Amsterdam

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Amsterdam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3127</id>
    <revision>
      <id>1238966</id>
      <parentid>1232282</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wichtige plakken en gebouwen */ nav.balke oars</comment>
      <origin>1238966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8836" sha1="jgab1k8e3o674fmisnex1ca7jpndbv3" xml:space="preserve">{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;1&quot; style=&quot;float:right; empty-cells:show; margin-right:0em; margin-left:1em; margin-bottom:0.5em; background:#e3e3e3; font-size:90%&quot; 
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;cef2e0&quot; | &lt;font size=&quot;+1&quot;&gt; Amsterdam
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |[[Ofbyld:Amsterdam Canals - July 2006.jpg|280px]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;cef2e0&quot; | Lokaasje yn Nederlân en Jeropa
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
! align=&quot;center&quot; | [[Ofbyld:LocationAmsterdam.png|center|80px]] || 
[[Ofbyld:Amsterdam airphoto.jpg|center|120px]]
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
! align=&quot;center&quot; | &lt;small&gt; &lt;br /&gt;&lt;/small&gt; ||&lt;small&gt; Tiidsône :&lt;br /&gt; [[UTC]] 0/Simmer UTC 0&lt;/small&gt;
|-
|- bgcolor=&quot;cef2e0&quot; 
! Flagge !! Wapen 
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
! align=&quot;center&quot; | [[Ofbyld:Flag of Amsterdam.svg|90px]] || 
[[Ofbyld:Wapen van Amsterdam bewerkt.PNG|60px]]
|-
!colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;cef2e0&quot; | Basis ynformaasje
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Gebiet'''  || 188,3 &amp;nbsp; km² ''&lt;small&gt;Gemeente (lân)&lt;/small&gt;'' &lt;ref name=alle&gt;[https://allecijfers.nl/gemeente/amsterdam/ Amsterdam] + [https://allecijfers.nl/gemeente/weesp/ Weesp], AlleCijfers.nl&lt;/ref&gt;
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Tal ynwenners'''  || 905.000 ''&lt;small&gt;Gemeente (2022)&lt;/small&gt;'' &lt;ref name=alle/&gt;
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Tal ynwenners km²'''  || 4.748&amp;nbsp; km² ''&lt;small&gt;Gemeente&lt;/small&gt;'' 
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
!colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;cef2e0&quot; | Regear
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Lân'''  || [[Nederlân]] [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|25px]]
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Konstituint lân'''  || [[Nederlân]]
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Regio'''  || [[Rânestêd]]
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Administratife yndieling'''  || 14 distrikten (stêdsdielen)
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Boargemaster'''  || [[Femke Halsema]] ([[GrienLinks|GL]])
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Politike partijen'''  ||  
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Webside'''  || [https://www.amsterdam.nl www.amsterdam.nl]
|}
{{Oar|de haadstêd fan Nederlân|Amsterdam (betsjuttingsside)}}
'''Amsterdam''' is de [[haadstêd]] fan [[Nederlân]]. De stêd leit oan 'e [[IJ (Amsterdam)|IJ]], it [[Noardseekanaal]] en de mûning fan 'e [[Amstel (rivier)|Amstel]] yn de provinsje [[Noard-Hollân]]. Amsterdam is yn Nederlân de stêd mei de measte ynwenners, de metropoalregia van Amsterdam hat 2,5 miljoen ynwenners. Amsterdam is de op ien nei grutste stêd neffens oerflak mei in omfang fan 219,3 km, twadde nei Rotterdam. 

Amsterdam syn namme komt troch de lizzing by in yn de 13e iuw oanleine daam yn 'e Amstel. De stêd wurdt troch guon Amsterdammers sels '''Mokum''' neamd, in bynamme ôfkomstich út it [[Jiddysk]]. Amsterdam stiet dêrnjonken al sûnt in pear iuwen bekend as it 'Feneesje fan it Noarden'. In ferliking dy't te tankjen is oan alle grêften en histoaryske pannen yn it âlde sintrum. 

It plak krige koart nei 1300 stedsrjochten en waard yn [[1345]] troch it [[mirakel fan Amsterdam]] in [[beafeart]]soarde. Yn 'e [[Gouden Iuw]] groeide Amsterdam út ta ien fan de wichtichste havens fan de wrâld. In tastream fan bûtenlanners út de [[Súdlike Nederlannen]], Dútslân en de Skandinavyske lannen late fan 'e ein fan de 16de iuw ôf ta stedsútwreidings, wêrûnder de lêste grêften fan de fortifikaasje dy't bekend stie as de grêfgurdle dy't yn 2010 taheakke is oan de [[Wrâlderfgoedlist]].

Wichtige nijsgjirrichheden yn Amsterdam binne it [[Ryksmuseum Amsterdam|Ryksmuseum]] – bekend om de rike kolleksje oan wurken út de Gouden Iuw – it modernere Stedsk Museum, it Van Gogh Museum, it Skipfeartmuseum, en it [[Anne Frank Stichting|Anne Frank Hûs]]. Kultureel ferneamd binne dêrneist it Konsertgebou, ''Muziekgebouw aan't IJ'' en EYE Filmmuseum, lykas bistetún [[Artis]]. Ek de ''Wallen'', de coffeeshops en de [[Johan Cruijff ArenA]] binne typysk Amsterdamske publykslûkers. Jierliks lûke dy attraksjes miljoenen toeristen en besikers nei de stêd. Amsterdam telt twa universiteiten en ferskate hegeskoallen.&lt;ref name=&quot;alle&quot; /&gt;

== Skiednis ==
Om-ende-by [[1270]] waarden yn de [[Amstel (rivier)|Amstel]] s[[slús|luzen]] oanlein. De minsken dy't har op dat stee fêstigen krigen yn 1275 fan de [[List fan greven fan Hollân en Seelân|Hollânske greve]] [[Floris V fan Hollân|Floris V]] it rjocht fan tolfrijheid troch it greefskip. Doe't de delsetting yn [[1306]] [[stedsrjochten]] krige sette de opkomst fan Amsterdam as stêd útein. 

Yn de [[15e iuw]] wennen der al 30.000 minsken yn Amsterdam en ûntwikkele it plak him ta grutste 'keapstêd' fan Hollân. Der ûntstie in aristokratysk [[oligargy]]ske bestjoersfoech mei fjouwer boargemasters dy't oppermachtich wienen. Nei de [[byldestoarm]] besette de Spanjert [[Alva]] yn [[1567]] de stêd. Yn 1578 wie de saneamde Alteraasje fan Amsterdam, it stedhûs waard troch [[kalvinisten]] beset en der waard in nije [[froedskip]] keazen dy't benammen út kalvinisten bestie. De [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Katolike]] geastlikheid gong doe út de stêd wei. Nei de fal fan Antwerpen (1585), de wichtichste havenstêd yn de [[Súdlike Nederlannen]] en konkurrint, kamen in protte Antwerpenaren nei Amsterdam en fêstigen har yn de stêd. Gau dêrop arrivearren ek de earste flecht [[Joaden]], dy't foar in ûnbidige opbloei fan de Amsterdamske hannel soarge hawwe. 

Yn 1602 waard de [[Feriene Eastyndyske Kompanjy]] oprjochte, dêr't Amsterdam foar op syn minst de helte yn meidie en yn de [[17e iuw]] (de [[Gouden Iuw]]) waard de stêd troch de opkomst fan de jildhannel it wrâldhannelssintrum. Hollânske hannelslju gongen mei skippen de hiele wrâld oer en stiften hannelsposten en delsettings. De stêd kaam ta grutte kulturele bloei, û.o op it mêd fan wittenskip en keunst. Yn de 18e iuw waard de rol fan Amsterdam as [[Steapelrjocht|steapelmerk]] stadichoan minder wichtich, mar as finansjeel sintrum woeks de stêd noch hieltyd, oant de [[Fjirde Ingelske Oarloch]] (1780-1784) doe't it fan [[Feriene Keninkryk|Ingelân]] ferlear en troch de [[Kontinintaal stelsel|ôfsluting fan de see]] ûnder de [[Frânske tiid]], dat de deastek joech. De iepening fan it [[Noardseekanaal]] (1876) en it [[Merwedekanaal]] (1892) hawwe yn de 19e iuw wer foar nije ekonomyske oplibbing soarge, mar de stêd waard swier troffen troch de [[Grutte Depresje|krisis]] fan de tritiger jierren. 

Yn de earste jierren fan [[Twadde Wrâldkriich]] (1941-1942) waard de Joadske befolking nei Dútske [[Konsintraasjekamp|konsintraasje]]- en [[ferneatigingskamp]]en brocht. Oan de ein fan de oarloch hie Amsterdam te lijen fan de [[Hongerwinter]] (1944-1945). Healwei de sechstiger jierren wie der in earnstige gesachskrisis (mei hichtepunten yn 1966: houlik prinses [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]], opskuor nei oanlieding fan in sosjaal konflikt ûnder de boufakarbeiders). De stêd waard yn de sechstiger jierren it sintrum fan groepen en bewegingen dy't nei maatskiplike fernijingen stribben ('[[Provo]]', 'Kabouters', studinten en keunstners).

== Stedsoansicht ==
De binnenstêd fan Amsterdam leit oan 'e súdkant fan 't IJ. It âldste gebied fan de stêd is de omjouwing rûn de Dam en de ''Wallen''. Wat fuortendalik opfalt oan 'e Amsterdamske binnenstêd, ek yn in lân mei safolle wetter as Nederlân, binnen de grêften. Neist de [[Amstel (rivier)|Amstel]], dêr't de stêd syn namme fan hat, en it [[IJ]], de twa wetterwegen fan natuerlike oarsprong fan 'e stêd, binne dat yn it foarste plak de [[Hearegrêft]], de [[Keizersgrêft]] en de [[Prinsegrêft]], dy't as trije ringen om de âlde binnenstêd lizze. Lytsere grêften ferbine de ringgrêften mei elkoar, en mei de grêften út de âlde binnenstêd. En oan al dy grêften stean dan de grêftehuzen.

== Wichtige plakken en gebouwen ==
Miskien it bekendste plak fan Nederlân is de [[Dam]], mei it [[Keninklik Paleis]], de [[Nije Tsjerke]], it [[Museum Madame Tussaud]] en it [[Nasjonaal Monumint op de Dam]] foar de fallenen út de [[Twadde Wrâldkriich]]. Oare wichtige gebouwen binne, wat de tsjerken oanbelanget, de [[Westertsjerke]] (mei de bekende [[Westertoer]]), de [[Moses- en Aärontsjerke]] en de [[Sint-Nikolaastsjerke]]. Wat oare gebouwen oanbelanget binne in soad âlde en nije(re) gebouwen it neamen wurdich, lykas de [[Beurs fan Berlage]] en it [[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Sintraal Stasjon]]. Yn [[Amsterdam-Súdeast]], ek as [[Bijlmermar]] bekend, binne de lêste tsien jierren in pear opfallende gebouwen delsetten, wêrûnder de [[Amsterdam Arena]], 't stadion fan fuotbalklup [[AFC Ajax|Ajax]].
[[Ofbyld:River Amstel by Night - Frans Koppelaar.jpg|thumb|250px|''Amstel&lt;br /&gt;[https://www.frans-koppelaar.nl Frans Koppelaar]''|alt=|center]]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
{{GemeenteAmsterdam}}

[[Kategory:Amsterdam| ]]
[[Kategory:Plak yn Amsterdam]]
[[Kategory:Gemeente yn Noard-Hollân]]
[[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1306]]</text>
      <sha1>jgab1k8e3o674fmisnex1ca7jpndbv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arad (Roemeenje)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7859</id>
    <revision>
      <id>1238970</id>
      <parentid>1238942</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Stobbeberjocht ferwidere, + tekst.</comment>
      <origin>1238970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9494" sha1="hmjncwf7b15t7a180e2lp7xy4zxeyft" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme        = Arad
| ôfbylding    = Arad (30130671351).jpg
| ôfbyldingstekst = 
| flagge       = ROU AR Arad Flag.png
| wapen        = Coa Romania Town Arad.svg
| lân          = {{ROU}}
| bestjoerlike ienheid 1 = Distrikt (judeţ)
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Arad (distrikt)|Arad]]
| bestjoerlike ienheid 2 = 
| namme bestjoerlike ienheid 2 = 
| ynwennertal  = 145.078 &lt;small&gt;(2021)&lt;/small&gt;
| oerflak      = 116,5 km²
| befolkingstichtens = ca. 1.245 ynw./km²
| hichte       = 117 m
| postkoade    = 310001–310508
| netnûmer     = +40 574
| tiidsône     = [[UTC]]+2
| simmertiid   = UTC+3
| webside      = [https://www.primariaarad.ro/ primariaarad.ro]
| mapname      = Roemeenje
| lat_deg      = 46
| lat_min      = 10
| lat_sec      = 30
| lat_dir      = N
| lon_deg      = 21
| lon_min      = 19
| lon_sec      = 0
| lon_dir      = E
}}
'''Arad''' is in [[stêd]] yn [[Roemeenje]], yn [[Transsylvaanje]], ticht by de grins mei [[Hongarije]]. De stêd is de [[haadstêd]] fan it distrikt, ''judeţ'', [[Arad (distrikt)|Arad]].

== Skiednis ==
De earste spoaren fan minsklike bewenning yn it gebiet fan it hjoeddeiske Arad geane werom oant it 5e millennium f.Kr. Yn it 3e millennium f.Kr. ûntstiene oan beide iggen en op 'e eilannen fan 'e [[Mureș (rivier)|Mureș]] bloeiende delsettings. By opgravings foar de bou fan it Astoria Hotel waard in minsklik skelet út de [[Brûnstiid]] fûn.

Yn it 1e millennium f.Kr. ferskynden de earste [[Daasje|Dasyske]] delsettings. Letter fêstigen har hjir ek [[Skyten]] en [[Kelten|Keltyske folken]]. De Dasyske delsetting súdlik fan it hjoeddeiske distrikt [[Micălaca]] waard yn 101–102 troch de [[Romeinen]] ferovere. Under keizer [[Trajanus]] waard it gebiet noardlik fan 'e Mureș by [[Romeinsk Daasje]] foege. By [[Aradul Nou]] bouden de Romeinen it fort fan Aradul Nou, dêr't [[Legio IV Flavia Felix]] legere wie. Yn 'e 2e oant en mei 4e iuw wennen der yn it gebiet Dasyske en [[Sarmaten|Sarmatyske]] befolkingsgroepen mei yntinsive hannelskontakten mei it [[Romeinske Ryk]].

Yn 'e 10e iuw wreiden de Hongaren harren macht út nei [[Transsylvaanje]]. De Mureș-delling wie dêrby in wichtige tagongsrûte. Yn it gebiet waarden ferskate fêstingen boud, dy't letter troch de Hongaren ferovere waarden. Arad wurdt foar it earst yn 'e 11e iuw yn skriftlike boarnen neamd. Yn 1131 fûn by Arad in gearkomste fan it Hongaarske Ryk plak. Yn 'e 13e iuw diene dy by de Mongoalske ynfal harren wurk.

Yn 1551 ferovere it [[Osmaanske Ryk]] it gebiet. Arad waard in wichtich bestjoerlik sintrum en wie fan 1660 oant 1697 de sit fan in ''eyalet'' (in Osmaanske provinsje). Yn 1697 waard de stêd troch de Habsburgers ferovere. Nei 1699 foel Arad ûnder de [[Habsburchske monargy]]. Oan it begjin fan 'e 18e iuw waard it ek in sintrum fan it eastersk-otterdokse bisdom Arad.

De earste joad dy't him yn 1717 yn 'e stêd fêstigje mocht, wie Isac Elias. De joadske mienskip groeide letter sterk en telde foar de [[Twadde Wrâldoarloch]] mear as 10.000 minsken.

Tusken 1763 en 1783 waard in nije fêsting boud. Dy spile in wichtige rol yn 'e [[Hongaarske revolúsje fan 1848]]. Yn 1849 waard Arad in haadkertier fan 'e Hongaarske opstannelingen. [[Lajos Kossuth]] publisearre dêr op 11 augustus 1849 syn ferneamde proklamaasje en droech dêr it heechste militêre en boargerlike foech oer oan [[Artúr Görgey]].
[[Ofbyld:Arad - Statuia Libertății (44753836122).jpg|thumb|left|It yn 1890 ynhuldige Frijheidsmonumint ta neitins fan 'e Trettjin martlers fan Arad.]]
Nei de oerjefte fan Görgey by [[Șiria|Világos]] waard de fêsting op 'e nij troch de Habsburgers ynnommen. Op 6 oktober 1849 waarden hjir trettjin Hongaarske opstannige generaals eksekutearre. Hja steane bekend as de [[Trettjin martlers fan Arad]]. Sûnt dy tiid wurdt Arad yn 'e Hongaarske skiednis wol it &quot;Hongaarske Golgotha&quot; neamd.

Yn 'e 19e iuw makke Arad in sterke ekonomyske groei troch. Yn 1834 krige de stêd fan keizer Frans I de status fan frije keninklike stêd. Oan 'e oare kant fan 'e Mureș ûntstie yn 'e 17e iuw [[Aradu Nou]], dat letter by Arad kaam te hearren.

Yn 1910 hie Arad 63.166 ynwenners. De grutste befolkingsgroep bestie út Hongaren, folge troch Roemeenjers en Dútsers. Yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] rjochten de Eastenryksk-Hongaarske autoriteiten yn de fêsting fan Arad in ynternearingskamp foar [[Servje|Servyske]] finzenen yn; sa'n 4.000 fan harren kamen dêr om it libben.

== Demografy ==
By de Roemeenske folkstelling fan 2021 hie Arad 145.078 ynwenners. It past by de algemiene demografyske ûntjouwing yn Roemeenje dat de befolking ôfnimt troch migraasje nei gruttere en mear ûntwikkele stêden en troch suburbanisaasje. Tagelyk groeiden guon plattelânsplakken sterk.

De etnyske gearstalling fan Arad feroare nei de [[Earste Wrâldoarloch]], doe't de nije grins tusken [[Hongarije]] en [[Roemeenje]] fêststeld waard. De grins waard bepaald troch in ynternasjonale kommisje ûnder lieding fan 'e Frânske kartograaf [[Emmanuel de Martonne]]. Dêrby waard besocht om de ferskillende etnyske groepen safolle mooglik oan wjerskanten fan 'e grins te skieden, wylst wichtige ferbiningen tusken de beide lannen beholden bleaune. De omslach fan in foar it grutste part Hongaarsktalige stêd yn 1910 nei in stêd mei in dúdlik Roemeenske mearderheid yn 2021 is it gefolch fan dy grinsferoaring nei de Earste Wrâldoarloch, migraasje, ferskillende befolkingsgroei, urbanisaasje, emigraasje fan ferskate minderheden en feroarjende folkstellingskritearia.

Neffens de folkstelling fan [[1880]], doe't Arad noch diel útmakke fan [[Eastenryk-Hongarije]], hie de stêd 35.556 ynwenners. Dêrfan wiene 19.896 Hongaren (56%), 6.439 Roemenen (18,1%), 5.448 Dútsers (15,3%), 1.690 Servjers (4,8%) en 2.083 minsken fan oare etnyske groepen (5,9%).

Yn [[1910]] hie Arad 63.166 ynwenners: 46.085 Hongaren (72,95%), 10.279 Roemenen (16,27%), 4.365 Dútsers (6,91%), 1.816 Servjers (2,87%), 277 Slowaken (0,43%) en 133 Tsjechen (0,21%).

By de folkstelling fan 2021 wie 77,4% fan 'e befolking fan Arad Roemeensk. De grutste minderheid waard foarme troch de Hongaren mei 6,94%, folge troch de [[Roma (folk)|Roma]] mei 0,96% en de [[Dútsers]] mei 0,54%. Fierders wennen der ûnder oaren Servjers, Slowaken en Italjanen. Fan 13,2% fan 'e ynwenners wie de etnyske eftergrûn net opjûn. 

=== Befolkingsûntwikkeling ===
{|class=&quot;wikitable&quot; width=450
|-
!align=left |Jier || 1880 || 1900 || 1912 || 1930 || 1941 || 1948 || 1956 || 1966
|- align=center
!align=left |Ynwenners
| 35.556 || 53.903 || 63.166 || 77.181 || 86.674 || 87.291 || 106.460 || 126.000
|-
!align=left |% feroaring
| — || +51,6% || +17,2% || +22,2% || +12,3% || +0,7% || +22,0% || +18,4%
|-
!align=left |Jier || 1977 || 1992 || 2002 || 2011 || 2021 || || ||
|- align=center
!align=left |Ynwenners
| 171.193 || 190.114 || 172.827 || 159.704 || 145.078 || || || 
|-
!align=left |% feroaring
| +35,9% || +11,1% || −9,1% || −7,6% || −9,2% || || || 
|}

== Wichtichste monuminten en gebouwen ==
[[Ofbyld:Cetatea Aradului.png|thumb|260px|Fêsting.]]
* De fêsting fan Arad is in grutte stjerfoarmige festing út 'e 18e iuw, boud tusken 1763 en 1783. Hja spile in wichtige rol yn 'e Hongaarske revolúsje fan 1848–1849.
* It Bestjoerlik Paleis (Palatul Administrativ) is ien fan 'e bekendste gebouwen fan Arad, oan 'e Bulevardul Revoluției.
* It Paleis fan Kultuer is in monumintaal histoarysk gebou dat ta de opfallendste arsjitektuer fan 'e stêd heart.
* It Frijheidsmonumint yn it Park fan 'e Fermoedsoening is in belangryk monumint foar de Hongaarske revolúsje fan 1848–1849. It toeristysk sintrum neamt it, tegearre mei de Triomfbôge, as ien fan 'e wichtichste monuminten fan Arad.
* De Triomfbôge yn it Park fan 'e Fermoedsoening is in monumint dat mei de histoaryske oantinkens fan 'e stêd ferbûn is.
* De histoaryske Trajanusbrêge oer de Mureș ferbynt Arad mei Aradu Nou.
* De Wettertoer hat hjoed-de-dei in kulturele funksje.
* It Szantay-paleis en oare histoaryske paleizen oan 'e Bulevardul Revoluției en yn it sintrum binne ek karakteristyk foar it stedsbyld fan Arad.

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:Arad, biserica Sf Anton de Padova.jpg|thumb|260px|Antonius fan Padûatsjerke.]]
* De Sint-Antoniustsjerke fan Padûa is in roomske barokke tsjerke mei in opfallende koepel.
* De neogoatyske Reade Tsjerke (''Biserica Roșie'') is in bekende lutherske tsjerke en ien fan 'e markante gebouwen fan 'e stêd.
* De Trije-ienheidskatedraal (''Catedrala Sfânta Treime'') is in grutte eastersk-otterdokse katedraal dy't foltôge waard yn 2008. 
* De eastersk-otterdokse Petrus en Paulustsjerke út 1702 stiet ek bekend as de Servyske tsjerke (''Biserica Sârbească''). 
 
=== Musea ===
* It Museumkompleks fan Arad (''Complexul Muzeal Arad'') mei ferskate histoaryske en keunsthistoaryske kolleksjes.
* It ''Muzeul Memorial Vasile Goldiş'' is wijd oan 'e Roemeenske politikus en publisist [[Vasile Goldiș]].
* De galery yn 'e Wettertoer (''Galeriile Turnul de apă'') isin kulturele útstallingsromte yn 'e histoaryske Wettertoer.

== Berne yn Arad ==
* [[Andreas Lukacsy]] (1931), Dútsk dirigint
* [[Franz Watz]] (1949), Dútsk komponist en dirigint
* [[Ovidiu Haţegan]] (1980), Roemeensf fuotbalskiedsrjochter

== Keppeling om utens ==
* [http://www.primariaarad.ro/ Webstee fan Arad] {{noat|Roemeensk}}
{{Boarnen|boarnefernijing= 
{{reflist}}
---- 
{{Commonscat|Arad, Romania|Aras Roemeenje}}
}}
[[Kategory:Plak yn Roemeenje]]</text>
      <sha1>hmjncwf7b15t7a180e2lp7xy4zxeyft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montgomery (Alabama)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18456</id>
    <revision>
      <id>1239007</id>
      <parentid>1097957</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T03:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>353</id>
      </contributor>
      <comment>Flag_of_Montgomery,_Alabama.svg ferfongen troch [[c:File:Flag_of_Montgomery,_Alabama_(1952–2026).svg|Flag_of_Montgomery,_Alabama_(1952–2026).svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Hist split).</comment>
      <origin>1239007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11888" sha1="nugdt3nltre9cbqbjcrhbjxjctgux9h" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Montgomery
| ôfbylding                   = Montgomery Alabama panorama.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[File:Flag of Montgomery, Alabama (1952–2026).svg|border|125px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:City of Montgomery Great Seal.png|60px]]
| ynwennertal                 = 205.293 &lt;small&gt;(2012)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 404,5 km² &lt;small&gt;(ynkl. wetter)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; 402,4 km² &lt;small&gt;(allinnich lân)&lt;/small&gt;
| befolkingstichtens          = 510,2 / km²
| stêdekloft                  = 377.149 &lt;small&gt;(2012)&lt;/small&gt;
| hichte                      = 73 m
| lân                         = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Steat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Alabama.svg|border|20px]] [[Alabama]]
| bestjoerlike ienheid 2      = County 
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Montgomery County (Alabama)|Montgomery County]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| stifting                    = [[1817]]
| tiidsône                    = [[UTC]]-6
| simmertiid                  = UTC-5
| koördinaten                 = 32°21′42″N 86°16′45″W
| webside                     = [http://www.montgomeryal.gov/ www.montgomeryal.gov]
| mapname                     = 
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 
| lat_min                     = 
| lat_sec                     = 
| lat_dir                     = 
| lon_deg                     = 
| lon_min                     = 
| lon_sec                     = 
| lon_dir                     = 
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Montgomery County Alabama Incorporated and Unincorporated areas Montgomery Highlighted.svg
| ôfbyldingstekst99           = De lizzing fan Montgomery yn [[Montgomery County (Alabama)|Montgomery County]] en yn 'e steat [[Alabama]].
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Montgomery''' (útspr.: /mɔnt'ɡʌməri/, likernôch &quot;montgamry&quot;) is de [[haadstêd]] fan 'e súdlike [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Alabama]], en teffens it haadplak fan it omlizzende [[Montgomery County (Alabama)|Montgomery County]]. It leit oan 'e rivier de [[Alabama (rivier)|Alabama]], op 'e binnenlânske kustflakte fan 'e [[Golf fan Meksiko]]. Neffens in offisjele skatting út [[2012]] hie de stêd doe goed 205.000 ynwenners, wêrmei't it kwa grutte de twadde stêd fan Alabama is, nei [[Birmingham (Alabama)|Birmingham]]. As stêdekloft, mei alle foarstêden en it heal ferstedske plattelân derby, hat Montgomery in befolking fan goed 377.000 minsken.

==Skiednis==
Oarspronklik wie de krite fan Montgomery it wengebiet fan 'e [[Alabama (folk)|Alabama]]- en de [[Kûsjatta (folk)|Kûsjatta]]-[[Yndianen]]. De earste [[Jeropa|Jeropeaan]] dy't troch it gebiet reizge, wie de [[Spanje]]rt [[Hernando de Soto]], yn [[1540]]. Tsjin 'e tiid dat in Abraham Mordecai, in Amerikaanske oarlochsfeteraan út 'e [[Amerikaanske Unôfhinklikensoarloch|Unôfhinklikensoarloch]], dy't fan [[Sefardyske Joaden|Sefardysk-Joadsk]] komôf wie, om [[1785]] hinne in hannelspost yn it gebiet stifte, wiene de Alabama en Kûsjatta ferdreaun nei [[Mississippy (steat)|Mississippy]], [[Louisiana]] en [[Teksas]], dêr't se ûnder Spaansk bewâld better behannele waarden. Harren ûntfolke eardere wengebiet wie ûnderwilens yn besit nommen troch de [[Kriik (folk)|Kriik]]. Dy wisten, oant harren úteinlike nederlaach yn 'e [[Kriikoarloch]], yn [[1814]], de [[kolonisaasje]] fan Alabama troch de [[jeropide ras|blanken]] noch in goed fearnsiuw op te kearen.
[[File:Marketing_cotton_Montgomery_Alabama_circa_1900.jpg|left|thumb|220px|[[Katoen]] wurdt yn Montgomery nei de merk ta brocht (om [[1900]] hinne).]]

De delsetting Alabama Town waard yn [[1817]] stifte op it plak dêr't Montgomery no leit. Yn [[1818]] en [[1819]] waarden dêr fuortby noch twa oare delsettings stifte: New Philadelphia en East Alabama Town. Hoewol't fral Alabama Town en New Philadelphia yn 't earstoan inoars rivalen wiene, waarden de trije plakjes op [[3 desimber]] [[1819]] gearfoege ta Montgomery, dat doe mei-iens de status fan [[stêd]] taparte krige. Mei in [[ekonomy]] dy't folslein stipe op 'e bloeiende [[katoen]]hannel begûn de nije stêd te groeien as koal. Yn [[1822]] waard Montgomery it haadplak fan [[Montgomery County (Alabama)|Montgomery County]], en yn [[1846]] waard de haadstêd fan Alabama derhinne ferpleatst út [[Tuscaloosa (Alabama)|Tuscaloosa]] wei.

Yn febrewaris [[1861]] kamen ôffurdigen fan Alabama, [[Georgia]], [[Floarida]], [[Louisiana]], [[Mississippy (steat)|Mississippy]] en [[Súd-Karolina]] yn Montgomery gear, dêr't se besleaten om 'e Feriene Steaten te ferlitten en de ûnôfhinklike [[Konfederearre Steaten fan Amearika]] te foarmjen. Montgomery waard oanwiisd as de earste haadstêd fan it nije lân, mar letter datselde jiers waard de haadstêd ferpleatst nei [[Richmond (Firginia)|Richmond]], nei't ek [[Firginia]], [[Noard-Karolina]], [[Tennessee]], [[Arkansas]] en [[Teksas]] har by de Konfederaasje oansletten hiene. De [[Amerikaanske Boargeroarloch]], dy't op 'e Súdlike ûnôfhinklikheidsferklearring folge, ferrûn lykwols min foar it nije lân. Op [[12 april]] [[1865]], koart foar't de oarloch einige mei de Súdlike oerjefte, waard Montgomery nei de [[Slach by Selma]] troch de Noardlike generaal [[James H. Wilson]] ferovere. Nei de Boargeroarloch en de weropbou dy't dêrop folge, waard Montgomery de earste Amerikaanske stêd dy't in systeem fan elektryske [[tram]]s oanlizze liet. Sadwaande wie Montgomery ek de earste Amerikaanske stêd wêrfan't de binnenstêd foar in diel ûntfolke rekke trochdat dy fanút de bûtenwiken maklik berikber wie.

Yn 'e [[20e iuw|tweintichste iuw]] wie Montgomery, lykas it hiele [[Amerikaanske Suden]], lange tiid in [[rasseskieding|segregearre]] maatskippij, wêrby't [[jeropide ras|blanken]] en [[negroïde ras|swarten]] safolle mooglik útinoar holden waarden. Yn 'e fyftiger jierren stie de stêd oan 'e widze fan 'e [[Amerikaanske Boargerrjochtebeweging]] fan [[Afro-Amerikanen]] dy't har tsjin it systeem fan [[rasseskieding]] kearden. Op [[1 desimber]] [[1955]] waard in swarte frou, [[Rosa Parks]], oppakt om't se wegere út it part fan 'e stedsbus wei te gean dat foar blanken reservearre wie. Dat joech oanlieding ta de [[Busboykot fan Montgomery]], wêrby't de swarten ûnder lieding fan 'e pleatslike [[predikant]] [[Martin Luther King]] de busmaatskippij boykotten. Yn juny [[1956]] fûniste [[rjochter]] [[Frank M. Johnson]] dat de rasseskieding yn it iepenbier ferfier tsjin 'e [[Amerikaanske Grûnwet]] yngie, en nei't it [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] dy't útspraak yn novimber datselde jiers befêstige hie, wie Montgomery twongen om it busferfier te desegregearjen.
[[File:Alabama state capitol, Montgomery.jpg|left|thumb|250px|It [[Steatskapitoal fan Alabama]].]]

Sa einige de boykot, mar net de boargerrjochtestriid. Under de saneamde [[Freedom Ride]] fan boargerrjochte-aktivisten mei bussen troch it Suden, fan maaie [[1961]], organisearren blanke [[rasisme|rasisten]] yn gearwurking mei de pleatslike plysje in geweldseksploazje op it autobusstasjon fan Montgomery. De skandalisearre nasjonale reäksje op dat ynsidint resultearre úteinlik yn 'e desegregaasje fan it yntersteatsbusferfier. Yn [[1965]] kearde Martin Luther King nei Montgomery werom om lieding te jaan oan 'e [[Mars fan Selma nei Montgomery]], nei't it swarten yn [[Selma (Alabama)|Selma]], in foarstêd fan Montgomery, belet wie om in stimfergunning oan te freegjen en der by in minskerjochtedemonstraasje in man deasketten wie. It geweld dat de freedsume demonstranten ûnderweis fan Selma nei Montgomery tsjinkamen, droech by ta it ta stân kommen fan 'e [[Stimrjochtwet fan 1965]], dêr't eksplisyt it rjocht fan swarten om te stimmen yn fêstlein waard.

==Montgomery hjoed de dei==
De [[ekonomy]] fan Montgomery draait hjoed oan 'e dei foar goed 84% op 'e [[tsjinstesektor]], wêrby't fral oerheidstsjinsten, [[ûnderwiis]], hannel en [[detailhannel]], de [[sûnenssoarch]] en it [[toerisme]] wichtich binne. Fierders hat de sintrale lokaasje fan Montgomery yn Alabama it ta it mulpunt makke fan 'e ferwurkingsyndustry fan [[lânbou]]produkten út 'e steat, lykas [[katoen]], [[pinda|pinda's]] en [[sojabeane]]. De grutste wurkjouwer fan 'e stêd is lykwols de [[Amerikaanske Loftmacht]], dy't op 'e [[Loftmachtbasis Maxwell-Gunter]] wurk biedt oan mear as 12.000 minsken. De steat Alabama folget op it twadde plak mei 9.500 banen. Wat berikberheid oangiet, wurdt Montgomery betsjinne troch it [[Montgomery Regional Airport]], dat ek tsjinst docht as in basis foar de [[Nasjonale Loftgarde]].

Yn Montgomery binne ferskate foaroansteande ynstellings foar heger ûnderwiis fêstige, wêrûnder de [[Steatsuniversiteit fan Alabama]], in histoarysk [[negroïde ras|swarte]] hegeskoalle dy't yn [[1887]] yn 'e stêd kaam, en dêr't 5.600 studinten in oplieding folgje. Fierders binne der de [[Troy Universiteit]], de [[Auburn Universiteit te Montgomery]] en de [[Faulkner Universiteit]] (dy't liëarre is oan 'e [[protestantisme|protestantske]] [[Church of Christ]]). Op 'e [[Loftmachtbasis Maxwell-Gunter]] is ek de [[Loftmachtuniversiteit]] fêstige, dy't leden fan 'e [[Amerikaanske Loftmacht]] in profesjonele militêre oplieding biedt.
[[File:Carolyn Blount Theatre.jpg|right|thumb|250px|It Carolyn Blount Teäter, dêr't elts jier it [[Alabama Shakespeare Festival]] plakfynt.]]

Op it mêd fan [[toerisme]] en ferdivedaasje beskikt Montgomery oer it [[Montgomery Museum of Fine Arts]], mei in kolleksje dy't sawol Amerikaanske as [[Jeropa|Jeropeeske]] [[keunst]] en ek porselein en glêswurk omfiemet. De [[Montgomery Zoo]] is de pleatslik [[dieretún]], dêr't mear as 500 bisten ôfkomstich fan fiif ûnderskate kontininten holden wurde. Jierliks wurdt yn Montgomery fierders it [[Alabama Shakespeare Festival]] holden.

==Demografy==
Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan [[2010]] wie doe fan 'e befolking fan Montgomery 11,8% âlder as 65 jier en 24,9% jonger as 18 jier. Fierders libbe 21,6% fan 'e befolking ûnder de [[earmoedegrins]]. Wat de [[etnyske groep|etnyske]] opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2010 sa: 56,6% [[negroïde ras|swarten]]; 36,1% [[jeropide ras|blanken]]; 3,9% [[Latino's]]; 2,2% [[Aazje|Aziaten]]; 0,2% [[Yndianen]]; 1,0% oaren of fan mingd etnysk komôf.

==Klimaat==
Montgomery hat in fochtich [[subtropysk klimaat|subtropysk]] [[klimaat]], mei lange hjitte wiete [[simmer]]s en koarte mylde [[winter]]s. De [[maityd|maitiden]] en [[hjerst]]en binne koart mar waarm. Yn [[july]], de waarmste moanne, is de trochsneed [[temperatuer]] oerdeis 33,4&amp;nbsp;°C, en yn [[jannewaris]], de kâldste moanne, is dat 14,1&amp;nbsp;°C. De rekôrtemperatueren stamje allegear út 'e [[19e iuw|njoggentjinde iuw]]: 42&amp;nbsp;°C  op [[7 july]] [[1881]] en –21&amp;nbsp;°C op [[13 febrewaris]] [[1899]]. Montgomery kriget jiers trochinoar 1.344,4 mm [[delslach (waar)|delslach]]. [[Snie]] falt der mar inkeldris, lang net yn eltse winter, mar slimme [[sniestoarm]]s komme wol ienris yn 'e tsien jier foar.

==Keppelings om utens==
*{{en}}[http://www.montgomeryal.gov/ Offisjele webside fan Montgomery]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Montgomery,_Alabama ''References'' en ''Further reading, op dizze side].
----
{{commonscat|Montgomery, Alabama}}
}}

{{Koördinaten|32_21_42_N_86_16_45_W_type:city(200983)_region:US-AL|32° 21' N, 86° 16' W}}

[[Kategory:Plak yn Alabama]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1817]]</text>
      <sha1>nugdt3nltre9cbqbjcrhbjxjctgux9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Praach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20338</id>
    <revision>
      <id>1238955</id>
      <parentid>1227458</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>opmaak oars</comment>
      <origin>1238955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3475" sha1="c03nnluoq1l65e9ytp1n0quk665ce95" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Praach&lt;br /&gt;Praha
| ôfbylding                   = Prague Montage.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = 
| ynwennertal                 = 1.243.201 &lt;small&gt;(2014)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 496 km&amp;sup2;
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 177 - 399 m 
| lân                         = [[File:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Tsjechje]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Regio (''kraj'')
| namme bestjoerlike ienheid 1= Praach
| bestjoerlike ienheid 2      = Distrik (''okres'')
| namme bestjoerlike ienheid 2= Praach
| boargemaster                = Adriana Krnácová (ANO)
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = om [[885]]
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = [[UTC]] +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|50_05_0_N_14_25_0_E_region:CZ_type:city(466000)|50° 05' N, 14° 25' E&lt;/small&gt;}}
| webside                     = [https://www.praha.eu/ www.praha.eu]
}}
'''Praach''' ([[Tsjechysk]]: ''Praha'') is de haadstêd en grutste stêd fan [[Tsjechje]] en leit oan rivier de [[Moldau]] (Tsjechysk: ''Vltava''). Yn 2005 hat de stêd 1.181.610 ynwenners en in oerflak fan 496 km².

De universiteit fan Praach, de Karlsuniversiteit, is stifte yn [[1348]] troch kening Karl IV en is de âldste universiteit fan Sintraal-Europa benoarden de [[Alpen]] en beëasten de [[Ryn]]. Sûnt [[1992]] stiet it âlde stêdssintrum op de [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoedlist]].

Praach leit yn de histoaryske regio [[Bohemen]], dat tegearre mei [[Moraavje]] Tsjechje foarmet. Bohemen wie eartiids in keninkryk, mar troch ferskate houliken mei Habsburchske foarsten waard it lân yn [[1526]] part fan de Habsburchske dynasty. Tagelyk waard Bohemen in Eastenrykske provinsje dat ta gefolch hie dat Praach Dútsktalich waard. Ferneamde Dútsktalige skriuwers en dichters, lykas [[Franz Kafka]] en [[Rainer Maria Rilke]], binne hikke en tein yn Praach.

Hjoed-de-dei is Praach benammen om syn ferskate boustilen in nijsgjirrich plak foar toeristen.

== Skiednis ==
* Praach waard stifte yn de [[9e iuw]]. 
* 973, oprjochting Bisdom fan Praach.
* 1784, gearfoeging fan de Alde stêd, Nijstêd, Malá Strana en Hradčany.
* 1918, [[Tsjechoslowakije]] wurdt ûnôfhinklik mei Praach as haadstêd.
* 1968, [[Praachske maitiid]].
* 1993, Praach wurdt haadstêd fan Tsjechje. 
* 2002, oerstreaming fan rivier de [[Moldau]].

== Transport ==
''Ruzyně International Airport'' leit oan de westside fan de stêd. Om troch de stêd te reizgjen is der in goed netwurk fan [[tram]]s, bussen en [[metro (ferfiermiddel)|metro]]'s. De trije metrolinen (A-grien, B-giel, C-read) kruse inoar yn it sintrum fan de stêd. Der binne mooglikheden om deikaarten of wykeinkaarten te keapjen foar tram, bus en metro.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Ofbyld:Staromestske namesti rano 2182.JPG|Plein yn 'e âlde stêd
Ofbyld:2005-04 - prague - toits - st guy - st nicolas.jpg|Sicht op Malá Strana fan de Hradčany ôf
Ofbyld:karelsbrugpraag.jpg|Karelsbrêge
&lt;/gallery&gt;

== Ferneamde ynwenners ==
* [[Franz Kafka]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.prague-city.cz/ Offisjele hiemside fan de stêd]

[[Kategory:Praach| ]]
[[Kategory:Plak yn Tsjechje]]
[[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 7e iuw]]</text>
      <sha1>c03nnluoq1l65e9ytp1n0quk665ce95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amsterdam (betsjuttingsside)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29861</id>
    <revision>
      <id>1238965</id>
      <parentid>1024283</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Oare plakken */ Frysk pleasjebleaft</comment>
      <origin>1238965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1618" sha1="hdpmb7afz64ntu15l5uadvzfj3qt8p8" xml:space="preserve">{{tfs}}__NOTOC__

De namme '''Amsterdam''' hat lykwols altyd ferbân mei [[Amsterdam]] de haadstêd fan [[Nederlân]]. Dêrnjonken wurdt Amsterdam brûkt foar ferskate lytsere plakken yn de wrâld, in tal eilannen en skippen.

=== Amsterdam ===
* [[Amsterdam]] (haadstêd fan Nederlân)
** [[Amsterdam (gemeente)]], in gemeente yn Noard-Hollân wêrûnder ek de stêd Amsterdam falt.

=== Eilannen ===
* [[Amsterdam (Spitsbergen)]]
* [[Amsterdam (Yndyske Oseaan)]] (55 km²)
* [[Amsterdam (Yndoneezje)]]
* [[Tongatapu]] (earder: ''Amsterdam'') yn Tonga (260 km²)

=== Plakken yn de Feriene Steaten ===
* [[Amsterdam (Kalifornje)]]
* [[Amsterdam (Georgia)]]
* [[Amsterdam (Idaho)]]
* [[Amsterdam (Missouri)]]
* [[Amsterdam (Montana)]]
* [[Amsterdam (New Jersey)]]
* [[Amsterdam (stêd yn New York)]]
* [[Amsterdam (doarp yn New York)]]
* [[Amsterdam (Ohio)]]
* [[Amsterdam (Pennsylvania)]]
* [[Amsterdam (Virginia)]]

=== Oare plakken ===
* [[Amsterdam (Kanada)]], in plak yn de Kanadeeske provinsje Saskatchewan
* [[Amsterdam (Súd-Afrika)]], in plak yn de Súd-Afrikaanske provinsje Mpumalanga

=== Skippen ===
* [[Amsterdam (skip)]], in FEK-skip (1749) en in replika hjirfan (1990)
* [[Hr. Ms. Amsterdam]], ferskate marineskippen mei de namme (fan 1620 oant no)
* [[Amsterdam (III)|MS Amsterdam]], in krússkip (2000) fan de Holland-Amerika Lijn
* [[Stad Amsterdam (skip)]], in moderne trijemêststklipper (2000), basearre op it keapfaardijskip ''Amsterdam'' (1854)

=== Sportferienings ===
* [[Amsterdam '78]], in tafeltennisklup
* [[FC Amsterdam]], in fuotbalklup

== Persoanen ==
* [[Morey Amsterdam]], in akteur</text>
      <sha1>hdpmb7afz64ntu15l5uadvzfj3qt8p8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rasseskieding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31022</id>
    <revision>
      <id>1238958</id>
      <parentid>1109300</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keppelings om utens */ - deaden</comment>
      <origin>1238958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4577" sha1="iywh72wzkvlohj5yl9gsybf5lky84z8" xml:space="preserve">[[Ofbyld:1943 Colored Waiting Room Sign.jpg|thumb|200px|''Feriene Steaten, 1943''.]]
'''Rassesegregaasje''' of '''rasseskieding''' is in yn de wet fêstleine foarm fan  [[diskriminaasje]] op basis fan [[ras (klassifikaasje fan minsken)|ras]], wêrby't ferskillende rassen fan elkoar skieden wurde. Dizze foarm fan segregaasje kin in geografysk karakter hawwe, mar wurdt faak trochfierd mei spesjale foarsjennings (as [[ûnderwiis|skoallen]]) en wetjouwing foar de ferskillende groepen dy't skieden wurde moatte yn de mienskip.

Rasseskieding is yn in protte kultueren bard, mar kin dochs gjin algemien ferskynsel neamd wurde. Multikultuerele mienskippen sa as it [[Romeinske Ryk]] stiene bekend om it fersmiten fan segregaasje. De measte maatskippijen fan no ferbiede [[rasisme]] troch middel fan [[boargerrjochten]] of keure it ôf. 

== Nazi-Dútslân ==
Yn it [[nazi]]styske bewâld yn [[Dútslân]] waarden de [[Rassewetten fan Neurenberch]] oannomd, dy't [[joaden]] yn de [[1930|jierren '30]] ta in ôfskieden befolkingsgroep makken. Fan doe ôf wie it joaden (&quot;[[Untermensch]]en&quot;) net mear tastien om mei [[Aryske ras|Aryske]] Dútsers (&quot;[[Übermensch]]en&quot;) te trouwen. De oerheid fan [[Poalen]], nei de besetting fan [[1 septimber]] [[1939]] ferdielde har befolking yn in oantal groepen, elts mei har eigen rjochten, fiedselbonnen, iepenbier ferfier en soks. De hiërargy wie sa:
# Dútske steatsboargers (''Reichsdeutsche'')
# Dútsers fan bûten Dútslân (''Volksdeutsche'')
# Oantroude Dútsers (dêr't in protte etnyske Poalen ûnder wiene)
# [[Oekraïne|Oekraïners]]
# Heechlanners (''Goralenfolk'')
# [[Poalen (folk)|Poalen]]
# [[Joaden]]

Oant de ein fan it nazi-bewâld ta moasten joaden en [[Roma (folk)|Roma]] giele linten of oare kentekens drage, sa as de [[Joadestjer|Davidstjer]]. Joadske doktoren mochten gjin ariërs ûnderwize of behannelje. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] waarden ferskillende befolkingsgroepen dy't as ''Untermenschen'' yndield wiene nei [[konsintraasjekamp]]en stjoerd en systematysk fermoarde.

== Feriene Steaten fan Amerika==
Yn de [[Feriene Steaten]] bestie in lange tradysje fan '''rasseskieding'''; dy wiene regele yn de saneamde [[Jim Crow-wetten]]. Wetjouwing dy't it neiteam fan [[Afrika]]anske [[slavernij|slaven]] beheiningen oplei waard yn de desennia nei de [[Amerikaanske Boargerkriich]] ynfierd, benammen yn de súdlike sreaten. Dy wetjouwing waard yn [[1964]] mei de [[Civil Rights Act of 1964|Civil Rights Act]] ôfskaft. Oant dy tiid moasten swarten op in protte plaaken nei aparte restaurants, iepenbiere toiletten en skoallen. Guon steaten hienen sels wetten dy't it swarten ferbea om mei blanken te trouwen. Ek it [[leger (lânmacht)|leger]] hie aparte difyzjes foar swarten.

Nei de oanfal fan [[Japan]] op de Amerikaanske marinebasis [[Pearl Harbor (marinebasis)|Pearl Harbor]] op [[Hawaï]] waarden in protte Japanners of harren neiteam fêstset yn konsintraasjekampen. Nei de kapitulaasje fan Japan yn [[1945]] waard de rop fan Afro-Amerikanen om ôfskaffing fan de rasseskieding hieltyd lûder. President [[Harry Truman]] tekene yn [[1948]] in wet dy't segregaasje yn it leger einige. Boargerrjochte-aksjefierders sa as [[Rosa Parks]] en [[Martin Luther King jr.]] en organisaasjes sa as de [[NAACP]] besochten de wetlik fêstleine rasseskieding ôf te skaffen; dat slagge úteinlik yn [[1964]], doe't de ''Civil Rights Act'' alle segregaasje ferbea. Teoretysk hawwe alle Amerikaanske steatsboargers no rjocht op deselde foarsjennings, mar guonts sjogge de [[Patriot Act]] fan [[2002]] as in diskriminearjende wet.

Hoewol't it Federale Heechgerjochtshôf yn de saak ''Brown tsjin Board of Education'' yn [[1954]] segregaasje op iepenbiere skoallen ferbearn hat, binne noch net alle skiedingswetten opnij skreaun. De grûnwet fan Alabama hat it noch hieltyd oer  &quot;Aparte skoallen sile oprjochte wurde foar blanke en swarte bern, en in bern fan it iene ras mei net nei in skoalle fan it oare ras&quot;. Dizze wet kin lykwols net mear tapast wurde.

==Súd-Afrika==
Fan [[1948]] oant [[1994]], bestie yn [[Súd-Afrika]] de [[apartheid]]. De [[Feriene Naasjes]] neamden de Apartheid in &quot;misdie tsjin de minskheid&quot;.

== Literatuer ==
* {{Aut|Betty Dobratz en Stephanie Shanks-Meile}}, ''White Power, White Pride!: the Separatist Movement in the United States''; Hopkins University Press, [[2001]] (ISBN 0801865379)

== Sjoch ek ==
* [[Apartheid]]
* [[Konsintraasjekamp]]
* [[Rassisme]]


[[Kategory:Rasseskieding| ]]
[[Kategory:Apartheid]]
[[Kategory:Nazy-Dútslân]]
[[Kategory:Diskriminaasje]]
[[Kategory:Rasisme]]</text>
      <sha1>iywh72wzkvlohj5yl9gsybf5lky84z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krummhörn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32487</id>
    <revision>
      <id>1238981</id>
      <parentid>1238921</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T21:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>stikje skiednis tafoege</comment>
      <origin>1238981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7213" sha1="qkfm68g43kjqmubtc9bfo08kh9j3d0y" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente Dútslân
| namme                       =
| ôfbylding                   = 14 Pilsumer Leuchtturm-3.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = Fjoertoer fan Pilsum.
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge Krummhoern.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:DEU Krummhörn COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Krummhörn}} ({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}})&lt;ref&gt;[https://www.statistik.niedersachsen.de/startseite/ Landesamt für Statistik Niedersaksen]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 159,21 km²
| befolkingstichtens          = 74 ynw./km²
| hichte                      = 0 m boppe seenivo 
| lân                         = {{Flagge DE}} [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = lânkring
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flagge Landkreis Aurich.svg|20px]] [[Auwerk (Landkreis)|Auwerk]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4=
| soart gemeente              = 
| gemeenteyndieling           = 19 Ortsteile
| adres                       = Rathausstraße 1&lt;br&gt;26736 Krummhörn
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_26_0_N_7_5_0_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53° 26' N 7° 5' E}}
| Kfz                         = AUR, NOR
| Gemeindeschlüssel           = 03 4 52 014
| postkoade                   = 26736
| stifting                    = 1972
| ferkearsieren               =
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  = 
| webside                     = [https://www.krummhoern.de/ www.krummhoern.de]
| mapname                     = Nedersaksen
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53	
| lat_min                     = 26
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 7
| lon_min                     = 5
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Krummhörn in AUR.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lokaasje gemeente Apen yn 'e lânkring Aurich
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Krummhörn''' is in gemeente yn de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Nedersaksen]] mei in oerflak fan goed 159 km². Bestjoerlik heart de gemeente by de [[lânkring]] [[Auwerk (Landkreis)|Auwerk]]. Krummhörn leit yn [[East-Fryslân]] en hat {{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|Krummhörn}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nedersaksen ynwenners|TXT=Year}}).

De gemeente hat in sterk agrarysk karakter en toerisme is fral yn it fiskerplak [[Greetsiel]] wichtich. De bewenners hawwe fral harren wurk yn [[Emden]] en in grut part fan 'e befolking is forins. Hast elts doarp hat in histoaryske tsjerke en de âldste stamt út de 13e iuw. Fral de [[krústsjerke]] fan Pilsum is ferneamd. 

== Skiednis ==
Histoarysk-geografysk is it gea tusken [[Greetsiel]] en [[Oldersum]] bekend as Krummhörn, in krite dat de hjoeddeiske gemeenten Krummhörn, [[Hinte]], [[Emden]] en parten fan [[Moormerland]] omfiemet. De namme Krummhörn betsjut ''krûme hoeke'' ([[Krûmharne]]).

Mear as trije iuwen lang hat de [[haadling]]efamylje fan 'e [[Sirksena]]'s út Greetsiel [[List fan hearskers yn Eastfryslân|greven en letter foarsten fan Eastfryslân]] levere. 

Iuwenlang foarme natoerlik leech lizzend lân en de ôfwetteringskanalen, dy't Krummhörn as in ticht netwurk trochkrúste, de wichtichste ferkearsier. Oer sleatten en kanalen wiene net allinnich doarpen, mar ek in soad pleatsen mei de stêd [[Emden]] en it havenplak [[Greetsiel]] ferbûn. Benammen it boatferkear mei Emden wie fan grut belang. Doarpsskippers soargen foar it befoarriedzjen fan de doarpen mei guod út 'e stêd en leveren oarsom lânbouprodukten ôf, mei saneamde ''loog''skippen (&quot;loog&quot; bestjut doarp, ferlykje it [[Grinslânsk]]e [[loug]]). Oant yn 'e 20e iuw soargen dy ''loog''skippen út Krummhörn foar in soad warberens op de kanalen nei Emden.&lt;ref&gt;Harm Wiemann, Johannes Engelmann: ''Alte Straßen und Wege in Ostfriesland.'' Selbstverlag, Pewsum 1974, side 169 (''Ostfriesland im Schutze des Deiches''; 8)&lt;/ref&gt; Pewsum wie oer it [[Pewsumer Tief|Pewsumer Djip]] en it [[Larrelter Tief|Larrelter Djip]] ferbûn mei de seehavenstêd en is dat winliken hjoed-de-dei noch hieltyd, hoewol't it [[Knockster Tief|Knockster Djip]], dat yn 'e 19e iuw ferbrede waard, sûnt in ferbining foarmet tusken de Pewsumer en Larrelter Djip.

Turf, dy't benammen yn de Eastfryske feangebieten wûn waard, spile iuwen in wichtige rol as brânje foar de ynwenners fan Krummhörn. De turfskippen ferfierden it materiaal oer it Eastfryske kanaalnetwurk nei de doarpen fan Krummhörn. Op harren weromwei nei de feangebieten namen de turfskippers gauris [[klaai]]grûn út 'e [[mersk]] en de [[dong]] fan it fee mei, dêr't se thús harren ôfgroeven feangebieten mei bedongen.&lt;ref&gt;Gunther Hummerich: ''Die Torfschifffahrt der Fehntjer in Emden und der Krummhörn im 19. und 20. Jahrhundert.'' Yn: ''Emder Jahrbuch für historische Landeskunde Ostfrieslands'', diel 88/89 (2008/2009), siden 142–173&lt;/ref&gt;

De gemeente Krummhörn is yn [[1972]] ûntstien út in gemeentlike weryndieling; 19 ûnôfhinklike gemeenten binne doe gearfoege.

== Gemeentlike yndieling ==
[[File:KarteKrummhoern.png|thumb|left|Kaart fan Krümmhörn.]]
De gemeente Krummhörn bestiet út 19 [[doarp]]en (ynwennertallen fan 2018):
{|
| width=&quot;400&quot; valign=&quot;top&quot; |
* [[Campen]] (492)
* [[Canum]] (249)
* [[Eilsum]] (569)
* [[Freepsum]] (382)
* [[Greetsiel]] (1328)
* [[Grimersum]] (534)
* [[Groothusen]] (448)
| width=&quot;400&quot; valign=&quot;top&quot; |
* [[Hamswehrum]] (472)
* [[Jennelt]] (359)
* [[Loquard]] (586)
* [[Manslagt]] (409)
* [[Pewsum]], Haadplak fan de gemeente (3202)
* [[Pilsum]] (536)
* [[Rysum]] (644)
| width=&quot;400&quot; valign=&quot;top&quot; |
* [[Uplewert]] (364)
* [[Uttum]] (485)
* [[Visquard]] (693)
* [[Woltzeten]] (202)
* [[Woquard]] (186)
|}

== Polityk ==
De gemeenteried bestiet út 30 sitten, plus de sit foar de keazen boargemaster, dy't ek riedslid is. Gearstalling:

== Ferneamde persoanen ==
* [[Ubbo Emmius]], gelearde en earste ''Rector Magnificus'' fan de Akademy te [[Grins (stêd)|Grins]], komt út [[Greetsiel]].
* De famylje fan [[Ub Iwerks]] komt oarspronklik út Uttum.

