]], mei [[Theda Ukena]], de pakesizzer fan syn tsjinstanner, waard it grutste part fan [[East-Fryslân]] feriene. Allinnich de hearlikheden [[Hearlikheid Jever|Jever]] en [[Friedeburg]] koene harren selsstannigens hâlde. [[Sibet Attena]], in neef en bûnsmaat fan Ulrik, krige de hearlikheden [[Esens]], [[Stedesdorf]] en [[Wittmund (stêd)|Wittmund]], dy't mei-inoar it [[Harlingerlân]] foarmen. It Harlingerlân bleau lykwols ûnder it heechste gesach fan de Sirksena's. === Ambysje om út te wreidzjen === [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|Greve Edzard de Grutte (1491-1528)]] Yn 1464 waarden de [[Sirksena]]'s mei it Ryksgreefskip Norden, Emden en Emsigonien yn East-Fryslân, ofwol it Ryksgreefskip Eastfryslân, beleanne. Nei it ferstjerren fan Ulrik I yn [[1466]] wiene syn trije bern [[Enno I fan Eastfryslân|Enno]], [[Edzard de Grutte fan Eastfryslân|Edzard]] en Uko wiene noch minderjierrich. Syn widdo Theda regearre doe foar har bern. Hja koe de drigings fan [[Karel de Stoute]] fan Boergonje en greve Gerd fan Aldenburch wjerstean. Yn [[1481]] waard de hearlikheid Friedeburg oan it greefskip taheakke. Har âldste soan Enno hie gjin ynteresse te regearjen en doe waard Edzard de opfolger. Edzard besocht syn ynfloed yn it easten fan East-Fryslân oant de [[Weser]] ûnder syn gesach te bringen. Dat late ta konflikten mei de haadlingen fan Harlingerlân en [[Jeverlân]]. Hy slagge der lykwols net yn en bring se ûnder syn kontrôle. Boppedat besochten de greven fan Aldenburch harren macht yn East-Fryslân te fergrutsjen. Yn [[1500]] koe Edzard [[Bûtjadingen]] en [[Stêdlân]], parten fan de eardere goa [[Rjustringen]], fan de greven fan Aldenburch bemachtigje en ûnder syn kontrôle bringe. Nei de ein fan de [[Fryske frijheid]] yn [[Westerlauwersk Fryslân]] en de [[Ommelannen]] yn 1498, besiket [[Edzard de Grutte]] fan Eastfryslân yn it begjin fan de 16e iuw syn macht nei it westen ta út te wreidzjen, om de eardere gebieten fan it [[Opstalbeam]]bûn te werienigjen yn ien moderne Fryske steat. De stêd [[Grins (stêd)|Grins]] en de doe noch frije Ommelannen ferbûnen harren yn [[1506]] mei Eastfryslân. Yn [[1512]] waard de [[primogenituer]] ynfierd om de ienheid te bewarjen. It konflikt einiget mei it [[Saksyske Skeel]] (1514-1517). It [[Saksyske Skeel]] rint min ôf foar Sirksena. Yn 1517 waard in oerienkomst sletten tusken Edzard en [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk]]. Eastfryslân soe tenei in greefskip bliuwe binnen it [[Hillige Roomske Ryk]]. Yn [[1527]] koe Edzard it Jeverlân ûnder syn macht bringe. Nei't [[Edo Wiemken de Jongere|Edo Wiemken]], hear fan it Jeverlân, yn [[1511]] ferstoar, waard syn dochter [[Marije fan Jever|Marije]] regintesse. Edzard sleat in houliksoerienkomst mei syn soan [[Enno II fan Eastfryslân|Enno]] mei Marije. Dy oerienkomst waard net neikaam, om't Enno yn [[1529]] [[Anna fan Aldenburch]] boaske, en de troepen fan de greve besetten it slot fan Jever. Marije frege doe help fan [[Karel V]], hartoch fan Boergonje, dy't it hearlikheid dêrnei ynnaam en it oan har yn lien weromjoech. Nei har ferstjerren waard it hearlikheid neilitten greve [[Jehan VII fan Aldenburch]], har neef fan memmekant. Dêrtroch rekke it Jeverlân tenei skaat fan Eastfryslân. Ek it Harlingerlân wie in boarne fan argewaasje foar de Sirksena's. De haadlingen dy't oer dat hearlikheid regearren, [[Hero Oomkens fan Esens|Hero Oomkens]] en letter syn soan [[Baltasar Oomkens fan Esens|Baltasar]] stiene de ambysjes fan de Sirksena's om it hearlikheid folslein yn it greefskip te ynkorporearjen yn it paad. Boppedat makke Baltasar Oomkes in soad fijannen om't er de hannel op 'e Noardsee fersteurde troch [[Kaperbrief|kaperbrieven]] oan hannelsskippen oer te hannigjen. Om't er by de iere [[Reformaasje]] katolyk bleau, krige er stipe fan de [[Aartsbisdom Bremen|aartsbiskop fan Bremen]] en de [[Hartochdom Gelre|hartoch fan Gelre]]. Dat late ta it Geldersk Skeel yn [[1531]] dêr't de Eastfriezen belies jaan moasten. Dêrtroch waard it Harlingerlân lien fan it hartochdom Gelre. Nei de dea fan Baltasar Oomkens gie de lien fan it hearlikeid oer oan de greven fan Rietberg. === Reformaasje === Yn [[1519]] kaam de [[Reformaasje]] nei Eastfryslân. Ynearsten hie dy in tolerant karakter oangeande de katoliken. It [[Oldersumer Kollokwium]] fan [[1526]] regele de oergong fan it [[katolisisme]] nei it [[protestantisme]] yn Eastfryslân. Nei't Edzard yn [[1528]] troch syn soan [[Enno II fan Eastfryslân|Enno II]] opfolge waard, waarden de katoliken swierder ûnderdrukt. De measte Eastfryske kleasters waarden [[Sekularisaasje|sekularisearre]]. Boppedat ûntstiene dêr ek grutte tsjinstellings tusken [[Lutheranisme|lutheranen]] en [[Kalvinisme|kalvinisten]]. Emden waard in wichtich sintrum dêr't flechtelingen út 'e Nederlannen, dy't it Spaanske repressive gesach sûnt [[1568]] besochten te ûntflechtsjen, en fan dêr't de nije kalvinistyske ideeëen ferspriede koene. De earste synodale gearkomsten waarden yn Emden holden, dêr't letter de [[Nederdútsk Grifformearde Tsjerke]] út ûntstean soe. It westlik en súdwestlik part fan Eastfryslân soe him by dy tsjerke oanslute en it [[Nederlânsk]] waard dêr de preek- en bibeltaal dat oant fier yn 'e 19e iuw hanthavene wurde soe. It eastlike part fan Eastfryslân waard luthersk en har tsjerketaal waard it [[Heechdútsk]]. === Tydlik ferpartsjen fan it greefskip === Yn [[1540]] kaam Enno II te ferstjerren en waard syn widdo [[Anna fan Aldenburch]] de regintesse fan har minderjierrige soannen. Yn [[1558]] besleat se de yn Eastfryslân gongbere [[primogenituer]] te negearjen en it greefskip te ferpartsjen ûnder har soannen [[Edzard II fan Eastfryslân|Edzard II]] en [[Jehan II fan Eastfryslân|Jehan II]]. Dat late ta negative gefolgen. Edzard wie luthersk, wylst Jehan kalvinistysk wie. Edzard boaske yn [[1559]] [[Katarina fan Sweden]] In fûleindige striid folge tusken de twa bruorren om de macht fan it greefskip. Hja koene it net iens wurde en brochten it yn [[1570]] by de Roomsk-Dútske keizer op it aljemint. In spesjale kommisje waard stjoerd, mar dat wie om 'e nocht en it skeel waard trochwiisd nei de Eastfryske stannen. Dy kamen yn [[1589]] oerien it greefskip te ferpartsjen. De amten [[Greetsiel]], [[Stickhausen]] en [[Lier (stêd)|Lier]], dy't benammen kalvinistysk wiene, giene nei Jehan en de rest, dat luthersk wie, nei Edzard. Nei it ferstjerren fan Jehan yn [[1591]] kaam it gânse greefskip ûnder Edzard. Edzard syn âldste soan [[Enno III fan Eastfryslân|Enno III]] boaske yn [[1581]] Walburgis fan Rietberg, de erfgenamt fan it Harlingerlân en it [[greefskip Rietberg]]. Hy folge yn [[1599]] syn heit op as greve fan Eastfryslân. Yn it [[Ferdrach fan Berum]] fan [[1600]] wie it Harlingerlân tenei fannijs feriene mei it Ryksgreefskip Eastfryslân. It wie lykwols in ienheid as [[personele uny]], want it Harlingerlân bleau bûten de macht fan de Eastfryske stannen. De broer fan Enno, greve Jehan waard yn [[1601]] greve fan Rietberg en nei syn dea yn [[1625]] syn trije soannen. Yn [[1690]] stoar de sydtakke fan de Sirksena's út. Enno III wie de lêste greve dy't it [[Eastfrysk]] machtich wie. === Striid mei Emden en de Nederlannen === Binnen Eastfryslân slagge it de grevefamylje [[Sirksena]] nea om in absolút bewâld te konsolidearjen. Yn de belieningsbrief dêr't de famylje mei ta greve fan Eastfryslân beneamd waard, waarden de eardere [[haadling]]en nammentlik yn harren rjochten befêstige, mits hja it oerhearskjende gesach fan de grevefamylje Sirksena erkenden. Dêrtroch beholden sy in grut part fan harren ynfloed yn de eigen gebieten, dy't letter as amten yn it Greefskip Eastfryslân opnommen waarden. Ek de [[Eastfryske stannen]] hiene in sterke posysje. Sy mochten fiergeand meikedize oer wichtige bestjoerlike en finansjele saken. Dat late yn de rin fan de tiid ta weromkearende konflikten tusken it grevehûs en de stannen oer de ferdieling fan de macht. It hichtepunt fan dy machtsstriid wie de [[Emder Revolúsje]] oan 'e ein fan de [[16e iuw]]. Dêrby ferjagen de ynwenners fan [[Emden]] de greve út syn residinsje, de [[Boarch fan Emden]]. Nei bemiddeling troch de [[Steaten-Generaal fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] waard op [[21 maaie]] [[1611]] it [[Easterhuzer Akkoart]] sletten troch fertsjintwurdigers fan de Eastfryske stannen en greve [[Enno III fan East-Fryslân|Enno III]]. It [[Easterhuzer Akkoart]] lei de fiergeande rjochten fan de stannen fêst en stelde fêst dat sy meibeslute soene oer de wetjouwing, de belestingheffing en de rjochtspraak. Dêrmei waard de machtsferhâlding tusken de greve en de stannen formeel regele. Benammen de stêd Emden krige troch it ferdrach in tige sterke, hast selsstannige posysje binnen it Greefskip East-Fryslân. It akkoart bleau oant fier yn de [[18e iuw]] de grûnslach fan it steatsrjocht yn Eastfryslân. Ek de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen|Republyk]] besocht syn ynfloed yn Eastfryslân te fergrutsjen. Der wiene Nederlânske garizoens stasjonearre yn Emden en [[Leerort]]. Eastfryslân waard wynliken in [[de facto]] [[fazalsteat]] fan de Republyk. Lykwols it besykjen om it greefskip yn 'e Republyk op te nimmen mislearren. Eastfryslân hat bot te lijen hân fan de [[Tritichjierrige Kriich]]. It greefskip waard mannich kear plondere, it iene kear troch troepen fan de [[Protestantske Uny]] en it oare kear troch troepen fan de [[Katolike Liga (1609)|Katolike Liga]]. Militêre lieders, lykas [[Peter Ernst II fan Mansfeld|Ernst fan Mansfeld]], besochten harren macht yn it greefskip te fergrutsjen. Ek de Republyk bleau it greefskip algeduerigen útrûpeljen. === Foarstedom Eastfryslân === De famylje [[Sirksena]] besocht op de tanimmende tsjinstân fan de Eastfryske stannen te reagearjen troch de rang fan ryksfoarst te bemachtigjen. Dat slagge greve [[Enno Loadewyk fan Eastfryslân|Enno Loadewyk]] yn [[1654]], mei stipe fan de Eastfryske rjochtsgelearde [[Hermann Conring]]. Dêrfoar moast lykwols in bedrach fan 15.000 gûne betelle wurde. De titel jilde lykwols inkeld foar Enno Loadewyk persoanlik en joech him gjin sit op de foarstebank fan de [[Ryksdei fan it Hillige Roomske Ryk]]. Pas yn [[1662]] koe syn broer [[Joaris Kristiaan fan Eastfryslân|Joaris Kristiaan]] de titel fan erflik ryksfoarst foar it [[Hûs Sirksena]] bemachtigje. Nettsjinsteande dy statusferheging bleau Eastfryslân neffens de histoarikus Walter Deeters praktysk in greefskip. Nei't Joaris Kristiaan yn [[1665]] ferstoar, waard syn widdo [[Kristine Charlotte fan Wuertemberch]] regintesse en hja besocht in [[absolute monargy]] yn te stellen. De Eastfryske stannen leine har dêr net by del en kearden har ta keizer [[Leopold I fan it Hillige Roomske Ryk|Leopold I]]. Dy erkende de fiergeande rjochten en frijheden fan de stannen en ferliende harren op [[24 jannewaris]] [[1678]] in eigen wapen. Dy ferliening wie in unyk foarfal yn de skiednis fan it Hillige Roomske Ryk en ûnderstreke de bysûndere steatsrjochtlike posysje fan Eastfryslân. Yn [[1682]] giene de Eastfryske stannen en de stêd Emden in geheime alliânsje oan mei [[karfoarst]] [[Freark Willem fan Brandenburch]]. De tsjinstellingen tusken de foarsten út it Hûs Sirksena en de Eastfryske stannen namen dêrnei fierder ta. Yn de folgjende desennia kamen it geregeld ta fûle konflikten oer de ferdieling fan de macht tusken de foarst en de stannen. Dy machtsstriid berikte syn hichtepunt yn [[1726]] en [[1727]] mei de saneamde [[Appeloarloch]] (''Appell-Krieg''). Yn dy boargeroarloch koe foarst [[Joaris Albrecht fan Eastfryslân]] úteinlik de oerhân te krijen. Ek de stêd [[Emden]], dy't it ferset fan de saneamde ''renitinte'' stannen oanfierde, moast him úteinlik oan it foarstlik gesach ûnderwerpe. === Suksesje === Op 20 maart [[1691]] sleat [[Kristiaan Eberhard]] in ferdrach mei de hartoggen fan [[Breunswyk-Lüneburg]]. Neffens dat ferdrach gie de suksesje by it útstjerren fan it Hûs Sirksena oer nei Breunswyk en krige Eastfryslân by it útstjerren fan Breunswyk it [[greefskip Hoya]] en it [[greefskip Diepholz]]. De keizer befêstige dat ferdrach lykwols net en sei op 10 desimber [[1694]] karfoarst [[Freark I fan Prusen|Freark III fan Brandenburch]] de suksesje ta. Op 10 april [[1744]] sleat Emden in ferdrach mei [[Prusen]], dêr't de stêd in takomstige Prusyske suksesje yn erkende as betingst dat syn status as frije stêd beholden wurde soene. Doe't op 25 maaie 1744 foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân|Karel Edzard]] sûnder erfgenamten kaam te ferstjerren, besette it Prusysk garnizoen yn Emden fuortendaliks it gânse greefskip. Protesten fan Breunswyk-Lüneburg mochten neat lije. === Ferlies fan selsstannigens === Yn 1744 ferlear Eastfryslân syn selsstannigens en hearde tenei by Prusen as de [[Provinsje Eastfryslân]]. Nei it [[Kongres fan Wenen]] hearde it by it [[Keninkryk Hannover]]. Yn 1866 kaam Eastfryslân wer by Prusen en sûnt 1946 is Eastfryslân in ûnderdiel fan de dielsteat [[Nedersaksen]]. Troch it opheffen fan de [[Provinsje Auwerk]] yn [[1978]] komt der in ein oan de lange skiednis fan Eastfryslân as bestjoerlike ienheid. It gebiet fan it eardere greefskip hat nei 1978 noch wol syn [[Ostfriesische Landschaft]], in kultuerparlemint foar Eastfryslân. {{DEFAULTSORT:Eastfrislan, Greefskip}} [[Kategory:Greefskip Eastfryslân| ]] [[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]] [[Kategory:Steat fan it Hillige Roomske Ryk]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]] [[Kategory:Greefskip]] [[Kategory:Eastfryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1464]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1744]] gw75ulh2c5qvw25cn3cfll8b052xwva 1238376 1238370 2026-08-14T02:40:56Z Kneppelfreed 2013 1238376 wikitext text/x-wiki {{Wurk}}{{histoarysk lân |namme = Greefskip Eastfryslân |bestean = <span style="color:white;">0</span>1464–1744 |flagge = [[Ofbyld:Ostfriesland_CoA.svg|100px]] |wapen = [[Ofbyld:Ostfriesland_CoA.svg|100px]] |biedwurd = |lânkaart = [[Ofbyld:OFrie1477.png|250px]] |haadstêd = [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] |offisjele taal = [[Aldfrysk]], [[Eastfrysk]], [[Eastfrysk Plat]], [[Nederlânsk]], [[Dútsk]] |steatsfoarm = [[Greefskip]], [[foarstedom]] |ûntstien út = [[Fryske Frijheid]] |opgien yn = [[Ofbyld:Flag_of_the_Kingdom_of_Prussia_(1701-1750).svg|20px|border]] [[Prusen]] |no diel fan = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]] |ynwennertal = |oerflak = |folksliet = |muntienheid = |tillefoan = |ISO 3166-koade = |ynternetekstinsje = }} It '''Greefskip Eastfryslân''' wie in greefskip (sûnt [[1662]] lykwols regearre troch in foarst) yn de streek [[East-Fryslân]], yn wat hjoed-de-dei it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]] is. == Skiednis == Eastfryslân hearde oarspronklik ta it wengebiet fan de [[Friezen]] en de [[midsiuwen]] hiene de Friezen gjin lânshearlik gesach. Dy snuorje waard de [[Fryske Frijheid]] neamd. Wol wiene der rike famyljes, de [[haadlingen]], dy't nei it útwreidzjen fan harren lokale macht stribben. Yn 'e [[15e iuw]] slagge de skaai [[Sirksena]] en bring hiel East-Fryslân ûnder harren macht. Yn [[1464]] waard [[Ulrik Sirksena|Ulrik I]] troch keizer [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Freark III]] fan it [[Hillige Roomske Ryk]] ta de grevestân ferheft en sadwaande waard Eastfryslân in greefskip. === Untstean fan it greefskip === It ûntstean fan it greefskip sette sa stadichoan útein yn 'e [[14e iuw]] mei it opkommen fan de macht fan [[Edzard Sirksena]] dy't haadling wie fan [[Norden]], [[Greetsiel]], [[Manslagt]], [[Berum]] en [[Pilsum]] wie. De skaai [[Tom Brok]], fan oarsprong út it [[Brokmerlân]], hiene harren macht yn [[Emsigerlân]], [[Norderlân]] en [[Auwerkerlân]] fêstige. [[Okko I tom Brok]] akseptearre yn [[1381]] [[Albrecht fan Beieren]], as [[greve fan Hollân]], de hearskippij oer de Fryske lannen. Dat waard troch de Eastfriezen as in skeining fan de Fryske Frijheid sjoen, en fermoarden him by syn state by Auwerk. [[Okko II tom Brok]] koe mei help fan de skaai [[Ukena]] syn macht yn gâns East-Fryslân en [[Westerlauwersk Fryslân]] fêstigje. Lang om let late it ta in skeel tusken him en [[Fokko Ukena]], dêr't er troch Ukena twaris, yn [[1426]] yn de [[Slach by Detern]] en yn [[1427]] yn de [[Slach op de Wylde Ikkers]] ferslein waard. Fokko Ukena waard troch Enno Sirksena bystien. Ta grutte teloarstelling fan Enno Sirksena joech Fokko Ukena de haadlingen harren tradisjonele frijheden net werom en loek de macht nei himsels ta. Yn [[1430]] waard it [[Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen]] ûnder lieding fan de haadling [[Edzard Sirksena]] fan [[Greetsiel]] sletten, dy't rjochte wie tsjin de hearskjende haadling [[Fokko Ukena]]. Edzard en syn broer Ulrik koene doe in ein oan 'e macht fan de Ukena's meitsje. Nei it boaskjen yn [[1455]] fan [[Ulrik Sirksena]], mei [[Theda Ukena]], de pakesizzer fan syn tsjinstanner, waard it grutste part fan [[East-Fryslân]] feriene. Allinnich de hearlikheden [[Hearlikheid Jever|Jever]] en [[Friedeburg]] koene harren selsstannigens hâlde. [[Sibet Attena]], in neef en bûnsmaat fan Ulrik, krige de hearlikheden [[Esens]], [[Stedesdorf]] en [[Wittmund (stêd)|Wittmund]], dy't mei-inoar it [[Harlingerlân]] foarmen. It Harlingerlân bleau lykwols ûnder it heechste gesach fan de Sirksena's. === Ambysje om út te wreidzjen === [[Ofbyld:UllrichI.jpg|thumb|Greve Ulrik I (1464-1466)]] [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|Greve Edzard de Grutte (1491-1528)]] Yn 1464 waarden de [[Sirksena]]'s mei it Ryksgreefskip Norden, Emden en Emsigonien yn East-Fryslân, ofwol it Ryksgreefskip Eastfryslân, beleanne. Nei it ferstjerren fan Ulrik I yn [[1466]] wiene syn trije bern [[Enno I fan Eastfryslân|Enno]], [[Edzard de Grutte fan Eastfryslân|Edzard]] en Uko wiene noch minderjierrich. Syn widdo Theda regearre doe foar har bern. Hja koe de drigings fan [[Karel de Stoute]] fan Boergonje en greve Gerd fan Aldenburch wjerstean. Yn [[1481]] waard de hearlikheid Friedeburg oan it greefskip taheakke. Har âldste soan Enno hie gjin ynteresse te regearjen en doe waard Edzard de opfolger. Edzard besocht syn ynfloed yn it easten fan East-Fryslân oant de [[Weser]] ûnder syn gesach te bringen. Dat late ta konflikten mei de haadlingen fan Harlingerlân en [[Jeverlân]]. Hy slagge der lykwols net yn en bring se ûnder syn kontrôle. Boppedat besochten de greven fan Aldenburch harren macht yn East-Fryslân te fergrutsjen. Yn [[1500]] koe Edzard [[Bûtjadingen]] en [[Stêdlân]], parten fan de eardere goa [[Rjustringen]], fan de greven fan Aldenburch bemachtigje en ûnder syn kontrôle bringe. Nei de ein fan de [[Fryske frijheid]] yn [[Westerlauwersk Fryslân]] en de [[Ommelannen]] yn 1498, besiket [[Edzard de Grutte]] fan Eastfryslân yn it begjin fan de 16e iuw syn macht nei it westen ta út te wreidzjen, om de eardere gebieten fan it [[Opstalbeam]]bûn te werienigjen yn ien moderne Fryske steat. De stêd [[Grins (stêd)|Grins]] en de doe noch frije Ommelannen ferbûnen harren yn [[1506]] mei Eastfryslân. Yn [[1512]] waard de [[primogenituer]] ynfierd om de ienheid te bewarjen. It konflikt einiget mei it [[Saksyske Skeel]] (1514-1517). It [[Saksyske Skeel]] rint min ôf foar Sirksena. Yn 1517 waard in oerienkomst sletten tusken Edzard en [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk]]. Eastfryslân soe tenei in greefskip bliuwe binnen it [[Hillige Roomske Ryk]]. Om't syn Fryske aventoer te djoer waard, ferkocht [[Joaris mei it Burd|Joaris fan Saksen]] syn rjochten op de Fryske gebieten oan Karel V. Om't Edzard de middels net mear hie om Grins te beskermjen, besocht dy stêd doe de help fan [[Karel fan Gelre]] yn te roppen. Op 3 desimber sleat Edzard frede mei Aldenburch by it Ferdrach fan Zetel. Dêr soene Bûtjadingen en Stêdlân nei Aldenburch ta en Jeverlân soe ûnder Eastfryske gesach komme. Yn [[1527]] koe Edzard it Jeverlân ûnder syn macht bringe. Nei't [[Edo Wiemken de Jongere|Edo Wiemken]], hear fan it Jeverlân, yn [[1511]] ferstoar, waard syn dochter [[Marije fan Jever|Marije]] regintesse. Edzard sleat in houliksoerienkomst mei syn soan [[Enno II fan Eastfryslân|Enno]] mei Marije. Dy oerienkomst waard net neikaam, om't Enno yn [[1529]] [[Anna fan Aldenburch]] boaske, en de troepen fan de greve besetten it slot fan Jever. Marije frege doe help fan [[Karel V]], hartoch fan Boergonje, dy't it hearlikheid dêrnei ynnaam en it oan har yn lien weromjoech. Nei har ferstjerren waard it hearlikheid neilitten greve [[Jehan VII fan Aldenburch]], har neef fan memmekant. Dêrtroch rekke it Jeverlân tenei skaat fan Eastfryslân. Ek it Harlingerlân wie in boarne fan argewaasje foar de Sirksena's. De haadlingen dy't oer dat hearlikheid regearren, [[Hero Oomkens fan Esens|Hero Oomkens]] en letter syn soan [[Baltasar Oomkens fan Esens|Baltasar]] stiene de ambysjes fan de Sirksena's om it hearlikheid folslein yn it greefskip te ynkorporearjen yn it paad. Boppedat makke Baltasar Oomkes in soad