Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1553 1239141 1226351 2026-08-24T11:48:41Z Mysha 254 /* Sjoch ek */ 1239141 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks gemeente | namme = Flylân | ôfbyld = [[File:Vlieland Sea.JPG|300px]] <br><small>It [[strân]] op Flylân.</small> | flagge = [[File:Flagge fan Flylân.PNG|border|125px]] | wapen = [[File:Vlieland wapen.svg|60px]] <br><small>[[Wapen fan Flylân]]</small> | lokaasje = [[File:Map - NL - Municipality code 0096 (2014).png|300px]] | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | boargemaster = [[Michiel Schrier]] ([[SP]]) | haadplak = [[East-Flylân]] | grutste plak = [[East-Flylân]] | ynwennertal = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Flylân}} <small>({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})</small> | befolkingstichtens = 33 / [[km²]] | oerflak = 315,80 km² | wêrfan lân = 36,13 km² | wêrfan wetter = 279,67 km² | tal stêden = | tal doarpen = 1 | ferkearsieren = | oprjochte = [[1818]] | perioade 1 = 1818–1942 | namme perioade 1 = ûnderdiel fan [[Noard-Hollân]] | perioade 2 = | namme perioade 2 = | perioade 3 = | namme perioade 3 = | perioade 4 = | namme perioade 4 = | perioade 5 = | namme perioade 5 = | opheft = | opgien yn = | no part fan = | netnûmer = 0562 | postkoades = 8899 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | webside = [https://www.vlieland.nl/ www.vlieland.nl] }} '''Flylân''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Vlieland'') is ien fan de fiif bewenne [[Nederlânske Waadeilannen]]. Fan it westen út rekkene is Flylân it twadde bewenne waadeilân. It eilân foarmet [[polityk]] in [[Fryske gemeenten|gemeente]], mei in [[oerflak]] fan 315,8 km² (wêrfan 279,7 km² wetter), en hat in 55,9 km lange [[kust]]line. De gemeente Flylân hat {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Flylân}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). Mei in [[befolkingstichtens]] fan 31 ynwenners de [[kante kilometer]] is Flylân nei [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] de tinstbefolke gemeente fan Nederlân. == Skiednis == [[Ofbyld:Vlieland-Vuurtoren.jpg|left|thumb|250px|''Fjoertoer Flylân'']] Flylân hat lange tiid oan it fêstelân fan Fryslân fêst sitten. Mar nei de [[Wettersneed fan 1287]] waard Flylân skaat fan it oare part fan Fryslân. Dizze feroaring wie in part fan it proses dêr't de [[Waadsee]] by ûntstie. It noardlike part fan [[Tessel]], [[Aailân]], wie ea in part fan Flylân. Troch it ûntstean fan it [[Aailânske Gat]] waard Aailân fan Flylân ôfskieden. Troch fierdere feroarings yn [[seestream]]en is Flylân oan de westkant hieltyd fierder erodearre. Yn de [[wandasêge]] wurdt in ferklearing jûn foar dy natuerramp. Earder hat der neist East-Flylân ek noch in twadde doarp west; [[West-Flylân]], ek wol ''Westeynde''. Dit doarp is yn [[1736]] hielendal ûntromme, nei desenniums fan oerstreamings en it besykjen fan it wer op 'e nij opbouwen fan it stik lân. Lykwols leit [[Flyhors]] likernôch op it selde stee dêr't earder it Westeinde lei. Flylân waard yn [[1818]] in [[gemeente (bestjoer)|gemeente]]. Oant [[1942]] makke it eilân ûnderdiel út fan de provinsje [[Noard-Hollân]], krekt as [[Skylge]]. Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie Flylân ûnderdiel fan de Dútske [[Atlantikwall]]. De Dútsers bouden dêr twa batterijen loftôfwargeskut. De Dútsers dielden it eilân yn by Fryslân. Nei de oarloch is dit nea weromdraaid. It Posthuys op it eilân herinneret noch oan de tiid dat Flylân noch by Noard-Hollân hearde. It Posthuys stiet op it westlik part fan Flylân, omdat de post mei de boat fan Tessel ôf kaam. It eilân hat lange tiid hast allinnich sân west. Sûnt de tweintiger jierren fan de [[20e iuw]] hat [[Steatsboskbehear]] west fan East-Flylân in stik bosk oanlein, dat it doarp minder lêst fan ferstowend sân krige. ==Lânskip== [[Ofbyld:8899 Vlieland, Netherlands - panoramio.jpg|250px|thumb|De [[dunen]] op Flylân.]] Flylân is in lang, smel eilân dat bestiet út de Flyhors, in grutte sânflakte oan de súdwestkant, [[dún|dunen]] en bosken yn it midden en nei it easten. Op it súdeastlike diel fan it eilân leit it ienigste plak, [[East-Flylân]]. It heechste punt fan Fryslân leit op Flylân, it [[Fjoerboetsdún]] is 45 meter heech en op dat plak is gâns it eilân goed oer te sjen.<ref>[http://www.ahn.nl/ ahn.nl] hichtekaart</ref> Boppe op dat dún stiet de fjoertoer fan it eilân. De totale strânlingte fan it eilân is 20 kilometer. == Polityk == === Ferdieling gemeenteried === De gemeenteried fan Flylân bestiet út 9 sitten. De útslaggen fan de gemeenteriedsferkiezings binne sûnt 2018: {| class="wikitable" |- ! style="text-align:left;" rowspan="2"| [[politike partij|partij]] ! style="text-align:right;" colspan="2"|<small>ferkiezings 2018<ref>Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022</ref></small> ! style="text-align:right;" colspan="2"|<small>ferkiezings 2022<ref>Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022</ref></small> |- ! style="text-align:right;"|<small>%</small> ! style="text-align:right;"|<small>sitten</small> ! style="text-align:right;"|<small>%</small> ! style="text-align:right;"|<small>sitten</small> |- | Nieuw Liberaal Vlieland |style="text-align:right;"| 45,8 |style="text-align:right;"| 4 |style="text-align:right;"| 28,7 |style="text-align:right;"| 3 |- | GroenWit |style="text-align:right;"| 37,1 |style="text-align:right;"| 3 |style="text-align:right;"| 11,3 |style="text-align:right;"| 1 |- | Algemeen Belang |style="text-align:right;"| 17,1 |style="text-align:right;"| 2 |style="text-align:right;"| 21,5 |style="text-align:right;"| 2 |- | Lijst Fier |style="text-align:right;"| 0 |style="text-align:right;"| 0 |style="text-align:right;"| 38,5 |style="text-align:right;"| 3 |- | opkomst/totaal sitten |style="text-align:right;"| <small>63%</small> |style="text-align:right;"| <small>9</small> |style="text-align:right;"| <small>63,3%</small> |style="text-align:right;"| <small>9</small> |- |} ==Ekonomy== De meast foarkommende ynkomstenboarne fan de Flylanners is it toerisme. Op it eilân binne sa'n fyftjin hotels en hûnderten fakânsjehûskes en -aparteminten. Der binne twa kampearterreinen op it eilân; Stortemelk en Lange Paal. Op it eilân leit sa'n 26 kilometer oan fytspaad. == Taal == Tsjintwurdich wurdt der op Flylân hast allinnich noch mar [[Nederlânsk]] sprutsen. It [[Frysk]] noch it [[Flylânsk]] wurde der noch sprutsen. It Flylânske dialekt dat op it eilân praat waard wie tige besibbe oan it [[Tekselsk]]. It dialekt hie in protte oerienkomsten mei de dialekten fan Noard-Hollân. De lêste sprekster fan it Flylânsk, frou [[Petronella de Boer-Zeylemaker]], is wei wurden yn [[1993]] doe't hja 107-jier wie. ==Ferkear== Flylân is foar toeristen net taganklik mei auto's of motors. Bewenners kinne by de gemeente in B-ûntheffing oanfreegje foar in motorfoertúch. Rederij Doeksen ûnderhâldt in feartsjinst tusken Harns, Skylge en East-Flylân. Rederij De Vriendschap ûnderhâldt yn de simmerperioade in feartsjinst tusken De Cocksdorp op Tessel en de Flyhors oan de súdwestkante fan Flylân, spesjaal foar fytsers en kuierders. Fan de Flyhors ôf ferrint it ferfier mei in spesjale auto, de Flyhors Express. De ienichste busline op it eilân, line 110, wurdt útfierd troch de TCR Flylân. Dy busline giet fan Feardaam by East-Flylân nei it Posthuys en werom. == Ferneamde Flylanners == * [[Nicolaus Cruquius]] (1678-1754), mearsidich wittenskipper, berne yn [[West-Flylân]] * [[Willem de Vlamingh]] (1640-1698), ûntdekkingsreizger dy't û.o. fanwege de VOC de westkust fan Austraalje yn kaart brocht, berne yn [[East-Flylân]] * [[Betzy Akersloot-Berg]] (Aurskog 1850-1922 Flylân), seeskilderesse, learlinge en freondinne fan [[Hendrik Willem Mesdag]], wenne fan 1896 oant har dea mei har man Gooswinus Akersloot op Flylân * [[Liesbeth List]] (Bandûng, 12 desimber 1941), sjongster en aktrise, waard troch heit en styfmem - nei in fakânsje - op Flylân efterlitten. * [[Jan Jacob Slauerhoff]] (1898 - 1936), dichter en romanskriuwer, hold alle jierren in pear moannen op it eilân ta om syn astma te ferlichtsjen. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] * [[Fryske gemeenten]] * [[List fan boargemasters fan Flylân]] * [[Nederlânske Waadeilannen]] * [[Wandasêge]] == Keppeling om utens == *[http://www.vlieland.nl Webstee fan de gemeente] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{commonscat|Vlieland}} }} {{GemeentenFryslân}} {{DEFAULTSORT:Flilan}} [[Kategory:Flylân| ]] [[Kategory:Westfrysk eilân (Fryslân)]] [[Kategory:Eilân yn Fryslân]] [[Kategory:Eilân yn de Noardsee]] [[Kategory:Gemeente yn Fryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1818]] 1pgqln02qbfuqbh0likarrs2e4n7yob 1239142 1239141 2026-08-24T11:56:38Z Mysha 254 Werom sette fan ferzje 1239141 fan [[Special:Contributions/Mysha]] ([[Meidogger_oerlis:Mysha]])Ik hie it mist yn de tekst, mar dat skynber mýn probleem; it stie der ál. 1239142 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks gemeente | namme = Flylân | ôfbyld = [[File:Vlieland Sea.JPG|300px]] <br><small>It [[strân]] op Flylân.</small> | flagge = [[File:Flagge fan Flylân.PNG|border|125px]] | wapen = [[File:Vlieland wapen.svg|60px]] <br><small>[[Wapen fan Flylân]]</small> | lokaasje = [[File:Map - NL - Municipality code 0096 (2014).png|300px]] | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | boargemaster = [[Michiel Schrier]] ([[SP]]) | haadplak = [[East-Flylân]] | grutste plak = [[East-Flylân]] | ynwennertal = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Flylân}} <small>({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})</small> | befolkingstichtens = 33 / [[km²]] | oerflak = 315,80 km² | wêrfan lân = 36,13 km² | wêrfan wetter = 279,67 km² | tal stêden = | tal doarpen = 1 | ferkearsieren = | oprjochte = [[1818]] | perioade 1 = 1818–1942 | namme perioade 1 = ûnderdiel fan [[Noard-Hollân]] | perioade 2 = | namme perioade 2 = | perioade 3 = | namme perioade 3 = | perioade 4 = | namme perioade 4 = | perioade 5 = | namme perioade 5 = | opheft = | opgien yn = | no part fan = | netnûmer = 0562 | postkoades = 8899 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | webside = [https://www.vlieland.nl/ www.vlieland.nl] }} '''Flylân''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Vlieland'') is ien fan de fiif bewenne [[Nederlânske Waadeilannen]]. Fan it westen út rekkene is Flylân it twadde bewenne waadeilân. It eilân foarmet [[polityk]] in [[Fryske gemeenten|gemeente]], mei in [[oerflak]] fan 315,8 km² (wêrfan 279,7 km² wetter), en hat in 55,9 km lange [[kust]]line. De gemeente Flylân hat {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Flylân}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). Mei in [[befolkingstichtens]] fan 31 ynwenners de [[kante kilometer]] is Flylân nei [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] de tinstbefolke gemeente fan Nederlân. == Skiednis == [[Ofbyld:Vlieland-Vuurtoren.jpg|left|thumb|250px|''Fjoertoer Flylân'']] Flylân hat lange tiid oan it fêstelân fan Fryslân fêst sitten. Mar nei de [[Wettersneed fan 1287]] waard Flylân skaat fan it oare part fan Fryslân. Dizze feroaring wie in part fan it proses dêr't de [[Waadsee]] by ûntstie. It noardlike part fan [[Tessel]], [[Aailân]], wie ea in part fan Flylân. Troch it ûntstean fan it [[Aailânske Gat]] waard Aailân fan Flylân ôfskieden. Troch fierdere feroarings yn [[seestream]]en is Flylân oan de westkant hieltyd fierder erodearre. Yn de [[wandasêge]] wurdt in ferklearing jûn foar dy natuerramp. Earder hat der neist East-Flylân ek noch in twadde doarp west; [[West-Flylân]], ek wol ''Westeynde''. Dit doarp is yn [[1736]] hielendal ûntromme, nei desenniums fan oerstreamings en it besykjen fan it wer op 'e nij opbouwen fan it stik lân. Lykwols leit [[Flyhors]] likernôch op it selde stee dêr't earder it Westeinde lei. Flylân waard yn [[1818]] in [[gemeente (bestjoer)|gemeente]]. Oant [[1942]] makke it eilân ûnderdiel út fan de provinsje [[Noard-Hollân]], krekt as [[Skylge]]. Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie Flylân ûnderdiel fan de Dútske [[Atlantikwall]]. De Dútsers bouden dêr twa batterijen loftôfwargeskut. De Dútsers dielden it eilân yn by Fryslân. Nei de oarloch is dit nea weromdraaid. It Posthuys op it eilân herinneret noch oan de tiid dat Flylân noch by Noard-Hollân hearde. It Posthuys stiet op it westlik part fan Flylân, omdat de post mei de boat fan Tessel ôf kaam. It eilân hat lange tiid hast allinnich sân west. Sûnt de tweintiger jierren fan de [[20e iuw]] hat [[Steatsboskbehear]] west fan East-Flylân in stik bosk oanlein, dat it doarp minder lêst fan ferstowend sân krige. ==Lânskip== [[Ofbyld:8899 Vlieland, Netherlands - panoramio.jpg|250px|thumb|De [[dunen]] op Flylân.]] Flylân is in lang, smel eilân dat bestiet út de Flyhors, in grutte sânflakte oan de súdwestkant, [[dún|dunen]] en bosken yn it midden en nei it easten. Op it súdeastlike diel fan it eilân leit it ienigste plak, [[East-Flylân]]. It heechste punt fan Fryslân leit op Flylân, it [[Fjoerboetsdún]] is 45 meter heech en op dat plak is gâns it eilân goed oer te sjen.<ref>[http://www.ahn.nl/ ahn.nl] hichtekaart</ref> Boppe op dat dún stiet de fjoertoer fan it eilân. De totale strânlingte fan it eilân is 20 kilometer. == Polityk == === Ferdieling gemeenteried === De gemeenteried fan Flylân bestiet út 9 sitten. De útslaggen fan de gemeenteriedsferkiezings binne sûnt 2018: {| class="wikitable" |- ! style="text-align:left;" rowspan="2"| [[politike partij|partij]] ! style="text-align:right;" colspan="2"|<small>ferkiezings 2018<ref>Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022</ref></small> ! style="text-align:right;" colspan="2"|<small>ferkiezings 2022<ref>Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022</ref></small> |- ! style="text-align:right;"|<small>%</small> ! style="text-align:right;"|<small>sitten</small> ! style="text-align:right;"|<small>%</small> ! style="text-align:right;"|<small>sitten</small> |- | Nieuw Liberaal Vlieland |style="text-align:right;"| 45,8 |style="text-align:right;"| 4 |style="text-align:right;"| 28,7 |style="text-align:right;"| 3 |- | GroenWit |style="text-align:right;"| 37,1 |style="text-align:right;"| 3 |style="text-align:right;"| 11,3 |style="text-align:right;"| 1 |- | Algemeen Belang |style="text-align:right;"| 17,1 |style="text-align:right;"| 2 |style="text-align:right;"| 21,5 |style="text-align:right;"| 2 |- | Lijst Fier |style="text-align:right;"| 0 |style="text-align:right;"| 0 |style="text-align:right;"| 38,5 |style="text-align:right;"| 3 |- | opkomst/totaal sitten |style="text-align:right;"| <small>63%</small> |style="text-align:right;"| <small>9</small> |style="text-align:right;"| <small>63,3%</small> |style="text-align:right;"| <small>9</small> |- |} ==Ekonomy== De meast foarkommende ynkomstenboarne fan de Flylanners is it toerisme. Op it eilân binne sa'n fyftjin hotels en hûnderten fakânsjehûskes en -aparteminten. Der binne twa kampearterreinen op it eilân; Stortemelk en Lange Paal. Op it eilân leit sa'n 26 kilometer oan fytspaad. == Taal == Tsjintwurdich wurdt der op Flylân hast allinnich noch mar [[Nederlânsk]] sprutsen. It [[Frysk]] noch it [[Flylânsk]] wurde der noch sprutsen. It Flylânske dialekt dat op it eilân praat waard wie tige besibbe oan it [[Tekselsk]]. It dialekt hie in protte oerienkomsten mei de dialekten fan Noard-Hollân. De lêste sprekster fan it Flylânsk, frou [[Petronella de Boer-Zeylemaker]], is wei wurden yn [[1993]] doe't hja 107-jier wie. ==Ferkear== Flylân is foar toeristen net taganklik mei auto's of motors. Bewenners kinne by de gemeente in B-ûntheffing oanfreegje foar in motorfoertúch. Rederij Doeksen ûnderhâldt in feartsjinst tusken Harns, Skylge en East-Flylân. Rederij De Vriendschap ûnderhâldt yn de simmerperioade in feartsjinst tusken De Cocksdorp op Tessel en de Flyhors oan de súdwestkante fan Flylân, spesjaal foar fytsers en kuierders. Fan de Flyhors ôf ferrint it ferfier mei in spesjale auto, de Flyhors Express. De ienichste busline op it eilân, line 110, wurdt útfierd troch de TCR Flylân. Dy busline giet fan Feardaam by East-Flylân nei it Posthuys en werom. == Ferneamde Flylanners == * [[Nicolaus Cruquius]] (1678-1754), mearsidich wittenskipper, berne yn [[West-Flylân]] * [[Willem de Vlamingh]] (1640-1698), ûntdekkingsreizger dy't û.o. fanwege de VOC de westkust fan Austraalje yn kaart brocht, berne yn [[East-Flylân]] * [[Betzy Akersloot-Berg]] (Aurskog 1850-1922 Flylân), seeskilderesse, learlinge en freondinne fan [[Hendrik Willem Mesdag]], wenne fan 1896 oant har dea mei har man Gooswinus Akersloot op Flylân * [[Liesbeth List]] (Bandûng, 12 desimber 1941), sjongster en aktrise, waard troch heit en styfmem - nei in fakânsje - op Flylân efterlitten. * [[Jan Jacob Slauerhoff]] (1898 - 1936), dichter en romanskriuwer, hold alle jierren in pear moannen op it eilân ta om syn astma te ferlichtsjen. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] * [[Fryske gemeenten]] * [[List fan boargemasters fan Flylân]] * [[Nederlânske Waadeilannen]] == Keppeling om utens == *[http://www.vlieland.nl Webstee fan de gemeente] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{commonscat|Vlieland}} }} {{GemeentenFryslân}} {{DEFAULTSORT:Flilan}} [[Kategory:Flylân| ]] [[Kategory:Westfrysk eilân (Fryslân)]] [[Kategory:Eilân yn Fryslân]] [[Kategory:Eilân yn de Noardsee]] [[Kategory:Gemeente yn Fryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1818]] dlin6rcnyrzx22kiyw1thkiedenotup 0 1688 1239101 1231612 2026-08-23T22:34:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1239101 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1960-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris * [[19 jannewaris|19]] - [[Indira Gandhi]] wurdt keazen as [[premier]] fan [[Yndia]]. ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - De [[Luna 9]], fan 'e [[Sovjet-Uny]], lânet as earste [[romteskip]] op 'e [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]]. ;maart * [[2 maart|2]] - Earste [[niertransplantaasje]] yn [[Nederlân]] útfierd, yn it [[Akademysk Sikehûs Leien]]. *[[9 maart|9]] - Nei ûnienichheid mei de [[Feriene Steaten]] lûkt [[Frankryk]] him werom út 'e [[kommandostruktuer]] fan 'e [[NATO]], mar bliuwt wol lid fan it bûnsgenoatskip. *[[10 maart|10]] - De [[Nederlân]]ske [[kroanprinsesse]] [[Beatrix fan 'e Nederlannen|Beatrix]] [[trout]] yn [[Amsterdam]] mei de [[Dútslân|Dútser]] [[Claus von Amsberg]]. De plechtichheid wurdt ûntsierd troch opstjitsjes tusken [[demonstraasje (protest)|demonstranten]] en de [[plysje]], en by de rydtocht troch de [[binnenstêd]] wurde sels in pear [[reekbom]]men goaid. * [[16 maart|16]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Gemini|Gemini 8]] keppelet foar it earst mei in oar (ûnbemanne) [[romtefartúch]]. *[[18 maart|18]] - Yn [[Yndoneezje]] skoot [[generaal]] [[Soeharto]] [[presidint]] [[Soekarno]] oan 'e kant en lûkt alle macht nei himsels ta. ;april *[[13 april|13]] - [[Presidint]] [[Abdûl Salim Arif]] fan [[Irak]] komt om by in [[fleantúch]]ûngemak. Hy wurdt opfolge troch syn [[broer]] [[Abdûl Rachman Arif]]. ;maaie *[[26 maaie|26]] - [[Guyana]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. ;july *[[16 july|16]] - De [[Sina|Sineeske]] lieder [[Mao Zedong]] makket syn ferneamde [[swimmen|swimtocht]] yn 'e [[rivier]] de [[Jangtse]]. ;augustus * [[3 augustus|3]] - [[Rienk de Groot]], [[Gerrit de Jong]] en [[Durk Talsma]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1966|113e]] [[PC]]. Gerrit de Jong wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. * [[4 augustus|4]] - [[Loebas Oosterbeek]] rjochtet yn [[Nederlân]] de [[Vereniging van Dienstplichtige Militairen]] (VVDM) op. *[[8 augustus|8]] - Op inisjatyf fan [[Mao Zedong]] kart de [[Sineeske Kommunistyske Partij]] it begjin fan 'e [[Kulturele Revolúsje]] goed. * [[13 augustus|13]] - Foar it earst komt in [[Nederlânsk]]talige [[single (muzyk)|plaat]] op nûmer 1 yn de [[Veronica]] [[Top 40]]. It is ''Dans je de hele nacht met mij'', fan [[Karin Kent]]. * [[23 augustus|23]] - De [[romtesonde]] [[Lunar Orbiter 1]] nimt de earste [[foto]] fan 'e [[moanne (byplaneet fan de Ierde)|moanne]] fan relatyf tichtby. * [[29 augustus|29]] - De [[Grut-Brittanje|Britske]] [[band]] [[The Beatles]] jout syn lêste [[konsert]] yn [[Candlestick Park]], yn [[San Francisco]]. ;septimber *[[6 septimber|6]] - [[Moard]] op [[Hendrik Verwoerd]], de [[premier]] fan [[Súd-Afrika]] en de grûnlizzer fan 'e [[apartheid]], troch [[Dimitri Tsafendas]]. *[[30 septimber|30]] - [[Botswana]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. ;oktober *[[4 oktober|4]] - [[Lesoto]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. ;novimber *[[30 novimber|30]] - [[Barbados]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. ;desimber *[[13 desimber|13]] - Yn it ramt fan 'e [[Fjetnamoarloch]] fiert de [[Amerikaanske Loftmacht]] foar it earst [[bombardemint]]en út op boargerdoelen yn [[Hanoi]], de [[haadstêd]] fan [[Noard-Fjetnam]]. == Berne == ;jannewaris * [[1 jannewaris|1]] - [[Nikolaj Gûljajev]], Russysk reedrider * [[7 jannewaris|7]] - [[Gert van der Vijver]], Frysk byldzjend keunstner * [[13 jannewaris|13]] - [[Leo Visser]], Nederlânsk reedrider * [[14 jannewaris|14]] - [[Astrid Kersseboom]], Nederlânsk nijslêzeresse * 14 - [[Paul Elstak]], Nederlânsk DJ * 14 - [[Marko Hietala]], Finsk bassist * [[18 jannewaris|18]] - [[Klaas Geert Bakker]], Nederlânsk programmamakker en redakteur * [[28 jannewaris|28]] - [[Andrea Berg]], Dútsk sjongeres ;febrewaris * [[1 febrewaris|1]] - [[Liuwe H. Westra]], Frysk predikant, oersetter en frisiast * [[20 febrewaris|20]] - [[Cindy Crawford]], Amerikaansk model en aktrise * 20 - [[Ingrid Visser (biologe)|Ingrid Visser]], Nijseelânsk biologe * [[24 febrewaris|24]] - [[Ben Miller]], Ingelsk akteur * [[24 febrewaris|24]] - [[Billy Zane]], Amerikaansk akteur * [[25 febrewaris|25]] - [[Alexis Denisof]], Amerikaansk akteur * [[25 febrewaris|25]] - [[Téa Leoni]], Amerikaansk aktrise * [[27 febrewaris|27]] - [[Deidre Holland]], Nederlânsk pornoaktrise ;maart * [[2 maart|2]] - [[Ann Leckie]], Amerikaansk skriuwster * [[3 maart|3]] - [[Sonny Kertoidjojo]], Surinaamsk politikus * [[4 maart|4]] - [[Emese Hunyady]], Hongaarsk-Eastenryksk reedrydster * [[14 maart|14]] - [[Jean-Philippe Stassen]], Waalsk striptekener en senarioskriuwer * [[18 maart|18]] - [[Ton Caanen]], Nederlânsk fuotbaltrener * 18 - [[Eelkje Tuma]], Frysk skriuwster * [[21 maart|21]] - [[Emiel Mellaard]], Nederlânsk atleet * [[22 maart|22]] - [[António Pinto]], Portegeesk atleet * [[23 maart|23]] - [[Johan Krajenbrink]], Nederlânsk dammer * [[23 maart|23]] - [[Gijs Staverman]], Nederlânsk radio- en tillefyzjepresintator * [[25 maart|25]] - [[Jeff Healey]], Kanadeesk muzikant († [[2008]]) * [[26 maart|26]] - [[Michael Imperioli]], Amerikaansk akteur * [[26 maart|26]] - [[Helena Javornik]], Sloveensk atlete * [[31 maart|31]] - [[Tommy Werner]], Sweedsk swimmer ;april * [[1 april|1]] - [[Arno Visser]], Nederlânsk politikus * [[6 april|6]] - [[Hans Spekman]], Nederlânsk politikus * [[11 april|11]] - [[Lisa Stansfield]], Amerikaansk sjongster * [[24 april|24]] - [[Femke Wolthuis]], Nederlânsk nijslêzer * [[25 april|25]] - [[Femke Halsema]], Nederlânsk politika ;maaie * [[9 maaie|9]] - [[Luma Carioca]], Brazyljaansk pornoaktrise ;juny * [[1 juny|1]] - [[Vince Vouyer]], Amerikaansk pornoakteur * [[15 juny|15]] - [[Syb van der Ploeg]], Frysk sjonger * [[30 juny|30]] - [[Femi Oke]], Ingelsk presintatrise, waarfrou en ferslachjouster ;july * [[5 july|5]] - [[Diamond Jackson]], Amerikaansk pornoaktrise * [[10 july|10]] - [[A.O. Scott]], Amerikaansk filmkritikus ;augustus * [[13 augustus|13]] - [[René Karst]], Drintsk sjonger († [[2025]]) * [[25 augustus|25]] - [[Antonie Kamerling]], Nederlânsk akteur († [[2010]]) * 25 - [[Christine Aaftink]], Nederlânsk reedrydster ;septimber * [[5 septimber|5]] - [[Ronald Zoodsma]], Frysk follyballer * [[7 septimber|7]] - [[Gunda Niemann]], Dútsk reedrydster ;oktober * [[3 oktober|3]] - [[Natalie Raitano]], Amerikaansk aktrise * [[9 oktober|9]] - [[Olaf Zinke]], Dútsk reedrider * [[22 oktober|22]] - [[Lisa Lipps]], Amerikaansk pornoaktrise ;novimber * [[4 novimber|4]] - [[Petra Verkaik]], Amerikaansk neakenmodel * [[11 novimber|11]] - [[Benedicta Boccoli]], Italjaansk [[toaniel]]-, [[tillefyzje]]- en [[film]][[aktrise]] ;desimber * [[8 desimber|8]] - [[Wiebren Veenstra]], Frysk hurdfytser * [[10 desimber|10]] - [[Hans Jouta]], Frysk byldhouwer * [[21 desimber|21]] - [[Kelly Wallace]], Amerikaansk sjoernaliste en presintatrise ;''datum ûnbekend'' * [[maart]] - [[Lea Whitford]], Amerikaansk politika *[[Aoife Clancy]], Iersk sjongster en muzikante *[[Verdell Primeaux]], Amerikaansk muzikant == Ferstoarn == ;jannewaris * [[4 jannewaris|4]] - [[Cees Rienks de Boer]], Nederlânsk arsjitekt (* [[1881]]) * 4 - [[Inga Artamonova]], Russysk reedrydster (* [[1936]]) * [[14 jannewaris|14]] - [[Bill Carr (atleet)|Bill Carr]], Amerikaansk atleet (* [[1909]]) * [[20 jannewaris|20]] - [[Pieter J. Kuhn]], Nederlânsk striptekener (* [[1910]]) ;febrewaris * [[1 febrewaris|1]] - [[Buster Keaton]], Amerikaansk akteur (* [[1895]]) * [[18 febrewaris|18]] - [[Martien Beversluis]], Nederlânsk dichter (* [[1894]]) * [[18 febrewaris|18]] - [[Anne Anema]], Frysk heechlearaar en politikus (* [[1872]]) ;maart * [[6 maart]] - [[Richard Hageman]], Frysk-Amerikaansk konsertpianist, dirigint en filmmuzykkomponist (* [[1881]]) * [[9 maart|9]] - [[Joannes van Dodewaard]], Nederlânsk biskop (* [[1913]]) * [[10 maart|10]] - [[Frits Zernike]], Nederlânsk natuerkundige en Nobelpriiswinner(* [[1888]]) * [[17 maart|17]] - [[Santiago Lovell]], Argentynsk bokser (* [[1912]]) * [[26 maart|26]] - [[Hilde Schrader]], Dútsk swimster (* [[1910]]) * 26 - [[Anthony Terlazzo]], Amerikaansk gewichtheffer (* [[1911]]) ;april * [[2 april|2]] - [[C.S. Forester]], Ingelsk skriuwer (* [[1899]]) * [[18 april|18]] - [[Allie Morrison]], Amerikaansk wrakselder (* [[1904]]) * [[24 april|24]] - [[Hans Christian Branner]], Deensk skriuwer (* [[1903]]) ;maaie * [[6 maaie|6]] - [[Janke Spanninga-Posthuma]], Frysk skriuwster en modiste (* [[1882]]) * [[13 maaie|13]] - [[Henk van Randwijk]], Nederlânsk fersetsman en sjoernalist (* [[1909]]) ;juny * [[7 juny|7]] - [[Jean Arp]], Fransk-Dútsk keunstner (* [[1886]]) * [[7 juny|7]] - [[Otto Hoogesteijn]], Nederlânsk swimmer (* [[1903]]) * [[11 juny|11]] - [[Bernard Schmetz]], Frânsk skermer (* [[1904]]) * [[26 juny|26]] - [[Thomas Waller]], Surinaamsk politikus (* [[1883]]) * [[29 juny|29]] - [[Arthur Meulemans]], Flaamsk komponist en dirigint (* [[1884]]) * [[30 juny|30]] - [[Tietse Pieter Sevensma]], Frysk bibletekaris, skriuwer en redakteur (* [[1879]]) * [[30 juny|30]] - [[Giuseppe Farina]], Italjaansk koereur (* [[1906]]) ;july * [[3 july|3]] - [[Kees Boeke (pedagooch)|Kees Boeke]], Nederlânsk pedagooch (* [[1884]]) * [[23 july|23]] - [[Montgomery Clift]], Amerikaansk akteur (* [[1920]]) ;augustus * [[10 augustus|10]] - [[J.C. Bloem]], Nederlânsk dichter (* [[1887]]) * [[15 augustus|15]] - [[Jan Kiepura]], Poalsk-Amerikaansk operasjonger (* [[1902]]) * [[17 augustus|17]] - [[Ken Miles]], Ingelsk autokoereur (* [[1918]]) * [[18 augustus|18]] - [[Isaäc Keesing jr.]], Nederlânsk útjouwer (* [[1886]]) * [[19 augustus|19]] - [[Watse Cuperus]], Frysk skriuwer (* [[1891]]) * [[31 augustus|31]] - [[Dolph van der Scheer]], Nederlânsk reedrider (* [[1909]]) ;septimber * [[8 septimber|8]] - [[John Taylor (koereur)|John Taylor]], Ingelsk autokoereur (* [[1960]]) * [[11 septimber|11]] - [[Antoine Mazairac]], Nederlânsk hurdfytser (* [[1901]]) * [[17 septimber|17]] - [[Fritz Wunderlich]], Dútsk operasjonger (* [[1930]]) * [[28 septimber|28]] - [[André Breton]], Frânsk dichter en essayist (* [[1896]]) ;oktober * [[14 oktober|14]] - [[Hendrik Johannes Bergveld]], Stellingwerfsk skriuwer (* [[1902]]) * [[29 oktober|29]] - [[Robert Charpentier]], Frânsk hurdfytser (* [[1916]]) ;novimber * [[10 novimber|10]] - [[Cyril Michie]], Yndiaask hockeyer (* [[1900]]) * [[14 novimber|14]] - [[Gustavo Marzi]], Italjaansk skermer (* [[1908]]) * [[28 novimber|28]] - [[Mariap fan Urk]], Nederlânsk dichteres (* [[1898]]) ;desimber * [[20 desimber|20]] - [[Albert Göring]], Dútsk ûndernimmer en fersetsstrider (* [[1895]]) * [[26 desimber|26]] - [[Ina Boudier-Bakker]], Nederlânsk skriuwster (* [[1875]]) * [[31 desimber|31]] - [[Pieter Geijl]], Nederlânsk skiedkundige (* [[1887]]) * [[15 desimber|15]] - [[Walt Disney]], Amerikaansk animator (* [[1901]]) ==Films== * ''[[The Good, the Bad and the Ugly]]'' * ''[[A Man for All Seasons (film út 1966)|A Man for All Seasons]]'' == Muzyk == ;klassyk * [[Jean Absil]], ''Petites Polyphonies'' (opus 128, ballet) ;pop * [[The Beatles]], ''Revolver'' * [[The Beach Boys]], ''Pet Sounds'' * [[Bob Dylan]], ''Blonde On Blonde'' * [[The Rolling Stones]], ''Aftermath'' ==Tillefyzje== * ''[[Star Trek: The Original Series]]'' == Byldzjende keunst == <gallery> Image:Kees-verkade-winkelen.JPG|''Winkelje'' (1966), [[Kees Verkade]], Grote Houtstraat, Haarlim Ofbyld:Niki de Saint Phalle Gwendolyn 2.jpg|''Gwendolyn'' (1966), [[Niki de Saint Phalle]], [[Museum Tinguely]], Bazel </gallery> == Boukeunst == <gallery> Ofbyld:Helsinki University of Technology auditorium.jpg|''Technyske Universiteit Helsinki'' (1966) [[Alvar Aalto]] </gallery> {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1966| ]] [[Kategory:20e iuw]] nyvrapkbdcp4fi09m066dm4llltjh03 1 9145 1239075 1239040 2026-08-23T20:10:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Kaartsje */ 1239075 wikitext text/x-wiki == Begjin == Der stiet no dat it begjin begûn is, en dêrnei fierder gongen (dat begjin dus). Mar ik haw dat hoe ek oars op skoalle hân. Is dit in fyzje fan de lêste 25 jier? Doe't ik op skoalle siet wie dit noch in ûntwikkeling, tusken, benammen de skriuwers yn, de grutte gewesten - Hollân, Flaanderen en Brabân. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] == Kaartsje == @[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]], goeie. Jo hawwe in dialektekaartsje fan it Nederlânsk om 1450 hinne tafoege. Dêr doocht neffens mei neat oan dat kaartsje. Neffens my waard der yn parten fan Noard-Hollân en de Ommelannen noch Frysk praat. En it wol my net oan dat der yn parten fan Utert en de Feluwe Hollânsk/Siuwsk praat waard. En boppedat waard dat kaartsje troch in meidogger [https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Vlaemink Vlaemink] oanmakke. Dêr haw ik grutte fraachtekens by, want hy hat op de siden [https://nl.wikipedia.org/wiki/Friezen Friezen] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Overleg:Limburgs Limburchsk] op de Nederlânske wiky aardich wat rebûlje feroarsake. Hy hat dêr besocht siden op eigen manneboet te feroarjen sûnder oerlis en syn sin trochhinne drukke te litten. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 5 aug 2026, 21.12 (CEST) :{{Ping|Kening Aldgilles|Kneppelfreed}} Ik slút my by it beswier fan Kneppelfreed oan. "Eastnederlânsk" is neat. Der sil wol Nedersaksysk bedoeld wêze, mar neam it dan ek sa (sis ik tsjin Vlaeminck, net tsjin Kening Aldgilles). It Utertsk-Alblasserwaardsk wêrfan't it spraakgebiet hiel rûchwei gearfalt mei de provinsje Utert, stiet yndie hiel ticht by it Hollânsk, mar op 'e Feluwe waard (en wurdt noch) Nedersaksysk sprutsen. De Siuwske dialekten hearre net by it Hollânsk, mar slute oan by it Westflaamsk. En de begrinzgings fan it Kleverlânsk (de salmkleurige útstulping yn Dútslân) lykje ek nearne op. Koartsein: dit kaartsje is prutswurk. :Oangeande it sprekkerstal fan it Nederlânsk haw ik jo wiziging yn 'e ynfoboks weromset, Kening Aldgilles. De reden dêrfoar is dat it sprekkerstal fan 25 miljoen fan 'e Nederlanske Taalunie komt, in organisaasje dy't it blykber nedich fynt om propaganda foar it Nederlânsk te fieren troch leagens te fersprieden. Behalven dat se alle sprekkers fan it Nedersaksysk en it Limboarchsk (erkende minderheidstalen) ta de Nederlânsktaligen rekkenje, negearje se ek de allochtoane taalminderheden en wolle se hawwe dat yn Suriname de mearderheid fan 'e befolking it Nederlânsk as memmetaal hat, wat grutte flauwekul is. Sjoch foar in wiidweidiger útinoarsetting fan dizze kwestje de paragraaf fan dit artikel oer it Sprekkerstal. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 6 aug 2026, 02.50 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk|Kneppelfreed}} De earste flater yn boppesteande argumintaasje is it ferkeard brûken fan it begryp ''minderheidstalen''. It giet hjir om streektalen of regionale talen. Minderheidstalen wurde sprutsen troch etnysk-histoaryske minderheden, dus troch in histoarysk folk. De iennichste juridyske definysje dêr't wy ús yn dit ferbân oan fêsthâlde kinne, is dy fan it [[Ramtferdrach foar de Beskerming fan Nasjonale Minderheden|Ramtferdrach oangeande de Beskerming fan Nasjonale Minderheden]]. Yn Nederlân binne allinnich de Friezen as nasjonale minderheid erkend. De Roma & Sinty en de Joaden (en dêrmei de Jiddyskpraters) binne net as sadanich erkend, wylst se wol yn de beneaming komme soenen. Oare nasjonale minderheden binne der net yn Nederlân en dêrmei is dy diskusje yn prinsipe beslikke. ::De twadde flater yn de argumintaasje is it lûken fan in hurde taalgrins tusken it Limburchsk en it Platdútsk oan 'e iene kant en it Nederlânsk oan 'e oare kant. It Nederlânsk waard lange tiid sels as Nederdútsk oantsjut. Sa'n skerpe grins is histoarysk dan ek net te ferantwurdzjen. Sterker noch: oant 1945 wie it hiel gewoan om it Flaamsk, Nederlânsk en Platdútsk as ûnderdielen fan ien Nederdútsk taalgebiet te beskôgjen en der bestie sels in stribjen nei ien mienskiplike Nederdútske taal. Nei 1945 ûntstie der lykwols ferlet fan in dúdlikere skieding, om't sprekkers oan wjerskanten fan de steatsgrins har net mear op deselde wize mei-inoar identifisearje koene. Ynienen waarden de oaren as frjemd en net mear as part fan deselde taalkundige mienskip beskôge. In histoaryske bân waard trochsnien. ::Gjin flater, mar wol tredde argumint: Ek de taalkundige arguminten dy't it Nederdútsk ta wat folslein aparts meitsje moatte soene, binne net altyd oertsjûgjend. De ferskynsels dy't dêrfoar oanhelle wurde, komme foar in part ek yn Hollânske en oare Nederlânske dialekten foar. Der wurdt faak op wiisd dat in tal taalkundige eigenskippen fan it Nederdútsk yn it Standertnederlânsk ûntbrekke. Dat is wier, mar dêrmei wurdt it Standertnederlânsk as mjitstêf nommen. It sprutsen Folksnederlânsk yn it westen fan Nederlân stiet op tal fan punten folle tichter by de talen fan Drinte en Twinte as sa'n ferliking mei de standerttaal suggerearret. ::Fjirde argumint (tagelyk ympliste flater): It giet hjir om in histoarysk taalkaartsje. Sa'n kaart jout de histoaryske sitewaasje wer en heart dêrom ek de histoaryske nammen te brûken. Dêr is neat mis mei. As wy hjoed beslute soenen om it Frysk tenei bygelyks Brullatynsk te neamen, dan kinne wy dy namme fan 2026 ôf brûke. Mar om dêrnei te dwaan as waard der yn de 13e iuw al Brullatynsk sprutsen, soe histoarysk net te ferantwurdzjen wêze. Wy neame it Latyn ommers ek net efterôf Starwarsiaansk. Itselde probleem spilet by it begryp Nedersaksysk. Dy term is yn syn hjoeddeistige betsjutting pas yn de twadde helte fan de 20e iuw ynboargere. Om dy lettere terminology sûnder mear op âldere histoaryske situaasjes te projektearjen, is metodologysk problematysk. It efterôf omneamen fan histoaryske taalfoarmen kin maklik útrinne op aktivistyske of tendinsjeuze skiedskriuwing, benammen as dêrmei âldere selsbeneamingen en boarnetermen ferdwine. Op Wikipedia soe dêrom útgongspunt wêze moatte dat histoaryske kaarten en beskriuwings de terminology fan de oanbelangjende perioade folgje, mei eventueel in taljochting oer de moderne nammejouwing. Sa wurdt foarkommen dat lettere begrippen efterôf as histoaryske realiteit presintearre wurde. ::Ta beslút wol ik jim der graach op wize dat wy hjir net op 'e man spylje. Letterlik elkenien dy't hjir in taalkaart oanbiedt, wurdt op de ynhâld beoardiele. Wy sjogge net nei de persoan of nei de fraach oft dy persoan ús wol of net befalt. Koartsein: ''Wy spylje op 'e bal, net op 'e man.'' It neamen fan de persoan efter in kaart kin fansels nuttich wêze foar de kontekst. Foar de beoardieling en byldfoarming fan in histoarysk taalkaartsje liket my de persoan sels lykwols net sûnder mear fan belang, om de hjirboppe neamde redenen. Mei golle groetnis --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 22 aug 2026, 20.52 (CEST) :::{{Ping|Kening Aldgilles}} It spyt my wol, mar ik bin it eins op gjin inkeld punt mei jo iens. In minderheidstaal is in taal dy't troch in minderheid sprutsen wurdt. Der is gjin inkele reden om oan te nimmen dat dat beslist in by wet erkende minderheid wêze moatte soe. Mei dy stelling kiperje jo 99% fan alle talen fan 'e wrâld yn it jiskefet. En wat in nasjonale minderheid is, wurdt beslist troch in kombinaasje fan wet en maatskiplike konsensus, en we witte allegearre dat beide dingen oan feroaring ûnderhevich binne, dus dy diskusje is net, sa't jo sizze "yn prinsipe beslikke". Fierdersoan bestriidt ik it skerpe ûnderskie dat jo meitsje tusken minderheidstalen en streektalen of regionale talen. Ek begryp ik net wat it troch jo oanhelle Ramtferdrach hjirmei te krijen hat. Foar in taalkundige sitewaasje kinne je better sjen nei it [[Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen]], dêr't foar Nederlân behalven Frysk ek Nedersaksysk, Limboarchsk, Romany, Jiddysk en Papiamintysk ûnder erkend wurde. :::Mar dat alles sydlings, want it giet yn dizze striidkwestje om in kaartsje dat de taalsitewaasje út 1450 hyt wer te jaan, dus de moderne sitewaasje docht eins hielendal net ta de saak. It is wier dat der in dialektkontinuum bestie tusken it Nedersaksysk en it Hollânsk en Eastflaamsk en it Limboarchsk. Mar dat kin fansels net betsjutte dat je dan de grinzen tusken de taalgebieten mar wat lukraak lûke. It moat noch wol earne op lykje. Feit is dat de Feluwe by it Nedersaksysk heart en net by it Hollânsk, dus dy grins leit dêr gewoan fout. Feit is dat it Siuwsk òf apart werjûn wurde moat, òf by it Westflaamsk heart, mar net by it Hollânsk, dus dy grins leit dêr gewoan fout. Feit is dat yn 1450 yn 'e Ommelannen en yn dielen fan West-Fryslân en Wetterlân noch Frysk sprutsen waard, dus dy grinzen lizze dêr ek gewoan fout. Nei de begrinzgings fan it Kleverlânsk is hielendal mar in slach slein. Al dy fouten meitsje dit kaartsje simpelwei folslein ûngeskikt om yn dit artikel of lykfol hokker oar artikel brûkt te wurden. :::Jo argumintearring dat op histoaryske taalkaartsjes histoaryske taalnammen brûkt wurde moatte, fyn ik net oertsjûgjend. Jo hawwe gelyk dat de namme "Nedersaksysk" in resint útfynsel is, mar it jout teminsten oan wat bedoeld wurdt. "Eastnederlânsk" hat gjin betsjutting, want sa binne dy dialekten nea neamd. De hiele reden dat de namme "Nedersaksysk" betocht wurde moast, wie dat der earder noch nea in oerkoepeljende term bestien hie foar it Grinslânsk, Drintsk, Stellingwerfsk, Sallânsk, Twintsk, Urkersk, Skokkersk, Feluwsk en Achterhoeksk. Dus hoewol't immen út 1450 de term "Nedersaksysk" nea brûkt hie, is dat yn dizze kontekst dochs wol deeglik de bêste beneaming, want it kaartsje is net bedoeld foar lju fan doe, mar foar lju fan no. :::Wat it neamen fan 'e makker fan it kaartsje oangiet, it folgjende. Sa't ik it begryp, die Kneppelfreed dat om't dy man op 'e Nederlânske Wikipedy bekend stiet as in rûzjesiker mei in eigen aginda dy't net needsaaklikerwize altyd oerienkomt mei de objektive beskriuwing fan ûnderwerpen dy't fan in ensyklopedy ferwachte wurde mei. Oft dat yndie sa is, wit ik net, mar ik fyn der neat nuvers oan as je by it tsjinkommen fan in kaartsje dêr't safolle grouwélige fouten yn sitte, ris even sjogge nei wa't dat makke hat. Dat hat neat mei "op de man spyljen" te krijen. Sa't jo sels sizze: taalkaarten moatte op 'e ynhâld beoardiele wurde. It is dúdlik dat de ynhâld fan dit kaartsje fan gjin kant doocht, dus ik hoopje dat we it mei koarten iens wurde kinne dat it út dit artikel ferwidere wurde moat. Mei freonlike groetnis, [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 aug 2026, 03.00 (CEST) ::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] en @[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]], ik slút my by Ieneach oan, jo hawwe it goed ferwurde. Ik wol noch efkes in pear dingen oan taheakje. De reden dat ik de makker fan dat kaartsje neamde wie neffens my wier wol relevant en bring de aksjes fan dy man op it aljemint. It kaartsje dy't er makke hat slút aardich oan mei wat er besiket te berikken op de Nederlânske en yn mindere mjitte ek op de Dútske en Ingelske wikys. Dat wie alhiel net myn bedoeling om op de man te spyljen. Dat kaartsje jout net de wiere sitewaasje fan dy tiid oan en ik ek hoopje dat we it iens wurde kinne om dy te ferwiderjen, want der binne wol bettere kaartsjes. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 23 aug 2026, 07.12 (CEST) :::::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk|Kneppelfreed}}Wy oriïntearje ús oan skreaune boarnen, by foarkar oan primêre histoaryske of juridyske boarnen dêr’t sokke saken dúdlik yn fêstlein binne. Fansels ûntkomme wy net hielendal oan ynterpretaasje en binne boarnen en teksten nea folslein neutraal. Mar diels gongber deistich taalgebrûk sûnder mear ta ensyklopedyske terminology ferheffe en dêrby primêre boarnen oan ’e kant skowe, liket my net in ferantwurde wurkwize. :::::Fansels waard it Frysk hjir en dêr ek noch troch lytse groepen bûten Fryslân praat. Dat is tige nijsgjirrich en kin yn in artikel ek wiidweidich beskreaun wurde. Nei alle gedachten gie it doe lykwols al om relatyf lytse minderheden. Wy kleurje de Frijheidswyk yn Ljouwert ommers ek net as Koerdysktalich gebiet yn, sels as dêr op in bepaald stuit in mearderheid Koerdysk prate soe. Taalkaarten binne, benammen wat de krekte grinzen oanbelanget, altyd foar in part in ynterpretaasje. De grutte linen moatte lykwols wol klopje en neffens my is dat hjir dúdlik oantoand. :::::Wat de beneaming Nedersaksysk oanbelanget, gean ik net mei yn de winsk om dy term ek op histoaryske taalkaarten konsekwint ta útgongspunt te nimmen. Wat my oanbelanget, kin dêr likegoed Nederdútsk brûkt wurde. Dat is taalkundich in krekte en histoarysk goed te ferdigenjen beneaming. Groetnis --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 23 aug 2026, 07.24 (CEST) ::::::@[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]]: Ik begryp jo argumint oer boarnen net alhiel. Wat hat dat hjirmei te krijen? Wolle jo dat we mei boarnen komme om ús gelyk te befêstigjen? Okee dan wêr binne de primêre histoaryske boarnen dy't de betrouberens fan dat kaartsje befêstigje. Ik ha noch nea lêzen dat it bestean fan it Eastnederlânsk befêstiget. As jo net wolle dat it "Nedersaksysk" neamd wurde moat, dan soe "Limboarchsk" hjir ek net foar folstean, want dat begryp waard yn de 19e iuw yntrodusearre. Taalkundich soene dy dialekten Eastnederfrankysk (yn Dútslân wurde se "Súdnederfrankysk" neamd) neamd wurde kinne. En de term "Nederlânsk" soe dan ek net kinne, want sprekkers fan wat wy no "Midnederlânsk" neame, nemaden harren taal ''Dietsch'' (Dytsk) of ''Nederduytsch'' (Nederdútsk), sa't jo hjir boppe ek al oanjûn hawwe. In bettere histoaryske term fan wat we hjoed-de-dei "Nedersaksysk" neame, soe Midnederdútsk wêze kinne. ::::::Wat it Frysk oanbelanget, dan is [https://journal-archive.aup.nl/taal-en-tongval/jrg_2003_vol_55_-_fries_in_holland_in_de_17e_eeuw.pdf dit ien (skreaun troch Arjen Versloot)], dy't útleit dat der noch Frysk op plakken yn Noard-Hollân yn 'e 17e iuw sprutsen waard, dus yn 1450, in pear iuwen earder, moat der grif mear Frysk sprutsen wêze. It is slim om boarnen fan alle details te krijen, en kinne we allinnich fermoede, mar neffens my waard der doe noch yn grutte parten fan Noard-Hollân en de Ommelannen noch meast Frysk praat. Op syn minst soe dy gebieten arsearre wêze kinne. It foarbyld mei Koerdysktaligen yn de Frijheidswyk yn Ljouwert fyn ik apels mei parren ferlykjen, it giet hjir ommers om lânseigen talen. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 23 aug 2026, 09.04 (CEST) :::::::It argumint oer de boarnen is foar my frij simpel: alle diskusjes moatte saaklik fierd wurde en de arguminten moatte safolle mooglik op boarnen basearre wêze. By it Limboarchsk soe ik bygelyks sûnder mis foar ''Eastnederfrankysk'' as taalhistoaryske oantsjutting kieze, om’t dat taalkundich ek de krekte klassifikaasje is. :::::::By it Nederlânsk leit der in lytse nuânse. Wat my oanbelanget, mei dy nuânse ek gewoan beneamd wurde, omdat it ús taak is om de histoaryske sitewaasje sa goed mooglik te beskriuwen. Dus net om dy moaie of minder noflik foar te stellen as de sitewaasje wie. Dat guon Nederlânsktaligen sa’n beskriuwing miskien net noflik fine, kin op himsels gjin reden wêze om relevante histoaryske feiten wei te litten. Ek by oare ûnnoflike parten fan de skiednis jildt ommers dat de gefoelichheid fan it ûnderwerp gjin reden is om it net te beskriuwen. :::::::Dêrmei tink ik dat wy dit punt wol ôfslute kinne. Foar wa’t by bepaalde formulearringen in ûngemaklik gefoel hat; men hoecht net alles wat yn in histoaryske beskriuwing stiet noflik of sympatyk te finen. Wy besykje hjir allinnich in histoaryske taalsituaasje sa feitlik en sekuer mooglik te beskriuwen. :::::::Mooglike oplossing: Yn it artikel oer it Aldfrysk soe ik ûnder it kopke ''Taalgebiet'' seker it ferhaal fan Versloot beneame. Yn it artikel oer it Nederlânsk soe ik ûnder ''skiednis'' in stikje skriuwe oer de Fryske nuânses yn Noard-Hollân en Grinslân, mar leaver wol fanút it perspektyf fan it Nederlânsk skreaun (om (semy-)aktivisme foar te kommen). Groetnis --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 23 aug 2026, 10.18 (CEST) ::::::::{{Ping|Kening Aldgilles|Kneppelfreed}} Kening Aldgilles, ik sko gjin primêre boarnen oan 'e kant. Mar jo kinne fan it trochsneed folk dat de Wikipedy besiket en ús artikels lêst, net ferwachtsje dat se witte dat "Eastnederfrankysk" de histoaryske namme fan it Limboarchsk is, noch dat "Dytsk" ferwiist nei Hollânsk. Dan wurdt it in koadetaal dy't inkeld foar ynwijden te begripen is. Sa't ik al earder sei, hawwe jo hielendal gelyk as jo de term "Nedersaksysk" in modern útfynsel neame. Mar dat nimt net wei dat dy term, en Limboarchsk en Hollânsk, de bêste kar binne, ek op histoaryske taalkaartsjes, as jo wolle dat leken dy't neat fan taalkunde ôfwitte it ferhaal folgje kinne. Neffens my ûndermynje jo trouwens jo hiele argumintearing foar histoaryske nammen troch de neatsizzende en neat betsjuttende term "Eastnederlânsk" yn 'e leginda te brûken, dy't hielendal net histoarysk is. ::::::::Mar wichtiger is ús mieningsferskil oer dit kaartsje as gehiel. Jo hâlde mar fol: "''Taalkaarten binne, benammen wat de krekte grinzen oanbelanget, altyd foar in part in ynterpretaasje. De grutte linen moatte lykwols wol klopje en neffens my is dat hjir dúdlik oantoand.''" Ik foel suver fan myn stoel doe't ik dat lies. Ik haw no al twaris dúdlik presys it tsjinstelde oantoand. Dat jo totaal foarby geane oan 'e grouwélige fouten dy't it kaartsje yn Seelân en op 'e Feluwe hat, fyn ik ûnbegryplik. ::::::::En op it punt dêr't jo wól op reägearje, snijt jo antwurd gjin hout: "''Fansels waard it Frysk hjir en dêr ek noch troch lytse groepen bûten Fryslân praat. Dat is tige nijsgjirrich en kin yn in artikel ek wiidweidich beskreaun wurde. Nei alle gedachten gie it doe lykwols al om relatyf lytse minderheden.''" It giet net om "lytse groepen" of "lytse minderheden", mar om 'e mearderheid fan 'e befolking yn gebieten fan oansjenlike grutte. Jo ferliking mei Koerden yn 'e Frijheidswyk roert kant noch wâl, want yn it foarste plak giet it hjir om plattelânsgebieten dy't folle grutter binne as in stedswyk en oard binne Koerden hjir allochtoan, wylst wy it hawwe oer autochtoane taalgroepen. ::::::::Koartsein: dit kaartsje kloppet beslist net, ek net yn grutte linen. It is ienfâldichwei prutswurk dat ûngeskikt is foar de Wikipedy. Wat moaiers kin ik der spitigernôch net fan meitsje. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 aug 2026, 22.10 (CEST) g1kr11vbg1dy1rez6aktxd1m02ybhm3 1239138 1239075 2026-08-24T09:37:01Z Kening Aldgilles 167 /* Kaartsje */ 1239138 wikitext text/x-wiki == Begjin == Der stiet no dat it begjin begûn is, en dêrnei fierder gongen (dat begjin dus). Mar ik haw dat hoe ek oars op skoalle hân. Is dit in fyzje fan de lêste 25 jier? Doe't ik op skoalle siet wie dit noch in ûntwikkeling, tusken, benammen de skriuwers yn, de grutte gewesten - Hollân, Flaanderen en Brabân. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] == Kaartsje == @[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]], goeie. Jo hawwe in dialektekaartsje fan it Nederlânsk om 1450 hinne tafoege. Dêr doocht neffens mei neat oan dat kaartsje. Neffens my waard der yn parten fan Noard-Hollân en de Ommelannen noch Frysk praat. En it wol my net oan dat der yn parten fan Utert en de Feluwe Hollânsk/Siuwsk praat waard. En boppedat waard dat kaartsje troch in meidogger [https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Vlaemink Vlaemink] oanmakke. Dêr haw ik grutte fraachtekens by, want hy hat op de siden [https://nl.wikipedia.org/wiki/Friezen Friezen] en [https://nl.wikipedia.org/wiki/Overleg:Limburgs Limburchsk] op de Nederlânske wiky aardich wat rebûlje feroarsake. Hy hat dêr besocht siden op eigen manneboet te feroarjen sûnder oerlis en syn sin trochhinne drukke te litten. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 5 aug 2026, 21.12 (CEST) :{{Ping|Kening Aldgilles|Kneppelfreed}} Ik slút my by it beswier fan Kneppelfreed oan. "Eastnederlânsk" is neat. Der sil wol Nedersaksysk bedoeld wêze, mar neam it dan ek sa (sis ik tsjin Vlaeminck, net tsjin Kening Aldgilles). It Utertsk-Alblasserwaardsk wêrfan't it spraakgebiet hiel rûchwei gearfalt mei de provinsje Utert, stiet yndie hiel ticht by it Hollânsk, mar op 'e Feluwe waard (en wurdt noch) Nedersaksysk sprutsen. De Siuwske dialekten hearre net by it Hollânsk, mar slute oan by it Westflaamsk. En de begrinzgings fan it Kleverlânsk (de salmkleurige útstulping yn Dútslân) lykje ek nearne op. Koartsein: dit kaartsje is prutswurk. :Oangeande it sprekkerstal fan it Nederlânsk haw ik jo wiziging yn 'e ynfoboks weromset, Kening Aldgilles. De reden dêrfoar is dat it sprekkerstal fan 25 miljoen fan 'e Nederlanske Taalunie komt, in organisaasje dy't it blykber nedich fynt om propaganda foar it Nederlânsk te fieren troch leagens te fersprieden. Behalven dat se alle sprekkers fan it Nedersaksysk en it Limboarchsk (erkende minderheidstalen) ta de Nederlânsktaligen rekkenje, negearje se ek de allochtoane taalminderheden en wolle se hawwe dat yn Suriname de mearderheid fan 'e befolking it Nederlânsk as memmetaal hat, wat grutte flauwekul is. Sjoch foar in wiidweidiger útinoarsetting fan dizze kwestje de paragraaf fan dit artikel oer it Sprekkerstal. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 6 aug 2026, 02.50 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk|Kneppelfreed}} De earste flater yn boppesteande argumintaasje is it ferkeard brûken fan it begryp ''minderheidstalen''. It giet hjir om streektalen of regionale talen. Minderheidstalen wurde sprutsen troch etnysk-histoaryske minderheden, dus troch in histoarysk folk. De iennichste juridyske definysje dêr't wy ús yn dit ferbân oan fêsthâlde kinne, is dy fan it [[Ramtferdrach foar de Beskerming fan Nasjonale Minderheden|Ramtferdrach oangeande de Beskerming fan Nasjonale Minderheden]]. Yn Nederlân binne allinnich de Friezen as nasjonale minderheid erkend. De Roma & Sinty en de Joaden (en dêrmei de Jiddyskpraters) binne net as sadanich erkend, wylst se wol yn de beneaming komme soenen. Oare nasjonale minderheden binne der net yn Nederlân en dêrmei is dy diskusje yn prinsipe beslikke. ::De twadde flater yn de argumintaasje is it lûken fan in hurde taalgrins tusken it Limburchsk en it Platdútsk oan 'e iene kant en it Nederlânsk oan 'e oare kant. It Nederlânsk waard lange tiid sels as Nederdútsk oantsjut. Sa'n skerpe grins is histoarysk dan ek net te ferantwurdzjen. Sterker noch: oant 1945 wie it hiel gewoan om it Flaamsk, Nederlânsk en Platdútsk as ûnderdielen fan ien Nederdútsk taalgebiet te beskôgjen en der bestie sels in stribjen nei ien mienskiplike Nederdútske taal. Nei 1945 ûntstie der lykwols ferlet fan in dúdlikere skieding, om't sprekkers oan wjerskanten fan de steatsgrins har net mear op deselde wize mei-inoar identifisearje koene. Ynienen waarden de oaren as frjemd en net mear as part fan deselde taalkundige mienskip beskôge. In histoaryske bân waard trochsnien. ::Gjin flater, mar wol tredde argumint: Ek de taalkundige arguminten dy't it Nederdútsk ta wat folslein aparts meitsje moatte soene, binne net altyd oertsjûgjend. De ferskynsels dy't dêrfoar oanhelle wurde, komme foar in part ek yn Hollânske en oare Nederlânske dialekten foar. Der wurdt faak op wiisd dat in tal taalkundige eigenskippen fan it Nederdútsk yn it Standertnederlânsk ûntbrekke. Dat is wier, mar dêrmei wurdt it Standertnederlânsk as mjitstêf nommen. It sprutsen Folksnederlânsk yn it westen fan Nederlân stiet op tal fan punten folle tichter by de talen fan Drinte en Twinte as sa'n ferliking mei de standerttaal suggerearret. ::Fjirde argumint (tagelyk ympliste flater): It giet hjir om in histoarysk taalkaartsje. Sa'n kaart jout de histoaryske sitewaasje wer en heart dêrom ek de histoaryske nammen te brûken. Dêr is neat mis mei. As wy hjoed beslute soenen om it Frysk tenei bygelyks Brullatynsk te neamen, dan kinne wy dy namme fan 2026 ôf brûke. Mar om dêrnei te dwaan as waard der yn de 13e iuw al Brullatynsk sprutsen, soe histoarysk net te ferantwurdzjen wêze. Wy neame it Latyn ommers ek net efterôf Starwarsiaansk. Itselde probleem spilet by it begryp Nedersaksysk. Dy term is yn syn hjoeddeistige betsjutting pas yn de twadde helte fan de 20e iuw ynboargere. Om dy lettere terminology sûnder mear op âldere histoaryske situaasjes te projektearjen, is metodologysk problematysk. It efterôf omneamen fan histoaryske taalfoarmen kin maklik útrinne op aktivistyske of tendinsjeuze skiedskriuwing, benammen as dêrmei âldere selsbeneamingen en boarnetermen ferdwine. Op Wikipedia soe dêrom útgongspunt wêze moatte dat histoaryske kaarten en beskriuwings de terminology fan de oanbelangjende perioade folgje, mei eventueel in taljochting oer de moderne nammejouwing. Sa wurdt foarkommen dat lettere begrippen efterôf as histoaryske realiteit presintearre wurde. ::Ta beslút wol ik jim der graach op wize dat wy hjir net op 'e man spylje. Letterlik elkenien dy't hjir in taalkaart oanbiedt, wurdt op de ynhâld beoardiele. Wy sjogge net nei de persoan of nei de fraach oft dy persoan ús wol of net befalt. Koartsein: ''Wy spylje op 'e bal, net op 'e man.'' It neamen fan de persoan efter in kaart kin fansels nuttich wêze foar de kontekst. Foar de beoardieling en byldfoarming fan in histoarysk taalkaartsje liket my de persoan sels lykwols net sûnder mear fan belang, om de hjirboppe neamde redenen. Mei golle groetnis --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 22 aug 2026, 20.52 (CEST) :::{{Ping|Kening Aldgilles}} It spyt my wol, mar ik bin it eins op gjin inkeld punt mei jo iens. In minderheidstaal is in taal dy't troch in minderheid sprutsen wurdt. Der is gjin inkele reden om oan te nimmen dat dat beslist in by wet erkende minderheid wêze moatte soe. Mei dy stelling kiperje jo 99% fan alle talen fan 'e wrâld yn it jiskefet. En wat in nasjonale minderheid is, wurdt beslist troch in kombinaasje fan wet en maatskiplike konsensus, en we witte allegearre dat beide dingen oan feroaring ûnderhevich binne, dus dy diskusje is net, sa't jo sizze "yn prinsipe beslikke". Fierdersoan bestriidt ik it skerpe ûnderskie dat jo meitsje tusken minderheidstalen en streektalen of regionale talen. Ek begryp ik net wat it troch jo oanhelle Ramtferdrach hjirmei te krijen hat. Foar in taalkundige sitewaasje kinne je better sjen nei it [[Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen]], dêr't foar Nederlân behalven Frysk ek Nedersaksysk, Limboarchsk, Romany, Jiddysk en Papiamintysk ûnder erkend wurde. :::Mar dat alles sydlings, want it giet yn dizze striidkwestje om in kaartsje dat de taalsitewaasje út 1450 hyt wer te jaan, dus de moderne sitewaasje docht eins hielendal net ta de saak. It is wier dat der in dialektkontinuum bestie tusken it Nedersaksysk en it Hollânsk en Eastflaamsk en it Limboarchsk. Mar dat kin fansels net betsjutte dat je dan de grinzen tusken de taalgebieten mar wat lukraak lûke. It moat noch wol earne op lykje. Feit is dat de Feluwe by it Nedersaksysk heart en net by it Hollânsk, dus dy grins leit dêr gewoan fout. Feit is dat it Siuwsk òf apart werjûn wurde moat, òf by it Westflaamsk heart, mar net by it Hollânsk, dus dy grins leit dêr gewoan fout. Feit is dat yn 1450 yn 'e Ommelannen en yn dielen fan West-Fryslân en Wetterlân noch Frysk sprutsen waard, dus dy grinzen lizze dêr ek gewoan fout. Nei de begrinzgings fan it Kleverlânsk is hielendal mar in slach slein. Al dy fouten meitsje dit kaartsje simpelwei folslein ûngeskikt om yn dit artikel of lykfol hokker oar artikel brûkt te wurden. :::Jo argumintearring dat op histoaryske taalkaartsjes histoaryske taalnammen brûkt wurde moatte, fyn ik net oertsjûgjend. Jo hawwe gelyk dat de namme "Nedersaksysk" in resint útfynsel is, mar it jout teminsten oan wat bedoeld wurdt. "Eastnederlânsk" hat gjin betsjutting, want sa binne dy dialekten nea neamd. De hiele reden dat de namme "Nedersaksysk" betocht wurde moast, wie dat der earder noch nea in oerkoepeljende term bestien hie foar it Grinslânsk, Drintsk, Stellingwerfsk, Sallânsk, Twintsk, Urkersk, Skokkersk, Feluwsk en Achterhoeksk. Dus hoewol't immen út 1450 de term "Nedersaksysk" nea brûkt hie, is dat yn dizze kontekst dochs wol deeglik de bêste beneaming, want it kaartsje is net bedoeld foar lju fan doe, mar foar lju fan no. :::Wat it neamen fan 'e makker fan it kaartsje oangiet, it folgjende. Sa't ik it begryp, die Kneppelfreed dat om't dy man op 'e Nederlânske Wikipedy bekend stiet as in rûzjesiker mei in eigen aginda dy't net needsaaklikerwize altyd oerienkomt mei de objektive beskriuwing fan ûnderwerpen dy't fan in ensyklopedy ferwachte wurde mei. Oft dat yndie sa is, wit ik net, mar ik fyn der neat nuvers oan as je by it tsjinkommen fan in kaartsje dêr't safolle grouwélige fouten yn sitte, ris even sjogge nei wa't dat makke hat. Dat hat neat mei "op de man spyljen" te krijen. Sa't jo sels sizze: taalkaarten moatte op 'e ynhâld beoardiele wurde. It is dúdlik dat de ynhâld fan dit kaartsje fan gjin kant doocht, dus ik hoopje dat we it mei koarten iens wurde kinne dat it út dit artikel ferwidere wurde moat. Mei freonlike groetnis, [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 aug 2026, 03.00 (CEST) ::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] en @[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]], ik slút my by Ieneach oan, jo hawwe it goed ferwurde. Ik wol noch efkes in pear dingen oan taheakje. De reden dat ik de makker fan dat kaartsje neamde wie neffens my wier wol relevant en bring de aksjes fan dy man op it aljemint. It kaartsje dy't er makke hat slút aardich oan mei wat er besiket te berikken op de Nederlânske en yn mindere mjitte ek op de Dútske en Ingelske wikys. Dat wie alhiel net myn bedoeling om op de man te spyljen. Dat kaartsje jout net de wiere sitewaasje fan dy tiid oan en ik ek hoopje dat we it iens wurde kinne om dy te ferwiderjen, want der binne wol bettere kaartsjes. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 23 aug 2026, 07.12 (CEST) :::::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk|Kneppelfreed}}Wy oriïntearje ús oan skreaune boarnen, by foarkar oan primêre histoaryske of juridyske boarnen dêr’t sokke saken dúdlik yn fêstlein binne. Fansels ûntkomme wy net hielendal oan ynterpretaasje en binne boarnen en teksten nea folslein neutraal. Mar diels gongber deistich taalgebrûk sûnder mear ta ensyklopedyske terminology ferheffe en dêrby primêre boarnen oan ’e kant skowe, liket my net in ferantwurde wurkwize. :::::Fansels waard it Frysk hjir en dêr ek noch troch lytse groepen bûten Fryslân praat. Dat is tige nijsgjirrich en kin yn in artikel ek wiidweidich beskreaun wurde. Nei alle gedachten gie it doe lykwols al om relatyf lytse minderheden. Wy kleurje de Frijheidswyk yn Ljouwert ommers ek net as Koerdysktalich gebiet yn, sels as dêr op in bepaald stuit in mearderheid Koerdysk prate soe. Taalkaarten binne, benammen wat de krekte grinzen oanbelanget, altyd foar in part in ynterpretaasje. De grutte linen moatte lykwols wol klopje en neffens my is dat hjir dúdlik oantoand. :::::Wat de beneaming Nedersaksysk oanbelanget, gean ik net mei yn de winsk om dy term ek op histoaryske taalkaarten konsekwint ta útgongspunt te nimmen. Wat my oanbelanget, kin dêr likegoed Nederdútsk brûkt wurde. Dat is taalkundich in krekte en histoarysk goed te ferdigenjen beneaming. Groetnis --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 23 aug 2026, 07.24 (CEST) ::::::@[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]]: Ik begryp jo argumint oer boarnen net alhiel. Wat hat dat hjirmei te krijen? Wolle jo dat we mei boarnen komme om ús gelyk te befêstigjen? Okee dan wêr binne de primêre histoaryske boarnen dy't de betrouberens fan dat kaartsje befêstigje. Ik ha noch nea lêzen dat it bestean fan it Eastnederlânsk befêstiget. As jo net wolle dat it "Nedersaksysk" neamd wurde moat, dan soe "Limboarchsk" hjir ek net foar folstean, want dat begryp waard yn de 19e iuw yntrodusearre. Taalkundich soene dy dialekten Eastnederfrankysk (yn Dútslân wurde se "Súdnederfrankysk" neamd) neamd wurde kinne. En de term "Nederlânsk" soe dan ek net kinne, want sprekkers fan wat wy no "Midnederlânsk" neame, nemaden harren taal ''Dietsch'' (Dytsk) of ''Nederduytsch'' (Nederdútsk), sa't jo hjir boppe ek al oanjûn hawwe. In bettere histoaryske term fan wat we hjoed-de-dei "Nedersaksysk" neame, soe Midnederdútsk wêze kinne. ::::::Wat it Frysk oanbelanget, dan is [https://journal-archive.aup.nl/taal-en-tongval/jrg_2003_vol_55_-_fries_in_holland_in_de_17e_eeuw.pdf dit ien (skreaun troch Arjen Versloot)], dy't útleit dat der noch Frysk op plakken yn Noard-Hollân yn 'e 17e iuw sprutsen waard, dus yn 1450, in pear iuwen earder, moat der grif mear Frysk sprutsen wêze. It is slim om boarnen fan alle details te krijen, en kinne we allinnich fermoede, mar neffens my waard der doe noch yn grutte parten fan Noard-Hollân en de Ommelannen noch meast Frysk praat. Op syn minst soe dy gebieten arsearre wêze kinne. It foarbyld mei Koerdysktaligen yn de Frijheidswyk yn Ljouwert fyn ik apels mei parren ferlykjen, it giet hjir ommers om lânseigen talen. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 23 aug 2026, 09.04 (CEST) :::::::It argumint oer de boarnen is foar my frij simpel: alle diskusjes moatte saaklik fierd wurde en de arguminten moatte safolle mooglik op boarnen basearre wêze. By it Limboarchsk soe ik bygelyks sûnder mis foar ''Eastnederfrankysk'' as taalhistoaryske oantsjutting kieze, om’t dat taalkundich ek de krekte klassifikaasje is. :::::::By it Nederlânsk leit der in lytse nuânse. Wat my oanbelanget, mei dy nuânse ek gewoan beneamd wurde, omdat it ús taak is om de histoaryske sitewaasje sa goed mooglik te beskriuwen. Dus net om dy moaie of minder noflik foar te stellen as de sitewaasje wie. Dat guon Nederlânsktaligen sa’n beskriuwing miskien net noflik fine, kin op himsels gjin reden wêze om relevante histoaryske feiten wei te litten. Ek by oare ûnnoflike parten fan de skiednis jildt ommers dat de gefoelichheid fan it ûnderwerp gjin reden is om it net te beskriuwen. :::::::Dêrmei tink ik dat wy dit punt wol ôfslute kinne. Foar wa’t by bepaalde formulearringen in ûngemaklik gefoel hat; men hoecht net alles wat yn in histoaryske beskriuwing stiet noflik of sympatyk te finen. Wy besykje hjir allinnich in histoaryske taalsituaasje sa feitlik en sekuer mooglik te beskriuwen. :::::::Mooglike oplossing: Yn it artikel oer it Aldfrysk soe ik ûnder it kopke ''Taalgebiet'' seker it ferhaal fan Versloot beneame. Yn it artikel oer it Nederlânsk soe ik ûnder ''skiednis'' in stikje skriuwe oer de Fryske nuânses yn Noard-Hollân en Grinslân, mar leaver wol fanút it perspektyf fan it Nederlânsk skreaun (om (semy-)aktivisme foar te kommen). Groetnis --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 23 aug 2026, 10.18 (CEST) ::::::::{{Ping|Kening Aldgilles|Kneppelfreed}} Kening Aldgilles, ik sko gjin primêre boarnen oan 'e kant. Mar jo kinne fan it trochsneed folk dat de Wikipedy besiket en ús artikels lêst, net ferwachtsje dat se witte dat "Eastnederfrankysk" de histoaryske namme fan it Limboarchsk is, noch dat "Dytsk" ferwiist nei Hollânsk. Dan wurdt it in koadetaal dy't inkeld foar ynwijden te begripen is. Sa't ik al earder sei, hawwe jo hielendal gelyk as jo de term "Nedersaksysk" in modern útfynsel neame. Mar dat nimt net wei dat dy term, en Limboarchsk en Hollânsk, de bêste kar binne, ek op histoaryske taalkaartsjes, as jo wolle dat leken dy't neat fan taalkunde ôfwitte it ferhaal folgje kinne. Neffens my ûndermynje jo trouwens jo hiele argumintearing foar histoaryske nammen troch de neatsizzende en neat betsjuttende term "Eastnederlânsk" yn 'e leginda te brûken, dy't hielendal net histoarysk is. ::::::::Mar wichtiger is ús mieningsferskil oer dit kaartsje as gehiel. Jo hâlde mar fol: "''Taalkaarten binne, benammen wat de krekte grinzen oanbelanget, altyd foar in part in ynterpretaasje. De grutte linen moatte lykwols wol klopje en neffens my is dat hjir dúdlik oantoand.''" Ik foel suver fan myn stoel doe't ik dat lies. Ik haw no al twaris dúdlik presys it tsjinstelde oantoand. Dat jo totaal foarby geane oan 'e grouwélige fouten dy't it kaartsje yn Seelân en op 'e Feluwe hat, fyn ik ûnbegryplik. ::::::::En op it punt dêr't jo wól op reägearje, snijt jo antwurd gjin hout: "''Fansels waard it Frysk hjir en dêr ek noch troch lytse groepen bûten Fryslân praat. Dat is tige nijsgjirrich en kin yn in artikel ek wiidweidich beskreaun wurde. Nei alle gedachten gie it doe lykwols al om relatyf lytse minderheden.''" It giet net om "lytse groepen" of "lytse minderheden", mar om 'e mearderheid fan 'e befolking yn gebieten fan oansjenlike grutte. Jo ferliking mei Koerden yn 'e Frijheidswyk roert kant noch wâl, want yn it foarste plak giet it hjir om plattelânsgebieten dy't folle grutter binne as in stedswyk en oard binne Koerden hjir allochtoan, wylst wy it hawwe oer autochtoane taalgroepen. ::::::::Koartsein: dit kaartsje kloppet beslist net, ek net yn grutte linen. It is ienfâldichwei prutswurk dat ûngeskikt is foar de Wikipedy. Wat moaiers kin ik der spitigernôch net fan meitsje. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 aug 2026, 22.10 (CEST) :::::::::Bêste Ieneach fan ’e Esk, it oanpassen fan terminology oan it nivo of de ferwachte kennis fan de lêzer (basearre op in ûnderbúkgefoel) is neffens my net de bedoeling. It giet hjir net om in populêr-wittenskiplik ûnderwiiswurk, mar om in beskriuwende ensyklopedy. It foardiel fan Wikipedia is krekt dat lêzers maklik trochklikke kinne nei oare siden en dêr mear útlis fine. It brûken fan de krekte wittenskiplike terminology draacht dêrom by oan de kwaliteit fan in artikel. As dat betsjut dat de Fryske Wikipedia op dit punt krekter is as de Nederlânske, dan kin ik dêr goed mei libje. :::::::::Dyn foarstelling dat de Grinzer Ommelannen om 1450 hinne noch foar it grutste part Frysktalich wiene, liket my lykwols wat te romantysk. Ik sitearje: "Codex Fivelgo wordt gedateerd op kort na 1427. Het is in meerdere opzichten een sleutelhandschrift. In de eerste plaats bevindt het zich qua taal op de overgang van Oudfries en Nedersaksisch, oftewel Ommelander Middelnederlands / Middelnederduits. Na 1400 verdween de Friese taal in rap tempo uit de Ommelanden, zeker als schrijftaal (Meijering/Nijdam, 2018)." Hoe’t it ek krekt west hat, Grins en de Ommelannen wienen om 1450 hinne al sa bot Nederlânsk/Nederdútsktalich dat yn Eastfryslân it ûntfryskjen in fersnelling krije koe. Der bestiet ek in frij brede wittenskiplike konsensus dat de oergong fan Frysk nei Eastnederlânsk/Nederdútsk yn it gebiet tusken Lauwers en Wezer in ûntwikkeling fan west nei east wie. Om 1450 wie yn Emden de ynfloed út it westen dúdlik te fernimmen. :::::::::De Codex Sickinghe, dy't tusken likernôch 1440 en 1450 optekene waard, is dêr in dúdlik foarbyld fan. Dy is fierwei yn it Eastnederlânsk/Nederdútsk skreaun. It Frysk wie doe as bestjoerlike en rjochtstaal yn de Ommelannen ferdwûn. De Fryske rjochtsbegripen yn sokke teksten geane fansels werom op it Aldfryske rjocht, mar healwei de 15e iuw wiene it benammen histoaryske en juridyske relikten út in eardere Fryske tradysje. Dat nimt net wei dat it Frysk troch in minderheid fan de befolking grif noch sprutsen waard. Sokke minderheden falle fuort yn de marzje fan de skiednisboeken en faak ek op sokke kaarten. Dêrom is it moai dat Wikipedia de romte jout de histoaryske feiten te beskriuwen en dêryn soe de krekte histoaryske taaloergong syn gerak krije kinne. Fiel dy frij dat proses te beskriuwen. --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 24 aug 2026, 11.36 (CEST) kmuljq0hmwqrll6uxrlumdxn6605qxq 0 13315 1239097 1229650 2026-08-23T20:55:10Z Ziv 46247 ([[c:GR|GR]]) [[File:Rommel with his aides.jpg]] → [[File:Bundesarchiv Bild 101I-785-0287-08, Rommel with his aides.jpg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 1239097 wikitext text/x-wiki {{Militêr | ôfbylding = Bundesarchiv Bild 146-1973-012-43, Erwin Rommel.jpg | ôfbyldingstekst = Rommel yn sa. 1942/1943 | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = Erwin Rommel | namme folút = Erwin Johannes Eugen Rommel | bynamme = de Woastynfoks | nasjonaliteit = [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[Dútslân|Dútsk]] | berne = [[15 novimber]] [[1891]] | berteplak = [[Heidenheim an der Brenz|Heidenheim]] ([[Dútslân]]) | stoarn = [[14 oktober]] [[1944]] | stjerplak = [[Herrlingen]] ([[Dútslân]]) | etnisiteit = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútsers|Dútsk]] | tsjinsttiid = [[1911]] – [[1944]] | yn tsjinst fan = [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[Dútslân|Keizerryk Dútslân]] <small>(1911-18)</small> <br>[[File:Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimarrepublyk]] <small>(1918-33)</small> <br>[[File:Flag of German Reich (1935–1945).svg|20px]] [[Nazy-Dútslân]] <small>(1933-44)</small> | legerûnderdiel = lânmacht <br>● [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] Keiz. Leger <small>(1911-18)</small> <br>● [[File:Flag of Weimar Republic (war).svg|20px]] ''Reichswehr'' <small>(1918-35)</small> <br>● [[File:Balkenkreuz.svg|15px]] ''Wehrmacht'' <small>(1935-44)</small> | heechste rang = fjildmaarskalk <small>(sûnt 1942)</small> | befel = 7e Pânserdifyzje<br> [[Afrikakorps]]<br> Legergroep B | konflikt(en) = [[Earste Wrâldoarloch]] <br>[[Twadde Wrâldoarloch]] | treffen(s) = [[Poalske Fjildtocht]]<br> [[Slach om Frankryk]] <br>[[Noardafrikaanske Kampanje]] <br>[[Slach om Normanje]] | ûnderskiedings = ''Pour le Mérite'' ([[Prusen|Prusysk]])<br>Ridderkrús fan it Izerne Krús mei Ikeleaf, Swurden en Briljanten | oar wurk = | offisjele webside = }} '''Erwin Rommel''' (folút: '''Erwin Johannes Eugen Rommel'''; [[Heidenheim an der Brenz]], [[15 novimber]] [[1891]] – [[Herrlingen]], [[14 oktober]] [[1944]]) wie ien fan 'e meast ferneamde [[Dútslân|Dútske]] [[generaal]]s út 'e [[Twadde Wrâldoarloch]]. Oan it begjin fan 'e oarloch wied er [[kommandant]] fan [[Hitler]] syn [[liifwacht]], en dêrnei fierde er it befel oer ien fan 'e [[difyzje (militêre ienheid)|pânserdifyzjes]] dy't mei [[Slach om Frankryk|har flugge opmars]] yn [[1940]] [[Frankryk]] ûnder fuotten hellen. Hy makke lykwols fral namme as kommandant fan it [[Afrikakorps]], en wûn mei syn tûke [[fjildtocht|militêre kampanjes]] yn [[Noard-Afrika]] de [[bynamme]] fan "de Woastynfoks". Hoewol't er in better [[strategy|strateech]] wie as de [[Grut-Brittanje|Britske]] generaals tsjin wa't er it opnaam, waard brekme oan [[branje]], foarrieden en materieel him úteinlik needlottich, sadat it Afrikakorps yn 'e [[Twadde Slach by El Alamein]], yn 'e [[Egypte|Egyptyske]] [[woastyn]], foargoed ferslein wurde koe troch it [[Britske 8e Leger]] ûnder generaal [[Bernard Law Montgomery]]. Nei de weromtocht fan syn troepen nei [[Tuneezje]] kearde Rommel werom nei [[Jeropa]], dêr't er op [[D-Day]] it befel oer de Dútske troepen yn [[Normanje]] fierde, mar de [[Alliëarden|Alliëarde]] ynvaazje net wist te kearen. Troch de ûnferskillige hâlding fan Hitler foar syn troepen yn Noard-Afrika oer wie Rommel ferbittere rekke, en yn it foarjier fan [[1944]] waard er troch guon freonen fan sines sydlings behelle yn it [[Komplot fan 20 July]], om [[Hitler]] te [[fermoardzjen]]. Doe't de [[moardoanslach|oanslach]] mislearre, foel Rommel yn ûngenede en waard er twongen om [[selsmoard|himsels fan kant te meitsjen]] troch [[fergiftiging|gif yn it nimmen]]. Rommel syn militêre súksessen en syn persoanlike eargefoel wûnen him net inkeld it respekt fan syn eigen soldaten, mar ek fan syn fijannen. Hy is de iennichste pommerant út it [[Tredde Ryk]] dy't tsjintwurdich in eigen [[museum]] hat. == Jonkheid en priveelibben == Erwin Rommel waard op [[15 novimber]] [[1891]] berne yn [[Heidenheim an der Brenz]], yn it doetiidske [[Keninkryk Wuertemberch]], yn súdwestlik [[Dútslân]], op likernôch 45 km fan [[Ulm]]. Syn [[doop (sakramint)|doop]] folge twa dagen nei de berte, op [[17 novimber]]. Rommel wie de twadde fan fjouwer bern yn it gesin fan Erwin Rommel sr., in [[protestantisme|protestantsk]] [[luitenant]] by de [[artillery]] en letter [[boppemaster]] fan 'e [[middelbere skoalle]] te [[Aalen]], en dy syn frou Helene von Luz. Hy hie in âldere broer, Karl, en in jongere broer en suster, Gerhard en Helene. Letter soed er oer syn jonkheid sizze dat dy tige lokkich west hie. Doe't er 14 wie boude Rommel mei in maat in eigen [[sweeffleantúch]], dat by steat wie en flean in koart eintsje. As opslûpen jonge liet er it yn him omgean om [[yngenieur]] te wurden, mar op oanstean fan syn heit, dy't foar him in militêre karriêre yn 'e holle hie, melde er him mei achttjin jier oan by it 124ste Wuertemberchske Ynfanteryrezjimint. As [[faandrich]] folge er dêrnei fan [[1910]] oant [[1911]] in ofsiersoplieding oan 'e Ofsierskadetteskoalle te [[Danzig]] (it hjoeddeiske [[Gdańsk]], yn [[Poalen]]), dy't er mei goed gefolch ôfrûne. Yn [[jannewaris]] [[1912]] krige er sadwaande de rang fan luitenant yn it Keizerlike Leger. Op 'e kadetteskoalle mette Rommel ek syn takomstige frou, de doe santjinjierrige Lucia Maria Mollin. Se trouden yn [[1916]], en krigen yn [[1928]] in soan, [[Manfred Rommel]]. Dyselde soe letter boargemaster fan [[Stuttgart]] wurde. Foarôfgeande oan syn houlik hie Rommel yn [[1913]] in relaasje mei in Walburga Stemmer, dêr't in dochter, [[Gertrud Stemmer|Gertrud]], út berne waard. Hoewol't Rommel dizze relaasje neitiid ôfbriek, ûnderhold er wol syn dochter, mei wa't er syn hiele fierdere libben in nauwe bân hie. Hja waard grutbrocht troch har beppe oan memmekant en gie troch foar Rommel syn "omkesizzer". == De Earste Wrâldoarloch == Yn de [[Earste Wrâldoarloch]] focht Rommel yn [[Frankryk]], [[Roemeenje]] en [[Itaalje]]. Hy wie as ofsier earst in hoartsje yndield by it 6e Wuertemberchske Ynfanteryrezjimint, mar waard al rillegau oerpleatst nei it Wuertemberchske Berchbataljon fan it [[Alpenkorps]], in elite-ienheid dy't talein wie op it fjochtsjen yn bercheftige kriten. Rommel krige by dat legerûnderdiel al mei gauwens de namme dat er fluch taktyske beslissings nimme koe. Hy ynfiltrearre ferskate kearen ûnder dekking fan it nachtlik tsjuster de linys fan 'e fijân en wist dan maksimaal te profitearjen fan 'e dêr troch himsels feroarsake betizing. Sa wist er ien kear mei mar fiif ûnderhearrigen 43 fijannige ofsieren en 1.500 soldaten kriichsfinzen te meitsjen. [[File:Bundesarchiv_Bild_183-R33723,_Frankreich,_Argonnerwald,_Vorgehen_von_Infanterie.jpg|left|thumb|250px|[[Dútslân|Dútske]] ynfantery tsjocht op oan it Westfront, yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]].]] Rommel rekke yn dy jierren trije kear ferwûne, twa kear oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] en ien kear ûnder de [[Roemeenske Fjildtocht (Earste Wrâldoarloch)|Roemeenske Fjildtocht]]. Hy waard yn [[1914]] ûnderskaat mei it [[izeren krús|izerne krús]], twadde klasse, en it jiers dêrop mei it izerne krús, earste klasse. Ek wûn er yn [[1918]] de ''Pour le Mérite''-medalje, de heechste [[Prusen|Prusyske]] militêre ûnderskieding, nei syn oandiel yn 'e [[Slach by Caporetto]], yn noardeastlik Itaalje, dêr't er mei mar 100 man it Italjaanske bolwurk [[Matajur]] ynnaam en 7.000 Italjaanske militêren kriichsfinzen makke. Rommel tsjinne ûnder de Earste Wrâldoarloch in hoartsje yn deselde ienheid mei [[Friedrich Paulus]], dy't it letter ek ta fjildmaarskalk bringe soe. == It Ynterbellum == Nei de ein fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]], de fal fan it Dútske keizerryk en de stifting fan 'e [[Weimarrepublyk]], allegear yn [[1918]], behold Rommel earst syn posysje as kommandant fan in [[ynfantery]]kompanjy. Under it [[Ynterbellum]] wied er fan [[1929]] oant [[1933]] ynstrukteur oan 'e militêre skoalle te [[Dresden]], dêr't er ferskate [[non-fiksje]]wurken op it mêd fan 'e [[kriichskunde]] skreau. Neitiid fierde er fan [[1933]] oant [[1935]] as ofsier by de ''[[Wehrmacht]]'' it befel oer in [[jager (militêr)|jager]]bataljon fan it Alpenkorps. Yn dy hoedanichheid kaam er foar it earst yn 'e kunde mei [[Adolf Hitler]], doe't er by in militêre parade wegere om syn bataljon te presintearjen om't er de hage fan [[SS]]-troepen dy't Hitler beskermje moast, as in mislediging fan syn Alpenjagers beskôge. Mei dat optreden hied er blykber yndruk makke op 'e ''Führer'', want dy pleatste him oer nei [[Potsdam]], dêr't er fan [[1935]] oant [[1938]] ferbiningsofsier foar de ''Wehrmacht'' by de [[Hitler-Jongerein]] wie. Yn [[1937]] liet Rommel syn [[deiboek]]en út 'e Earste Wrâldoarloch útjaan, in publikaasje dy't yn militêre fermiddens tige