== Ofbylden ==
&lt;gallery&gt;
Schöpfwerk Greetsiel.JPG|Gemaal fan Greetsiel.
Rysum-Drohne-msu-2021-209-.jpg|Terpdoarp Rysum.
Pilsumer Kirche 2010.jpg|Krústsjerke fan Pilsum.
Greetsieler Zwillingsmühlen 2010-2.jpg|Mûnen fan Greetsiel.
&lt;/gallery&gt;

== Keppeling om utens ==
* [https://www.krummhoern.de Webside fan de gemeente]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [[:de:Krümmhörn]], ferzje 31 maaie 2024.
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Krummhörn}}
}}

{{Krummhörn}}
{{GemeentenEastfryslân}}
[[Kategory:Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Krummhörn| ]]
[[Kategory:Gemeente yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1972]]</text>
      <sha1>qkfm68g43kjqmubtc9bfo08kh9j3d0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Campen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32576</id>
    <revision>
      <id>1238982</id>
      <parentid>1224277</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T22:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>ynfoboks en stikje skiednis fan de</comment>
      <origin>1238982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6319" sha1="5fhi0hf10ul3kn4q8hdx8got6yh1jvt" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                           = Campen
| ôfbylding                       = Campen, Krummhörn.JPG
| ôfbyldingstekst                 = Loftfoto fan Campen
| flagge                          = 
| wapen                           = Wappen_Campen.jpg
| lân                             = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1          = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1    = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2          = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2    = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]]
| bestjoerlike ienheid 3          = 
| namme bestjoerlike ienheid 3    =
| boargemaster                    = 
| stedsyndieling                  =
| gemeenteyndieling               =
| ynwennertal                     = 475 &lt;ref&gt;[https://www.krummhoern.de/gemeinde/daten-fakten/ ''Daten und Fakten''], gemeente Krummhörn, oproppen yn septimber 2025&lt;/ref&gt;
| oerflak                         = 6,06 km²
| befolkingstichtens              = 78/km²
| stêdekloft                      = 
| hichte                          = 1 m
| stifting                        = ± [[10e iuw]]
| ferkearsieren                   =
| postkoade                       = 26736
| netnûmer                        = 04927
| tiidsône                        = [[UTC]] +1
| simmertiid                      = UTC +2
| koördinaten                     = 53° 24′ 2&quot; NB, 7° 3′ 5&quot; EL 
| webside                         = [https://www.krummhoern.de www.krummhoern.de]
| ôfbylding2                      = 
| ôfbyldingstekst2                = 
| ôfbylding3                      = 
| ôfbyldingstekst3                = 
| mapname                         = East-Fryslân 
| mapwidth                        = 
| lat_deg                         = 53
| lat_min                         = 24
| lat_sec                         = 2
| lat_dir                         = N
| lon_deg                         = 7
| lon_min                         = 3
| lon_sec                         = 5
| lon_dir                         = E
| tekst by posysjekaart           = 
| ôfbylding99                     = KarteKrummhoern.png
| ôfbyldingstekst99               = Kaart gemeente Krummhörn
| ôfbyldingsbreedte99             = 
}}
'''Campen''' is in plak yn de [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Krummhörn]], [[lânkring Auwerk]] [[dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. It [[East-Fryslân|Eastfryske]] [[terp]]doarp leit 12 km noardwestlik fan [[Emden]] en hat 475 ynwenners (2020). Under it doarp falt de útbuorren (''[[Ortschaft]]'') [[Heiselhusen]].

== Skiednis == 
Campen ûntstie op in kwelderrêch yn in [[seeklaailânskip]].&lt;ref name=&quot;ochr&quot;&gt;Doarpsbeskriuwers fan it [[Ostfriesische Landschaft]]: [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Campen.pdf ''Campen, Gemeinde Krummhörn, Landkreis Aurich''.] (PDF; 987&amp;nbsp;kB), oproppen op 18 april 2013.&lt;/ref&gt; It doarp waard foar it earst neamd yn de 10e iuw as ''in Campe maiori''. Yn de 10 en 11e iuw waard de namme ''Campun'' gongber. Lettere nammefarianten wiene ''in maiori Compum'' (1395) en ''Kampen'' (1424). De plaknamme is in datyf meartalfoarm fan it [[Aldfrysk]]e wurd &quot;kamp&quot; of &quot;komp&quot;, itjinge &quot;fjild&quot; betsjut.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt; De namme betsjut dus &quot;yn de fjilden&quot;. Muntfynsten wize op dat Campen al yn 'e iere midsiuwen bewenne wie. Yn 'e 13e iuw bouden de ynwenners fan it doarp op it heechste punt fan de terp in tsjerke.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt;

Yn [[1744]] kaam Campen, lykas hiel [[Eastfryslân]] yn [[Prusyske]] hannen. De Prusyske amtners stelden yn [[1756]] in statistysk oersicht fan de ambachten yn Eastfryslân op. Dat jiers wiene der yn Campen 15 keap- en ambachtslju, dêr't Campen yn it skaad troch bleau fan it neie [[Loquard]], dêr't gâns mear ambachts- en keaplju wennen. Yn Campen wiene der fjouwer kleanmakkers, twa smidden, skuonmakkers en linnenswevers, en ien kûper, bakker, mitselder en timmerman. De iennige keapman hannele yn sjippe, krûderijen, sûker en tee.&lt;ref&gt;Karl Heinrich Kaufhold; Uwe Wallbaum (Hrsg.): ''Historische Statistik der preußischen Provinz Ostfriesland'' (''Quellen zur Geschichte Ostfrieslands'', diel 16), útjouwerij Ostfriesische Landschaft, Auwerk 1998, ISBN 3-932206-08-8, side 383.&lt;/ref&gt;

Campen en [[Heiselhusen]] hearden yn it [[Keninkryk Hannover|Hannoveriaanske]] tiidrek fan Eastfryslân ta it Amt Emden, it baljuwskip [[larrelt]] en it ûnderbaljuwskip [[Loquard]], dat njonken Loquard, Campen en heiselhusen ek [[Rysum en [[Canum]] omfieme.&lt;ref&gt;Friedrich Jansen: ''Statistisches Handbuch des Königreichs Hannover 1824.'' side 110.&lt;/ref&gt;

Heiselhusen, dat oant doe in selsstannige gemeente wie, waard yn [[1929]] by de doetiidske gemeente campen foege. Nei de ein fan de [[Twadde Wrâldkriich]] naam Campen in grut tal [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|flechtlingen út 'e eastgebieten fan it Dútske Ryk]] op. Yn [[1946]] foarmen se 23,1 prosint fan de doarpsbefolking. Op 1 july 1972 waard Campen by de doe nij foarme gemeente Krummhörn foege.

== It besjen wurdich ==
Campen hat in [[fjoertoer]] dy't mei 65,3 meter de heechste fan Dútslân is. Hy waard yn 1889 boud en is sûnt 1891 yn bedriuw. Wa't nei boppen wol moat 320 treden op. By goed sicht rikt it each oan de East-Fryske Waadeilannen, Emden, sels Delfsyl ta.

It Ostfriesische Landwirtschaftsmuseum stiet ek yn Campen, ûnderbrocht yn twa Gulfhöfen. Der is âld boere-ark út de jierren 1930 oant yn de jierren 1950 te besjen. Yn de simmermoannen wurde der spesjale tentoanstellingen organisearre.

Fierders is der ek de [[Herfoarme Tsjerke (Campen)|Herfoarme Tsjerke]], út de [[13e iuw]], en de [[Grifformearde tsjerke (Campen)|Grifformearde Tsjerke]] út 1905.

&lt;gallery perrow=&quot;8&quot;&gt;
   Campen Lighthouse-msu-0111.jpg|Fjoertoer en de [[Waadsee]]dyk
   ChurchCampenOldRef.JPG|Grifformearde Tsjerke Campen
   Campen Reformed Church12.jpg|Herfoarme Tsjerke Campen
&lt;/gallery&gt;

== Keppeling om utens ==
*[http://www.krummhoern.de Offisjele hiemside fan de gemeente Krummhörn]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Coor title dms|53|24|02|N|07|03|05|E|type:city|zoom:12|region:DE|53° 24' NB, 07° 03' EL}}
{{Krummhörn}}
[[Kategory:Krummhörn]]
[[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>5fhi0hf10ul3kn4q8hdx8got6yh1jvt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238983</id>
      <parentid>1238982</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T22:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keppeling om utens */ commonsbalke</comment>
      <origin>1238983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6336" sha1="aoz1vzy2i5glxvot5scgq1xxqosi5qn" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                           = Campen
| ôfbylding                       = Campen, Krummhörn.JPG
| ôfbyldingstekst                 = Loftfoto fan Campen
| flagge                          = 
| wapen                           = Wappen_Campen.jpg
| lân                             = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1          = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1    = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2          = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2    = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]]
| bestjoerlike ienheid 3          = 
| namme bestjoerlike ienheid 3    =
| boargemaster                    = 
| stedsyndieling                  =
| gemeenteyndieling               =
| ynwennertal                     = 475 &lt;ref&gt;[https://www.krummhoern.de/gemeinde/daten-fakten/ ''Daten und Fakten''], gemeente Krummhörn, oproppen yn septimber 2025&lt;/ref&gt;
| oerflak                         = 6,06 km²
| befolkingstichtens              = 78/km²
| stêdekloft                      = 
| hichte                          = 1 m
| stifting                        = ± [[10e iuw]]
| ferkearsieren                   =
| postkoade                       = 26736
| netnûmer                        = 04927
| tiidsône                        = [[UTC]] +1
| simmertiid                      = UTC +2
| koördinaten                     = 53° 24′ 2&quot; NB, 7° 3′ 5&quot; EL 
| webside                         = [https://www.krummhoern.de www.krummhoern.de]
| ôfbylding2                      = 
| ôfbyldingstekst2                = 
| ôfbylding3                      = 
| ôfbyldingstekst3                = 
| mapname                         = East-Fryslân 
| mapwidth                        = 
| lat_deg                         = 53
| lat_min                         = 24
| lat_sec                         = 2
| lat_dir                         = N
| lon_deg                         = 7
| lon_min                         = 3
| lon_sec                         = 5
| lon_dir                         = E
| tekst by posysjekaart           = 
| ôfbylding99                     = KarteKrummhoern.png
| ôfbyldingstekst99               = Kaart gemeente Krummhörn
| ôfbyldingsbreedte99             = 
}}
'''Campen''' is in plak yn de [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Krummhörn]], [[lânkring Auwerk]] [[dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. It [[East-Fryslân|Eastfryske]] [[terp]]doarp leit 12 km noardwestlik fan [[Emden]] en hat 475 ynwenners (2020). Under it doarp falt de útbuorren (''[[Ortschaft]]'') [[Heiselhusen]].

== Skiednis == 
Campen ûntstie op in kwelderrêch yn in [[seeklaailânskip]].&lt;ref name=&quot;ochr&quot;&gt;Doarpsbeskriuwers fan it [[Ostfriesische Landschaft]]: [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Campen.pdf ''Campen, Gemeinde Krummhörn, Landkreis Aurich''.] (PDF; 987&amp;nbsp;kB), oproppen op 18 april 2013.&lt;/ref&gt; It doarp waard foar it earst neamd yn de 10e iuw as ''in Campe maiori''. Yn de 10 en 11e iuw waard de namme ''Campun'' gongber. Lettere nammefarianten wiene ''in maiori Compum'' (1395) en ''Kampen'' (1424). De plaknamme is in datyf meartalfoarm fan it [[Aldfrysk]]e wurd &quot;kamp&quot; of &quot;komp&quot;, itjinge &quot;fjild&quot; betsjut.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt; De namme betsjut dus &quot;yn de fjilden&quot;. Muntfynsten wize op dat Campen al yn 'e iere midsiuwen bewenne wie. Yn 'e 13e iuw bouden de ynwenners fan it doarp op it heechste punt fan de terp in tsjerke.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt;

Yn [[1744]] kaam Campen, lykas hiel [[Eastfryslân]] yn [[Prusyske]] hannen. De Prusyske amtners stelden yn [[1756]] in statistysk oersicht fan de ambachten yn Eastfryslân op. Dat jiers wiene der yn Campen 15 keap- en ambachtslju, dêr't Campen yn it skaad troch bleau fan it neie [[Loquard]], dêr't gâns mear ambachts- en keaplju wennen. Yn Campen wiene der fjouwer kleanmakkers, twa smidden, skuonmakkers en linnenswevers, en ien kûper, bakker, mitselder en timmerman. De iennige keapman hannele yn sjippe, krûderijen, sûker en tee.&lt;ref&gt;Karl Heinrich Kaufhold; Uwe Wallbaum (Hrsg.): ''Historische Statistik der preußischen Provinz Ostfriesland'' (''Quellen zur Geschichte Ostfrieslands'', diel 16), útjouwerij Ostfriesische Landschaft, Auwerk 1998, ISBN 3-932206-08-8, side 383.&lt;/ref&gt;

Campen en [[Heiselhusen]] hearden yn it [[Keninkryk Hannover|Hannoveriaanske]] tiidrek fan Eastfryslân ta it Amt Emden, it baljuwskip [[larrelt]] en it ûnderbaljuwskip [[Loquard]], dat njonken Loquard, Campen en heiselhusen ek [[Rysum en [[Canum]] omfieme.&lt;ref&gt;Friedrich Jansen: ''Statistisches Handbuch des Königreichs Hannover 1824.'' side 110.&lt;/ref&gt;

Heiselhusen, dat oant doe in selsstannige gemeente wie, waard yn [[1929]] by de doetiidske gemeente campen foege. Nei de ein fan de [[Twadde Wrâldkriich]] naam Campen in grut tal [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|flechtlingen út 'e eastgebieten fan it Dútske Ryk]] op. Yn [[1946]] foarmen se 23,1 prosint fan de doarpsbefolking. Op 1 july 1972 waard Campen by de doe nij foarme gemeente Krummhörn foege.

== It besjen wurdich ==
Campen hat in [[fjoertoer]] dy't mei 65,3 meter de heechste fan Dútslân is. Hy waard yn 1889 boud en is sûnt 1891 yn bedriuw. Wa't nei boppen wol moat 320 treden op. By goed sicht rikt it each oan de East-Fryske Waadeilannen, Emden, sels Delfsyl ta.

It Ostfriesische Landwirtschaftsmuseum stiet ek yn Campen, ûnderbrocht yn twa Gulfhöfen. Der is âld boere-ark út de jierren 1930 oant yn de jierren 1950 te besjen. Yn de simmermoannen wurde der spesjale tentoanstellingen organisearre.

Fierders is der ek de [[Herfoarme Tsjerke (Campen)|Herfoarme Tsjerke]], út de [[13e iuw]], en de [[Grifformearde tsjerke (Campen)|Grifformearde Tsjerke]] út 1905.

&lt;gallery perrow=&quot;8&quot;&gt;
   Campen Lighthouse-msu-0111.jpg|Fjoertoer en de [[Waadsee]]dyk
   ChurchCampenOldRef.JPG|Grifformearde Tsjerke Campen
   Campen Reformed Church12.jpg|Herfoarme Tsjerke Campen
&lt;/gallery&gt;

== Keppeling om utens ==
*[http://www.krummhoern.de Offisjele hiemside fan de gemeente Krummhörn]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{CommonsBalke}}

{{Coor title dms|53|24|02|N|07|03|05|E|type:city|zoom:12|region:DE|53° 24' NB, 07° 03' EL}}
{{Krummhörn}}
[[Kategory:Krummhörn]]
[[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>aoz1vzy2i5glxvot5scgq1xxqosi5qn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239008</id>
      <parentid>1238983</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */ typfl</comment>
      <origin>1239008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6336" sha1="o7oqw28caiffyyj9iavihwnytjpwzeq" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                           = Campen
| ôfbylding                       = Campen, Krummhörn.JPG
| ôfbyldingstekst                 = Loftfoto fan Campen
| flagge                          = 
| wapen                           = Wappen_Campen.jpg
| lân                             = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1          = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1    = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2          = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2    = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]]
| bestjoerlike ienheid 3          = 
| namme bestjoerlike ienheid 3    =
| boargemaster                    = 
| stedsyndieling                  =
| gemeenteyndieling               =
| ynwennertal                     = 475 &lt;ref&gt;[https://www.krummhoern.de/gemeinde/daten-fakten/ ''Daten und Fakten''], gemeente Krummhörn, oproppen yn septimber 2025&lt;/ref&gt;
| oerflak                         = 6,06 km²
| befolkingstichtens              = 78/km²
| stêdekloft                      = 
| hichte                          = 1 m
| stifting                        = ± [[10e iuw]]
| ferkearsieren                   =
| postkoade                       = 26736
| netnûmer                        = 04927
| tiidsône                        = [[UTC]] +1
| simmertiid                      = UTC +2
| koördinaten                     = 53° 24′ 2&quot; NB, 7° 3′ 5&quot; EL 
| webside                         = [https://www.krummhoern.de www.krummhoern.de]
| ôfbylding2                      = 
| ôfbyldingstekst2                = 
| ôfbylding3                      = 
| ôfbyldingstekst3                = 
| mapname                         = East-Fryslân 
| mapwidth                        = 
| lat_deg                         = 53
| lat_min                         = 24
| lat_sec                         = 2
| lat_dir                         = N
| lon_deg                         = 7
| lon_min                         = 3
| lon_sec                         = 5
| lon_dir                         = E
| tekst by posysjekaart           = 
| ôfbylding99                     = KarteKrummhoern.png
| ôfbyldingstekst99               = Kaart gemeente Krummhörn
| ôfbyldingsbreedte99             = 
}}
'''Campen''' is in plak yn de [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Krummhörn]], [[lânkring Auwerk]] [[dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. It [[East-Fryslân|Eastfryske]] [[terp]]doarp leit 12 km noardwestlik fan [[Emden]] en hat 475 ynwenners (2020). Under it doarp falt de útbuorren (''[[Ortschaft]]'') [[Heiselhusen]].

== Skiednis == 
Campen ûntstie op in kwelderrêch yn in [[seeklaailânskip]].&lt;ref name=&quot;ochr&quot;&gt;Doarpsbeskriuwers fan it [[Ostfriesische Landschaft]]: [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Campen.pdf ''Campen, Gemeinde Krummhörn, Landkreis Aurich''.] (PDF; 987&amp;nbsp;kB), oproppen op 18 april 2013.&lt;/ref&gt; It doarp waard foar it earst neamd yn de 10e iuw as ''in Campe maiori''. Yn de 10 en 11e iuw waard de namme ''Campun'' gongber. Lettere nammefarianten wiene ''in maiori Compum'' (1395) en ''Kampen'' (1424). De plaknamme is in datyf meartalfoarm fan it [[Aldfrysk]]e wurd &quot;kamp&quot; of &quot;komp&quot;, itjinge &quot;fjild&quot; betsjut.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt; De namme betsjut dus &quot;yn de fjilden&quot;. Muntfynsten wize op dat Campen al yn 'e iere midsiuwen bewenne waard. Yn 'e 13e iuw bouden de ynwenners fan it doarp op it heechste punt fan de terp in tsjerke.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt;

Yn [[1744]] kaam Campen, lykas hiel [[Eastfryslân]], yn [[Prusyske]] hannen. De Prusyske amtners stelden yn [[1756]] in statistysk oersicht fan de ambachten yn Eastfryslân op. Dat jiers wiene der yn Campen 15 keap- en ambachtslju, dêr't Campen efter by bleau neffens it neie [[Loquard]], dêr't gâns mear ambachts- en keaplju wennen. Yn Campen wiene der fjouwer kleanmakkers, twa smidden, skuonmakkers en linnenswevers, en ien kûper, bakker, mitselder en timmerman. De iennige keapman hannele yn sjippe, krûderijen, sûker en tee.&lt;ref&gt;Karl Heinrich Kaufhold; Uwe Wallbaum (Hrsg.): ''Historische Statistik der preußischen Provinz Ostfriesland'' (''Quellen zur Geschichte Ostfrieslands'', diel 16), útjouwerij Ostfriesische Landschaft, Auwerk 1998, ISBN 3-932206-08-8, side 383.&lt;/ref&gt;

Campen en [[Heiselhusen]] hearden yn it [[Keninkryk Hannover|Hannoveriaanske]] tiidrek fan Eastfryslân ta it Amt Emden, it baljuwskip [[Larrelt]] en it ûnderbaljuwskip [[Loquard]], dat njonken Loquard, Campen en Heiselhusen ek [[Rysum]] en [[Canum]] omfieme.&lt;ref&gt;Friedrich Jansen: ''Statistisches Handbuch des Königreichs Hannover 1824.'' side 110.&lt;/ref&gt;

Heiselhusen, dat oant doe in selsstannige gemeente wie, waard yn [[1929]] by de doetiidske gemeente Campen foege. Nei de ein fan de [[Twadde Wrâldkriich]] naam Campen in grut tal [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|flechtlingen út 'e eastgebieten fan it Dútske Ryk]] op. Yn [[1946]] foarmen se 23,1 prosint fan de doarpsbefolking. Op 1 july 1972 waard Campen by de doe nij foarme gemeente Krummhörn foege.

== It besjen wurdich ==
Campen hat in [[fjoertoer]] dy't mei 65,3 meter de heechste fan Dútslân is. Hy waard yn 1889 boud en is sûnt 1891 yn bedriuw. Wa't nei boppen wol moat 320 treden op. By goed sicht rikt it each oan de East-Fryske Waadeilannen, Emden, sels Delfsyl ta.

It Ostfriesische Landwirtschaftsmuseum stiet ek yn Campen, ûnderbrocht yn twa Gulfhöfen. Der is âld boere-ark út de jierren 1930 oant yn de jierren 1950 te besjen. Yn de simmermoannen wurde der spesjale tentoanstellingen organisearre.

Fierders is der ek de [[Herfoarme Tsjerke (Campen)|Herfoarme Tsjerke]], út de [[13e iuw]], en de [[Grifformearde tsjerke (Campen)|Grifformearde Tsjerke]] út 1905.

&lt;gallery perrow=&quot;8&quot;&gt;
   Campen Lighthouse-msu-0111.jpg|Fjoertoer en de [[Waadsee]]dyk
   ChurchCampenOldRef.JPG|Grifformearde Tsjerke Campen
   Campen Reformed Church12.jpg|Herfoarme Tsjerke Campen
&lt;/gallery&gt;

== Keppeling om utens ==
*[http://www.krummhoern.de Offisjele hiemside fan de gemeente Krummhörn]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{CommonsBalke}}

{{Coor title dms|53|24|02|N|07|03|05|E|type:city|zoom:12|region:DE|53° 24' NB, 07° 03' EL}}
{{Krummhörn}}
[[Kategory:Krummhörn]]
[[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>o7oqw28caiffyyj9iavihwnytjpwzeq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239009</id>
      <parentid>1239008</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* It besjen wurdich */ [[]]</comment>
      <origin>1239009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6363" sha1="3efw5mzabs07fvpwxrzxdb1uiqhzoak" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                           = Campen
| ôfbylding                       = Campen, Krummhörn.JPG
| ôfbyldingstekst                 = Loftfoto fan Campen
| flagge                          = 
| wapen                           = Wappen_Campen.jpg
| lân                             = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1          = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1    = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2          = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2    = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]]
| bestjoerlike ienheid 3          = 
| namme bestjoerlike ienheid 3    =
| boargemaster                    = 
| stedsyndieling                  =
| gemeenteyndieling               =
| ynwennertal                     = 475 &lt;ref&gt;[https://www.krummhoern.de/gemeinde/daten-fakten/ ''Daten und Fakten''], gemeente Krummhörn, oproppen yn septimber 2025&lt;/ref&gt;
| oerflak                         = 6,06 km²
| befolkingstichtens              = 78/km²
| stêdekloft                      = 
| hichte                          = 1 m
| stifting                        = ± [[10e iuw]]
| ferkearsieren                   =
| postkoade                       = 26736
| netnûmer                        = 04927
| tiidsône                        = [[UTC]] +1
| simmertiid                      = UTC +2
| koördinaten                     = 53° 24′ 2&quot; NB, 7° 3′ 5&quot; EL 
| webside                         = [https://www.krummhoern.de www.krummhoern.de]
| ôfbylding2                      = 
| ôfbyldingstekst2                = 
| ôfbylding3                      = 
| ôfbyldingstekst3                = 
| mapname                         = East-Fryslân 
| mapwidth                        = 
| lat_deg                         = 53
| lat_min                         = 24
| lat_sec                         = 2
| lat_dir                         = N
| lon_deg                         = 7
| lon_min                         = 3
| lon_sec                         = 5
| lon_dir                         = E
| tekst by posysjekaart           = 
| ôfbylding99                     = KarteKrummhoern.png
| ôfbyldingstekst99               = Kaart gemeente Krummhörn
| ôfbyldingsbreedte99             = 
}}
'''Campen''' is in plak yn de [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Krummhörn]], [[lânkring Auwerk]] [[dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]]. It [[East-Fryslân|Eastfryske]] [[terp]]doarp leit 12 km noardwestlik fan [[Emden]] en hat 475 ynwenners (2020). Under it doarp falt de útbuorren (''[[Ortschaft]]'') [[Heiselhusen]].

== Skiednis == 
Campen ûntstie op in kwelderrêch yn in [[seeklaailânskip]].&lt;ref name=&quot;ochr&quot;&gt;Doarpsbeskriuwers fan it [[Ostfriesische Landschaft]]: [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Campen.pdf ''Campen, Gemeinde Krummhörn, Landkreis Aurich''.] (PDF; 987&amp;nbsp;kB), oproppen op 18 april 2013.&lt;/ref&gt; It doarp waard foar it earst neamd yn de 10e iuw as ''in Campe maiori''. Yn de 10 en 11e iuw waard de namme ''Campun'' gongber. Lettere nammefarianten wiene ''in maiori Compum'' (1395) en ''Kampen'' (1424). De plaknamme is in datyf meartalfoarm fan it [[Aldfrysk]]e wurd &quot;kamp&quot; of &quot;komp&quot;, itjinge &quot;fjild&quot; betsjut.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt; De namme betsjut dus &quot;yn de fjilden&quot;. Muntfynsten wize op dat Campen al yn 'e iere midsiuwen bewenne waard. Yn 'e 13e iuw bouden de ynwenners fan it doarp op it heechste punt fan de terp in tsjerke.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt;

Yn [[1744]] kaam Campen, lykas hiel [[Eastfryslân]], yn [[Prusyske]] hannen. De Prusyske amtners stelden yn [[1756]] in statistysk oersicht fan de ambachten yn Eastfryslân op. Dat jiers wiene der yn Campen 15 keap- en ambachtslju, dêr't Campen efter by bleau neffens it neie [[Loquard]], dêr't gâns mear ambachts- en keaplju wennen. Yn Campen wiene der fjouwer kleanmakkers, twa smidden, skuonmakkers en linnenswevers, en ien kûper, bakker, mitselder en timmerman. De iennige keapman hannele yn sjippe, krûderijen, sûker en tee.&lt;ref&gt;Karl Heinrich Kaufhold; Uwe Wallbaum (Hrsg.): ''Historische Statistik der preußischen Provinz Ostfriesland'' (''Quellen zur Geschichte Ostfrieslands'', diel 16), útjouwerij Ostfriesische Landschaft, Auwerk 1998, ISBN 3-932206-08-8, side 383.&lt;/ref&gt;

Campen en [[Heiselhusen]] hearden yn it [[Keninkryk Hannover|Hannoveriaanske]] tiidrek fan Eastfryslân ta it Amt Emden, it baljuwskip [[Larrelt]] en it ûnderbaljuwskip [[Loquard]], dat njonken Loquard, Campen en Heiselhusen ek [[Rysum]] en [[Canum]] omfieme.&lt;ref&gt;Friedrich Jansen: ''Statistisches Handbuch des Königreichs Hannover 1824.'' side 110.&lt;/ref&gt;

Heiselhusen, dat oant doe in selsstannige gemeente wie, waard yn [[1929]] by de doetiidske gemeente Campen foege. Nei de ein fan de [[Twadde Wrâldkriich]] naam Campen in grut tal [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|flechtlingen út 'e eastgebieten fan it Dútske Ryk]] op. Yn [[1946]] foarmen se 23,1 prosint fan de doarpsbefolking. Op 1 july 1972 waard Campen by de doe nij foarme gemeente Krummhörn foege.

== It besjen wurdich ==
Campen hat in [[fjoertoer]] dy't mei 65,3 meter de heechste fan Dútslân is. Hy waard yn 1889 boud en is sûnt 1891 yn bedriuw. Wa't nei boppen wol moat 320 treden op. By goed sicht rikt it each oan de [[Eastfryske Eilannen|Eastfryske Waadeilannen]], Emden, sels [[Delfsyl]] ta.

It Ostfriesische Landwirtschaftsmuseum stiet ek yn Campen, ûnderbrocht yn twa Gulfhöfen. Der is âld boere-ark út de jierren 1930 oant yn de jierren 1950 te besjen. Yn de simmermoannen wurde der spesjale tentoanstellingen organisearre.

Fierders is der ek de [[Herfoarme Tsjerke (Campen)|Herfoarme Tsjerke]], út de [[13e iuw]], en de [[Grifformearde tsjerke (Campen)|Grifformearde Tsjerke]] út 1905.

&lt;gallery perrow=&quot;8&quot;&gt;
   Campen Lighthouse-msu-0111.jpg|Fjoertoer en de [[Waadsee]]dyk
   ChurchCampenOldRef.JPG|Grifformearde Tsjerke Campen
   Campen Reformed Church12.jpg|Herfoarme Tsjerke Campen
&lt;/gallery&gt;

== Keppeling om utens ==
*[http://www.krummhoern.de Offisjele hiemside fan de gemeente Krummhörn]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{CommonsBalke}}

{{Coor title dms|53|24|02|N|07|03|05|E|type:city|zoom:12|region:DE|53° 24' NB, 07° 03' EL}}
{{Krummhörn}}
[[Kategory:Krummhörn]]
[[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>3efw5mzabs07fvpwxrzxdb1uiqhzoak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Weesp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35824</id>
    <revision>
      <id>1238967</id>
      <parentid>1190815</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferskaat */ nav.balke</comment>
      <origin>1238967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8255" sha1="fd47lmufzqkp7iubm3lgxcjk88qvrj0" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Namme= Weesp| 
Ofbyld= [[File:NL_-_locator_map_municipality_code_GM0457_(2016).png|270px]] |
Flagge= [[File:Weesp_Netherlands.svg|100px]] |
Wapen= [[File:Coat_of_arms_of_Weesp.svg|80px]]|
Ynwennertal= 20.546 &lt;small&gt;(1 july 2021)&lt;/small&gt;|
Oerflak= 24,16 km² |
Befolkingstichtens= 902 /km²|
Stêdekloft=  |
Hichte= 1 m |
Lân= {{Flagge NL}} [[Nederlân]] |
Bestj. ienh. 1= Provinsje |
Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag_of_North_Holland.svg|20px]] [[Noard-Hollân]] |
Bestj. ienh. 2= Gemeente|
Namme bestj. ienh. 2= [[File:Weesp_Netherlands.svg|20px]] Weesp|
Bestj. ienh. 3= |
Namme bestj. ienh. 3= |
Bestj. ienh. 4= |
Namme bestj. ienh. 4= |
Stifting= [[1355]] |
Tiidsône=  |
Simmertiid= |
Koördinaten= 	52° 31′ 0″ NB, 5° 3′ 0″ EL|
Webside= http://www.weesp.nl/|
}}
[[Ofbyld:Weesp molen 't Haantje vanaf overzijde.jpg|thumb|260px|'' 't Haantje'']]
[[Ofbyld:Stadhuis Weesp.jpg|thumb|260px|right|''Stedhûs fan Weesp'']]
[[Ofbyld:Weesp met Fort Ossenmarkt.jpg|thumb|260px|right|''Fort Ossenmarkt'']]
[[Ofbyld:Fort Ossenmarkt weesp.JPG|thumb|260px|right|''It fort Ossenmarkt'']]
[[Ofbyld:Kadeweesp.JPG|thumb|260px|right|''De Fecht by Weesp'']]
[[Ofbyld:Weesp Herengracht.JPG|thumb|260px|right|''Herengracht'']]
[[Ofbyld:Weesp topo.jpg|thumb|260px|right|''Kaart van Weesp 1812. Dúdlik te sjen de nea foltôge bastions oan de noard-east kant fan de stêd.'']]
'''Weesp''' is in stêd en eardere gemeente yn de provinsje [[Noard-Hollân]] en is sûnt [[24 maart]] [[2022]] part fan de gemeente [[Amsterdam (gemeente)|Amsterdam]]. De gemeente Weesp hie op [[1 july]] [[2021]] 20.546 ynwenners en in oerflakte fan 21,88 km² (wêrfan 1,21 km² wetter). Oare kearnen binne [[De Horn]] en [[Uitermeer]]. Weesp is benammen in [[Forinsisme|forinzestêd]] fan it tichteby lizzende [[Amsterdam]].

Nei in referindum oer de bestjoerlike takomst yn maart 2018 waard besletten dat de gemeente op 24 maart 2022 fusearje soe met de gemeente [[Amsterdam]]. Yn de gemeente Amsterdam hat Weesp de status fan bestjoerskommisjegebiet mei in ''status aparte''.

== Skiednis ==
=== Earste bewenning ===
De omjouwing moat al lange tiid bewenne west hawwe. Der binne yn Weesp resten fûn fan delsettingen út de 6e iuw foar Kristus. In de Aetsveldsche polder súdlik fan Weesp waard troch de [[Stichting foar Boaiemkartearring]] út [[Wageningen]] in fynplak ûntdutsen út de Midden- en Lette [[Izertiid]]. Ut it ûndersyk kaam de konklúzje dat ± 300-200 f.Kr. de ouwers oan de Fecht yntinsyf bewenne waarden.

De earste fermeldingen fan Weesp binne fan omtrint it jier [[1150]] as ''Wispe'' of ''Wesopa''.

=== Festing Weesp ===
Foar 1355 hie Weesp al in ierden en houten omwâling. Op [[20 maaie]] [[1355]] ferliende [[Willem V fan Hollân|Willem fan Beieren]], de [[greve fan Hollân]], [[stedsrjochten]] oan Weesp. De stêd lei nammentlik strategysk oan de grins tusken de greven fan Hollân en de [[biskop fan Utert]]. De stêd krige mei de stedsrjochten in eigen bestjoer, eigen rjochtspraak en ek waard it [[Poarter|poarterrjocht]] ynfierd, dat needsaaklik wie foar de bewenners dy't in eigen berop of bedriuw útoefenje woenen. Troch it ferlienen fan de stedsrjochten en útwreidingen dêrop troch [[Albrecht fan Beieren]] en [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk|Karel V]], waard Weesp in woltierige stêd. De stedsrjochten makken it ek mooglik dat de stêd him better ferdigenje koe en sûnt 1517 waarden der stiennen stedsmuorren oanlein.

Nei de [[Frankryk|Frânske]] belegering yn [[1627]] waard de ferdigening fan Weesp flink útwreide mei fjouwer [[bastion]]s , wêrfan't twa op de ''Ossenmarkt'', it troch it graven fan in grêft ûntstiene eilân yn de Vecht. De festing waard lykwols nea foltôge. De oare fjouwer bastions dy't yn it ûntwerpplan sieten waarden net boud, nei alle gedachten fanwegen tekoart oan jild. Twa singels markearje it plak dêr't dy bastions komme sild hienen. De festing mei it [[Fort Ossenmarkt|toerfort oan de Ossenmarkt]] en de tichtby lizzende forten makken diel út fan de [[Nije Hollânske Wetterliny|Hollânske Wetterliny]] en letter ek fan de [[Stelling fan Amsterdam]]. Eastlik fan Weesp leit [[Fort Uitermeer]], súdeastlik it [[Fort by Hinderdam]] en noardlik de [[festingstêd]] [[Muiden]].

=== Lettere ûntjouwings ===
De [[yndustry]] wie altyd wichtich foar Weesp: jeneverstokerijen en kakauproduksje spilen iuwenlang in rol yn de lokale [[ekonomy]]. Yn [[1874]] waard [[Stasjon Weesp]] iepene en krige in oansluting op de [[Easterspoarwei]] ([[Sintraal stasjon (Amsterdam)|Amsterdam-Sintraal]] - [[Stasjon Sutfen|Sutfen]]).

Op [[13 septimber]] [[1918]] wie der in [[treinramp by Weesp]] en yn op [[19 juny]] [[1953]] wie der fannijs in [[treinûngelok by Weesp]]

== It besjen wurdich ==
Weesp hat in histoaryske binnenstêd mei:
* Goed 200 ryksmonuminten.
* Festingwurken, wêrûnder it toerfort út 1861 en wâlen.
* De [[Gotyk|goatyske]] Grutte of Sint Laurenstsjerke (1462) mei n Bätzoargel út 1823.
* It neoklassisistyke [[stedhûs fan Weesp]], boud yn 1772-1776 troch [[Jacob Otten Husly]], mei hjiryn it gemeentemuseum mei û.a. Weesper [[porselein]].
* Yn Weesp hawwe fanâlds in soad moles stien. Dêrfan binne der noch trije oer: [[de Vriendschap (Weesp)|de Vriendschap]], [[de Eendragt (Weesp)|de Eendragt]] en [['t Haantje (Weesp)|'t Haantje]].
* Fierders hat Weesp ek in teater neamd de [[City of Wesopa]].

== Fúzje gemeenten ==
De gemeenteried fan Weesp hat earder al ris de winsk útsprutsen en fusearje mei de gemeenten [[Bussum]], [[Muiden]] en [[Naarden]]. Gemeente Bussum seach mear yn in fúzje mei allinnich de gemeente Naarden. Nei in fúzje fan Weesp en Muiden waard ek nei sjoen. Lang om let fusearre Weesp mei [[Amsterdam]].

== Bekende Weespers ==
=== Berne ===
* [[Willem van Beusekom]] (1947-2006), omropdirekteur, presintator en radio-dj
* [[Lars Boom (auteur)|Lars Boom]] (1946), senarioskruwer, auteur, akteur en presintator
* [[Mies Bouhuys]] (1927-2008), dichteres, senario-, toaniel- en berneboekeskriuwster
* [[Wendy van Dijk]] (1971), aktrise en tv-presintatrise
* [[Caya de Groot]] (1967), aktrise
* [[Johan Mittertreiner]] (1915-2009), balletdûnser
* [[Debby Petter]] (1956), kabaretière, nijslêster en tv-presintatrise, frou fan Youp van het Hek

=== Tein ===
* [[Sacha de Boer]] (Amsterdam, 1967), nijslêster
* [[Leontine Ruiters]] (Naarden, 1967), telefyzjepresintatrise, aktrise en frou fan sjonger [[Marco Borsato]]

=== Wenjend ===
* [[Rik van den Boog]] (Amsterdam, 1959), direkteur AFC Ajax
* [[Midas Dekkers]] (Haarlim, 1946), biolooch en skriuwer
* [[Winston Gerschtanowitz]] (Amsterdam, 1976), akteur en telefyzje-presintator
* [[Wilbert Gieske]] (Den Haach, 1947), akteur

== Ferskaat ==
* Weesp ûnderhâldt in stêdebân mei [[Svitavy]] yn [[Tsjechje]].
* In Weesper wurdt ek wol in [[Weesper mop]] neamd nei it pleatslike mangelkoekje.

Weesp is lid van de [[Nederlânske Feriening fan Festingstêden]].
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Weesp Mûnen 62.JPG
Ofbyld:Weesp tsjerke 77.JPG
Ofbyld:Weesp tsjerke 76.JPG
Ofbyld:Weesp tsjerke 66.JPG
Ofbyld:Weesp spoarbrêge 63.JPG
Ofbyld:Weesp gemeentehûs 71.JPG
Ofbyld:Weesp gemeentehûs 70.JPG
Ofbyld:Weesp fort 58.JPG
Ofbyld:Weesp fort 56.JPG
Ofbyld:Weesp fort 60.JPG
Ofbyld:Weesp flat 75.JPG
Ofbyld:Weesp brêge 65.JPG
Ofbyld:Weesp brêge 55.JPG
Ofbyld:Weesp 73.JPG
Ofbyld:Weesp 69.JPG
Ofbyld:Weesp 61.JPG
Ofbyld:Weesp 54.JPG
Ofbyld:Weesp 51.JPG
Ofbyld:Weesp 50.JPG
Ofbyld:Weesp 49.JPG
Ofbyld:Weesp mûnen oan de Vecht 56.JPG
Ofbyld:Weesp houten húskes oan de Vecht 0.JPG
Ofbyld:Weesp gemeentehûs 2011.JPG
Ofbyld:Weesp eardere Philips-Van Houten 58.JPG
Ofbyld:Weesp brêge 57.JPG
&lt;/gallery&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.weesp.nl/ Gemeenteside]
* [http://www.weesper.nl/vvw/ VVV Weesp]
* [http://www.stelling-amsterdam.nl www.stelling-amsterdam.nl], Festing Weesp
* [http://www.weesper.nl/vvw/historie.asp VVV Weesp], ''Geschiedenis van Weesp'', A.J. Zondergeld-Hamer
}}
{{Koördinaten|52_18_25_N_5_2_30_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 18' NB, 5° 3' EL}}

{{GemeenteAmsterdam}}
[[Kategory:Weesp| ]]
[[Kategory:Plak yn Amsterdam]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Noard-Hollân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1355]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 2022]]</text>
      <sha1>fd47lmufzqkp7iubm3lgxcjk88qvrj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41560</id>
    <revision>
      <id>1239010</id>
      <parentid>832752</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <origin>1239010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4385" sha1="gu4kkfrz1mjpznw9e2opbtjbr6m7zb2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                           = Canum
| ôfbylding                       = ChurchCanum.jpg
| ôfbyldingstekst                 = Tsjerke fan Canum
| flagge                          = 
| wapen                           = Wappen_Canum.png
| lân                             = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1          = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1    = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2          = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2    = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]]
| bestjoerlike ienheid 3          = 
| namme bestjoerlike ienheid 3    =
| boargemaster                    = 
| stedsyndieling                  =
| gemeenteyndieling               =
| ynwennertal                     = 276 &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.krummhoern.de/gemeinde/daten-fakten/ ''Daten und Fakten''], gemeente Krummhörn, oproppen yn septimber 2025&lt;/ref&gt;
| oerflak                         = 3,68 km²
| befolkingstichtens              = 75/km²
| stêdekloft                      = 
| hichte                          = 5 m
| stifting                        = ± [[950]]
| ferkearsieren                   =
| postkoade                       = 26736
| netnûmer                        = 04923
| tiidsône                        = [[UTC]] +1
| simmertiid                      = UTC +2
| koördinaten                     = 53° 25′ 34&quot; NB, 7° 6′ 47&quot; EL 
| webside                         = [https://www.krummhoern.de www.krummhoern.de]
| ôfbylding2                      = 
| ôfbyldingstekst2                = 
| ôfbylding3                      = 
| ôfbyldingstekst3                = 
| mapname                         = East-Fryslân 
| mapwidth                        = 
| lat_deg                         = 53
| lat_min                         = 25
| lat_sec                         = 34
| lat_dir                         = N
| lon_deg                         = 7
| lon_min                         = 6
| lon_sec                         = 47
| lon_dir                         = E
| tekst by posysjekaart           = 
| ôfbylding99                     = KarteKrummhoern.png
| ôfbyldingstekst99               = Kaart gemeente Krummhörn
| ôfbyldingsbreedte99             = 
}}
'''Canum''' is in Eastfrysk [[terp]]doarp yn de [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Krummhörn]], [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]], en hat 276 ynwenners (2020). It plak leit in 1,5 km súdeastlik fan [[Pewsum]], it haadplak fan de gemeente, en moat it fan it [[toerisme]] hawwe.

== Skiednis ==
Canum ûntstie op in [[terp]] yn in [[knipklaai]]lânskip.&lt;ref name=&quot;ochr&quot;&gt;Doarpsbeskriuwers fan it [[Ostfriesische Landschaft]]: [https://bibliothek.ostfriesischelandschaft.de/wp-content/uploads/sites/3/dateiarchiv/8567/Canum.pdf ''Canum, Gemeinde Krummhörn, Landkreis Aurich''] (PDF; 21&amp;nbsp;kB) oproppen op 14 augustus 2026.&lt;/ref&gt; Canum wurdt foar it earst neamd yn [[950]], mar doe as ''Caninghem''. Letter waard de namme ek wol oars stavere; en is faaks ôflaat fan de famyljenamme ''Caning''.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt; Keramykfynsten wize op dat Canum al yn 'e [[1e iuw f.Kr.]] oant de [[3e iuw]] n.Kr. bewenne waard.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt;

Boppe op de [[terp]] waard yn de 13e iuw de [[Tsjerke fan Canum|tsjerke]] boud, letter kaam der in klokketoer neist. Al yn [[1581]] krige Canum in skoalle, dy't no as lykhûs tsjinst docht. Lykas yn de measte plakken fan Krummhörn ferlear ek Canum yn de [[19e iuw]] in protte fan syn ynwenners. Yn de jierren 1967 oant 1969 kaam der in brânwarkazerne en in doarpshûs.

== Tsjerke ==
[[Ofbyld:ChurchCanum.jpg|thumb|left|Tsjerke fan Canum]]
De tsjerke is yn de twadde helte [[13e iuw]] yn letromaanske styl boud. De tsjerke hat ien romte en stiet op it heechste punt fan de terp. Apart yn de bouskiednis is dat de yngong in de rin fan de tiid hieltyd wer ferpleatst waard. It gebou hat fierders ribferwulften. Yn 2010 krige de tsjerke in nij oargel.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.canum.de/ Partikuliere webside oer Canum]
* [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Canum.pdf Beskriuwing fan Canum] yn 'e doarpebeskriuwing fan it [[Ostfriesische Landschaft]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Krummhörn}}
[[Kategory:Krummhörn]]
[[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>gu4kkfrz1mjpznw9e2opbtjbr6m7zb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239011</id>
      <parentid>1239010</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T06:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tsjerke */</comment>
      <origin>1239011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="fvwmtlqqyz7urhtq5kuk2i6sk1k1vtb" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                           = Canum
| ôfbylding                       = ChurchCanum.jpg
| ôfbyldingstekst                 = Tsjerke fan Canum
| flagge                          = 
| wapen                           = Wappen_Canum.png
| lân                             = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1          = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1    = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2          = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2    = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]]
| bestjoerlike ienheid 3          = 
| namme bestjoerlike ienheid 3    =
| boargemaster                    = 
| stedsyndieling                  =
| gemeenteyndieling               =
| ynwennertal                     = 276 &lt;small&gt;(2020)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.krummhoern.de/gemeinde/daten-fakten/ ''Daten und Fakten''], gemeente Krummhörn, oproppen yn septimber 2025&lt;/ref&gt;
| oerflak                         = 3,68 km²
| befolkingstichtens              = 75/km²
| stêdekloft                      = 
| hichte                          = 5 m
| stifting                        = ± [[950]]
| ferkearsieren                   =
| postkoade                       = 26736
| netnûmer                        = 04923
| tiidsône                        = [[UTC]] +1
| simmertiid                      = UTC +2
| koördinaten                     = 53° 25′ 34&quot; NB, 7° 6′ 47&quot; EL 
| webside                         = [https://www.krummhoern.de www.krummhoern.de]
| ôfbylding2                      = 
| ôfbyldingstekst2                = 
| ôfbylding3                      = 
| ôfbyldingstekst3                = 
| mapname                         = East-Fryslân 
| mapwidth                        = 
| lat_deg                         = 53
| lat_min                         = 25
| lat_sec                         = 34
| lat_dir                         = N
| lon_deg                         = 7
| lon_min                         = 6
| lon_sec                         = 47
| lon_dir                         = E
| tekst by posysjekaart           = 
| ôfbylding99                     = KarteKrummhoern.png
| ôfbyldingstekst99               = Kaart gemeente Krummhörn
| ôfbyldingsbreedte99             = 
}}
'''Canum''' is in Eastfrysk [[terp]]doarp yn de [[Dútslân|Dútske]] gemeente [[Krummhörn]], [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Nedersaksen]], en hat 276 ynwenners (2020). It plak leit in 1,5 km súdeastlik fan [[Pewsum]], it haadplak fan de gemeente, en moat it fan it [[toerisme]] hawwe.

== Skiednis ==
Canum ûntstie op in [[terp]] yn in [[knipklaai]]lânskip.&lt;ref name=&quot;ochr&quot;&gt;Doarpsbeskriuwers fan it [[Ostfriesische Landschaft]]: [https://bibliothek.ostfriesischelandschaft.de/wp-content/uploads/sites/3/dateiarchiv/8567/Canum.pdf ''Canum, Gemeinde Krummhörn, Landkreis Aurich''] (PDF; 21&amp;nbsp;kB) oproppen op 14 augustus 2026.&lt;/ref&gt; Canum wurdt foar it earst neamd yn [[950]], mar doe as ''Caninghem''. Letter waard de namme ek wol oars stavere; en is faaks ôflaat fan de famyljenamme ''Caning''.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt; Keramykfynsten wize op dat Canum al yn 'e [[1e iuw f.Kr.]] oant de [[3e iuw]] n.Kr. bewenne waard.&lt;ref name=&quot;ochr&quot; /&gt;

Boppe op de [[terp]] waard yn de 13e iuw de [[Tsjerke fan Canum|tsjerke]] boud, letter kaam der in klokketoer neist. Al yn [[1581]] krige Canum in skoalle, dy't no as lykhûs tsjinst docht. Lykas yn de measte plakken fan Krummhörn ferlear ek Canum yn de [[19e iuw]] in protte fan syn ynwenners. Yn de jierren 1967 oant 1969 kaam der in brânwarkazerne en in doarpshûs.

== Tsjerke ==
De tsjerke is yn de twadde helte [[13e iuw]] yn letromaanske styl boud. De tsjerke hat ien romte en stiet op it heechste punt fan de terp. Apart yn de bouskiednis is dat de yngong in de rin fan de tiid hieltyd wer ferpleatst waard. It gebou hat fierders ribferwulften. Yn 2010 krige de tsjerke in nij oargel.

== Keppeling om utens ==
* [http://www.canum.de/ Partikuliere webside oer Canum]
* [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Canum.pdf Beskriuwing fan Canum] yn 'e doarpebeskriuwing fan it [[Ostfriesische Landschaft]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Krummhörn}}
[[Kategory:Krummhörn]]
[[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>fvwmtlqqyz7urhtq5kuk2i6sk1k1vtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pewsum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41586</id>
    <revision>
      <id>1238950</id>
      <parentid>1238934</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Snypsnaren</comment>
      <origin>1238950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9499" sha1="rjzu4v6b8nstindyi5rs0f2khbqmvlz" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                           = Pewsum
| ôfbylding                       = Manningaburg2008msu01.jpg
| ôfbyldingstekst                 = De boarch [[Manningaburg]]
| flagge                          = 
| wapen                           = Wappen Pewsum.png
| lân                             = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1          = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1    = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2          = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2    = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]]
| bestjoerlike ienheid 3          = 
| namme bestjoerlike ienheid 3    =
| boargemaster                    = 
| stedsyndieling                  =
| gemeenteyndieling               =
| ynwennertal                     = 3.238 &lt;ref&gt;[https://www.krummhoern.de/gemeinde/daten-fakten/ ''Daten und Fakten''], gemeente Krummhörn, oproppen yn septimber 2025&lt;/ref&gt;
| oerflak                         = 6,68 km²
| befolkingstichtens              = 485/km²
| stêdekloft                      = 
| hichte                          = 2 m
| stifting                        = ± [[945]]
| ferkearsieren                   =
| postkoade                       = 26736
| netnûmer                        = 04923
| tiidsône                        = [[UTC]] +1
| simmertiid                      = UTC +2
| koördinaten                     = 53° 26′ 7&quot; NB, 7° 5′ 50&quot; EL 
| webside                         = [https://www.krummhoern.de www.krummhoern.de]
| ôfbylding2                      = 
| ôfbyldingstekst2                = 
| ôfbylding3                      = 
| ôfbyldingstekst3                = 
| mapname                         = East-Fryslân 
| mapwidth                        = 
| lat_deg                         = 53
| lat_min                         = 26
| lat_sec                         = 7
| lat_dir                         = N
| lon_deg                         = 7
| lon_min                         = 5
| lon_sec                         = 50
| lon_dir                         = E
| tekst by posysjekaart           = 
| ôfbylding99                     = KarteKrummhoern.png
| ôfbyldingstekst99               = Kaart gemeente Krummhörn
| ôfbyldingsbreedte99             = 
}}
'''Pewsum''' is in doarp yn [[East-Fryslân]] in it [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteaten fan Dútslân|Bûnslân]] [[Nedersaksen]]. Pewsum is it haadplak fan de gemeente [[Krummhörn]] en hat sa'n 3.238 ynwenners (2020).

== Skiednis ==
De âlste fernijing fan Pewsum is al fan [[945]]. Neffens in oarkonde wie er doe in [[boarch]] fan it laach [[Manninga]] dat letter [[haadling]]en yn East-Fryslân leverje soe. Yn [[1565]] komt de boarch oan de [[Sirksena]]'s dy't doe al [[List fan hearskers yn Eastfryslân|greve fan East-Fryslân]] binne. Bekende minsken dy't yn Pewsum wenne hawwe binne: de [[Sweden|Sweedske]] maarskalk [[Dodo zu Innhausen und Knyphausen|Dodo fan Knyphausen]], generaal [[Peter Ernst II fan Mansfeld]] en karfoarst [[Freark Willem I fan Brandenboarch]].

Yn de [[18e iuw]] rekke it kastiel yn it ferfal, waard foar in part ôfbrutsen en ferkocht. Wat oerbleau is restaurearre en part wurden fan it Eastfrysk Iepenloftmuseum (''Ostfriesisches Freilichtmuseum'').

Iuwenlang foarme natoerlik leech lizzend lân en de ôfwetteringskanalen, dy't Krummhörn as in ticht netwurk trochkrúste, de wichtichste ferkearsier. Oer sleatten en kanalen wiene net allinnich doarpen, mar ek in soad pleatsen mei de stêd [[Emden]] en it havenplak [[Greetsiel]] ferbûn. Benammen it boatferkear mei Emden wie fan grut belang. Doarpsskippers soargen foar it befoarriedzjen fan de doarpen mei guod út 'e stêd en leveren oarsom lânbouprodukten ôf, mei saneamde ''loog''skippen (&quot;loog&quot; bestjut doarp, ferlykje it [[Grinslânsk]]e [[loug]]). Oant yn 'e 20e iuw soargen dy ''loog''skippen út Krummhörn foar in soad warberens op de kanalen nei Emden.&lt;ref&gt;Harm Wiemann, Johannes Engelmann: ''Alte Straßen und Wege in Ostfriesland.'' Selbstverlag, Pewsum 1974, side 169 (''Ostfriesland im Schutze des Deiches''; 8)&lt;/ref&gt; Pewsum wie oer it [[Pewsumer Tief|Pewsumer Djip]] en it [[Larrelter Tief|Larrelter Djip]] ferbûn mei de seehavenstêd en is dat winliken hjoed-de-dei noch hieltyd, hoewol't it [[Knockster Tief|Knockster Djip]], dat yn 'e 19e iuw ferbrede waard, sûnt in ferbining foarmet tusken de Pewsumer en Larrelter Djip.

Turf, dy't benammen yn de Eastfryske feangebieten wûn waard, spile iuwen in wichtige rol as brânje foar de ynwenners fan Krummhörn. De turfskippen ferfierden it materiaal oer it Eastfryske kanaalnetwurk nei de doarpen fan Krummhörn, lykas Pewsum. Op harren weromwei nei de feangebieten namen de turfskippers gauris [[klaai]]grûn út 'e [[mersk]] en de [[dong]] fan it fee mei, dêr't se thús harren ôfgroeven feangebieten mei bedongen.&lt;ref&gt;Gunther Hummerich: ''Die Torfschifffahrt der Fehntjer in Emden und der Krummhörn im 19. und 20. Jahrhundert.'' Yn: ''Emder Jahrbuch für historische Landeskunde Ostfrieslands'', diel 88/89 (2008/2009), siden 142–173&lt;/ref&gt;

Yn april [[1919]] wiene de ''Speckumzüge'' (spekoptochten) ûnder arbeiders út Emden, dy't folge waarden troch ûnrêst ûnder lânwurklju. Mank mei it [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]] wie it distrikt Emden it part fan East-Fryslân dat it swierst troch dy ûnrêst troffen waard. Arbeiders lutsen yn sletten kolonnen nei de omlizzende doarpen en stellen iten by boeren, itjinge ta konfrontaasjes late. As reäksje dêrop waarden yn krapoan alle plakken yn de omkriten fan Emden boargermilysjes oprjochte. De sitewaasje kalmearre net earder as nei it ynsetten fan yn de regio stasjonearre troepen fan de [[Reichswehr]]. De oparbeidzjende boargermilysje fan Pewsum, [[Woquard]] en [[Groothusen]] wie neffens tal leden de grutste yn it distrikt Emden en wie 140 manlju grut en hja beskikten oer 40 wapens. Dy milysjes waarden ûntbûn nei in oanbelangjende oardering op 10 april 1920  fan de Prusyske minister fan Ynlânske Saken Carl Severing.&lt;ref&gt;Hans Bernhard Eden: ''Die Einwohnerwehren Ostfrieslands von 1919 bis 1921.'' Yn: ''Emder Jahrbuch für historische Landeskunde Ostfrieslands'', diel 65 (1985), siden 81–134&lt;/ref&gt;

Yn 1972 ferlear Pewsum syn selsstannigens doe't it opgie yn de nije gemeente Krummhörn.

== Wapen ==
It wapen bestiet út in yn blau in mei read pantsere en in goudgiele liuw mei in reade tonge, mei rjochtsboppe in goudgiele leelje, loftsboppe en ûnderoan oan wjerskanten troch hieltyd in goudgiele stjer mei seis strielen.&lt;ref&gt;Leiner, Karl, Panorama Norden. Norden, 1972, side 351&lt;/ref&gt;

It wapen waard ûntwurpen troch Otto Korn en waard goedkard yn 1951. De liuw komt fan it wapen fan de Eastfryske [[haadling]]efamylje [[Manninga]], dy't sûnt de iere 15e iuw yn Pewsum fêstige wie. Yn 1565 giene de boarch en it lienguod oer nei de famylje [[Sirksena]]. De stjerren binne part fan harren wapen, njonken de famme-earn.

== Religy ==
Pewsum is in ''[[Luteranisme|Luthersk]] eilân'' yn de gemeente Krummhörn dat fierders oerhearske wurdt troch de [[Evangelysk-Grifformearde Tsjerke yn Dútslân|Evangelysk-Grifformearde Tsjerke]]. Syn tsjerke is de [[Nikolaastsjerke (Pewsum)|Nikolaastsjerke]] (''Nikolai-Kirche'') út de [[14e iuw]], dy't in nije foargevel krige yn 1862&lt;ref&gt;[http://www.kirche-emden.de/index.php?id=65 Hiemside fan de Evangelisch-lutherischen Kirchenkreises Emden - Gemeinde Pewsum]; sjoen 30 desimber 2009&lt;/ref&gt;. 

De [[Roomsk-katolike tsjerke|kapel]] fan St. Hedwig is út 1959, boud op in perseel fan flechtlingen út de eardere eastlike kriten fan Dútslân. De gemeente wurdt betsjinne troch de katolike parochy fan [[Emden]].