fijannen om't er de hannel op 'e Noardsee fersteurde troch [[Kaperbrief|kaperbrieven]] oan hannelsskippen oer te hannigjen. Om't er by de iere [[Reformaasje]] katolyk bleau, krige er stipe fan de [[Aartsbisdom Bremen|aartsbiskop fan Bremen]] en de [[Hartochdom Gelre|hartoch fan Gelre]]. Dat late ta it Geldersk Skeel yn [[1531]] dêr't de Eastfriezen belies jaan moasten. Dêrtroch waard it Harlingerlân lien fan it hartochdom Gelre. Nei de dea fan Baltasar Oomkens gie de lien fan it hearlikeid oer oan de greven fan Rietberg. [[Ofbyld:EdzardCirksena1508.png|500px|thumb|center|It gebiet fan Edzard de Grutte yn syn grutste omfang]] === Reformaasje === [[Ofbyld:Enno II Ostfriesland msu-0036.jpg|thumb|Greve Enno II (1528-1540)]] Yn [[1519]] kaam de [[Reformaasje]] nei Eastfryslân. Ynearsten hie dy in tolerant karakter oangeande de katoliken. It [[Oldersumer Kollokwium]] fan [[1526]] regele de oergong fan it [[katolisisme]] nei it [[protestantisme]] yn Eastfryslân. Nei't Edzard yn [[1528]] troch syn soan [[Enno II fan Eastfryslân|Enno II]] opfolge waard, waarden de katoliken swierder ûnderdrukt. De measte Eastfryske kleasters waarden [[Sekularisaasje|sekularisearre]]. Boppedat ûntstiene dêr ek grutte tsjinstellings tusken [[Lutheranisme|lutheranen]] en [[Kalvinisme|kalvinisten]]. Emden waard in wichtich sintrum dêr't flechtelingen út 'e Nederlannen, dy't it Spaanske repressive gesach sûnt [[1568]] besochten te ûntflechtsjen, en fan dêr't de nije kalvinistyske ideeëen ferspriede koene. De earste synodale gearkomsten waarden yn Emden holden, dêr't letter de [[Nederdútsk Grifformearde Tsjerke]] út ûntstean soe. It westlik en súdwestlik part fan Eastfryslân soe him by dy tsjerke oanslute en it [[Nederlânsk]] waard dêr de preek- en bibeltaal dat oant fier yn 'e 19e iuw hanthavene wurde soe. It eastlike part fan Eastfryslân waard luthersk en har tsjerketaal waard it [[Heechdútsk]]. === Tydlik ferpartsjen fan it greefskip === Yn [[1540]] kaam Enno II te ferstjerren en waard syn widdo [[Anna fan Aldenburch]] de regintesse fan har minderjierrige soannen. Yn [[1558]] besleat se de yn Eastfryslân gongbere [[primogenituer]] te negearjen en it greefskip te ferpartsjen ûnder har soannen [[Edzard II fan Eastfryslân|Edzard II]] en [[Jehan II fan Eastfryslân|Jehan II]]. Dat late ta negative gefolgen. Edzard wie luthersk, wylst Jehan kalvinistysk wie. Edzard boaske yn [[1559]] [[Katarina fan Sweden]] In fûleindige striid folge tusken de twa bruorren om de macht fan it greefskip. Hja koene it net iens wurde en brochten it yn [[1570]] by de Roomsk-Dútske keizer op it aljemint. In spesjale kommisje waard stjoerd, mar dat wie om 'e nocht en it skeel waard trochwiisd nei de Eastfryske stannen. Dy kamen yn [[1589]] oerien it greefskip te ferpartsjen. De amten [[Greetsiel]], [[Stickhausen]] en [[Lier (stêd)|Lier]], dy't benammen kalvinistysk wiene, giene nei Jehan en de rest, dat luthersk wie, nei Edzard. Nei it ferstjerren fan Jehan yn [[1591]] kaam it gânse greefskip ûnder Edzard. Edzard syn âldste soan [[Enno III fan Eastfryslân|Enno III]] boaske yn [[1581]] Walburgis fan Rietberg, de erfgenamt fan it Harlingerlân en it [[greefskip Rietberg]]. Hy folge yn [[1599]] syn heit op as greve fan Eastfryslân. Yn it [[Ferdrach fan Berum]] fan [[1600]] wie it Harlingerlân tenei fannijs feriene mei it Ryksgreefskip Eastfryslân. It wie lykwols in ienheid as [[personele uny]], want it Harlingerlân bleau bûten de macht fan de Eastfryske stannen. De broer fan Enno, greve Jehan waard yn [[1601]] greve fan Rietberg en nei syn dea yn [[1625]] syn trije soannen. Yn [[1690]] stoar de sydtakke fan de Sirksena's út. Enno III wie de lêste greve dy't it [[Eastfrysk]] machtich wie. === Striid mei Emden en de Nederlannen === [[Ofbyld:Emden by Braun Hogenberg (middle size) (110200963).jpg|thumb|Emden yn 1575, troch Braun en Hogenberg]] [[Ofbyld:Ennoeastfrisia-optimiert.jpg|thumb|Greve Enno III (1599-1625)]] Binnen Eastfryslân slagge it de grevefamylje [[Sirksena]] nea om in absolút bewâld te konsolidearjen. Yn de belieningsbrief dêr't de famylje mei ta greve fan Eastfryslân beneamd waard, waarden de eardere [[haadling]]en nammentlik yn harren rjochten befêstige, mits hja it oerhearskjende gesach fan de grevefamylje Sirksena erkenden. Dêrtroch beholden sy in grut part fan harren ynfloed yn de eigen gebieten, dy't letter as amten yn it Greefskip Eastfryslân opnommen waarden. Ek de [[Eastfryske stannen]] hiene in sterke posysje. Sy mochten fiergeand meikedize oer wichtige bestjoerlike en finansjele saken. Dat late yn de rin fan de tiid ta weromkearende konflikten tusken it grevehûs en de stannen oer de ferdieling fan de macht. It hichtepunt fan dy machtsstriid wie de [[Emder Revolúsje]] oan 'e ein fan de [[16e iuw]]. Dêrby ferjagen de ynwenners fan [[Emden]] de greve út syn residinsje, de [[Boarch fan Emden]]. Nei bemiddeling troch de [[Steaten-Generaal fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] waard op [[21 maaie]] [[1611]] it [[Easterhuzer Akkoart]] sletten troch fertsjintwurdigers fan de Eastfryske stannen en greve [[Enno III fan East-Fryslân|Enno III]]. It [[Easterhuzer Akkoart]] lei de fiergeande rjochten fan de stannen fêst en stelde fêst dat sy meibeslute soene oer de wetjouwing, de belestingheffing en de rjochtspraak. Dêrmei waard de machtsferhâlding tusken de greve en de stannen formeel regele. Benammen de stêd Emden krige troch it ferdrach in tige sterke, hast selsstannige posysje binnen it Greefskip East-Fryslân. It akkoart bleau oant fier yn de [[18e iuw]] de grûnslach fan it steatsrjocht yn Eastfryslân. Ek de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen|Republyk]] besocht syn ynfloed yn Eastfryslân te fergrutsjen. Der wiene Nederlânske garizoens stasjonearre yn Emden en [[Leerort]]. Eastfryslân waard wynliken in [[de facto]] [[fazalsteat]] fan de Republyk. Lykwols it besykjen om it greefskip yn 'e Republyk op te nimmen mislearren. Eastfryslân hat bot te lijen hân fan de [[Tritichjierrige Kriich]]. It greefskip waard mannich kear plondere, it iene kear troch troepen fan de [[Protestantske Uny]] en it oare kear troch troepen fan de [[Katolike Liga (1609)|Katolike Liga]]. Militêre lieders, lykas [[Peter Ernst II fan Mansfeld|Ernst fan Mansfeld]], besochten harren macht yn it greefskip te fergrutsjen. Ek de Republyk bleau it greefskip algeduerigen útrûpeljen. === Foarstedom Eastfryslân === [[Ofbyld:Ennoludwig.jpg|thumb|Foarst Enno Loadewyk (1651-1660)]] De famylje [[Sirksena]] besocht op de tanimmende tsjinstân fan de Eastfryske stannen te reagearjen troch de rang fan ryksfoarst te bemachtigjen. Dat slagge greve [[Enno Loadewyk fan Eastfryslân|Enno Loadewyk]] yn [[1654]], mei stipe fan de Eastfryske rjochtsgelearde [[Hermann Conring]]. Dêrfoar moast lykwols in bedrach fan 15.000 gûne betelle wurde. De titel jilde lykwols inkeld foar Enno Loadewyk persoanlik en joech him gjin sit op de foarstebank fan de [[Ryksdei fan it Hillige Roomske Ryk]]. Pas yn [[1662]] koe syn broer [[Joaris Kristiaan fan Eastfryslân|Joaris Kristiaan]] de titel fan erflik ryksfoarst foar it [[Hûs Sirksena]] bemachtigje. Nettsjinsteande dy statusferheging bleau Eastfryslân neffens de histoarikus Walter Deeters praktysk in greefskip. Nei't Joaris Kristiaan yn [[1665]] ferstoar, waard syn widdo [[Kristine Charlotte fan Wuertemberch]] regintesse en hja besocht in [[absolute monargy]] yn te stellen. De Eastfryske stannen leine har dêr net by del en kearden har ta keizer [[Leopold I fan it Hillige Roomske Ryk|Leopold I]]. Dy erkende de fiergeande rjochten en frijheden fan de stannen en ferliende harren op [[24 jannewaris]] [[1678]] in eigen wapen. Dy ferliening wie in unyk foarfal yn de skiednis fan it Hillige Roomske Ryk en ûnderstreke de bysûndere steatsrjochtlike posysje fan Eastfryslân. Yn [[1682]] giene de Eastfryske stannen en de stêd Emden in geheime alliânsje oan mei [[karfoarst]] [[Freark Willem fan Brandenburch]]. De tsjinstellingen tusken de foarsten út it Hûs Sirksena en de Eastfryske stannen namen dêrnei fierder ta. Yn de folgjende desennia kamen it geregeld ta fûle konflikten oer de ferdieling fan de macht tusken de foarst en de stannen. Dy machtsstriid berikte syn hichtepunt yn [[1726]] en [[1727]] mei de saneamde [[Appeloarloch]] (''Appell-Krieg''). Yn dy boargeroarloch koe foarst [[Joaris Albrecht fan Eastfryslân]] úteinlik de oerhân te krijen. Ek de stêd [[Emden]], dy't it ferset fan de saneamde ''renitinte'' stannen oanfierde, moast him úteinlik oan it foarstlik gesach ûnderwerpe. === Suksesje === Yn [[1690]] waard [[Kristiaan Everhard fan Eastfryslân|Kristiaan Everhard]] foarst. De [[Piëtisme (tsjerkeskiednis)|piëtistyske]] foarst fermoedsoene mei de Eastfryske stannen en mei Emden en waard dêr waarmlik ûntfongen. Hy woe de ynfloed fan it [[Hûs Hohenzollern]], dy't oer [[Prusen#Brandenburch-Prusen|Brandenburch-Prusen]] regearre tebekkringe en hy sleat op 20 maart [[1691]] in suksesjeferdrach mei de hartoggen fan [[Breunswyk-Lüneburg]]. Neffens dat ferdrach gie de suksesje by it útstjerren fan it Hûs Sirksena oer nei Breunswyk en krige Eastfryslân by it útstjerren fan Breunswyk it [[greefskip Hoya]] en it [[greefskip Diepholz]]. De keizer befêstige dat ferdrach lykwols net en sei op 10 desimber [[1694]] karfoarst [[Freark I fan Prusen|Freark III fan Brandenburch]] de suksesje ta. Brandenburch besette dêrnei it [[Stins Greetsiel|slot fan Greetsiel]] en fergrutte syn ynfloed yn Emden. Emden waard sûnt de wichtichste marinebasis fan Brandenburch en de begjinhaven fan syn oerseeske koloanjes. Op 10 april [[1744]] sleat Emden in ferdrach mei [[Prusen]], dêr't de stêd in takomstige Prusyske suksesje yn erkende as betingst dat syn status as frije stêd beholden wurde soene. Doe't op 25 maaie 1744 foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân|Karel Edzard]] sûnder erfgenamten kaam te ferstjerren, besette it Prusysk garnizoen yn Emden fuortendaliks it gânse greefskip. Protesten fan Breunswyk-Lüneburg mochten neat lije. === Ferlies fan selsstannigens === Yn 1744 ferlear Eastfryslân syn selsstannigens en hearde tenei by Prusen as de [[Provinsje Eastfryslân]]. Nei it [[Kongres fan Wenen]] hearde it by it [[Keninkryk Hannover]]. Yn 1866 kaam Eastfryslân wer by Prusen en sûnt 1946 is Eastfryslân in ûnderdiel fan de dielsteat [[Nedersaksen]]. Troch it opheffen fan de [[Provinsje Auwerk]] yn [[1978]] komt der in ein oan de lange skiednis fan Eastfryslân as bestjoerlike ienheid. It gebiet fan it