goed ûntfongen waard. Underwilens bestie syn wurk by de Hitler-Jongerein út jaan fan lêzings en it ynspektearjen fan 'e ûnderskate kampen fan 'e jongereinmilysje. Hy rekke lykwols al rillegau deilis mei it haad fan 'e Hitler-Jongerein, [[Baldur von Schirach]], û.m. om't er fûn dat de ''Wehrmacht'' mear ynfloed krije moast op 'e trening fan 'e jongereinmilysje, wat Schirach as in ynbrek op syn eigen macht beskôge. Hoewol't der neitiid dochs legerynstrukteurs by de Hitler-Jongerein kamen, wie harren taak folle beheinder as wat Rommel foar eagen stien hie. Rommel sels waard yn [[1938]] mei de rang fan [[kolonel]] oerpleatst nei de Militêre Akademy fan [[Wiener Neustadt]], dêr't hy kommandant waard. Koarte tiid letter krige er lykwols op oanstean fan Hitler sels it befel oer it saneamde ''Führerbegleitbataillon'', in bataljon dat de ''Führer'' oaral bûten Dútslân begelate en beskerme. It wie yn dy perioade dat er yn 'e kunde kaam en befreone rekke mei [[Joseph Goebbels]], de minister fan propaganda. Dyselde waard in fanatike bewûnderer fan Rommel, en joech him yn [[1941]] in foarbyldfunksje as [[nazy]]. Dêrby liet Goebbels him net troch de wurklikheid liede, mar werskreau er Rommel syn hiele libben troch him ôf te skilderjen as de soan fan in ienfâldich mitselder dy't al ier lid fan 'e [[NSDAP]] wurden wie (yn it echt wie Rommel nea lid fan 'e nazypartij). Doe't Rommel him dêroer beklage, krige er te hearren: ''''Wenn es auch nicht stimme, wäre es doch gut, wenn es stimmen würde"'' ("Al is it net wier, it soe moai wêze as it al wier wie"). Rommel liet it net slûpe, mar easke in rektifikaasje, dy't Goebbels him úteinlik ek joech, op in sa ûnopfallend mooglik plak as er mar fine koe. == De Twadde Wrâldoarloch == [[File:Bundesarchiv_Bild_101I-013-0064-35,_Polen,_Bormann,_Hitler,_Rommel,_v._Reichenau.jpg|right|thumb|250px|Rommel mei [[Hitler]], [[Martin Bormann|Bormann]] en oaren yn [[Poalen]].]] === De Poalske Fjildtocht (1939) === Doe't op [[1 septimber]] [[1939]] mei de Dútske [[Poalske Fjildtocht|ynfal yn Poalen]] de [[Twadde Wrâldoarloch]] begûn, wie Rommel, ûnderwilens as [[generaal-majoar]], noch altyd kommandant fan it ''Führerbegleitbataillon''. Yn dy hoedanichheid wied er net sasear by de eigentlike striid belutsen, mar befûn er him ornaris wol deun efter de frontliny. Nei't de [[Poalen]] ferslein wiene, kearde Rommel werom nei [[Berlyn]] foar de Dútske oerwinningsparades. Neitiid waard him op syn eigen oanstean it befel jûn oer ien fan 'e fjouwer nije [[pânser]]difyzjes fan 'e ''Wehrmacht''. Hoewol't der by syn ûnderhearrigen, dy't him inkeld koene as in berchynfanterist, yn 't earstoan twifel oer bestie oft er him wol mei [[tank (wapen)|tank]]s rêde kinne soe, seach Rommel sels net safolle ferskil. Syn oerwinnings út 'e Earste Wrâldoarloch hied er ommers behelle mei in kombinaasje fan it ferrassingselemint en faasje, en dat wie persiis wêr't pânserdifyzjes foar makke wiene. Wat er noch net wist, learde er fluch by, sadat syn 7e Pânserdifyzje begjin [[1940]] ree wie om mei te dwaan oan ''[[Fall Gelb]]'', de Dútske útbraak nei it westen troch de [[Benelúks]]lannen hinne. === De Slach om Frankryk (1940) === ==== Oer de Maas ==== Op [[10 maaie]] [[1940]] gie de 7e Pânserdifyzje as ûnderdiel fan generaal [[Hermann Hoth]] syn XVe Legerkorps mei yn 'e oanfal. Rommel en syn mannen trieken de [[Belgje|Belgyske]] grins oer en berikte mei gauwens de [[Maas]] by it [[Walloanje|Waalske]] [[Dinant]]. Dêr moast men hohâlde om't de [[Alliëarden]] de brêge opblazen hiene, en de Dútske troepen kamen ûnder fjoer te lizzen fan 'e Belgyske ferdigeners op 'e westigge fan 'e rivier. Mei't de Dútsers net oer [[reekgranaat|reekgranaten]] beskikten, joech Rommel befel en stek in stikmannich huzen yn 'e brân. Under dekking fan 'e reek dy't dat opsmiet, stiek de Dútske ynfantery mei rubberboaten de rivier oer om in brêgehaad te foarmjen. Dêrnei eigene Rommel him de [[ponton]]s fan 'e 5e Pânserdifyzje ta om in needbrêge te slaan, en sadree't dy funksjoneel wie, gie Rommel der yn 'e twadde tank oerhinne. Ienris oer de rivier teach de 7e Pânserdifyzje de [[Ardinnen]] út en [[Frankryk]] yn. Dêrby wie it Rommel syn taktyk om terrein te winnen troch oanhâldend oan te fallen en de fijân gjin kâns te bieden om te wergroepearjen. Hy fierde flankearjende oanfallen út en omlûkende maneuvers om 'e Frânske ienheden yn 'e rêch te treffen, en makke dêrby tankber gebrûk fan sawol de Dútske loftmacht, de ''[[Luftwaffe]]'', as fan mobile [[artillery]]. Sa ûntjoech de ynfantery-ofsier fan in healjier earder him ta ien fan 'e bêste tankkommandanten fan 'e ''[[Blitzkrieg (kriich)|Blitzkrieg]]''. In wichtich ûnderdiel fan syn súkses wie de [[psychology]]ske skok dy't sokke felle oanfallen by de fijân tewei brochten. It moreel fan 'e Frânske troepen rekke der raar fan yn 'e nederklits, en se begûnen har massaal oer te jaan. [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-045-08,_Westfeldzug,_Rommel_bei_Besprechung_mit_Offizieren.jpg|left|thumb|250px|Rommel en syn stêf ûnder de [[Slach om Frankryk]].]] ==== De Slach by Atert ==== Op [[15 maaie]] ferovere Rommel syn difyzje [[Kameryk]] (Cambrai), dêr't er in skoftke stilhâlde moast om't troch de flugge opmars de benzine op wie en de kommunikaasje mei it Dútske haadkertier ferlern gien wie. Fiif dagen letter berikte de 7e Pânserdifyzje [[Atert]] (Arras), dêr't Rommel besocht om it [[Grut-Brittanje|Britske]] ekspedysjeleger fan 'e kust ôf te snijen. Yn it earste stadium fan 'e [[Slach by Atert]] wist it Dútske ferkenningsbataljon fan kolonel [[Hans von Luck]] mei stipe fan [[Stuka]]-dûkbommesmiters it [[La Bassée]]-kanaal oer te stekken, mar de oare deis diene de Britten in tsjinoanfal mei har swiere [[Matilda Mk I]]- en [[Matilda II]]-tanks, dy't ûnkwetsber wiene foar de Dútske 37&nbsp;mm-antytankwapens. In batterij fan 80&nbsp;mm-[[houwitser]]s wist de earste Britske tankkolône tsjin te hâlden, mar de twadde kolône kaam oant binnen in km ôfstân fan Rommel syn fjildhaadkertier, en koe úteinlik mei muoite opkeard wurde troch in batterij 88&nbsp;mm-antyloftgeskut. Nei de Slach by Atert liet Hitler syn troepen hohâlde wylst er besocht om ta in ôfsûnderlike frede te kommen mei Grut-Brittanje. Dat smiet in pear dagen rêst op, dy't de 7e Pânserdifyzje goed brûke koe. De Britten hiene lykwols gjin serieuze belangstelling foar frede, mar woene inkeld tiid winne om harren troepen út Belgje en noardlik Frankryk werom te lûken nei [[Dúntsjerk]] (Dunkerque), dêr't se mei skippen wei evakuëarre wurde koene nei it heitelân. Op [[26 maaie]] waard de striid ferfette. De 7e Pânserdifyzje berikte de deis dêrop [[Risel]] (Lille), en foar de ferovering fan dy stêd krige Rommel ek de 5e Pânserdifyzje ûnder syn befel. Dyseldichste deis, [[27 maaie]], krige er it berjocht dat him as earste Dútske difyzjekommandant yn 'e oarloch it prestizjeuze [[Ridderkrús fan it Izerne Krús]] taparte wie. Dat kaam him op 'e oergeunst fan oare generaals te stean, en kweatongen bewearden, hy hie de ûnderskieding inkeld krigen fanwegen syn inige bân mei de ''Führer''. Op [[28 maaie]] kamen Rommel syn troepen by de úteinlike oanfal op Risel swier ûnder fjoer te lizzen fan 'e Frânske artillery. Hy sette lykwols troch en wist de stêd te oermasterjen en dêropta de helte fan it Frânske 1e Leger kriichsfinzen te meitsjen. Nei dat huzarestikje koene Rommel syn troepen einlings in goed wike útrêste. [[File:Matilda Compass.jpg|thumb|right|250px|In Matilda II-tank fan it [[Grut-Brittanje|Britske]] leger.]] ==== Nei de Kanaalkust ==== Op [[5 juny]] sette Rommel syn opmars fierder, optsjend nei de rivier de [[Seine (rivier)|Seine]], om 'e brêgen by de [[Normanje|Normandyske]] haadstêd [[Rouen]] feilich te stellen. Syn troepen leine 100 km yn twa dagen ôf, mar by Rouen oankommen die bliken dat de brêgen al opblazen wiene. Op [[10 juny]] berikte Rommel deunby [[Dieppe]] de kust fan it [[It Kanaal|Kanaal]], dêr't er him by de pânserdifyzje fan Heinz Guderian joech. Op 15 juny gie de 7e Pânserdifyzje op nei [[Cherbourg]], yn westlik Normanje, dat op [[18 juny]] ynnommen waard. Dêrnei soe Rommel fierder op nei [[Bordeaux (stêd)|Bordeaux]], mar doe't op [[21 juny]] tusken de Frânsen en de Dútsers in wapenstilstân sletten waard, kaam syn oandiel yn 'e [[Slach om Frankryk]] ta in ein. Yn [[july]] sette er mei syn difyzje nei [[Parys]] ta om him dêr ta te rieden foar Operaasje Seelöwe, de plande mar nea útfierde Dútske ynfal yn [[Ingelân]]. Sels doe al wiene de tarissings mar wat healslachtich, mei't de ''Luftwaffe'' de [[Slach om Ingelân]] oan it ferliezen wie fan 'e ''[[Royal Air Force]]''. ==== De Spûkdifyzje ==== De 7e Pânserdifyzje krige letter de bynamme fan "de Spûkdifyzje" (''Gespenster-Division''), fanwegen de ûnbidige faasje fan syn opmars, dy't sa grut wie dat sels it Dútske oerbefel op in stuit net mear wist wêr't er wie. Rommel syn troepen hiene doedestiden ek it rekôr foar de grutste, troch in tankdifyzje ôfleine ôfstân yn ien inkele dei yn 'e hannen&nbsp;– te witten: krapoan 320 km. [[File:Bundesarchiv_Bild_101I-124-0242-24,_Mosel,_Julius_v._Bernuth,_Erwin_Rommel.jpg|left|thumb|200px|Rommel sjocht ta by in militêre oefening oan 'e [[Moezel]], yn [[1940]].]] Fan oare Dútske generaals waard Rommel priizge om syn taktiken, mar krige er ek krityk: guon lju fûnen nammentlik dat er tefolle risiko's nommen hie. Rommel syn eigen kommandant, generaal Hermann Hoth, wie publyklik fol lof oer syn ûnderhearrige, mar yn in fertroulik rapport skreau er dat Rommel noch net wer it befel oer in lyk jûn wurde mocht oant er wat mear beoardielingsfermogen krigen hie. Lettere foarfallen soene lykwols bewize dat Hoth der raar by troch wie. === De Noardafrikaanske Kampanje (1941-1943) === As beleanning foar syn súkses waard Rommel promovearre ta [[luitenant-generaal]]. Op [[6 febrewaris]] [[1941]] krige er it befel oer it nijskepen [[Afrikakorps]], dat bestie út 'e 15e Pânserdifyzje en de 5e Lichte Difyzje (letter omfoarme ta de 21e Pânserdifyzje). Mei dy formaasje waard er by [[Operaasje Sonnenblumme]] nei it [[Noard-Afrika|Noardafrikaanske]] [[Lybje]] ta stjoerd (yn dy tiid in [[Itaalje|Italjaanske]] koloanje), dêr't de Italjaanske bûnsgenoaten fan 'e Dútsers har yn 'e swierrichheden wurke hiene by har striid tsjin 'e troepen fan [[Grut-Brittanje]] en it [[Britske Gemienebêst]], út it oanbuorjende [[Egypte]]. Syn súkses yn dizze [[Noardafrikaanske Kampanje]] soe Rommel de bynamme fan "de Woastynfoks" (''der Wüstenfuchs'') opsmite. [[File:Rommel's first offensive.jpg|right|thumb|440px|In kaart mei dêrop Rommel syn earste offinsyf fan 'e [[Noardafrikaanske Kampanje]], yn [[1941]].]] ==== It earste Dútske offinsyf ==== De sitewaasje dy't Rommel begroete by syn oankomst yn Lybje wie net sa'n fraaienien, fanút it Dútske eachpunt besjoen. De Britten hiene by [[Operaasje Kompas]] de demoralisearre Italjanen oant likernôch healwei de koloanje weromdreaun, en nei de tepletterjende nederlagen dy't se lit hiene, wiene der noch mar 7.000 Italjaanske soldaten oer. Rommel krige fan it Dútske legerhaadkertier de opdracht om him ter hichte fan [[Sirte]] yn te graven en dêr oant [[maaie]] stân te hâlden, mei't dan pas de 15e Pânserdifyzje yn Lybje oankomme soe. Neitiid moast er dan optsjen nei de stêden [[Agedabia]] en [[Bengazy]] en dêr in definsive liny oanlizze. Rommel fûn dat op basis fan 'e terreinsgesteldheid in ûnhâldber plan, en besleat dat de hiele [[Syrenaika]] werovere wurde moast om Bengazy feilich te stellen. Op [[24 maart]] sette Rommel útein mei in offinsyf fan beheinde skaal, dat er útfierde mei inkeld de 5e Lichte Difyzje en twa Italjaanske difyzjes. De Britten, dy't de kommunikaasje tusken Rommel en it Dútske oerbefel ûnderskept hiene, en dus ferwachten dat Rommel by Sirte lizzen bliuwe soe, kaam dit folslein oer it mad. Boppedat wie harren legermacht yn 'e Syrenaika ferswakke trochdat ferskate difyzjes oersee nei [[Grikelân]] ta stjoerd wiene om 'e Dútske opmars dêre tsjin te kearen. Sadwaande moasten de Britten weromwike nei [[Mersa el Brega]], dêr't se ferdigeningswurken begûnen oan te lizzen, sûnder euvelmoed dat der foar harren stoarm op komst wie. Doe't Rommel mar kwealk tsjinstân mette, state er djipper troch yn fijannich gebiet, wêrby't er nei in dei fan fûleindige gefjochten de Britten út har basis by Mersa el Brega ferdreau. Tsjin dy tiid wie it foar alle partijen dúdlik dat Rommel him neat oanlûke soe fan syn oarders, en om't de Britske troepen te ferspraat wiene om him tsjin te hâlden, besleat de Britske befelhawwer, generaal [[Archibald Wavell]], om Bengazy te ûntromjen en in taktyske weromtocht út te fieren foar't it Britske garnizoen dêr besingele wurde koe. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-785-0287-08, Rommel with his aides.jpg|thumb|left|230px|Rommel (m.) mei syn adjudanten.]] Doe't er murk dat de Britten de konfrontaasje mei him út 'e wei giene, besleat Rommel om it te weagjen en besykje om mei syn trije difyzjes de hiele Syrenaika te weroverjen. Wylst er de Italjaanske ''Ariete''-pânserdifyzje efter de Britten oan stjoerde, loek er in dei út om 'e Dútske 5e Lichte Difyzje te befoarriedzjen. Dêrfoar stjoerde er alle frachtweinen hinne en wer nei it branjedepot, wat de tanks en pânserfiertugen folslein strâne efterliet, en boppedat totaal kwetsber foar in oanfal. Mar de Britten wiene har oan it weromlûken, dat Rommel weage it derop. Dat kaam him op in botsing mei de difyzjekommandant, generaal-majoar [[Johannes Streich]], te stean. Teffens hied er in oanfarring mei de Italjaanske generaal [[Italo Gariboldi]], dy't woe dat er him oan syn oarders hold. Rommel joech him te ferstean dat it him wol nei fleanen liek om sa'n bûtenkâns as de fijân him hjir bea, links lizze te litten. Nei't de Dútsers en Italjanen Bengazy yn besit nommen hiene, bemasteren se tsjin [[8 april]] ek de rest fan 'e Syrenaika oant [[Gazala]] ta. Hoewol't er tsjin dy tiid berjocht fan it Dútske oerbefel krige dat er no beslist stilhâlde moast, besleat Rommel, dy't in kâns seach om [[Aleksandrië]] yn te nimmen en mooglik sels de Britten út hiel Noard-Afrika te ferdriuwen, om troch te setten. Hy sloech fannijs syn oarders yn 'e wyn en begûn in oanfal op 'e wichtige havenstêd [[Tobruk]], dêr't er it hiele Britske leger fêst hope te setten. De beide Italjaanske difyzjes stjoerde er dat út by de kust lâns, wylst er sels mei de 5e Lichte Difyzje in omtsjende beweging fia it suden troch de woastyn makke. Dêrby waarden û.m. de Britske generaals [[Philip Neame]], de militêr gûverneur fan 'e Syrenaika, en [[Richard O'Connor]] kriichsfinzen makke. Hoewol't de besingeling fan Tobruk fanwegen befoarriedingsswierrichheden net sa fluch útfierd wurde koe as Rommel yn 'e holle hie, slagge it him op [[11 april]] dochs om 'e stêd fan alle kanten yn 'e skjirre te nimmen. Tsjin dy tiid wie it grutste part fan it Britske leger lykwols al nei Egypte ta ûntkomd. Op [[15 april]] hiene de Dútsers en Italjanen hiele Lybje wer yn 'e hannen. [[File:Karpac3.jpg|right|thumb|250px|De oankomst fan [[Poalen|Poalske]] troepen yn [[Aleksandrië]], om 'e [[Austraalje (lân)|Australiërs]] yn [[Tobruk]] te ûntsetten.]] ==== It Belis fan Tobruk ==== It [[Belis fan Tobruk]] waard in slepende saak, dy't 240 dagen duorre, fral om't it garnizoen oer see befoarriede wurde koe. De haven fan 'e stêd wie yn logistyk opsjoch ek foar de Dútsers fan essinsjeel belang foar in fierdere opmars nei Egypte, dat Rommel koe Tobruk ek net gewoan links lizze litte. De stêd waard ferdigene troch de [[Austraalje (lân)|Australyske]] 9e Difyzje ûnder luitenant-generaal [[Leslie Morshead]], dy't fuortsterke wurden wie troch in grut tal lytsere Alliëarde ienheden, sadat it totale garnizoen