De [[Plymouth Bruorren|Plymouth Bruorren fan Pewsum]] hâlde gearkomsten yn de eardere beukerskoalle. Oarspronklik sieten hja yn [[Hamswehrum]]. De [[Baptisme|Baptisten]] fan Pewsum hawwe har sintrum yn [[Jennelt]], mar yn Pewsum komt ek in groepke byinoar.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Katholische Kapelle Pewsum.jpg|De katolike St. Hedwigkapel
ChurchPewsum.jpg|Nikolaastsjerke
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:PewsumerMühle-05072009.JPG|thumb|De Pewsumer mûne]]
* [[Nikolaastsjerke (Pewsum)|Nikolaastsjerke]] mei klokketoer
* Pewsumer mûne, in [[achtkantmûne|achtkante mûne]] mei it [http://www.heimatverein-krummhoern.de/muehle.html Mûnemuseum Pewsum]
* [[Manningaburg]], mei dêr yn de [http://www.heimatverein-krummhoern.de/burg.html Boarchmuseum Pewsum]

== Sport == 
[https://tus-pewsum.de/ TuS Pewsum] is de grutste sportferiening fan it plak. It hearefuotbalteam spile oant de ein fan it seizoen 2008/2009 yn de Oberliga Niedersachsen West (fyfde klasse) en dêrnei yn de Landesliga Weser-Ems (sechsde klasse).

== Bekende Pewsumers ==
* Pewsum wie de residinsje fan it haadlingelaach Manninga om 1400 hinne. De lêste manlike neisiet fan dizze famylje, Hoyko Manninga, wenne op de [[Manningaboarch]], en ferkocht it kastiel yn 1565 oan greve [[Edzard II fan East-Fryslân]] en syn frou [[Katarina fan Sweden]] .
* [[Hermine Heusler-Edenhuizen]] (1872 - 1955) waard yn Pewsum berne. Sy wie de earste, offisjeel registearre, froulike dokter yn Dútslân.

== Keppelings om utens ==
* {{de}}[http://www.krummhoern.de Offisjele webside fan de gemeente Krummhörn]
* {{de}}[http://www.marktplatz-pewsum.de Informaasjeside oer Pewsum]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{Krummhörn}}
[[Kategory:Krummhörn]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Plak yn Nedersaksen]]</text>
      <sha1>rjzu4v6b8nstindyi5rs0f2khbqmvlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sofia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43031</id>
    <revision>
      <id>1238959</id>
      <parentid>1238939</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>tekst by plaatsje</comment>
      <origin>1238959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3308" sha1="axzigyqvwkfu05s4sw8svp95fvuwur2" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Sofia
| ôfbylding                   = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = It sintrum fan Sofia
| ynwennertal                 =  1,263,328 &lt;small&gt;(2008?)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;1.402.657 &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;
| oerflak                     =  492 km²
| befolkingstichtens          =  2378 km²
| stêdekloft                  = ynwennertal 1.700.749
| hichte                    =  550 m
| lân                       = [[Bulgarije]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje (''oblast'')
| namme bestjoerlike ienheid 1= Sofia-stêd
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster               = Jordanka Fandakowa &lt;small&gt; (novimber 2009)&lt;/small&gt;
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = as Serdica &lt;br /&gt;4e iuw f.Kr. troch [[Kelten]]
| postkoade                 = 1000
| tiidsône                  = 
| simmertiid                = 
| koördinaten               =  &lt;/small&gt;
| webside                   =  [http://www.sofia.bg/en/index_en.asp Hiemside stêd Sofia &lt;br /&gt;(ingelsk/bulgaarsk)]
}}
'''Sofia''' ([[Bulgaarsk]]: София, ''Sofija'') is de [[haadstêd]] fan [[Bulgarije]] en is mei 
1.402.657 ynwenners (2010) fierwei de grutste stêd fan it lân; dêr wennet 14% fan de Bulgaarske befolking. De stêd leit yn it westen fan it lân oan de rivier de [[Iskar]], oan de foet fan it [[Vitosja]]berchtme. 

Sofia is it politike, ekonomyske en kultuerele sintrum fan it lân, teffens in wichtich ferkearsknooppunt mei in ynternasjonale lofthaven. De stêd hat in universiteit út 1888 en oare universiteiten, hegeskoallen, teaters, museums en tal fan oare kultuerele ynstellings.

== Ut de skiednis ==
De âldste namme fan Sofia dêr't wy fan witte is ''Serdica'', wierskynlik neamd nei de ''Serden'', de [[Traasjers|Trasyske]] stam dy't dêr tahâlde. It plak kaam yn 29 f.Kr. ûnder de [[Romeinen]] en krige de status fan ''municipium''.

De [[Hunnen]] ferwoastgen it Romeinske Serdica; dêrnei boude de Byzantynse keizer [[Justinianus I fan Byzantium|Justinianus I]] de stêd fannijs as ''Triaditsa''. De Slavyske Bulgaren neamden har ''Sredets'' (= Serdica) en doopten har yn 1376 om yn Sofia, nei de [[Sveti Sofiatsjerke]]. Seis jier letter kaam de stêd oan it [[Ottomaanske Ryk]]. De Turken soenen hast fiif iuwen bliuwe.

Yn 1878 namen de Russen Sofia yn ûnder de [[Russysk-Turkske Oarloch (1877-1878)|Russysk-Turkske Oarloch]]: Sofia waard neidat de Turken ferlern hienen yn [[1879]], de haadstêd fan it moderne Bulgarije. Op dat stuit wie it de tredde stêd fan it lân: Roese en Varna wienen allebeide grutter, mar dat soe hurd feroarje. Tusken 1879 en 1939 naam it ynwennertal bot ta fan 20.000 oant 300.000. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] hie Sofia swier te lijen; neitiid waard de stêd yn kommunistyske styl op 'en nij boud en útwreide.

[[Ofbyld:Sofia Capital map Taushanov edited.PNG|thumb|left|260px|Distrikten fan Sofia]]

== Keppelings om utens ==
* [http://www.sofia-staedtereise.de/ Goed 700 ôfbylden fan Sofia mei GPS-posysje {{de}}]

[[Kategory:Sofia| ]]
[[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]]
[[Kategory:Plak yn Bulgarije]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 4e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>axzigyqvwkfu05s4sw8svp95fvuwur2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238960</id>
      <parentid>1238959</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>nij webadres</comment>
      <origin>1238960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3268" sha1="07c668zsttql4zjt1o1369zj3kyprsv" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Sofia
| ôfbylding                   = Panoramic view over central Sofia and the Vitosha Mountain 2017-10-08.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = It sintrum fan Sofia
| ynwennertal                 =  1,263,328 &lt;small&gt;(2008?)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;1.402.657 &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;
| oerflak                     =  492 km²
| befolkingstichtens          =  2378 km²
| stêdekloft                  = ynwennertal 1.700.749
| hichte                    =  550 m
| lân                       = [[Bulgarije]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje (''oblast'')
| namme bestjoerlike ienheid 1= Sofia-stêd
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| boargemaster               = Jordanka Fandakowa &lt;small&gt; (novimber 2009)&lt;/small&gt;
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = as Serdica &lt;br /&gt;4e iuw f.Kr. troch [[Kelten]]
| postkoade                 = 1000
| tiidsône                  = 
| simmertiid                = 
| koördinaten               =  &lt;/small&gt;
| webside                   =  [https://www.sofia.bg/ Hiemside stêd Sofia]
}}
'''Sofia''' ([[Bulgaarsk]]: София, ''Sofija'') is de [[haadstêd]] fan [[Bulgarije]] en is mei 
1.402.657 ynwenners (2010) fierwei de grutste stêd fan it lân; dêr wennet 14% fan de Bulgaarske befolking. De stêd leit yn it westen fan it lân oan de rivier de [[Iskar]], oan de foet fan it [[Vitosja]]berchtme. 

Sofia is it politike, ekonomyske en kultuerele sintrum fan it lân, teffens in wichtich ferkearsknooppunt mei in ynternasjonale lofthaven. De stêd hat in universiteit út 1888 en oare universiteiten, hegeskoallen, teaters, museums en tal fan oare kultuerele ynstellings.

== Ut de skiednis ==
De âldste namme fan Sofia dêr't wy fan witte is ''Serdica'', wierskynlik neamd nei de ''Serden'', de [[Traasjers|Trasyske]] stam dy't dêr tahâlde. It plak kaam yn 29 f.Kr. ûnder de [[Romeinen]] en krige de status fan ''municipium''.

De [[Hunnen]] ferwoastgen it Romeinske Serdica; dêrnei boude de Byzantynse keizer [[Justinianus I fan Byzantium|Justinianus I]] de stêd fannijs as ''Triaditsa''. De Slavyske Bulgaren neamden har ''Sredets'' (= Serdica) en doopten har yn 1376 om yn Sofia, nei de [[Sveti Sofiatsjerke]]. Seis jier letter kaam de stêd oan it [[Ottomaanske Ryk]]. De Turken soenen hast fiif iuwen bliuwe.

Yn 1878 namen de Russen Sofia yn ûnder de [[Russysk-Turkske Oarloch (1877-1878)|Russysk-Turkske Oarloch]]: Sofia waard neidat de Turken ferlern hienen yn [[1879]], de haadstêd fan it moderne Bulgarije. Op dat stuit wie it de tredde stêd fan it lân: Roese en Varna wienen allebeide grutter, mar dat soe hurd feroarje. Tusken 1879 en 1939 naam it ynwennertal bot ta fan 20.000 oant 300.000. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] hie Sofia swier te lijen; neitiid waard de stêd yn kommunistyske styl op 'en nij boud en útwreide.

[[Ofbyld:Sofia Capital map Taushanov edited.PNG|thumb|left|260px|Distrikten fan Sofia]]

== Keppelings om utens ==
* [http://www.sofia-staedtereise.de/ Goed 700 ôfbylden fan Sofia mei GPS-posysje {{de}}]

[[Kategory:Sofia| ]]
[[Kategory:Haadstêd yn Jeropa]]
[[Kategory:Plak yn Bulgarije]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 4e iuw f.Kr.]]</text>
      <sha1>07c668zsttql4zjt1o1369zj3kyprsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Under Oaren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43300</id>
    <revision>
      <id>1238957</id>
      <parentid>919891</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>deade kepp</comment>
      <origin>1238957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1381" sha1="g1n653ka2xksytw7ph06tre2y2tdiih" xml:space="preserve">'''Under Oaren''' ofwol '''Onder Anderen''' wie fan [[1986]] oant [[2012]] in homokoar út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Yn [[2006]] wûn it koar it [[Rôze Pompeblêd]].

De gearkomsten fan de destiidske soasjeteit fan it COC oan de Druifstreek einige faak yn spontaan gesang. It waard oanlieding ta de foarming fan in koar dat út sa'n 15 manlju bestiet. Diriginte Jildou Talman hâlde as frou de boel wat yn it lykwicht, yn desimber 1995 nimt Jaap Tjalma fan Grins it dirigearstokje oer. Renilde Duif út Enumatil wurdt de tredde fêste dirigint, sûnt 2011 is Gert-Jan Hoekstra dirigint. 

It rippertwaar rint fan mankelyk oant fleurich en fan serieus oant koartswilich. Sûnder muzikale begelieding wurde yn in soad talen trije- fjouwer- of fiifstimmige arranzjeminten songen oer de heareleafde. Ek wurde lietteksten fan besteande ferskes wol oanpast oan de aard fan it koar. Yn de hjerst wurde jubileumkonserten jûn. Optredens wienen der yn binnen- en bûtenlân, fan strjitfeesten oant optrede yn tsjerkjes mar ek by houliksfeesten.

== Diskografy ==
* 1995: ''Loverman''

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.homokoor.nl/ Webstee Under Oaren] &lt;small&gt;(deade keppeling)&lt;/small&gt;
}}
[[Kategory:Organisaasje yn Ljouwert]]
[[Kategory:Frysk koar]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1986]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2012]]
[[Kategory:Homoseksualiteit yn Fryslân]]</text>
      <sha1>g1n653ka2xksytw7ph06tre2y2tdiih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marters (skaai)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56204</id>
    <revision>
      <id>1238961</id>
      <parentid>1172965</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>namme beskriuwer folút</comment>
      <origin>1238961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3735" sha1="kq176a7mip8la09xytwns8h8ubcfuij" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           =Marten with Flowers.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =200px
| ôfbyldingstekst     = De [[Amerikaanske marter]].
| namme               = marters
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson4             = [[ûnderstamme]]:
| namme4              = [[wringedieren]] (''Vertebrata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
| takson6             = [[skift]]:
| namme6              = [[rôfdieren]] (''Carnivora'')
| takson7             = [[ûnderskift]]:
| namme7              = [[hûndieren]] (''Caniformia'')
| takson8             = [[tuskenskift]]:
| namme8              = [[poalrôfdieren]] (''Arctoidea'')
| takson9             = [[boppefamylje]]:
| namme9              = [[marterdieren]] (''Musteloidea'')
| takson11            = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme11             = [[martereftigen]] (''Mustelidae'')
| takson12            = [[ûnderfamylje]]:
| namme12             = [[grutte marters]] (''Guloninae'')
| takson13            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme13             = '''marters''' (''Martes'')
| takson14            = 
| namme14             =
| takson15            = 
| namme15             =
| takson16            = 
| namme16             =
| takson17            = 
| namme17             =
| takson18            = 
| namme18             =
| takson19            = 
| namme19             =
| beskriuwer, jier    = [[Philippe Pinel|Pinel]], 1792
}}
De '''marters''' ([[Latyn]]ske namme: ''Martes'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan de [[sûchdieren]] (''Mammalia''), it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[martereftigen]] (''Mustelidae'') en de ûnderfamylje fan 'e [[grutte marters]] (''Guloninae''). Ta dit skaai hearre acht soarten slanke linige martereftigen mei boarstelsturten, lykas de [[stienmurd]] en de [[beamotter]], dy't beide ek yn [[Fryslân]] foarkomme. Harren pels waard (en wurdt noch wol) as tige weardefol beskôge, wat der de oarsaak fan is dat ien soarte, de [[sabelmarter]] yn it ferline tige slim bejage is. Marters libje yn [[Jeraazje]] (oant [[Borneo]] ta) en yn [[Noard-Amearika]]. It skaai fan 'e marters moat net betize wurde mei it [[ûnderskaai]] dat [[marters (ûnderskaai)|deselde namme]] hat.

==Soarten==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 425px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* skaai '''marters''' (''Martes'')
** ûnderskaai [[bûnte marters]] (''Charronia'')
*** [[Maleiske bûnte marter]] (''Martes flavigula'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[Nilgirimarter]] (''Martes gwatkinsii'')
** {{Stambeam2/ein tûke}}ûnderskaai [[marters (ûnderskaai)|marters]] of gewoane marters (''Martes'')
*** [[Amerikaanske marter]] (''Martes americana'')
**** {{Stambeam2/ein tûke}}[[Nijfûnlânske beamotter]] (''Martes americana atrata'')
*** [[beamotter]] (''Martes martes'')
*** [[Japanske marter]] (''Martes melampus'')
*** [[Pasifyske marter]] (''Martes caurina'')
*** [[sabelmarter]] (''Martes zibellina'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[stienmurd]] (''Martes foina'')
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Marten ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Martes}}
}}

[[Kategory:Marter| ]]
[[Kategory:Sûchdiereskaai]]
[[Kategory:Martereftige]]</text>
      <sha1>kq176a7mip8la09xytwns8h8ubcfuij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Waterford (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56414</id>
    <revision>
      <id>1239013</id>
      <parentid>1124684</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T09:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>stobbeberjocht ferwidere, + tekst (by &quot;Berne yn Waterford&quot; Decla de Barra ferwidere, hy is berne yn Bunmahon, wol yn itselde greefskip, mar net yn 'e stêd Waterford.)</comment>
      <origin>1239013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5180" sha1="mv59xsumft4zp6p1nnuau6rf0pag37k" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme        = Waterford&lt;br&gt;Port Láirge
| ôfbylding    = Waterford collage2.jpg
| ôfbyldingstekst = 
| flagge       = 
| wapen        = Waterford coa.png
| lân                         = [[File:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Ierlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Munster.svg|20px]] Munster
| bestjoerlike ienheid 2      = Greefskip
| namme bestjoerlike ienheid 2= Waterford
| ynwennertal  = 60.079 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://data.cso.ie/ Sintraal Statistykburo fan Ierlân (CSO)]&lt;/ref&gt;
| oerflak      = 41,6 km²
| befolkingstichtens = ca. 1.444 ynw./km²
| hichte       = 6 m
| postkoade    = X91
| stifting     = [[914]]
| tiidsône     = [[UTC]]+0
| simmertiid   = UTC+1
| netnûmer     = +353 (0)51
| webside      = [https://www.waterfordcouncil.ie www.waterfordcouncil.ie]
| mapname      = Ierlân-reliëf
| lat_deg      = 52
| lat_min      = 15
| lat_sec      = 0
| lat_dir      = N
| lon_deg      = 7
| lon_min      = 7
| lon_sec      = 0
| lon_dir      = W
}}
'''Waterford''' ([[Iersk-Gaelysk|Iersk]]: ''Port Láirge'') is in plak yn súdeast [[Ierlân]] en de haadstêd fan [[Greefskip Waterford|County Waterford]]. Waterford is de âldste en op fiif nei grutste stêd fan it lân.

It plak waard stichte troch de [[Wytsingen]] mids [[9e iuw]]. It meast ferneamde produkt fan de stêd is it [[Kristal fan Waterford]] dat dêr sûnt [[1783]] makke wurdt. It [[Waterford Institute of Technology]] is de hegeskoalle fan de stêd.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Vadrarfjordr (replica longboat) -132314 (36665680121).jpg|thumb|left|Replika Wytsingskip.]]
Sûtn 795 plonderen de Wytsingen de kust fan [[Ierlân]]. Al gau bleaune se ek yn Ierlân te oerwinterjen yn havens dy't se ''longphorts'' neamden. Sa'n longphort waard yn 853 stifte by it hjoeddeiske Waterford. Om 902 hinne waarden de longphorts ferlitten nei't de Wytsingen troch de Ieren ferdreaun wiene. Neffens de Ierske boarnen kamen de Wytsingen om 914 hinne werom en stiften se Waterford, de earste stêd fan Ierlân.

Yn 1167 besocht [[Diarmaid Mac Murchada]], kening fan [[Leinster]], Waterford yn te nimmen om syn oanspraak op it keningskip fan 'e [[hege kening fan Ierlân]] krêft by te setten. Dat slagge net. Yn 1170 kaam er werom mei [[Richard de Clare]], ek wol Strongbow neamd, en tegearre feroveren se de stêd. Dêrmei begûn de [[Normandyske ferovering fan Ierlân|Normandyske ynfloed yn Ierlân]]. Yn 1171 kaam [[Hindrik II fan Ingelân]] mei in grutte float yn Waterford oan. Hy ferklearre Waterford en [[Dublin]] ta [[keninklike stêd]]en, sadat se streekrjocht ûnder it Ingelske kroanbewâld foelen.

Yn 'e [[Midsiuwen]] wie Waterford nei Dublin de twadde stêd fan Ierlân. It Waterfordske Perkaminteboek, dat fan 1361 oant 1649 byholden waard, heart ta de ierste foarbylden fan it offisjele gebrûk fan it Ingelsk yn Ierlân. Yn 'e 15e iuw wist Waterford de troanpretindinten [[Lambert Simnel]] en [[Perkin Warbeck]] ôf te wizen. Dêrom joech kening [[Hindrik VII fan Ingelân]] de stêd it motto ''Urbs Intacta Manet Waterfordia'' (&quot;Waterford bliuwt de ûnferwoastge stêd&quot;).

Waterford bleau in katolike stêd en foege him by de [[Ierske Konfederaasje]], dy't yn opstân kaam tsjin it Britske bewâld. Dy striid waard ûnder [[Oliver Cromwell]] ûnderdrukt. Syn neef [[Henry Ireton]] ferovere Waterford yn 1650.

De 18e iuw wie in bloeitiid foar Waterford. In grut part fan 'e karakteristike histoaryske arsjitektuer fan 'e stêd datearret fan dy tiid. De hannel mei [[Nijfûnlân]] brocht grutte rykdom, en Waterford waard ien fan 'e wichtichste havens fan Ierlân. Yn 'e 19e iuw ûntwikkelen har ûnder oare de glêsyndustry en de skipsbou.
[[Ofbyld:Reginald Tower and Quay, Waterford. County Waterford, Ireland-LCCN2002717443.tif|thumb|left|Waterford yn 'e 19e iuw.]]
De Ierske nasjonalist [[Thomas Francis Meagher]] ûntwurp yn 1848 de Ierske trijekleur nei in besite oan Frankryk. De flagge waard foar it earst iepenbier toand yn Waterford.

== It besjen wurdich ==
* [http://www.waterfordtourism.com/what-to-see-history.html/ Ferskaat oan histoaryske dingen, û.o. Reginald's Tower, dy't troch de Wytsingen set waard]
* [http://www.fairbrook-house.com/ Fairbrook House, museum foar moderne, figurative keunst mei tunen]
* [http://www.waterfordvisitorcentre.com/ House of Waterford Crystal, kristalfabryk]
* [http://www.waterfordtreasures.com/ Waterford Museum of Treasures] {{en}}

== Berne yn Waterford ==
* [[Gilbert O'Sullivan]] ([[1 desimber]] [[1946]]), sjonger/lietskriuwer
* [[John O'Shea]] ([[30 april]] [[1981]]), [[fuotballer]]
* [[Brian Murphy (doelman)|Brian Murphy]] ([[7 maaie]] [[1983]]), fuotballer

== Stoarn yn Waterford ==
* [[Wout Muller]], (24 jannewaris 2000), [[Nederlân]]sk [[keunstskilder]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://waterfordcouncil.ie/services/culture-heritage/archives/collections/waterford-city-council-collection-2/?utm_source=chatgpt.com Waterford Council.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Waterford}}
}}
{{Koördinaten|52_15_42_N_7_06_43_W_type:city(45775)_region:IE|52° 15' N, 7° 06' W}}
[[Kategory:plak yn Ierlân]]
[[Kategory:Plak stifte yn 914]]</text>
      <sha1>mv59xsumft4zp6p1nnuau6rf0pag37k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:GemeentenNoard-Hollân</title>
    <ns>10</ns>
    <id>66150</id>
    <revision>
      <id>1238964</id>
      <parentid>1157562</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1238964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1512" sha1="rxhpjlo1e0cipm5shmt8l43i7qd55oz" xml:space="preserve">{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;&quot; width=&quot;100%&quot;
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ccccff&quot; width=&quot;100%&quot; | [[Noard-Hollân]]
! [[Ofbyld:Flag of North Holland.svg|30px|border|center|Flagge fan de provinsje Noard-Hollân]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[Aalsmeer]] - [[Alder-Amstel]] - [[Alkmar]] - [[Amstelfean]] - [[Amsterdam (gemeente)|Amsterdam]] - [[Bergen (Noard-Hollân)|Bergen]] - [[Beverwyk]] - [[Blaricum (gemeente)|Blaricum]] - [[Bloemendaal]] - [[Castricum]] - [[Diemen]] - [[Dyk en Waard]] - [[Drechterlân]] - [[Eastsaan]] - [[Edam-Volendam]] - [[Felsen]] - [[Goaiske Marren]] - [[Haarlim]] (haadstêd) - [[Haarlimmermar]] - [[Heemskerk]] - [[Heemstede (Noard-Hollân)|Heemstede]] - [[Heiloo]] - [[De Helder]] - [[Hilfertsom]] - [[Hoarn (Noard-Hollân)|Hoarn]] - [[Hollâns Kroan]] - [[Huizen (gemeente)|Huizen]] - [[Inkhuzen]] - [[Koggelân]] - [[Landsmeer]] - [[Laren (Noard-Hollân)|Laren]] - [[Medemblik (gemeente)|Medemblik]] - [[Opmeer]] - [[Purmerein (gemeente)|Purmerein]] - [[Saanstêd]] - [[Skagen (gemeente)|Skagen]] - [[Stede Broec]] - [[Teksel]] - [[Uitgeest]] - [[Uthoarn]] - [[Wetterlân (gemeente)|Wetterlân]] - [[Widemarren]] - [[Wormerlân]] - [[Zandvoort]]&lt;br&gt;
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
|colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;''[[Template:GemeentenNoard-Hollân|wizigje]]&lt;/small&gt;
|}&lt;noinclude&gt;
[[Kategory:Berjocht: Navigaasje Provinsje|Noard-Hollân]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rxhpjlo1e0cipm5shmt8l43i7qd55oz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tomoaki Makino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114221</id>
    <revision>
      <id>1238949</id>
      <parentid>1126003</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T14:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Explicit</username>
        <id>27232</id>
      </contributor>
      <comment>+[[File:槙野智章選手（浦和レッズ）.jpg]]</comment>
      <origin>1238949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="mnv4n5izkjljk3y812b4ofq9fitytc0" xml:space="preserve">{{stobbe|Japansk fuotballer}}
[[File:槙野智章選手（浦和レッズ）.jpg|200px|right]]
'''{{PAGENAME}}''' ([[11 maaie]] [[1987]]) is in [[Japan]]sk [[fuotbal]]ler, dy't spilet foar [[Urawa Reds]]. Earder spile {{PAGENAME}} foar [[Sanfrecce Hiroshima]] en [[1. FC Köln|Köln]].

==Statistiken==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!colspan=3|[[Japansk fuotbalalvetal]]
|-
!Perioade!!Wedstriden!!Doelpunten
|-
|2010||4||0
|-
|2011||4||0
|-
|2012||3||1
|-
|2013||3||0
|-
|2014||0||0
|-
|2015||8||1
|-
|2016||2||0
|-
!Totaal||24||2
|}

==Keppeling om utens==
*[http://www.national-football-teams.com/player/31564/Tomoaki_Makino.html National Football Teams]

{{DEFAULTSORT:Makino, Tomoaki}}
[[Kategory:Japansk fuotballer]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1987]]</text>
      <sha1>mnv4n5izkjljk3y812b4ofq9fitytc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De Rûne Feanen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130729</id>
    <revision>
      <id>1238956</id>
      <parentid>1238937</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1238956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4948" sha1="an60p7j5ztmb1csqkeey76png763527" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente yn Nederlân
| namme                 = De Rûne Feanen
| ôfbyld                = 
| ôfbyldtekst           = 
| flagge                = Flag of Ronde Venen.svg
| wapen                 = De Ronde Venen wapen 2016.svg
| kaart                 = Map - NL - Municipality code 0736 (2014).png
| kaart1                = Gem-DeRondeVenen-OpenTopo.jpg
| provinsje             = [[Ofbyld:Utrecht (province)-Flag.svg|20px]] [[Utert (provinsje)|Utert]]
| haadplak              = [[Mijdrecht]]
| oerflak               = 116,98 km² &lt;ref name=alle&gt;[https://allecijfers.nl/gemeente/de-ronde-venen/ AlleCijfers]&lt;/ref&gt;
| lân                   = 99,68 km²
| wetter                = 17,30 km²
| ynwennertal           = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|De Rûne Feanen}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; &lt;ref name=alle/&gt;
| befolkingstichtens    = 459 ynw./km²
| gemeenteried          = 
| kolleezje             = 
| boargemaster          = 
| list                  = 
| oprjochte             = [[1989]]
| tiidrek1              = Oant 1989
| yndieling_tiidrek1    = [[Mijdrecht|Gem. Mijdrecht]]&lt;br&gt;[[Vinkeveen en Waverveen|Gem. Finkefean en Waverfean]]&lt;br&gt;[[Wilnis|Gem. Wilnis]]
| tiidrek2              = Sûnt [[2011]]
| yndieling_tiidrek2    = [[Abcoude|Gem. Abcoude]]
| tiidrek3              = 
| yndieling_tiidrek3    = 
| tiidrek4              = 
| yndieling_tiidrek4    = 
| tiidrek5              = 
| yndieling_tiidrek5    = 
| ferkearsieren         = A2, N201
| netnûmer              = 0297
| postkoade             = 1391–1393, 1427–1428, 1431, 3640–3643, 3645, 3648–3649
| webstee               = [https://www.derondevenen.nl/ www.derondevenen.nl]
}}
'''De Rûne Feanen''' ([[Nederlânsk]]: ''De Ronde Venen'') is in [[Nederlânske gemeenten|gemeente]] yn it noardwesten fan 'e provinsje [[Utert (provinsje)|Utert]]. De gemeente hat {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|De Rûne Feanen}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}) boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]) en in oerflak fan 116,98 [[kante kilometer|km²]] (wêrfan 16,21 km² wetter). 

De gemeente is yn 1989 oprjochte en ûntstie troch it gearfoegjen fan trije gemeenten: [[Finkefean en Waverfean]], [[Mijdrecht]] en [[Wilnis]]. [[Abcoude]] waard op 1 jannewaris 2011 by De Rûne Feanen yndield. It haadplak is [[Mijdrecht]].

== Skiednis == 
It gebiet fan De Rûne Feanen is ûntstien troch [[feanterij]] en [[ynpoldering]]. Om it gebiet hinne lizze de rivieren de [[Kromme Mijdrecht (rivier)|Kromme Mijdrecht]], [[Amstel (rivier)|Amstel]], [[Waver (rivier)|Waver]], [[Winkel (rivier)|Winkel]], [[Angstel]] en [[Aa (Utert)|Aa]]. Dy rivieren foarmje mei-inoar hast in sletten sirkel en hawwe de wize fan lanoanmeitsjen en lânferkaveling foar in grut part bepaald.

Oarspronklik hearde it gebiet by it grûngebiet dat de [[Hillige Roomske Ryk|Dútske]] keizer [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto I]] yn 953 oan 'e [[Prinsbisdom Utert|biskop fan Utert]] skonken hie. It gebiet wie doe noch net oanmakke. De lânoanmakkerij begûn neidat biskop Koenraad fan Utert it gebiet skonken hie oan it [[kapittel]] fan [[Sint-Janstsjerke (Utert)|Sint-Jan]] yn [[Utert (stêd)|Utert]]. Dêrby spilen sawol it fêststellen fan 'e grins tusken Hollân en it Stift as it oanmeitsjen fan it feangebiet in wichtige rol.

Yn [[1989]] ûntstie de gemeente De Rûne Feanen troch it gearfoegjen fan 'e eardere gemeenten Finkefean en Waverfean en [[Wilnis]]. De hjoeddeiske gemeente ûntstie op 1 jannewaris 2011 troch de gearfoeging fan De Rûne Feanen mei de eardere gemeente [[Abcoude]].

== Gea ==
[[Ofbyld:Vinkeveen.JPG|thumb|left|De Finkefeanske Plassen.]]
De Rûne Feanen bestiet foar it grutste part út ynpoldere [[fean]]. Yn it easten fan 'e gemeente lizze de [[Finkefeanske Plassen]]. De plassen en it gebiet [[Botshol]] foarmje in fysike skieding tusken [[Abcoude]] en [[Baambrugge]] oan 'e iene kant en it eigentlike gebiet fan 'e Rûne Feanen oan 'e oare kant. Der rint lykwols in wei troch de Feankefeanske Plassen, de [[Baambrugse Zuwe]].

Yn it sintrum fan 'e gemeente, tusken de âlde doarpskearnen fan [[Mijdrecht]], [[Vinkeveen]] en [[Wilnis]], leit de leechlizzende polder [[Groot-Mijdrecht]], dy't sa'n seis meter ûnder NAP leit.

== Plakken ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Plak
! Ynwenners (2026)
|-
| [[Abcoude]]
| 8.194
|-
| [[Amstelhoek]]
| 956
|-
| [[Baambrugge]]
| 1.456
|-
| [[De Hoef (Utert)|De Hoef]]
| 847
|-
| [[Mijdrecht]]
| 16.234
|-
| [[Vinkeveen]]
| 9.733
|-
| [[Waverveen]]
| 800
|-
| [[Wilnis]]
| 7.529
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|De Ronde Venen|De Rûne Feanen}}
}}
{{Navigaasje De Rûne Feanen}}
{{GemeentenUtert}}
[[Kategory:De Rûne Feanen| ]]
[[Kategory:Gemeente yn Utert]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1989]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 2011]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2011]]</text>
      <sha1>an60p7j5ztmb1csqkeey76png763527</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goldhoorn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144835</id>
    <revision>
      <id>1239004</id>
      <parentid>1005984</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T03:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1239004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4229" sha1="o79lrd7ectxaa7frngx4ip8nhc7f5ev" xml:space="preserve">'''Goldhoorn''' is in [[útbuorren]] yn de gemeente [[Aldamt (gemeente)|Aldamt]] yn de [[Provinsjes fan Nederlân|provinsje]] [[Grinslân]] en leit healwei [[Finsterwolde]] en [[Oostwold (Aldamt)|Oostwold]]. Goldhoorn leit oan de noardkant fan it [[Blauwestêd (projekt)|Blauwestêd]]-projekt.

== Namme ==
De namme Goldhoorn is nei alle gedachten ôflaat fan ''gold'' (goud) en ''horn'' (hoeke/herne), dat &quot;tige goede grûn&quot; betsjutte kin. ''Goldhoorn'' is ek de namme fan in [[pleats]] by [[Loppersum]], beëasten [[Westeremden]].

== Skiednis ==
Tichteby de hjoeddeiske útbuorren stie yn de [[Midsiuwen]] in kommanderije ([[kleaster]]) fan de [[Johanniteroarder]]. De kommanderije waard foar it earst yn skriftlike boarnen yn [[1319]] neamd, mar is nei alle gedachten earder stifte. It oarderhûs ''Fynserwald'' foel ûnder de kommanderije fan Steinfurt. Yn [[1424]] waard it grûnbesit útwreide mei in grut lângoed yn [[Heiselhusen]] troch in skinking fan de [[haadling]] Brunger fan [[Loquard]]. It is net dúdlik wêrom't dat skinken dien waard yn it fier fuort lizzende Goldhoorn. Yn [[1446]] wiene de tsjinstellings tusken Goldhoorn en Heiselhusen sa grut wurden, dat besletten waard en meitsje fan Heiselhusen in [[Kommanderije Heiselhusen|selsstannige kleaster]]. Tusken [[1454]] en [[1494]] waard de selsstannigens fan de kommanderije yn Goldhoorn opheft en waard it in foarwurk fan [[Kleaster fan Heveskes|Easterwierrum]]

Goldhoorn foel krekt binnen de needdyk fan 1454, dy't fan de [[Punt fan Reide]] nei [[Finsterwolde]] rûn. It hie ek lêst fan de oerstreamings fan de [[Doalert]], mar nei alle gedachten nei [[1509]]. Yn [[1540]] waard neamd dat de ''gangria in Galkohren'' troch de oerstreamings noch mar in bytsje opbrocht. Om [[1560]] hinne waard de kommanderije ferkocht. Yn [[1574]] waard it lânguod ferkocht oan de aadlike famylje Sickinge fan [[Warffum]], dy't in [[tichelwurk]] úteinsette. Hja sleaten yn dat jier ek in oerienkomst mei it [[karspel]] [[Oostwold (Aldamt)|Oostwold]] om tegearre de mûning fan de Alde Ae ôf te damjen mei in dyk fan goed ien meter heech. It wetter fan de Doalert moast oer de Alde Ae binnenkommen wêze. It tichelwurk stie nei alle gedachten uterdyks en hat oant om 1700 hinne bestien.

It gebiet benoarden Goldhoorn waard stik by stik fannijs ynpoldere; de ''[[Oostwolderpolder]]'' yn [[1769]] en de ''[[Finsterwolderpolder]]'' yn [[1819]].

It lânguod fan de kommanderije wie nei alle gedachten yn de lânpunt tusken de karspels Oostwold en Finsterwolde, dêr't twa grutte pleatsen steane. It bedriuw Goldhoorn 33 yn Oostwold waard fanâlds de ''plaatze Golthoorn'' neamd. De oerbliuwsels fan de kommanderij binne faaks yn in stik lân benefter de hjoeddeiske pleats Goldhoorn 14 yn Oostwold. De provinsjekaart fan Beckeringh út [[1781]] tekenet dêr in tagongsleane mei wat bebouwing.

Benefter de pleats wiene guon klaaiputten, dêr't fanâlds potklaai groeven waard. Al yn de [[sechtjinde iuw]] waard dy grûnstof ferkocht oan pottebakkers yn [[Emden]]. 

De namme 'Goldhoorn' waard letter brûkt foar in oare boerebedriuw, Goldhoorn 33 yn Finsterwolde. It foarhûs fan dy moaie pleats komt út [[1857]].

{{boarnen|boarnefernijing=
* ''Boerderijen en hun bewoners, afd. Beerta'', nr. 121. Famylje-argyf Knottnerus, Scheemda (2017): ''Akte van openbare verkoop, verleden voor Burgemeesters en Raad van Groningen'', 24 novimber 1751 (Siben Nannes, fererve op Jan Grebbers, keaper Harke Alberts); idem, klambrieven fan 23 maart 1752 (op namme fan Harke Alberts en Elske Coers) en 19 maaie 1786 (op namme fan Albert Harkes). Groninger Courant, 12 april 1793. Groninger Courant, 5 febrewaris 1828.
* J.F. Feikens en J.P. Koers, ''Bewoning in het Oldambtster veen (1)'', yn: ''Duvekoater'' 57 (april 2016), p. 27-31.
* ''De boerderijnaam 'Golthoorn' te Finsterwolde wordt genoemd in 1924''. [[Nieuwsblad van het Noorden]], 30 augustus 1924.
* G.A. Stratingh en G.A. Venema, ''De Dollard'' (Grins 1855).
* F.J. Klee, ''Geschichtliches und Kirchengeschichtliches aus Ostfriesland'' (2 parten.; Lier 1989, 1992)
}}

{{Koördinaten|53_12_N_7_14_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 12' NB, 7° 14' EL}}

{{msg:GemeenteAldamt}}

[[Kategory:Plak yn it Aldamt (gemeente)]]</text>
      <sha1>o79lrd7ectxaa7frngx4ip8nhc7f5ev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ielgoesfûgels</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147372</id>
    <revision>
      <id>1238980</id>
      <parentid>1236788</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T20:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Skaai ielguozzen oanfolle.</comment>
      <origin>1238980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3485" sha1="5nm1tz93keolmqlvf0rh2vyfv25fznv" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           =Phalacrocorax_carbo02.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     =[[Ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')

| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[ginteftigen]] (''Suliformes'')
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = '''ielgoesfûgels''' (''Phalacrocoracidae'')

| beskriuwer, jier    = [[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1850
}}
De '''ielgoesfûgels''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Phalacrocoracidae''), ek '''skolfers''' neamd, binne in [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan [[wetterfûgels]] yn it [[skift (taksonomy)|skift]] fan de [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De famylje telt sa'n 35-43 [[soarte (taksonomy)|soarte]]n ferdield oer 1-5 [[skaai (taksonomy)|skaai]]en. Alle ielguozzen binne foar it meastepart swarte of swarteftige fûgels mei in lingte fan 50-100 cm.

==Famyljeopbou==
* ''Famylje'': '''ielgoesfûgels''' (''Phalacrocoracidae'')
** ''Skaai'': [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo''), 5 soarten, dêrûnder:
*** [[langsturtielgoes]] (''Microcarbo africanus'')
*** [[dwerchielgoes]] (''Microcarbo pygmaeus'')
*** [[Yndyske dwerchielgoes]] (''Microcarbo niger'')
*** [[kroanielgoes]] (''Microcarbo coronatus'') 
*** [[lytse bûnte ielgoes]] (''Microcarbo melanoleucos'')
** ''Skaai'': [[readpoatielguozzen]] (''Poikilocarbo''), 1 soarte:
*** [[readpoatielgoes]] (''Poikilocarbo gaimardi'')
** ''Skaai'': [[toefielguozzen]] (''Gulosus''), 1 soarte:
*** [[toefielgoes]] (''Gulosus aristotelis'', ek wol ''Phalacrocorax aristotelis'')
** ''Skaai'': [[Amerikaanse ielguozzen]] ''[[Nannopterum]]'', 3 soarten:
*** [[Galápagosielgoes]] (''Nannopterum harrisi'')
*** [[Neotropyske ielgoes]] (''Nannopterum brasilianum'')
*** [[dûbeltoefielgoes]] (''Nannopterum auritum'')
** ''Skaai'': [[wytbûkielguozzen]] (''Leucocarbo''), 9 soarten, dêrûnder:
***  [[keizerielgoes]] (''Leucocarbo atriceps'')
** ''Skaai'': ''[[Urile]]'', 4 soarten:
*** [[blaukielielgoes]] (''Urile penicillatus'')
*** [[readmaskerielgoes]] (''Urile urile'')
*** [[pelagyske ielgoes]] (''Urile pelagicus'')
*** [[brilielgoes]] (''Urile perspicillatus'') (útstoarn)
** ''Skaai'': [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax''), 12 libbene soarten, dêrûnder:
*** [[Japanske ielgoes]] (''Phalacrocorax capillatus'')
*** [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'')
*** [[wytboarstielgoes]] (''Phalacrocorax (carbo) lucidus'')
*** [[Arabyske ielgoes]] (''Phalacrocorax nigrogularis'')
*** [[Yndyske ielgoes]] (''Phalacrocorax fuscicollis'')
*** [[Kaapske ielgoes]] (''Phalacrocorax capensis'')
*** [[Pitcairnielgoes]] of [[Featherstonielgoes]] (''Phalacrocorax featherstoni'') 
*** [[Swartmaskerielgoes]] (''Phalacrocorax fuscescens'')
*** [[Benguëla-ielgoes]] (''Phalacrocorax neglectus'')
*** [[grienmaskerielgoes]] (''Phalacrocorax punctatus'')
*** [[swarte ielgoes]] (''Phalacrocorax sulcirostris'')
*** [[bûnte ielgoes]] (''Phalacrocorax varius'')

[[Kategory:Ielgoesfûgel| ]]
[[Kategory:Fûgelfamylje]]
[[Kategory:Ginteftige]]</text>
      <sha1>5nm1tz93keolmqlvf0rh2vyfv25fznv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Briedparasitêre koekoeken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148149</id>
    <revision>
      <id>1238953</id>
      <parentid>1172106</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>+ beskriuwer</comment>
      <origin>1238953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4251" sha1="bpb4x8j2laxan6od6ujmnii56mwjdte" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           =Large Hawk Cuckoo (Hierococcyx sparverioides).jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     = [[Grutte sparwerkoekoek]] (''Hierococcyx sparverioides'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9             = ''sûnder rang'':
| namme9              = [[trapfoarmigen]]&amp;nbsp;(''Otidimorphae'')
| takson11            = [[skift]]
| namme11             = [[koekoekeftigen]] (''Cuculiformes'')
| takson12            = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme12             = [[koekoekfûgels]] (''Cuculidae'')
| takson13            = [[ûnderfamylje]]:
| namme13             = '''echte koekoeken''' of '''briedparasitêre koekoeken''' (''Cuculinae'')
| takson14            = 
| namme14             =
| takson15            = 
| namme15             =
| beskriuwer, jier    = [[William Elford Leach|Leach]] 1820
}}
De '''echte koekoeken''' of '''briedparasitêre koekoeken''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Cuculinae'') foarmje in [[ûnderfamylje]] fan de [[koekoekeftigen]] (''Cuculidae''). Dizze koekoeken komme yn de Âlde Wrâld: Jeraazje, Afrika, Austraalje, foar. Yn Jeropa komt allienich de 'gewoane' [[koekoek]] (''Cuculus canorus'') foar, yn Súd-Jeropa ek noch de [[toefkoekoek]] (''Clamator glandarius'').

==Taksonomy==
De ûnderfamylje fan de echte (briedparasiêre) koekoeken omfet 11-14 [[skaai (taksonomy)|skaai]]en. De posysje fan de [[toefkoekoeken]] (skaai: ''Clamator'') en fan de [[Amerikaanske koekoeken]] (skaaien: û.o. ''Coccyzus'') is boarne fan diskusje. Hjir wurde de toefkoekoeken 
meirekkene, mar wurde de Amerikaanske koekoeken by de [[koekoeken fan de Nije Wrâld]] (ûnderfamylje ''Phaenicophaeinae'') yndield.

==Underfamylje-opbou==
* ''Skaai'': ''Clamator'' ([[toefkoekoeken]]), 4 soarten:
** [[Koromandelkoekoek]] (''Clamator coromandus'')
** [[toefkoekoek]] (''Clamator glandarius'')
** [[streke toefkoekoek]] (''Clamator levaillantii'')
** [[Jakobynkoekoek]] (''Clamator jacobinus'')
* ''Skaai'': ''Pachycoccyx'' ([[toefkoekoeken]]), 1 soarte:
** (''Pachycoccyx audeberti'')
* ''Skaai'': ''Microdynamis'', 1 soarte
** (''Microdynamis parva'')
* ''Skaai'': ''Eudynamys'', 3 soarten, û.o.:
** [[Aziatyske koel]] (''Eudynamys scolopaceus'')
* ''Skaai'': ''Urodynamis'', 1 soarte:
** (''Urodynamis taitensis'')
* ''Skaai'': ''Scythrops'', 1 soarte:
** (''Scythrops novaehollandiae'')
* ''Skaai'': ''Chrysococcyx'' ([[brûnskoekoeken]]), 11 soarten, û.o.:
** [[Aziatyske brûnskoekoek]] (''Chrysococcyx maculatus'')
** [[diederikkoekoek]] (''Chrysococcyx caprius'')
** [[klaaskoekoek]] (''Chrysococcyx klaas'')
** [[smaragdkoekoek]] (''Chrysococcyx cupreus'')
* ''Skaai'': ''Cacomantis'', 10 soarten, û.o.:
** [[feale koekoek]] (''Cacomantis pallidus'')
** [[kleikoekoek]] (''Cacomantis merulinus'')
** [[griisbûkkoekoek]] (''Cacomantis passerinus'')
* ''Skaai'': ''Cercococcyx'', 3 soarten, û.o.:
** (''Cercococcyx mechowi'')
* ''Skaai'': ''Surniculus'', 4 soarten, û.o.:
** (''Surniculus velutinus'')
* ''Skaai'': ''Hierococcyx'' ([[sparwerkoekoeken]]), 8 soarten, û.o.:
** [[grutte sparwerkoekoek]] (''Hierococcyx sparverioides'')
** [[sparwerkoekoek]] (''Hierococcyx varius'')
* ''Skaai'': ''Cuculus'', 11 soarten:
** [[swarte koekoek]] (''Cuculus clamosus'')
** [[heremytkoekoek]] (''Cuculus solitarius'')
** [[lytse koekoek]] (''Cuculus poliocephalus'')
** [[Selebeskoekoek]] (''Cuculus crassirostris'')
** [[koartwjukkoekoek]] (''Cuculus micropterus'')
** [[Madagaskarkoekoek]] (''Cuculus rochii'')
** [[Afrikaanske koekoek]] (''Cuculus gularis'')
** [[Himalayakoekoek]] (''Cuculus saturatus'')
** [[boskkoekoek]] (''Cuculus optatus'')
** [[Sûndakoekoek]] (''Cuculus lepidus'')
** [[koekoek]] (''Cuculus canorus'')

==Keppelings om utens==
*[http://www.worldbirdnames.org IOC World Bird List 11.1, jan. 2021]

[[Kategory:Koekoekfûgel]]</text>
      <sha1>bpb4x8j2laxan6od6ujmnii56mwjdte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eeth Koth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158906</id>
    <revision>
      <id>1238948</id>
      <parentid>1080943</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T12:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45720-96</username>
        <id>59437</id>
      </contributor>
      <comment>Mace Windu</comment>
      <origin>1238948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7483" sha1="7q8o3lk182z0bs716gpzarcvw2r3y6o" xml:space="preserve">{{Fiktyf of legindarysk personaazje
| ôfbylding            = Eeth Koth.png
| ôfbyldingstekst      = 
| ôfbyldingsbreedte    = 
| namme                = Eeth Koth &lt;br&gt;&lt;small&gt;personaazje út ''[[Star Wars]]''&lt;/small&gt;
| oare namme(n)        = 
| bynamme              = 
| sekse                = [[manlik]]
| soarte personaazje   = [[Zabrak]] 
| nasjonaliteit        = [[File:Flag of the Galactic Republic.svg|border|20px]] [[Galaktyske Republyk|Galaktysk]]
| berop/amt            = [[Jedi-master]]
| besibbe personaazjes = [[Ceddy Hendricks]]&lt;br&gt;[[Yoda]] &lt;br&gt;[[Saesee Tiin]] &lt;br&gt;[[Adi Gallia]] &lt;br&gt;[[Plo Koon]] 
| attributen           = 
| geastlike heit       = [[George Lucas]]
| útjouwer             = 
| ûntstean             = [[1999]]
}}
'''Eeth Koth''' ([[útspr.]]: [ˈiːθ ˈkɔθ], likernôch: &quot;iiz koz&quot;) is in [[fiktyf]] [[personaazje]] fan minder belang út 'e [[Star Wars|''Star Wars''-franchise]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[regisseur|filmmakker]] [[George Lucas]]. Hy is in [[Jedi-master]] fan it [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske ras]] fan 'e [[Zabraks]], en teffens in lid fan 'e [[Hege Jedi Ried]], it [[bestjoer]] fan 'e [[Jedi Oarder]]. Eeth Koth waard yntrodusearre yn ''[[Star Wars: Episode&amp;nbsp;I&amp;nbsp;– The Phantom Menace]]'' ([[1999]]). It personaazje waard yn dy [[film]] en yn it [[ferfolch]] ''[[Star Wars: Episode&amp;nbsp;II&amp;nbsp;– Attack of the Clones]]'' ([[2002]]) spile troch [[akteur]] [[Hassani Shapi]]. Yn 'e [[tekenfilmsearje]] ''[[Star Wars: The Clone Wars (tillefyzjesearje út 2008)|Star Wars: The Clone Wars]]'' waard syn [[dialooch]] ynsprutsen troch [[stimakteur]] [[Chris Edgerly]]. 
__TOC__
==Fiktive biografy==
===Jonkheid===
Eeth Koth wurdt [[berne]] as in [[Zabrak|Iridoanske Zabrak]] op 'e [[planeet]] [[Iridonia]], yn 'e Midrâne fan it [[Stjerrestelsel]]. Omreden fan syn oanberne [[Krêft]]gefoeligens wurdt er al jong nei de Jedi Timpel, it [[haadkertier]] fan 'e [[Jedi Oarder]], op [[Coruscant]] ta brocht, dêr't er [[oplieding|oplaat]] wurdt ta [[Jedi-ridder]]. 

===Nabookrisis===
Koth ûntjout him ta in foaroansteand lid fan 'e Oarder en wurdt om 40&amp;nbsp;[[Yavin#Tiidrekkening|f.Sl.Y.]] beneamd yn 'e [[Hege Jedi Ried]], it [[bestjoer]]sorgaan fan 'e Oarder. Dêr tsjinnet er noch as yn 32&amp;nbsp;[[Yavin#Tiidrekkening|f.Sl.Y.]] de [[Nabookrisis]] útbrekt. Koth is behelle yn 'e rieplachtings fan 'e Hege Jedi Ried oer de krisis sels, mar ek oer it wer opdûken fan 'e [[Sith]], de âlde aartsfijannen fan 'e Jedi, fan wa't oannommen waard dat se tûzenen jierren lyn al útrûge wiene.

Koth is fierders oanwêzich as master [[Qui-Gon Jinn]] de njoggenjierrige [[Anakin Skywalker]] foar de Ried bringt, dy't sa sterk yn [[de Krêft]] is dat Qui-Gon derfan oertsjûge rekke is dat er de Utkarde is dêr't de oerâlde [[profesije]]n fan 'e Jedi gewach fan meitsje. De oare leden fan 'e Ried binne it deroer iens dat in [[leeftyd]] fan njoggen jier fierstente let is om noch oan in oplieding ta Jedi te begjinnen. Om't Koth sels syn oplieding op 'e ûngewoan lette leeftyd fan fjouwer jier úteinset is, stiet er mear iepen foar it pleidoai fan Qui-Gon as de oare leden, mar hy wurdt oerstimd. 

Nei it [[ferstjerren]] fan Qui-Gon yn 'e [[Slach om Naboo]] by in konfrontaasje mei de Sith [[Darth Maul]], kundiget Qui-Gon syn eardere [[padawan]] [[Obi-Wan Kenobi]] oan dat er hoe dan ek gehoar jaan sil oan 'e lêste wurden fan syn âlde master, dy't him dêrmei frege hat om Anakin ta Jedi te trainen. Koth hat minder muoite as de oare leden fan 'e Hege Jedi Ried om him dêrby del te lizzen. Hy reizget mei û.o. [[Yoda]] en [[Mace Windu]] nei [[Naboo]], dêr't er oanwêzich is by de [[kremaasje]] fan Qui-Gon Jinn en de [[oerwinningsparade]] yn 'e [[haadstêd]] [[Theed]].

===Kloane-oarloggen===
Wannear't yn 22&amp;nbsp;[[Yavin#Tiidrekkening|f.Sl.Y.]] de [[Separatistyske Krisis (Star Wars)|Separatistyske Krisis]] útbrekt, wêryn't de [[Konfederaasje fan Unôfhinklike Stelsels]] him besiket [[sesesje|ôf te skieden]] fan 'e [[Galaktyske Republyk]], is Koth noch altyd lid fan 'e Hege Jedi Ried. Hy is ien fan 'e Jedi-masters dy't mei Mace Windu nei de planeet [[Geonosis]] reizgje om Obi-Wan Kenobi, Anakin Skywalker en [[senator]] [[Padmé Amidala]] te rêden, dy't dêre troch de Sith [[greve Dooku]] ta de [[deastraf]] feroardiele binne. Koth oerlibbet de [[Earste Slach om Geonosis]] en wurdt in [[generaal]] yn it [[Grutte Leger fan 'e Republyk]], dat bestiet út 'e [[klonen|kloansoldaten]] dy't Jedi-master [[Sifo-Dyas]] mear as tsien jier earder op [[Kamino]] besteld hie.

Ier yn 'e [[Kloane-oarloggen]] tsjin 'e [[separatist]]en fan 'e Konfederaasje fan Unôfhinklike Stelsels wurdt it [[flaggeskip]] fan Koth [[interjen|intere]] en oermastere troch de separatistyske [[opperbefelhawwer]], de [[cyborg]] [[generaal Grievous]] en syn MagnaWachten. Nei in yngeand [[duël]] mei de [[ljochtsabel]] wurdt Koth [[kriichsfinzen]] nommen. Grievous ferstjoerd in [[hologram]] nei de Hege Jedi Ried wêryn't er Koth [[marteljen|martelet]], mar it slagget Koth om mei [[gebeartetaal|gebearten]] fan 'e [[finger]]s syn lokaasje te [[kommunikaasje|oer te bringen]], en hy wurdt net lang dêrnei rêden troch Obi-Wan Kenobi, Anakin Skywalker en [[Adi Gallia]].

Koth tsjinnet it grutste part fan 'e Kloane-oarloggen as generaal fan it Grutte Leger fan 'e Republyk en lid fan 'e Hege Jedi Ried, oant er, tsjin 'e ein fan dat konflikt, út syn [[funksje (posysje)|funksje]] set wurdt om't er de priis fan 'e [[oarloch]] net goedkrije kin mei de [[ideaal|ideälen]] fan 'e Jedi Oarder. Syn sit yn 'e Hege Ried wurdt oernommen troch [[Aven Kolar]], in oare Zabrak fan Iridonia. Koth stapt neitiid [[desyllúzjonearing|desyllúzjonearre]] út 'e Jedi Oarder en ûntkomt sa yn 19&amp;nbsp;[[Yavin#Tiidrekkening|f.Sl.Y.]] oan 'e [[Grutte Suvering fan de Jedi|útrûging fan 'e Jedi troch harren eigen kloansoldaten]] nei't [[kânselier]] [[Palpatine]], dy't de [[kwea|boasaardige]] Sith-master [[Darth Sidious]] blykt te wêzen, dêr de yn 'e [[psyche]] fan 'e kloanen foarprogrammearre [[Oarder&amp;nbsp;66]] ta útfurdiget.

===Dea===
Fiif jier letter, yn 14&amp;nbsp;[[Yavin#Tiidrekkening|f.Sl.Y.]] is Eeth Koth in [[preester]] yn 'e Tsjerke fan 'e Ganthyske Ferljochting. Hy is [[troud]] mei in oare Iridoanske Zabrak, in frou dy't Mira hjit, mei wa't er in nijberne [[poppe]] hat. De Sith-ridder [[Darth Vader]] wit him lang om let op te spoaren mei in trijetal fan 'e [[ynkwisiteur]]s fan it [[Galaktysk Keizerryk]]. (Dat is in groep Krêftgefoeligen dy't nei [[yndoktrinaasje]] troch [[keizer]] Palpatine ynset wurdt as Jedi-jagers.) Yn in duël mei de [[ljochtsabel]] wurdt Koth troch Vader ferslein en deade. De poppe, dy't krekt as har heit Krêftgefoelich is, wurdt [[ûntfierd]] om as ûnderdiel fan it Projekt Risper as ynkwisiteur oplaat te wurden.

==Keppelings om utens==
*{{en}}[https://starwars.fandom.com/wiki/Eeth_Koth Artikel oer Eeth Koth yn Wookieepedia, de offisjele ''Star Wars''-Wikipedy]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://starwars.fandom.com/wiki/Eeth_Koth Artikel oer Eeth Koth yn Wookieepedia, de offisjele ''Star Wars''-Wikipedy]
}}
{{Star Wars personaazjes}}

{{DEFAULTSORT:Koth, Eeth}}
[[Kategory:Personaazje út Star Wars]]
[[Kategory:Fiktyf bûtenierdsk wêzen]]
[[Kategory:Jedi-ridder]]
[[Kategory:Fiktyf diplomaat]]
[[Kategory:Fiktyf generaal]]
[[Kategory:Fiktyf moardslachtoffer]]
[[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1999]]

[[en:List of Star Wars characters#Eeth Koth]]</text>
      <sha1>7q8o3lk182z0bs716gpzarcvw2r3y6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238984</id>
      <parentid>1238948</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T22:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bewurkings fan &quot;[[Wiki:Contributions/~2026-45720-96|~2026-45720-96]]&quot; ([[Meidogger oerlis:~2026-45720-96|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan &quot;Ieneach fan 'e Esk&quot;.</comment>
      <origin>1080943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7478" sha1="i56mwrq94nel2v2pjmomem5bw8wlm4p" xml:space="preserve">{{Fiktyf of legindarysk personaazje
| ôfbylding            = Eeth Koth.png
| ôfbyldingstekst      = 
| ôfbyldingsbreedte    = 
| namme                = Eeth Koth &lt;br&gt;&lt;small&gt;personaazje út ''[[Star Wars]]''&lt;/small&gt;
| oare namme(n)        = 
| bynamme              = 
| sekse                = [[manlik]]
| soarte personaazje   = [[Zabrak]] 
| nasjonaliteit        = [[File:Flag of the Galactic Republic.svg|border|20px]] [[Galaktyske Republyk|Galaktysk]]
| berop/amt            = [[Jedi-master]]
| besibbe personaazjes = [[Mace Windu]]&lt;br&gt;[[Yoda]] &lt;br&gt;[[Saesee Tiin]] &lt;br&gt;[[Adi Gallia]] &lt;br&gt;[[Plo Koon]] 
| attributen           = 
| geastlike heit       = [[George Lucas]]
| útjouwer             = 
| ûntstean             = [[1999]]
}}
'''Eeth Koth''' ([[útspr.]]: [ˈiːθ ˈkɔθ], likernôch: &quot;iiz koz&quot;) is in [[fiktyf]] [[personaazje]] fan minder belang út 'e [[Star Wars|''Star Wars''-franchise]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[regisseur|filmmakker]] [[George Lucas]]. Hy is in [[Jedi-master]] fan it [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske ras]] fan 'e [[Zabraks]], en teffens in lid fan 'e [[Hege Jedi Ried]], it [[bestjoer]] fan 'e [[Jedi Oarder]]. Eeth Koth waard yntrodusearre yn ''[[Star Wars: Episode&amp;nbsp;I&amp;nbsp;– The Phantom Menace]]'' ([[1999]]). It personaazje waard yn dy [[film]] en yn it [[ferfolch]] ''[[Star Wars: Episode&amp;nbsp;II&amp;nbsp;– Attack of the Clones]]'' ([[2002]]) spile troch [[akteur]] [[Hassani Shapi]]. Yn 'e [[tekenfilmsearje]] ''[[Star Wars: The Clone Wars (tillefyzjesearje út 2008)|Star Wars: The Clone Wars]]'' waard syn [[dialooch]] ynsprutsen troch [[stimakteur]] [[Chris Edgerly]]. 
__TOC__
==Fiktive biografy==
===Jonkheid===
Eeth Koth wurdt [[berne]] as in [[Zabrak|Iridoanske Zabrak]] op 'e [[planeet]] [[Iridonia]], yn 'e Midrâne fan it [[Stjerrestelsel]]. Omreden fan syn oanberne [[Krêft]]gefoeligens wurdt er al jong nei de Jedi Timpel, it [[haadkertier]] fan 'e [[Jedi Oarder]], op [[Coruscant]] ta brocht, dêr't er [[oplieding|oplaat]] wurdt ta [[Jedi-ridder]]. 