eardere greefskip hat nei 1978 noch wol syn [[Ostfriesische Landschaft]], in kultuerparlemint foar Eastfryslân. {{DEFAULTSORT:Eastfrislan, Greefskip}} [[Kategory:Greefskip Eastfryslân| ]] [[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]] [[Kategory:Steat fan it Hillige Roomske Ryk]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]] [[Kategory:Greefskip]] [[Kategory:Eastfryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1464]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1744]] iji2i8jq9qtrd8o5m4staddvocphil0 1238377 1238376 2026-08-14T05:34:59Z Kneppelfreed 2013 1238377 wikitext text/x-wiki {{Wurk}}{{histoarysk lân |namme = Greefskip Eastfryslân |bestean = <span style="color:white;">0</span>1464–1744 |flagge = [[Ofbyld:Ostfriesland_CoA.svg|100px]] |wapen = [[Ofbyld:Ostfriesland_CoA.svg|100px]] |biedwurd = |lânkaart = [[Ofbyld:OFrie1477.png|250px]] |haadstêd = [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] |offisjele taal = [[Aldfrysk]], [[Eastfrysk]], [[Eastfrysk Plat]], [[Nederlânsk]], [[Dútsk]] |steatsfoarm = [[Greefskip]], [[foarstedom]] |ûntstien út = [[Fryske Frijheid]] |opgien yn = [[Ofbyld:Flag_of_the_Kingdom_of_Prussia_(1701-1750).svg|20px|border]] [[Prusen]] |no diel fan = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]] |ynwennertal = |oerflak = |folksliet = |muntienheid = |tillefoan = |ISO 3166-koade = |ynternetekstinsje = }} It '''Greefskip Eastfryslân''' wie in greefskip (sûnt [[1662]] lykwols regearre troch in foarst) yn de streek [[East-Fryslân]], yn wat hjoed-de-dei it noardwesten fan de Dútske dielsteat [[Nedersaksen]] is. == Skiednis == Eastfryslân hearde oarspronklik ta it wengebiet fan de [[Friezen]] en de [[midsiuwen]] hiene de Friezen gjin lânshearlik gesach. Dy snuorje waard de [[Fryske Frijheid]] neamd. Wol wiene der rike famyljes, de [[haadlingen]], dy't nei it útwreidzjen fan harren lokale macht stribben. Yn 'e [[15e iuw]] slagge de skaai [[Sirksena]] en bring hiel East-Fryslân ûnder harren macht. Yn [[1464]] waard [[Ulrik Sirksena|Ulrik I]] troch keizer [[Freark III fan it Hillige Roomske Ryk|Freark III]] fan it [[Hillige Roomske Ryk]] ta de grevestân ferheft en sadwaande waard Eastfryslân in greefskip. === Untstean fan it greefskip === It ûntstean fan it greefskip sette sa stadichoan útein yn 'e [[14e iuw]] mei it opkommen fan de macht fan [[Edzard Sirksena]] dy't haadling wie fan [[Norden]], [[Greetsiel]], [[Manslagt]], [[Berum]] en [[Pilsum]] wie. De skaai [[Tom Brok]], fan oarsprong út it [[Brokmerlân]], hiene harren macht yn [[Emsigerlân]], [[Norderlân]] en [[Auwerkerlân]] fêstige. [[Okko I tom Brok]] akseptearre yn [[1381]] [[Albrecht fan Beieren]], as [[greve fan Hollân]], de hearskippij oer de Fryske lannen. Dat waard troch de Eastfriezen as in skeining fan de Fryske Frijheid sjoen, en fermoarden him by syn state by Auwerk. [[Okko II tom Brok]] koe mei help fan de skaai [[Ukena]] syn macht yn gâns East-Fryslân en [[Westerlauwersk Fryslân]] fêstigje. Lang om let late it ta in skeel tusken him en [[Fokko Ukena]], dêr't er troch Ukena twaris, yn [[1426]] yn de [[Slach by Detern]] en yn [[1427]] yn de [[Slach op de Wylde Ikkers]] ferslein waard. Fokko Ukena waard troch Enno Sirksena bystien. Ta grutte teloarstelling fan Enno Sirksena joech Fokko Ukena de haadlingen harren tradisjonele frijheden net werom en loek de macht nei himsels ta. Yn [[1430]] waard it [[Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen]] ûnder lieding fan de haadling [[Edzard Sirksena]] fan [[Greetsiel]] sletten, dy't rjochte wie tsjin de hearskjende haadling [[Fokko Ukena]]. Edzard en syn broer Ulrik koene doe in ein oan 'e macht fan de Ukena's meitsje. Nei it boaskjen yn [[1455]] fan [[Ulrik Sirksena]], mei [[Theda Ukena]], de pakesizzer fan syn tsjinstanner, waard it grutste part fan [[East-Fryslân]] feriene. Allinnich de hearlikheden [[Hearlikheid Jever|Jever]] en [[Friedeburg]] koene harren selsstannigens hâlde. [[Sibet Attena]], in neef en bûnsmaat fan Ulrik, krige de hearlikheden [[Esens]], [[Stedesdorf]] en [[Wittmund (stêd)|Wittmund]], dy't mei-inoar it [[Harlingerlân]] foarmen. It Harlingerlân bleau lykwols ûnder it heechste gesach fan de Sirksena's. === Ambysje om út te wreidzjen === [[Ofbyld:UllrichI.jpg|thumb|Greve Ulrik I (1464-1466)]] [[Ofbyld:Jacob Cornelisz van Amsterdam.jpg|thumb|Greve Edzard de Grutte (1491-1528)]] Yn 1464 waarden de [[Sirksena]]'s mei it Ryksgreefskip Norden, Emden en Emsigonien yn East-Fryslân, ofwol it Ryksgreefskip Eastfryslân, beleanne. Nei it ferstjerren fan Ulrik I yn [[1466]] wiene syn trije bern [[Enno I fan Eastfryslân|Enno]], [[Edzard de Grutte fan Eastfryslân|Edzard]] en Uko wiene noch minderjierrich. Syn widdo Theda regearre doe foar har bern. Hja koe de drigings fan [[Karel de Stoute]] fan Boergonje en greve Gerd fan Aldenburch wjerstean. Yn [[1481]] waard de hearlikheid Friedeburg oan it greefskip taheakke. Har âldste soan Enno hie gjin ynteresse te regearjen en doe waard Edzard de opfolger. Edzard besocht syn ynfloed yn it easten fan East-Fryslân oant de [[Weser]] ûnder syn gesach te bringen. Dat late ta konflikten mei de haadlingen fan Harlingerlân en [[Jeverlân]]. Hy slagge der lykwols net yn en bring se ûnder syn kontrôle. Boppedat besochten de greven fan Aldenburch harren macht yn East-Fryslân te fergrutsjen. Yn [[1500]] koe Edzard [[Bûtjadingen]] en [[Stêdlân]], parten fan de eardere goa [[Rjustringen]], fan de greven fan Aldenburch bemachtigje en ûnder syn kontrôle bringe. Nei de ein fan de [[Fryske frijheid]] yn [[Westerlauwersk Fryslân]] en de [[Ommelannen]] yn 1498, besiket [[Edzard de Grutte]] fan Eastfryslân yn it begjin fan de 16e iuw syn macht nei it westen ta út te wreidzjen, om de eardere gebieten fan it [[Opstalbeam]]bûn te werienigjen yn ien moderne Fryske steat. De stêd [[Grins (stêd)|Grins]] en de doe noch frije Ommelannen ferbûnen harren yn [[1506]] mei Eastfryslân. Yn [[1512]] waard de [[primogenituer]] ynfierd om de ienheid te bewarjen. It konflikt einiget mei it [[Saksyske Skeel]] (1514-1517). It [[Saksyske Skeel]] rint min ôf foar Sirksena. Yn 1517 waard in oerienkomst sletten tusken Edzard en [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk]]. Eastfryslân soe tenei in greefskip bliuwe binnen it [[Hillige Roomske Ryk]]. Om't syn Fryske aventoer te djoer waard, ferkocht [[Joaris mei it Burd|Joaris fan Saksen]] syn rjochten op de Fryske gebieten oan Karel V. Om't Edzard de middels net mear hie om Grins te beskermjen, besocht dy stêd doe de help fan [[Karel fan Gelre]] yn te roppen. Op 3 desimber sleat Edzard frede mei Aldenburch by it Ferdrach fan Zetel. Dêr soene Bûtjadingen en Stêdlân nei Aldenburch ta en Jeverlân soe ûnder Eastfryske gesach komme. Yn [[1527]] koe Edzard it Jeverlân ûnder syn macht bringe. Nei't [[Edo Wiemken de Jongere|Edo Wiemken]], hear fan it Jeverlân, yn [[1511]] ferstoar, waard syn dochter [[Marije fan Jever|Marije]] regintesse. Edzard sleat in houliksoerienkomst mei syn soan [[Enno II fan Eastfryslân|Enno]] mei Marije. Dy oerienkomst waard net neikaam, om't Enno yn [[1529]] [[Anna fan Aldenburch]] boaske, en de troepen fan de greve besetten it slot fan Jever. Marije frege doe help fan [[Karel V]], hartoch fan Boergonje, dy't it hearlikheid dêrnei ynnaam en it oan har yn lien weromjoech. Nei har ferstjerren waard it hearlikheid neilitten greve [[Jehan VII fan Aldenburch]], har neef fan memmekant. Dêrtroch rekke it Jeverlân tenei skaat fan Eastfryslân. Ek it Harlingerlân wie in boarne fan argewaasje foar de Sirksena's. De haadlingen dy't oer dat hearlikheid regearren, [[Hero Oomkens fan Esens|Hero Oomkens]] en letter syn soan [[Baltasar Oomkens fan Esens|Baltasar]] stiene de ambysjes fan de Sirksena's om it hearlikheid folslein yn it greefskip te ynkorporearjen yn it paad. Boppedat makke Baltasar Oomkes in soad fijannen om't er de hannel op 'e Noardsee fersteurde troch [[Kaperbrief|kaperbrieven]] oan hannelsskippen oer te hannigjen. Om't er by de iere [[Reformaasje]] katolyk bleau, krige er stipe fan de [[Aartsbisdom Bremen|aartsbiskop fan Bremen]] en de [[Hartochdom Gelre|hartoch fan Gelre]]. Dat late ta it Geldersk Skeel yn [[1531]] dêr't de Eastfriezen belies jaan moasten. Dêrtroch waard it Harlingerlân lien fan it hartochdom Gelre. Nei de dea fan Baltasar Oomkens gie de lien fan it hearlikeid oer oan de greven fan Rietberg. [[Ofbyld:EdzardCirksena1508.png|500px|thumb|center|It gebiet fan Edzard de Grutte yn syn grutste omfang]] === Reformaasje === [[Ofbyld:Enno II Ostfriesland msu-0036.jpg|thumb|Greve Enno II (1528-1540)]] Yn [[1519]] kaam de [[Reformaasje]] nei Eastfryslân. Ynearsten hie dy in tolerant karakter oangeande de katoliken. It [[Oldersumer Kollokwium]] fan [[1526]] regele de oergong fan it [[katolisisme]] nei it [[protestantisme]] yn Eastfryslân. Nei't Edzard yn [[1528]] troch syn soan [[Enno II fan Eastfryslân|Enno II]] opfolge waard, waarden de katoliken swierder ûnderdrukt. De measte Eastfryske kleasters waarden [[Sekularisaasje|sekularisearre]]. Boppedat ûntstiene dêr ek grutte tsjinstellings tusken [[Lutheranisme|lutheranen]] en [[Kalvinisme|kalvinisten]]. Emden waard in wichtich sintrum dêr't flechtelingen út 'e Nederlannen, dy't it Spaanske repressive gesach sûnt [[1568]] besochten te ûntflechtsjen, en fan dêr't de nije kalvinistyske ideeëen ferspriede koene. De earste synodale gearkomsten waarden yn Emden holden, dêr't letter de [[Nederdútsk Grifformearde Tsjerke]] út ûntstean soe. It westlik en súdwestlik part fan Eastfryslân soe him by dy tsjerke oanslute en it [[Nederlânsk]] waard dêr de preek- en bibeltaal dat oant fier yn 'e 19e iuw hanthavene wurde soe. It eastlike part fan Eastfryslân waard luthersk en har tsjerketaal waard it [[Heechdútsk]]. === Tydlik ferpartsjen fan it greefskip === [[Ofbyld:EastFrisiain1550.png|thumb|left|It greefskip Eastfryslân om 1550 hinne]] Yn [[1540]] kaam Enno II te ferstjerren en waard syn widdo [[Anna fan Aldenburch]] de regintesse fan har minderjierrige soannen. Yn [[1558]] besleat se de yn Eastfryslân gongbere [[primogenituer]] te negearjen en it greefskip te ferpartsjen ûnder har soannen [[Edzard II fan Eastfryslân|Edzard II]] en [[Jehan II fan Eastfryslân|Jehan II]]. Dat late ta negative gefolgen. Edzard wie luthersk, wylst Jehan kalvinistysk wie. Edzard boaske yn [[1559]] [[Katarina fan Sweden]] In fûleindige striid folge tusken de twa bruorren om de macht fan it greefskip. Hja koene it net iens wurde en brochten it yn [[1570]] by de