mear as 25.000 man bedroech. Rommel besocht mei in stikmannich lytsskalige oanfallen sûnder folle artillerystipe troch de ferdigening te kringen, mar dat mislearre, ek al om't de Italjanen, dy't de ferdigeningswurken fan Tobruk sels oanlein hiene, it net foarinoar krigen om in plattegrûn fan 'e fortifikaasjes op te djipjen. Boppedat wie Rommel syn ferhâlding mei syn direkte ûnderhearrigen net goed; fral Streich joech iepentlik krityk op syn beslissings. De Dútske oerbefelhawwer [[Walther von Brauchitsch]] skreau Rommel dat er minder driigje en skelle moast, en mear it debat opsykje. Syn ûnderhearrigen hiene geweldich fochten; mooglik dat troch praten de resultaten noch better waarden. Rommel wie der lykwols de man net ta om mei oerlis te wurk te gean. Dochs bleau Rommel posityf oer de oerwinning. Yn in brief oan syn frou op [[16 april]] skreau er dat de fijân de stêd al oan it ferlitten wie. Yn it echt waard de stêd net ûntromme mar kamen der skippen binnen mei foarrieden en materiaal. Ut in nije brief, fan [[21 april]], docht bliken dat Rommel dat sels ek begûn te beseffen, temear om't de plattegrûnen doe einlings fûn wiene en hy sadwaande foar it earst in goed byld fan 'e fêstingwurken krige. Op dat punt begûn er it Dútske oerbefel om fersterkings te freegjen, mar om't [[Operaasje Barbarossa]], de Dútske ynfal yn 'e [[Sovjet-Uny]], hast begjinne soe, koe dêr gjin sprake fan wêze. Stêfsjef [[Franz Halder]] stjoerde ynstee [[Friedrich Paulus]] om te sjen hoe't it derfoar stie. Paulus prebearre sels in oanfal, mar doe't dy fêstrûn, liet er hohâlde. Hy joech Rommel opdracht om gjin fierdere oanfallen mear te dwaan oant de 15e Pânserdifyzje arrivearre. Dêrnjonken ûnthefte er Streich fan syn post. [[File:Tobruk_1941_-_British_Matilda_tanks.jpg|thumb|left|260px|[[Grut-Brittanje|Britske]] Matildatanks by [[Tobruk]], yn [[1941]].]] Wylst er wachte op 'e 15e Pânserdifyzje, liet Rommel de Dútske troepen har om Tobruk hinne yngrave. De Italjanen sette er yn om it kuststedsje [[Bardia]], mear nei it easten ta, te besetten en om 'e frontliny oan 'e Egyptyske grins te bewekjen. Winliken wie it foar de Dútsers en Italjanen dreger om har troepen yn 'e Syrenaika te befoarriedzjen as dat it foar de Alliëarden wie om 'e Australiërs yn Tobruk fan iten en munysje te foarsjen, ek al waarden de Britske befoarriedingsskippen teheistere troch de ''Kriechsmarine'' en de ''Luftwaffe''. Under druk fan [[Winston Churchill]] sette generaal Wavell op [[15 maaie]] útein mei in tsjinoffinsyf fan beheinde skaal, mei as koadenamme [[Operaasje Brevity]], dy't lykwols nei ien dei al stopset wurde moast. Op [[15 juny]] giene de Alliëarden fannijs yn 'e tsjinoanfal, by [[Operaasje Battleaxe]], mar diskear waarden se nei in fjouwer dagen duorjende tankslach weromslein mei it ferlies fan 87 tanks (tsjin 25 fan 'e Dútsers). Fan gefolgen waard Wavell troch Churchill ûntheft fan syn kommando, en ferfongen troch generaal [[Claude Auchinleck]]. Yn [[augustus]] waard Rommel beneamd ta befelhawwer fan 'e nije Pânsergroep Afrika, dy't bestie út it Afrikakorps (de 15e en 21e Pânserdifyzjes) en fierders út 'e Dútske 90e Lichte Difyzje, ien Italjaanske pânserdifyzje en trije Italjaanske ynfanterydifyzjes. Rommel krige as stêfsjef [[Fritz Bayerlein]], wylst it Afrikakorps luitenant-generaal [[Ludwig Crüwell]] as kommandant krige. De beide Italjaanske pânserdifyzjes ''Ariete'' en ''Trieste'' bleaune bûten dizze kommandostruktuer, en foarmen tegearre it Italjaanske XXe Motorisearre Korps ûnder befel fan generaal [[Gastone Gambara]]. Yn [[oktober]] krige fjildmaarskalk [[Albert Kesselring]] it befel oer de Dútske en Italjaanske troepen yn it hiele [[Middellânske See|Middellânske-Seegebiet]]. ==== It Alliëarde tsjinoffinsyf (Operaasje Crusader) ==== Nei it mislearjen fan operaasje Batteleaxe reorganisearre generaal Auchinleck de Alliëarde troepen yn Egypte, dy't boppedat fuortsterke waarden fan twa nije korpsen, it XXXe en it XIIIe, dy't tegearre it [[Britske 8e Leger]] ûnder befel fan generaal [[Alan Cunningham]] foarmen. Mei 770 tanks en 1.000 fleantugen sette Auchinleck op [[18 novimber]] in grutskalich tsjinoffinsyf yn gong, dat de namme [[Operaasje Crusader]] krige. Dêrfoaroer hie Rommel as ûnderdiel fan 'e Pânsergroep Afrika yn totaal 260 Dútske tanks en 154 Italjaanske ta syn foldwaan. [[File:Bundesarchiv_Bild_183-B20800,_Nordafrika,_Rommel_und_Westphal_schieben_Auto.jpg|right|thumb|200px|Rommel yn 't spier om syn fêstrûne stêfauto wer los te krijen.]] It 8e Leger makke in súdlingse omtsjende beweging troch de woastyn om fan út it suden op Tobruk ta, wylst oare troepen de Italjaanske difyzjes by Bardia oanfoelen. Rommel besleat in plande oanfal op Tobruk op 'e lange baan te skowen en de besingeling fan 'e havenstêd op te jaan om it gefjocht mei de optsjende Britske troepen oan te gean. Auchinleck hie ûndersteld dat Rommel de Italjanen by Bardia te help komme soe, mar ynstee foel er it 8e Leger yn 'e woastyn oan by [[Sidi Rezegh]]. Wylst de Italjaanske ''Ariete''-Pânserdifyzje tebekwike moast, dêrby de Britten swiere ferliezen tabringend, sloech de 21e Pânserdifyzje de Britske oanfallen ôf. De folgjende dagen holden de Britten oan mei har oanfallen, wêrby't se stikje by bytsje al harren pânserûnderdielen yn 'e striid smieten. Rommel wachte oant de fijân himsels folslein fêstlein hie, en sette doe, op [[23 novimber]], in tsjinoanfal yn, wêrby't er mei de ''Ariete''-difyzje en de 21e Pânserdifyzje in omtsjende maneuver makke wylst de 15e Pânserdifyzje op syn posysje stânhold. Sa rekken de Britten alhiel besingele, en al slagge it har om har in wei út 'e fâle te fjochtsjen en nei [[Gabr Saleh]], yn it suden, te ûntkommen, ferlearen se dêrby wol twa-trêde diel fan harren pânserienheden. ==== Rommel syn tsjinoanfal ==== Nei de ferneatiging fan sa'n grut diel fan 'e Alliëarde legermacht besleat Rommel om mei-iens in tsjinoanfal te dwaan. Dy sette op [[24 novimber]] útein en krong djip efter de Britske frontlinys yn Egypte troch. Rommel wie him bewust fan 'e risiko's fan sa'n dryst dwaan, mar hy gie derfan út dat de Alliëarden troch har resinte nederlaach yn betizing wêze soene, en hy woe dêr safolle mooglik fan profitearje troch de Britske befoarriedingslinen troch te snijen. Generaal Cunningham reägearre krekt sa't Rommel hope hie, troch in algemiene weromtocht fan it 8e Leger te beoarderjen. Auchinleck arrivearre lykwols krekt op 'e tiid út [[Kaïro]] wei om dat befel werom te draaien. Dêrtroch rûn de tsjinoanfal úteinlik fêst, en moasten de Dútsers har weromlûke yn 'e Syrenaika. Rommel krige foar dizze riskante aksje in protte krityk te ferduorjen, û.m. fan it Dútske oerbefel, dat fûn dat er better earst de Alliëarde troepen om Tobruk hinne útskeakelje kinnen hie, dy't noch altyd in bedriging foar de Dútske flank foarmen. Rommel syn plan mislearre lykwols inkeld om't Auchinleck op in krúsjaal tiidstip op it slachfjild ferskynde; oars hie alles hiel oars útpakt. Wylst Rommel trochstate nei Egypte en sadwaande ferskate dagen net te berikken wie, moasten de Dútske troepen yn 'e Syrenaika harsels sjen te rêden. Kolonel [[Siegfried Westphal]] befoel de 21e Pânserdifyzje werom nei Tobruk te gean om 'e swakke Dútske linys dêre te fersterkjen. Op [[27 novimber]] foelen de Britske troepen yn 'e eastlike Syrenaika op 'e nij oan. Se brieken troch de belegering fan Tobruk hinne en makken kontakt mei de ferdigeners. Rommel, dy't syn tsjinoanfal bekeapje moatten hie mei in grut ferlies oan materieel dat net samar wer goedmakke wurde koe, wie net by steat en doch dêr wat oan; hy moast him der op dat stuit op talizze om safolle mooglik manskippen en materieel ûnskansearre út Egypte werom te lûken. Tsjin [[6 desimber]] wie it Rommel slagge en rêdt it Afrikakorps fan 'e ûndergong, en de deis dêrop foel er werom op in ferdigeningsliny ter hichte fan [[Gazala]], bewesten Tobruk, wylst syn troepen it allegeduerigen swier te ferduorjen hiene fan bombardeminten troch de ''Royal Air Force''. Sadwaande rekke it Italjaanske garnizoen fan Bardia ynsletten, en moast dat him úteinlik op [[2 jannewaris]] [[1942]] oerjaan. [[File:Bundesarchiv_Bild_183-1982-0927-503,_Bei_El_Agheila,_Rommel_bei_italienischer_Division.jpg|left|thumb|250px|Rommel yn oerlis mei syn ûnderhearrigen by [[El Agheila]] ([[jannewaris]] [[1942]]).]] Hoewol't se hast like útput en dusoardere wiene as de Dútsers en Italjanen, krongen de Alliëarden almar fierder op. Se waarden eefkes opholden by Gazala, mar brieken al fluch troch de Dútske ferdigening, wêrnei't se fierder westoan teagen oant se op [[30 desimber]] [[El Agheila]] berikten. Under Operaasje Crusader waard Rommel ferskate kearen hast kriichsfinzen makke troch de Alliëarden. Ien kear besocht er in [[Nij-Seelân|Nijseelânsk]] fjildhospitaal dat noch gewoan yn Alliëarde hannen wie, en blufte him derút troch in ynspeksje te hâlden en te freegjen oft der noch foarrieden nedich wiene. De Nijseelanners joegen him dêrop in listke mei saken dy't se wol brûke koene, en Rommel koe dêrnei sûnder swierrichheden fuortride (hy liet letter de needsaaklike medikaminten by it fjildhospitaal besoargje). In oare kear ried er mei syn stêfauto, dat in bútmakke Britske wein wie, by nacht oerenlang middenmank in kolône Britske transporttrucks sûnder dat immen it yn 'e gaten hie. ==== It twadde Dútske offinsyf ==== Op [[5 jannewaris]] [[1942]] krige it Afrikakorps 55 nije tanks en oare foarrieden, en dêrop begûn Rommel daliks mei it plannen fan in nije tsjinoanfal. Dy gie op [[21 jannewaris]] fan start. De Alliëarden hiene sa'n flugge wergroepearring net ferwachte, en se ferlearen yn koarte tiid 110 tanks en withoefolle oar swier materieel. Op [[29 jannewaris]] werovere it Afrikakorps Bengazy, en op [[3 febrewaris]] [[Timimi]], wylst de Alliëarden har wer oant Gazala weromlûke moasten. Tsjin [[april]] fan 1942 hie fjildmaarskalk Kesselring soarge dat de Britten op [[Malta]] hast stikkenbombardearre wiene, sadat de Dútsers it no boppe de Middellânske See yn 'e loft foar it sizzen hiene. Sadwaande kaam der fan dy tiid ôf in stream oan nije foarrieden by it Afrikakorps binnen. Rommel koe doe begjinne mei it plannen fan syn nij grut offinsyf. Hy hie it yn 't sin en tsjoch om 'e Alliëarde stellings by Gazala hinne, en fal de Britten yn 'e rêch oan. [[File:P-III tank in Africa April 1942.jpg|right|thumb|250px| In kamûflearre PzK mpw III-reau yn [[Noard-Afrika]].]] Underwilens wiene ek de Britten in oanfal oan it plannen. Hja beskikten oan it front oer 900 tanks, wêrûnder 200 nije [[M3 Lee|Grant]]-tanks. Dêrfoaroer koe Rommel yn totaal 320 Dútske en 240 Italjaanske tanks yn it fjild bringe. Under de Dútske tanks wiene 50 fan it lichte [[Panzer II]]-model, wylst alle Italjaanske tanks mar swak bewapene en licht bepânsere wiene. Ek op it mêd fan ynfantery en artillery wiene de Dútsers yn 'e minderheid. Rommel moast it dan ek hawwe fan syn superieure 88&nbsp;mm-antytankwapens, mar dêr hied er te min fan. Yn 'e loft holden de Dútsers en de Alliëarden inoar yn dy snuorje yn Noard-Afrika yn lykwicht. Op [[26 maaie]] gie Rommel yn 'e oanfal, yn in treffen dat de [[Slach by Gazala]] kaam te hjitten. Syn Italjaanske ynfantery foel de fêstingwurken fan Gazala fanút it westen oan, ûnderstipe troch lytse tankdetasjeminten. Dêrmei waard de yndruk wekke as woe Rommel in frontale oanfal prebearje, wylst er yn wurklikheid by nacht mei alle oare motorisearre en pânsere troepen fia de woastyn om 'e Alliëarde fortifikaasjes hinne teach. De oare moarns foel de Dútsk-Italjaanske haadmacht út it suden wei oan en ûntstie der in tankslach, wêrby't beide partijen swiere ferliezen oan materieel en manskippen litten. Rommel syn plan om Gazala te besingeljen mislearre, en hy ferlear in trêdepart fan syn middelswiere tanks. Nei't er de striid op [[28 maaie]] ferfette hie, drigen swiere Britske tsjinoanfallen it Afrikakorps ôf te snijen fan syn befoarriedingslinen. Rommel liet hohâlde mei de útstrutsen Britske [[lânmyn|minefjilden]] yn 'e rêch, sadat de Britten him net yn 'e skjirre nimme koene. Dêrop liet er de Italjaanske ynfantery in paad frijmeitsje troch de minefjilden sadat de tanks befoarriede wurde koene. Dêrnei gied er wer oer ta de oanfal, optsjend nei it westen mei eleminten fan it Italjaanske Xe Korps. Op [[2 juny]] died er mei de Dútske 90e Lichte Difyzje en de Italjaanske ''Trieste''-Pânserdifyzje in wraam op it bolwurk fan 'e [[Frankryk|Frije Frânsen]] by [[Bir Hakeim]], mar pas op [[11 juny]] slagge it him en nim dat yn. Mei Bir Hakeim feilich yn 'e rêch, en syn lofterflank beskerme troch de Britske minefjilden, sette er dêrnei wer ôf nei it noarden. De Britten, dy't no it risiko rûnen om fêst te reitsjen tusken de Dútsers en har eigen minefjilden, koene net oars as tebekwike nei it easten, en begûnen sadwaande op [[14 juny]] oan in weromtocht nei Egypte. Op [[15 juny]] berikten de Dútsers de kust, en dêrmei sniene se de weromtocht ôf fan 'e Alliëarde troepen dy't Gazala noch beset holden. Wylst de fijân noch yn betizing ferkearde, sette Rommel syn opmars fuort yn 'e rjochting fan Tobruk, dat no ferdigene waard troch de 2e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] Ynfanterydifyzje, fersterke troch eleminten fan it eardere Australyske garnizoen. De ferdigening wie min organisearre en in soad soldaten wiene noch oan it bekommen fan 'e gefjochten by Gazala. Rommel hie leard fan syn eardere flater, en troch diskear fluch mei man en macht oan te fallen, slagge it him om 'e stêd op [[21 juny]] yn ien dei te feroverjen en 33.000 Alliëarde soldaten kriichsfinzen te nimmen. Foar dy oerwinning ferhefte Hitler Rommel ta fjildmaarskalk. Rommel stie no op it punt om Aleksandrië yn te nimmen en de Britten út Egypte te ferdriuwen. It Alliëarde oerbefel siet mei de hannen yn it hier, want men wie bang dat Rommel dêrnei trochstjitte soe nei it [[Midden-Easten]] mei syn weardefolle [[ierdoalje|oaljeboarnen]], en dan soed er yn in reuseftige skjirremaneuver fia de [[Kaukasus]] kontakt meitsje kinne mei de Dútske troepen dy't yn súdlik [[Ruslân]] opteagen. [[File:Rommel's_Africa_uniform.jpg|left|thumb|200px|It woastynunifoarm fan Rommel yn it Dútske Tankmuseum te [[Meunster (stêd)|Meunster]].]] ==== De stjit nei Egypte ==== It Afrikakorps state troch nei Egypte, dêr't Rommel nettsjinsteande de ferliezen dy't er yn 'e Slach by Gazala lit hie, sûnder opûnthâld de Alliëarde fêsting [[Mersa Matruh]] oanfoel. It wie him deroan gelegen om foar te kommen dat de Britten in nije ferdigeningsliny opsette koene. Dizze aksje kaam him lykwols op 'e nij op krityk te stean, mei't syn opmars yn Egypte syn foarrielinen oansjenlik langer makke. Oan 'e oare kant soene syn logistike swierrichheden as snie foar de sinne fuortteie as it him slagge en nim Aleksandrië yn. Underwilens hie Kesselring in oanfal op Malta pland, en doe't dy it spul ôfblaze moast fanwegen Rommel syn nije offinsyf, wied er op syn sêfts sein net bliid en protestearre er fûleindich. Mar Hitler joech Rommel gelyk, want as it slagje soe en ferdriuw de Alliëarden út Egypte, dan soe dat in ûnbidige oerwinning wêze. Op [[22 juny]] sette Rommel syn offinsyf eastoan troch. Auchinleck hie ûnderwilens besletten om it Britske 8e Leger werom te lûken op yn 't foar tarette stellings by [[El Alamein]], healwei Aleksandrië en de Libyske grins, wylst er twa legerkorpsen efterliet by Mersa Matruh om Rommel op te hâlden. Betizing by de Alliëarde legerlieding soarge der lykwols foar dat it Xe Korps, besteande út fjouwer ynfanterydifyzjes, op [[26 juny]] troch de Dútsers en Italjanen besingele rekke. Ien fan 'e difyzjes wist yn 'e nacht fan 26 op [[27 juny]] in útbraak te forsearjen, en yn 'e twa folgjende dagen wisten de oare trije difyzjes har