===Nabookrisis===
Koth ûntjout him ta in foaroansteand lid fan 'e Oarder en wurdt om 40&amp;nbsp;[[Yavin#Tiidrekkening|f.Sl.Y.]] beneamd yn 'e [[Hege Jedi Ried]], it [[bestjoer]]sorgaan fan 'e Oarder. Dêr tsjinnet er noch as yn 32&amp;nbsp;[[Yavin#Tiidrekkening|f.Sl.Y.]] de [[Nabookrisis]] útbrekt. Koth is behelle yn 'e rieplachtings fan 'e Hege Jedi Ried oer de krisis sels, mar ek oer it wer opdûken fan 'e [[Sith]], de âlde aartsfijannen fan 'e Jedi, fan wa't oannommen waard dat se tûzenen jierren lyn al útrûge wiene.

Koth is fierders oanwêzich as master [[Qui-Gon Jinn]] de njoggenjierrige [[Anakin Skywalker]] foar de Ried bringt, dy't sa sterk yn [[de Krêft]] is dat Qui-Gon derfan oertsjûge rekke is dat er de Utkarde is dêr't de oerâlde [[profesije]]n fan 'e Jedi gewach fan meitsje. De oare leden fan 'e Ried binne it deroer iens dat in [[leeftyd]] fan njoggen jier fierstente let is om noch oan in oplieding ta Jedi te begjinnen. Om't Koth sels syn oplieding op 'e ûngewoan lette leeftyd fan fjouwer jier úteinset is, stiet er mear iepen foar it pleidoai fan Qui-Gon as de oare leden, mar hy wurdt oerstimd. 

Nei it [[ferstjerren]] fan Qui-Gon yn 'e [[Slach om Naboo]] by in konfrontaasje mei de Sith [[Darth Maul]], kundiget Qui-Gon syn eardere [[padawan]] [[Obi-Wan Kenobi]] oan dat er hoe dan ek gehoar jaan sil oan 'e lêste wurden fan syn âlde master, dy't him dêrmei frege hat om Anakin ta Jedi te trainen. Koth hat minder muoite as de oare leden fan 'e Hege Jedi Ried om him dêrby del te lizzen. Hy reizget mei û.o. [[Yoda]] en [[Mace Windu]] nei [[Naboo]], dêr't er oanwêzich is by de [[kremaasje]] fan Qui-Gon Jinn en de [[oerwinningsparade]] yn 'e [[haadstêd]] [[Theed]].

===Kloane-oarloggen===
Wannear't yn 22&amp;nbsp;[[Yavin#Tiidrekkening|f.Sl.Y.]] de [[Separatistyske Krisis (Star Wars)|Separatistyske Krisis]] útbrekt, wêryn't de [[Konfederaasje fan Unôfhinklike Stelsels]] him besiket [[sesesje|ôf te skieden]] fan 'e [[Galaktyske Republyk]], is Koth noch altyd lid fan 'e Hege Jedi Ried. Hy is ien fan 'e Jedi-masters dy't mei Mace Windu nei de planeet [[Geonosis]] reizgje om Obi-Wan Kenobi, Anakin Skywalker en [[senator]] [[Padmé Amidala]] te rêden, dy't dêre troch de Sith [[greve Dooku]] ta de [[deastraf]] feroardiele binne. Koth oerlibbet de [[Earste Slach om Geonosis]] en wurdt in [[generaal]] yn it [[Grutte Leger fan 'e Republyk]], dat bestiet út 'e [[klonen|kloansoldaten]] dy't Jedi-master [[Sifo-Dyas]] mear as tsien jier earder op [[Kamino]] besteld hie.

Ier yn 'e [[Kloane-oarloggen]] tsjin 'e [[separatist]]en fan 'e Konfederaasje fan Unôfhinklike Stelsels wurdt it [[flaggeskip]] fan Koth [[interjen|intere]] en oermastere troch de separatistyske [[opperbefelhawwer]], de [[cyborg]] [[generaal Grievous]] en syn MagnaWachten. Nei in yngeand [[duël]] mei de [[ljochtsabel]] wurdt Koth [[kriichsfinzen]] nommen. Grievous ferstjoerd in [[hologram]] nei de Hege Jedi Ried wêryn't er Koth [[marteljen|martelet]], mar it slagget Koth om mei [[gebeartetaal|gebearten]] fan 'e [[finger]]s syn lokaasje te [[kommunikaasje|oer te bringen]], en hy wurdt net lang dêrnei rêden troch Obi-Wan Kenobi, Anakin Skywalker en [[Adi Gallia]].

Koth tsjinnet it grutste part fan 'e Kloane-oarloggen as generaal fan it Grutte Leger fan 'e Republyk en lid fan 'e Hege Jedi Ried, oant er, tsjin 'e ein fan dat konflikt, út syn [[funksje (posysje)|funksje]] set wurdt om't er de priis fan 'e [[oarloch]] net goedkrije kin mei de [[ideaal|ideälen]] fan 'e Jedi Oarder. Syn sit yn 'e Hege Ried wurdt oernommen troch [[Aven Kolar]], in oare Zabrak fan Iridonia. Koth stapt neitiid [[desyllúzjonearing|desyllúzjonearre]] út 'e Jedi Oarder en ûntkomt sa yn 19&amp;nbsp;[[Yavin#Tiidrekkening|f.Sl.Y.]] oan 'e [[Grutte Suvering fan de Jedi|útrûging fan 'e Jedi troch harren eigen kloansoldaten]] nei't [[kânselier]] [[Palpatine]], dy't de [[kwea|boasaardige]] Sith-master [[Darth Sidious]] blykt te wêzen, dêr de yn 'e [[psyche]] fan 'e kloanen foarprogrammearre [[Oarder&amp;nbsp;66]] ta útfurdiget.

===Dea===
Fiif jier letter, yn 14&amp;nbsp;[[Yavin#Tiidrekkening|f.Sl.Y.]] is Eeth Koth in [[preester]] yn 'e Tsjerke fan 'e Ganthyske Ferljochting. Hy is [[troud]] mei in oare Iridoanske Zabrak, in frou dy't Mira hjit, mei wa't er in nijberne [[poppe]] hat. De Sith-ridder [[Darth Vader]] wit him lang om let op te spoaren mei in trijetal fan 'e [[ynkwisiteur]]s fan it [[Galaktysk Keizerryk]]. (Dat is in groep Krêftgefoeligen dy't nei [[yndoktrinaasje]] troch [[keizer]] Palpatine ynset wurdt as Jedi-jagers.) Yn in duël mei de [[ljochtsabel]] wurdt Koth troch Vader ferslein en deade. De poppe, dy't krekt as har heit Krêftgefoelich is, wurdt [[ûntfierd]] om as ûnderdiel fan it Projekt Risper as ynkwisiteur oplaat te wurden.

==Keppelings om utens==
*{{en}}[https://starwars.fandom.com/wiki/Eeth_Koth Artikel oer Eeth Koth yn Wookieepedia, de offisjele ''Star Wars''-Wikipedy]

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://starwars.fandom.com/wiki/Eeth_Koth Artikel oer Eeth Koth yn Wookieepedia, de offisjele ''Star Wars''-Wikipedy]
}}
{{Star Wars personaazjes}}

{{DEFAULTSORT:Koth, Eeth}}
[[Kategory:Personaazje út Star Wars]]
[[Kategory:Fiktyf bûtenierdsk wêzen]]
[[Kategory:Jedi-ridder]]
[[Kategory:Fiktyf diplomaat]]
[[Kategory:Fiktyf generaal]]
[[Kategory:Fiktyf moardslachtoffer]]
[[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1999]]

[[en:List of Star Wars characters#Eeth Koth]]</text>
      <sha1>i56mwrq94nel2v2pjmomem5bw8wlm4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amsterdam (gemeente)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165806</id>
    <revision>
      <id>1238954</id>
      <parentid>1238941</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- tikfl.</comment>
      <origin>1238954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5779" sha1="5ixpuy89t97zspf4y0iomlku0waso6l" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente yn Nederlân
| namme                 = Amsterdam
| ôfbyld                = 
| ôfbyldtekst           = 
| flagge                = Flag of Amsterdam.svg
| wapen                 = Amsterdam wapen.svg
| kaart                 = Amsterdam Map - Municipality code 0363 (2022).svg
| kaart1                = Gem-Amsterdam-OpenTopo.jpg
| provinsje             = [[Ofbyld:Flag of North Holland.svg|20px]] [[Noard-Hollân]]
| haadplak              = [[Amsterdam]]
| oerflak               = 243,65 km² &lt;ref name=alle&gt;[https://allecijfers.nl/gemeente/amsterdam/ AlleCijfers]&lt;/ref&gt;
| lân                   = 188,12 km²
| wetter                = 55,53 km²
| ynwennertal           = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Amsterdam}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; &lt;ref name=cbs&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/86247NED CBS]&lt;/ref&gt;
| befolkingstichtens    = 3.865 ynw./km²
| gemeenteried          = 
| kolleezje             = 
| boargemaster          = 
| list                  = 
| oprjochte             = [[1812]]
| tiidrek1              = [[1921]]
| yndieling_tiidrek1    = + [[Buiksloot]]&lt;br&gt;+ [[Nieuwendam]]&lt;br&gt;+ [[Ransdorp]]&lt;br&gt;+ [[Sloten (Noard-Hollân)|Sloten]]&lt;br&gt;+ [[Watergraafsmeer]]
| tiidrek2              = [[1966]]
| yndieling_tiidrek2    = + [[Weesperkarspel]]
| tiidrek3              = [[2022]]
| yndieling_tiidrek3    = + [[Weesp (gemeente)|Weesp]]
| tiidrek4              = 
| yndieling_tiidrek4    = 
| tiidrek5              = 
| yndieling_tiidrek5    = 
| ferkearsieren         = E19, E22, E35, E231, A1, A2, A4, A5, A6, A9, A10, N200, N235, N236, N247 
| netnûmer              = 020
| postkoade             = 1000–1109, 1381–1383
| webstee               = [https://www.amsterdam.nl/ www.amsterdam.nl]
}}
De '''gemeente Amsterdam''' is in [[Noard-Hollân|Noardhollânske]] gemeente yn [[Nederlân]]. Wichtichste plak yn 'e gemeente is de [[stêd]] [[Amsterdam (stêd)|Amsterdam]]. 

Amsterdam is neffens ynwennertal de grutste gemeente fan Nederlân. Tegearre mei 29 oare gemeenten makket Amsterdam diel út fan 'e [[Metropoalregio Amsterdam]], dêr't mear as 2,6 miljoen minsken wenje. Op 1 jannewaris 2024 hie 59,6% fan 'e Amsterdamse befolking in migraasje-eftergrûn. Mei De Haach is dat it heechste persintaazje fan it lân. It tal ferskillende [[nasjonaliteit|nasjonaliteiten]] yn 'e gemeente heart ta it heechste fan 'e wrâld.

== Skiednis ==
Sûnt de 19e iuw hat Amsterdam ferskate omlizzende gemeenten of dielen dêrfan anneksearre, benammen om mear romte te krijen foar stedsútwreiding. Grutte anneksaasjes fûnen plak yn 1877, 1896, 1921 en 1966. Sa kamen ûnder oaren dielen fan [[Sloten (Noard-Hollân)|Sloten]], [[Nieuwer-Amstel]], [[Watergraafsmeer]] en [[Buiksloot]] by Amsterdam. De útwreidingen makken de bou mooglik fan nije stedswiken, lykas [[De Pijp]], [[Amsterdam-Súd]] en grutte parten fan [[Amsterdam-Noard]].

== Foarming fan stedsdielen ==
Sûnt 1981 ûntwikkele Amsterdam in stelsel fan stedsdielen mei in eigen bestjoer. De earsten wiene Noard en Osdorp. It stelsel waard letter fierder útwreide en ferskate kearen weryndield. Yn 1990 wiene der sechstjin stedsdielen en yn 2002 krige ek it Sintrum in eigen stedsdielbestjoer.

Op 1 maaie 2010 waarden de fjirtjin bestjoerlike stedsdielen werombrocht nei sân. Oant 19 maart 2014 hiene dy de juridyske status fan [[dielgemeente (Nederlân)|dielgemeente]]. Nei de lanlike opheffing fan 'e dielgemeenten bleau de yndieling yn sân stedsdielen bestean, mar feroare de bestjoersfoarm. Sûnt de weryndieling mei Weesp yn 2022 hat Amsterdam dêrnjonken it stedsgebiet [[Weesp]].

== Plan foar in stedsprovinsje ==
Yn 1995 waard besocht om in Stedsprovinsje Amsterdam te foarmjen. Dat plan gie lykwols net troch. By in [[referindum]] wiisden de ynwenners fan Amsterdam it plan ôf. Foar it grûngebiet fan 'e plande stedsprovinsje ûntstie letter de [[Stedsregio Amsterdam]], mei minder foech en ambysjes.

== Gearfoeging mei Weesp ==
Op 26 maart 2018 naam de gemeenteried fan [[Weesp]] it beslút om mei Amsterdam gear te gean. De gearfoeging waard op 24 maart 2022 in feit. De dêrfoar ferplichte weryndielingsferkiezings waarden tagelyk holden mei de gemeenteriedsferkiezings fan 16 maart 2022.

Binnen de gemeente Amsterdam foarmje Weesp en [[Driemond]] sûnt de weryndieling it [[stedsgebiet Weesp]]. Dit stedsgebiet hat in eigen keazen bestjoerskommisje. Driemond hearde dêrfoar by it stedsdiel Súdeast.

== Plakken ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Stêd
! Ynwenners
|-
| [[Amsterdam]]
| 921.927
|-
| [[Weesp]]
| 26.082
|}
'''Doarpen en oare plakken:'''
* [[Buiksloot]], [[Driemond]], [[Durgerdam]], [[Holysloot]], [[Osdorp]], [[Ransdorp]], [[Ruigoord]], [[Schellingwoude]], [[Sloten (Noard-Hollân)|Sloten]], [[Sloterdijk (Amsterdam)|Sloterdijk]], [[Zunderdorp]]

== Bestjoer  ==
De gemeente Amsterdam is bestjoerlik ferdield yn sân stedsdielen en dêrnjonken it stedsgebiet Weesp. De sân stedsdielen binne:

* [[Amsterdam-Sintrum|Sintrum]]
* [[Amsterdam-Nij-West|Nij-West]]
* [[Amsterdam-Noard|Noard]]
* [[Amsterdam-East|East]]
* [[Amsterdam-West|West]]
* [[Amsterdam-Súd|Súd]]
* [[Amsterdam-Súdeast|Súdeast]]

Elk stedsdiel hat in deistich bestjoer en in streekrjocht keazen stedsdielkommisje. It stedsgebiet Weesp hat in streekrjocht keazen bestjoerskommisje mei in deistich bestjoer.

Foar de geografyske en statistyske yndieling hat Amsterdam dêrnjonken wiken en buerten yn Amsterdam. Dy yndieling komt net oeral folslein oerien mei de bestjoerlike yndieling yn stedsdielen en it stedsgebiet.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
{{reflist}}
---- 
{{Commonscat|Amsterdam}}
}}
{{GemeenteAmsterdam}}
[[Kategory:Amsterdam| ]]
[[Kategory:Gemeente yn Noard-Hollân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1301]]</text>
      <sha1>5ixpuy89t97zspf4y0iomlku0waso6l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238963</id>
      <parentid>1238954</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>of en navigaasjebalke Noard-Hollân</comment>
      <origin>1238963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5864" sha1="cgcm9he44gxawqpozszkktvdnsre6y3" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente yn Nederlân
| namme                 = Amsterdam
| ôfbyld                = 
| ôfbyldtekst           = 
| flagge                = Flag of Amsterdam.svg
| wapen                 = Amsterdam wapen.svg
| kaart                 = Amsterdam Map - Municipality code 0363 (2022).svg
| kaart1                = Gem-Amsterdam-OpenTopo.jpg
| provinsje             = [[Ofbyld:Flag of North Holland.svg|20px]] [[Noard-Hollân]]
| haadplak              = [[Amsterdam]]
| oerflak               = 243,65 km² &lt;ref name=alle&gt;[https://allecijfers.nl/gemeente/amsterdam/ AlleCijfers]&lt;/ref&gt;
| lân                   = 188,12 km²
| wetter                = 55,53 km²
| ynwennertal           = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Amsterdam}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; &lt;ref name=cbs&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/86247NED CBS]&lt;/ref&gt;
| befolkingstichtens    = 3.865 ynw./km²
| gemeenteried          = 
| kolleezje             = 
| boargemaster          = 
| list                  = 
| oprjochte             = [[1812]]
| tiidrek1              = [[1921]]
| yndieling_tiidrek1    = + [[Buiksloot]]&lt;br&gt;+ [[Nieuwendam]]&lt;br&gt;+ [[Ransdorp]]&lt;br&gt;+ [[Sloten (Noard-Hollân)|Sloten]]&lt;br&gt;+ [[Watergraafsmeer]]
| tiidrek2              = [[1966]]
| yndieling_tiidrek2    = + [[Weesperkarspel]]
| tiidrek3              = [[2022]]
| yndieling_tiidrek3    = + [[Weesp (gemeente)|Weesp]]
| tiidrek4              = 
| yndieling_tiidrek4    = 
| tiidrek5              = 
| yndieling_tiidrek5    = 
| ferkearsieren         = E19, E22, E35, E231, A1, A2, A4, A5, A6, A9, A10, N200, N235, N236, N247 
| netnûmer              = 020
| postkoade             = 1000–1109, 1381–1383
| webstee               = [https://www.amsterdam.nl/ www.amsterdam.nl]
}}
{{Of|de gemeente Amsterdam|de stêd Amsterdam|Amsterdam}}
De '''gemeente Amsterdam''' is in [[Noard-Hollân|Noardhollânske]] gemeente yn [[Nederlân]]. Wichtichste plak yn 'e gemeente is de [[stêd]] [[Amsterdam (stêd)|Amsterdam]]. 

Amsterdam is neffens ynwennertal de grutste gemeente fan Nederlân. Tegearre mei 29 oare gemeenten makket Amsterdam diel út fan 'e [[Metropoalregio Amsterdam]], dêr't mear as 2,6 miljoen minsken wenje. Op 1 jannewaris 2024 hie 59,6% fan 'e Amsterdamse befolking in migraasje-eftergrûn. Mei De Haach is dat it heechste persintaazje fan it lân. It tal ferskillende [[nasjonaliteit|nasjonaliteiten]] yn 'e gemeente heart ta it heechste fan 'e wrâld.

== Skiednis ==
Sûnt de 19e iuw hat Amsterdam ferskate omlizzende gemeenten of dielen dêrfan anneksearre, benammen om mear romte te krijen foar stedsútwreiding. Grutte anneksaasjes fûnen plak yn 1877, 1896, 1921 en 1966. Sa kamen ûnder oaren dielen fan [[Sloten (Noard-Hollân)|Sloten]], [[Nieuwer-Amstel]], [[Watergraafsmeer]] en [[Buiksloot]] by Amsterdam. De útwreidingen makken de bou mooglik fan nije stedswiken, lykas [[De Pijp]], [[Amsterdam-Súd]] en grutte parten fan [[Amsterdam-Noard]].

== Foarming fan stedsdielen ==
Sûnt 1981 ûntwikkele Amsterdam in stelsel fan stedsdielen mei in eigen bestjoer. De earsten wiene Noard en Osdorp. It stelsel waard letter fierder útwreide en ferskate kearen weryndield. Yn 1990 wiene der sechstjin stedsdielen en yn 2002 krige ek it Sintrum in eigen stedsdielbestjoer.

Op 1 maaie 2010 waarden de fjirtjin bestjoerlike stedsdielen werombrocht nei sân. Oant 19 maart 2014 hiene dy de juridyske status fan [[dielgemeente (Nederlân)|dielgemeente]]. Nei de lanlike opheffing fan 'e dielgemeenten bleau de yndieling yn sân stedsdielen bestean, mar feroare de bestjoersfoarm. Sûnt de weryndieling mei Weesp yn 2022 hat Amsterdam dêrnjonken it stedsgebiet [[Weesp]].

== Plan foar in stedsprovinsje ==
Yn 1995 waard besocht om in Stedsprovinsje Amsterdam te foarmjen. Dat plan gie lykwols net troch. By in [[referindum]] wiisden de ynwenners fan Amsterdam it plan ôf. Foar it grûngebiet fan 'e plande stedsprovinsje ûntstie letter de [[Stedsregio Amsterdam]], mei minder foech en ambysjes.

== Gearfoeging mei Weesp ==
Op 26 maart 2018 naam de gemeenteried fan [[Weesp]] it beslút om mei Amsterdam gear te gean. De gearfoeging waard op 24 maart 2022 in feit. De dêrfoar ferplichte weryndielingsferkiezings waarden tagelyk holden mei de gemeenteriedsferkiezings fan 16 maart 2022.

Binnen de gemeente Amsterdam foarmje Weesp en [[Driemond]] sûnt de weryndieling it [[stedsgebiet Weesp]]. Dit stedsgebiet hat in eigen keazen bestjoerskommisje. Driemond hearde dêrfoar by it stedsdiel Súdeast.

== Plakken ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Stêd
! Ynwenners
|-
| [[Amsterdam]]
| 921.927
|-
| [[Weesp]]
| 26.082
|}
'''Doarpen en oare plakken:'''
* [[Buiksloot]], [[Driemond]], [[Durgerdam]], [[Holysloot]], [[Osdorp]], [[Ransdorp]], [[Ruigoord]], [[Schellingwoude]], [[Sloten (Noard-Hollân)|Sloten]], [[Sloterdijk (Amsterdam)|Sloterdijk]], [[Zunderdorp]]

== Bestjoer  ==
De gemeente Amsterdam is bestjoerlik ferdield yn sân stedsdielen en dêrnjonken it stedsgebiet Weesp. De sân stedsdielen binne:

* [[Amsterdam-Sintrum|Sintrum]]
* [[Amsterdam-Nij-West|Nij-West]]
* [[Amsterdam-Noard|Noard]]
* [[Amsterdam-East|East]]
* [[Amsterdam-West|West]]
* [[Amsterdam-Súd|Súd]]
* [[Amsterdam-Súdeast|Súdeast]]

Elk stedsdiel hat in deistich bestjoer en in streekrjocht keazen stedsdielkommisje. It stedsgebiet Weesp hat in streekrjocht keazen bestjoerskommisje mei in deistich bestjoer.

Foar de geografyske en statistyske yndieling hat Amsterdam dêrnjonken wiken en buerten yn Amsterdam. Dy yndieling komt net oeral folslein oerien mei de bestjoerlike yndieling yn stedsdielen en it stedsgebiet.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
{{reflist}}
---- 
{{Commonscat|Amsterdam}}
}}
{{GemeenteAmsterdam}}
{{GemeentenNoard-Hollân}}
[[Kategory:Amsterdam| ]]
[[Kategory:Gemeente yn Noard-Hollân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1301]]</text>
      <sha1>cgcm9he44gxawqpozszkktvdnsre6y3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Triëst</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173338</id>
    <revision>
      <id>1239012</id>
      <parentid>1203116</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Stobbeberjocht ferwidere, artikel útwreide.</comment>
      <origin>1239012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9914" sha1="bz42saqpiqoo62qh7acmt1hkvcq8pb7" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Triëst&lt;br&gt;''Trieste''
| ôfbylding                   = Trieste (28766391880).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = oersjochfoto fan Triëst
| wapen                       = [[Ofbyld:Free Territory Trieste Flag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Trieste-Stemma.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 198.515 &lt;small&gt;(31.05.2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://demo.istat.it/app/?a=2026&amp;i=D7B Demografia in Cifre]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 85,11 km²
| befolkingstichtens          = 2.332,45 ynw/km²
| stêdekloft                  
| hichte                      = 2 m
| lân                         = {{ITAf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Friuli-Venezia Giulia.svg|20px|border]] [[Friûly-Julysk Feneesje]]
| bestjoerlike ienheid 2      = UTI
| namme bestjoerlike ienheid 2= Giuliana 
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  = 
| koördinaten                 =  
| webside                     = [https://www.comune.trieste.it/ Triëst – offisjeel webstee]
| mapname                     = Itaalje
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 45
| lat_min                     = 38
| lat_sec                     = 10
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 13
| lon_min                     = 48
| lon_sec                     = 15
| lon_dir                     = E 
| tekst by posysjekaart       = Lizzing fan Triëst yn Itaalje
}}
{{Oar|de Italjaanske stêd Triëst|Triëst (betsjuttingsside)}}
'''Triëst''' (''Trieste'' yn it Italjaansk) is in stêd eastlik fan [[Feneesje (stêd)|Feneesje]], oan 'e grins mei [[Sloveenje]]. Triëst telt 198.515 ynwenners (2026) en hat in oerflakte fan 85 km². Triëst wie de haadstêd fan 'e eardere provinsje [[Triëst (provinsje)|Triëst]]. Sûnt [[2017]] is it de haadstêd fan 'e UTI Giuliana yn 'e regio [[Friûly-Julysk Feneesje]].

== Skiednis ==
Al sûnt de 10e iuw f.Kr. binne yn it gebiet fan it hjoeddeiske Triëst [[Histri]] bekend, in Yndo-Europeesk folk dat letter yn kontakt kaam mei de [[Feneesje|Feneesjers]]. Op 'e heuvel dêr't no de [[katedraal fan San Giusto]] stiet, lei al foar de [[Romeinske tiid]] in fêsting.
[[Ofbyld:4859TriesteArcoRiccardo.jpg|thumb|left|Arco Riccardo.]]
Yn 'e Romeinske tiid ûntjoech Triëst him ta de Romeinske koloanje Tergeste. De stêd groeide út ta in wichtige haven. Fan 'e Romeinske tiid binne ûnder oare de [[Riccardopoarte]], it [[Romeinsk teäter fan Triëst|Romeinsk teäter]] en in basilika bewarre bleaun. Yn 'e 6e iuw feroveren de [[Langobarden]] de stêd en yn 'e 8e iuw kaam Triëst ûnder it [[Franken|Frankysk]] bewâld fan [[Karel de Grutte]].

Yn [[1382]] stelde Triëst him frijwillich ûnder de beskerming fan 'e Habsburchske hartoch [[Leopold III fan Eastenryk]], benammen om de eigen autonomy foar [[Feneesje (stêd)|Feneesje]] oer te behâlden. Dêrnei bleau de stêd mear as fiif iuwen mei de [[Habsburgers]] ferbûn. Yn [[1719]] ferliende keizer [[Karel VI]] Triëst de status fan frije haven. Dat soarge foar in sterke ekonomyske groei en makke de stêd ta in wichtich hannels- en havengebiet. Letter waard Triëst haadstêd fan it [[Eastenryksk kustlân]]. It Italjaansk waard de wichtichste taal fan it stedslibben, wylst Dútsk en Sloveensk ek in wichtige rol spilen. Troch syn sterke ferbiningen mei Eastenryk en Midden-Jeropa krige Triëst de bynamme &quot;Wenen oan See&quot;.

== Earste en Twadde Wrâldoarloch ==
Oan 'e ein fan 'e 19e iuw namen de nasjonale spanningen ta. Benammen it Italjaanske [[yrredintisme]] waard sterker, wylst de Sloveenske en Kroätyske befolkingsgroepen harren eigen nasjonale identiteit ferdigenen. Yn [[1918]] waard Triëst troch Italjaanske troepen ynnommen en yn [[1920]] waard de anneksaasje troch it [[Ferdrach fan Rapallo (1920)|Ferdrach fan Rapallo]] formeel fêstlein.

Under it [[fascisme]] waard de Sloveenske en Kroätyske befolking systematysk ûnderdrukt. Sloveenske en Kroätyske skoallen, kulturele ynstellings en media waarden ferbean. De brânstifting fan 'e [[Narodni Dom]] op 13 july 1920 waard in wichtich symboal fan dy ûnderdrukking. In part fan 'e befolking ferliet it gebiet ûnder twang of om oan 'e ûnderdrukking te ûntkommen.

Nei de kapitulaasje fan Itaalje yn [[1943]] namen Dútske troepen de macht oer. By Triëst waard de [[Risiera di San Sabba]] ynrjochte, in kamp foar finzenen en tsjinstanners fan it nazyrezjym. Yn maaie [[1945]] namen Joegoslavyske [[Partisaan|partizanen]] de stêd yn, mar ûnder druk fan 'e Alliearden lutsen hja har koart dêrnei werom. De takomst fan Triëst waard dêrnei in ynternasjonale striidpunt.

== Nei de Twadde Wrâldoarloch ==
By it [[Ferdrach fan Parys (1947)|Ferdrach fan Parys]] waard yn [[1947]] de [[Frije sône Triëst]] foarme, mei Triëst as haadstêd. It gebiet waard ferdield yn sône A, mei Triëst en de omkriten, en sône B, yn noardlik [[Istrië (skiereilân)|Istrië]]. Sône A stie ûnder Allieard bestjoer, wylst Joegoslaavje it bestjoer oer sône B fierde.

Yn [[1954]] waard ôfpraat dat sône A oan [[Itaalje]] en sône B oan [[Joegoslaavje]] tawiisd wurde soene. De definitive ynternasjonale regeling fan 'e grins waard yn [[1975]] fêstlein yn it [[Ferdrach fan Osimo|Ferdrach fan Osimo]]. Dêrmei waard Triëst definityf ûnderdiel fan Itaalje, al bleau de stêd noch lang in grinsstêd oan 'e râne fan Joegoslaavje.

De feroaringen fan grinzen en bestjoeren soargen yn 'e 20e iuw foar grutte migraasjestreamen. Slovenen en Kroäten ferlieten yn it [[ynterbellum]] it Italjaanske gebiet, wylst nei de Twadde Wrâldoarloch in grut tal Italjanen út gebieten dy't by Joegoslaavje kamen nei Triëst en oare dielen fan Itaalje ferhuzen.

== Befolking ==
De befolking fan Triëst wie iuwenlang tige meartalich. Yn 'e 19e iuw foarmen Italjaansk- en Sloveensktaligen de grutste groepen, mei dêrnjonken ûnder oare Dútsktaligen en Joaden. In statistyk basearre op gegevens út 1846 komt foar it gebiet fan Triëst út op goed 55% Italjaansktaligen en likernôch 32% Sloveensktaligen; de rest bestie benammen út Dútsktaligen, Joaden en oare groepen.

De folkstelling fan 1880 lit in dúdlik ferskil sjen tusken de stêd en de omlizzende gebieten. Yn 'e stêd wie it Italjaansk oerhearskjend, wylst it Sloveensk benammen yn 'e foarstêden en it omlizzende plattelân sterk fertsjintwurdige wie. Yn 1911 prate yn 'e gemeente Triëst goed de helte Italjaansk en likernôch in fearn Sloveensk; yn 'e omlizzende gebieten wie it Sloveensk noch folle sterker fertsjintwurdige.

Yn 'e rin fan 'e 19e en 20e iuw waard in part fan 'e Sloveensktalige befolking dy't nei de stêd ferhuze, stadichoan Italjaansktalich. Nei de Earste Wrâldoarloch feroare de demografyske gearstalling fierder troch de anneksaasje fan Triëst troch Itaalje, de ûnderdrukking fan 'e Sloveenske minderheid en lettere migraasjestreamen. Nei de Twadde Wrâldoarloch groeide it oanpart Italjaansktaligen fierder; yn 1971 waard it op sa'n 92% rûsd, wylst it oanpart Sloveensktaligen werombrocht wie ta sa'n 6%.

De Dútsktalige befolking waard yn 'e 20e iuw folle lytser. De Joadske mienskip waard swier troffen troch it [[faksisme]] en de [[Holocaust]]. De Triëster [[synagoge]] waard yn july 1942 troch faksisten plondere en swier skansearre; ûnder de Dútske besetting waarden mear as 700 Joaden út Triëst deportearre, benammen nei [[Auschwitz]].

== Toerisme ==
De stêd hat in histoarysk sintrum mei ûnder oare it grutte Piazza dell'Unità d'Italia, Romeinske oerbliuwsels en in grut tal tsjerken, wylst oan 'e kust it [[Kastiel Miramare]] leit. De skiednis fan Triëst as grinsstêd en havenstêd, mei syn Italjaanske, Sloveenske en Eastenrykske erfgoed, jout de stêd in hiel eigen karakter.

=== Wichtige monuminten ===
[[Ofbyld:Castello di San Giusto 01.jpg|thumb|260px|Kastiel fan San Giusto of it Sint-Justuskastiel.]]
*[[Katedraal fan San Giusto]] en it [[Castello di San Giusto]] – de histoaryske kearn fan 'e stêd.
*[[Arco di Riccardo]] – de Romeinske stedspoarte.
*[[Romeinsk teäter fan Triëst]] – ien fan 'e wichtichste Romeinske oerbliuwsels.
*[[Piazza dell'Unità d'Italia]] – it grutte sintrale plein, omklamme troch monumintale gebouwen.
*[[Canal Grande (Triëst)|Canal Grande]] yn Borgo Teresiano.
*[[Kastiel Miramare]] – it 19e-iuwske kastiel oan 'e kust.
*[[Faro della Vittoria]] – de bekende fjoertoer en oantinken oan 'e Earste Wrâldoarloch.
*[[Risiera di San Sabba]] – it eardere nazykamp, no in betinkingssintrum.
[[Ofbyld:Chiesa di San Spiridione (27868134639) (cropped).jpg|thumb|Spyridontsjerke.]]
*De Timpel fan 'e Hillige Trije-ienheid en Sint-Spyridon – in belangryk Servysk-otterdoks monumint.
*De synagoge fan Triëst – in wichtich monumint fan 'e histoaryske Joadske mienskip.

=== Musea ===
* [https://www.museoschmidl.it/theatre-museum-carlo-schmidl/ Civico Museo Teatrale Carlo Schmidl] – museum oer teäter en muzyk.
* [https://risierasansabba.it/risiera-di-san-sabba-eng/ Risiera di San Sabba Museum] – museum en oantinkensintrum op it plak fan it eardere kamp.
* [https://museojoycetrieste.it/en/joyce-museum/ Trieste Joyce Museum]] – wijd oan [[James Joyce]] en syn perioade yn Triëst.

==Galery==
&lt;gallery heights=&quot;150&quot; widths=&quot;200&quot;&gt;
Ofbyld:Riccardo Poort Romeins 1ste eeuw.JPG|Riccardo Poarte 1ste iuw
Ofbyld:Schloss miramare.jpg|Kastiel fan Miramare
Ofbyld:Vittoria Lighthouse from Trieste.jpg|Fjoertoer Faro della Vittoria
&lt;/gallery&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{commonscat|Trieste}}
}}

[[Kategory:Plak yn Friûly-Julysk Feneesje]]
[[Kategory:Gemeente yn Friûly-Julysk Feneesje]]</text>
      <sha1>bz42saqpiqoo62qh7acmt1hkvcq8pb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ransdoarp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178405</id>
    <revision>
      <id>1238969</id>
      <parentid>1177553</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sjoch ek */</comment>
      <origin>1238969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13306" sha1="81skdgv98bxk5a4zxkuxyblh4c7q2qa" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Ransdoarp &lt;br&gt;&lt;small&gt;''Ransdorp''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Ransdorp_centrum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = Ransdoarp, july 2005. De houten huzen binne skaaimerkend foar it gebiet: troch't se lichter binne as huzen fan stien, sakje se minder gau fuort yn 'e sloppe feanboaiem.
| wapen                       = [[Ofbyld:Ransdorp_wapen.svg|80px]]
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-NHf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag_of_Amsterdam.svg|20px|border]] [[Amsterdam (gemeente)|Amsterdam]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = [[Lanlik Noard]]
| gemeente-yndieling          = [[Amsterdam-Noard]]
| ynwennertal                 = 315 &lt;small&gt;(2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/buurt/ransdorp-amsterdam/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               =
| postkoade                   = 1028
| netnûmer                    = 020
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_23_35_N_04_59_39_E_type:city_zoom:16_region:NL|52° 24' NB, 4° 60' EL}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Noard-Hollân
| mapwidth                    = 250
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 23
| lat_sec                     = 35
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 4
| lon_min                     = 59
| lon_sec                     = 39
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map_NL_-_Amsterdam_-_Ransdorp.png
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing Ransdoarp yn 'e gemeente Amsterdam
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Ransdoarp''' ([[Nederlânsk]]: ''Ransdorp'') in in [[doarp]] yn [[Lanlik Noard]]. Lanlik Noard is in [[wyk]] yn it [[stedsdiel]] [[Amsterdam-Noard]], yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Amsterdam (gemeente)|Amsterdam]], yn de [[provinsje]] [[Noard-Hollân]].

It doarp hat ferskate [[Ryksmonumint|ryksmonuminten]] en hat in [[beskerme doarpsgesicht]]. Ransdoarp is bekend om de stompe toer fan de tsjerke.

Al iuwenlang is [[melkfeehâlderij]] de haadaktiviteit yn Ransdoarp. Oant de [[20e iuw]] gie de farkse molke mei molkbargen nei [[Amsterdam]] om it dêr hûs-oan-hûs te ferkeapjen.

Ransdoarp foarmet tegearre mei [[Durgerdam]] en [[Holysleat]] in ûnderdiel fan in [[stiltmegebiet]]. Dat is in gebiet foar fyts- en kuierrekreaasje. De âlde doarpskearnen en it iepen karakter fan it [[Plattelân|plattelânsgebiet]] meitsje it ta in kultuerhistoaryske publykslûker.

== Skiednis ==
De sûnt de [[lânoanmakkerij]] (rûn de [[10e iuw]]) troch [[Wetterlân (regio)|Wetterlân]] fersprate bebouwing ([[Pleats|pleatsen]]) waard tusken [[14e iuw]] en [[17e iuw]] hieltyd mear konsintrearre yn de noch besteande doarpen, lykas Ransdoarp en [[Sunderdoarp]]. Sa ferpleatste de [[lintbebouwing]] bylâns de Bloemendalergoa en de Liergoa nei it gebiet om de tsjerke fan Ransdoarp. Aldere plakken lykas [[Poppendam]] en ek [[Grutte Keynsel]] en [[Lytse Keynsel]] (tichtby de hjoeddeiske [[Beijlkmar]] en de [[Kinselmar]]), waarden ferlitten.

=== Banne Ransdoarp ===
Yn [[1324]] waard foar it earst in [[pastoar]] yn Ransdoarp neamd. Fan de [[midsiuwen]] ôf oant [[1795]] makke it gebiet diel út fan de ‘Banne Ransdorp’. Banne Ransdorp wie in [[bangebiet]], besteande út fjouwer kertieren: [[Bloemendaal]], [[Poppendam]], [[Holysleat]] en [[Durgerdam]] (foar in part). It hjoeddeiske doarp Ransdoarp leit yn de Bloemendaler Wearen (Bloemendaal). Yn de Poppendammer Wearen lei eartiids de buorskip Poppendam. De [[Bloemendalergoa]] en [[Poppendammergoa]] dogge dêr noch oan weromtinken.

Ransdoarp hearde ta de baljuwskip Wetterlân. Tusken [[1619]] en [[1811]] wie Ransdoarp it moetingsplak fan de [[Wetterlânske Uny]] dêr't 6 doarpen yn feriene wienen: [[Broek yn Wetterlân]], [[Ilpendam]], Ransdoarp, [[Skellingwâlde]], [[Suderwâlde]] en [[Sunderdoarp]]. It eartiidske riedhûs fan Ransdoarp oan de Doarpsstrjitte 59 waard yn [[1652]] boud as moetingsplak foar de uny.

Om [[1540]] hinne hie it [[bangebiet]] fan Ransdoarp 960 [[Folwoeksene|folwoeksen]] ynwenners. Yn de [[17e iuw|17e]] en [[18e iuw]] skommele it oantal ynwenners fan it doarp om de 250 en 300 ynwenners. Nei [[1800]] wie it doarp krompen oant sa'n 200 ynwenners. Yn [[1840]] hie it doarp Ransdoarp sa'n 44 wenningen mei sa'n 292 ynwenners. It grutste diel fan de befolking wie [[Protestantisme|protestansk]], der wienen net in soad [[Roomsk-Katolike Tsjerke|katoliken]]. Tsjinwurdich hat it doarp sa'n 120 wenningen mei sa'n 300 ywenners.

=== Wettersneden en oarloch ===
De [[Stoarmfloed fan 1916|wettersneed fan 1916]] wie net de earste wettersneed dy't Ransdoarp en omkriten rekke, foarearst wol de lêste troch de [[Ofslútdyk]]. Wetterlân hat al sûnt de [[Sint-Elisabethfloed]] út de [[15e iuw]] in lange skiednis fan oerstreamingen. Yn [[1916]] wie it hast in [[iuw]] lyn dat it gebiet troch in wettersneed troffen wie. Dat wie mei de [[wettersneed fan 1825]], doe ferdwûnen de ferdigingswurken de [[Stiennen Bear]] tichtby de [[Kinselmar]] yn de [[Sudersee]].

Net allinich oerstreamings hawwe Ransdoarp teheistere. Mei de [[Tachtichjierrige Oarloch]] waard Ransdoarp ferwoaste troch sawol de [[Spanje|Spanjerts]] as de [[Geuzen]]. De Geuzelieder [[Diederik Sonoy]] fierde as fertsjintwurdiger fan [[Willem fan Oranje]] in wier skrikbewâld tsjin de [[Roomsk-Katolike Tsjerke|katoliken]]. Yn [[novimber]] [[1572]] waarden de [[Martlers fan Ransdoarp]], [[Fransiskanen|Fransiskanerbruorren]], nei [[marteling]] yn Ransdoarp ophongen. Foarhinne wie Ransdoarp in bloeiend middelgrut plak, dêr't in soad [[Seeman|seelju]] wennen. Nei de fernielings sochten in soad ynwenners harsels ûnderdak yn [[Amsterdam]]. Fan it âlde Ransdoarp is allinnich de [[Tsjerketoer fan Ransdoarp|tsjerketoer]] oerbleaun.

Foar de [[Tachtichjierrige Oarloch]] hie Ransdoarp yn de [[15e iuw|15e]] en [[16e iuw]] in bloeiperioade, der wienen in soad ynkomsten út [[hannel]] en seefeart. Ut it [[Sonttol|Sonttolregister]] blykt dat der yn dy perioade in soad skippen út it gebiet benoarden [[Amsterdam]] nei de [[Eastsee]] farden, en in soad hannelsguod nei [[Hollân]] brochten.

Ek wie der genôch jild om in grutte [[Tsjerketoer fan Ransdoarp|toer]] en [[Tsjerke fan Ransdoarp|tsjerke]] te bouwen yn Ransdoarp. Nei [[1600]] waard de rol fan Ransdoarp oerskaad troch de groeiende hannelsstêd [[Amsterdam]]. De bedriuwsaktiviteit wie no foaral rjochte op de [[feehâlderij]] en molkeproduksje (foar Amsterdam). Yn [[Durgerdam]] - wat by Ransdoarp hearde - wie der oant de oanlis fan de [[Ofslútdyk]] yn [[1932]] noch [[fiskerij]].

== Toer en tsjerke fan Ransdoarp ==
De toer fan Ransdoarp is 32 meter heech en waard boud tusken [[1502]] en [[1542]] in [[Goatysk|goatyske styl]] nei ûntwerp fan [[Jan Poyt]]. Yn 1542 wie it jild op. Dêr troch wie it net mear mooglik om de spits te bouwen. Ek de sloppe [[Fean|feangrûn]] soarge foar hege kosten. De neistlizzende tsjerke is fan [[1719]]. De foarige tsjerke gie yn [[1715]] ferlern troch in brân dy feroarsake wie troch in [[wjerljocht]]. De toer en tsjerke waarden tusken [[1936]] en [[1938]] restaurearre. De toer die yn de [[Twadde Wrâldkriich]] tsjinst as útsjochpost fan de [[Dútslân|Dútsers]]. It tsjerkegebou waard yn [[2006]] troch ''[[Stadsherstel Amsterdam]]'' restaurearre. De [[Grêfstien|grêfstiennen]] yn de flier, de [[preekstoel]], de doophikke, it [[tsjerke-oargel]] en de kroanljochter binne bewarre bleaun.

== Iepenbier ferfier ==
Yn [[1949]] waard troch de [[Enhabo]] in folslein op Amsterdamsk grûngebiet ridende nije line 5 iepene. Dy line is de opfolger fan de [[GTA]] busline M nei Nijendam. De line ferbûn it Tolhûs mei de doarpen yn [[Lanlik Noard]]. De gemeente [[Amsterdam (gemeente)|Amsterdam]], dy't it belang fan de line erkende, fergoede in diel fan it eksploitaasjetekoart. Sûnt [[1966]] wurdt de eksploitaasje troch de gemeente sels útfierd as busline 30, dy't fan [[moandei]] oant [[freed]] oerdeis ien kear yn it oere it doarp mei [[Holysleat]], [[Durgerdam]], [[Skellingwâlde]], [[Nijendam]] en winkelsintrum ‘[[Boven ‘t Y]]’ ferbûn. Sûnt [[3 febrewaris]] [[2018]] is der gjin busferfier mear en is de line as fraachôfhinklik iepenbier ferfier útbestege oan taksybedriuw [[Staxi]].

== Ofbyldings ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Ofbyld:Abraham Rademaker, Afb 010097002667.jpg|link=Bestand:Abraham_Rademaker,_Afb_010097002667.jpg|alt=De toren van Ransdorp in 1634 met de ruïne van de kerk, na de verwoesting tijdens de Tachtigjarige oorlog. Prent van Abraham Rademaker.|De toer fan Ransdorp yn [[1634]] mei de ruïnen fan de [[Tsjerke fan Ransdoarp|tsjerke]], nei syn ferneatiging yn de [[Tachtichjierrige Oarloch]]. Printe by [[Abraham Rademaker]].
Ofbyld:Rembrandt ransdorp.jpg|link=Bestand:Rembrandt_ransdorp.jpg|alt=Tekening van Rembrandt uit circa 1650.|Tekening fan [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] út om [[1650]] hinne.
Ofbyld:Stadsarchief Amsterdam, Afb ANWO00171000001.jpg|link=Bestand:Stadsarchief_Amsterdam,_Afb_ANWO00171000001.jpg|alt=De toren van Ransdorp voor de restauratie in de jaren dertig. Rechts het oude raadhuis; circa 1925.|De toer fan Ransdoarp foar de restauraasje yn de [[jierren '30]]. Rjochts it âlde gemeentehûs; om [[1925]] hinne.
Ofbyld:Voorgevel en linker zijgevel van houten stolpboerderij, toegangspad geflankeerd door sloten, kerktoren op de achtergrond - Ransdorp - 20398562 - RCE.jpg|link=Bestand:Voorgevel_en_linker_zijgevel_van_houten_stolpboerderij,_toegangspad_geflankeerd_door_sloten,_kerktoren_op_de_achtergrond_-_Ransdorp_-_20398562_-_RCE.jpg|alt=Houten stolpboerderij en de toren van Ransdorp in 1957.|Houten [[Pleats|stolppleats]] en de toer fan Ransdorp yn [[1957]].
Ofbyld:Waterland 2006040236.jpg|link=Bestand:Waterland_2006040236.jpg|alt=De toren van Ransdorp steekt hoog uit boven het vlakke land van Waterland.|De toer fan Ransdorp stekt heech boppe it platte lân fan [[Wetterlân (regio)|Wetterlân]] út.
Ofbyld:Amsterdam-Ransdorp, dorpszicht met kerktoren RM6741 IMG 6910 2023-06-25 09.42.jpg|link=Bestand:Amsterdam-Ransdorp,_dorpszicht_met_kerktoren_RM6741_IMG_6910_2023-06-25_09.42.jpg|alt=Ransdorp, dorpszicht met kerktoren|Ransdoarp, doarpsgesicht mei de [[Tsjerketoer fan Ransdoarp|tsjerketoer]].
Ofbyld:Bestuursgebouw.JPG|link=Bestand:Bestuursgebouw.JPG|alt=Het oude raadhuis (uit 1652) van de voormalige gemeente Ransdorp.|It âlde gemeentehûs (út 1652) fan de eardere [[Ransdoarp (gemeente)|gemeente Ransdoarp]].
Ofbyld:Gevelsteen Ransdorp.JPG|link=Bestand:Gevelsteen_Ransdorp.JPG|alt=Gevelsteen van de Waterlandse Unie op het voormalige raadhuis.|Gevelstien fan de [[Wetterlânske Uny]] op it eardere gemeentehûs.
Ofbyld:Overzicht - Ransdorp - 20184498 - RCE.jpg|link=Bestand:Overzicht_-_Ransdorp_-_20184498_-_RCE.jpg|alt=Dorpsweg 113-115 en de muziekkoepel in 1978.|Doarpswei 113-115 en de muzykkoepel yn 1978.
Ofbyld:Ophaalbrug bij Schellingwoude met in de verte Ransdorp (1960).jpg|link=Bestand:Ophaalbrug_bij_Schellingwoude_met_in_de_verte_Ransdorp_(1960).jpg|alt=Ophaalbrug met in de verte Ransdorp (1960).|[[Brêge|Ophelbrêge]] mei Ransdoarp yn de fierte ([[1960]]).
&lt;/gallery&gt;

== Literatuer ==
* ''De Waterlandse Zeedijk, de geschiedenis van een oude zeedijk in Amsterdam-Noord''. Utjefte Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord, 1994. {{ISBN|90-801180-2-8}}
* ''Als Amsterdam zich over ons ontfermt, de geschiedenis van de inlijving bij Amsterdam van de gemeenten Buiksloot, Nieuwendam en Ransdorp in 1921'', fan {{Aut|José Lutgert}} en {{Aut|Dick Reedijk}}, útjefte Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord, 1996. {{ISBN|978-908011803}}
* ''Terugblikken op Waterland. Hoofdstukken uit de geschiedenis van Amsterdam-Noord'', útjefte Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord, 2000. {{ISBN|978-90-801180-8}}
* ''Nood aan den dijk - Watersnood 1916'', útjefte Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord en Sintrale Doarperied Lanlik Amsterdam-Noard, 2016. {{ISBN|978-9090293165}}
* ''Vlekken in Waterland. Over leven in de gemeente Ransdorp''. {{Aut|Arijan Porsius}}, Utjouwerij Totemboek; 2004. {{ISBN|90-77557-05-9}}

== Sjoch ek ==
* [[Wapen fan Ransdoarp]]
* [[List fan ryksmonuminten yn Ransdoarp]]
* [[Ransdoarp (gemeente)]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{CommonsBalke|Ransdorp}}
{{Koördinaten|52_23_35_N_04_59_39_E_type:city_zoom:16_region:NL|52° 24' NB, 4° 60' EL}}
{{GemeenteAmsterdam}}
[[Kategory:Plak yn Amsterdam]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Noard-Hollân]]</text>
      <sha1>81skdgv98bxk5a4zxkuxyblh4c7q2qa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Holysleat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178488</id>
    <revision>
      <id>1238968</id>
      <parentid>1177555</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <origin>1238968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6335" sha1="0oflit1w7jkdy2k3yhkwo96rd93155k" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Holysleat &lt;br&gt;&lt;small&gt;''Holysloot''&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Holysloot.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = Strjitbyld fan Holysleat
| wapen                       = 
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-NHf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag_of_Amsterdam.svg|20px|border]] [[Amsterdam (gemeente)|Amsterdam]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = [[Lanlik Noard]]
| gemeente-yndieling          = [[Amsterdam-Noard]]
| ynwennertal                 = 280 &lt;small&gt;(2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/buurt/holysloot-amsterdam/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               =
| postkoade                   = 1028
| netnûmer                    = 020
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_24_47_N_05_01_31_E_type:city_zoom:16_region:NL|52° 25' NB, 5° 2' EL}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Noard-Hollân
| mapwidth                    = 250
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 24
| lat_sec                     = 47
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 1
| lon_sec                     = 31
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map_NL_-_Amsterdam_-_Holysloot.png
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing Holysleat yn 'e gemeente Amsterdam
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Holysleat'''&lt;ref&gt;[https://www.delpher.nl/nl/kranten/results?query=holysleat&amp;page=1&amp;coll=ddd {{Aut|Huisman, Kerst}}, ''It droanen fan oksen yn De Ryp'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 9 oktober 1991, s. 23.&lt;/ref&gt; ([[Nederlânsk]]: ''Holysloot'') is in [[doarp]] yn de Amsterdamske [[wyk]] [[Lanlik Noard]], yn it stedsdiel [[Amsterdam-Noard]], yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Amsterdam (gemeente)|Amsterdam]], yn de [[provinsje]] [[Noard-Hollân]]. It doarp hat de status fan [[beskerme doarpsgesicht]]. 

==Etymology==
De namme Holysleat betsjut sokssawat as ‘leech lizzend gebiet oan in sleat’. Dizze beskriuwing is typysk foar hast hiel [[Wetterlân (regio)|Wetterlân]].

==Skiednis==
De ierst bekende fermelding fan Holysleat datearret út de [[13e iuw]], doe’t [[greve]] [[Floaris V fan Hollân|Floris V]] wat foarrjochten joech oan “''die van Ransdorp en Hoolesloot”''.

Tusken [[1818]] en [[1921]] makke Holysleat diel út fan de gemeente [[Ransdoarp (gemeente)|Ransdoarp]]. Dy gemeente waard op [[1 jannewaris]] [[1921]] part fan de gemeente [[Amsterdam (gemeente)|Amsterdam]].

==Geografy==
De lokaasje fan Holysleat is wat isolearre. Yn it noarden leit it doarp oan de [[Holysleattemer Die]]. Simmers fiert der in [[Fear (ferfier)|pont]] foar [[Fyts|fytsers]] en fuotgongers dy’t fia in tsjerkepaad de wei nei [[Broek yn Wetterlân]] en [[Suderwâlde]] berikke kinne. It doarpke bestiet mar út ien strjitte, de Doarpsstrjitte Holysleeat, dy’t lofts en rjochts fan de [[Bloemendalergoa]] dearint. Foar auto’s is it doarp dan ek fia ien dyk te berikken, de Bloemendalergoa. Dat jildt ek foar busline 30, dy’t tusken [[1968]] en [[2018]] it doarp mei [[Ransdoarp]], [[Durgerdam]], [[Skellingwâlde]], [[Nijendam]] en it winkelsintrum ''[[Boven ‘t Y]]'' ferbûn. Sûnt [[3 febrewaris]] [[2018]] wurdt de line útbestege as fraachôfhinkelik iepenbier ferfier oan taksybedriuw [[RMC (taksybedriuw)|RMC]]. Op [[1 july]] [[2020]] waard it ferfier oernaam troch [[Mokumflex]].
[[Ofbyld:Wit_gepleisterde_noordgevel_van_kerk_met_geveltoren_-_Holysloot_-_20409504_-_RCE.jpg|left|thumb|De wyt beplastere [[tsjerke fan Holysleat]]]]
De [[tsjerke fan Holysleat]], in [[ryksmonumint]], wurdt brûkt troch de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]: [[Protestantisme|Protestantske]] gemeente [[Ransdoarp|Ransdorp]]-Holysleat. De grifformearde tsjerke, boud nei de [[wettersneed fan 1916]], tsjinnet as wenhûs en is in [[gemeentlik monumint]].

Foart eastlik fan Holysleeat binne spoaren te sjen fan it nea ôfmakke [[Goudriaankanaal]]. By de ynwenners is it kanaal bekend as it ‘Napoleonkanaal’. Oan de eastkant fan it doarp is in fuotpaad nei de dyk. Dat fuotpaad waard brûkt troch de ynwenners foar dyksûnderhâld. Dat paad wurdt it ‘tsjerkepaad’ neamt. Under de ynwenners is dat paad bekend mei de namme ‘Padland’.