Roomsk-Dútske keizer op it aljemint. In spesjale kommisje waard stjoerd, mar dat wie om 'e nocht en it skeel waard trochwiisd nei de Eastfryske stannen. Dy kamen yn [[1589]] oerien it greefskip te ferpartsjen. De amten [[Greetsiel]], [[Stickhausen]] en [[Lier (stêd)|Lier]], dy't benammen kalvinistysk wiene, giene nei Jehan en de rest, dat luthersk wie, nei Edzard. Nei it ferstjerren fan Jehan yn [[1591]] kaam it gânse greefskip ûnder Edzard. Edzard syn âldste soan [[Enno III fan Eastfryslân|Enno III]] boaske yn [[1581]] Walburgis fan Rietberg, de erfgenamt fan it Harlingerlân en it [[greefskip Rietberg]]. Hy folge yn [[1599]] syn heit op as greve fan Eastfryslân. Yn it [[Ferdrach fan Berum]] fan [[1600]] wie it Harlingerlân tenei fannijs feriene mei it Ryksgreefskip Eastfryslân. It wie lykwols in ienheid as [[personele uny]], want it Harlingerlân bleau bûten de macht fan de Eastfryske stannen. De broer fan Enno, greve Jehan waard yn [[1601]] greve fan Rietberg en nei syn dea yn [[1625]] syn trije soannen. Yn [[1690]] stoar de sydtakke fan de Sirksena's út. Enno III wie de lêste greve dy't it [[Eastfrysk]] machtich wie. === Striid mei Emden en de Nederlannen === [[Ofbyld:Emden by Braun Hogenberg (middle size) (110200963).jpg|thumb|Emden yn 1575, troch Braun en Hogenberg]] [[Ofbyld:Ennoeastfrisia-optimiert.jpg|thumb|Greve Enno III (1599-1625)]] Binnen Eastfryslân slagge it de grevefamylje [[Sirksena]] nea om in absolút bewâld te konsolidearjen. Yn de belieningsbrief dêr't de famylje mei ta greve fan Eastfryslân beneamd waard, waarden de eardere [[haadling]]en nammentlik yn harren rjochten befêstige, mits hja it oerhearskjende gesach fan de grevefamylje Sirksena erkenden. Dêrtroch beholden sy in grut part fan harren ynfloed yn de eigen gebieten, dy't letter as amten yn it Greefskip Eastfryslân opnommen waarden. Ek de [[Eastfryske stannen]] hiene in sterke posysje. Sy mochten fiergeand meikedize oer wichtige bestjoerlike en finansjele saken. Dat late yn de rin fan de tiid ta weromkearende konflikten tusken it grevehûs en de stannen oer de ferdieling fan de macht. It hichtepunt fan dy machtsstriid wie de [[Emder Revolúsje]] oan 'e ein fan de [[16e iuw]]. Dêrby ferjagen de ynwenners fan [[Emden]] de greve út syn residinsje, de [[Boarch fan Emden]]. Nei bemiddeling troch de [[Steaten-Generaal fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] waard op [[21 maaie]] [[1611]] it [[Easterhuzer Akkoart]] sletten troch fertsjintwurdigers fan de Eastfryske stannen en greve [[Enno III fan East-Fryslân|Enno III]]. It [[Easterhuzer Akkoart]] lei de fiergeande rjochten fan de stannen fêst en stelde fêst dat sy meibeslute soene oer de wetjouwing, de belestingheffing en de rjochtspraak. Dêrmei waard de machtsferhâlding tusken de greve en de stannen formeel regele. Benammen de stêd Emden krige troch it ferdrach in tige sterke, hast selsstannige posysje binnen it Greefskip East-Fryslân. It akkoart bleau oant fier yn de [[18e iuw]] de grûnslach fan it steatsrjocht yn Eastfryslân. Ek de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen|Republyk]] besocht syn ynfloed yn Eastfryslân te fergrutsjen. Der wiene Nederlânske garizoens stasjonearre yn Emden en [[Leerort]]. Eastfryslân waard wynliken in [[de facto]] [[fazalsteat]] fan de Republyk. Lykwols it besykjen om it greefskip yn 'e Republyk op te nimmen mislearren. Eastfryslân hat bot te lijen hân fan de [[Tritichjierrige Kriich]]. It greefskip waard mannich kear plondere, it iene kear troch troepen fan de [[Protestantske Uny]] en it oare kear troch troepen fan de [[Katolike Liga (1609)|Katolike Liga]]. Militêre lieders, lykas [[Peter Ernst II fan Mansfeld|Ernst fan Mansfeld]], besochten harren macht yn it greefskip te fergrutsjen. Ek de Republyk bleau it greefskip algeduerigen útrûpeljen. === Foarstedom Eastfryslân === [[Ofbyld:Ennoludwig.jpg|thumb|Foarst Enno Loadewyk (1651-1660)]] De famylje [[Sirksena]] besocht op de tanimmende tsjinstân fan de Eastfryske stannen te reagearjen troch de rang fan ryksfoarst te bemachtigjen. Dat slagge greve [[Enno Loadewyk fan Eastfryslân|Enno Loadewyk]] yn [[1654]], mei stipe fan de Eastfryske rjochtsgelearde [[Hermann Conring]]. Dêrfoar moast lykwols in bedrach fan 15.000 gûne betelle wurde. De titel jilde lykwols inkeld foar Enno Loadewyk persoanlik en joech him gjin sit op de foarstebank fan de [[Ryksdei fan it Hillige Roomske Ryk]]. Pas yn [[1662]] koe syn broer [[Joaris Kristiaan fan Eastfryslân|Joaris Kristiaan]] de titel fan erflik ryksfoarst foar it [[Hûs Sirksena]] bemachtigje. Nettsjinsteande dy statusferheging bleau Eastfryslân neffens de histoarikus Walter Deeters praktysk in greefskip. Nei't Joaris Kristiaan yn [[1665]] ferstoar, waard syn widdo [[Kristine Charlotte fan Wuertemberch]] regintesse en hja besocht in [[absolute monargy]] yn te stellen. De Eastfryske stannen leine har dêr net by del en kearden har ta keizer [[Leopold I fan it Hillige Roomske Ryk|Leopold I]]. Dy erkende de fiergeande rjochten en frijheden fan de stannen en ferliende harren op [[24 jannewaris]] [[1678]] in eigen wapen. Dy ferliening wie in unyk foarfal yn de skiednis fan it Hillige Roomske Ryk en ûnderstreke de bysûndere steatsrjochtlike posysje fan Eastfryslân. Yn [[1682]] giene de Eastfryske stannen en de stêd Emden in geheime alliânsje oan mei [[karfoarst]] [[Freark Willem fan Brandenburch]]. De tsjinstellingen tusken de foarsten út it Hûs Sirksena en de Eastfryske stannen namen dêrnei fierder ta. Yn de folgjende desennia kamen it geregeld ta fûle konflikten oer de ferdieling fan de macht tusken de foarst en de stannen. Dy machtsstriid berikte syn hichtepunt yn [[1726]] en [[1727]] mei de saneamde [[Appeloarloch]] (''Appell-Krieg''). Yn dy boargeroarloch koe foarst [[Joaris Albrecht fan Eastfryslân]] úteinlik de oerhân te krijen. Ek de stêd [[Emden]], dy't it ferset fan de saneamde ''renitinte'' stannen oanfierde, moast him úteinlik oan it foarstlik gesach ûnderwerpe. === Suksesje === Yn [[1690]] waard [[Kristiaan Everhard fan Eastfryslân|Kristiaan Everhard]] foarst. De [[Piëtisme (tsjerkeskiednis)|piëtistyske]] foarst fermoedsoene mei de Eastfryske stannen en mei Emden en waard dêr waarmlik ûntfongen. Hy woe de ynfloed fan it [[Hûs Hohenzollern]], dy't oer [[Prusen#Brandenburch-Prusen|Brandenburch-Prusen]] regearre tebekkringe en hy sleat op 20 maart [[1691]] in suksesjeferdrach mei de hartoggen fan [[Breunswyk-Lüneburg]]. Neffens dat ferdrach gie de suksesje by it útstjerren fan it Hûs Sirksena oer nei Breunswyk en krige Eastfryslân by it útstjerren fan Breunswyk it [[greefskip Hoya]] en it [[greefskip Diepholz]]. De keizer befêstige dat ferdrach lykwols net en sei op 10 desimber [[1694]] karfoarst [[Freark I fan Prusen|Freark III fan Brandenburch]] de suksesje ta. Brandenburch besette dêrnei it [[Stins Greetsiel|slot fan Greetsiel]] en fergrutte syn ynfloed yn Emden. Emden waard sûnt de wichtichste marinebasis fan Brandenburch en de begjinhaven fan syn oerseeske koloanjes. Op 10 april [[1744]] sleat Emden in ferdrach mei [[Prusen]], dêr't de stêd in takomstige Prusyske suksesje yn erkende as betingst dat syn status as frije stêd beholden wurde soene. Doe't op 25 maaie 1744 foarst [[Karel Edzard fan Eastfryslân|Karel Edzard]] sûnder erfgenamten kaam te ferstjerren, besette it Prusysk garnizoen yn Emden fuortendaliks it gânse greefskip. Protesten fan Breunswyk-Lüneburg mochten neat lije. === Ferlies fan selsstannigens === Yn 1744 ferlear Eastfryslân syn selsstannigens en hearde tenei by Prusen as de [[Provinsje Eastfryslân]]. Nei it [[Kongres fan Wenen]] hearde it by it [[Keninkryk Hannover]]. Yn 1866 kaam Eastfryslân wer by Prusen en sûnt 1946 is Eastfryslân in ûnderdiel fan de dielsteat [[Nedersaksen]]. Troch it opheffen fan de [[Provinsje Auwerk]] yn [[1978]] komt der in ein oan de lange skiednis fan Eastfryslân as bestjoerlike ienheid. It gebiet fan it eardere greefskip hat nei 1978 noch wol syn [[Ostfriesische Landschaft]], in kultuerparlemint foar Eastfryslân. == Rjocht == === Fryske Frijheid === [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|Earste side fan in manuskript fan de [[Brookmerbrief]]]] {{Apart|Fryske Frijheid}} Nei't it gebiet fan de [[Friezen]] ûnder Frankysk bewâld kamen ûnder [[Karel de Grutte]], bleaune de lokale wetten, regels en tradysjes, sa't se beskreaun wiene yn 'e [[Lex Frisionum]] fan krêft. Yn de [[Iere Midsiuwen|iere midsiuwen]] ûntstie der ek yn [[Fryslân (wengebiet)|Fryslân]] in struktuer mei greven as lokale fertsjintwurdigers fan it gesach. Dy [[goagreve]]n tsjinnen as heechste rjochter yn in [[Goa (krite)|goa]]. Hy beneamde tagelyk oare rjochtlike autoriteiten, lykas de [[Skelta]]. Dêrnjonken keazen de frije grûnbesitters út har midden in "[[Asega]]". De taak fan de Asega wie it hanthavenjen fan de wet en hy koe op fersyk in útspraak dwaan yn in rjochtsaak. Nei it ynstoarten fan it sintrale gesach yn it [[Hillige Roomske Ryk]] kamen oeralgjer pleatslike hearskers op en stiften se dynastyen. Dêrtroch ferskode de macht nei de greefskippen, hartochdommen en prinsbisdommen. Yn Fryslân tusken [[Fly]] en [[Weser]] koe him lykwols gjin dynasty hanthavenje en bûtenlânske hearskers koene harren gesach nea yn de Fryske gebieten fêstigje. Dat foarme it útgongspunt fan it systeem fan de "[[Fryske Frijheid]]". De rol fan de Skelta en de Asega waard feriene, en krige de namme fan "[[Redjeva]]" ("[[Grytman]]" yn [[Westerlauwersk Fryslân]]) of "Riuchter". It beklaaien fan dy funksje wie noch hieltyd keppele oan grûnbesit. It rjochtsgebiet fan de redjeva wie altyd in doarp of [[karspel]]. Al dy midsiuwske distrikten fan Fryslân, de saneamde [[Sân Seelannen|Seelannen]] hiene elts likernôch 12 oant 16 fan dy redjeva's. Hja kamen alle jierren byinoar yn 'e [[Opstalbeam]] en besprek allegear saken oangeande wetjouwing en rjochtspraak. === Snuorje fan de haadlingen === Fan de 14e iuw ôf kamen foaroansteande persoanen op 'e foargrûn te stean yn it bestjoer fan de Fryske lannen. Op basis fan ferwurven rykdom, grut lânbesit of de funksje fan redjeva, bemachtigen se in hieltyd grutter oandiel yn 'e macht. It tiidrek fan de Fryske Frijheid makke plak foar in systeem fan [[haadling]]en. Pleatslike hearskers dy't de macht útoefenen yn harren karspel of gebiet. De haadlingen beskôgen harsels as opfolgers fan de eardere redjeva/grytmannen. Yn [[1438]] neamden de haadlingen fan it [[Norderlân]] en it [[Harlingerlân]] harsels mei klam "Haadling en Redjeva". Guon haadlingen, lykas [[Fokko Ukena]], besochten harren eigen wetten en foarskriften yn de Eastfryske gebieten yn te fieren. Wjerstân tsjin syn machtgripen behindere dat lykwols. Yn dat tiidrek waarden allegear âlde Fryske rjochtsboarnen fêstlein. Njonken rjochtsregels befetten dy rjochtsboarnen ek fêststellings oangeande konstitúsjonele of bestjoerlike regels en tradysjes. De keazen redjeva/grytmannen oefenen de legere rjochtspraak út yn harren doarpen en karspels en fertsjintwurdigen mei redjeva/grytmannen út neie doarpen harren distrikt. Dat kolleezje fan redjeva/grytmannen tsjinne as it heechste gerjochtshôf yn it oanbelangjende gebiet. Lang om let krigen de haadlingen hieltyd mear macht. Hja bemachtigen hieltyd mear ynfloed op 'e rjochtspraak yn it gebiet dêr't se harren macht útoefenen en diene harren gauris foar as heechste rjochter. Allinnich yn it [[Emsigerlân]], mei de machtige stêd [[Emden]], bleau it rjochtssysteem suver itselde. Dêr bleau in kolleezje fan keazen rjochters tsjinjen as heechste rjochtbank. Nettsjinsteande dat oefenen ek ynit Emsigerlân de haadlingen gauris de legere rjochtspraak yn 'e doarpen út. === Rjochtlike macht yn it grreefskip === Doe't it greefskip Eastfryslân yn 1464 stifte waard, besochten de greven fan it [[Hûs Sirksena]] ek harren macht op it mêd fan rjocht en rjochtspraak jilde te litten. De earste grevne fan dy dynasty fierden wetten en foarskriften yn dy't basearre wiene op de lokale regels en tradysjes fan dy tiid. In probleem wie lykwols dat dy fan distrikt oant distrikt tige faninoar ferskille koene. Greve [[Ulrik Sirksena|Ulrik I]] rjochte allegear kommisjes op en kreëarje dúdlikens om sa ta ien inkelde rjochtspraak yn gâns it greefskip te kommen. Dêrtroch begûn de rjochtspraak yn Eastfryslân fierder fan de âlde Fryske rjochtstradysjes komme te stean en hieltyd mear oerienkamen mei dy fan oare gebieten yn it noardwesten fan it Hillige Roomske Ryk. Dat proses waard fuortset troch [[Edzard de Grutte fan Eastfryslân|Edzard I]]. Yn [[1518]] stelde er it [[Eastfryske Lânrjocht]] op. Dat wie dêrnei krapoan 300 jier lang it jildende steatsrjocht fan Eastfryslân. Dêrfoaroer bleau de ynfloed fan de âlde Fryske rjochtstradysjes bestean. De legere rjochtspraak yn Eastfryslân waard no útoefene troch de [[amtman]] fan de ferskate amten dêr't Eastfryslân doe út bestie. Berop koe yntsjinne wurde by de "lânrjochter". Dy rjochtbank hie gjin fêste sit en luts troch it greefskip hinne. Ek tsjin de lânrjochter koe berop yntsjinne wurde. Dat moast streekrjocht by de greve en syn riedshearen yntsjinne wurde. Ynearsten wie der ien lânrjochter. By de tsierderijen tusken de bruorren [[Edzard II fan Eastfryslân|Edzard II]] en [[Jehan II fan Eastfryslân|Jehan II]] wiene der twa lânrjochters en yn 1600 kaam der in tredde by foar it Harlingerlân. Ek de [[Eastfryske stannen]], dy't hieltyd machtiger waarden, trunen oan op in ûnôfhinklik gerjochtshôf. Op hjitten fan keizer Rudolf II waard dat gerjochtshôf yn 1593 oprjochte, nettsjinsteande swier protest fan Edzard II. It ward yn de haadstêd [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] fêstige. Oan oare kant wie der it kânselarijgerjocht, dat swier ûnder de ynfloed fan de greve stie, en oan oare kant it gerjochtshôf, dat swiier ûnder de ynfloed fan de Eastfryske stannen stie. Dêrtroch ûntstie in sitewaasje d♪6r't twa konkurrearjende rjochtbanken mei-inoar yn konflikt wiene oer it rjochtsfoech yn Eastfryslân. It foech fan de lânrjochter waarden hieltyd mear beheind. Nei't de ynstellings yn Eastfryslân harren ûntjoegen, kamen der hieltyd mear oplate griffiers by de rjochtbanken yn Eastfryslân wurkjen. Hja wiene benammen oplaat yn it midsiuwsk Romeinsk rjocht, itjinge ek betsjutte dat de Fryske rjochtsregels hieltyd minder wichtich waarden. {{DEFAULTSORT:Eastfrislan, Greefskip}} [[Kategory:Greefskip Eastfryslân| ]] [[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]] [[Kategory:Steat fan it Hillige Roomske Ryk]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan Nedersaksen]] [[Kategory:Greefskip]] [[Kategory:Eastfryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1464]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1744]] cdd64jrz3mysly5l7c0k30g8tul0rf4 0 37592 1238363 938949 2026-08-13T14:54:40Z Drewes 2754 + logo 1238363 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:CBG Centrum voor familiegeschiedenis.svg|250px|right]] It '''SBG Sintrum foar Famyljeskiednis''' ([[Nederlânsk]]: ''CBG Centrum voor Familiegeschiedenis''), foarhinne it '''Sintraal Buro foar Genealogy''' (''Centraal Bureau voor Genealogie'', CBG) waard op [[15 maaie]] [[1945]] oprjochte mei as doel om de protte Nederlânske genealogyske samlingen, dy't sûnt de [[19e iuw]] oanlein wienen, ûnder ien dak te bringen. De politikus en bestjoerder jhr. mr. dr. [[Eeltjo Aldegondus van Beresteyn|E.A. van Beresteyn]] ([[1876]]-[[1948]]) wie ien fan de oprjochters. Yn 't earstoan wie it SBG Sintrum foar Famyljeskiednis fêstige yn in steatich pân oan de Nassauleane yn [[De Haach]]. Letter krige it plak yn it kompleks by it stasjon De Haach Sintraal, dêr't ek it [[Nasjonaal Argyf]] en de [[Keninklike Bibleteek]] ûnderbrocht binne. Mei stipe fan it Ryk en partikulieren kriget it Sintrum in soad samlingen en is it ek in kennis- en dokumintaasjesintrum foar genealogy yn Nederlân. Neist har eigen genealogyske en [[Heraldyk|heraldyske]] kolleksjes hat it Sintrum ek kolleksjes fan it Ryk, fan it [[Keninklik Nederlânsk Genoatskip foar Geslacht- en Wapenkunde]] en oaren, op 'e noed. In bysûndere samling is dy fan [[persoanskaart]]en en -listen, de opfolgers fan it befolkingsregister. Fan hast alle persoanen dy't nei [[1938]] ferstoaren, is in persoanskaart (of sûnt [[1994]] in [[persoanslist]]) op te freegjen. It Sintrum is boppedat de útjouwer fan de rigen [[Nederlân's Adelsboek]] en [[Nederlân's Patrisiaat]] - ek wol 'reade boekje', respektyflik 'blauwe boekje' neamd, nei de kleur fan it omslach; sy ferskine jierliks. It SBG die en docht mei oan de telefyzjeprogramma's ''Allemaal Familie'' en ''[[Spoorloos]]''. ==Keppeling om utens== * [http://www.cbg.nl/ Offisjele webside fan it SBG Sintrum foar Famyljeskiednis] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Skiednis fan Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan Nederlân]] [[Kategory:Genealogy]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1945]] am6nzri0mp9i5tb7erkczkl6vmdtwlk 0 39204 1238366 939222 2026-08-13T15:38:13Z Drewes 2754 [[]] 1238366 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Rudolf van Coenders, vice-admiraal.jpg|thumb|''Rudolf Coenders''; it portret hinget yn Harinxmastate, Beetstersweach]] '''Rudolf Coenders''' ([[Harns (stêd)|Harns]], [[1638]] - op de [[Noardsee]], [[4 augustus]] [[1666]]) wie in Nederlânsk [[admiraal]] út de [[17e iuw]]. Hy waard berne yn [[Harns (stêd)|Harns]], mar stamme út de begoedige Grinzer famylje [[Coenders]]. As jongkeardel die Coenders al mei oan de [[Earste Ingelske Oarloch]]. Hy focht yn [[1653]] yn de [[Seeslach by Nieuwpoort]] en de [[Slach by Ter Heijde]]. Yn [[1662]] waard er bûtengewoan (''ekstra ordinaris'') kaptein, op 7 novimber 1664 gewoan kaptein. Dêrnei gie it tige bêst mei syn karriêre: op 17 maart [[1665]] waard er troch de Steaten fan Grinslân beneamd ta ficeadmiraal yn de [[Fryske Admiraliteit|Admiraliteit fan Fryslân]] en Grinslân. Op de ''Groningen'' mei 40 kanonnen die Coenders dat jier yn it ramt fan 'e [[Twadde Ingelske Oarloch]] mei oan de [[Slach by Lowestoft]] - yn it generaal wie de fjoerkrêft fan de Nederlanners doe leech, dat bliken docht út de swakke bewapening fan it flaggeskip. Al yn augustus naam er de ''Stad en Lande'' mei 54 kanonnen yn gebrûk en yn [[1666]] de nije ''Groningen'' mei 72 kanonnen. Mei it lêste skip fjochte er yn itselde jier yn de [[Fjouwerdeiske Seeslach]]. Sân wike letter, op 4 augustus, waard it Frysk-Grinzer smeldiel yn de [[Twadeiske Seeslach]] útinoar slein troch in ûnferwachte Ingelske maneuvre. Coenders sneuvele. Hy waard as ficeadmiraal opfolge troch de Eastfries [[Enno Doedes Star]]. {{DEFAULTSORT:Coenders, Rudolf}} [[Kategory:Frysk seeman]] [[Kategory:Frysk admiraal]] [[Kategory:Nederlânsk seeman]] [[Kategory:Nederlânsk admiraal]] [[Kategory:Steatsk militêr yn de Earste Ingelske Oarloch]] [[Kategory:Steatsk militêr yn de Twadde Ingelske Oarloch]] [[Kategory:Persoan dy't omkommen is yn in oarlochssitewaasje op see]] [[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Grinslânsk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn Harns]] [[Kategory:Persoan berne yn 1638]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1666]] [[Kategory:Admiraliteit fan Fryslân]] sjchfdjom6nu47oxrmn0rxe1yta36yy 0 43857 1238381 1131452 2026-08-14T07:55:40Z ~2026-44697-52 59325 1238381 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Doha<br />الدوحة‎ ''ad-Dawḥa'' | ôfbylding = Doha.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = Modern Doha | ynwennertal = ↑2.382.000 <small>(2018)</small> | oerflak = 132 km² | befolkingstichtens = 18.000 / km² | stêdekloft = 1.723.064 ynwenners | hichte = 7 m | lân = [[Katar]] | bestjoerlike ienheid 1 = Gemeente/gûvernemint | namme bestjoerlike ienheid 1= Doha | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = 1850 | postkoade = | tiidsône = East Afrikaanske Tiid ([[UTC]]+3) | simmertiid = | koördinaten = {{Koördinaten|25_18_0_N_51_32_0_E_type:city(370000)_region:QA|25°&nbsp;18'&nbsp;N, 51°&nbsp;32'&nbsp;E}} | webside = }} [[Ofbyld:Qatar-CIA WFB Map.png|thumb|left|175px|''Katar'']] '''Doha''' ([[Arabysk]]: الدوحة, ''ad-doha'' of ''ad-dawhah'') is in gemeente yn, en de haadstêd fan [[Katar]]. De stêd leit oan de [[Perzyske Golf]]. Lykas yn oare Arabyske lannen hat Katar ek mânske [[ierdoalje|oalje]]- en [[ierdgas|gasfjilden]], mar de fiskerij is dêr ek noch fan belang. Likernôch 80% fan de befolking fan Katar wennet yn Doha of har foarstêden. Hast alle ekonomyske aktiviteiten konsintrearret him yn Doha. Doha hat in ûnderwiisdistrikt, ''Education City'', dat hielendal wijd is oan ûndersyk, ûntjouwing en ûnderwiis. Doha hat in ynternasjonaal fleanfjild (''Doha International Airport''). Der wurdt boud oan in nije ynternasjonale lofthaven dy't ''The New Doha International Airport''(NDIA) hjitte sil. Yn 2015 sil it yn gebrûk naam wurde. Doha hie har kandidaat steld foar de [[Olympyske Simmerspullen 2016]],<ref>[http://www.gamesbids.com/english/bids/dha2016.shtml {{en}} Informatie over de kandidaatstelling voor de Olympische Zomerspelen 2016]</ref> mar hat it net helle. 