== Kultuer ==
Holysleat wie in ynspiraasjeboarne foar de koarte film ''[[Volgend jaar in Holysloot]]'' fan [[filmmakker]] [[Emiel van Moerkerken]]. It doarp is begjin- en einpunt fan de film. Van Moerkerken wûn mei dy film yn [[1983]] in [[Gouden Keal (priis)|Gouden Keal]]. Ek de [[Jiskefet (telefyzjeprogramma)|Jiskefet]]-searje “[[De Perkse Diep]]” is yn Holysleat opnaam.
{{Clearleft}}

== Literatuer ==
* ''Als Amsterdam zich over ons ontfermt, de geschiedenis van de inlijving bij Amsterdam van de gemeenten Buiksloot, Nieuwendam en Ransdorp in 1921.'' Utjefte Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord, 1996.
* ''Terugblikken op Waterland. Hoofdstukken uit de geschiedenis van Amsterdam-Noord.'' Utjefte Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord, 2000. {{ISBN|90-801180-4-4}}
* ''Van Hoolesloot tot Holysloot. Dorp van zeevaarders, boeren en buitenlui.'' Utjefte 2020. {{ISBN|978-9464022018}} 

== Sjoch ek ==
* [[List fan ryksmonuminten yn Holysleat]]
* [[Nasjonaal beskerme sicht fan Holysleat]]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{commonscat|Holysloot}}
}}
{{Koördinaten|52_24_47_N_05_01_31_E_type:city_zoom:16_region:NL|52° 25' NB, 5° 2' EL}}
{{GemeenteAmsterdam}}
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Plak yn Noard-Hollân]]</text>
      <sha1>0oflit1w7jkdy2k3yhkwo96rd93155k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jagûar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181120</id>
    <revision>
      <id>1238997</id>
      <parentid>1234013</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]] oars</comment>
      <origin>1238997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34794" sha1="lf11a1489ocfsky4y8g2p8mgl4ejneb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=jagûar
|Ofbyld= [[File:Standing_jaguar.jpg|250px]] 
|lûd=[[File:Jaguar_saw.flac|250px]]
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[rôfdieren]] (''Carnivora'') 
|Famylje= [[kateftigen]] (''Felidae'') 
|Skaai= [[panters]] (''Panthera'') 
|Wittenskiplike namme= Panthera onca 
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de jagûar (Panthera onca).png|center|250px]]
&lt;small&gt;{{Color box|#774931}} Hjoeddeistige fersprieding&lt;br&gt;{{Color box|#B97A57}} Histoaryske fersprieding &lt;/small&gt;
}}
De '''jagûar''' ([[útspr.]]: [ˈjaɡuar], likernôch: &quot;&lt;u&gt;jah&lt;/u&gt;-gû-ar&quot;) ([[wittenskiplike namme]]: ''Panthera onca'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[rôfdieren]] (''Carnivora''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kateftigen]] (''Felidae''), de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grutte katten]] (''Pantherinae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] (''Panthera''). Dit bist is lânseigen yn [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]]. It is de grutste kateftige yn 'e [[Nije Wrâld]] en de op twa nei grutste yn 'e hiele wrâld (nei de [[liuw]] en de [[tiger]]). De jagûar is in grutte, krêftige en tige gefaarlike [[karnivoar]] mei in treflike [[skutkleur]], dy't bestiet út in spikkelbûnte [[giel]]ige [[pels]] belein mei [[swart]]e plakjes. Hy libbet benammen yn [[tropysk reinwâld|tropysk]] en [[subtropysk reinwâld]]. Jagûars libje [[solitêr]] en binne fral [[nachtdier|nachts aktyf]]. Bedrigings dêr't dizze kateftige mei te krijen hat, binne [[habitatferlies]], [[habitatfragmintaasje]], [[streuperij]] en [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|konflikten mei minsken]]. De [[IUCN]] klassifisearret de jagûar as gefoelich, mar (noch) net [[bedrige soarte|bedrige]].

==Namme==
De namme fan 'e jagûar moat [[útspraak|útsprutsen]] wurde as [ˈjaɡuar] (werjûn yn it [[IPA]]), oftewol likernôch as &quot;&lt;u&gt;jah&lt;/u&gt;-gû-ar&quot;. De útspraak is beslist &lt;u&gt;net&lt;/u&gt; [ˈʤɛɡuar] (&quot;&lt;u&gt;dzjeh&lt;/u&gt;-gû-ar&quot;). Dat is de [[Ingelsk]]e útspraak, dy't yn it [[Frysk]] (en [[Nederlânsk]]) allinne mar brûkt wurdt foar it [[Feriene Keninkryk|Britsk]] [[auto]]merk [[Jaguar (automerk)|Jaguar]], dat nei de jagûar ferneamd is. &quot;Jagûar&quot; is in [[lienwurd]] dat it Frysk fia it [[Spaansk]] of [[Portegeesk]] binnenkrongen is. It giet mooglik tebek op ''yaguara'', in [[wurd]] út 'e [[Yndianen|Yndiaanske]] [[Tûpy-Gûarany-talen]], dy't sprutsen wurde yn [[Paraguay]], súdwestlik [[Brazylje]] en eastlik [[Bolivia]]. De betsjutting fan ''yaguara'' is &quot;wyld bist dat syn proai oermânsk wurdt mei in sprong&quot;.
[[File:Description_iconographique_compar%C3%A9e_du_squelette_et_du_syst%C3%A8me_dentaire_des_mammif%C3%A8res_r%C3%A9cents_et_fossiles_(Panthera_onca_skull).jpg|left|thumb|250px|Tekening fan 'e [[plasse]] fan in jagûar.]]

It soartspesifyke diel fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Panthera onca'' komt fan it Portegeeske wurd ''onça'' foar in spikkelbûnte kateftige dy't grutter is as in [[lynksen|lynks]]. 
De oarspronklike foarm fan dat wurd wie ''lonça'', in ôfsliten [[ferbastering]] fan it [[Latyn]]ske ''lynx'', mar meitiid waard de [[inisjaal|earste letter]] misbegrepen as in ôfkoarte [[beskaat lidwurd]] ''l’'', sadat dy foutyf by it wurd wei helle waard. 

==Taksonomy==
De jagûar waard foar it earst yn [[1758]] [[wittenskip]]lik beskreaun troch de bekende [[Sweden|Sweedske]] [[biolooch]] en [[taksonoom]] [[Carolus Linnaeus]] foar de tsiende [[edysje]] fan syn ''[[magnum opus]]'', de ''[[Systema Naturæ]]''. Hy joech it bist de [[wittenskiplike namme]] ''Felis onca''. It [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Felis'' omfettet hjoed oan 'e dei inkeld de [[wylde katten]], mar doedestiden wie it in sammelbak foar alle [[kateftigen]]. It wie de [[Ingelân|Ingelske]] taksonoom [[Reginald Innes Pocock]] dy't yn [[1917]] it skaai fan 'e [[panters]] (''Panthera'') gearstalde sa't dat no noch fierhinne bestiet, mei as libbene soarten de [[liuw]] (''Panthera leo''), de [[tiger]] (''Panthera tigris''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de jagûar. (Oan it begjin fan 'e [[ienentweintichste iuw]] is dêr op basis fan [[DNA|DNA-ûndersyk]] it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia'') noch oan tafoege.) Op dy wize kaam de jagûar oan syn hjoeddeistige wittenskiplike namme, ''Panthera onca''.
[[File:Jaguar_(Panthera_onca_palustris)_female_Piquiri_River.JPG|right|thumb|250px|In jagûar oan it rêsten.]]

==Evolúsje==
Binnen it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters]] (''Panthera'') is de jagûar it neist besibbe oan 'e [[liuw]] (''Panthera leo'') en wat minder nau oan it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''). Mei de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en it [[snieloaihoars]] (''Panthera uncia'') fertoant de jagûar de minste [[besibskip]]. De jagûar ûntjoech him oarspronklik troch [[evolúsjeteory|evolúsje]] yn [[Afrika]], wierskynlik 9,3–4,5&amp;nbsp;miljoen jier lyn. Likernôch 2,0–1,8&amp;nbsp;miljoen jier lyn fersprate er him út Afrika wei nei [[Jeraazje]]. In gauris neamde [[teory]] is dat de jagûar sa't dy hjoed de dei bestiet, ôfstammet fan 'e [[Jeropeeske jagûar]] (''Panthera gombaszoegensis''), in jagûar-eftige [[grutte katten|grutte]] [[kateftige]] dy't 2&amp;nbsp;miljoen oant 350.000&amp;nbsp;jier lyn yn [[Jeropa]] libbe. Guon saakkundigen ûntstride lykwols dat der in nauwe bân tusken dy beide bisten bestiet. 

Hoe dan ek, úteinlings berikte de jagûar yn it [[Pleistoseen|Ier Pleistoseen]], omtrint 850.000–820.000&amp;nbsp;jier lyn, fia de [[Beringlânbrêge]] [[Noard-Amearika]]. Dêrwei fersprate dizze soarte him oer it hiele [[Amearika|Amerikaanske kontinint]], hielendal oan [[Fjoerlân]] ta, dat oan 'e súdpunt fan [[Súd-Amearika]] leit. Undersyk nei it [[mitogondriaal DNA]] fan moderne jagûars hat útwiisd dat alle hjoeddeistige [[populaasje (biology)|populaasjes]] har yn it noarden fan [[Súd-Amearika]] ûntjûn hawwe. Dêrwei hawwe se [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Noard-Amearika]] op 'e nij kolonisearre nei't de oarspronklike jagûarpopulaasjes dêre (fan 'e [[ûndersoarte]] ''[[Panthera onca augusta]]'') yn it [[Pleistoseen|Let-Pleistoseen]] [[útstjerren (biology)|útstoarn]] wiene. Sawol Noard-Amearika as de súdpunt fan Súd-Amearika (dêr't de ûndersoarte ''[[Panthera onca mesembrina|P. o. mesembrina]]'' libbe) giene letter op 'e nij foar de jagûar ferlern.
[[File:El-jefe-jaguar-fws1.jpg|left|thumb|250px|In jagûar [[foto]]grafearre mei in [[kamerafâle]] yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Arizona]].]]

==Fersprieding==
It [[histoarysk]]e [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e jagûar besloech om [[1900]] hinne nei skatting noch sa'n 19&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;[[km²]], hoewol't it sûnt likernôch [[1800]] al stadichwei oan it ynkrimpen wie. It striek him doe út fan it [[Amerikaanske Súdwesten]] en [[West-Teksas]] oer [[Midden-Amearika]] en it meastepart fan [[Súd-Amearika]], útsein de [[Atakamawoastyn]] oan 'e westkust en [[Patagoanje]] yn it suden. Tsjin it jier [[2000]] wie dêr noch likernôch 8.750.000&amp;nbsp;km² (oftewol 46%) fan oer. It measte gebiet dat yn 'e tuskenlizzende [[iuw]] foar de jagûar ferlern gien wie, lei yn 'e súdwestlike [[Feriene Steaten]], noardlik en sintraal [[Meksiko]], eastlik en sintraal [[Brazylje]] en noardlik en sintraal [[Argentynje]].

Tsjintwurdich libje jagûars noch yn it meastepart fan it [[Amazônegebiet]], mei dêropta de noardkust fan Súd-Amearika yn [[Kolombia]], [[Fenezuëla]], [[Guyana]], [[Suriname]] en [[Frânsk-Guyana]], dielen fan eastlik [[Brazylje]] en noardlik [[Argentynje]], it meastepart fan [[Sintraal-Amearika]], súdlik [[Meksiko]] en it [[Jûkatanskiereilân]]. Der binne isolearre [[populaasje (biology)|populaasjes]] yn westlik en noardlik Meksiko. Yn it súdwesten fan 'e [[Feriene Steaten]] komme jagûars noch mar sporadysk foar, mei 62 waarnimmings yn 'e hiele [[tweintichste iuw]]. Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] libbe dit bist noch safier noardlik as [[Monterey (Kalifornje)|Monterey]], yn [[Kalifornje]], en oan 'e [[Noardlike Platte]] yn [[Kolorado]], en safier eastlik as de kustsompen fan [[Louisiana]]. Yn Kalifornje waard de jagûar om [[1860]] hinne útrûge, en de lêste jagûar yn [[Teksas]] waard yn [[1948]] by [[Kingsville (Teksas)|Kingsville]] deasketten. Tusken [[1996]] en [[2024]] waarden mei [[kamerafâle]]n acht ûnderskate jagûars [[foto]]grafearre yn it [[Peloncilloberchtme (Cochise County)|Peloncilloberchtme]] yn súdeastlik [[Arizona]]. Fan [[2012]] oant [[2015]] doarme in jagûar, dy't de troch [[skoalbern]] yn [[Tucson]] keazen namme El Jefe ([[Spaansk]] foar &quot;De Baas&quot;) krige, troch it [[Santa Ritaberchtme]] yn súdlik Arizona.
[[File:Cheetah,_leopard_%26_jaguar_(en).jpg|right|thumb|250px|Ferliking fan 'e lichemsfoarm en spikkels fan 'e trije bekendste spikkelbûnte [[kateftigen]]. F.b.n.û.: it [[jachtloaihoars]] (''Acinonyx jubatus''), it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') en de jagûar.]]

==Uterlike skaaimerken==
===Lichemsbou===
De jagûar hat trochinoar in kop-romplingte fan 112–185&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 45–75&amp;nbsp;sm en in [[skouder|skofthichte]] fan 57–81&amp;nbsp;sm. It gewicht is ôfhinklik fan it [[geslacht (sekse)|geslacht]] en it [[geografy|plak fan foarkommen]] fan it oangeande yndividu, en berint ornaris 56–96&amp;nbsp;[[kg]]. Wat súdliker men komt yn it [[ferspriedingsgebiet]] fan dit bist, wat mear oft lichemsgrutte en gewicht oanwinne. De jagûars fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] westkust binne it lytst, wylst eksimplaren út [[Brazylje]] en [[Fenezuëla]] it grutst binne. Utsûnderlik grutte [[mantsje]]s út it [[Amazônegebiet]] kinne soms in gewicht fan 158&amp;nbsp;kg berikke, wylst de lytste [[wyfke]]s út westlik Meksiko en [[Sintraal-Amearika]] mar 36&amp;nbsp;kg weagje. 

De jagûar is gnobsk boud en tige [[spier]]sterk. It grutste ferskil mei besibbe soarten út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters]] (''Panthera'') is dat by de jagûar it liif grutter en grouwer is, wylst de [[poaten]] krekt koarter binne. Troch syn spikkelbûnte [[pels]] wurdt de jagûar troch leken yn [[Jeropa]] gauris betize mei it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), dat ek sa'n kleuring hat. Mar de jagûar hat in folle foarsere lichemsbou, dy't teffens leger by de grûn bliuwt. De [[kop]] is fjouwerkantiger en de [[kaken]] binne swierder. Jagûars hawwe de op twa nei grutste [[biten|bytkrêft]] fan alle [[kateftigen]], nei de [[tiger]] (''Panthera tigris'') en de [[liuw]] (''Panthera leo'').

===Pels===
De grûnkleur fan 'e [[pels]] fan 'e jagûar fariëarret op 'e boppeste lichemsdielen ([[rêch]], [[nekke]], [[kop]], [[side (anatomy)|siden]], [[poaten]] en [[sturt]]) fan bleek [[giel]] fia [[goud (kleur)|goud]] oant [[read|rodzich]]. De [[bealch]], de [[kiel]], it [[kin]] en de binnenkanten fan 'e poaten binne altyd [[witich]]. Oer it hiele [[lichem (biology)|lichem]] is de pels oerdutsen mei [[swart]]e spikkels, dy't útinoar rinne wat foarm oangiet. Op 'e siden wurde it [[rozet]]ten, mei faak ien of mear spikkels yn 'e midden fan in sirkel. De spikkels op 'e kop en yn 'e nekke binne yn 'e regel  ticht, en datselde jildt foar dy op 'e sturt, hoewol't se dêr op nei de punt ta ringen foarmje kinne. Midden op 'e rêch binne de spikkels wat ferlinge, en faak kloftsje se dêr gear om in swarte streek oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] te lûken. Op 'e bealch binne de spikkels grutter en dizeniger. De pels fan 'e jagûar is in treflike [[skutkleur]] foar de mei [[skaad|skaden]] oerleine [[wâldflier]] dêr't er ornaris [[jacht (aktiviteit)|jaget]].
[[File:Black_Jaguar_(Panthera_onca).JPG|left|thumb|250px|In [[melanisme|melanistyske]] jagûar, dy't krekt as melanistyske eksimplaren fan it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') ek wol bekendstiet as in [[swarte panter]].]]

Krekt as by it [[loaihoars]] (''Panthera pardus'') komt by de jagûar frij geregeldwei in hielendal swarte kleurfariant foar, dy't krekt as by it loaihoars bekenstiet as in [[swarte panter]]. De kleurfariant wurdt feroarsake troch [[melanisme]], dat in [[dominânsje (genetika)|dominante]] [[genetysk]]e ôfwiking is. Swarte jagûars komme benammen foar yn it [[tropysk reinwâld]] en binne [[dei|oerdeis]] aktiver as spikkelbûnte jagûars. Dat suggerearret dat de swarte pelskleur eins in bettere skutkleur is as in spikkelbûnte pels.

==Biotoop==
De jagûar jout de foarkar oan [[biotopen]] mei ticht [[wâld]], it leafst mei [[rivier]]en en [[moeras]]sen. Hy komt foar yn [[leafwâld]] dat [[hjerst]]mis de [[blêd (plant)|blêden]] falle lit, [[tropysk reinwâld]], [[subtropysk reinwâld]] en [[dizewâld]]. Dêrnjonken libbet dizze soarte ek yn [[wetland]]s dy't der in diel fan it jier ûnder strûpe, en op drûch [[gerslân]] lykas de [[pampa]] yn [[Argentynje]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] kaam er [[histoarysk]] foar yn [[iik|ikewâlden]]. Jagûars binne waarnommen oant in hichte fan 3.800&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]], mar se mije [[berchwâld]]en. Ut in ûndersyk yn súdlik [[Meksiko]] en [[Gûatemala]] die bliken dat [[wyfke]]s weibliuwe út gebieten mei sels mar in bytsje [[minsklik]]e aktiviteit, wylst [[mantsje]]s har dêr minder fan oanlûke.
[[File:Jaguar_(Panthera_onca)_male_back_in_the_water_(29173428825).jpg|right|thumb|250px|Oars as by de measte [[kateftigen]] is ôfkear fan [[wetter]] jagûars frjemd.]]

==Hâlden en dragen==
===Aktiviteitsspanne===
Jagûars binne ornaris benammen aktyf [[nachtdier|yn 'e nacht]] en de [[krepuskulêr|skimer]]. Yn it [[Amazônegebiet]] binne se mear [[deidier|dei-aktyf]], wat ferklearre kinne wurde soe trochdat se dêr yn it tichte [[tropysk reinwâld]] op 'e grûn yn frijwol konstante [[skaad|skaden]] libje. Mar yn it mear iepen [[moeras]]gebiet fan 'e [[Pantanal]], yn súdlik [[Brazylje]], binne jagûars oerdeis ek aktiver as nachts. 

===Klimmen en swimmen===
Jagûars kinne goed yn [[beam]]men [[klimmen|klimme]], mar dogge dat minder faak as [[poema|poema's]] (''Puma concolor''). Yn 'e mande mei de [[tiger]] (''Panthera tigris'') is de jagûar de iennichste [[grutte katten|grutte kat]] dy't gjin ôfkear fan [[wetter]] hat. Jagûars binne goede [[swimmen|swimmers]], dy't waarnommen binne by it oerstekken fan [[seestrjitte]]n tusken it [[fêstelân]] en (net al te fierôf lizzende) [[eilannen]]. Se [[boartsjen|boartsje]] en [[jacht (aktiviteit)|jeie]] ek yn it wetter. 

===Omgong mei soartgenoaten===
De jagûar is oer it algemien in [[solitêr]] libjend bist, útsein yn 'e [[peartiid]] en as it giet om [[wyfke]]s mei welpen. Yn [[1977]] waarden lykwols twa troepen jagûars, de iene besteande út in mantsje, in wyfke en ferskate welpen, en de oare út twa mantsjes en twa wyfkes, mear as ien kear waarnommen yn 'e neite fan 'e [[rivier]] de [[Paraguay (rivier)|Paraguay]]. Yn guon gebieten is it net ûngewoan foar twa mantsjes om in koälysje te foarmjen, dy't tegearre ien [[territoarium (biology)|territoarium]] beset en markearret, deselde proai bejaget en mei deselde wyfkes [[pearjen|pearet]]. 
[[File:Jaguar_(Panthera_onca)_male_meeting_a_young_female_(back)_..._-_Flickr_-_berniedup.jpg|left|thumb|250px|In [[mantsje]]sjagûar (omsjend) moetet in jong [[wyfke]] yn [[Mato Grosso]].]]

===Territoarium===
Jagûars hawwe [[territoarium (biology)|territoaria]], dy't se markearje mei [[rookflagge]]n. Om dy oan te bringen, brûke se [[urine]] en [[dong]]. Ek klauwe se wol mei de [[klau]]wen yn in [[beam]] of de [[grûn]] om. De grutte fan jagûarterritoaria is ôfhinklik fan it nivo fan [[ûntbosking]] en fan 'e [[minsklik]]e [[befolkingstichtens]]. Territoaria fan wyfkes fariëarje fan 15,3&amp;nbsp;[[km²]] yn it moerasgebiet fan 'e [[Pantanal]], yn súdwestlik [[Brazylje]], oant 53,6&amp;nbsp;km² yn it [[Amazônegebiet]] yn noardwestlik Brazylje, oant 233,5&amp;nbsp;km² yn it [[Atlantysk Wâld]] oan 'e Brazyljaanske eastkust. Territoaria fan mantsjes mjitte 25&amp;nbsp;km² yn 'e Pantanal oant 180,3&amp;nbsp;km² yn it Amazônegebiet oant 591,4&amp;nbsp;km² yn it Atlantysk Wâld. De territoaria fan wyfkes oerlaapje inoar foar in part, wylst it territoarium fan in mantsje dat fan ferskate wyfkes oerlapet. Territoaria fan mantsjes oerlaapje inoar, ynsafier bekend, net.

===Kommunikaasje===
Krekt as de measte oare [[grutte katten]] út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[panters (skaai)|panters]] kinne jagûars [[brullen|brulle]]. Dat fermogen brûke se foar [[dierlike kommunikaasje|kommunikaasje]] oer de lange ôfstân. Der hawwe waarnimmings west fan yntinsyf gebrul en tsjingebrul troch twa yndividuën, dat langere tiid oanhold. It brullen fan 'e jagûar wurdt omskreaun as &quot;heas&quot; mei fiif of seis mei [[kiel]]klank utere [[noat (muzyk)|noaten]]. In oar [[lûd]] dat jagûars meitsje is &quot;puffen&quot;, in soartemint [[snuven]] mei útgeande [[lucht]] en in lege yntinsiteit. It is mooglik bedoeld om fredigens en passiviteit oer te bringen. Puffen wurdt dien by wize fan [[begroeting]] tusken twa eksimplaren dy't inoar kenne, en ek as ûnderdiel fan 'e [[hofmakkerij]] tusken in mantsje en in wyfke, en troch in mem dy't har welpen gerêststelle wolle. Welpen kommunisearje mei de mem troch in kombinaasje fan [[mjêkjen]], [[miaukjen]] en [[goarreljen]].
[[File:Parque_Estadual_Encontro_das_%C3%81guas_Thomas-Fuhrmann_(2023-_11)_Jaguar_mating_-_Panthera_onca.jpg|right|thumb|250px|Jagûars oan it [[pearjen]] yn 'e [[Pantanal]].]]

===Fuortplanting===
Jagûars hawwe net in fêste [[peartiid]]; ynstee kin de peartiid it hiele jier troch falle, ôfhinklik fan oare faktoaren as it [[klimaat]], dat yn 'e [[tropen]] en [[subtropysk klimaat|subtropen]] in rol fan ûndergeskikt belang spilet. [[Maartsk]]ens duorret 7–15&amp;nbsp;[[dagen]]. As in wyfke maartsk wurdt, kinne mantsjes dat [[rooksin|rûke]] oan har urine en oare territoriale markearrings. Ek fertoant sa'n wyfke rêstleas [[hâlden en dragen]], lykas rôljen en oanhâldend brullen. In mantsje dat har maartskens gewaardwurdt, sil har opsykje, wêrnei't de [[pearing]] folget. Yn 'e [[Pantanal]] bliuwe jagûarspantsjes soms wol 5&amp;nbsp;[[dagen]] byinoar, wêrby't se om it hoartsje op 'e nij pearje. Nei't it mantsje him úteinlings ôfjûn hat, is syn oandiel yn 'e [[fuortplanting]] útspile.

De [[draachtiid]] duorret by de jagûar 91–111&amp;nbsp;dagen. wêrnei't it wyfke yn 'e regel 1–2 jongen [[befalling|te wrâld bringe]]. Dat docht se op in beskut plak tusken opgeande [[fegetaasje]] of yn in [[grot]] of [[rots]]spjalt. De jongen binne by de [[berte]] noch [[blinens|blyn]], mar kinne mei likernôch 14&amp;nbsp;dagen [[gesichtsfermogen|sjen]]. Mei 3&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moanne]] wurde de welpen [[ôfwûn]], mar se bliuwe op it berteplak oant se likernôch in healjier âld binne. Dêrnei beselskipje se har mem oeral dêr't dy giet, ek op [[jacht (aktiviteit)|jacht]]. Se bliuwe by de mem oant se 2&amp;nbsp;[[jier]] âld binne, wêrnei't se op eigen manneboet de wrâld yn tsjogge. Wyfkes binne (yn finzenskip) mei likernôch 2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;jier [[geslachtsryp]], mar mantsjes pas mei 3–4&amp;nbsp;jier. Yn it wyld wurde jagûars [[libbensferwachting|mar komselden âlder]] as 11&amp;nbsp;jier, mar yn finzenskip kinne se wol 22&amp;nbsp;jier wurde.
[[File:Panthera_onca_at_the_Toronto_Zoo_2.jpg|left|thumb|250px|In [[gapjen]]de jagûar lit syn [[hoektosk]]en sjen.]]

==Fretten en jeien==
===Fretten===
De jagûar is in [[karnivoar]], en ien dy't, oars as bygelyks it [[loaihoars]] (''Panthera pardus''), hielendal neat oars as [[fleis]] yt. Yn finzenskip moat in eksimplaar fan 34&amp;nbsp;[[kg]] deis likernôch 1,4&amp;nbsp;kg fleis frette om fit te bliuwen. It gewicht (en dêrmei de grutte) fan [[proaidier]]en berint it hiele spektrum fan 1 oant 130&amp;nbsp;kg, mar jagûars jouwe ornaris de foarkar oan proaien fan 45–85&amp;nbsp;kg. De meast foarkommende proaidiersoarten oer it hiele [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e jagûar binne de [[kapibara]] (''Hydrochoerus hydrochaeris''), wrâlds grutste [[kjifdier]], en de [[reuze-eameliter]] (''Myrmecophaga tridactyla''). Oare gauris bejage proaien fan 'e jagûar binne it [[moerashart]] (''Blastocerus dichotomus''), de [[súdlike beameameliter]] (''Tamandua tetradactyla''), de [[halsbânpekary]] (''Dicotyles tacaju'') en de [[Moaragoety|Moar-agoety]] (''Dasyprocta fuliginosa''). 

Yn [[moeras]]sen, op splis steande [[flakte]]n en by de [[igge]]n fan [[rivier]]en lâns bejeie jagûars ek [[skyldpodden]] lykas de [[gielbûnte Amazôneskyldpod]] of terekay (''Podocnemis unifilis'') en de [[Brazyljaanske reuzeskyldpod]] (''Chelonoidis denticulatus''), en fierders alle seis soarten [[kaaimannen]] en sels grutte [[wjirchslang]]en as de [[griene anakonda]] (''Eunectes murinus''). It fretten fan [[reptilen]] liket mear foar te kommen by jagûars as by oare [[grutte katten]]. Ien ôfhandige isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]] yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] [[Pantanal]] fret benammen [[fisk]] en yn it wetter libjende reptilen. Op plakken dêr't wylde proaidieren krap te besetten binne, frette jagûars ek geregeldwei [[fee]], benammen [[kij]].
[[File:3_Jaguars_killing_a_Caiman,_Parque_Estadual_Encontro_das_%C3%81guas_Thomas-Fuhrmann.jpg|right|thumb|250px|In pear jagûars deadzje in [[reade kaaiman]] (''Caiman yacare'').]]

===Jeien===
Jagûars [[jacht (aktiviteit)|bejeie]] harren proaien troch se te beslûpen en dan te bespringen of troch se op in ferskûle plak op te wachtsjen en se te bespringen as se út eigen beweging sûnder euvelmoed ticht genôch by komme. It efterfolgjen fan proaidieren oer langere ôfstân dogge jagûars lykwols net oan. It bespringen kin ek bestean út it springen fan 'e igge yn it wetter. [[Sûchdier]]en makket de jagûar dea op in wize dy't ûngewoan is foar [[grutte katten]]: troch se troch de [[plasse]] hinne yn 'e [[harsens]] te [[biten]] yn 'e efterholle of boppe-op 'e holle tusken de [[ear (anatomy)|earen]]. Jagûars deadzje skyldpodden troch se troch it [[rêchskyld]] hinne te biten. Nei't de proai deade is, sleept de jagûar it [[kadaver]] nei in beskûle plak tusken opgeande [[fegetaasje]], dêr't er it yn alle rêst lytsman meitsje kin. Yn [[moeras]]sen of gebieten dy't der yn 'e [[reintiid]] ûnder strûpe, sykje jagûars mei harren proai gauris in beam op. Se binne sterkernôch om sels mei in [[rier]] yn 'e bek yn in beam te klimmen.

==Natuerlike fijannen en konkurrinten==
De jagûar is it [[rôfdier|toprôfdier]] fan elts [[biotoop]] dêr't er foarkomt en hat gjin [[rôfdier|natuerlike fijannen]], útsein de [[minske]]. Foar jongen foarmje benammen jagûarmantsjes in gefaar, mei't dat [[kannibalisme|kannibalen]] binne dy't der net foar tebekskrilje om welpen te ferslinen, sels net as dy har eigen [[neiteam]] binne. Sa bestiet der in goed dokumintearre gefal fan in manlike jagûar, dy't yn [[2001]] yn it [[Nasjonaal Park Emas]] yn súdlik [[Brazylje]] twa welpen foar in diel opfriet. [[DNA|DNA-ûndersyk]] wiisde út dat hysels de [[heit]] wie. Yn [[2013]] waarden der yn 'e noardlike [[Pantanal]] nochris twa fan sokke gefallen fan [[ynfantiside]] optekene. Om harren jongen tsjin sa'n [[lotsbestimming|lot]] te beskermjen, ferbergje jagûarwyfkes gauris de eigen welpkes en besykje se in mantsje ôf te lieden troch te bearen as binne se [[maartsk]] en ree om te [[pearjen]].

It [[ferspriedingsgebiet]] fan 'e jagûar oerlapet yn [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]] it areaal fan in oare grutte [[kateftige]], de [[poema]] (''Puma concolor''), al wurdt dy op [[taksonomy]]sk mêd op basis fan komôf by de [[lytse katten]] (''Felidae'') yndield. Jagûar en poema binne direkte [[konkurrinsje (biology)|konkurrinten]], mei't se foar in diel deselde [[proai]]dieren hawwe. Yn sintraal [[Meksiko]], bygelyks, dêr't de beide [[kateftigen]] fan ferlykbere grutte binne, meitsje [[wytsturthart]]en (''Odocoileus virginianus'') 54% fan it dieet fan 'e jagûar út en 66% fan it dieet fan 'e poema. Yn Súd-Amearika binne de jagûars grutter as de poema's en fange dêrom navenant gruttere proaien, swierder as 22&amp;nbsp;[[kg]], wylst poema's proaien fange dy't 2–22&amp;nbsp;kg weagje. It tinken mank [[biologen]] is dat de poema, dy't ek bestean kin fan lytsere proaien, eins yn it foardiel is, mei't er him makliker as de jagûar oanpasse kin oan [[kultuerlân]]skippen.
[[File:Colonel_Roosevelt%27s_first_South_American_jaguar.jpg|left|thumb|250px|De eardere [[Amerikaanske presidint]] [[Theodore Roosevelt]] yn [[1915]] mei de earste troch him sketten jagûar.]]

==Status==
De jagûar hat de [[IUCN-status]] fan &quot;gefoelich&quot;, wat betsjut dat it noch gjin [[bedrige soarte]] is, mar dat de sitewaasje al goed yn 'e rekken holden wurde moat. Reden foar soarch is dat anno [[2022]] de [[populaasje (biology)|wrâldpopulaasje]] fan 'e jagûar sûnt de midden fan 'e [[1990-er jierren]] mei 20–25% efterútbuorke is. De grutste bedriging foar dit bist is [[ûntbosking]], wat liedt ta [[habitatferlies]] (it weiwurden fan gaadlike wengebiet) en ta [[habitatfragmintearring]] (it opdielen fan in wengebiet dat earder oaniensletten wie yn lytse, isolearre en mooglik net libbensfetbere populaasjes). Habitatferlies hat him yn 'e earste [[desennia]] fan 'e [[ienentweintichste iuw]] benammen foardien yn [[drûchte|drûgere]] kriten, lykas op 'e [[pampa|pampa's]] fan [[Argentynje]] en op 'e [[steppe]] yn noardlik [[Meksiko]].

Mar ek yn wietere, boskeftige regioanen ferliest de jagûar fluch terrein. Sa is berekkene dat tusken [[2000]] en [[2012]] 83.759&amp;nbsp;[[km²]] oan [[habitat]] troch ûntbosking ferlern gien is. Fral yn Meksiko is ek [[streuperij]] in grut probleem. Yn guon oare lannen komme jagûars [[konflikten tusken minsken en wylde bisten|yn konflikt mei minsken]]; sa wurde se yn [[Belize]] troch [[feehâlder]]s deade as [[ûngedierte]]. Yn it [[departeminten fan Kolombia|departemint]] [[Chocó (departemint)|Chocó]], yn noardlik [[Kolombia]], wurde jagûars [[tradysje|tradisjoneel]] [[jacht (aktiviteit)|bejage]] troch leden fan 'e [[Afro-Kolombianen|Afro-Kolombiaanske]] [[etnysk]]e [[minderheid]], dy't it [[fleis]] fan 'e bisten as in [[delikatesse]] beskôgje. Yn [[Bolivia]] wurde jagûars deade of libben fongen om yllegaal nei [[Sina]] ta [[hannel|ferhannele]] te wurden, mei't de lichemsdielen fan 'e bisten brûkte wurde kinne yn [[tradysje|tradisjonele]] Sineeske [[genêskunde]]. 

Om 'e jagûar te beskermjen tsjin [[útstjerren (biology)|útstjerren]], is dizze soarte opnommen yn Taheakke&amp;nbsp;I fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat alle ynternasjonale hannel yn 'e bisten en lichemsdielen fan 'e bisten ferbiedt. De jagûar is in beskerme bistesoarte dêr't net op jage wurde mei yn [[Argentynje]], [[Brazylje]], [[Ekwador]], [[Fenezuëla]], de [[Feriene Steaten]], [[Frânsk-Guyana]], [[Guyana]], [[Hondoeras]], [[Kolombia]], [[Nikaragûa]], [[Panama]], [[Paraguay]] en [[Suriname]]. Yn [[Gûatemala]] en [[Perû]] is it bejeien fan jagûars oan bannen lein en is der in [[fergunning]] foar nedich. Yn [[Belize]] hat de jagûar gjin beskerme status, mar dêr waard yn [[1986]] wol it [[Faunareservaat Cockscomb Basin]] oprjochte, it earste beskerme [[natoergebiet]] dat spesjaal foar de jagûar ynsteld wie.
[[File:Panthera_onca_augusta.JPG|right|thumb|200px|In [[fossile]] [[plasse]] fan 'e [[útstjerren (biology)|útstoarne]] [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[ûndersoarte]] ''[[Panthera onca augusta]]''.]]
[[File:Jaguars (Panthera onca) couple (Female right).webm|thumb|In fideo fan in pear jagûars.]]

==Undersoarten==
Fan 'e jagûar (''Panthera onca'') waarden yn 'e [[njoggentjinde iuw|njoggentjinde]] en [[tweintichste iuw]] ferskate [[ûndersoarte]]n beskreaun. It ûnderskie tusken dy ûndersoarten waard foarme troch [[geografy]]ske oarsprong yn kombinaasje mei lytse [[morfology]]ske ferskillen oan 'e bou fan 'e [[plasse]]. Yn [[1939]] neamde de [[Ingelân|Ingelske]] [[taksonoom]] [[Reginald Innes Pocock]] yn syn wurk acht ûndersoarten. Hy hie lykwols gjin tagong ta genôch [[spesimina]] om der in [[kritysk]]e evaluaasje fan te meitsjen dy't him nei it sin wie, en spriek syn twifel út oer de status fan ferskate ûndersoarten.

Yn [[2005]] bestie der fierhinne [[wittenskiplike konsensus]] oer de erkenning fan njoggen ûndersoarten 'e jagûar. Dat wiene:
*''P. o. arizonensis'' &lt;small&gt;[[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1932&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[Arizona]])&lt;/small&gt;
*''P. o. centralis'' &lt;small&gt;[[Edgar Alexander Mearns|Mearns]], 1901&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[Kosta Rika]])&lt;/small&gt;
*''P. o. goldmani'' &lt;small&gt;[[Edgar Alexander Mearns|Mearns]], 1901&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[Jûkatanskiereilân]] yn [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*''P. o. hernandesii'' &lt;small&gt;[[John Edward Gray|Gray]], 1857&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(súdlik [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
*''P. o. onca'' &lt;small&gt;[[Linnaeus]], 1758&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[Brazylje]])&lt;/small&gt;
*†''P. o. palustris'' &lt;small&gt;[[Florentino Amgeghino|Ameghino]], 1888&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[fossyl]] út [[Argentynje]])&lt;/small&gt;
*''P. o. paraguensis'' &lt;small&gt;[[Ned Hollister|Hollister]], 1914&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[Paraguay]])&lt;/small&gt;
*''P. o. peruviana'' &lt;small&gt;[[Henri de Blainville|Blainville]], 1843&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[Perû]])&lt;/small&gt;
*''P. o. veraecrucis'' &lt;small&gt;[[Edward William Nelson|Nelson]] &amp; [[Edward Alphonso Goldman|Goldman]], 1933&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(eastlik [[Meksiko]])&lt;/small&gt;
[[File:Jaguar_(Panthera_onca_palustris)_male_Three_Brothers_River_2.jpg|left|thumb|250px|In jagûar yn 'e [[Pantanal]], yn súdwestlik [[Brazylje]].]]

Sûnt [[1917]] wurdt de jagûar lykwols op basis fan nij [[DNA|DNA-ûndersyk]] beskôge as in [[monotypyske soarte]], dy't gjin ûndersoarten hat. Wol wurdt de libbene jagûar (''P. o. onca'') noch ûnderskaat fan twa [[útstjerren (biology)|útstoarne]], [[fossile]] ûndersoarten: de [[reuzejagûar]] (''P. o. augusta'') út [[Noard-Amearika]] en de saneamde [[Patagoanyske panter]] (''P. o. mesembrina'') út 'e súdpunt fan [[Súd-Amearika]].

==Relaasje mei de minske==
===Oanfallen op minsken===
{{Apart|Minskesliner}}
De [[Spanje|Spaanske]] ''[[conquistador]]es'' wiene [[eangst|spûkbenaud]] fan 'e jagûar, dy't se as in [[minskesliner]] seagen. Neffens de [[Ingelân|Ingelske]] [[biolooch]] [[Charles Darwin]] fertelden beskate [[Yndianen]] yn [[Súd-Amearika]] him dat je nea bang foar in oanfal troch in jagûar hoegden te wêzen salang't der noch genôch [[kapibara|kapibara's]] omrûnen. Der binne lykwols inkele gefallen bekend fan jagûars dy't minsken oanfoelen, soms mei [[dea]]dlike gefolgen foar it [[slachtoffer]]. Mar der is noch nea waarnommen dat in jagûar it [[stoflik omskot]] fan 'e deade minske neitiid opiet. It meastepart fan 'e bekende oanfallen op minsken barde doe't de jagûar yn it nau dreaun waard of [[ferwûne]] rekke wie.
[[File:MocheJaguarLarcoMuseum.jpg|right|thumb|250px|In jagûarbyldsje út 'e [[Motsje (kultuer)|Motsje]]-kultuer út noardlik [[Perû]], datearjend fan omtrint it jier [[300]].]]

===Jagûars yn 'e minsklike kultuer===
Yn 'e [[Yndianen|Yndiaanske]] [[kultuer]]en út it [[Pre-Kolumbiaanske Tiidrek]] fan [[Meso-Amearika]] en [[Súd-Amearika]] wie de jagûar in [[symboal]] fan [[macht]] en [[krêft]]. Yn 'e [[Andes]] rekke in [[kultus]] om 'e jagûar hinne, dy't ûntstie yn 'e iere [[Chavinkultuer]], tsjin [[900&amp;nbsp;f.Kr.]] oer hast it hiele grûngebiet fan it moderne [[Perû]] ferspraat. De [[Motsje (kultuer)|Motsje]] út noardlik Perû brûkten de jagûar as in symboal fan macht yn harren [[keramyk]]. Yn 'e [[religy]] fan 'e [[Mûyska (folk)|Mûyska]] fan [[Kolombia]] waard de jagûar beskôge as in [[soölatry|hillich bist]]. Om dêr utering oan te jaan ferklaaiden de lju har foar religieuze [[rituelen]] yn jagûarhûden.  

Op it [[Jûkatanskiereilân]] en yn [[Tabasco (steat)|Tabasco]], yn súdlik [[Meksiko]], binne [[stânbyld|byldsjes]] mei it weromkearende [[motyf (keunst)|motyf]] fan 'e [[Olmeken|Olmeekske]] [[Olmeekske wearjagûar|wearjagûar]] oantroffen. Dy jouwe in stilearre jagûar wer mei in heal-minsklik [[gesicht]]. Yn 'e lette [[Maya-beskaving]] op it Jûkatanskiereilân en yn [[Gûatemala]] en [[Belize]] wie de jagûar in symboal foar [[kriger]]s en foar de [[moed]] en krêft fan 'e [[hegerein]]. De jagûar waard ek assosjearre mei de [[ûnderwrâld (hjirneimels)|ûnderwrâld]] en syn byltenis waard dêrom brûkt om [[grêftombe]]n en [[krûk]]en foar [[grêfjefte]]n mei te fersieren.

De [[Azteken]] fan sintraal Meksiko beskôgen de jagûar as de kening fan it [[bisteryk]]. Jagûars waard woestheid en moed tadichte, mar ek [[wiisheid]], [[weardichheid]] en [[hoedenens]]. It [[leger (lânmacht)|leger]] fan it [[Azteekske Ryk]] omfette twa ûnderskate klassen fan krigers: de jagûarkrigers en de earnekrigers. De leden fan beide klassen klaaiden har neffens it bist dêr't se nei neamd wiene. Ek de leden fan 'e Azteekske [[keizer]]like famylje droegen jagûarhûden. De jagûar waard sjoen as it [[toatemisme|toatemdier]] fan 'e wichtige Azteekske [[goaden]] [[Tezcatlipoca]] en [[Tepeyollotl]]. 

Yn it [[Amerikaanske Súdwesten|Súdwesten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] litte [[rotsskildering]]s makke troch de letter weiwurden [[Anasazy]], mar ek troch de [[foarâlden]] fan 'e hjoeddeisitge [[Hopy (folk)|Hopy]] en [[Pueblo-Yndianen]] eksplisyt in spikkelbûnte grutte kat sjen, dy't omreden fan 'e grutte inkeld in jagûar foarstelle kin. Ek yn 'e moderne kultuer wurdt de jagûar noch as symboal brûkt. It is bygelyks it [[list fan nasjonale bisten|nasjonale bist]] fan [[Guyana]] en makket ek diel út fan it [[wapen (heraldyk)|wapen]] fan dat lân.  

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Jaguar ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Panthera onca}}
}}

{{DEFAULTSORT:Jaguar}}
[[Kategory:Jagûar| ]]
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Panter (skaai)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oerûguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sily]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lienwurd út in Yndiaanske taal]]</text>
      <sha1>lf11a1489ocfsky4y8g2p8mgl4ejneb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krokkedileftigen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189180</id>
    <revision>
      <id>1238998</id>
      <parentid>1218143</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1238998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73122" sha1="9rnzi4oo94qeh4lw7qa42pfnsdzqqby" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = krokkedileftigen
| ôfbylding           = Crocodylus_acutus_jalisco_mexico.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = [[Skerpsnútkrokkedil]]len (''Crocodylus acutus'') yn [[Meksiko]].
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson4             = [[ûnderstamme]]:
| namme4              = [[wringedieren]] (''Vertebrata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[reptilen]] (''Reptilia)
| takson6             = [[klade]]:
| namme6              = [[archosauriërs]] (''Archosauria)
| takson7             = [[klade]]:
| namme7              = [[krokkedildiereftigen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Pseudosuchia)
| takson8             = [[klade]]:
| namme8              = [[krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Crocodylomorpha'')
| takson9             = [[klade]]:
| namme9              = [[echte krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Cocodyliformes'')
| takson11            = [[klade]]:
| namme11             = [[moderne krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Eusuchia'')
| takson12            = [[skift]]:
| namme12             = '''krokkedileftigen''' (''Crocodilia'')
| takson13            = 
| namme13             =
| takson14            = 
| namme14             =
| takson15            = 
| namme15             =
| takson16            = 
| namme16             =
| takson17            = 
| namme17             =
| takson18            = 
| namme18             =
| takson19            = 
| namme19             =
| beskriuwer, jier    = [[Richard Owen|Owen]], 1842
| soarten             = 
| lânkaart            = World.distribution.crocodilia.1.png
| lânkaarttekst       = 
| lânkaartbreedte     = 
| lânkaarttekst_links = {{Color box|#00FF2E}} fersprieding op lân &lt;br&gt;{{Color box|#233DFF}} fersprieding yn see
}}
De '''krokkedileftigen'''&lt;ref&gt;{{Berjocht:Frysk-Nederlânsk|541}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Berjocht:Nederlânsk-Frysk|371}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fh&quot;&gt;{{Fuotnoat|{{Berjocht:Frysk Hânwurdboek|1018}}}}&lt;/ref&gt; of '''krokodileftigen'''&lt;ref name=&quot;fh&quot;/&gt; ([[wittenskiplike namme]]: ''Crocodilia'', soms [[stavere]] as ''Crocodylia'') foarmje in [[skift]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[reptilen]] (''Reptilia''). It binne [[kâldbloedige]], [[ovipare]], [[wetter|semy-akwatyske]] [[rôfdier]]en, dy't neier besibbe binne oan 'e [[fûgels]] (''Aves'') as oan oare reptilen. Krokkedileftigen libje yn 'e [[tropen]] en [[subtropen]] fan [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]], it [[Karibysk Gebiet]], [[Afrika]], [[Madagaskar]], [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], noardlik [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] en [[Melaneezje]]. Utsein wat de [[seekrokkedil]] (''Cocodylus porosus'') en de [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodylus acutus'') oangiet, binne se yn har [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta [[swietwetter|swiete]] [[oerflaktewetter]]s.

Krokkedileftigen ûntstiene sa'n 235&amp;nbsp;miljoen jier lyn. It binne [[solitêr]] libjende en [[territoarium (biology)|territoriale]] bisten. Se hawwe in langhalich [[lichem (biology)|lichem]] mei in lange [[sturt]] en fjouwer [[poat]]en dy't ornaris nei de sydkant útstekke ynstee fan nei ûnderen. De [[kop]] hat in lange, foarútstekkende [[snút]] mei in grutte [[bek]] dy't fol sit mei skerpe [[tosk]]en. De [[eagen]], [[ear (anatomy)|earen]] en [[noaster]]s sitte oan 'e boppekant fan 'e kop, sadat de bisten de kop mar justjes boppe wetter útkomme hoege te litten om te [[sykheljen]] of har [[sintugen]] te brûken. De krokkedileftigen besteane út 3 [[famylje (taksonomy)|famyljes]]: de [[krokkedillen]] (''Crocodylidae''), de [[gavialen]] (''Gavialidae'') en de [[aligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae''). Dy famyljes falle fierder útinoar yn 9 [[skaai (taksonomy)|skaaien]] en 27 of 28 ûnderskate [[soarte]]n. Guon dêrfan, yn 't bysûnder de seekrokkedil en de [[Nylkrokkedil]] (''Crocodylus niloticus''), steane bekend as [[minskesliner]]s.

==Etymology==
De [[wittenskiplike namme]] fan 'e krokkedileftigen is ''Crocodilia'' (mei in [[i]]), mei as alternative [[stavering]]sfariant ''Crocodylia'' (mei in [[y]]). De oarspronklike beskriuwer fan it [[skift]], de [[Ingelân|Ingelske]] [[biolooch]] [[Richard Owen]], skreau de namme as ''Crocodilia'', en dêrom is dat noch altyd de meast brûkte fariant. De [[Dútslân|Dútske]] [[herpetolooch]] [[Heinz Wermuth]] keas yn [[1953]] yn syn ''Systematik der Rezenten Krokodile'' foar de stavering ''Crocodylia'', dy't er basearre op 'e stavering fan ''Crocodylus'', de wittenskiplike namme fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[gewoane krokkedillen]], dêr't de namme ''Crocodilia'' fan ôflaat is. 
[[File:Crocodilia_cladogram.svg|left|thumb|250px|In [[kladogram]] dat de besibskipsrelaasjes binnen it [[skift]] fan 'e [[reptilen]] sjen lit.&lt;br&gt;1. [[brêgehagedissen]] &lt;br&gt;2. [[hagedissen]]&lt;br&gt;3. [[slangen]]&lt;br&gt;4. krokkedileftigen&lt;br&gt;5. [[fûgels]]&lt;br&gt;De [[skyldpodden]] ûntbrekke, mar dy foarmje in groep op harsels. Sa't men sjen kin, binne de krokkedileftigen nauwer besibbe oan 'e fûgels as oan oare reptilen.]]

''Crocodylus'' liket in [[Latyn|latinisearring]] te wêzen fan it [[Gryksk]]e wurd κροκόδειλος (''krokodeilos''), dat sawol de betsjutting hat fan &quot;[[hagedis]]&quot; as fan &quot;[[Nylkrokkedil]]&quot;. De [[woartel (taalkunde)|woartel]] fan dat wurd komt fan it [[Aldgryksk]]e κρόκη (''kroke''), dat &quot;keizelstien&quot; betsjut, en δρîλος (''drilos'') of δρεîλος (dreilos), dat &quot;[[wjirm]]&quot; betsjut. Mei-inoar wurdt it dan &quot;keizelwjirm&quot;, wêrmei't ferwiist wurde kinne soe nei it feit dat hagedissen en krokkedillen, om't se [[kâldbloedige]] [[reptilen]] binne, lizzen geane te [[sinnebaaien]] op stiennen, dy't de [[waarmte]] fan 'e [[sinne]] fêsthâlde.

==Taksonomy==
De krokkedileftigen waarden as [[taksonomy]]ske kloft yn [[1842]] yntrodusearre troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[biolooch]] [[Richard Owen]]. Opmerklikernôch binne krokkedileftigen nauwer besibbe oan 'e [[fûgels]] (''Aves'') as oan 'e oare [[reptilen]] ([[slangen]], [[hagedissen]], [[brêgehagediseftigen|brêgehagedissen]] en [[skyldpodden]]). Om't de fûgels net ta de reptilen rekkene wurde, betsjut dat dat de reptilen eins in [[parafyly|parafyletyske groep]] foarmje, dy't strikt nommen ûnjildich is. [[Taksonomy]]sk sjoen is in [[klade]] nammentlik inkeld jildich as dy alle ôfstammelingen fan 'e [[lêste mienskiplike foarâlder]] omfettet, en dat is mei de reptilen net it gefal as de fûgels dêrfan loskeppele wurde. Mar de term 'reptilen' is sa ynboargere dat er net út te bannen is, ek al wurdt er troch serieuze wittenskippers inkeld noch ynformeel brûkt.

Oant [[1988]] waarden ûnder de krokkedileftigen sawol de hjoeddeistige krokkedileftigen beflapt, as al harren [[útstjerren (biology)|útstoarne]], [[fossile]] sibben. Tsjintwurdich wurde de measte oan 'e krokkedileftigen besibbe fossilen ûnderbrocht by bredere taksonomyske groepen, lykas de [[krokkedildieren]] (''Crocodylomorpha'') of de [[krokkedildiereftigen]] (''Pseudosuchia''). De krokkedileftigen omfetsje no inkeld noch de [[lêste mienskiplike foarâlder]] fan alle libbene krokkedileftigen en de fossilen dy't ek fan dyselde lêste mienskiplike foarâlder [[ôfstamje]].
[[File:Litargosuchus_leptorhynchus.jpg|right|thumb|250px|In artistike rekonstruksje fan 'e [[draafkrokkedil|draaf-krokkedil]] (''Litargosuchus leptorhynchus''), in [[kylkrokkedildieren|kylkrokkedildier]] (''Sphenosuchia'').]]

==Evolúsje==
De krokkedileftigen foarmje yn 'e mande mei de [[fûgels]] de [[klade]] fan 'e [[archosauriërs]] (''Archosauria''). Dat binne [[reptilen]] dy't har fan oare reptilen ûnderskiede troch twa pear ekstra iepenings yn 'e [[plasse]]: it [[antorbitale finster]] ûnder (of foar) de [[eachholte]], en it [[mandibulêre finster]] oan wjerskanten fan 'e [[ûnderkaak]]. De archosauriërs falle útinoar yn twa kloften: de [[krokkedildiereftigen]] (''Pseudosuchia'') en de [[beneifûgeldieren]] (''Avemetatarsalia''). Ta dy lêste groep hearden de [[dinosauriërs]], de [[pterosauriërs]] en harren hjoeddeistige neikommelingen, de fûgels. De opspjalting tusken de beide groepen fûn plak koart foar de [[Permysk-Triassyske massa-ekstinksje]], ek wol oantsjut as &quot;it Grutte Stjerren&quot;, 252&amp;nbsp;miljoen&amp;nbsp;jier lyn.

De [[krokkedildieren]] (''Crocodylomorpha''), dêr't letter de moderne krokkedileftigen út ûntstean soene, ûntjoegen har yn it [[Trias|Let-Trias]] (237–201&amp;nbsp;miljoen jier lyn). Hoewol't de [[basaal (taksonomy)|basaalste]] krokkedildieren grut wiene, komme de moderne krokkedileftigen fuort út 'e lytsere en rankere foarmen, mei lange [[poaten]] dy't ûnder it [[lichem (biology)|lichem]] pleatst wiene, net wanlyk oan 'e lichemsbou fan moderne [[foksen]]. Sokke bisten, de saneamde [[kylkrokkedildieren]] (''Sphenosuchia''), ferskynden foar it earst yn it [[Karnyn]], omtrint 232&amp;nbsp;miljoen jier lyn. Se frieten lytse, flugge [[proaidier]]en en oerlibben oant yn it [[Sjuera|Let-Sjuera]] (164–145&amp;nbsp;miljoen jier lyn). Tsjin 'e ein fan it [[Trias]] (201&amp;nbsp;miljoen jier lyn) wiene de krokkedildieren de iennichst oerbleaune krokkedildiereftigen.
[[File:Pakasuchus.jpg|left|thumb|250px|In artistike rekonstruksje fan in [[katkrokkedil]] (''Pakasuchus kapilimai'').]]

Yn it [[Sjuera|Ier-Sjuera]] waarden de [[dinosauriërs]] (''Dinosauria'') dominant op it lân, wylst de krokkedildieren grutte [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassings ûntjoegen om [[ekology]]ske [[nys]]sen op te foljen dy't koartby frijkommen wiene troch it [[útstjerren (biology)|útstjerren]] fan oare groepen. [[Mesosoïkum|Mesosoyske]] krokkedildieren (d.w.s. út it [[Trias]], [[Sjuera (geologysk tiidrek)|Sjuera]] en [[Kryt (geologyske tiidrek)|Kryt]]) hiene in folle grutter ferskaat oan lichemsfoarmen en libbenswizen as hjoeddeistige krokkedileftigen. Guon ûntjoegen har ta flugge [[ynsektivoar]]en, wylst oaren har spesjalisearren ta it [[piskivoar|iten fan fisk]] en wer oaren [[herbivoar]]en waarden. Dêrnjonken wiene der lykwols ek altyd [[karnivoar]]e krokkedildieren, mar guon dêrfan libben eksklusyf op it lân, wylst oaren hielendal net út it wetter kamen. Guon fan dy lêste groep libben yn [[see]], lykas de [[Peterboroughtoskkrokkedil]] (''Suchodus durobrivensis''), dy't [[flipper]]s lykas dy fan in [[seekij|seeko]] hie en in [[sturt]] mei [[sturtfin]]nen lykas dy fan moderne [[walfiskeftigen]].

De [[moderne krokkedildieren]] (''Eusuchia'') ûntjoegen har yn it [[Kryt (geologysk tiidrek)|Ier-Kryt]] (145–100&amp;nbsp;miljoen jier lyn). De âldst bekende soarte fan dy groep is de [[Wightboskkrokkedil]] (''Hylaeochampsa vectiana''), wêrfan't ien inkeld [[fossyl]] fûn is op it eilân [[Wight (eilân)|Wight]], foar de súdkust fan [[Ingelân]]. Letter, yn it [[Paleogeen]] (66–23&amp;nbsp;miljoen jier lyn) ûntstiene groepen lykas de [[hoefkrokkedillen]] (''Planocarniidae''). De [[noardlike krokkedillen]] (''Borealosuchus'') út [[Noard-Amearika]], dêr't seis ûnderskate soarten fan bekend binne, kamen sawol yn it Kryt as it Paleogeen foar, mar wêr't dat [[skaai (taksonomy)|skaai]] [[fylogeny|fylogenetysk]] krekt pleatst wurde moat, is noch altyd net dúdlik.
[[File:Suchodus_durobrivense.jpg|right|thumb|250px|In artistike rekonstruksje fan in [[Peterboroughtoskkrokkedil]] (''Suchodus durobrivensis''), dy't yn hege mjitte oanpast wie oan it libben yn [[see]].]]

De trije haadtûken fan 'e hjoeddeiste krokkedileftigen, de [[krokkedillen]] (''Crocodylidae''), de [[aligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae'') en de [[gavialen]] (''Gavialidae''), wiene tsjin it [[Kryt (geologysk tiidrek)|Let-Kryt]] al útinoar groeid. De ierst bekende krokkedileftigen binne de [[Portegalgavialen]] (''Portugalosuchus''), dy't bestiene yn it [[Senomanyn]] en it [[Turonyn]] (100–90&amp;nbsp;miljoen jier lyn). De klassifikaasje fan 'e Portegalkrokkedillen is yn 'e kiif steld troch party [[herpetologen]] dy't úthâlde dat it skaai bûten de krokkedileftigen falt, mar [[fylogeny|fylogenetyske]] analyzes op basis fan nije [[neurology|neuro]]-[[anatomy]]ske gegevens sammele troch it meitsjen fan [[CAT-scan|mikro-CAT-scans]] fan in [[plasse]] wize derop dat de Portegalgavialen wol deeglik krokkedileftigen wiene en dat se ta de [[kurasgaviaaldieren]] (''Thoracosauria'') hearden, dy't yn 'e [[boppefamylje]] fan 'e [[gaviaaleftigen]] (''Gavialoidea'') pleatst wurde moatte.

Dúdlike [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') ferskynden foar it earst yn it [[Santonyn]] en it [[Kampanyn]] (86–72&amp;nbsp;miljoen jier lyn). De earste ûnbekreaude [[langsnútkrokkedileftigen]] (''Longirostres''), dêr't de gaviaaleftigen en de [[echte krokkedileftigen]] (''Crocodyloidea'') ta hearre, kamen ta ûntwikkeling yn it [[Maastrichtyn]] (72–66&amp;nbsp;miljoen jier lyn). Lang waard tocht, benammen op basis fan [[morfology]], dat de relatyf koartsnutige alligatoreftigen en echte krokodileftigen nau besibbe wiene, en dat de langsnutige gaviaaleftigen in ôfwikende groep fertsjintwurdigen. De resultearjende [[klade]] fan 'e [[koartsnútkrokkedileftigen]] (''Brevirostres'') wurdt lykwols hjoed oan 'e dei ôfwiisd op basis fan 'e útkomsten fan [[DNA|DNA-ûndersiken]] dy't tusken [[2003]] en [[2018]] útfierd waarden. Dêrút kaam nammentlik nei foarren dat de gaviaaleftigen folle nauwer as de alligatoreftigen besibbe binne oan 'e echte krokodileftigen. Fan gefolgen wurde de gaviaaleftigen en de echte krokkedileftigen no gearbrocht yn 'e [[klade]] fan 'e langsnútkrokkedileftigen (''Longirostres'').
[[File:Crocodile_skull_shape_comparison_Walmsley_et_al_2013.png|left|thumb|250px|It ferskaat oan foarmen fan 'e [[plasse]] en de [[ûnderkaak]] by libbene krokkedileftigen, fan smel en lang nei breed en stomp.]]

==Fersprieding==
Krokkedileftigen komme benammen foar yn 'e [[tropen]]. Harren [[ferspriedingsgebiet]] beslacht yn 'e [[Nije Wrâld]] [[Midden-Amearika]], it [[Karibysk Gebiet]] (útsein [[Porto Riko]] en de [[Lytse Antillen]]) en [[Súd-Amearika]] (útsein de [[Andes]] en [[Patagoanje]]). Yn 'e [[Alde Wrâld]] bestiet it areaal fan dizze bisten út [[Afrika]] ynklusyf [[Madagaskar]] mar útsein de sintrale [[Sahara]] en de [[Magreb]]regio, [[Súd-Aazje|Súd]] en [[Súdeast-Aazje]] mei de hiele [[Yndyske Arsjipel]] en de [[Filipinen]] ynbegrepen, en fierders noardlik [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] en [[Melaneezje]]. Ofsjoen fan 'e [[subtropysk]]e súdpunt fan [[Súdlik Afrika]] hearre dêrnjonken ek twa oare subtropyske gebieten ta it ferspriedingsgebiet: it [[Floaridaskiereilân]] en de kust fan 'e [[Golf fan Meksiko]] fan 'e [[Florida Panhandle]] oant noardeastlik [[Meksiko]], en de ûnderrin fan 'e [[rivier]] de [[Jangtsekiang]] yn eastlik [[Sina]].

De hjoeddeistige fersprieding fan 'e [[gaviaaleftigen]] (''Gavialoidea'') is beheind ta Súd-Aazje en de Yndyske Arsjipel, dy fan 'e [[kaaimannen]] (''Caimaninae'') ta Súd-Amearika en dy fan 'e [[alligators]] (''Alligator'') ta de subtropyske dielen fan [[Noard-Amearika]] en [[East-Aazje]]. Fan alle groepen krokkedileftigen hawwe de [[echte krokkedileftigen]] (''Crocodyloidea'') de grutste fersprieding. Soarten fan dy kloft komme foar yn Noard-, Midden- en Súd-Amearika, it Karibysk Gebiet, Afrika, Madagaskar, Súd- en Súdeast-Aazje, de Yndyske Arsjipel, noardlik Austraalje en Melaneezje. De súdpunt fan it [[Floaridaskiereilân]] is it iennichste plak yn 'e wrâld dêr't de ferspriedingsgebieten fan alligators en echte krokkedileftigen inoar oerlaapje. 
[[File:Alligator_Left_Forepaw.jpg|right|thumb|250px|Close-up fan 'e [[foarpoat]] fan in [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'').]]

Krokkedileftigen libje sûnder útsûndering yn [[leechlân]] en komme net foar boppe 1.000&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]]. Der binne twa soarten krokkedileftigen dy't behalven yn [[swietwetter]] ek yn [[see]] libje. De [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus'') komt foar fan [[Sry Lanka]] en de súdpunt fan it [[Yndysk subkontinint]] yn 'e [[Yndyske Oseaan]] oant [[Hainan]] en de [[Filipinen]] yn 'e [[Súdsineeske See]] en oant en mei [[Fidzjy]] yn 'e [[Stille Oseaan]]. De [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodylus acutus'') komt foar oan 'e kusten fan Midden-Amearika yn 'e [[Golf fan Campeche]], de [[Karibyske See]] en Stille Oseaan, oan 'e noardlike en noardwestlike kusten fan Súd-Amearika en by de kusten fan [[Kuba]], [[Jamaika]], [[Hispanjoala]] en súdlik [[Floarida]] lâns. De seekrokkedil is fan alle krokkedileftigen de soarte mei it grutste ferspriedingsgebiet.

==Lichemsskaaimerken==
===Uterlik===
Hoewol't der gâns ferskaat bestiet yn 'e details, hawwe alle hjoeddeistige krokkedileftigen rûchwei deselde lichemsfoarm. Dy bestiet út in silinderfoarmich [[lichem (biology)|liif]] dat fan boppen en ûnderen wat ôfplatte is, mei fjouwer koarte [[poat]]en dy't fansiden útstekke ynstee fan dat se nei ûnderen ta rjochte binne, lykas by [[sûchdieren]]. De [[foarpoat]]en hawwe fiif [[tean]]nen, dêr't by de measte [[soarte]]n gjin [[swimflues|swimfluezzen]] tusken sitte. De [[efterpoat]]en hawwe fjouwer teannen dy't ûnderling ferbûn binne troch swimfluezzen, en in fyfdenien dy't gjin swimflues hat. De [[sturt]] is lang en fungearret by it [[swimmen]] as oandriuwing. Yn gefal fan need kin er ek as in bykommend wapen ynset wurde troch dermei te slaan. 
[[File:Parque_Natural_Municipal_Chico_Mendes_Danilo_Gomes_(07).jpg|left|thumb|250px|Boppe-oansjoch fan 'e [[kop]] fan in [[breedsnútkaaiman]] (''Caiman latirostris'').]]

De [[kop]] is plat en breed, mei in lange nei foarren ta útstykjende [[snút]] en in relatyf koarte [[hals]]. De [[eagen]], [[ear (anatomy)|earen]] en [[noaster]]s sitte allegearre oan 'e boppekant fan 'e kop, sadat dy mar justjes boppe wetter út hoecht te kommen om krokkedileftigen [[sjen]], [[hearre]], [[rûke]] en [[sykhelje]] te litten. De [[bek]] is wiid en lang, sit fol mei fjoerskerpe [[tosk]]en en kin wiid iepene wurde. De [[spier]]en dy't de bek slute, binne tige sterk, mar de spieren dy't de bek iepenje binne dat net. It is sadwaande frij maklik om 'e bek fan in krokkedileftige tichtklamme te hâlden as men der in stevige gryp op hâlde kin. De noasters kinne by it dûken ôfsletten wurde.

De [[rib]]ben fan krokkedileftigen binne sa oanpast, dat se bûge kinne om 'e [[boarstkas]] lytser te meitsjen by it [[dûken]] ûnder wetter. De struktuer fan it [[bekken (skelet)|bekken]] is ek bûgber, sadat it oer in grutte hoemannichte [[fretten]] yn it [[spiisfertarring]]sstelsel of mear [[lucht]] yn 'e [[longen]] kin. Beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] hawwe in [[kloäka]]: ien inkele iepening by de sturt dêr't de [[term]]s, [[urinelieder]]s en ynwindige [[geslachtsorganen]] útkomme. By [[mantsje]]s sit dêr ek de [[penis]] yn en by [[wyfke]]s de [[klitoris]]. De penis hat by krokkedileftigen altyd in [[ereksje]] en is ôfhinklik fan 'e spieren yn 'e kloäka om nei bûten ta skood en wer nei binnen ta lutsen te wurden. 
[[File:Nile_crocodile_skeleton.jpg|right|thumb|250px|It [[skelet]] en in [[taksidermy|opset]] eksimplaar fan in [[Nylkrokkedil]] (''Crocodylus niloticus'').]]

===Lichemsgrutte===
Krokkedileftigen fariëarje yn grutte fan [[Cuviers glêdkopkaaiman]] (''Paleosuchus palpebrosus'') fan noardlik [[Súd-Amearika]], dy't 1.20–1.40&amp;nbsp;[[meter|m]] lang wurdt, oant de [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus''), dy't foarkomt fan [[Sry Lanka]] oant en mei [[Fidzjy]] en wol 6.30&amp;nbsp;m lang wurde kin. In [[folwoeksen]] Cuviers glêdkopkaaiman weaget 5–7&amp;nbsp;[[kg]], wylst in folgroeide seekrokkedil 1.500&amp;nbsp;kg weagje kin. Guon [[prehistoarysk]]e soarten krokkedileftigen wiene noch grutter en swierder. De grutst bekende krokkedileftige anno [[2025]] is de [[Puruskaaiman]] (''Purussaurus brasiliensis'') út it [[Kryt (geologysk tiidrek)|Let-Kryt]]. Dy soe in lingte fan wol 15.80&amp;nbsp;m berikke kinnen hawwe en in gewicht hân hawwe fan krapoan 12,6&amp;nbsp;[[ton (massa)|ton]]. Krokkedileftigen binne op it mêd fan lichemsgrutte oer it algemien [[seksueel dimorf]], mei [[mantsje]]s dy't oansjenlik grutter binne as [[wyfke]]s.

===Bytkrêft===
Krokkedileftigen hawwe in [[bytkrêft]] dy't by de grutsten fan it [[diereryk]] heart. Yn in ûndersyk dat yn [[2003]] publisearre waard, meaten [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[herpetologen]] dat de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'') in bytkrêft fan 9,45&amp;nbsp;[[kiloNewton|kN]] hat. By in ûndersyk út [[2012]] waard de bytkrêft fan 'e [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus'') fêststeld op 16&amp;nbsp;kN. De smelle [[kaken]] fan 'e [[gaviaal]] (''Gavialis gangeticus'') sjogge der wol ôfskrikwekjend út en it bist kin der sûnder mis ek gâns skea mei oanrjochtsje as er provosearre wurde soe ta in oanfal op in minske, mar dochs binne se frij swak om't gavialen ornaris inkeld [[fisk]] frette, dêr't net folle bytkrêft foar nedich is. [[Paleöntologen]] rûze de bytkrêft fan 'e [[Rio-Grandefreeskrokkedil]] (''Deinosuchus riograndensis''), ien fan 'e grutste krokkedileftigen dy't ea bestien hat, op 100&amp;nbsp;kN, wat betsjut dat sa'n bist hurder tabite koe as in ''[[Tyrannosaurus rex]]''.
[[File:Marsh_Mugger_Close-ups_(21274413728).jpg|left|thumb|250px|Close-up fan 'e [[hûd]] fan in [[moeraskrokkedil]] (''Crocodylus palustris'').]]

===Hûd===
De [[hûd]] fan krokkedileftigen is beklaaid mei [[skob]]ben dy't inoar net oerlaapje. Sokke skobben wurde [[skutum|skuta]] ([[inkeltal]]: skutum) neamd. Se besteane út [[bêta-keratine]], en in protte binne noch fuortsterke troch opsteande [[bien]]nene plaatsjes dy't [[osteoderm]]en hjitte. Dy komme benammen foar yn 'e [[nekke]], op 'e [[rêch]] en op 'e boppekant fan 'e [[sturt]] fan krokkedileftigen. Op 'e [[bealch]] en de ûnderkant fan 'e sturt hawwe se rigen brede, platte, rjochthoekige skobben. Tusken de skobben yn bestiet de hûd fan krokkedileftigen fral út [[alfa-keratine]]; oars as op 'e skobben kin de hûd dêr bûge, sadat beweging mooglik wurdt.

===Sintugen===
De eagen fan krokkedileftigen hawwe in [[pupil (each)|pupil]] dy't by fel ljocht gearlûkt ta in smel spjaltsje, mar by [[tsjuster]] ferbredet ta in grutte sirkel. Krokkedileftigen kinne, krekt as [[kat]]ten, ta mei mar in hiel lyts bytsje ljocht, wat betsjut dat se goed oanpast binne om [[nachtdier|by nacht te jeien]]. Ek krekt as katten hawwe de eagen fan krokkedileftigen in ''[[tapetum lucidum]]'' ([[Latyn]] foar &quot;ljochtsjend tapyt&quot;), dat ljocht dat troch it [[netflues]] komt werom it each yn [[refleksje|reflektearret]]. Sa wurdt de gefoeligens fan it each foar lege ljochtnivo's noch ekstra fergrutte. It makket it ek maklik om krokkedileftigen by nacht gewaar te wurden, mei't ljocht út in [[bûslampe]] of [[skynwerper]] troch it ''tapetum lucidum'' yn har eagen wjerkeatst wurdt, sadat it wol liket oft der twa lytse ljochtsjes yn it tsjuster skine.

Om har eagen te beskermjen besitte krokkedileftigen in [[trêde eachlid]], dat oer it kwetsbere each hinne lutsen wurde kin sûnder dat it [[gesichtsfermogen]] ferlern giet (sa't wol it gefal wêze soe as it bist de eagen tichtdie om se te beskermjen). Dêrnjonken sitte der [[klier]]en yn it trêde eachlid dy't in [[sâlt]]ich [[glydmiddel]] ôfskiede om it each skjin te hâlden. Wannear't in krokkedileftige út it wetter komt en by it [[sinnebaaien]] opdrûget, wurdt dy ôfskieding sichtber troch wiete plakken: de [[sprekwurd]]like &quot;krokkedilletriennen&quot;. 
[[File:Underwater_Gharial_(20841208363).jpg|right|thumb|250px|In [[gaviaal]] (''Gavialis gangeticus'') ûnder wetter.]]

Ier yn har ûntwikkeling lykje krokkedileftigen troch in &quot;[[nachtdier]]like flessehals&quot; gien te wêzen, wêrby't har eagen ferskate skaaimerken ferlearen dy't inkeld handich binne foar [[deidier]]en. Sa krigen se in [[digromasy|digromatysk]] gesichtsfermogen, dat delkaam op [[kleureblinens]] foar [[read]]- en [[grien]]tinten. Sûnt hawwe guon soarten krokkedileftigen lykwols wer in folslein [[kleuregesichtsfermogen]] re-evoluëarre.

De [[ear (anatomy)|earen]] fan krokkedileftigen misse útwindige earskulpen. Se binne oanpast foar it [[hearren]] sawol boppe as ûnder wetter, en de [[trommeflues|trommefluezzen]] wurde tsjin [[wetterdruk]] beskerme troch klepkes dy't bewust iepene en tichtdien wurde kinne mei [[spier]]en. It [[gehoar]] is by krokkedileftigen sterk ûntwikkele en ferlykber mei it gehoar fan [[sûchdieren]]. Oars as by sûchdieren fynt der by krokkedileftigen gjin degradaasje fan it gehoar plak neigeraden dat it bist [[ferâldering|âlder]] wurdt, mei't krokkedileftigen nije [[hiersel]]len yn it ear oangroeie litte kinne. In goed ûntjûne [[trijelingsenuw]] lit har fierders trillings yn it wetter gewaarwurde, lykas makke wurde kinne troch potinsjele [[proai]]en.
[[File:Young_saltwater_crocodiles_at_Crocosaurus_Cove,_Darwin,_Australia,_02.jpg|left|thumb|180px|Jonge [[seekrokkedil]]len (''Crocodylus porosus'') yn finzenskip.]]

It [[rooksin|rookorgaan]] bestiet by krokkedileftigen út mar ien [[noas]]romte, en it [[orgaan fan Jacobson]], dat by [[reptilen]] in twadde rooksin foarmet, ferdwynt by krokkedileftigen wannear't se [[folwoeksen]] wurde. Ut [[gedrach]]seksperiminten is lykwols dúdlik wurden dat krokkedileftigen [[rook|roken]] sawol boppe as ûnder wetter gewaarwurde kinne, en dat se har rooksin brûke by it [[jacht (aktiviteit)|jeien]].

===Ynwindige skaaimerken===
Krokkedileftigen hawwe wat miskien wol de meast yngewikkelde [[bloedsomrin]] is fan alle [[wringedieren]]. It [[hert]] bestiet út twa [[hertkeamer]]s en twa [[hertboezem]]s, wat tige ûngewoan is foar [[reptilen]]. Krekt as by [[sûchdieren]] en [[fûgels]] besteane der ûnderskate [[bloedfet]]ten foar it [[bloed]] dat nei de [[longen]] laat wurdt en it bloed dat nei de rest fan it [[lichem (biology)|lichem]] giet. Krokkedileftigen beskikke ek oer unike klepkes dy't it bloed by de longen wei liede kinne om nochris troch it lichem hinne te gean. Lang wie de gongbere teory dat se dêrtroch langer ûnder wetter bliuwe koene, mar dy útlis ferliest mank [[herpetologen]] oan stipe. It soe ek helpe kinne by [[termoregulaasje]] of by it bykommen út [[metaboale asidoaze]], of oars soe it mooglik [[longoedeem]] foarkomme kinne. Troch it behâld fan [[koalstofdiokside]] yn it lichem wurket de [[spiisfertarring]] hurder en funksjonearje ek de [[alfleisklier]], [[milt]], [[tinne term]] en [[lever]] effisjinter. 
[[File:Alligator_Cr%C3%A2ne_et_Mandibule.jpg|right|thumb|250px|De [[plasse]] fan in [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'').]]

Wannear't krokkedileftigen ûnder wetter binne, [[hertslach|slacht har hert]] mar ien- of twaris de [[minút]], en wurdt der net folle bloed nei de [[spier]]en ta pompt. As se boppe wetter komme om te [[sykheljen]], begjint it hert fuortendaliks hurder te klopjen en ûntfange de spieren nij, [[soerstof]]ryk bloed. Tradisjoneel waard derfan útgien dat krokkedileftigen op deselde wize sykhellen as sûchdieren, mei [[lucht]] dy't by in sike djip yn 'e [[longen]] trochkringt en dan wer fia itselde paad útazeme wurdt. Mar ûndersiken út [[2010]] en [[2013]] wiisden derop dat it sykheljen fan krokkedileftigen eins mear op dat fan [[fûgels]] liket, mei in luchtstream dy't yn in ienrjochtingslus troch de longen giet. By it [[swimmen]] en [[dûken]] brûke krokkedileftigen har [[longfolume]] mear foar [[driuwfermogen]] as foar soerstofopslach. Krekt foar't se kopke-ûnder geane, azemje se út om it longfolume lytser te meitsjen en in negatyf driuwfermogen te kreëarjen. Behalven dat se de [[noaster]]s tichtknipe kinne, beskikke alle hjoeddeistige krokkedileftigen oer in saneamde palatale klep: in [[membraan]]eftige hûdflap yn 'e [[kiel]] dy't de [[luchtpiip]] en de [[slokterm]] ôfslút, sadat de bisten de bek ûnder wetter iepenje kinne sûnder dat se [[ferdrinke]]. De maksimale dûkdjipte fan krokkedileftigen is ûnbekend, dat dy is yn elts gefal grutter as 20&amp;nbsp;[[meter|m]].

De [[tosk]]en fan krokkedileftigen binne ûngeskikt foar [[kôgjen]] of sels mar foar it snijen fan [[fleis]]. Dat betsjut dat se grutte hompen fleis, dy't se troch tapassing fan brute [[krêft]] fan in proaidier ôfskuord hawwe, yn ien stik [[slokken|trochslokke]]. It fretten komt earst yn in [[spiermage]] telâne, dêr't it stikken knette wurdt mei help fan hurde richels yn 'e maachwand en fan [[gastrolyt|gastroliten]], dat [[stien]]nen binne dy't de bisten trochslokke om by de [[spiisfertarring]] te helpen. Nei't it fretten foarbewurke is yn 'e spiermage, bedarret it yn 'e echte [[mage]], dy't in sterker [[maachsoer]] befettet as de mage fan lykfol hokker oar wringedier. Krokkedileftigen hawwe in tige traach [[metabolisme]], en wat [[kâld]]er har om-en-by, wat stadiger it giet. Se kinne tige lang ([[moanne (tiid)|moannen]]) [[fêstjen|fêstje]] troch te tarren op it [[fet (weefsel)|fet]] dat se fral yn har sturt opslane. Sels krokkedillejongen dy't noch mar koartlyn út it [[aai]] kommen binne, kinne al 58&amp;nbsp;[[dagen]] sûnder iten.
[[File:Yacare_caiman_(Caiman_yacare)_2.jpg|left|thumb|250px|In [[reade kaaiman]] (''Caiman yakare'') tagelyk oan it [[sinnebaaien]] en oan it gapjen om ôf te kuoljen.]]

===Kâldbloedigens===
Krokkedileftigen binne [[kâldbloedich]] en binne foar har [[termoregulaasje]] fierhinne ôfhinklik fan har om-en-by. It opnimmen fan 'e [[waarmte]] fan 'e [[sinne]] troch te [[sinnebaaien]] is foar har de wichtichste manear om op te waarmjen, wylst ûnderdompeling yn wetter de [[lichemstemperatuer]] ferheegje kin troch [[waarmtelieding]] of ferleegje kin as it wetter koeler is as de [[temperatuer]] fan 'e lucht. Krokkedileftigen yn 'e [[tropen]] sinnebaaie [[moarn (deidiel)|moarns]] koart en geane dan foar it meastepart fan 'e [[dei]] it wetter yn om net [[oerferhjitting|oerferhjit]] te reitsjen. Soms geane se by [[nacht]] oan lân om't it dan koeler is. Krokkedileftigen dy't yn 'e sinne lizze mar al oer de ideäle lichemstemperatuer hinne binne, gapje de bek iepen, sadat se in bytsje ôfkuolje kinne troch [[ferdamping]] fan [[flibe]].

De [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis''), dy't yn [[Noard-Amearika]] yn in gebiet libbet dêr't de [[winter]] bytiden [[froast]] bringe kin, bliuwt by sok [[waar]] ûnder wetter mei de sturt yn djip, minder kâld wetter en de noasters krekt boppe it wetteroerflak út. As der him op it wetter [[iis]] foarmet, ûnderhâlde Mississippy-alligators iisfrije [[wjek]]ken om sykhelje te kinnen. Der binne gefallen bekend fan alligators dy't mei de snút yn it iis fêstfrearen. Undersyk hat útwiisd dat de lichemstemperatuer fan 'e bisten by sok winterwaar omleech gean kin oant 5&amp;nbsp;[[°C]]. Mar salang't se trochgean kinne mei sykheljen, skypje se dêr neat fan.
[[File:Saltwater_crocodile_on_a_beach_in_Darwin,_NT.jpg|right|thumb|250px|In [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus'') bekomt even op it [[strân]].]]

==Libbenswize==
===Biotoop===
Krokkedileftigen hawwe in semy-[[wetter|akwatyske]] libbenswize, wat betsjut dat se sawol op it drûge as yn it [[oerflaktewetter|wetter]] libje. It lêste oerlibjende [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan folslein [[grûn|terrestryske]] (op lân libjende) krokkedileftigen, de [[Melanezyske dwerchkrokkedillen]] (''Mekosuchus''), [[útstjerren (biology)|stoar út]] omtrint [[1000&amp;nbsp;f.Kr.]] Dat wie koart nei't [[minske]]n har foar it earst fêstige hiene op [[Nij-Kaledoanje]] en de [[Nije Hebriden]], dêr't dy bisten foarkamen, dat it kin net útsletten wurde dat har útstjerren feroarsake waard troch de minske.

Krokkedileftigen bewenje in ferskaat oan [[biotopen]]. Sa jouwe [[kaaimannen]] (''Caimaninae''&amp;nbsp;spp.) de foarkar oan [[waarm]]e [[troebelens|troebele]] [[mar]]ren en [[puollen]] en steande sydwetters fan fluch streamende [[rivier]]en, útsein wat de [[glêdkopkaaimannen]] (''Paleosuchus''&amp;nbsp;spp.) oangiet; dy bewenje koele, relatyf heldere fluch streamende rivierkes, faak yn 'e neite fan [[wetterfal]]len. De [[Sineeske alligator]] (''Alligator sinensis'') libbet yn trage, troebele rivieren dy't troch de [[alluvium|alluviale]] [[flakte]]n fan eastlik [[Sina]] streame. De [[Mississipy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'') kin him tige goed oanpasse oan ferskillende [[habitat]]s en komt foar yn [[moeras]]sen, rivieren of marren mei helder of troebel wetter. 

[[Gaviaaleftigen]] (''Gavialoidea''&amp;nbsp;spp.) hâlde har, omreden fan har dieet fan [[fisk]], op yn 'e puollen en steande sydwetters fan flugge rivieren. [[Echte krokkedileftigen]] (''Crocodyloidea''&amp;nbsp;spp.) komme foar yn moerassen, marren en rivieren, mar kinne ek oerlibje yn [[brak wetter]], lykas [[tijmûning]]s en [[mangrove]]sompen. Twa soarten, de [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus'') en de [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodylus acutus'') bejouwe har ek op iepen [[see]]. Gjin inkele hjoeddeistige soarte krokkedileftige is noch folslein oan in libben yn see oanpast, hoewol't in grut tal útstoarne, [[fossile]] soarten dat wol wiene. De resintste dêrfan wie de [[Woodlarkkustgaviaal]] (''Ikanogavialis papuensi''), dy't foarkaam om it eilân [[Woodlark (eilân)|Woodlark]] hinne yn 'e [[Salomonssee]] beëasten [[Nij-Guineä]], en dy't 6,8&amp;nbsp;miljoen jier lyn útstoar.
[[File:CrocoLoco-swimming-01.jpg|left|thumb|260px|It [[swimmen]] fan in [[Nylkrokkedil]] (''Crocodylus niloticus''). Tink om 'e bewegings fan 'e [[sturt]].]]

[[Klimatology]]ske faktoaren kinne ek ynfloed hawwe op 'e lokale fersprieding fan krokkedileftigen. Yn 'e [[drûge tiid]] binne kaaimannen gauris yn har beweging beheind ta djippe puollen yn rivieren dy't dan fierder hast drûchfalle, wylst yn 'e [[reintiid]] in grut part fan 'e [[savanne]] fan 'e [[Orinoco Llanos]] derûnder strûpt, sadat de bisten har dan wiid en siid ferspriede kinne oer wat earder drûch lân wie. De [[woastynkrokkedil]] (''Crocodylus suchus''), dy't û.m. yn 'e [[Sahara]] fan [[Mauretaanje]] foarkomt, libbet dêr foar it meastepart yn [[gûelta|gûelta's]] (rotspuollen) en op [[rivierflakte]]n, mar lûkt him yn it drûchste diel fan it jier werom yn [[grot]]ten of ûndergrûnske [[hoale]]n om in [[simmersliep]] te hâlden. Behalven yn it wetter, bejouwe krokkedileftigen harsels ek geregeldwei op it drûge, benammen om te [[sinnebaaien]]. Fjouwer fan 'e lytste soarten hawwe it fermogen om yn [[beam]]men te [[klimmen]] op plakken dêr't de [[igge]] him troch tichte begroeiïng of steilens net foar sinnebaaien lient.

===Fuortbeweging===
Krokkedileftigen binne treflike [[swimmen|swimmers]]. By de [[fuortbeweging]] troch it wetter giet de [[sturt]] hinne en wer fan lofts nei rjochts en werom, en foarmet sa de oandriuwing. De [[poat]]en wurde ûnderwilens strak tebekteard tsjin it liif oan holden om [[wjerstân (natuerkunde)|wjerstân]] tsjin te gean. As it bist stopje moat, wurde de poaten wiidút pleatst. Wannear't it bist in bocht meitsje wol, stekt er de poaten oan ien kant út. Swimmen giet ornaris mei kalme, mar krêftige bewegings fan 'e sturt, mar as krokkedileftigen efterfolge wurde, of as se sels in [[proai]] efterfolgje, kinne se de [[faasje]] sterk opfiere.
[[File:Alligator02_Asit.jpg|right|thumb|250px|De 'hege rin' fan in [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'').]]

Foar fuortbeweging op lân binne krokkedileftigen minder goed oanpast. Opmerklik foar [[wringedieren]] is dat se twa ûnderskate manearen fan [[rinnen]] hawwe: de &quot;hege rin&quot; en de &quot;lege rin&quot;. Dat komt om't de poaten eins fan 'e sydkant fan it [[lichem (biology)|lichem]] sitte, ynstee dat se (lykas by bgl. [[sûchdieren]]) rjocht nei ûnderen wize. By de &quot;lege rin&quot; wurdt rûn mei de poaten fansiden útstekkend, wêrby't de [[bealch]] mar kwealk fan 'e grûn komt en de sturt yn syn gehiel oer de grûn meisleept wurdt. It smyt in oer de side geande, waggeljende foarm fan rinnen op, dy't net wanlyk is oan hoe't [[hagedissen]] en [[salamanders]] har fuortbewege. By de &quot;hege rin&quot; bûcht it bist syn poaten nei ûnderen ta, wat mooglik is troch in oanpassing yn it [[ankel]]gewricht. De bealch en it meastepart fan 'e sturt wurde dêrtroch sa'n 20–40&amp;nbsp;[[sm]] fan 'e grûn ôf tild en allinnich de sturtpunt sleept noch oer de grûn. It liket mear op hoe't sûchdieren en [[fûgels]] har fuortbewege, mar it lichem swalket noch hieltyd op in heupwidzjende wize fansiden. Hoewol't krokkedileftigen op it drûge trochstrings stadich binne, kinne se, as dêr ferlet fan is, dochs koarte sprintsjes lûke, wêrby't se in [[faasje]] fan 12–14&amp;nbsp;[[km]]/[[oere|h]] helje kinne.
[[File:Alligatorbellowedit.ogg|left|thumb|250px|In [[brullen]]de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'').]]
[[File:Alligatorhiss.ogg|left|thumb|250px|In [[siizjen]]de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'').]]

===Kommunikaasje===
Krokkedileftigen [[stim|fokalisearje]] it measte fan alle [[reptilen]]. Foar [[dierlike kommunikaasje|kommunikaasje]] brûke se ferskate [[lûd]]en, lykas [[brullen]], [[balten]], [[grânzgjen]], [[gnoarjen]], [[blaffen]], [[siizjen]], [[janken]], [[gjalpjen]] en [[tsjirpjen]]. It berik en de hoemannichte fan 'e fokalisaasjes fariëarret nei soarte. [[Alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae''&amp;nbsp;spp.) binne it lûdroftichst, wylst guon soarten [[krokkedillen]] (''Crocodylidae''&amp;nbsp;spp.) tige swijsum binne. 

Jongen begjinne yn it nêst al mei-inoar te kommunisearjen noch ear't se út it [[aai]] kommen binne. Undersyk hat oantoand dat wannear't der in licht klopjend lûd yn 'e neite fan it nêst makke wurdt, de noch ûnberne jongen dat lûd om bar werhelje. Nei't se út it aai kommen binne en it nêst ferlitten hawwe, produsearje de jongen spontaan of troch prikels fan bûtenôf gnoarjende lûden. As in jong him bedrige fielt, bygelyks trochdat der in [[rôfdier]] efter him oan sit of om't er fongen en oppakt wurde troch in [[minske]], bringt er lûde, dragende alaarmgjalpen fuort, dêr't sels folwoeksenen dy't hielendal net oan dat spesifike jong besibbe binne, op reägearje troch der mei feart en faasje op ôf te stowen om 'e bedriging te neutralisearjen.
[[File:Gavialis_gangeticus,_ZOO_Praha_045.jpg|right|thumb|250px|De [[kop]] fan in [[gaviaal]] (''Gavialis gangeticus'').]]

Healwoeksen krokkedileftigen fokalisearje in protte, benammen wannear't se [[jûn]]s útinoar geane om te [[jacht (aktiviteit)|jeien]] en wannear't se [[moarn (deidiel)|moarns]] wer gearkloftsje foar beskerming by ljochtskyndei. Folwoeksenen deunby, wierskynlik de [[âlden]], fokalisearje om 'e healwoeksen jongen te warskôgjen foar de oanwêzigens fan rôfdieren of opmerksum te meitsjen op 'e beskikberens fan fretten. 

Behalven troch fokalisearjen kommunisearje krokkedileftigen ek mei oare foarmen fan [[akoestyk]]. By de saneamde 'kopklap' tilt in bist syn kop hielendal frij fan it wetter, iepenet de [[bek]] en klapt dy dan hommels wer ticht mei in [[biten]]de beweging dy't in lûde klap feroarsaket. Dat wurdt ornaris fuortendaliks folle troch in lûde bats yn it wetter, wêrby't de kop wer ûnder wetter ferdwynt. Guon soarten slane ek mei har [[sturt]] op it wetter. Mantsjes feroarsaakje yn 'e [[peartiid]] trillings yn it wetter troch har [[lichem (biology)|lichem]] beevje te litten. Dat kreëarret [[ynfrasoan lûd|ynfrasoane lûden]] ûnder wetter, dêr't se wyfkes mei besykje oan te lûken en tagelyk rivalen mei ferdriuwe wolle.
[[File:Caiman_crocodilus_Costa_Rica_2.jpg|left|thumb|250px|In [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'') yn it wetter yn [[Kosta Rika]].]]

===Yntelliginsje===
Krokkedileftigen binne [[kognysje|kognityf]] de meast komplekse fan alle [[reptilen]]. De mjitte en foarm fan har [[yntelliginsje]] komt mear oerien mei dy fan [[fûgels]] en [[sûchdieren]] as mei dy fan [[slangen]], [[hagedissen]] en [[skyldpodden]]. Foarmen fan [[hâlden en dragen]] dy't foarhinne as unyk foar sûchdieren en fûgels beskôge waarden, binne yn 'e [[2010-er jierren]] ek by krokkedileftigen ûntdutsen. Sa hawwe guon [[herpetologen]] waarnommen dat beskate krokkedileftigen dy't fûgels frette, har proaien lykje te lokjen troch [[tûke (beam)|tûkjes]] dêr't de fûgels ferlet fan hawwe om in [[nêst (fûgels)|nêst]] te bouwen, del te lizzen op plakken oan 'e wetterkant dy't gaadlik binne foar in oanfal. Oare saakkundigen lûke dy konklúzje lykwols yn twifel, en der moat noch mear ûndersyk nei dien wurde om op dit mêd ta in [[wittenskiplike konsensus]] te kommen. Dúdliker is dat yndividuën fan guon soarten soms gearwurkje by de [[jacht (aktiviteit)|jacht]] en dat jongen fan sawol [[alligators]] (''Alligator''&amp;nbsp;spp;) as [[krokkedillen]] (''Crocodylidae''&amp;nbsp;spp.) [[boartsjen|boartsje]]. Dat is waarnommen yn finzenskip en yn it wyld, en der wurdt sawol boarte mei foarwerpen as mei soartgenoaten fan deselde leeftyd.

===Territorialiteit===
[[Folwoeksen]] krokkedileftigen binne ornaris sterk [[territoarium (biology)|territoriaal]] en libje in [[solitêr]] bestean. De territorialiteit uteret him yn in ferdigening tsjin soartgenoaten fan gaadlike plakken om te [[sinnebaaien]], geunstige plakken foar de [[jacht (aktiviteit)|jacht]], oerwinteringsplakken en, yn it gefal fan [[wyfke]]s, nêstplakken en plakken dêr't de eigen jongen opgroeie. De [[mantsje]]s fan 'e [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus'') ferdigenje gebieten mei de nêstplakken fan ferskate wyfkes it hiele jier rûn. Guon soarten krokkedileftigen fertoane út en troch sosjaal [[gedrach]], benammen yn 'e [[drûge tiid]], wannear't ferskate yndividuën of sels groepkes gearkloftsje yn it oerbleaune wetter.  
[[File:Crocodile_attack_during_Mara_River_crossing_-_frame_1_-_Flickr_-_Lip_Kee.jpg|right|thumb|250px|In [[Nylkrokkedil]] (''Crocodylus niloticus'') falt in [[blauwe gnoe]] (''Connochaetes taurinus'') oan by it oerstekken fan 'e [[rivier]] de [[Mara (rivier)|Mara]] yn [[Kenia]].]]

===Fretten en jeien===
Krokkedileftigen binne [[karnivoar]]en, mar it krekte dieet ferskilt nei soarte en kin faak ôflaat wurde fan 'e foarm fan 'e [[snút]]. Soarten mei in tige smelle, ranke, lange [[snút]] en skerpe [[tosk]]en, lykas de [[gaviaal]] (''Gavialis gangeticus'') en de [[Australyske krokkedil]] (''Crocodylus johnstoni'') binne oanpast oan it iten fan [[fisken]], [[ynsekten]] en [[kreefteftigen]], wylst soarten mei in hiel brede snút en stompe tosken, lykas de [[Sineeske alligator]] (''Alligator sinensis'') en de [[breedsnútkaaiman]] (''Caiman latirostris'') har talein hawwe op it fretten fan [[weakdieren]] mei hurde [[skulp]]en. Soarten mei tuskenbeiden snút en tosken, lykas de [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus'') en de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis''), binne [[opportunist]]en sûnder spesjalisearre dieet. Sokke bisten frette fan alles: fisken, [[amfibyen]], oare [[reptilen]], [[fûgels]], [[sûchdieren]] en [[wringeleazen]]. Ferskate soarten krokkedileftigen binne fierders waarnommen by it fretten fan [[frucht (plant)|fruchten]], wat betsjut dat se ek in rol hawwe kinne by de [[siedfersprieding]].

Oer it algemien binne krokkedileftigen [[rôfdier]]en dy't oanfalle út in [[mûklaach]] wei, hoewol't jachtstrategyen ferskille nei soarte krokkedileftige en nei soarte [[proaidier]]. [[Grûn|Terrestyske]] proaien wurde út it wetter wei beslûpt. De [[eagen]], [[ear (anatomy)|earen]] en [[noaster]]s sitte by krokkedileftigen allegearre oan 'e boppekant fan 'e [[kop]]. Dat makket it makliker om proaien oer it mad te kommen, om't hast it hiele [[lichem (biology)|lichem]] ûnder wetter ferburgen bliuwe kin. De kop, en trouwens de hiele boppekant, fan in krokkedileftige hat in treflike [[skutkleur]] en kin maklik oansjoen wurde foar in [[driuwpôle]] of in stik [[hout]]. Wannear't de krokkedileftige, itsij hielendal ûnder wetter, itsij foar in part boppe wetter, deun genôch by kommen is, lansearret er himsels mei in pear krêftige slaggen fan 'e [[sturt]] hommels út it wetter. Hy grypt de proai stevich fêst mei syn tosken en skuort him it wetter yn, dêr't er him ûnder wetter fêsthâldt oant er [[ferdrinking|ferdrinkt]].  
[[Gaviaaleftigen]] en oare [[piskivoar]]e (fiskslinende) soarten [[swimme]] om yn it wetter wylst se har lange smelle snút hinne en wer bewege. As se dêrby in fisk gewaarwurde, gripe se dy yn in [[refleks]] fêst. Sokke soarten hawwe ek it fermogen om út it wetter op te springen om krektlyk opspringende fisken, mar ek fûgels en [[flearmûzen]] út 'e [[loft]] te gripen. As se yn ûndjip wetter jeie, driuwe [[kaaimannen]] (''Caimaninae''&amp;nbsp;spp.) fisken gear mei har kop en sturt. Se kinne ek yn 'e boaiem omgrave op 'e siik nei wringeleazen dy't dêr libje. [[Schneiders glêdkopkaaiman]] (''Paleosuchus trigonatus'') ferlit soms it wetter om op lân terrestryske proaien te bejeien. 
[[File:Gavialis_gangeticus_-Indira_Gandhi_Zoological_Park,_Visakhapatnam,_India-8.jpg|left|thumb|250px|In [[gaviaal]] (''Gavialis gangeticus'') hat in [[fisk]] fongen.]]

Krokkedileftigen kinne net [[kôgjen|kôgje]] en moatte dêrom har proai yn syn gehiel ferswolgje of him oars mei geweld yn hapkleare brokke skuorre. Lytsere proaien kinne deade wurde troch [[swypslach]] troch se hurd hinne en wer te skodzjen. Foar it útinoar skuorren fan gruttere proaien bite krokkedileftigen har fêst yn 'e proai en fiere dan in saneamde 'deadsrôle' út, wêrby't se ferskate kearen om har lingte-as draaie. It kin wêze dat se net út 'e fuotten kinne mei in proai (of [[ies (kadaver)|ies]]) mei in tsjûke [[hûd]]. Dan wachtsje se oant de kadaver troch it [[ferrotting]]sproses makliker útinoar skuord wurde kin. Soms wurkje krokkedileftigen gear by it ferslinen fan in grutte proai: inkele yndividuën hâlde de proai dan beet mei har tosken, wylst in oarenien der in brok [[fleis]] út losskuort. Fretten dogge krokkedileftigen ornaris mei de kop boppe wetter. Der wurdt gauris sein dat krokkedileftigen wol fretten opslane foar letter, troch bygelyks in kadaver fan in proai ûnder wetter efter de [[woartel (plant)|woartels]] fan in beam te heakjen, mar wittenskippers hawwe dêr gjin hurd bewiis foar fine kind.
[[File:Nile_crocodile_eggs.jpg|right|thumb|250px|[[Aai]]en fan in [[Nylkrokkedil]] (''Crocodylus niloticus'').]]

===Fuortplanting===
Krokkedileftigen binne yn 'e regel [[polygyn]], wat betsjut dat [[mantsje]]s mei safolle mooglik [[wyfke]]s besykje te [[pearjen]], wylst de wyfkes it by ien mantsje hâlde. [[Monogame]] (eksklusive) pearkes en [[polyandry]] (wêrby't wyfkes mei ferskate mantsjes pearje) binne dokumintearre by de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis''), en [[partenogeneze]], in foarm fan [[ûngeslachtlike fuortplanting]] wêrby't it wyfke sûnder tuskenkomst fan in mantsje [[genetysk]]e [[kloanen]] fan harsels produsearret, komt foar by de [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodylus acutus''). Mar oer it algemien fêstigje en ferdigenje [[dominânsjehierargy|dominante]] mantsjes [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't oerlaapje mei de territoaria fan ferskate wyfkes. By guon [[soarte]]n, lykas de Mississippy-alligator, besykje mantsjes wyfkes te lokjen mei yngewikkeld [[balts]]gedrach. By sokke [[hofmakkerij]] kinne mantsjes en wyfkes bygelyks ominoar hinne [[swimme]] en byinoar lâns wriuwe. De eigentlike [[pearing]], dy't oant in kertier duorje kin, fynt ek yn it wetter plak.

Alle krokkedileftigen binne [[ovipaar]], wat sizze wol dat se, lykas [[fûgels]], [[aai]]en lizze, wêryn't de jongen har bûten it [[lichem (biology)|lichem]] fan 'e [[mem]] ûntwikkelje oant se ree binne om selsstannich te oerlibjen. Ofhinklik fan 'e soarte leit it wyfke har aaien yn in gat dat se groeven hat en dêrnei wer mei [[ierde (grûn)|ierde]] oerdekt, of yn in grutte nêstbulte dy't se opsmiten hat fan [[sân]], [[plant]]en en oar [[organysk]] materiaal. De nêsten fan ferskillende wyfkes wurde soms deun byinoar oanlein, fral by soarten dy't gatten grave. It tal aaien, dat 10-50 wêze kin, ferskilt nei soarte. De aaien fan krokkedileftigen binne ovaal lykas dy fan fûgels en hawwe in skaal fan [[kalk]]. De [[briedtiid|ynkubaasjeperioade]] berint 2–3&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. It [[geslacht (sekse)|geslacht]] fan 'e jongen [[temperatuerôfhinklike geslachtsdifferinsjaasje|wurdt bepaald troch de ynkubaasjetemperatuer]] fan 'e yndividuele aaien. As de [[temperatuer]] boppe de 32&amp;nbsp;[[°C]] leit, ûntsteane der mear mantsjes, wylst by nêsttemperatueren ûnder de 31&amp;nbsp;°C mear wyfkes ta ûntwikkeling komme. De measte nêsten fan krokkedileftigen produsearje jongen fan beide geslachten, mar nêsten mei in temperatuer dy't sa ekstreem is dat der allinnich mar jongen fan ien geslacht produsearre wurde, komme inkeld wol foar.
[[File:Crocnest.JPG|left|thumb|250px|In [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'') boppe-op har nêst mei njonken har in jong.]]

Krokkedileftigen binne ûngewoan mank [[reptilen]] fanwegen de [[briedsoarch]] dy't se biede. It nêst wurde fûleindich ferdigene troch de mem tsjin [[rôfdier]]en en oare bedrigings fan alderhanne soarte. Alle aaien yn in nêst komme faak yn ien-en-deselde [[nacht]] út. Ynstee dat de jongen op eigen manneboet mar út it nêst sjen moatte te kommen, helpt de mem by it útgraven, dêrta motivearre troch it ûndergrûnske [[piipjen (fokalisaasje)|piipjen]] fan 'e jongen. Neitiid nimt se de jongen hoeden en suver leafdefol yn 'e bek en draacht se nei it wetter ta. Se moat ornaris ferskate tripkes fan it nêst nei it wetter en werom meitsje om alle jongen te ferfieren. Ienris allegearre yn it wetter folgje de jongen fan krokkedileftigen de mem, dy't har ek dêr beskermet. Dat beskermjen hâldt trouwens net op by de mem: sawol manlike as froulike krokkedileftigen komme ôf op 'e [[stim|fokalisearrings]] fan jongen, ek as it net om har eigen jongen giet, en wee dejinge dy't de lytse bistkes tenei komt. Fan wyfkes fan 'e [[brilkaaimen]] (''Caiman crocodilus'') is dokumintearre dat se har jongen soms gearbringe yn in soarte fan [[kres]], dy't om bar bewekke en beskerme wurdt troch ien wyfke, sadat de oare wyfkes op [[jacht (aktiviteit)|jacht]] kinne. 

De [[leeftyd]] wêrmei't jonge krokkedileftigen selsstannich oerlibje moatte en har eigen wegen geane, ferskilt nei soarte. By de Mississippy-alligator wurde groepkes jongen 1–2&amp;nbsp;jier lang beskerme troch folwoeksenen, wylst jongen fan 'e [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus'') en de [[Nylkrokkedil]] (''Crocodylus niloticus'') harsels mei in pear moannen al rêde moatte. De groei fan jonge krokkedileftigen hinget ôf fan 'e beskiberens fan fretten. Har [[geslachtsripens]] falt gear mei it berikken fan in beskate lichemsgrutte, en hat neat mei [[leeftyd]] út te stean. Sa binne de wyfkes fan 'e seekrokkedil geslachtsryp as se 2.20–2.50&amp;nbsp;[[meter|m]] lang binne, en de mantsjes by in lingte fan 3&amp;nbsp;m. De [[Australyske krokkedil]] (''Corocodylus johnstoni'') is geslachtsryp by in lingte fan 1.40&amp;nbsp;m en de brilkaaiman by in lingte fan 1.20&amp;nbsp;m. Krokkedileftigen groeie har hiele libben troch en yndividuën fan 'e grutste soarten kinne sadwaande tige grut wurde. Fral âldere mantsjes wurde tige swier, mar dat gewicht uteret him mear yn omfang as lingte. Ofhinklik fan 'e soarte hawwe krokkedileftigen in [[libbensferwachting]] fan 35–75&amp;nbsp;[[jier]].
[[File:Gator_and_Python.jpg|right|thumb|250px|In [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'') yn it [[Nasjonaal Park De Everglades]] yn gefjocht mei in ([[eksoat]]yske) [[tigerpyton]] (''Python molurus'').]]

===Natuerlike fijannen===
Krokkedileftigen binne grutte [[rôfdier]]en dy't net in protte [[predaasje|natuerlike fijannen]] hawwe. Inkeld de [[jagûar]] (''Panthera onca'') spesjalisearret him yn [[Súd-Amearika]] op guon plakken yn it [[jacht (aktiviteit)|bejeien]] fan [[kaaimannen]] (''Caimaninae''&amp;nbsp;spp.). Soms wurde jonge of healwoeksen krokkedileftigen ek opfretten troch in grutte [[wjirchslang]], lykas in [[anakonda]] (''Eunectes murinus''). Mooglik dat de [[tiger]] (''Panthera tigris'') yn [[Aazje]] ek wolris in krokkedileftige grypt, mar foar de rest hâldt de ôfwearze foar wetter [[grutte katten]] (''Pantherinae''&amp;nbsp;spp.) ornaris by krokkedileftigen wei. [[Oaljefanten]] (''Elephantidae''&amp;nbsp;spp.) en it [[nylhoars]] (''Hippopotamus amphibius'') kinne bytiden, út selsferdigening of ta ferdigening fan har jongen, in krokkedileftige [[dea]]dzje. Saakkundigen binne it der net oer iens oft [[kannibalisme]] in protte foarkomt by krokkedileftigen. [[Aai]]en en jongen dy't krekt út it aai kommen binne, steane bleat oan folle mear bedrigings, û.o. fan [[faranen]] (''Varanidae''&amp;nbsp;spp.), [[martereftigen]] (''Mustelidae''&amp;nbsp;spp.), [[mangoesten]] (''Herpestidae''&amp;nbsp;spp.), [[stjonkdieren]] (''Mephitidae''), [[rôffûgels]] (''Accipitriformes''&amp;nbsp;spp.) en grutte [[seefûgels]] (''Laridae''&amp;nbsp;spp.).

==Skiftopbou==
&lt;small&gt;N.B.: de ûndersteande list is ûnfolslein wat [[fossile]] [[takson]]s oangiet.&lt;/small&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 600px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* skift '''krokkedileftigen''' (''Crocodilia'')
** incertae sedis &lt;small&gt;(fierdere yndieling ûnwis)&lt;/small&gt;
*** soarte [[eskdoarnkrokkedil]] (''&quot;Crocodylus&quot; acer'') †
*** soarte [[ûnechte krokkedil]] (''&quot;Crocodylus&quot; affinis'') †
*** skaai [[Aziatyske krokkedillen]] (''Asiatosuchus'') †
*** skaai [[koartsturtkrokkedillen]] (''Brachyuranochampsa'') †
*** famylje [[Melanezyske dwerchkrokkedillen]] (''Mekosuchidae'') †
*** ?famylje [[hoefkrokkedillen]] (''Planocraniidae'') †
*** {{Stambeam2/ein tûke}}famylje [[seachkrokkedillen]] (''Pristichampsidae'') †
** boppefamylje [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'')
*** incertae sedis &lt;small&gt;(fierdere yndieling ûnwis)&lt;/small&gt;
**** skaai [[freeskrokkedillen]] (''Deinosuchus'') †
**** skaai [[glêdtoskkrokkedillen]] (''Listrognathosuchus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[leidykrokkedillen]] of Leidy's krokkedillen (''Leidyosuchus'') †
*** famylje [[dûbele-hûnetoskkrokkedillen]] (''Diplocynodontidae'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}klade [[rûntoskkrokkedillen]] (''Globidonta'')
**** incertae sedis &lt;small&gt;(fierdere yndieling ûnwis)&lt;/small&gt;
***** skaai [[Navahokrokkedillen]] (''Navajosuchus'') †
***** skaai [[stangerkrokkedillen]] of Stangers krokkedillen (''Stangerochampsa'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[sturtkrokkedillen]] (''Brachychampsa'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}}famylje [[alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae'')
***** ûnderfamylje [[alligators]] (''Alligatorinae'')
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[echte alligators]] (''Alligator''): &lt;small&gt;2 libbene soarten&lt;/small&gt;
***** {{Stambeam2/ein tûke}}ûnderfamylje [[kaaimannen]] (''Caimaninae'')
****** skaai [[echte kaaimannen]] (''Caiman''): &lt;small&gt;3 libbene soarten&lt;/small&gt;
****** skaai [[glêdkopkaaimannen]] (''Paleosuchus''): &lt;small&gt;2 libbene soarten&lt;/small&gt;
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[swarte kaaimannen]] (''Melanosuchus''): &lt;small&gt;1 libbene soarte&lt;/small&gt;
** {{Stambeam2/ein tûke}}klade [[langsnútkrokkedileftigen]] (''Longirostres'')
*** boppefamylje [[gaviaaleftigen]] (''Gavialoidea'')
**** incertae sedis &lt;small&gt;(fierdere yndieling ûnwis)&lt;/small&gt;
***** skaai [[Afrikaanske dagekrokkedillen]] (''Ocepesuchus'') †
***** skaai [[Kentkrokkedillen]] (''Kentisuchus'') †
***** skaai [[Maransartkrokkedillen]] (''Dollosuchoides'') †
***** skaai [[Marokkaanske gavialen]] (''Maroccosuchus'') †
***** skaai [[ûnechte beneigavialen]] (''Paratomistoma'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}}klade [[kurasgaviaaldieren]] (''Thoracosauria'') †
****** skaai [[dagekrokkedillen]] (''Eosuchus'') †
****** skaai [[dagekurasgavialen]] (''Eothoracosaurus'') †
****** skaai [[kurasgavialen]] (''Thoracosaurus'') †
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[Portegalgavialen]] (''Portugalosuchus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}}famylje [[gavialen]] (''Gavialidae'')
***** ûnderfamylje [[echte gavialen (ûnderfamylje)|echte gavialen]] (''Gavialinae'')
****** skaai [[echte gavialen (skaai)|echte gavialen]] (''Gavialis''): &lt;small&gt;1 libbene soarte&lt;/small&gt;
****** skaai [[oergavialen]] (''Eogavialis'') †
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[snaffelkrokkedillen]] (''Rhamphosuchus'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}}ûnderfamylje [[ûnechte gavialen (ûnderfamylje)|ûnechte gavialen]] (''Tomistominae'')
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[ûnechte gavialen (skaai)|ûnechte gavialen]] (''Tomistoma''): &lt;small&gt;1 libbene soarte&lt;/small&gt;
*** {{Stambeam2/ein tûke}}boppefamylje [[echte krokkedileftigen]] (''Crocodyloidea'')
**** incertae sedis &lt;small&gt;(fierdere yndieling ûnwis)&lt;/small&gt;
***** skaai [[Albertakrokkedillen]] (''Albertosuchus'') †
***** skaai [[Qianshankrokkedillen]] (''Qianshanosuchus'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[ûnmeilydsume krokkedillen]] (''Astorgosuchus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}}famylje [[krokkedillen]] (''Crocodylidae'')
***** ûnderfamylje [[breedkopkrokkedillen]] (''Osteolaeminae'')
****** skaai [[echte breedkopkrokkedillen]] (''Osteolaemus''): &lt;small&gt;2 libbene soarten&lt;/small&gt;
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[pânserkrokkedillen]] (''Mecistops''): &lt;small&gt;2 libbene soarten&lt;/small&gt;
***** {{Stambeam2/ein tûke}}ûnderfamylje [[echte krokkedillen]] (''Crocodylinae'')
****** skaai [[gewoane krokkedillen]] (''Crocodylus''): &lt;small&gt;13 of 14 libbene soarten&lt;/small&gt;
****** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[Madagaskarkrokkedillen]] (''Voay'') †
{{Stambeam2/ein}}
|-
|} 
[[File:Baby_Gharial.jpg|right|thumb|250px|In jonge [[gaviaal]] (''Gavialis gangeticus'') yn it [[Wâldreservaat Kukrail]] yn [[Yndia]].]]

==Status==
Yn [[2024]] erkende de [[IUCN]] 25 (fan 'e 28) ûnderskate [[soarte]]n krokkedileftigen. Dêrfan waarden 11 [[IUCN-status|klassifisearre]] as [[bedrige soarte]]n, ferdield oer trije tanimmende nivo's fan bedriigdheid:
*&lt;u&gt;kwetsber&lt;/u&gt;: de [[breedkopkrokkedil]] ''Osteolaemus tetraspis''), de [[moeraskrokkedil]] (''Crocodylus palustris''), de [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodylus acutus'');
*&lt;u&gt;bedrige&lt;/u&gt;: de [[ûnechte gaviaal]] (''Tomistoma schlegelii'');
*&lt;u&gt;krityk bedrige&lt;/u&gt;: de [[Filipynske krokkedil]] (''Crocodylus mindorensis''), de [[gaviaal]] (''Gavialis gangeticus''), de [[Orinokokrokkedil]] (''Crocodylus intermedius''), de [[rútkrokkedil]] (''Crocodylus rhombifer''), de [[Siameeske krokkedil]] (''Crocodylus siamensis''), de [[Sineeske alligator]] (''Alligator sinensis'') en de [[Westafrikaanske pânserkrokkedil]] (''Mecistops cataphractus''). 

Ek de trije soarten dy't doe (noch) net troch de IUCN erkend waarden, binne slim bedrige. Dêrby giet it om: de [[Borneokrokkedil]] (''Crocodylus raninus''), de [[Kongobreedkopkrokkedil]] (''Osteolaemus osborni'') en de [[Sintraalafrikaanske pânserkrokkedil]] (''Mecistops leptorhynchus''). 
[[File:Warning_for_crocodiles.JPG|left|thumb|250px|In warskôgingsboerd foar de oanwêzi-gens fan [[seekrokkedil]]len (''Crocodylus porosus'') by in [[oerflaktewetter]] yn [[Austraalje (lân)|Austraalje]].]]

==Ynteraksjes mei minsken==
===Oanfallen op minsken===
{{Apart|minskesliner}}
De measte soarten krokkedileftigen binne [[opportunist]]yske [[rôfdier]]en mei in grutte dy't it foar har mooglik makket om [[minske]]n as [[proai]] te sjen. Yn it wetter en oan 'e wetterkant binne se op har gefaarlikst, mar oanfallen kinne ek op it lân plakfine, bygelyks by it ferdigenjen fan in [[territoarium (biology)|territoarium]] en by it beskermjen fan nêsten of jongen. De [[soarte]]n dy't it meast as [[minskesliner#Krokkedillen en alligators|minskesliners]] bekend steane, binne de [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus'') út [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]], noardlik [[Austraalje (wrâlddiel)|Austraalje]] en [[Melaneezje]], de [[Nylkrokkedil]] (''C.&amp;nbsp;niloticus'') út [[Afrika]], de [[moeraskrokkedil]] (''C.&amp;nbsp;palustris'') út Súd-Aazje, de [[skerpsnútkrokkedil]] (''C.&amp;nbsp;acutus'') út [[Midden-Amearika]], it [[Karibysk Gebiet]], de súdpunt fan it [[Floaridaskiereilân]] en it noardwesten fan [[Súd-Amearika]], de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'') út it súdeasten fan [[Noard-Amearika]], en de [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger'') út it [[Amazônegebiet]]. Oare soarten dy't frij geregeldwei minsken oan lykje te fallen, binne de [[bultkrokkedil]] (''Crocodylus moreletii'') út eastlik [[Meksiko]] en it [[Jûkatanskiereilân]], en de [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'') út Midden-Amearika en it noarden fan Súd-Amearika.
[[File:Alligator_warning.jpg|right|thumb|250px|In warskôgingsboerd yn [[Floarida]] dat [[swimmen]] ferbiedt omreden fan 'e oanwêzigens fan [[Mississippy-alligator]]s (''Alligator mississippiensis'').]]