2001 is yn Doha in ûntwikkelingsaginda fêstlein (DDA, ''Doha Development Agenda''). De lannen dy't oansletten binne by de [[Wrâldhannelsorganisaasje]] (WHO) binne doe úteinset mei ûnderhannelingen om ynternasjonale hannelsbarriêres wei te nimmen. Dy ûnderhannelingsomloop, de [[Doha-omloop]], is no noch oan de gong. <ref> [http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/globalisering-en-handelspolitiek/wto/doha-ontwikkelingsagenda ''Doha Ontwikkelingsagenda (DDA)'']</ref> == Demografy == De gearstalling fan de befolking fan Doha's is frijwat apart. It grutste part fan de ynwenners binne wurknimmers út it bûtenlân. De etnyske Katarjers foarmje in minderheid. Foar it meastepart komme de bûtenlanners út [[Súd-Aazje]], benammen út [[Pakistan]], [[Yndia]], [[Sry Lanka]], [[Nepal]], [[Filipinen]], [[Banglades]] en [[Yndoneezje]], dêrnei folgje lju út de [[Levant]] Arabyske lannen, Noard-Afrika en [[East-Aazje]], mar it [[Feriene Keninkryk]], de [[Feriene Steaten]], [[Kanada]], [[Frankryk]], [[Súd-Afrika]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] leverje in soad bewenners fan Doha. Yn it ferline mochten bûtenlanners gjin grûn besitte yn Doha; dat mei no wol op plakken. Grûnbesitters út it bûtenlân yn Katar kinne tsjintwurdich makliker in ferbliuwsfergunning krije dat harren rjocht jout op wenjen en wurkjen yn Katar. Eltse moanne [[emigraasje|ferfarre]] tûzenen minsken nei Katar, dat de befolking fan Doha is mear as ferdûbele yn de ôfrûne tsien jier. Troch dy grutte ynstream fan bûtenlanners is der wol krapte op de huzemerk ûntstien, mei fan gefolgen hegere huzeprizen en in tanimmende [[ynflaasje]]. Der binne de lêste jierren ferskate nije [[Tsjerke (gebou)|tsjerken]] set yn Doha. De [[Emir]] hat per dekreet lân foar de bou fan godshuzen tawiisd. Maart 2008 waard de earste Katolike tsjerke yn Doha iepene. As teken fan respekt foar de pleatslike (Moslim) befolking, wurde kristlike symboalen net bûten tsjerke brûkt. {| class="wikitable" |- ! Jier ! Ynwennertal ! Stêdekloft |- | 1986 | 217,294 | |- | 1992 | 313,639 |<ref>[http://www.webcitation.org/query?url=http://www.geocities.com/TelevisionCity/Set/2174/qatar.htm&date=2009-10-25+11:09:59 Capital Doha Population 484]</ref> |- | 2001 | 299,300<ref>[http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0003599.html ''Doha'' op Tiscali.co.uk, 1984-02]</ref> | |- | 2004 | 339,847<ref>[http://www.sudanair.com/qatar.htm ''Sudan Airways - Doha''; Sudanair.com 2010-06-27]</ref> | 612,707 |- | 2005 | 400,051 | |- | 2008 | | 998,651 |} [[Ofbyld:Doha Palace.jpg|thumb|240px|''De Emiri Diwan (paleis fan de emir).'']] == Klimaat == Doha hat in [[woastynklimaat]]. It leit op it [[Arabyske skiereilân]], dat it klimaat is dêr hjit en skrok. Temperatueren lizze trochstrings boppe de 38° C fan maaie oant septimber, de fochtichheidsgraad ferskilt. De temperatuer kin simmerdeis moarnsier boppe de 25 C lizze. Yn de simmermoannen kriget de stêd suver gjin wetter en yn de oare moannen minder as 20 mm. Trochstrings falt der 75 mm it jier, it measte tusken oktober en maart. De winters binne myld, de temperatuer sakket hast nea ûnder de 7° C. Simmertemperaturen berikke geregeldwei de 50&nbsp;°C en heger. == Underrjocht == [[Ofbyld:HEC Paris, Doha.png|thumb|240px|[[HEC Paris|HEC Paris, Doha]]]] De stêd is it thús fan 'e Universiteit fan Katar en in kampus fan' e [[HEC Paris]] Business School. == Keppeling om utens == * {{en}}[http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=417&pID=1339 De skiednis fan Doha] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Doha}} }} [[Kategory:Haadstêd yn Aazje]] [[Kategory:Plak yn Katar]] [[Kategory:Plak stifte yn 1850]] 92e7b7kwsu03zaldibigfehgzq5nvkb 0 54856 1238365 1203484 2026-08-13T15:30:36Z Drewes 2754 [[]] better 1238365 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Leerort | ôfbylding = Leer-Leerort.svg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = Plak fan Leerort yn Leeraner Stadtgebiet | ynwennertal = 119 <small>(2005)</small> | oerflak = 39 ha | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 2 m | lân = [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = [[Landkreis|Gemeente]] | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Lier (distrikt)|Leer]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = ([[UTC]]1) | simmertiid = | koördinaten = | webside = }} [[Ofbyld:DEU Leerort COA.svg|thumb|left|125px|''Wapen'']] '''Leerort''' is tsjintwurdich in stedsdiel fan [[Leer (stêd)|Leer]] yn [[East-Fryslân]]. Oarspronklik wie it in [[fêsting]] by de mûning fan de [[Leda]] yn de [[Iems]]. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan 1971 wie Leerort in selsstannige gemeente. == Skiednis == Leerort hat in wichtige rol spile yn de skiednis fan East-Fryslân. Yn [[1435]] boude [[Hamburg]] dêr de earste fêsting dy't [[1453]] útwreide waard troch de greve fan East-Fryslân. Under it [[Saksyske Skeel]] (''Sächsische Fehde'') slagge it de Eastfriezen om de festing te hâlden yn de striid mei troepen fan de hartoch fan Brunswyk Fan [[1611]] ôf oan waard de festing bemanne mei troepen fan de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen|Republyk]] dy't doe in soad ynfloed yn East-Fryslân hie. Nei it útstjerren fan it Eastfryske foarstehûs yn [[1744]] kaam de krite oan [[Prusen]]. Nederlân droech de fêsting doe oer oan de Prusen, dy't him tusken 1754 en 1760 ûntmantelen. Hjoeddeis binne noch wat oerbliuwsels yn it lânskip te finen. <gallery> Ofbyld:Leerort.jpg|''Fêsting Leerort yn 1632'' Ofbyld:Leerort Festungsskizze.jpg|''Plattegrûn fan de fêsting yn 1798'' Image:Festeleerort.jpg|''De oerbliuwsels fan fêsting Leerort by de mûning fan de Leda yn de Iems'' </gallery> == Keppeling om utens == * Wilhelm Lange (skriuwer fan [[Ostfriesische Landschaft|Ostfriesischen Landschaft]]): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Leerort.pdf ''Leerort''] {{WikenLier}} [[Kategory:Plak yn Lier]] nfoffeo9g8bxv4pafm2qdgyyhukfv5r 0 69365 1238362 1022244 2026-08-13T14:40:24Z Drewes 2754 1238362 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Annasaxony1544.jpg|thumb|right|Anna fan Saksen]] {{Oar|de twadde frou fan Willem fan Oranje|Anna fan Saksen (betsjuttingsside)}} '''Anna fan Saksen''' ([[23 desimber]] [[1544]], [[Dresden]] - [[18 desimber]] [[1577]], [[Dresden]]) wie in dochter fan [[Maurits fan Saksen]] en [[Agnes fan Hessen]], en de twadde frou fan [[Willem fan Oranje]]. Hja trouden yn [[Leipzig]] op [[24 augustus]] [[1561]]. It houlik tusken Anna fan Saksen en Willem fan Oranje wie min en op 14 desimber 1571 waard Anna twongen yn te stimmen mei in skieding. Anna waard ferfolgens kranksinnig ferklearre en har bern waarden fan har ôfnommen. De tiid fan libben dy't oerbleau brocht hja troch yn in tichtmitsele keamer yn it paleis fan de Saksyske keurfoarst yn Dresden. Troch útputting stoar sy dêr yn 1577. Hja waard yn Meißen beïerdige. {{stobbe-skiednis}} [[Kategory:Dútske adel]] [[Kategory:Dútsk persoan fan Eastenryksk komôf]] [[Kategory:Dútsk persoan fan Litousk komôf]] [[Kategory:Dútsk persoan fan Poalsk komôf]] [[Kategory:Dútsk persoan fan Tsjechysk komôf]] [[Kategory:Hûs Wettin]] [[Kategory:Hûs Oranje-Nassau]] [[Kategory:Persoan berne yn 1544]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1577]] 0l5dcsqcjteuopgmi49h3bgd3fukt0o 0 86577 1238367 1210366 2026-08-13T15:40:53Z Drewes 2754 [[]] 1238367 wikitext text/x-wiki [[File:Guardian of Scotland Great Seal after the death of King Alexander III.jpg|thumb|Grutsegel fan it regear fan Skotlân nei de dea fan kening [[Aleksander III fan Skotlân|Aleksander III]], yn [[1286]].]] De '''beskermhearen fan Skotlân''' wiene [[regint]]en en ''[[de facto]]'' steatshaden dy't ûnder it [[Earste Keningsleaze Tiidrek (Skotlân)|Earste Keningsleaze Tiidrek]] ([[1290]]-[[1292]]) en it [[Twadde Keningsleaze Tiidrek (Skotlân)|Twadde Keningsleaze Tiidrek]] ([[1296]]-[[1306]]) oer it keninkryk [[Skotlân]] regearren. Yn 'e rest fan 'e [[Skotlân#Skiednis|Skotske skiednis]] kaam it gauris foar dat in kening of keninginne minderjierrich op 'e troan kaam, sadat der in regint oansteld wurde moast, mar dy waarden neitiid inkeld ûnder it regear fan kening [[David II fan Skotlân|David II]] oantsjutten as 'beskermhearen'. ==Under it Earste Keningsleaze Tiidrek (1290-1292)== * [[William Fraser (beskermhear fan Skotlân)|William Fraser]], biskop fan [[St. Andrews]] (1290-1292) * [[Robert Wishart]], biskop fan [[Glasgow]] (1290-1292) * [[Jan II Comyn, hear fan Badenoch]] (1290-1292) * [[Jakobus Stewart, 5e grutsteedhâlder fan Skotlân]] (1290-1292) * [[Aleksander Comyn, greve fan Buchan]] (1290-1292) ==Under it Twadde Keningsleaze Tiidrek (1296-1306)== * [[Andréas fan Moray]] (1297) * [[William Wallace]] (1297-1298) * [[Robert de Bruce|Robert fan Bruce, greve fan Carrick]] (1298-1300) * [[John III Comyn, hear fan Badenoch]] (1298-1300 & 1302-1304) * [[William Lamberton]], biskop fan St. Andrews (1299-1301) * [[Ingram fan Umfraville]] (1300-1301) * [[Jan fan Soules]] (1301-1304) * [[John fan Bretanje, greve fan Richmond]] (1305-1307 & 1307-130?) <small>(oansteld troch Edwert I fan Ingelân)</small> ==Under de minderjierrigens fan David II fan Skotlân== * [[Tomas Randolph, 1e greve fan Moray]] (1329-1332) * [[Donald II, greve fan Mar]] (1332, 10 dagen) * [[Andréas Murray]] (1332-1333, oant er finzen nommen waard troch de Ingelsen) * [[Archibald Douglas (beskermhear fan Skotlân)|Archibald Douglas]] (1333, in fearnsjier) * [[Andréas Murray]] (1335-1338, foar de twadde kear) * [[Robert II fan Skotlân|Robert de Steedhâlder]] (omkesizzer fan, mar âlder as David II, wie fjouwer kear beskermhear, soms mei oaren, en de lêste kears fan 1345-1357, doe't David II kriichsfinzen wie yn Ingelân; mei't David sûnder manlike erfgenamt stoar, folge Robert him op as kening) {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch: [http://en.wikipedia.org/wiki/Guardian_of_Scotland ''References'' dizze side]. }} [[Kategory:Beskermhear fan Skotlân| ]] [[Kategory:Skiednis fan Skotlân]] [[Kategory:Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]] aeyoxf8v6zhs7m7xz0k6o61rs7ohtqg 0 168378 1238358 1237376 2026-08-13T12:10:21Z RomkeHoekstra 10582 tekst útwreide. 