Tusken [[2010]] en [[2020]] wiene der goed 1.300 dokumintearre oanfallen fan seekrokkedillen op minsken, wêrfan't krapoan 50% fataal ôfrûn (foar de minske). De Nylkrokkedil fierde yn deselde perioade mear as 1.000 dokumintearre oanfallen op minsken út, wêrfan't hast 70% fataal wie. De Mississippy-alligator foel yn dat [[desennium]] 127 kear minsken oan, wêrfan 6 kear (7,6%) mei deadlike ôfrin. 

By de seekrokkedil binne de grutte mantsjes oer it algemien ferantwurdlik foar deadlike oanfallen. De measte oanfallen binne op [[swimmen|swimmers]] en op [[angelfiskjen|angelders]] dy't oan 'e mul ta yn it wetter steane, hoewol't sommige oanfallen op lân plakfine. Soms falle seekrokkedillen ek [[boat]]en oan, mar yn sokke gefallen lykje se it net foarsjoen te hawwen op 'e minsken yn 'e boat. Ynstee giet it dan almeast om [[territoarium (biology)|territoriale]] bisten dy't de boat sels as in ynkringer beskôgje. De Nylkrokkedil wurdt sjoen as it gefaarlikste rôfdier fan Afrika, mei't er sawol in protte foarkomt as in tige grut [[ferspriedingsgebiet]] hat. Yn Afrika besteane noch in protte gebieten sûnder [[wetterlieding]], dêr't de lju foar har wetterbehoeften ôfhinklik binne fan [[oerflaktewetter]]s. De measte [[slachtoffer]]s fan 'e Nylkrokkedil binne dan ek minsken dy't oan 'e [[igge]] fan [[rivier]]en [[drinkwetter]] helje, harsels of har [[klean]] [[waskjen|waskje]] of de [[ôfwask]] dogge. De Mississippy-alligator wurdt beskôge as folle minder [[agressyf]] as [[krokkedil]]lesoarten, mar trochdat hieltyd mear minsken har yn of oan 'e râne fan 'e [[Everglades]] yn súdlik [[Floarida]] nei wenjen sette, komme se ek hieltyd faker mei alligators yn kontakt. [[Statistysk]] sjoen is dat freegjen om swierrichheden.
[[File:Bristol.zoo.crocshoes.arp.jpg|left|thumb|250px|[[Skuon]] fan krokkedillelear.]]

===Bejaging en fokkerij===
Krokkedileftigen wurde al sûnt minskewitten troch de [[minske]] [[jacht (aktiviteit)|bejage]] foar har [[hûd]], [[fleis]] en [[bonke]]n. De hûd wurdt [[lear (stof)|lear]] fan makke, dat brûkt wurdt foar de produksje fan [[fuotark]], [[hântaske]]s, [[jas]]sen, [[beurs (jild)|beurzen]] en withoefolle oare gebrûksfoarwerpen. It fleis is bedoeld foar minsklike [[iten|konsumpsje]] en wurdt yn guon dielen fan 'e wrâld as in [[delikatesse]] beskôge. Nei't it skynt liket de [[smaak (eigenskip)|smaak]] fan krokkedillefleis sterk op dy fan [[hin]]nefleis. De bonken, [[tosk]]en en preparearre koppen fan krokkedileftigen wurde ferkocht as [[sûvenir]]s, en ferpoeiere bonken, [[orgaan (anatomy)|organen]] en [[lichemsfloeistof]]fen wurde ek brûkt yn [[tradisjonele genêskunde]].
[[File:Crocodile_wallets.jpg|right|thumb|250px|In [[beurs (jild)|beurs]] fan krokkedillelear.]]

Om benammen de beskikberens fan it djoere krokkedillelear te fergrutsjen, binne yn 'e rin fan 'e [[tweintichste iuw]] [[krokkedillefokkerij]]en ûntstien, dêr't krokkedileftigen yn finzenskip holden en grutbrocht wurde om úteinlings [[slachtsjen|slachte]] te wurden foar de hûd. Hoewol't de ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) krokkedileftigen foar it meastepart ferbean is ûnder de bepalings fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], binne de bisten op krokkedillefokkerijen opnommen ûnder Taheakke&amp;nbsp;II fan dat ferdrach, dy't in strange regulearre foarm fan ynternasjonale hannel tastiet. De [[ûnderfining]] mei de alligatorfokkerijen yn 'e [[Amerikaanske Suden|súdlike steaten]] fan 'e [[Feriene Steaten]] is dat it bestean fan sokke [[bedriuw]]en op twa ûnderskate manearen in positive útwurking hat op 'e stân wylde [[Mississippy-alligator]]s: yn it foarste plak is de [[streuperij]] fan wylde alligators sterk belune trochdat alligatorlear út 'e fokkerijen no rûnom beskikber is, en oard is it sa dat de fokkerijen in reservoir fan alligators foarmje dêr't guon fan útset wurde kinne yn it wyld yn kontreien dêr't se net mear foarkomme of dêr't de wylde [[populaasje (biology)|populaasje]] fuortsterke wurde moat.
[[File:Alligator_Heads.jpg|left|thumb|250px|Drûge alligatorkoppen wurde ferkocht as [[sûvenir]].]]

===Húsdieren===
Ferskate soarten krokkedileftigen wurde ek as [[eksoatysk húsdier|eksoatyske húsdieren]] holden yn lannen dêr't soks, oars as yn 'e [[Jeropeeske Uny]], tastien is. Sokke bisten lykje miskien skattich as se jong binne, mar dat stadium ûntgroeie se al gau en dan wurde se grut, djoer yn it ûnderhâld en boppedat gefaarlik foar de eigner. In protte lju dy't in krokkedileftige as húsdier nimme, tinke net foarút en binne der op in stuit raar mei oan. De wenstige oplossing is dan om it bist op ûnferantwurdlike wize yn it wyld los te litten. Op plakken dêr't it [[klimaat]] te [[kâld]] is, sil it bist dat net oerlibje, en op plakken dêr't it klimaat [[waarm]] genôch is, ûntsteane op sa'n manear populaasjes [[ynvasive eksoat]]en dy't dêr net thúshearre en skea tabringe oan 'e lânseigen [[fauna]]. Sa komt de [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'') út [[Midden-Amearika]] en it noarden fan [[Súd-Amearika]] no ek foar op [[Porto Riko]], op it [[Isla de la Juventud]] yn [[Kuba]] en yn 'e [[Everglades]] yn it suden fan it [[Floarida]]. 
[[File:Kom_Ombo,_Sobek_0350.JPG|right|thumb|180px|In [[reliëf (keunst)|reliëf]] fan 'e mei in krokkedillekop foarstelde [[Egyptyske mytology|Egyptyske]] [[god]] [[Sobek]].]]

===Yn 'e minsklike kultuer===
Krokkedileftigen hawwe lang in foaroansteande rol spile yn 'e ûnderskate [[minsklik]]e [[kultuer]]en. It tinken is dat har uterlik bydroegen hat oan 'e [[folkloare]] omtrint [[draken]]. Yn 'e [[Egyptyske mytology]] waarden sawol [[Ammit]], de fersliner fan ûnweardige [[siel]]en, as [[Sobek]], de [[god]] fan 'e [[macht]], beskerming en [[fruchtberens]], ôfbylde mei in krokkedillekop. Dêrút sprekt dat de [[Egyptyske Aldheid|Alde Egyptners]] de [[Nylkrokkedil]] (''Crocodylus niloticus'') seagen as in skriklike beskermer en as in wichtich ûnderdiel fan it [[ekosysteem]] fan 'e [[Nyl]]. De Nylkrokkedil wie ien fan [[bistemummy|ferskate bisten]] dy't troch de Egyptners [[mummifikaasje|mummifisearre]] waard. 

Yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]] waarden krokkedillen yn it prekoloniale tiidrek gauris assosjearre mei [[wettergeast]]en of -[[godheden]]. Yn it [[Alde Testamint]] fan 'e [[Bibel]] soe de [[mytysk wêzen|mytyske]] [[leviatan]] dy't yn it boek ''[[Job (bibelboek)|Job]]'' beskreaun wurdt, skoan op in krokkedil basearre west hawwe kinne. Yn [[Meso-Amearika]] hiene de [[Azteken]] in krokkedillegod fan 'e fruchtberens dy't [[Cipactli]] hiet en dy't sjoen waard as de beskermer fan 'e [[rispinge]]. De [[Maya's]] [[fereare]]n ek krokkedillegoaden en leauden dat de wrâld ûnderstipe waard op 'e rêch fan in reuseftige swimmende krokkedil.
[[File:Crocodile_-_British_Library_Royal_12_F_xiii_f24r_(detail).jpg|left|thumb|200px|De ôfbylding fan wat in krokkedil foarstelle moat yn it ''[[Bestiarium fan Rochester]]'' út 'e lette [[13e iuw]].]]

Yn 'e [[folksferhalen]] fan [[Ynje]] spilet de [[gaviaal]] (''Gavialis gangeticus'') in foarname rol. Yn [[Noard-Amearika]] hawwe sawol de [[Yndianen]] as de [[Afro-Amerikanen]] út it [[Amerikaanske Suden]] folksferhalen oer de [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis''). In ferhaal út 'e [[Dreamtiid]] fan 'e [[Australyske Aboriginals]] giet oer in krokkedillefoarâlder dy't as iennichste de beskikking oer [[fjoer]] hie, oant in 'reinbôgefûgel' in baarnende prikke stiel en dy oan 'e minsken joech. De krokkedil, benaud dat minsken him mei it fjoer tenei komme soene, besleat om yn it ferfolch yn it wetter te libjen, dêr't er feilich wie foar flammen. 

Krokkedileftigen hawwe altyd al in fasinearjend ûnderwerp west foar minsklike [[skriuwer]]s, hoewol't de beskriuwings fan sokke bisten út 'e [[Aldheid]] en de [[Midsiuwen]] faak mear op oannames as op 'e wurklikheid basearre wiene. Sa woe de [[Aldgryksk]]e [[histoarikus]] [[Herodoatus]] ([[484 f.Kr.|484]]–[[425&amp;nbsp;f.Kr.]]) hawwe dat de Nylkrokkedil faak mei de bek iepen lei (eins in manear om ôf te kuoljen), sadat in fûgel dy't er de ''trochilus'' neamde (mooglik de [[krokkedilwachter]], ''Pluvianus aegyptius'') him [[bloedsûgers]] út 'e bek helje koe. En neffens de [[Moaren|Moarske]] [[wittenskipper]] [[Isidoarus fan Sevilla]] ([[560]]–[[636]]) koene krokkedillen deade wurde troch [[fisken]] mei kartele [[rêchfin]]nen dy't dwers troch de &quot;sêfte&quot; [[bealch]] hinne sniene. 
[[File:Illustration_at_p._73_in_Just_So_Stories_(c1912).png|right|thumb|250px|In [[yllustraasje]] by it [[koarte ferhaal]] ''The Elephant's Child'' yn 'e ''[[Just So Stories]]'' fan [[Rudyard Kipling]] út [[1902]], dat útleit hoe't de oaljefant oan syn [[slurf (anatomy)|lange noas]] komt.]]

It idee fan &quot;krokkedilletriennen&quot; (in [[sprekwurd]]like oantsjutting foar ûnoprjocht [[berou]], te witten: foar de dea fan harren slachtoffers) bestiet al sûnt de ''[[Biblioteka (Fotius)|Biblioteka]]'' fan [[patriarch]] [[Fotius&amp;nbsp;I fan Konstantinopel]] ([[815]]–[[893]]). It rekke yn [[1400]] húsriem yn [[West-Jeropa]] nei in beskriuwing troch de [[Keninkryk Ingelân|Ingelske]] [[ûntdekkingsreizger]] [[John Mandeville]]. Eins giet it by &quot;krokkedilletriennen&quot; om in ôfskieding út [[klier]]en yn it [[trêde eachlid]], dy't it [[each]] skjin hâldt. As krokkedileftigen op 'e wâl lizze te [[sinnebaaien]] en har hûd opdrûget, kin de wiete útskieding by de eagen waarnommen wurde.

Krokkedileftigen komme ek faak foar yn moderne [[berneboek|berneferhalen]], lykas ''[[The Enormous Crocodile]]'' ([[1979]]) fan [[Roald Dahl]] en ''[[The Odd Egg]]'' ([[2008]]) fan [[Emily Gravett]]. Yn 'e [[roman]] ''[[Peter and Wendy]]'' ([[1911]]) fan [[J.M. Barrie]] ferliest [[kaptein Heak]] syn hân oan in krokkedil. Yn 'e ''[[Just So Stories]]'' ([[1902]]) fan [[Rudyard Kipling]] wurdt yn it ferhaal ''The Elephant's Child'' útlein hoe't de [[oaljefant]] oan syn [[slurf (anatomy)|lange noas]] komt: dy is útrutsen rekke doe't in krokkedil der ris hiel hurd oan skuorde.
[[File:Steve_irwin_at_Australia_zoo.jpg|left|thumb|250px|[[Natoerbeskermer]] [[Steve Irwin]] mei in krokkedil by in [[demonstraasje (presintaasje)|demonstraasje]] yn syn [[dieretún]] [[Australia Zoo]].]]

Wannear't krokkedileftigen yn [[film]]s foarkomme, wurde se faak foarsteld as gefaarlike obstakels, lykas yn in memorabele [[sêne]] yn 'e [[James Bond (filmsearje)|''James Bond''-film]] ''[[Live and Let Die (film)|Live and Let Die]]'' ([[1973]]) mei [[Roger Moore]], wêryn't [[spion]] [[James Bond]] troch in [[grutheidswaan|megalomane]] [[antagonist|smjunt]] fêstset wurdt op in eilantsje midden yn in krokkedilleferbliuw op in fokkerij. Hy ûntkomt op ûnwierskynlike wize troch in rige krokkedillen as stapstiennen te brûken om hielhûds it omjaande wetter oer te stekken. Yn 'e [[romantyske komeedzje]] ''[[Crocodile Dundee]]'' ([[1986]]) is it [[titelpersonaazje]], spile troch [[Paul Hogan]], in Australyske krokkedillejager dy't oan syn namme komt trochdat er de oanfal fan in [[seekrokkedil]] (''Crocodylus porosus'') oerlibbe hat. Yn 'e film liedt er in Amerikaanske [[sjoernalist]]e ([[Linda Kozlowski]]) rûn troch de [[Outback]], dêr't er har libben rêdt wannear't sy op in stuit oan 'e wetterkant oanfallen wurdt troch in seekrokkedil.

Yn guon [[horrorfilm]]s binne krokkedileftigen gemiene [[meunster (wêzen)|meunsterlike]] [[minskesliner]]s. Foarbylden fan dat soarte film binne: ''[[Eaten Alive]]'' ([[1977]]), ''[[Alligator (film)|Alligator]]'' ([[1980]]), ''[[Lake Placid (film)|Lake Placid]]'' ([[1999]]), ''[[Crocodile (film út 2000)|Crocodile]]'' ([[2000]]), ''[[Primeval (film)|Primeval]]'' ([[2007]]) en ''[[Black Water (film út 2007)|Black Water]]'' ([[2007]]). Yn 'e regel einiget it ferhaal mei de dea fan it meunster. Guon media hawwe besocht om krokkedileftigen yn in positiver en [[edukaasje|edukativer]] ljocht te pleatsen, lykas ''[[The Crocodile Hunter]]'', de [[natoerdokumintêre]]searje dêr't de te jong [[ferstoarn]]e Australyske [[natoerbeskermer]] [[Steve Irwin]] yn 'e iere [[2000-er jierren]] ferneamd mei waard.

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Crocodilia ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Crocodilia}}
}}

[[Kategory:Krokkedileftige| ]]
[[Kategory:Reptileskift]]</text>
      <sha1>9rnzi4oo94qeh4lw7qa42pfnsdzqqby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alligators en kaaimannen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192239</id>
    <revision>
      <id>1238999</id>
      <parentid>1231295</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T00:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>korr</comment>
      <origin>1238999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8199" sha1="rhuyjpnqp3g9vyj17eer3d962dib9bn" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = alligators en kaaimannen
| ôfbylding           = Wikipedia-7744.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = In [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger'') yn 'e [[rivier]] de [[Jauaperi (rivier)|Jauaperi]] yn it [[Amazônegebiet]].
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson4             = [[ûnderstamme]]:
| namme4              = [[wringedieren]] (''Vertebrata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[reptilen]] (''Reptilia)
| takson6             = [[klade]]:
| namme6              = [[archosauriërs]] (''Archosauria)
| takson7             = [[klade]]:
| namme7              = [[krokkedildiereftigen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Pseudosuchia)
| takson8             = [[klade]]:
| namme8              = [[krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Crocodylomorpha'')
| takson9             = [[klade]]:
| namme9              = [[echte krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Cocodyliformes'')
| takson11            = [[klade]]:
| namme11             = [[moderne krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Eusuchia'')
| takson12            = [[skift]]:
| namme12             = [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia'')
| takson13            = [[boppefamylje]]: 
| namme13             = [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'')
| takson14            = [[klade]]: 
| namme14             = [[rûntoskkrokkedillen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Globidonta'')
| takson15            = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme15             = '''alligators en kaaimannen''' &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Alligatoridae'')
| takson16            = 
| namme16             =
| takson17            = 
| namme17             =
| takson18            = 
| namme18             =
| takson19            = 
| namme19             =
| beskriuwer, jier    = [[John Edward Gray|Gray]], 1844
| soarten             = 
| lânkaart            = 
| lânkaarttekst       = 
| lânkaartbreedte     = 
| lânkaarttekst_links = 
}}
De '''alligators en kaaimannen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Alligatoridae'') foarmje in [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[reptilen]] (''Reptilia''), it [[skift]] fan 'e [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia'') en de [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea''). Dizze famylje falt útinoar yn twa [[ûnderfamylje]]s: de [[alligators]] (''Alligatorinae'') en de [[kaaimannen]] (''Caimaninae''). Yn totaal omfettet de famylje 8 libbene [[soarte]]n en al harren neiste [[útstjerren (biology)|útstoarne]] sibben. De alligators en kaaimannen binne tsjintwurdich yn harren [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta de [[subtropysk]]e en [[tropysk]]e dielen fan [[Noard-Amearika|Noard]]- en [[Súd-Amearika]], op ien útsûndering nei: de [[Sineeske alligator]] (''Alligator sinensis''), dy't yn sintraal [[Sina]] libbet.

==Taksonomy==
De [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e alligators en kaaimannen waard yn [[1844]] as [[taksonomy]]ske kloft yntrodusearre troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] [[John Edward Gray]]. De [[wittenskiplike namme]] is ôflaat fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte alligators]] (''Alligator''), oanfolle mei it taksonomyske [[suffiks]] ''-idae'', dat in [[takson]] mei de rang fan in famylje oantsjut. De alligators en kaaimannen foarmje de [[kroangroep]] fan 'e [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea''). As sadanich omfettet de famylje alle libbene [[soarte]]n alligators en kaaimannen en al harren [[útstjerren (biology)|útstoarne]] sibben oant harren [[lêste mienskiplike foarâlder]]. 
[[File:Florida Alligator.jpg|180px|left|thumb|In [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis'').]]

==Evolúsje==
De [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') spjalte him nei alle gedachten yn it [[Kryt (geologysk tiidrek)|Let-Kryt]], omtrint 87&amp;nbsp;miljoen jier lyn, ôf fan 'e [[langsnútkrokkedileftigen]] (''Longirostres''), in [[klade]] dy't de boppefamyljes fan 'e [[echte krokkedileftigen]] (''Crocodyloidea'') en de [[gaviaaleftigen]] (''Gavialoidea'') omfettet. [[Fossilen]] fan alligatoreftigen binne oantroffen oan beide kanten fan 'e [[Beringstrjitte]]. It tinken is dat de boppefamylje him út [[Noard-Amearika]] wei yn ferskate weagen ferspraat hat nei [[Jeraazje]] yn 'e perioaden fan it [[Kryt (geologysk tiidrek)|Kryt]], it [[Paleogeen]] en it [[Neogeen]] dat der troch in leech [[seenivo]] in [[Beringlânbrêge]] bestie. De [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e alligators en kaaimannen (''Alligatoridae'') ûntjoech him yn it Let-Kryt, omtrint 80&amp;nbsp;miljoen jier lyn, yn Noard-Amearika. De opspjalting fan 'e famylje yn 'e [[ûnderfamylje]]s fan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae'') en de [[kaaimannen]] (''Caimaninae'') fûn dêr ek plak, likernôch 65–53&amp;nbsp;miljoen jier lyn, yn it Let-Kryt of it [[Paleogeen|Ier-Paleogeen]]. 

De ûnderfamylje fan 'e alligators (''Alligatorinae'') is goed fertsjintwurdige mank de [[fossilen]] fan it [[Paleogeen]] (66–23&amp;nbsp;miljoen jier lyn), it [[Mioseen]] (23–5,3&amp;nbsp;miljoen jier lyn), it [[Plioseen]] (5,3–2,6&amp;nbsp;miljoen jier lyn) en it [[Pleistoseen]] (2,6&amp;nbsp;miljoen – 11.700&amp;nbsp;jier lyn). Sokke fossilen binne ek yn [[Jeropa]] weromfûn, yn [[sedimint]]lagen dy't tebekgeane oant it Let-Kryt (87–66&amp;nbsp;miljoen jier lyn). Alligators stoaren yn Jeropa pas út yn it Plioseen. Fan 'e ûnderfamylje fan 'e alligators bestiet tsjintwurdich noch mar ien [[skaai (taksonomy)|skaai]], dat fan 'e [[echte alligators]] (''Alligator''). Dat hat twa libbene [[soarte]]n, te witten: de [[Mississippy-alligator]] (''A.&amp;nbsp;mississippiensis'') yn it súdeastlike part fan [[Noard-Amearika]] en de [[Sineeske alligator]] (''A.&amp;nbsp;sinensis'') yn 'e [[rivier]] de [[Jangtsekiang]] yn sintraal [[Sina]].

De ûnderfamylje fan 'e kaaimannen (''Caimaninae'') ûntjoech him ek al ier yn 'e [[evolúsje]] fan 'e alligatoreftigen. Guon [[paleöntologen]] binne sels fan tinken dat de fossile skaaien fan 'e [[stangerkrokkedillen]] of Stangers krokkedillen (''Stangerochampsa''), de [[sturtkrokkedillen]] (''Brachychampsa'') en de [[Alberta-alligators]] (''Albertochampsa'') út it Let-Kryt mear wei hiene fan kaaimannen as fan alligators en dat dy dêrom yn 'e ûnderfamylje fan 'e kaaimannen pleatst wurde moatte. De kaaimannen komme tsjintwurdich inkeld noch foar yn [[Midden-Amearika|Midden]]- en [[Súd-Amearika]]. Dat lêste [[kontinint]] berikten se noch yn it Paleogeen, lang foar't de [[Lâningte fan Panama]] ûntstie en dêrtroch de [[Grutte Amerikaanske Utwikseling]] mooglik makke (dy't 2,7&amp;nbsp;miljoen jier lyn plakfûn yn it Plioseen). Dat betsjut dat de foarâlden fan 'e kaaimannen in stik [[see]] oerbrêgje moatten hawwe om yn Súd-Amearika te kommen. Hjoed de dei binne der seis libbene soarten kaaimannen, ferdield oer trije ferskillende skaaien.

==Famylje-opbou==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 450px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* {{Stambeam2/ein tûke}}famylje [[alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae'')
** ûnderfamylje [[alligators]] (''Alligatorinae'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[echte alligators]] (''Alligator''): &lt;small&gt;2 libbene soarten&lt;/small&gt;
** {{Stambeam2/ein tûke}}ûnderfamylje [[kaaimannen]] (''Caimaninae'')
*** skaai [[echte kaaimannen]] (''Caiman''): &lt;small&gt;3 libbene soarten&lt;/small&gt;
*** skaai [[glêdkopkaaimannen]] (''Paleosuchus''): &lt;small&gt;2 libbene soarten&lt;/small&gt;
*** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[swarte kaaimannen]] (''Melanosuchus''): &lt;small&gt;1 libbene soarte&lt;/small&gt;
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Alligatoridae ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Alligatoridae}}
}}

[[Kategory:Alligator of kaaiman| ]]
[[Kategory:Reptilefamylje]]
[[Kategory:Krokkedileftige]]</text>
      <sha1>rhuyjpnqp3g9vyj17eer3d962dib9bn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fjochtkwartelfûgels</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193594</id>
    <revision>
      <id>1238989</id>
      <parentid>1238906</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T22:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Taksonomy */ korr.</comment>
      <origin>1238989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3911" sha1="8155yi7p8vgzn9aksqbnishswi9jd6x" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Turnix sylvaticus 64607517.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = [[streke fjochtkwartel]] (''Turnix sylvatica'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9            = ''sûnder rang'':
| namme9             = [[kraanformigen]] (''Gruimorphae'')
| takson11             = [[skift]]:
| namme11              = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
| takson12             = [[ûnderskift]]:
| namme12              = [[seefûgeleftigen]] (''Lari'')
| takson13            = [[famylje]]:
| namme13             = '''fjochtkwartelfûgels''' (''Turnicidae'')
| takson14            = 
| namme14             = 
| beskriuwer, jier    = [[George Robert Gray|Gray, GR]], 1840
| lânkaart            = Turnicidae rangmap.PNG
| lânkaarttekst       = Ferspreiding fan de fjochtkwartelfûgels
| lânkaartbreedte     = 
| lânkaarttekst_links = 
}}
De '''fjochtkwartelfûgels''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Turnicidae'') binne in [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes''). Dizze fûgels binne net besibbe oan de [[kwartels]], dy by de [[fazantfûgels]] hearre. 

Fjochtkwartels binne lytse rinnende fûgels dy't fleanen mije. Der binne 18 soarten yn twa [[skaai (taksonomy)|skaai]]en. Se bewenne waarme, tropyske en subtropyske greiden fan Aazje, Afrika, Europa, Austraalje en Nij-Guinea. Oars as de measte fûgelsoarten is it wyfke it ryker kleurde fan 'e geslachten.

==Taksonomy==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 600px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* famylje '''fjochtkwartelfûgels''' (''Turnicidae'')
** skaai [[ljurkkwartels]] (''Ortyxelos''), 1 soarte:
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[ljurkkwartel]] (''Ortyxelos meiffrenii''), [[Sahel]]
** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[fjochtkwartels]] (''Turnix''), 17 soarten:
*** [[gielpoatfjochtkwartel]] (''Turnix tanki''), Súd- en East-Aazje
*** [[readrêchfjochtkwartel]] (''Turnix maculosus''), Yndoneezje, Austraalje
*** [[swartkielfjochtkwartel]] (''Turnix suscitator''), Súd- en East-Aazje
*** [[flekke fjochtkwartel]] (''Turnix ocellatus''), Filipinen
*** [[streke fjochtkwartel]] (''Turnix sylvatica''), Ibearje, Noard-Afrika, Súd-Aazje
*** [[lytse fjochtkwartel]] (''Turnix velox''), Austraalje
*** [[readboarstfjochtkwartel]] (''Turnix pyrrhothorax''), Austraalje
*** [[Luzonfjochtkwartel]] (''Turnix worcesteri''), Filipinen
*** [[Sûmbafjochtkwartel]] (''Turnix everetti''), Sûmba (Yndoneezje)
*** [[swartrêchfjochtkwartel]] (''Turnix nanus''), Afrika
*** [[Kaapske fjochtkwartel]] (''Turnix hottentottus''), Súd-Afrika
*** [[kastanjerêchfjochtkwartel]] (''Turnix castanotus''), Austraalje
*** [[okerboarstfjochtkwartel]] (''Turnix olivii''), Austraalje, fermoedelik útstoarn
*** [[bûnte fjochtkwartel]] (''Turnix varius''), Austraalje
*** [[Nijkaledoanyske fjochtkwartel]] (''Turnix novaecaledoniae''), fermoedelik útstoarn
*** [[swartboarstfjochtkwartel]] (''Turnix melanogaster''), Austraalje
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[Madagaskarfjochtkwartel]] (''Turnix nigricollis''), Madagaskar
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}
[[Kategory:Fjochtkwartelfûgel| ]]
[[Kategory:Fûgelfamylje]]
[[Kategory:Wilstereftige]]</text>
      <sha1>8155yi7p8vgzn9aksqbnishswi9jd6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ropkoekoeken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193604</id>
    <revision>
      <id>1238951</id>
      <parentid>1238945</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1238951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="99jml7xsyilpfye9iex2zgdrea66515" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = ropkoekoeken
| ôfbylding           = Black-billed-cuckoo2.jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     =In [[swartsnaffelkoekoek]] (''Coccyzus erythropthalmus'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9             = ''sûnder rang'':
| namme9              = [[trapfoarmigen]]&amp;nbsp;(''Otidimorphae'')
| takson11            = [[skift]]:
| namme11             = [[koekoekeftigen]] (''Cuculiformes'')
| takson12            = [[famylje]]:
| namme12             = [[koekoekfûgels]] (''Cuculidae'')
| takson13            = [[ûnderfamylje]]:
| namme13             = [[Amerikaanske koekoeken]] (''Coccyzinae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: 
| namme14             = '''ropkoekoeken''' (''Coccyzus'')
| takson15            = 
| namme15             =
| beskriuwer, jier    = [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1816
}}
De '''ropkoekoeken''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coccyzus'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[fûgels]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[koekoekfûgels]] (''Cuculidae'') en de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Amerikaanske koekoeken]] (''Coccyzinae''). 

It skaai ''Coccyzus'' omfettet no ek de hagediskoekoeken en de reinkoekoeken, dy't foarkomme yn it Karibysk gebiet. Foar sawat 2010 waarden dizze elk yn har eigen skaai pleatst, respektyflik ''Saurothera'' en ''Hyetornis''.

De ropkoekoeken ite grutte ynsekten lykas rûpen, sikaden en wespen. In protte ite ek hagedissen. Dizze koekoeken kinne hierrige rûpen ite fanwegen harren fermogen om harren búkwand ôf te stjitten en de hierren fia in 'pellet' kwyt te reitsjen. Se hawwe lange wjukken en binne sterke fleaners. In protte soarten hawwe swarte ûndersturten mei brede wite punten oan 'e fearren dy't opfallend binne fanwegen de graduearre sturt.

==Taksonomy==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 600px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* ûnderfamylje '''Amerikaanske koekoeken''' (''Coccyzinae'')
** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai '''ropkoekoeken''' (''Centropus''), 13 soarten:
*** [[donkersnaffelkoekoek]] (''Coccyzus melacoryphus'')
*** [[gielsnaffelkoekoek]] (''Coccyzus americanus'')
*** [[pearelboarstkoekoek]] (''Coccyzus euleri'')
*** [[mangrovekoekoek]] (''Coccyzus minor'')
*** [[Cocokoekoek]] (''Coccyzus ferrugineus'')
*** [[swartsnaffelkoekoek]] (''Coccyzus erythropthalmus'')
*** [[griiskopkoekoek]] (''Coccyzus lansbergi'')
*** [[reinkoekoek]] (''Coccyzus pluvialis'', foarh. ''Hyetornis pluvialis'')
*** [[brúnboarstkoekoek]] (''Coccyzus rufigularis'', foarh. ''Hyetornis rufigularis'')
*** [[Jamaikaanske hagediskoekoek]] (''Coccyzus vetula'', foarh. ''Saurothera vetula'')
*** [[Portorikaanske hagediskoekoek]] (''Coccyzus vieilloti'', foarh. ''Saurothera vieilloti'')
*** [[grutte hagediskoekoek]] (''Coccyzus merlini'', foarh. ''Saurothera merlini'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[Hispanjoalahagediskoekoek]] (''Coccyzus longirostris'', foarh. ''Saurothera longirostris'')
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}
[[Kategory:Ropkoekoek| ]]
[[Kategory:Koekoekfûgel]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>99jml7xsyilpfye9iex2zgdrea66515</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238952</id>
      <parentid>1238951</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T15:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Frysk</comment>
      <origin>1238952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3579" sha1="920qz4lv1yny2xu88ur1eeyoz9t50xw" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = ropkoekoeken
| ôfbylding           = Black-billed-cuckoo2.jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     =In [[swartsnaffelkoekoek]] (''Coccyzus erythropthalmus'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9             = ''sûnder rang'':
| namme9              = [[trapfoarmigen]]&amp;nbsp;(''Otidimorphae'')
| takson11            = [[skift]]:
| namme11             = [[koekoekeftigen]] (''Cuculiformes'')
| takson12            = [[famylje]]:
| namme12             = [[koekoekfûgels]] (''Cuculidae'')
| takson13            = [[ûnderfamylje]]:
| namme13             = [[Amerikaanske koekoeken]] (''Coccyzinae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: 
| namme14             = '''ropkoekoeken''' (''Coccyzus'')
| takson15            = 
| namme15             =
| beskriuwer, jier    = [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1816
}}
De '''ropkoekoeken''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coccyzus'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[fûgels]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[koekoekfûgels]] (''Cuculidae'') en de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[Amerikaanske koekoeken]] (''Coccyzinae''). 

It skaai ''Coccyzus'' omfettet no ek de hagediskoekoeken en de reinkoekoeken, dy't foarkomme yn it Karibysk gebiet. Foar sawat 2010 waarden dizze elk yn har eigen skaai pleatst, respektyflik ''Saurothera'' en ''Hyetornis''.

De ropkoekoeken ite grutte ynsekten lykas rûpen, sikaden en wespen. In protte ite ek hagedissen. Dizze koekoeken kinne hierrige rûpen ite fanwegen harren fermogen om harren búkwand ôf te stjitten en de hierren fia in [[spuibal]] kwyt te reitsjen. Se hawwe lange wjukken en binne sterke fleaners. In protte soarten hawwe swarte ûndersturten mei brede wite punten oan 'e fearren dy't opfallend binne fanwegen de graduearre sturt.

==Taksonomy==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 600px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* ûnderfamylje '''Amerikaanske koekoeken''' (''Coccyzinae'')
** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai '''ropkoekoeken''' (''Centropus''), 13 soarten:
*** [[donkersnaffelkoekoek]] (''Coccyzus melacoryphus'')
*** [[gielsnaffelkoekoek]] (''Coccyzus americanus'')
*** [[pearelboarstkoekoek]] (''Coccyzus euleri'')
*** [[mangrovekoekoek]] (''Coccyzus minor'')
*** [[Cocokoekoek]] (''Coccyzus ferrugineus'')
*** [[swartsnaffelkoekoek]] (''Coccyzus erythropthalmus'')
*** [[griiskopkoekoek]] (''Coccyzus lansbergi'')
*** [[reinkoekoek]] (''Coccyzus pluvialis'', foarh. ''Hyetornis pluvialis'')
*** [[brúnboarstkoekoek]] (''Coccyzus rufigularis'', foarh. ''Hyetornis rufigularis'')
*** [[Jamaikaanske hagediskoekoek]] (''Coccyzus vetula'', foarh. ''Saurothera vetula'')
*** [[Portorikaanske hagediskoekoek]] (''Coccyzus vieilloti'', foarh. ''Saurothera vieilloti'')
*** [[grutte hagediskoekoek]] (''Coccyzus merlini'', foarh. ''Saurothera merlini'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[Hispanjoalahagediskoekoek]] (''Coccyzus longirostris'', foarh. ''Saurothera longirostris'')
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}
[[Kategory:Ropkoekoek| ]]
[[Kategory:Koekoekfûgel]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>920qz4lv1yny2xu88ur1eeyoz9t50xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Krummhörn</title>
    <ns>10</ns>
    <id>193606</id>
    <revision>
      <id>1239001</id>
      <parentid>1238919</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T02:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Heiselhusen taheakke</comment>
      <origin>1239001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1022" sha1="8mseh0ie1fjlvbl7pcemdwni9imofvx" xml:space="preserve">{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;&quot; width=&quot;100%&quot;
! align=&quot;center&quot; width=&quot;2%&quot; | [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|30px]]
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ccccff&quot; width=&quot;100%&quot; |[[Krummhörn]]
! align=&quot;center&quot; width=&quot;2%&quot; | [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|30px|border]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; colspan=&quot;2&quot; | '''Haadplak''': [[Pewsum]] &lt;br&gt;
|- style=&quot;text-align:right;&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; colspan=&quot;2&quot; | '''Doarpen''': [[Campen]]&amp;nbsp;(mei [[Heiselhusen]]) • [[Canum]] • [[Eilsum]] • [[Freepsum]] • [[Greetsiel]] • [[Grimersum]] • [[Groothusen]] • [[Hamswehrum]] • [[Jennelt]] • [[Loquard]] • [[Manslagt]] • [[Pilsum]] • [[Rysum]] • [[Upleward]] • [[Uttum]] • [[Visquard]] • [[Woltzeten]] • [[Woquard]]&lt;br&gt;
|-
|colspan=&quot;3&quot;|{{Bewurklinks|Berjocht:Großefehn}} 
|}
&lt;noinclude&gt;[[Kategory:Berjocht: Navigaasje gemeente Dútslân|Krummhörn]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8mseh0ie1fjlvbl7pcemdwni9imofvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:GemeenteAmsterdam</title>
    <ns>10</ns>
    <id>193607</id>
    <revision>
      <id>1238971</id>
      <parentid>1238940</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T17:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1238971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="qw2fnf808wvp98ra5tbqya6tgzaeurp" xml:space="preserve">{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;&quot; width=&quot;100%&quot;
! align=&quot;center&quot; width=&quot;2%&quot; | [[Ofbyld:Flag of North Holland.svg|30px|border]]
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ccccff&quot; width=&quot;100%&quot; | [[Amsterdam (gemeente)|Gemeente Amsterdam]]
! align=&quot;center&quot; width=&quot;2%&quot; | [[Ofbyld:Flag of Amsterdam.svg|30px|border]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot; colspan=&quot;3&quot; | '''Stêden:'''&lt;br&gt;[[Amsterdam]] • [[Weesp]]&lt;br&gt;'''Doarpen (wenplak Amsterdam):'''&lt;br&gt;[[Buiksloot]] • [[Durgerdam]] • [[Holysleat]] • [[Nieuwendam]] • [[Oud Osdorp]] • [[Ransdoarp]] • [[Ruigoord]] • [[Schellingwoude]] • [[Sloten (Noard-Hollân)|Sloten]] • [[Sloterdijk]] • [[Zunderdorp]]&lt;br&gt;'''Doarp (wenplak Weesp):'''&lt;br&gt;[[Driemond]]&lt;br&gt;
|-
|colspan=&quot;3&quot;|{{Bewurklinks|Berjocht:GemeenteAmsterdam}}
|}</text>
      <sha1>qw2fnf808wvp98ra5tbqya6tgzaeurp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske koekoeken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193610</id>
    <revision>
      <id>1238962</id>
      <timestamp>2026-08-21T16:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ruurd Jorritsma</username>
        <id>38557</id>
      </contributor>
      <comment>Nije side</comment>
      <origin>1238962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2961" sha1="s0l1j8smjv3q53ti0ovu8kppns6sfra" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Squirrel cuckoo (Piaya cayana mesura) Sumaco.jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     =In [[iikhoarntsjekoekoek]] (''Piaya cayana'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9             = ''sûnder rang'':
| namme9              = [[trapfoarmigen]]&amp;nbsp;(''Otidimorphae'')
| takson11            = [[skift]]:
| namme11             = [[koekoekeftigen]] (''Cuculiformes'')
| takson12            = [[famylje]]:
| namme12             = [[koekoekfûgels]] (''Cuculidae'')
| takson13            = [[ûnderfamylje]]:
| namme13             = '''Amerikaanske koekoeken''' (''Coccyzinae'')
| takson14            = 
| namme14             = 
| takson15            = 
| namme15             =
| beskriuwer, jier    = 
}}
De '''Amerikaanske koekoeken''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coccyzinae'') wurde beskôge as [[ûnderfamylje]] fan [[fûgels]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[koekoekfûgels]] (''Cuculidae''). Dy ûnderfamylje omfettet twa of trije [[skaai (taksonomy)|skaai]]en: de [[ropkoekoeken]] (''Coccyzus'') en de [[iikhoarntsjekoekoeken]] (''Piaya'') en mooglik ek de [[dwerchkoekoeken]] (''Coccycua''). Tsjintwurdich wurdt dizze groep fan Amerikaanske koekoeken net beskôge as hearrend ta in aparte ûnderfamylje, mar leaver ta de ûnderfamylje fan 'e [[briedparasitêre koekoeken]] (''Cuculinae'') yn de [[tûke]] ''Phaenicophaeini'', dêr't ek de [[malkoha's]] en de [[toefkoekoeken]] fan 'e Alde Wrâld ta hearre.

==Taksonomy==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 600px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* ûnderfamylje '''Amerikaanske koekoeken''' (''Coccyzinae'')
** skaai [[ropkoekoeken]] (''Coccyzus''), 13 soarten, wêrûnder:
*** [[gielsnaffelkoekoek]] (''Coccyzus americanus'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[swartsnaffelkoekoek]] (''Coccyzus erythropthalmus'')
** [[iikhoarntsjekoekoeken]] (''Piaya''): 3 soarten:
*** [[iikhoarntsjekoekoek]] (''Piaya cayana'')
*** [[kanielkoekoek]] (''Piaya mexicana''), foarhinne beskoge as ûndersoarte fan’e iikhoarntsjekoekoek
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[swartbúkkoekoek]] (''Piaya melanogaster'')
** [[dwerchkoekoeken]] (''Coccycua''): 3 soarten:
*** [[reade dwerchkoekoek]] (''Coccycua minuta'')
*** [[wytbúkdwerchkoekoek]] (''Coccycua pumila'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[grize dwerchkoekoek]] (''Coccycua cinerea'')
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}
[[Kategory:Amerikaanske koekoek| ]]
[[Kategory:Koekoekfûgel]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>s0l1j8smjv3q53ti0ovu8kppns6sfra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238985</id>
      <parentid>1238962</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T22:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>gjin skaai mar in ûnderfamylje</comment>
      <origin>1238985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2892" sha1="125bo3m0pjjk3vrexttyr5u0mtgefr8" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Squirrel cuckoo (Piaya cayana mesura) Sumaco.jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     =In [[iikhoarntsjekoekoek]] (''Piaya cayana'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9             = ''sûnder rang'':
| namme9              = [[trapfoarmigen]]&amp;nbsp;(''Otidimorphae'')
| takson11            = [[skift]]:
| namme11             = [[koekoekeftigen]] (''Cuculiformes'')
| takson12            = [[famylje]]:
| namme12             = [[koekoekfûgels]] (''Cuculidae'')
| takson13            = [[ûnderfamylje]]:
| namme13             = '''Amerikaanske koekoeken''' (''Coccyzinae'')
| takson14            = 
| namme14             = 
| takson15            = 
| namme15             =
| beskriuwer, jier    = 
}}
De '''Amerikaanske koekoeken''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Coccyzinae'') binne as [[ûnderfamylje]] fan [[fûgels]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[koekoekfûgels]] (''Cuculidae''). Dy ûnderfamylje omfettet twa of trije [[skaai (taksonomy)|skaai]]en: de [[ropkoekoeken]] (''Coccyzus'') en de [[iikhoarntsjekoekoeken]] (''Piaya'') en mooglik ek de [[dwerchkoekoeken]] (''Coccycua''). Tsjintwurdich wurdt dizze groep fan Amerikaanske koekoeken net beskôge as hearrend ta in aparte ûnderfamylje, mar leaver ta de ûnderfamylje fan 'e [[briedparasitêre koekoeken]] (''Cuculinae'') yn de [[tûke]] ''Phaenicophaeini'', dêr't ek de [[malkoha's]] en de [[toefkoekoeken]] fan 'e Alde Wrâld ta hearre.

==Taksonomy==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 600px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* ûnderfamylje '''Amerikaanske koekoeken''' (''Coccyzinae'')
** skaai [[ropkoekoeken]] (''Coccyzus''), 13 soarten, wêrûnder:
*** [[gielsnaffelkoekoek]] (''Coccyzus americanus'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[swartsnaffelkoekoek]] (''Coccyzus erythropthalmus'')
** [[iikhoarntsjekoekoeken]] (''Piaya''): 3 soarten:
*** [[iikhoarntsjekoekoek]] (''Piaya cayana'')
*** [[kanielkoekoek]] (''Piaya mexicana''), foarhinne beskoge as ûndersoarte fan’e iikhoarntsjekoekoek
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[swartbúkkoekoek]] (''Piaya melanogaster'')
** [[dwerchkoekoeken]] (''Coccycua''): 3 soarten:
*** [[reade dwerchkoekoek]] (''Coccycua minuta'')
*** [[wytbúkdwerchkoekoek]] (''Coccycua pumila'')
*** {{Stambeam2/ein tûke}}[[grize dwerchkoekoek]] (''Coccycua cinerea'')
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}

[[Kategory:Koekoekfûgel]]</text>
      <sha1>125bo3m0pjjk3vrexttyr5u0mtgefr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arabyske ielgoes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193611</id>
    <revision>
      <id>1238972</id>
      <timestamp>2026-08-21T18:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Arabyske ielgoes |Ofbyld  = [[Ofbyld:Socotra cormorant Drying his feathers.jpg|250px]] |lûd     = |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai   = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme= Phalacrocorax nigrogularis |Beskriuwer, jier= William Robert Ogilv...&quot;</comment>
      <origin>1238972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3326" sha1="0ps8vvhppoybfowcxfdi48b1cbbd16i" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Arabyske ielgoes
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Socotra cormorant Drying his feathers.jpg|250px]]
|lûd     =
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[ginteftigen]] (''Suliformes'')
|Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'')
|Skaai   = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'')
|Wittenskiplike namme= Phalacrocorax nigrogularis
|Beskriuwer, jier= [[William Robert Ogilvie-Grant|Ogilvie-Grant]] &amp; [[Henry Ogg Forbes|Forbes]], 1899
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Sokotramap.jpg|250px]]
}}
De '''Arabyske ielgoes''' (''Phalacrocorax nigrogularis'') is in fûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielguozzen]] (''Phalacrocoracidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1899 publisearre troch [[William Robert Ogilvie-Grant]] en [[Henry Ogg Forbes]]. It is in soarte dy't kwetsber wurden is troch [[habitatferlies]] en dy't foarkomt om 'e [[Perzyske Golf]] en besuden it [[Arabysk Skiereilân]].

== Skaaimerken ==
De fûgel is sa'n 80 sm lang en foar it meastepart swart fan kleur, mei in brûnskleurige glâns op 'e rêch en wjukken. De fûgel is wat lytser as de gewoane [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo''), mar mist it wyt op 'e kop en it wite kinplak. Ek hat er in minder swiere snaffel.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De soarte komt foar oan 'e seekusten en op eilannen yn 'e [[Perzyske Golf]]. Der is in noardlike populaasje dy't briedt oan 'e kusten fan [[Bachrein]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]], [[Saûdy-Araabje]], [[Katar]] en mooglik ek noch yn [[Iran]].

De súdlike populaasje briedt op eilannen oan 'e súdkust fan [[Oman]], op [[Sokotra]] en lâns de kusten fan 'e [[Golf fan Aden]].

== Status ==
De grutte fan 'e populaasje waard yn 2010 troch [[BirdLife International]] rûsd op likernôch 220.000 folwoeksen yndividuen. De populaasje nimt ôf. Om't de fûgels op 'e grûn briede, binne se gefoelich foar fersteuring; by slimme fersteuring kinne se it nêst of sels in hiele koloanje foargoed ferlitte.

Yn 'e kustgebieten fine ferskate yndustriële en militêre ûntwikkelingen plak dy't foar fersteuring soargje. Dêrnjonken bestiet der gefaar foar fersmoarging troch oalje.

Om dy redenen stiet de soarte as kwetsber op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/socotra-cormorant-phalacrocorax-nigrogularis BirdLife, oproppen 21 augustus 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/soccor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 21 augustus 2026.]
* [https://ebird.org/species/soccor1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen 21 augustus 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Phalacrocorax nigrogularis|Arabiske ielgoes}}
}}
{{DEFAULTSORT:Arabiske ielgoes}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ielgoes]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]</text>
      <sha1>0ps8vvhppoybfowcxfdi48b1cbbd16i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238986</id>
      <parentid>1238972</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T22:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1238986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3427" sha1="ih9zsxfaw2lj76v9gfwylph8zfdiknt" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Arabyske ielgoes
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Socotra cormorant Drying his feathers.jpg|250px]]
|lûd     =
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[ginteftigen]] (''Suliformes'')
|Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'')
|Skaai   = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'')
|Wittenskiplike namme= Phalacrocorax nigrogularis
|Beskriuwer, jier= [[William Robert Ogilvie-Grant|Ogilvie-Grant]] &amp; [[Henry Ogg Forbes|Forbes]], 1899
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Sokotramap.jpg|250px]]
}}
De '''Arabyske ielgoes''' (''Phalacrocorax nigrogularis'') is in fûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielguozzen]] (''Phalacrocoracidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1899 publisearre troch [[William Robert Ogilvie-Grant]] en [[Henry Ogg Forbes]]. It is in soarte dy't kwetsber wurden is troch [[habitatferlies]] en dy't foarkomt om 'e [[Perzyske Golf]] en besuden it [[Arabysk Skiereilân]].

== Skaaimerken ==
De fûgel is sa'n 80 sm lang en foar it meastepart swart fan kleur, mei in brûnskleurige glâns op 'e rêch en wjukken. De fûgel is wat lytser as de gewoane [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo''), mar mist it wyt op 'e kop en it wite kinplak. Ek hat er in minder swiere snaffel.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De soarte komt foar oan 'e seekusten en op eilannen yn 'e [[Perzyske Golf]]. Der is in noardlike populaasje dy't briedt oan 'e kusten fan [[Bachrein]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]], [[Saûdy-Araabje]], [[Katar]] en mooglik ek noch yn [[Iran]].

De súdlike populaasje briedt op eilannen oan 'e súdkust fan [[Oman]], op [[Sokotra]] en lâns de kusten fan 'e [[Golf fan Aden]].

== Status ==
De grutte fan 'e populaasje waard yn 2010 troch [[BirdLife International]] rûsd op likernôch 220.000 folwoeksen yndividuen. De populaasje nimt ôf. Om't de fûgels op 'e grûn briede, binne se gefoelich foar fersteuring; by slimme fersteuring kinne se it nêst of sels in hiele koloanje foargoed ferlitte.

Yn 'e kustgebieten fine ferskate yndustriële en militêre ûntwikkelingen plak dy't foar fersteuring soargje. Dêrnjonken bestiet der gefaar foar fersmoarging troch oalje.

Om dy redenen stiet de soarte as kwetsber op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/socotra-cormorant-phalacrocorax-nigrogularis BirdLife, oproppen 21 augustus 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/soccor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 21 augustus 2026.]
* [https://ebird.org/species/soccor1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen 21 augustus 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Phalacrocorax nigrogularis|Arabiske ielgoes}}
}}
{{DEFAULTSORT:Arabiske ielgoes}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ielgoes]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Perzyske Golf]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]]</text>
      <sha1>ih9zsxfaw2lj76v9gfwylph8zfdiknt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Phalacrocorax nigrogularis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193612</id>
    <redirect title="Arabyske ielgoes" />
    <revision>
      <id>1238973</id>
      <timestamp>2026-08-21T18:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Arabyske ielgoes]]</comment>
      <origin>1238973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="r0n9iq0t6rz3s9trhm8gfgk7hfaot8p" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Arabyske ielgoes]]</text>
      <sha1>r0n9iq0t6rz3s9trhm8gfgk7hfaot8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Robert Ogilvie-Grant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193613</id>
    <revision>
      <id>1238974</id>
      <timestamp>2026-08-21T19:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1238974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4293" sha1="rws7rhghqbmpj4kxvgr8y1rnw2bfokv" xml:space="preserve">{{wurk}}
{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[25 maart]] [[1863]]
| berteplak                    = Moray ([[Skotlân]])
| stoarn                       = [[26 july]] [[1924]] (61 jier)
| stjerplak                    = [[Reading]]
| etnisiteit                   = [[File:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Skotten|Skotsk]]
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = 
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''William Robert Ogilvie-Grant''' (Easter Elchies, Moray ([[Skotlân]]), [[25 maart]] [[1863]] – Farley Cottage, by [[Reading]] ([[Ingelân]]), [[26 july]] [[1924]]) wie in Skotske [[ornitolooch]].

== Karriêre ==
Yn 1882 waard er assistint by it Natoerhistoarysk Museum. Hy studearre ichtyology ûnder lieding fan Albert C.L.G. Günther en yn 1885 krige er tydlik de lieding oer de ôfdieling fûgelkunde, wylst [[Richard Bowdler Sharpe]][2] in reis nei [[Yndia]] makke. Hy bleau oan dy ôfdieling ferbûn en waard úteinlik konservator fan de fûgelkolleksje (fan 1909 oant 1918).[4]

Hy folge Bowdler Sharpe ek op as redakteur fan it ''Bulletin of the British Ornithologists' Club'', in funksje dy't er fan 1904 oant 1914 beklaaide.

Ogilvie-Grant naam it inisjatyf ta de earste fan de Ruwenzori-ekspedysjes fan it [[British Museum]] yn 1905-1906.[5] Hy makke ek sels in soad ekspedysjes om eksimplaren te sammeljen, benammen nei Sokotra, [[Madeira]] en de [[Kanaryske Eilannen]].


== Publikaasjes (kar-út) ==
* 1889 - On the genus ''Platalea'', with description of a new species from New Guinea. ''Ibis'': 32-58
* 1893 - Notes on the changes of plumage in the Red Grouse (''Lagopus scoticus''). ''Annals &amp; Magazine of Natural History'' ser. 6, '''12''': 61-65
* 1896 - On the Birds observed at the Salvage Islands near Madeira. ''Ibis'': 41-55
* 1898 - Catalogue of the Steganopodes. ''Catalogue of the Birds in the British Museum'' '''26''': 329-688 [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8381136 BHL]
* 1899 - Descriptions of seven new species from the interior of Hainan. ''Ibis'': 584-587
* 1899 - The Expedition to Sokotra IV. Descriptions of three new species of butterflies – ''Bulletin of the Liverpool Museums''
* 1903 - Arthropoda. Insecta: Lepidoptera - I. Rhopalocera. In: H.O. Forbes: Natural history of Sokotra and Abd-el-Kuri: being the report upon the results of the conjoint expedition to these islands in 1898-9, by Mr. W.R. Ogilvie-Grant, of the British Museum, and Dr. H.O. Forbes, of the Liverpool Museums, together with information from other available sources, forming a monograph of the islands – ''Bulletin of the Liverpool Museums''
* 1905 - 0n the Display of the Lesser Bird-of-Paradise (''Paradisea minor''). ''Ibis'': 429-440
* 1909 - On a new species of Bush Quail (''Microperdix inglisi'') from Assam. ''Journal of the Bombay Natural History Society'' '''19''': 1-3
* 1913 - Notes on the Birds collected by the B.O.U. Expedition to Dutch New Guinea. ''Ibis'': 76-113
* 1913 - Exhibition and description of a new subspecies of Grosbeak, ''Rhynchostruthus percivali yemenensis'', from the mountains of S. Yemen – ''Bulletin of the British Ornithologists' Club''
* 1914 - Report of a new race of Palm Dove – ''Bulletin of the British Ornithologists' Club''
* 1915 - Report on the Birds collected by the British Ornithologists’ Union Expedition in Dutch New Guinea. ''Ibis, Jubilee Supplement'' No. 2: 1-329

{{Boarnen|boarnefernijing=
* {{en}}{{pdf}}[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.1924.tb05353.x/pdf Obituary - William Robert Ogilvie-Grant in Ibis]
* {{en}} (paywall) [https://britishbirds.co.uk/journal/article/obituary-william-robert-ogilvie-grant Obituary - William Robert Ogilvie-Grant yn British Birds]
         {{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Ogilvie-Grant, William Robert}}
[[Kategory:Skotsk ornitolooch]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1863]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1924]]</text>
      <sha1>rws7rhghqbmpj4kxvgr8y1rnw2bfokv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238975</id>
      <parentid>1238974</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T19:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Karriêre */ [[]]</comment>
      <origin>1238975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4309" sha1="frjc39qo23x06bjw4l9bll1vzgbd2h5" xml:space="preserve">{{wurk}}
{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{GBRnasj}}
| berne                        = [[25 maart]] [[1863]]
| berteplak                    = Moray ([[Skotlân]])
| stoarn                       = [[26 july]] [[1924]] (61 jier)
| stjerplak                    = [[Reading]]
| etnisiteit                   = [[File:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Skotten|Skotsk]]
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = 
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''William Robert Ogilvie-Grant''' (Easter Elchies, Moray ([[Skotlân]]), [[25 maart]] [[1863]] – Farley Cottage, by [[Reading]] ([[Ingelân]]), [[26 july]] [[1924]]) wie in Skotske [[ornitolooch]].

== Karriêre ==
Yn 1882 waard er assistint by it Natoerhistoarysk Museum yn [[Londen]]. Hy studearre [[ichtyology]] ûnder lieding fan Albert C.L.G. Günther en yn 1885 krige er tydlik de lieding oer de ôfdieling fûgelkunde, wylst [[Richard Bowdler Sharpe]][2] in reis nei [[Yndia]] makke. Hy bleau oan dy ôfdieling ferbûn en waard úteinlik konservator fan de fûgelkolleksje (fan 1909 oant 1918).[4]

Hy folge Bowdler Sharpe ek op as redakteur fan it ''Bulletin of the British Ornithologists' Club'', in funksje dy't er fan 1904 oant 1914 beklaaide.

Ogilvie-Grant naam it inisjatyf ta de earste fan de Ruwenzori-ekspedysjes fan it [[British Museum]] yn 1905-1906.[5] Hy makke ek sels in soad ekspedysjes om eksimplaren te sammeljen, benammen nei Sokotra, [[Madeira]] en de [[Kanaryske Eilannen]].

== Publikaasjes (kar-út) ==
* 1889 - On the genus ''Platalea'', with description of a new species from New Guinea. ''Ibis'': 32-58
* 1893 - Notes on the changes of plumage in the Red Grouse (''Lagopus scoticus''). ''Annals &amp; Magazine of Natural History'' ser. 6, '''12''': 61-65
* 1896 - On the Birds observed at the Salvage Islands near Madeira. ''Ibis'': 41-55
* 1898 - Catalogue of the Steganopodes. ''Catalogue of the Birds in the British Museum'' '''26''': 329-688 [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8381136 BHL]
* 1899 - Descriptions of seven new species from the interior of Hainan. ''Ibis'': 584-587
* 1899 - The Expedition to Sokotra IV. Descriptions of three new species of butterflies – ''Bulletin of the Liverpool Museums''
* 1903 - Arthropoda. Insecta: Lepidoptera - I. Rhopalocera. In: H.O. Forbes: Natural history of Sokotra and Abd-el-Kuri: being the report upon the results of the conjoint expedition to these islands in 1898-9, by Mr. W.R. Ogilvie-Grant, of the British Museum, and Dr. H.O. Forbes, of the Liverpool Museums, together with information from other available sources, forming a monograph of the islands – ''Bulletin of the Liverpool Museums''
* 1905 - 0n the Display of the Lesser Bird-of-Paradise (''Paradisea minor''). ''Ibis'': 429-440
* 1909 - On a new species of Bush Quail (''Microperdix inglisi'') from Assam. ''Journal of the Bombay Natural History Society'' '''19''': 1-3
* 1913 - Notes on the Birds collected by the B.O.U. Expedition to Dutch New Guinea. ''Ibis'': 76-113
* 1913 - Exhibition and description of a new subspecies of Grosbeak, ''Rhynchostruthus percivali yemenensis'', from the mountains of S. Yemen – ''Bulletin of the British Ornithologists' Club''
* 1914 - Report of a new race of Palm Dove – ''Bulletin of the British Ornithologists' Club''
* 1915 - Report on the Birds collected by the British Ornithologists’ Union Expedition in Dutch New Guinea. ''Ibis, Jubilee Supplement'' No. 2: 1-329

{{Boarnen|boarnefernijing=
* {{en}}{{pdf}}[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.1924.tb05353.x/pdf Obituary - William Robert Ogilvie-Grant in Ibis]
* {{en}} (paywall) [https://britishbirds.co.uk/journal/article/obituary-william-robert-ogilvie-grant Obituary - William Robert Ogilvie-Grant yn British Birds]
         {{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Ogilvie-Grant, William Robert}}
[[Kategory:Skotsk ornitolooch]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1863]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1924]]</text>
      <sha1>frjc39qo23x06bjw4l9bll1vzgbd2h5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fjochtkwartels</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193614</id>
    <revision>
      <id>1238976</id>
      <timestamp>2026-08-21T19:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ruurd Jorritsma</username>
        <id>38557</id>
      </contributor>
      <comment>Nije side</comment>
      <origin>1238976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3486" sha1="7n563tjmetbiyppaf5dlvqt6glnao55" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = BarredbuttonquailDSC 7128 100813 dadri.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = [[swartkielfjochtkwartel]] (''Turnix suscitator'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9            = ''sûnder rang'':
| namme9             = [[kraanformigen]] (''Gruimorphae'')
| takson11             = [[skift]]:
| namme11              = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
| takson12             = [[ûnderskift]]:
| namme12              = [[seefûgeleftigen]] (''Lari'')
| takson13            = [[famylje]]:
| namme13             = [[fjochtkwartelfûgels]] (''Turnicidae'')
| takson14            = [[skaai]]
| namme14             = '''fjochtkwartels''' (''Turnix'')
| takson15            = 
| namme15             = 
| beskriuwer, jier    = [[Pierre Joseph Bonnaterre|Bonnaterre]], 1791
| lânkaart            = 
| lânkaarttekst       = 
| lânkaartbreedte     = 
| lânkaarttekst_links = 
}}
De '''fjochtkwartels''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Turnix'') foarmje ien fan’e twa fûgel[[skaai (taksonomy)|skaai]]en yn de [famylje (taksonomy)|famylje]] fan’e [[fjochtkwartelfûgels]] ([[wittenskiplike namme]]: ''Turnicidae''). De fjochtkwartels binne net besibbe oan de [[kwartels]], dy by de [[fazantfûgels]] hearre. 

Fjochtkwartels binne lytse rinnende fûgels dy't fleanen mije. De 17 soarten yn it  [[skaai (taksonomy)|skaai]] libbe yn waarme, tropyske en subtropyske greiden fan Aazje, Afrika, Jeropa, Austraalje en Nij-Guinea. Oars as de measte fûgelsoarten is it wyfke it ryker kleurde fan 'e geslachten.

== Soarten ==
* [[gielpoatfjochtkwartel]] (''Turnix tanki''), Súd- en East-Aazje
* [[readrêchfjochtkwartel]] (''Turnix maculosus''), Yndoneezje, Austraalje
* [[swartkielfjochtkwartel]] (''Turnix suscitator''), Súd- en East-Aazje
* [[flekke fjochtkwartel]] (''Turnix ocellatus''), Filipinen
* [[streke fjochtkwartel]] (''Turnix sylvativa''), Súd-Spanje, Noard-Afrika, Súd-Aazje
* [[lytse fjochtkwartel]] (''Turnix velox''), Austraalje
* [[readboarstfjochtkwartel]] (''Turnix pyrrhothorax''), Austraalje
* [[Luzonfjochtkwartel]] (''Turnix worcesteri''), Filipinen
* [[Sûmbafjochtkwartel]] (''Turnix everetti''), Sûmba (Yndoneezje)
* [[swartrêchfjochtkwartel]] (''Turnix nanus''), Afrika
* [[Kaapske fjochtkwartel]] (''Turnix hottentottus''), Súd-Afrika
* [[kastanjefjochtkwartel]] (''Turnix castanotus''), Austraalje
* [[okerboarstfjochtkwartel]] (''Turnix olivii''), Austraalje, fermoedelik útstoarn
* [[bûnte fjochtkwartel]] (''Turnix varius''), Austraalje
* [[Nijkaledoanyske fjochtkwartel]] (''Turnix novaecaledoniae''), fermoedelik útstoarn
* [[swartboarstfjochtkwartel]] (''Turnix melanogaster''), Austraalje
* [[Madagaskarfjochtkwartel]] (''Turnix nigricollis''), Madagaskar

[[Kategory:Fjochtkwartel| ]]
[[Kategory:Fûgelfamylje]]
[[Kategory:Wilstereftige]]</text>
      <sha1>7n563tjmetbiyppaf5dlvqt6glnao55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238987</id>
      <parentid>1238976</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T22:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>ky</comment>
      <origin>1238987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3491" sha1="lwpfg6nn6srq3ivsf4jgfu9swr3ju18" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = BarredbuttonquailDSC 7128 100813 dadri.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = [[swartkielfjochtkwartel]] (''Turnix suscitator'')
| takson1             = 
| namme1              =
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson6             = [[ûnderklasse]]:
| namme6              = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'')
| takson7             = [[tuskenklasse]]:
| namme7              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson8             = [[boppeskift]]:
| namme8              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson9            = ''sûnder rang'':
| namme9             = [[kraanformigen]] (''Gruimorphae'')
| takson11             = [[skift]]:
| namme11              = [[wilstereftigen]] (''Charadriiformes'')
| takson12             = [[ûnderskift]]:
| namme12              = [[seefûgeleftigen]] (''Lari'')
| takson13            = [[famylje]]:
| namme13             = [[fjochtkwartelfûgels]] (''Turnicidae'')
| takson14            = [[skaai]]
| namme14             = '''fjochtkwartels''' (''Turnix'')
| takson15            = 
| namme15             = 
| beskriuwer, jier    = [[Pierre Joseph Bonnaterre|Bonnaterre]], 1791
| lânkaart            = 
| lânkaarttekst       = 
| lânkaartbreedte     = 
| lânkaarttekst_links = 
}}
De '''fjochtkwartels''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Turnix'') foarmje ien fan’e twa fûgel[[skaai (taksonomy)|skaai]]en yn de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan’e [[fjochtkwartelfûgels]] ([[wittenskiplike namme]]: ''Turnicidae''). De fjochtkwartels binne net besibbe oan de [[kwartels]], dy by de [[fazantfûgels]] hearre. 

Fjochtkwartels binne lytse rinnende fûgels dy't fleanen mije. De 17 soarten yn it  [[skaai (taksonomy)|skaai]] libbe yn waarme, tropyske en subtropyske greiden fan Aazje, Afrika, Jeropa, Austraalje en Nij-Guinea. Oars as de measte fûgelsoarten is it wyfke it ryker kleurde fan 'e geslachten.

== Soarten ==
* [[gielpoatfjochtkwartel]] (''Turnix tanki''), Súd- en East-Aazje
* [[readrêchfjochtkwartel]] (''Turnix maculosus''), Yndoneezje, Austraalje
* [[swartkielfjochtkwartel]] (''Turnix suscitator''), Súd- en East-Aazje
* [[flekke fjochtkwartel]] (''Turnix ocellatus''), Filipinen
* [[streke fjochtkwartel]] (''Turnix sylvativa''), Súd-Spanje, Noard-Afrika, Súd-Aazje
* [[lytse fjochtkwartel]] (''Turnix velox''), Austraalje
* [[readboarstfjochtkwartel]] (''Turnix pyrrhothorax''), Austraalje
* [[Luzonfjochtkwartel]] (''Turnix worcesteri''), Filipinen
* [[Sûmbafjochtkwartel]] (''Turnix everetti''), Sûmba (Yndoneezje)
* [[swartrêchfjochtkwartel]] (''Turnix nanus''), Afrika
* [[Kaapske fjochtkwartel]] (''Turnix hottentottus''), Súd-Afrika
* [[kastanjefjochtkwartel]] (''Turnix castanotus''), Austraalje
* [[okerboarstfjochtkwartel]] (''Turnix olivii''), Austraalje, fermoedelik útstoarn
* [[bûnte fjochtkwartel]] (''Turnix varius''), Austraalje
* [[Nijkaledoanyske fjochtkwartel]] (''Turnix novaecaledoniae''), fermoedelik útstoarn
* [[swartboarstfjochtkwartel]] (''Turnix melanogaster''), Austraalje
* [[Madagaskarfjochtkwartel]] (''Turnix nigricollis''), Madagaskar

[[Kategory:Fjochtkwartel| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Fjochtkwartelfûgel]]</text>
      <sha1>lwpfg6nn6srq3ivsf4jgfu9swr3ju18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yndyske ielgoes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193615</id>
    <revision>
      <id>1238977</id>
      <timestamp>2026-08-21T20:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Yndyske ielgoes |Ofbyld  = [[Ofbyld:Indian cormorant (Phalacrocorax fuscicollis) 7.jpg|250px]] |lûd     = |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai   = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme= Phalacrocorax fuscicollis |Beskriuwer, jier= James Francis...&quot;</comment>
      <origin>1238977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5099" sha1="rzohwmgznrqit3cr9ps76q1fm8m7qko" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Yndyske ielgoes
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Indian cormorant (Phalacrocorax fuscicollis) 7.jpg|250px]]
|lûd     =
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[ginteftigen]] (''Suliformes'')
|Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'')
|Skaai   = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'')
|Wittenskiplike namme= Phalacrocorax fuscicollis
|Beskriuwer, jier= [[James Francis Stephens|Stephens]], 1826
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= = [[Ofbyld:Phalacrocorax fuscicollis map.svg|250px]]
}}
De '''Yndyske ielgoes''' (''Phalacrocorax fuscicollis'') is in Aziatyske fûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes'').

== Skaaimerken ==
De Yndyske ielgoes is in frij lytse (63 sm lange) swarte ielgoes mei in frij lange sturt en in lange, tinne snaffel. Yn ferliking mei de [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'') is er dúdlik lytser en ranker, mar hy is grutter as de [[Yndyske dwerchielgoes]] (''Microcarbo niger''), mei sawol in langere hals as in langere snaffel.
[[Ofbyld:Indian cormorants (Phalacrocorax fuscicollis) immatures Pearaing.jpg|thumb|left|Juvenilen.]]
De Yndyske ielgoes hat in brûnsbrún fearrekleed, dat oan 'e boppekant skobbich swart is. Hy hat gjin túf en in lytse, wat spitsige kop mei in lange, tinne snaffel dy't oan 'e punt bûge is. It each is blau en bûten de briedtiid is der yn it gesicht bleate, giele hûd te sjen. Yn 'e briedtiid hat er in koart, wyt boskje fearren by't ear. By guon fearrekleden is de kiel wyt, mar oars as by de ielgoes bliuwt dat wyt beheind ta it gebiet ûnder de snaffelbasis. Mantsjes en wyfkes lykje opinoar, mar fûgels bûten de briedtiid en jonge fûgels binne brúner.

== Fersprieding en taksonomy ==
De Yndyske ielgoes komt, sa't de namme al oanjout, foar op it [[Yndysk subkontinint]], mar ek yn it noardlike part fan [[Sry Lanka]]. It ferspriedingsgebiet rint nei it noardeasten oant [[Assam]] en lokaal fierder nei it easten oant [[Tailân]], [[Birma]] en [[Kambodja]].

De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, dat wol sizze dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt. [[DNA]]-ûndersyk lit sjen dat de Yndyske ielgoes de sustersoarte is fan 'e súdliker en eastliker foarkommende [[swarte ielgoes]] (Phalacrocorax sulcirostris). 

== Sibskip fan 'e ielguozzen ==
De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje.

Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]].

== Libbenswize ==
[[Ofbyld:Indian Cormorant in Rabindra Sarobar November 2025 by Tisha Mukherjee 13.jpg|thumb|left|Yndyske ielgoes yn 'e flecht.]]
De Yndyske ielgoes komt foar yn wettergebieten oan 'e kust by riviermûningen en mangrovesompen, mar ek ynlânsk by rivieren en yn grutte sompegebieten.

Hy libbet benammen fan fisk, dêr't er dûkend op jaget op in wize dy't typysk is foar ielguozzen. Faak jeie se yn gearwurkjende groepen oer in brede frontline.

De briedtiid ferskilt sterk neffens it gebiet, de [[moesson]] en de pleatslike wetterstân. De aaien wurde benammen tusken july en febrewaris lein. De Yndyske ielgoes briedt yn koloanjes mei oare fûgelsoarten en bout in nêst fan tûkjes yn in foarke fan in beam. Dêryn leit er trije oant fiif blaugriene aaien. De soarte is foar it grutste part in [[stânfûgel]].

== Status en bedrigingen ==
De populaasjetrend fan 'e Yndyske ielgoes is ûnbekend, mar it ferspriedingsgebiet is relatyf grut. De [[IUCN]] beskôget de soarte net as bedrige en dielt him dêrom yn 'e kategory [[net bedrige]] (''Least Concern'') yn.

De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op sa'n 30.000 yndividuen.
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-cormorant-phalacrocorax-fuscicollis BirdLife, oproppen 21 augustus 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/indcor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 21 augustus 2026.]
* [https://ebird.org/species/indcor1?continue eBird, oproppen 21 augustus 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Phalacrocorax fuscicollis|Yndyske ielgoes}}
}}
{{DEFAULTSORT:Indiske ielgoes}} 
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ielgoes]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>rzohwmgznrqit3cr9ps76q1fm8m7qko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238979</id>
      <parentid>1238977</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T20:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1238979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5098" sha1="qhhb38i1mykp0t374r3p12j8j1ey4vw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Yndyske ielgoes
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Indian cormorant (Phalacrocorax fuscicollis) 7.jpg|250px]]
|lûd     =
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[ginteftigen]] (''Suliformes'')
|Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'')
|Skaai   = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'')
|Wittenskiplike namme= Phalacrocorax fuscicollis
|Beskriuwer, jier= [[James Francis Stephens|Stephens]], 1826
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Phalacrocorax fuscicollis map.svg|250px]]
}}
De '''Yndyske ielgoes''' (''Phalacrocorax fuscicollis'') is in Aziatyske fûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes'').

== Skaaimerken ==
De Yndyske ielgoes is in frij lytse (63 sm lange) swarte ielgoes mei in frij lange sturt en in lange, tinne snaffel. Yn ferliking mei de [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'') is er dúdlik lytser en ranker, mar hy is grutter as de [[Yndyske dwerchielgoes]] (''Microcarbo niger''), mei sawol in langere hals as in langere snaffel.
[[Ofbyld:Indian cormorants (Phalacrocorax fuscicollis) immatures Pearaing.jpg|thumb|left|Juvenilen.]]
De Yndyske ielgoes hat in brûnsbrún fearrekleed, dat oan 'e boppekant skobbich swart is. Hy hat gjin túf en in lytse, wat spitsige kop mei in lange, tinne snaffel dy't oan 'e punt bûge is. It each is blau en bûten de briedtiid is der yn it gesicht bleate, giele hûd te sjen. Yn 'e briedtiid hat er in koart, wyt boskje fearren by't ear. By guon fearrekleden is de kiel wyt, mar oars as by de ielgoes bliuwt dat wyt beheind ta it gebiet ûnder de snaffelbasis. Mantsjes en wyfkes lykje opinoar, mar fûgels bûten de briedtiid en jonge fûgels binne brúner.

== Fersprieding en taksonomy ==
De Yndyske ielgoes komt, sa't de namme al oanjout, foar op it [[Yndysk subkontinint]], mar ek yn it noardlike part fan [[Sry Lanka]]. It ferspriedingsgebiet rint nei it noardeasten oant [[Assam]] en lokaal fierder nei it easten oant [[Tailân]], [[Birma]] en [[Kambodja]].

De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, dat wol sizze dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt. [[DNA]]-ûndersyk lit sjen dat de Yndyske ielgoes de sustersoarte is fan 'e súdliker en eastliker foarkommende [[swarte ielgoes]] (Phalacrocorax sulcirostris). 

== Sibskip fan 'e ielguozzen ==
De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje.

Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]].

== Libbenswize ==
[[Ofbyld:Indian Cormorant in Rabindra Sarobar November 2025 by Tisha Mukherjee 13.jpg|thumb|left|Yndyske ielgoes yn 'e flecht.]]
De Yndyske ielgoes komt foar yn wettergebieten oan 'e kust by riviermûningen en mangrovesompen, mar ek ynlânsk by rivieren en yn grutte sompegebieten.

Hy libbet benammen fan fisk, dêr't er dûkend op jaget op in wize dy't typysk is foar ielguozzen. Faak jeie se yn gearwurkjende groepen oer in brede frontline.

De briedtiid ferskilt sterk neffens it gebiet, de [[moesson]] en de pleatslike wetterstân. De aaien wurde benammen tusken july en febrewaris lein. De Yndyske ielgoes briedt yn koloanjes mei oare fûgelsoarten en bout in nêst fan tûkjes yn in foarke fan in beam. Dêryn leit er trije oant fiif blaugriene aaien. De soarte is foar it grutste part in [[stânfûgel]].

== Status en bedrigingen ==
De populaasjetrend fan 'e Yndyske ielgoes is ûnbekend, mar it ferspriedingsgebiet is relatyf grut. De [[IUCN]] beskôget de soarte net as bedrige en dielt him dêrom yn 'e kategory [[net bedrige]] (''Least Concern'') yn.

De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op sa'n 30.000 yndividuen.
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-cormorant-phalacrocorax-fuscicollis BirdLife, oproppen 21 augustus 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/indcor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 21 augustus 2026.]
* [https://ebird.org/species/indcor1?continue eBird, oproppen 21 augustus 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Phalacrocorax fuscicollis|Yndyske ielgoes}}
}}
{{DEFAULTSORT:Indiske ielgoes}} 
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Ielgoes]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>qhhb38i1mykp0t374r3p12j8j1ey4vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Phalacrocorax fuscicollis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193616</id>
    <redirect title="Yndyske ielgoes" />
    <revision>
      <id>1238978</id>
      <timestamp>2026-08-21T20:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Yndyske ielgoes]]</comment>
      <origin>1238978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="t2vpc2ndm5l6zqc9fpqe4pgyvn7irqo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Yndyske ielgoes]]</text>
      <sha1>t2vpc2ndm5l6zqc9fpqe4pgyvn7irqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Fjochtkwartel</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193617</id>
    <revision>
      <id>1238988</id>
      <timestamp>2026-08-21T22:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1238988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="3gpl80chve93xn6qcci7bxdekzbkm7m" xml:space="preserve">[[Kategory:Fûgelfamylje]]
[[Kategory:Wilstereftige]]</text>
      <sha1>3gpl80chve93xn6qcci7bxdekzbkm7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1238991</id>
      <parentid>1238988</parentid>
      <timestamp>2026-08-21T22:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1238991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="0247pnpadirq1hhukbs9z9z10dgtg6l" xml:space="preserve">[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Fjochtkwartelfûgel]]</text>
      <sha1>0247pnpadirq1hhukbs9z9z10dgtg6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Fjochtkwartelfûgel</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193618</id>
    <revision>
      <id>1238990</id>
      <timestamp>2026-08-21T22:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1238990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="3gpl80chve93xn6qcci7bxdekzbkm7m" xml:space="preserve">[[Kategory:Fûgelfamylje]]
[[Kategory:Wilstereftige]]</text>
      <sha1>3gpl80chve93xn6qcci7bxdekzbkm7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Net bedrige</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193619</id>
    <redirect title="Reade List fan de IUCN" />
    <revision>
      <id>1238992</id>
      <timestamp>2026-08-21T23:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Reade List fan de IUCN]]</comment>
      <origin>1238992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="s5liiw3gz3ukj8jt4217ee998wrmfzj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Reade List fan de IUCN]]</text>
      <sha1>s5liiw3gz3ukj8jt4217ee998wrmfzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Orinoko (rivier)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193620</id>
    <redirect title="Orinoco" />
    <revision>
      <id>1238993</id>
      <timestamp>2026-08-22T00:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Orinoco]]</comment>
      <origin>1238993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="hfdhovnp79matkshsgniig3deim32rf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Orinoco]]</text>
      <sha1>hfdhovnp79matkshsgniig3deim32rf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaaimannen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193621</id>
    <revision>
      <id>1238994</id>
      <timestamp>2026-08-22T00:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1238994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15431" sha1="2x0gy5hsdncqq539g4yorspmo0adc96" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = kaaimannen
| ôfbylding           = Yacare_caiman_(Caiman_yacare).JPG
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = In [[reade kaaiman]] (''Caiman yacare'').
| takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1              =
| takson2             = 
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson4             = [[ûnderstamme]]:
| namme4              = [[wringedieren]] (''Vertebrata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[reptilen]] (''Reptilia)
| takson6             = [[klade]]:
| namme6              = [[archosauriërs]] (''Archosauria)
| takson7             = [[klade]]:
| namme7              = [[krokkedildiereftigen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Pseudosuchia)
| takson8             = [[klade]]:
| namme8              = [[krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Crocodylomorpha'')
| takson9             = [[klade]]:
| namme9              = [[echte krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Cocodyliformes'')
| takson11            = [[klade]]:
| namme11             = [[moderne krokkedildieren]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Eusuchia'')
| takson12            = [[skift]]:
| namme12             = [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia'')
| takson13            = [[boppefamylje]]: 
| namme13             = [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'')
| takson14            = [[klade]]: 
| namme14             = [[rûntoskkrokkedillen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Globidonta'')
| takson15            = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme15             = [[alligators en kaaimannen]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Alligatoridae'')
| takson16            = [[ûnderfamylje]]:
| namme16             = '''kaaimannen''' (''Caimaninae'')
| takson17            = 
| namme17             =
| takson18            = 
| namme18             =
| takson19            = 
| namme19             =
| beskriuwer, jier    = [[Christopher A. Brochu|Brochu]], 1999
| soarten             = 
| lânkaart            = 
| lânkaarttekst       = 
| lânkaartbreedte     = 
| lânkaarttekst_links = 
}}
De '''kaaimannen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Caimaninae'') foarmje in [[ûnderfamylje]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[reptilen]] (''Reptilia''), it [[skift]] fan 'e [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia''), de [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae''). It is de [[susterkloft]] fan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae''). Ta de kaaimannen hearre seis libbene [[soarte]]n, dy't ferdield binne oer trije ûnderskate [[skaai (taksonomy)|skaaien]]. Dêrnjonken binne der gâns [[fossile]] skaaien dy't ek ta dizze ûnderfamylje rekkene wurde. Yn har [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] binne de hjoeddeistige kaaimannen beheind ta [[Súd-Amearika|Súd]]- en [[Midden-Amearika]]. Mei útsûndering fan 'e [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger'') binne it nei ferhâlding frij lytseftige [[krokkedileftigen]].

==Etymology==
It [[wurd]] &quot;kaaiman&quot; is in [[lienwurd]] dat it [[Frysk]] binnenkrongen is fia it [[Nederlânsk]] (''kaaiman''). It komt ek foar yn besibbe [[talen]] lykas it [[Ingelsk]] (''caiman'') en it [[Dútsk]] (''Kaiman''). It wurd is ôfkomstich út it [[Taíno (taal)|Taíno]] (''kaimán''), de [[taal]] fan it [[Taíno (folk)|folk mei deselde namme]] dat [[Porto Riko]] en in diel fan 'e [[Lytse Antillen]] bewenne doe't de earste [[Jeropa|Jeropeänen]] de [[Nije Wrâld]] berikten. It ferwiisde oarspronklik wierskynlik nei de [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodilus acutus''), mei't kaaimannen yn it [[Karibysk Gebiet]] net foarkomme.

==Taksonomy==
De [[ûnderfamylje]] fan 'e kaaimannen waard yn [[1999]] as [[taksonomy]]ske kloft yntrodusearre troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] en [[anatoom]] [[Christopher A. Brochu]]. It is de [[susterkloft]] fan 'e ûnderfamylje fan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae''), wêrfan't hjoed de dei mar twa libbene soarten besteane. 

==Fersprieding en biotoop==
De kaaimannen binne yn harren [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta [[Midden-Amearika]] en de [[tropysk]]e dielen fan [[Súd-Amearika]]. Mei't se sûnder [[oerflaktewetter]]s lykas [[rivier]]en, [[puollen]], [[moeras]]sen, [[mar]]ren en [[mangrove]]sompen net oerlibje kinne, komme se fral foar yn kontreien dy't tige wetterryk binne, lykas it [[Amazônegebiet]], de [[Pantanal]] en it streamgebiet fan 'e [[Orinoco (rivier)|Orinoco]].

==Uterlike skaaimerken==
Kaaimannen binne oer it algemien nommen frij lyts foar [[krokkedileftigen]], mei in trochsneed lingte fan 1.00–2.50&amp;nbsp;[[meter|m]] en in maksimumgewicht fan 6–40&amp;nbsp;[[kg]]. De útsûndering op dy regel is de [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger''), dy't mear as 4&amp;nbsp;m lang wurde en in gewicht fan 450&amp;nbsp;kg berikke kin. De lytste kaaimansoarte is dêrfoaroer de [[cuvierglêdkopkaaiman]] (''Paleosuchus palpebrosus''), wêrfan't de [[wyfke]]s yn trochsneed heechút 1.20&amp;nbsp;m lang wurde. Guon fossile soarten, lykas de [[Puruskaaiman]] (''Purussaurus brasiliensis'') en de [[Mourakaaiman]] (''Mourasuchus amazonensis''), beiden út it [[Mioseen]] en ferneamd nei [[rivier]]en (de [[Purus (rivier)|Purus]] en de [[Moura (rivier)|Moura]]), wiene lykwols reuseftige bisten, dy't wol 12&amp;nbsp;m lang wurde koene.
[[File:Spectacled_Caiman.JPG|left|thumb|250px|In close-up fan 'e kop fan in [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'').]]

Fan harren neiste libbene sibben, de [[echte alligators]] (''Alligator''&amp;nbsp;spp.), ûnderskiede de kaaimannen har troch ferskate skaaimerken. Sa misse se it [[bien]]tich tuskenskot tusken de [[noaster]]s, hawwe se bepânsering op 'e [[búk]]side besteande út oerlaapjende [[skob]]ben dy't opmakke binne út twa oaninoar groeide dielen, en hawwe se langere en skerpere [[tosk]]en. Fierders binne se yn harren bewegings liniger en lykje se wat dat oanbelanget mear op [[krokkedillen]]. 

==Libbenswize==
Kaaimannen binne [[hyperkarnivoar]]en mei in dieet dat foar it meastepart út [[fisk]]en en [[kreefteftigen]] bestiet. Dêrnjonken frette se ek [[ynsekten]] (benammen as se noch jong binne), [[wetterfûgel]]s, lytse [[sûchdier]]en, [[amfibyen]] en lytsere [[reptilen]]. By 't [[simmer]] of as der langere tiid [[drûchte]] hearsket, kinne kaaimannen [[hoale]]n grave dêr't se har yn weromlûke om in [[simmersliep]] te te hâlden.

Fanwegen harren relatyf mânske lichemsgrutte en fûleindigens steane se yn harren [[ferspriedingsgebiet]] deunby de top fan it [[fiedselstring]]. Inkeld de [[jagûar]] (''Panthera onca'') is in wenstige kaaimansliner, en fierders binne der trije soarten [[anakonda's]], de (gewoane) [[anakonda]] (''Eunectes murinus''), de [[noardlike griene anakonda]] (''Eunectes akayima'') en de [[Boliviaanske anakonda]] (''Eunectes beniensis''), en trije soarten [[krokkedillen]], de [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodylus acutus''), de [[Orinokokrokkedil]] (''Crocodylus intermedius'') en de [[bultkrokkedil]] (''Crocodylus moreletii''), dy't ek wolris in kaaiman lytsman meitsje. De [[slachtoffer]]s fan sokke [[predaasje]] binne lykwols ornaris eksimplaren fan 'e lytsere kaaimansoarten, yn 't bysûnder de [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'') en de [[reade kaaiman]] (''Caiman yacare''). 
[[File:Jacare_de_papo_amarelo_zoo.jpg|right|thumb|250px|In [[breedsnútkaaiman]] (''Caiman latirostris'').]]

Nei de [[pearing]] bouwe kaaimanwyfkes [[nêst (fûgels)|nêsten]] fan [[plant]]aardich materiaal dy't mear as 1.50&amp;nbsp;m heech wêze kinne. Dêryn lizze se 10–50&amp;nbsp;[[aai]]en, dy't oer in perioade fan sa'n 6&amp;nbsp;[[wike]]n [[briedtiid|ynkubearje]] troch de [[waarmte]] dy't produsearre wurdt troch de [[ferrotting]] fan 'e planten dêr't it nêst fan makke is. As de jonge kaaimantsjes út it aai komme, wurde se troch de [[mem]] útgroeven en yn 'e bek nommen om se nei in ûndjippe poel oer te bringen. Dêr kinne se ûnder beskerming fan 'e mem leare om te [[swimmen]] en te [[jacht (aktiviteit)|jeien]]. [[Wittenskiplik ûndersyk]] hat oantoand dat kaaimanjongen wol oardel jier yn groepen byinoar bliuwe.

==Klassifikaasje==
De [[ûnderfamylje]] fan 'e kaaimannen (''Caimaninae'') wurdt [[kladistyk|kladistysk]] definiëarre as de [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'') en alle [[soarte]]n dy't dêr nauwer oan besibbe binne as oan 'e [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis''). Dat betsjut dat der by de ûnderfamylje in protte [[fossile]] soarte yndield binne dy't nauwer besibbe wiene oan 'e kaaimannen as oan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae''). Yn 'e [[kroangroep]] fan 'e kaaimannen binne alle libbene soarten gearbrocht mei fossile soarten dy't fan deselde [[lêste mienskiplike foarâlder]] ôfstamje. De rangleaze [[klade]] fan 'e [[jakareekaaimannen]] (''Jacarea'') omfettet de fierst ûntwikkele kaaimannen en wurdt definiëarre as de lêste mienskiplike foarâlder fan 'e brilkaaiman en de [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger'') en al syn (libbene sawol as [[útstjerren (biology)|útstoarne]]) ôfstammelingen.

Guon [[paleöntologen]] pleatse yn 'e ûnderfamylje fan 'e kaaimannen ek it fossile [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[sturtkrokkedillen]] (''Brachychampsa''), dat yn 'e regel oan 'e basis fan 'e [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') pleatst wurdt. Yn harren [[artikel (publikaasje)|artikel]] ''Crocodylian diversity during the early Eocene climatic optimum in the Golden Valley Formation of North Dakota, U.S.A.'' út [[2024]] brochten Adam Cossette en David Tarailo lykwols de sturtkrokkedillen gear mei inkele nau besibbe skaaien, wêrûnder de [[stangerkrokkedillen]] of Stangers krokkedillen (''Stangerochampsa'') en de [[Alberta-alligators]] (''Albertochampsa''), en stelden foar de alsa ûntstiene kloft de namme ''Brachychampsini'' te jaan. Neffens de neamde ûndersikers moatte de ''Brachychampsini'' oan 'e basis fan 'e ''Caimaninae'' pleatst wurde.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 600px;&quot;
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| scope=&quot;row&quot; style=&quot;width: 50%; background-color: Honeydew;&quot; | {{Stambeam2}}
* ûnderfamylje '''kaaimannen''' (''Caimaninae'')
** ''incertae sedis'' &lt;small&gt;(fierdere yndieling ûnwis)&lt;/small&gt;
*** skaai [[Chinatikaaimannen]] (''Chinatichampsus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Chinatikaaiman]] (''C. wilsonorum) †
*** skaai [[Culebrakaaimannen]] (''Culebrasuchus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Culebrakaaiman]] (''C. mesoamericanus'') †
*** skaai [[echte Paranákaaimannen]] (''Paranacaiman'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[echte Paranákaaiman]] (''P. bravardi''; syn. ''Caiman lutescens'') †
*** skaai [[foarkaaimannen]] (''Protocaiman'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[foarkaaiman]] (''P. peligrensis'') †
*** skaai [[lytssnútkaaimannen]] (''Gnatusuchus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[lytssnútkaaiman]] (''G. pebasensis'') †
*** skaai [[oerkaaimannen]] (''Eocaiman'') †
**** [[hoalekaaiman]] (''E. cavernensis'') †
**** [[Itaboraikaaiman]] (''E. itaboraiensis'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Paleoseenkaaiman]] (''E. palaeocenicus''; foarh. ''Notocaiman palaeocenicus'') †
*** skaai [[plettoskkaaimannen]] (''Kuttanacaiman'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Iquitoskaaiman]] (''K. iquitosensis'') †
*** skaai [[rjochtkaakkaaimannen]] (''Orthogenysuchus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Olsens rjochtkaakkaaiman]] (''O. olseni'') †
*** skaai [[rûntoskkaaimannen]] (''Globidontosuchus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[rûntoskkaaiman]] (''G. brachyrostris'') †
*** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[ûnechte Paranákaaimannen]] (''Paranasuchus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[ûnechte Paranákaaiman]] (''P. gasparinae'') †
** tûke [[sturtkrokkedillen en sibben]] (''Brachychampsini'') †
*** skaai [[Alberta-alligators]] (''Albertochampsa'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Alberta-alligator]] (''A. langstoni'') †
*** skaai [[goudkrokkedillen]] (''Chrysochampsa'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[goudkrokkedil]] (''C. mlynarskii'') †
*** skaai [[stangerkrokkedillen]] of Stangers krokkedillen (''Stangerochampsa'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[stangerkrokkedil]] of Stangers krokkedil (''S. mccabei'') †
*** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[sturtkrokkedillen]] (''Brachychampsa'') †
**** [[Montanasturtkrokkedil]] (''B. montana'') †
**** [[rûchhûdsturtkrokkedil]] (''B perrugosus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[sealeysturtkrokkedil]] of Sealey's sturtkrokkedil (''B. sealeyi'') †
** {{Stambeam2/ein tûke}}tûke [[echte kaaimannen en sibben]] (''Caimanini'')
*** skaai [[meunsterkaaimannen]] (''Tsoabichi'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} [[meunsterkaaiman]] (''T. greenriverensis'') †
*** klade [[knoptoskkaaimannen en sibben]] (''Bottosauria'')
**** skaai [[knoptoskkaaimannen]] (''Bottosaurus'') †
***** [[gnodstoskkaaiman]] (''B. fustidens'') †
***** [[harlanknoptoskkaaiman]] of Harlans knoptoskkaaiman (''B. harlani'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[knoptoskkaaiman]] (''B. tuberculatus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} skaai [[glêdkopkaaimannen]] (''Paleosuchus'')
***** [[cuvierglêdkopkaaiman]] of Cuviers glêdkopkaaiman (''P. palpebrosus'')
***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[schneiderglêdkopkaaiman]] of Schneiders glêdkopkaaiman (''P. trigonatus'')
*** klade [[Puruskaaimannen en sibben]] (''Purussauria'')
**** skaai [[Acrekaaimannen]] (''Acresuchus'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[tsjûksliepkaaiman]] (''A. pachytemporalis'') †
**** skaai [[Mourakaaimannen]] (''Mourasuchus'') †
***** [[arendskaaiman]] of Arends' kaaiman (''M. arendsi'') †
***** [[Mourakaaiman]] (''M. amazonensis'') †
***** [[pattersonkaaiman]] of Pattersons kaaiman (''M. pattersoni'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[ûnechte Mourakaaiman]] (''M. atopus'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}} skaai [[Puruskaaimannen]] (''Purussaurus'') †
***** [[mirandekaaiman]] of Mirande's kaaiman (''P. mirandei'') †
***** [[Neivakaaiman]] (''P. neivensis'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Puruskaaiman]] (''P. brasiliensis'') †
*** {{Stambeam2/ein tûke}}klade [[jakareekaaimannen]] (''Jacarea'') 
**** skaai [[deakaaimannen]] (''Necrosuchus'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Las Violetaskaaiman]] (''N. ionensis'') †
**** skaai [[echte kaaimannen]] (''Caiman'')
***** [[breedsnútkaaiman]] (''C. latirostris'')
***** [[brilkaaiman]] (''C. crocodilus'')
***** [[Fenezolaanske kaaiman]] (''C. venezuelensis'')
***** [[koartsnútkaaiman]] (''C. brevirostris'')
***** [[reade kaaiman]] of jakareekaaiman (''C. yacare'')
***** [[wannlangstonkaaiman]] of Wann Langstons kaaiman (''C. wannlangstoni'')
***** {{Stambeam2/ein tûke}}kaaiman fan La Venta (noch net beskreaun')
**** skaai [[Panamakaaimannen]] (''Centenariosuchus'') †
***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Panamakaaiman]] (''C. gilmorei'') †
**** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[swarte kaaimannen]] (''Melanosuchus'')
***** [[fisherkaaiman]] of Fisher's kaaiman (''M. fisheri'')
***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[swarte kaaiman]] (''M. niger'')
{{Stambeam2/ein}}
|-
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Caiman ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Caimaninae}}
}}

[[Kategory:Alligator of kaaiman]]</text>
      <sha1>2x0gy5hsdncqq539g4yorspmo0adc96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Caimaninae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193622</id>
    <redirect title="Kaaimannen" />
    <revision>
      <id>1238995</id>
      <timestamp>2026-08-22T00:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Kaaimannen]]</comment>
      <origin>1238995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="3dri6d9d8in1tvq1dxak2tzl5h8b8ss" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kaaimannen]]</text>
      <sha1>3dri6d9d8in1tvq1dxak2tzl5h8b8ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaaiman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193623</id>
    <redirect title="Kaaimannen" />
    <revision>
      <id>1238996</id>
      <timestamp>2026-08-22T00:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Kaaimannen]]</comment>
      <origin>1238996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="axmp2dgdfzo60mgms1ylryqkby1sri8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kaaimannen]]

[[Kategory:Lienwurd út in Yndiaanske taal]]</text>
      <sha1>axmp2dgdfzo60mgms1ylryqkby1sri8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heiselhusen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193624</id>
    <revision>
      <id>1239000</id>
      <timestamp>2026-08-22T02:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks plak (2026) | namme                           = Heiselhusen | ôfbylding                       = Graft_Heiselhusen15.jpg | ôfbyldingstekst                 = Grêft fan it eardere kleaster Heiselhusen | flagge                          =  | wapen                           =  | lân                             = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1          = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1    = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2...&quot;</comment>
      <origin>1239000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5300" sha1="m5wpbi7sit7aecbfe572ap2lm9oqhgt" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                           = Heiselhusen
| ôfbylding                       = Graft_Heiselhusen15.jpg
| ôfbyldingstekst                 = Grêft fan it eardere kleaster Heiselhusen
| flagge                          = 
| wapen                           = 
| lân                             = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1          = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1    = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2          = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2    = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]]
| bestjoerlike ienheid 3          = 
| namme bestjoerlike ienheid 3    =
| boargemaster                    = 
| stedsyndieling                  =
| gemeenteyndieling               =
| ynwennertal                     = 
| oerflak                         = 1,31 km²
| befolkingstichtens              = 
| stêdekloft                      = 
| hichte                          = 1 m
| stifting                        = 
| ferkearsieren                   =
| postkoade                       = 26736
| netnûmer                        = 04927
| tiidsône                        = [[UTC]] +1
| simmertiid                      = UTC +2
| koördinaten                     = 53° 24′ 25&quot; NB, 7° 1′ 45&quot; EL 
| webside                         = 
| ôfbylding2                      = 
| ôfbyldingstekst2                = 
| ôfbylding3                      = 
| ôfbyldingstekst3                = 
| mapname                         = East-Fryslân 
| mapwidth                        = 
| lat_deg                         = 53
| lat_min                         = 24
| lat_sec                         = 25
| lat_dir                         = N
| lon_deg                         = 7
| lon_min                         = 1
| lon_sec                         = 45
| lon_dir                         = E
| tekst by posysjekaart           = 
| ôfbylding99                     = KarteKrummhoern.png
| ôfbyldingstekst99               = Kaart gemeente Krummhörn
| ôfbyldingsbreedte99             = 
}}
'''Heiselhusen''' is in plak (''[[Ortschaft]]'') yn de gemeente [[Krummhörn]] yn de Dútske bûnslân [[Nedersaksen]] yn de regio [[East-Fryslân]]. It plak falt ûnder it doarp [[Campen]] en wie oant [[1929]] in selsstannige gemeente.

Heiselhusen bestiet út de twa [[útbuorren]]s Groß Heiselhusen en Klein Heiselhusen, dy't tusken it doarp Campen en de seedyk fan de [[Iems]]mûning lizze. Op it eardere gemeentegebiet oan de seedyk stiet ek de [[fjoertoer Campen]].

== Skiednis ==
Yn Heiselhusen stie oant de ein fan de 16e iuw it [[Kommanderije Heiselhusen|kleaster Heiselhusen]]. Heiselhusen hearde oant de [[Frânske tiid]] ta it Amt [[Pewsum]] yn it [[Foarstedom Eastfryslân]], nei [[1744]] [[Prusen]]. Yn [[1814]] hearde it plak ta it Amt Emden en sûnt [[1885]] ta de [[Krite Emden|Landkreis Emden]]. Yn [[1929 gie de gemeente Heilhusen op yn de gemeente Campen. Yn [[1932]] waard dy gemeente part fan de [[Landkreis Norden]]. Op 1 july [[1972]] waard de gemeente campen gearfoege ta de nije gemeente [[Krummhörn]]. Sûnt 1 augustus 1977 heart de gemeente Krummhörn ta de [[Landkreis Auwerk]].

=== Untjouwing ynwennertal === 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Jier
! Ynwenners
! Boarnen
|-
| 1823 || align=&quot;center&quot; | 30 || &lt;ref&gt;{{Cite book |auteur=Friedrich Arends |titel=Erdbeschreibung des Fürstenthums Ostfriesland und des Harlingerlandes |útjouwer=Wittwe Hyner &amp; Sohn |plak=Emden |datum=1824 |side=334 |haadstikurl=https://www.google.de/books/edition/Erdbeschreibung_des_F%C3%BCrstenthums_Ostfri/iE0QAAAAYAAJ?hl=de&amp;gbpv=1&amp;dq=Siegelsum&amp;pg=PA334&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1845 || align=&quot;center&quot; | 32 || &lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{Cite book |auteur=Friedrich W. Harseim, C. Schlüter |titel=Statistisches Handbuch für das Königreich Hannover |útjouwer=Schlüter |plak=Hannover |datum=1848 |side=34 |haadstikurl=https://books.google.de/books?id=eOI-AAAAcAAJ&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;hl=de&amp;pg=PA34#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1871 || align=&quot;center&quot; | 27 || &lt;ref&gt;[https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11157797?page=222 Folkstelling 1871]&lt;/ref&gt;
|-
| 1895 || align=&quot;center&quot; | 48 || &lt;ref name=&quot;v1895&quot;&gt;[https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN1877348015&amp;PHYSID=PHYS_0238&amp;DMDID=DMDLOG_0001 Folkstelling 1895]&lt;/ref&gt;
|-
| 1905 || align=&quot;center&quot; | 44 || &lt;ref&gt;[https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN1877334812&amp;PHYSID=PHYS_0056&amp;DMDID=DMDLOG_0001 Folkstelling 1905]&lt;/ref&gt;
|-
| 1910 || align=&quot;center&quot; | 44 || &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?hannover/emden.htm |titel=Landkreis Emden |side=Gemeindeverzeichnis 1900 |auteur=Uli Schubert |wurk=gemeindeverzeichnis.de |argyfurl=https://web.archive.org/web/20170701152848if_/http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?hannover/emden.htm |argyfdatum=2017-07-01 |opropdatum=2026-03-09 }}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Monuminten ==
Op it grûngebiet fan de eardere gemeente Heiselhusen steane de twa [[Fryske skuorre]]n Groß Heiselhusen en Petersen, lykas de fjoertoer Campen en it hûs fan de fjoertoerwachter op de monumintelist.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Krummhörn}}
[[Kategory:Krummhörn]]
[[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>m5wpbi7sit7aecbfe572ap2lm9oqhgt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239002</id>
      <parentid>1239000</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T02:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>/* Monuminten */</comment>
      <origin>1239002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5371" sha1="cu8ecnzi1dptwd7qn38dfcpmi22nob0" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                           = Heiselhusen
| ôfbylding                       = Graft_Heiselhusen15.jpg
| ôfbyldingstekst                 = Grêft fan it eardere kleaster Heiselhusen
| flagge                          = 
| wapen                           = 
| lân                             = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1          = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1    = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]]
| bestjoerlike ienheid 2          = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2    = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]]
| bestjoerlike ienheid 3          = 
| namme bestjoerlike ienheid 3    =
| boargemaster                    = 
| stedsyndieling                  =
| gemeenteyndieling               =
| ynwennertal                     = 
| oerflak                         = 1,31 km²
| befolkingstichtens              = 
| stêdekloft                      = 
| hichte                          = 1 m
| stifting                        = 
| ferkearsieren                   =
| postkoade                       = 26736
| netnûmer                        = 04927
| tiidsône                        = [[UTC]] +1
| simmertiid                      = UTC +2
| koördinaten                     = 53° 24′ 25&quot; NB, 7° 1′ 45&quot; EL 
| webside                         = 
| ôfbylding2                      = 
| ôfbyldingstekst2                = 
| ôfbylding3                      = 
| ôfbyldingstekst3                = 
| mapname                         = East-Fryslân 
| mapwidth                        = 
| lat_deg                         = 53
| lat_min                         = 24
| lat_sec                         = 25
| lat_dir                         = N
| lon_deg                         = 7
| lon_min                         = 1
| lon_sec                         = 45
| lon_dir                         = E
| tekst by posysjekaart           = 
| ôfbylding99                     = KarteKrummhoern.png
| ôfbyldingstekst99               = Kaart gemeente Krummhörn
| ôfbyldingsbreedte99             = 
}}
'''Heiselhusen''' is in plak (''[[Ortschaft]]'') yn de gemeente [[Krummhörn]] yn de Dútske bûnslân [[Nedersaksen]] yn de regio [[East-Fryslân]]. It plak falt ûnder it doarp [[Campen]] en wie oant [[1929]] in selsstannige gemeente.

Heiselhusen bestiet út de twa [[útbuorren]]s Groß Heiselhusen en Klein Heiselhusen, dy't tusken it doarp Campen en de seedyk fan de [[Iems]]mûning lizze. Op it eardere gemeentegebiet oan de seedyk stiet ek de [[fjoertoer Campen]].

== Skiednis ==
Yn Heiselhusen stie oant de ein fan de 16e iuw it [[Kommanderije Heiselhusen|kleaster Heiselhusen]]. Heiselhusen hearde oant de [[Frânske tiid]] ta it Amt [[Pewsum]] yn it [[Foarstedom Eastfryslân]], nei [[1744]] [[Prusen]]. Yn [[1814]] hearde it plak ta it Amt Emden en sûnt [[1885]] ta de [[Krite Emden|Landkreis Emden]]. Yn [[1929 gie de gemeente Heilhusen op yn de gemeente Campen. Yn [[1932]] waard dy gemeente part fan de [[Landkreis Norden]]. Op 1 july [[1972]] waard de gemeente campen gearfoege ta de nije gemeente [[Krummhörn]]. Sûnt 1 augustus 1977 heart de gemeente Krummhörn ta de [[Landkreis Auwerk]].

=== Untjouwing ynwennertal === 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Jier
! Ynwenners
! Boarnen
|-
| 1823 || align=&quot;center&quot; | 30 || &lt;ref&gt;{{Cite book |auteur=Friedrich Arends |titel=Erdbeschreibung des Fürstenthums Ostfriesland und des Harlingerlandes |útjouwer=Wittwe Hyner &amp; Sohn |plak=Emden |datum=1824 |side=334 |haadstikurl=https://www.google.de/books/edition/Erdbeschreibung_des_F%C3%BCrstenthums_Ostfri/iE0QAAAAYAAJ?hl=de&amp;gbpv=1&amp;dq=Siegelsum&amp;pg=PA334&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1845 || align=&quot;center&quot; | 32 || &lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{Cite book |auteur=Friedrich W. Harseim, C. Schlüter |titel=Statistisches Handbuch für das Königreich Hannover |útjouwer=Schlüter |plak=Hannover |datum=1848 |side=34 |haadstikurl=https://books.google.de/books?id=eOI-AAAAcAAJ&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;hl=de&amp;pg=PA34#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1871 || align=&quot;center&quot; | 27 || &lt;ref&gt;[https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb11157797?page=222 Folkstelling 1871]&lt;/ref&gt;
|-
| 1895 || align=&quot;center&quot; | 48 || &lt;ref name=&quot;v1895&quot;&gt;[https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN1877348015&amp;PHYSID=PHYS_0238&amp;DMDID=DMDLOG_0001 Folkstelling 1895]&lt;/ref&gt;
|-
| 1905 || align=&quot;center&quot; | 44 || &lt;ref&gt;[https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN1877334812&amp;PHYSID=PHYS_0056&amp;DMDID=DMDLOG_0001 Folkstelling 1905]&lt;/ref&gt;
|-
| 1910 || align=&quot;center&quot; | 44 || &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?hannover/emden.htm |titel=Landkreis Emden |side=Gemeindeverzeichnis 1900 |auteur=Uli Schubert |wurk=gemeindeverzeichnis.de |argyfurl=https://web.archive.org/web/20170701152848if_/http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?hannover/emden.htm |argyfdatum=2017-07-01 |opropdatum=2026-03-09 }}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Monuminten ==
Op it grûngebiet fan de eardere gemeente Heiselhusen steane de twa [[Fryske skuorre]]n Groß Heiselhusen en Petersen, lykas de fjoertoer Campen en it hûs fan de fjoertoerwachter op de monumintelist.

[[Ofbyld:Campen Lighthouse-msu-0088.jpg|thumb|left|Fjoertoer Campen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Krummhörn}}
[[Kategory:Krummhörn]]
[[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]]
[[Kategory:Plak yn East-Fryslân]]</text>
      <sha1>cu8ecnzi1dptwd7qn38dfcpmi22nob0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kommanderije Heiselhusen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193625</id>
    <revision>
      <id>1239003</id>
      <timestamp>2026-08-22T03:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>oernommen fan de</comment>
      <origin>1239003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4425" sha1="9qlkxjsn0ue9rl0u5bunft5e6d0465o" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Graft Heiselhusen15.jpg|thumb|De grêft fan it eardere kleaster]]
De '''kommanderije Heiselhusen''', of ek wol it '''kleaster Heiselhusen''' wie in [[kleaster]] fan de [[Johanniteroarder]] en it lei yn [[Heiselhusen]] by [[Campen]], yn de [[Eastfryslân|Eastfryske]] gemeente [[Krummhörn]].

== Skiednis ==
It kleaster ûntstie út in earder [[foarwurk]] fan de kommanderije [[Goldhoorn]] (hjoed-de-dei by [[Finsterwolde]] yn [[Grinslân]]), dy't oan 'e ein fan de 15e iuw yn de [[Doalert]] ferdronk. Hy waard foar it earst neamd yn [[1319]]. De kommanderije krige yn [[1421]] fan de Eastfryske [[haadling]] Brunger fan [[Loquard]] de ûnbewenne [[terp]] Heiselhusen skonken.&lt;ref name=&quot;Klosterbuch&quot;&gt;Marc Sgonina: ''Heiselhusen – Johanniter-Doppelkommende''. Yn: ''Josef Dolle unter Mitarbeit'' troch Dennis Knochenhauer: ''Niedersächsisches Klosterbuch. Verzeichnis der Klöster, Stifte, Kommenden und Beginenhäuser in Niedersachsen und Bremen von den Anfängen bis 1810''. Diel 1–4. Bielefeld 2012, ISBN 3-89534-956-9. S. 624–626.&lt;/ref&gt;

Yn [[1446]] gie it mei it foarwurk ekonomysk sjoen goed foar de wyn en rekke belutsen yn skelen mei it memmehûs, dat stadichoan yn de Doalert fuortsakke. De Fryske master mank meid de twa Fryske kommissarissen besleaten op 12 july [[1446]] dêr in selsstannige kommanderije fan te meitsjen.&lt;ref name=&quot;Klosterbuch&quot; /&gt; [[Goldhoorn]] waard yn de perioade dêrnei stadichoan ferlitten.

Heiselhusen wie in dûbelde kommanderije. Yn 1446 waarden dêr foar it earst [[non]]nen neamd. De terp dêr't de kommanderije op stie, waard troch in wetterrin yn twa parten spjalte. De tsjerke en it tsjerkhôf leine nei alle gedachten op 'e noardlike helte, wylst it susterhûs mooglik op de lytsere, súdlike helte boud waard. De ekonomyske aktiviteit waard basearre op de [[feetylt]] op de likernôch 300 [[Gras (ienheid)|grasen]] lân dy't by de kommanderije hearden.&lt;ref name=&quot;Klosterbuch&quot; /&gt;

Oan 'e ein fan de 15e iuw liket de kommanderije op ekonomysk mêd yn it neigean rekkke te wêzen, want nei [[1492]] waard er opnommen yn de [[kommanderije Abbingwehr]].&lt;ref&gt;Gerhard Streich: ''Klöster, Stifte und Kommenden in Niedersachsen vor der Reformation''. August Lax, Hildesheim 1986, ISBN 3-7848-2005-0, side 96 (''Veröffentlichungen der Historischen Kommission für Niedersachsen und Bremen'', diel 2; ''Studien und Vorarbeiten zum Historischen Atlas Niedersachsens'', Heft 30).&lt;/ref&gt; Dy ferpachte it lânguod fan de kommanderije en ferkocht de gebouwen foar de sloop. Yn it ramt fan de [[Reformaasje]] eigene de Eastfryske greve [[Enno II fan Eastfryslân|Enno II]] him yn [[1528]] Abbingwehr mei Heiselhusen ta, lykas de oare fêstigings fan de Johanniteroarder yn Eastfryslân. Dêr makke de greve dúdlik gebrûk fan in âlder lânshearlik beskermingsrjocht oer de oarder. Hy liet de bewenners ferdriuwe en de fêstigings plonderje. It argyf rekke dêr folslein by ferlern, op guon restanten nei, lykas de biblioteek.&lt;ref name=&quot;Schmidt&quot;&gt;Heinrich Schmidt: ''Politische Geschichte Ostfrieslands''. Rautenberg, Lier 1975, side 171 (''Ostfriesland im Schutze des Deiches'', diel 5).&lt;/ref&gt;

== Literatuer ==
* Marc Sgonina: ''Heiselhusen – Johanniter-Doppelkommende''. Yn: Josef Dolle yn gearwurking mei Dennis Knochenhauer: ''Niedersächsisches Klosterbuch. Verzeichnis der Klöster, Stifte, Kommenden und Beginenhäuser in Niedersachsen und Bremen von den Anfängen bis 1810''. Diel 1–4. Bielefeld 2012, ISBN 3-89534-956-9. S. 624–626.
* Enno Schöningh: ''Der Johanniterorden in Ostfriesland'', Diel LIV yn de rige ''Abhandlungen und Vorträge zur Geschichte Ostfrieslands'' (skriuwer foar it [[Ostfriesische Landschaft]] yn oparbeidzjen mei it Nedersaksysk steatsargyf yn Auwerk), Auwerk 1973
* Hemmo Suur: ''Geschichte der ehemaligen Klöster in der Provinz Ostfriesland: Ein Versuch''. Hahn, Emden 1838, side 121 (werprintinge fan de útjefte fan 1838, útjouwerij Martin Sändig, Niederwalluf 1971, ISBN 3-500-23690-1). [https://archive.org/details/geschichtedereh00suurgoog/page/n135/mode/1up Argyf op it ynternet]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Krummhörn]]
[[Kategory:Kleaster yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn East-Fryslân]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1446]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1492]]
[[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn de 16e iuw]]
[[Kategory:Oarder fan Sint-Jan]]</text>
      <sha1>9qlkxjsn0ue9rl0u5bunft5e6d0465o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1446</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193626</id>
    <revision>
      <id>1239005</id>
      <timestamp>2026-08-22T03:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Kategory:Organisaasje nei jier fan oprjochting|1446]] [[Kategory:1446]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 13e iuw|1446]]&quot;</comment>
      <origin>1239005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="sejo09iw338fbuxympcueulrm97wohd" xml:space="preserve">[[Kategory:Organisaasje nei jier fan oprjochting|1446]]
[[Kategory:1446]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 13e iuw|1446]]</text>
      <sha1>sejo09iw338fbuxympcueulrm97wohd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Organisaasje opheft yn 1492</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193627</id>
    <revision>
      <id>1239006</id>
      <timestamp>2026-08-22T03:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Kategory:Organisaasje nei jier fan opheffing|1492]] [[Kategory:1492]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn de 16e iuw|1492]]&quot;</comment>
      <origin>1239006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="6bhajuypoepqmzp9oailihjgsddpvj2" xml:space="preserve">[[Kategory:Organisaasje nei jier fan opheffing|1492]]
[[Kategory:1492]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn de 16e iuw|1492]]</text>
      <sha1>6bhajuypoepqmzp9oailihjgsddpvj2</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>