1238358 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = sparwerûle |Ofbyld = [[File:Northern hawk owl sax zim bog 2.16.24 DSC 1015-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ûle-eftigen]] (''Strigiformes'') |Famylje = [[ûlefûgels]] (''Strigidae'') |Skaai = [[sparwerûlen]] (''Surnia'') |Wittenskiplike namme= Surnia ulula |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[File:SurniaUlulaIUCN.svg|center|250px]]<small>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] <br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]</small> }} De '''sparwerûle''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Surnia ulula'') is in [[fûgel]] út it [[Monotypysk takson|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[sparwerûlen]] (''Surnia'') en de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ûlefûgels]] (''Strigidae''). == Skaaimerken == De sparwerûle is in middelgrutte ûle dy't 36 oant 44 sm lang wurdt. De fûgel hat in rûne kop mei giele eagen. Hy wurdt 36 oant 41 sintimeter grut, wêrby't it wyfke wat grutter wurdt as it mantsje, en weaget oant 370 gram. De sparwerûle kin sa'n 25 jier âld wurde. == Fersprieding en leefgebiet == De sparwerûle libbet yn 'e grutte bosken fan Noard-Amearika en it noarden fan Euraazje (Alaska, Kanada, Skandinaavje, Sibearje). Hy hat in foarkar foar bosken mei grutte iepen plakken. Syn nêst makket er yn holle beammen of hy brûkt in ferlitten nêst fan in oare grutte fûgel. Der wurde trije [[ûndersoarte]]n ûnderskaat: *''S. u. ulula'' (Linnaeus, 1758): it noarden fan Euraazje. *''S. u. caparoch'' (Müller, 1776): noardlik Noard-Amearika. *''S. u. tianschanica'' (Smallbones, 1906): fan Sintraal-Aazje oant noardlik Sina en noardlik Mongoalje. === Nederlân === Yn Nederlân is de sparwerûle in seldsume [[dwaalgast|swalker]].<ref>[https://www.vogelatlas.nl/atlas/soorten/soort/7500 Fûgelatlas Nederlân.]</ref>. Tusken 1900 en 2021 binne fjouwer waarnimmingen fan sparwerûlen bekend: yn 1920 waard in deade sparwerûle by [[Amerongen]] fûn, yn 1995 waarden sparwerûlen by [[Brunssum]] waarnommen, yn 2005 by [[Hooghalen]], en tusken 12 novimber 2013 en 10 febrewaris 2014 wie in sparwerûle by [[Swol]] te sjen. Yn Fryslân is gjin waarnimming fan de sparwerûle bekend.<ref>[https://www.dutchavifauna.nl/species/sperweruil Dutch Avifauna]</ref> == Hâlden en dragen == De sparwerûle is foar it grutste part oerdeis aktyf. Hy fret benammen [[lemming]]en en oare lytse [[kjifdieren]], en soms ek lytse fûgels as der net genôch kjifdieren binne. It gehoar fan 'e sparwerûle is bûtengewoan goed. Ein april leit de sparwerûle maksimaal sân aaien. It brieden duorret sa'n 27 dagen en wurdt allinnich troch it wyfke dien. It mantsje bringt yn dy tiid iten, en as it wyfke it nêst ferlit, beskermet er de aaien mei syn wjukken. == Status == De wrâldpopulaasje waard yn 2020 rûsd op 100.000 oant 500.000 folwoeksen yndividuen. Der wurdt oannommen dat de populaasje stabyl is. Om dy reden stiet de sparwerûle as net bedrige (''Least Concern'', 2021) op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/northern-hawk-owl-surnia-ulula BirdLife, oproppen 13 augustus 2026.] * [https://www.worldbirdnames.org IOC World Bird List 13.1, jan. 2023] * [https://www.avionary.info/explandict/surnia-ulula/ Avionary - sparwerûle yn 49 talen] * [https://www.vogelatlas.nl/atlas/soorten/soort/7500 Vogelatlas - sperweruil] ---- {{reflist}} ---- {{Commonscat|Surnia ulula|Sparwerûle}} }} {{DEFAULTSORT:Sparwerule}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ulefûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] evzy1w0roox9pvgaw9vl4eqhivsibo7 0 171607 1238380 1237677 2026-08-14T06:53:07Z RomkeHoekstra 10582 Tekst útwreide. 1238380 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = wetterpiper |Ofbyld = [[Ofbyld:Petinha-ribeirinha, Water Pipit (54273286036).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Bisbita alpino (Anthus spinoletta).mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[piperfûgels]] (''Motacillidae'') |Skaai = [[pipers]] (''Anthus'') |Wittenskiplike namme= Anthus spinoletta |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart=[[File:AnthusSpinolettaIUCNver2019 1.png|center|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#00FF00}} [[simmerfûgel]]<br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#00FFFF}} [[trochtrekker]] }}</small> }} De '''wetterpiper''' (''Anthus spinoletta''), ek wol '''strânpiper''', is in [[sjongfûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wipsturt- en piperfûgels]]. == Ferskining == [[Ofbyld:Anthus spinoletta - Water Pipit, Kahramanmaraş 2016-11-18 01-10.jpg|thumb|left|Wetterpiper.]] De wetterpiper is in fûgel fan sa’n 16 sm lang en dêrmei wat grutter as in [[mosk]]. De fûgel hat in griis-brune, streke rêch en griiseftige kop mei in ljochte eachstreek. It boarst is gieleftich rôze en de búk is fealwyt. == Fersprieding en taksonomy == [[Ofbyld:Anthus spinoletta spinoletta MHNT.ZOO.2010.11.205.5.jpg|thumb|''Anthus spinoletta spinoletta'']] De fûgels briede yn Sintraal- en Súd-Jeropa, en West- en Sintraal-Aazje. Se oerwinterje yn West- en Súd-Jeropa en subtropysk Aazje. De wetterpiper wurdt yn trije [[ûndersoarte]]n ferdield: * ''Anthus spinoletta spinoletta'' ('Jeropeeske wetterpiper') : Midden- en Súd-Jeropa * ''Anthus spinoletta coutelli'' ('Kaukasuswetterpiper'): Turkije, Kaukasus en Noard-Iran * ''Anthus spinoletta blakistoni'' ('Aziatyske wetterpiper'): Sintraal-Aazje === Nederlân === Yn Nederlân komt de wetterpiper allinnich foar as [[wintergast]] (5.000-10.000 jierliks) en trochtrekker (2.000-10.000 jierliks). Yn 'e winter binne de measte wetterpipers by de grutte rivieren en de Hollânske en Flevolânske plassen te fine. In Fryslân is de wetterpiper in frij seldsume trochtrekker en wintergast. == Ekology == Wetterpipers migrearje net echt fan noard nei súd, mar mear nei legere gebieten. Healwei septimber ferlitte se it briedgebiet, somtiden yn gruttere groepen mar faak allinnich. De wetterpiper briedt op skean lizzende berchgreiden boppe de 1.000 meter, mar kin ek oant in hichte fan 3.000 meter boppe seenivo foarkomme. Hy briedt ek yn leechlizzend terrein by fochtige greiden, en by modderige of sânige see- en mariggen. Winterdeis sykje se kustgebieten, rivieriggen, sompen en wiete ekers op. === Briedtiid === De briedtiid begjint ein april en einiget begjin july. Oer it generaal hat de wetterpiper twa lechsels. It nêst wurdt meast op 'e grûn makke en is faak ferburgen yn it gers of tusken stiennen. In lechsel bestiet yn 'e regel út fjouwer oant seis griiswite aaikes mei dúdlike brune en blaugrize plakken. It wyfke briedt 14 oant 15 dagen op 'e aaien. Dêrnei wurde de piken troch beide âlden fersoarge en bliuwe se 14 oant 15 dagen yn it nêst. De piken kinne dan noch net goed fleane en bliuwe noch sa'n ien oant twa wiken tichteby it nêst. === Iten === It iten bestiet út op 'e grûn libjende [[ynsekten]], [[wjirms]] en [[slakken]]. == Status en bedrigingen == De wetterpiper hat in tige grut ferspriedingsgebiet, in tige grutte populaasje en in stabile populaasjetrend. Ek de Jeropeeske populaasje is oer it generaal stabyl. Dêrom klassifisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (Least Concern) op 'e [[Reade list]]. De wrâldpopulaasje wurdt tusken de tsien en 30 miljoen folwoeksen yndividuen rûsd, wêrfan't 1.620.000–3.160.000 briedende pearkes yn Jeropa. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/water-pipit-anthus-spinoletta BirdLife, oproppen 14 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/watpip1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 14 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/watpip1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 14 augustus 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/10141 Sovon, oproppen 14 augustus 2026.] * [https://www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/waterpieper Fûgelbeskerming, oproppen 14 augustus 2026.] * [https://www.avionary.info/explandict/anthus-spinoletta/ Avionary - Wetterpiper yn 50 talen] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Anthus spinoletta|Wetterpiper}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Piper (fûgel)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] c45ozfctidsk5nti1k47ka5r7a5k51j 0 193432 1238364 2026-08-13T15:25:59Z Drewes 2754 Side makke mei "'''Coenders''' (ek: '''Coenders van Helpen''') is de namme fan in famylje fan [[Jonker|lânadel]] en [[haadlingen]] út de provinsje [[Grinslân]], dy't boargemasters fan Grins en legeroffisieren fuortbrocht hat en yn 1846 útstoar. De famylje Coenders wurdt foar it earst neamd oan 'e ein fan 'e 13e iuw. De stamrige dy't bewiisd wurde kin begjint mei Coert Coenders, dy't yn 'e earste helte fan 'e 15e iuw yn [[Dokkum]] wenne. Syn soan Hendrick (ferstoarn foar 1511) krige in..." 1238364 wikitext text/x-wiki '''Coenders''' (ek: '''Coenders van Helpen''') is de namme fan in famylje fan [[Jonker|lânadel]] en [[haadlingen]] út de provinsje [[Grinslân]], dy't boargemasters fan Grins en legeroffisieren fuortbrocht hat en yn 1846 útstoar. De famylje Coenders wurdt foar it earst neamd oan 'e ein fan 'e 13e iuw. De stamrige dy't bewiisd wurde kin begjint mei Coert Coenders, dy't yn 'e earste helte fan 'e 15e iuw yn [[Dokkum]] wenne. Syn soan Hendrick (ferstoarn foar 1511) krige in [[boarch]] yn de buorskip Helpman by [[Grins (stêd)|Grins]] yn besit; dit hûs soe generaasjes lang yn 'e hannen fan syn neikommelingen bliuwe. De tafoeging "Van Helpen" oan 'e famyljenamme is fan dat hûs ôflaat. Yn lettere iuwen ferspraten famyljeleden har oer de [[Ommelannen]], dêr't se wennen as lokale haadlingen en lânadel yn de foar de regio karakteristike fersterke [[bûtenpleats]]en (de boargen). Ferskate famyljeleden spilen in wichtige rol op regionaal nivo yn de tiid fan de [[Reformaasje]]. It laach stoar út mei Geertruida Everhard Leonora Josina Alida Coenders van Helpen (1759–1846), de widdo fan dûmny Jacobus Meesters (1759–1785) en letter fan Christiaan Seest (1759–foar 1846) — de direkteur fan de Amsterdamske kanonnejitterij dy't yn augustus 1814 út [[Amsterdam]] wei gie sûnder syn saken ôf te hanneljen. == Telgen == * [[Rudolf Coenders]] * [[Berend Coenders van Helpen]] * [[Wilhelmus Coenders van Helpen]] {{Boarnen|boarnefernijing= * L. Hommes, 'Coender van Helpen', yn: ''Jaarboek Centraal Bureau voor Genealogie'' 17 (1963), s. 169-198. * M.A. Beelaerts van Blokland, 'Aantekeningen inzake de eerste generaties Coenders', yn: ''Jaarboek Centraal Bureau voor Genealogie'' 17 (1963), s. 199-200. }} [[Kategory:Grinslânsk laach]] [[Kategory:Nederlânsk aadlik laach]] o61ugawh1t8lp4zw94q2u2fav0kh7zd