ek in wei nei it easten ta te fjochtsjen. Mersa Matruh foel op [[29 juny]], en mei de fêsting makke Rommel ek 6.000 Alliëarde soldaten kriichfinzen en ûnbidige foarrieden en in grutte hoemannichte materieel bút. ==== De Slach by El Alamein ==== =====De Earste Slach by El Alamein===== Nei de ynname fan Mersa Matruh sette Rommel syn opmars nei it easten en de efterfolging fan it 8e Leger fuort. Dat hie ûnderwilens de stellings by El Alamein berikt, dêr't troch de foar tanks ûnbegeanbere [[Qattaradepresje]] yn it binnenlân mar in relatyf smelle stripe lân ferdigene hoegde te wurden. Op [[1 july]] begûn de [[Earste Slach by El Alamein]], mar tsjin dy tiid hie Rommel troch meganyske swierrichheden en branjetekoarten noch mar 13 funksjonele tanks oer. Boppedat wiene syn troepen sa stikken as stikken fan it wikenlange fjochtsjen sûnder skoft. Hoewol't er noch mar in pear hûndert km fan 'e [[piramiden fan Giza|piramiden]] ôf wie, koe Rommel foarearst net fierder komme. Nei hast in moanne fan healslachtige gefjochten groeven beide partijen har yn om nije foarrieden ôf te wachtsjen en út te rêsten. Dit wie yn Rommel syn eagen sa mis as it mar koe, mar der bestie op dat stuit gewoan gjin oare mooglikheid. =====It simmerskoft===== Rommel hope de ympasse by El Alamein sa fluch mooglik te trochbrekken, foàr't de Britten grutte oantallen farske soldaten oanfiere koene. Om't de Dútsers it diel fan 'e [[Middellânske See]] tusken [[Kreta]] en de [[Syrenaika]] behearsken, moast frijwol de hiele Alliëarde befoarrieding om [[Kaap de Goede Hoop]] hinne en troch de [[Reade See]] nei Egypte stjoerd wurde, mar oan 'e oare kant wiene de [[Feriene Steaten|Amerikanen]], dy't ûnderwilens troch de [[Japan]]ske [[oanfal op Pearl Harbor]] by de oarloch belutsen rekke wiene, no ek úteinset mei it stjoeren fan foarrieden. Boppedat rûnen de foarrielinen fan it Afrikakorps foar it grutste part noch altyd fia de havens fan [[Tripoly (Lybje)|Tripoly]] en [[Bengazy]], dêr't it materieel dan mei frachtweinen wei troch de woastyn nei Egypte karke wurde moast. Sadwaande koe it Afrikakorps him net wergroepearje. Wat it noch minder makke, wie dat it Italjaanske oerbefel derop stie om 'e Italjaanske troepen earder en flugger te befoarriedzjen as harren Dútske bûnsgenoaten. Underwilens waard de Britske generaal Auchinleck troch Churchill út syn funksje ûntheft, nettsjinsteande it feit dat er Rommel syn opmars ta stilstân brocht hie. As Alliëarde befelhawwer yn Noard-Afrika waard er ferfongen troch generaal [[Harold Alexander]], en as kommandant fan it 8e Leger troch generaal [[William Gott]]. It fleantúch fan dy lêste waard lykwols troch de Dútsers delsketten, wêrby't de Gott om it libben kaam. Dêrnei waard it befel oer it 8e Leger taparte oan generaal [[Bernard Law Montgomery]]. ===== De Slach by Alam El Halfa ===== Sa't Rommel al freze hie, ûntfongen de Britten in stadige stream fan foarrieden, en yn [[augustus]] kaam der sels in grut konfoai fan mear 100&nbsp;ton binnen. Doe't er dat hearde, besleat Rommel dat er net langer wachtsje koe, en op [[30 augustus]] sette er mei de Dútske 15e en de 21e Pânserdifyzjes, de Dútske 90e Lichte Difyzje en it Italjaanske XXe Motorisearre Korps de oanfal yn, mei as doel om 'e liny fan El Alamein op it súdlikste punt te trochbrekken. Dêr bestie it terrein nammentlik inkeld út flak woastyngebiet, sadat de ferdigeners gjin gebrûk meitsje koene fan lânskipseleminten. De Alliëarden wiene har dêr lykwols fan bewust, en hiene dêrom op dat plak de haadferdigeningsliny in stik fierder nei it easten opset, op 'e [[Alam El Halfa]]-heuvelrêch. Rommel briek mei gemak troch de El Alamein-liny, en it is de fraach oft er miende dat it allegear sa maklik gie of dat er sa wanhopich Britske foarrieden bútmeitsje woe dat er in gok weage. Yn elts gefal rûn er lyk yn 'e fâle, en kaam fêst te sitten yn in gebiet dêr't it optilde fan minefjilden en [[driuwsân]], wylst syn troepen swier ûnder fjoer nommen waarden troch de Britske artillery en de ''Royal Air Force''. Tsjin [[2 septimber]] besefte er dat it neat wurde koe, en loek er him werom. Montgomery hie plannen makke om 'e Dútske weromtocht ôf te snijen, mar besleat úteinlik om 'e fijân gean te litten en sa de krêften fan syn eigen troepen te sparjen. Yn 'e nacht fan 2 op [[3 septimber]] prebearre er mei de Nijseelânske 2e Difyzje en de Britske 7e Pânserdifyzje in oanfal út it noarden, mar doe't de Dútske 90e Lichte Difyzje alderfûleindichst fan him ôfbiet, liet er de oanfal hohâlde. Rommel wie no werom by ôf, mar hy hie 2.940 manskippen, 50 tanks, 50 stiks geskut en, slimmer as al it oare byinoar, 400 frachtweinen ferlern, dy't krúsjaal wiene foar de befoarrieding fan it Afrikakorps. Montgomery hie 68 tanks ferlern, mar koe dat ferlies folle better ynkassearje, en fierders wiene syn ferliezen folle lichter as dy fan 'e Dútsers. De ''Royal Air Force'' wie no oppermachtich yn 'e loft, en fersterkings koe Rommel wol op syn búk skriuwe. Hy begûn te beseffen dat er de woastynoarloch net winne kinne soe. ===== De Twadde Slach by El Alamein ===== Yn [[septimber]] setten de Alliëarden útein mei in stikmannich oanfallen tsjin logistyk wichtige havens en befoarriedingspunten. De foarrieden dy't it Afrikakorps berikten waarden sadwaande almar minder yn hoemannichte. Boppedat rekke Rommel sels yn 'e minnichte, en moast er mei sikeferlof gean nei Dútslân om op te betterjen. Dêrtroch wied er ôfwêzich doe't Montgomery op [[23 oktober]] [[1942]] de oanfal iepene yn wat de [[Twadde Slach by El Alamein]] komme soe te hjitten. Hoewol't Rommel fuortendaliks nei Afrika weromkearde doe't er dat nijs krige, koste it him twa krúsjale dagen om syn troepen te berikken. De Dútske ferdigening by El Alamein wie in statyske ferdigening, om't der simpelwei te min branje wie foar in mear mobile definsive macht. Rommel hie ferdigeningswurken mei minefjilden, artillery en mitraljeursnêsten oanlizze litten, dy't syn ynfantery yn 'e gelegenheid stelle moasten om 'e fijân op te kearen oant it krappe pânsermaterieel dat yn reserve holden waard it striidtoaniel berikke koe. [[File:Busto_Rommel.jpg|right|thumb|200px|In búste fan Rommel yn it Oarlochsmuseum fan [[El Alamein]], yn [[Egypte]].]] Under Rommel syn ôfwêzigens waard it Afrikakorps laat troch generaal [[Georg Stumme]], mar dy beswiek ûnder de earste gefjochten oan in [[hertoanfal]]. Dat soarge foar betizing ûnder de Dútsers oant generaal [[Wilhelm von Thoma]] it befel oernaam. Nei't Rommel sels wer by El Alamein oankommen wie, waard him trochdien dat de branjefoarrieden op in jammerdearlik leech nivo belâne wiene. Boppedat hie it Afrikakorps by tsjinoanfallen op [[24 oktober|24]] en [[25 oktober]] in protte tanks ferlern. Likegoed begûn Rommel op [[26 oktober]] mei in nije grutskalige tsjinoanfal om 'e Alliëarden werom te smiten, mar dat kaam him op nije ferliezen te stean. Oan 'e oare kant litten ek de Alliëarden swiere ferliezen, en om syn tanks te sparjen, liet Montgomery de oanfal stilhâlde oant er op [[2 novimber]] Operaasje Supercharge begjinne koe, wêrby't de Alliëarden 4 km djip yn 'e Dútske en Italjaanske stellings trochkrongen. Nei't in nije tsjinoanfal fan Rommel fêstrûn wie om't er noch mar 35 funksjonele tanks oer hie en de ''Royal Air Force'' hear en master yn 'e loft wie, besleat Montgomery op [[3 novimber]] dat er it him wol oan tiid dwaan koe en wachtsje op nije fersterkings. Dat skoft yn 'e slach wie krekt wêr't Rommel ferlet fan hie om it Afrikakorps werom te lûken, mar just doe ûntfong er in direkt befel fan Hitler sels om te oerwinnen of te stjerren. Mei't er him der suver net ta bringe koe ta en slaan in befel fan 'e ''Führer'' yn 'e wyn, ferspile er in dei oant syn ferdigening noch fierder yn 't ûnleech brocht wie, foar't er úteinlik dochs besleat om syn troepen werom te lûken. Neitiid soe Rommel sizze dat it him it meast muoide fan al syn tiid yn Noard-Afrika dat er doe net daliks syn eigen sin trochsetten hie. Montgomery ferfette syn oanfal op [[4 novimber]] mei nije moed en farske troepen, wêrby't er 500 tanks pleatse koe foar Rommel syn likernôch 20 restearjende tanks oer. Tsjin 'e middeisoere rekke it Italjaanske XXe Motorisearre Korps alhiel besingele en in pear oeren letter waard it troch de Britten ferneatige. Dat sloech in bresse fan 20 km breed yn 'e Dútske liny, dêr't doe mei feart en faasje Britske pânsere en motorisearre legerûnderdielen trochhinne stoden. Mei't fan gefolgen it hiele Afrikakorps op it punt stie om ynsletten te reitsjen, koe Rommel doe Hitler syn befel net mear goedkrije, en sette er, fierstente let, dochs noch útein mei syn weromtocht. It wie de ûnferskilligens dy't Hitler yn dit gefal foar Rommel syn manskippen oer blike liet, dy't de fjildmaarskalk úteinlik fan syn ''Führer'' ferfrjemde. Tsjin 'e tiid dat er yn [[1943]] foargoed Afrika ferliet, wie Rommel in ferbittere man wurden. It Dútske ferlies yn 'e Twadde Slach by El Alamein soe neitiid mei de [[Slach om Stalingrad]] en de [[Slach by Midway]] as ien fan 'e kearpunten yn 'e Twadde Wrâldoarloch beskôge wurde. ==== Rommel syn ôftocht ==== It slagge Rommel en lûk it grutste part fan syn pânsere en motorisearre troepen út El Alamein werom, al moast in protte materieel efterlitten wurde fanwegen branjetekoarten en giene noch mear legerûnderdielen ferlern dy't wanhopige efterhoedegefjochten fiere moasten om 'e Alliëarden langernôch tsjin te kearen dat de rest fan it Afrikakorps ûntkomme koe. De swiere [[rein (delslach)|rein]], dy't de Alliëarde fleantugen oan 'e grûn hold, spile de weromtocht yn elts gefal yn 'e kaart. Mar de Italjaanske ynfanterydifyzjes en de 600 man tellende Dútske parasjutistebrigade fan generaal [[Hermann-Bernhard Ramcke]], dy't gjin motorisearre ferfier hiene, koene it tempo geandefoets net byhâlde, mei as gefolch dat de Italjanen kriichsfinzen makke waarden troch de Alliëarden. De Dútske parasjutisten, lykwols, oerfoelen by nacht in Britske befoarriedingskolône en naaiden út mei de Alliëarde frachtweinen. Nije efterhoedegefjochten fûnen plak op 'e strjitwei by de kust lâns, mar nearne koe Rommel in ferdigeningsliny opsette, om't er te min tanks en branje hie om syn súdlike flank te ferdigenjen tsjin in omtsjende beweging fan 'e Alliëarden troch de woastyn. Nettsjinsteande oarders fan Hitler en [[Benito Mussolini|Mussolini]] om stil te hâlden en him dea te fjochtsjen, sette Rommel syn weromtocht nei it westen fuort. Hy liet de hiele Syrenaika efter him, en hoewol't de terreinsgesteldheid yn [[Tripolitaanje]] him liende foar ferdigening, liet er ek dat gebiet efter him, om him úteinlik werom te lûken yn [[Tuneezje]]. Fjildmaarskalk Kesselring hie foar Rommel syn dwaan gjin goed wurd oer, want elts fleanfjild yn Lybje dat yn Alliëarde hannen foel, makke dat de ''Royal Air Force'' in grutter berik krige. Rommel andere dêrop dat as er besocht hie en hâldt de Alliëarden yn Tripolitaanje tsjin mei syn troepen yn 'e steat dêr't se no yn ferkearden, dan soe it Afrikakorps folslein ferneatige wêze, en wiene de fleanfjilden likegoed yn Alliëarde hannen fallen. ====Yn Tuneezje==== By syn oankomst yn Tuneezje krige Rommel fersterkings yn 'e foarm fan 'e 10e Pânserdifyzje, dy't nei Noard-Afrika ta stjoerd wie om't de Alliëarden [[Marokko]] yn 'e hannen krigen hiene. Ferbittere murk Rommel op dat er by El Alamein winne kind hie as dy farske troepen dêrhinne stjoerd wiene. Daliks nei't er Tuneezje berikt hie, sette Rommel mei de 10e Pânseredifyzje de oanfal yn op 'e Amerikanen dy't opteagen fanút [[Algerije]] en dy't sadwaande syn oanfierlinen bedrigen. Yn [[febrewaris]] [[1943]] makke er yn 'e [[Slach by Kasserine]] koarte metten mei dizze nijynkommelingen, by wat syn lêste oerwinning fan 'e oarloch wêze soe. [[File:TigerITankTunis.jpg|left|thumb|250px|In [[Dútslân|Dútske]] [[Tiger I]]-tank, oermastere troch [[Feriene Steaten|Amerikanen]] yn [[Tuneezje]] ([[1943]].]] Dêrnei moast er him daliks wer tsjin 'e Britske troepen keare dy't him fan it suden út neisetten. De ein fan 'e Noardafrikaanske Kampanje wie no lykwols net mear foar te kommen, en Rommel koe it spul inkeld noch wat ophâlde. Yn it skoft dat er by Kasserine de Amerikanen in optater jûn hie, wie Rommel as kommandant fan 'e Pânsergroep Afrika ferfongen troch de Italjaanske generaal [[Giovanni Messe]]. Dat wie by wize fan erkenning dat dy pânsergroep (dy't no ek omneamd waard ta it Italo-Dútske Pânserleger) út ien Dútsk en trije Italjaanske legerkorpsen bestie. Hoewol't Messe no eins Rommel syn superieur wie, koene se mei-inoar troch ien doar, om't Messe sa diplomatyk wie om Rommel syn gong gean te litten. Dochs wie it in ûnkomfortabele sitewaasje, dat it wie foar eltsenien in opluchting doe't úteinlik de Legergroep Afrika skepen waard mei Rommel as befelhawwer, dy't bestie út it Italo-Dútske Pânserleger (dat no it 1e Italjaanske Leger kaam te hjitten) ûnder Messe en it Dútske 5e Pânserleger ûnder generaal [[Hans-Jürgen von Arnim]] yn noardlik Tuneezje. Rommel syn lêste offinsyf yn Noard-Afrika foel op [[6 maart]], doe't er it Britske 8e Leger yn 'e [[Slach by Medenine]] oanfoel mei de 10e, 15e en 21e Pânserdifyzjes. Montgomery, dy't yn 't foar warskôge wie troch de Britske ynljochtingetsjinst, stelde in grut tal stiks antytankgeskut yn Rommel syn paad op, en nei't er 52 tanks ferlern hie, liet Rommel de moedfearren hingje en loek er him tebek. It wie dúdlik dat der mear fersterkings komme moasten, dat op [[9 maart]] reizge Rommel yn it djipste geheim nei Dútslân ta, om Hitler persoanlik fan 'e needsaak dêrta te oertsjûgjen. Dat slagge lykwols net, en Rommel waard derfan wjerholden om noch nei Tuneezje werom te kearen. Syn befel waard oerdroegen oan Von Arnim, en de gefjochten giene noch twa moannen troch, oant [[13 maaie]] [[1943]], doe't generaal Messe him mei de lêste útputte restanten fan it Afrikakorps oerjoech oan 'e Alliëarden. ===Tuskenspul=== Op [[23 july]] [[1943]] waard Rommel nei [[Grikelân]] ta stjoerd om it befel oer te nimmen fan [[Legergroep E]], mei as doel om dêr in Britske ynfaazje út Noard-Afrika tsjin te kearen. Sa'n ynfal yn Grikelân wie Churchill in grut foarstanner fan, mar it plan waard úteinlik nea útfierd. Ynstee hinkstapsprongen de Alliëarden út Tuneezje fia [[Sisylje]] nei de [[Lears fan Itaalje]], en doe't it Italjaanske regear ûnder de druk beswiek en Mussolini ôfset waard, krige Rommel op [[17 augustus]] befel om him nei noardlik Itaalje te bejaan en dêr in ferdigeningsliny oan te lizzen. Hy sette syn haadkertier op oan 'e igge fan 'e [[Gardamar]] en krige it befel oer de nijfoarme [[Legergroep B]]. Op [[21 novimber]] waard Rommel syn âlde rivaal Kesselring lykwols it befel oer hiele Itaalje taskikt, en waard Rommel mei Legergroep B oerpleatst nei Normanje om in Alliëarde lâning op 'e Frânske kust foar te kommen. === Normanje (1943-1944) === Oars as [[Gerd von Rundstedt]], de Dútske oerbefelhawwer yn [[West-Jeropa]], en de pânserkommandanten [[Heinz Guderian]] en [[Leo Geyr von Schweppenburg]], leaude Rommel net dat de Dútske tankdifyzjes yn Frankryk yn it efterlân konsintrearre en yn reserve holden wurde moasten om 'e Alliëarden te ferslaan as se ienris lâne wiene. Syn ûnderfinings yn Afrika hiene him leard dat sokke pânserkonsintraasjes troch de Alliëarde loftmacht ferneatige wurde soene foar't se taslaan koene. Neffens him moasten de Alliëarden daliks nei de lâning weromslein wurde, want as se fan it strân ôf slaggen, dan soe it al te let wêze. [[File:Bundesarchiv_Bild_101I-300-1863-29,_Riva-Bella,_Waffenvorführung_Panzerwerfer,_Rommel.jpg|right|thumb|250px|Rommel ynspektearret de kustferdigening yn [[Normanje]].]] Rommel wie dan ek skokt om by syn oankomst yn Frankryk te ûntdekken dat de kustferdigening, de romrofte ''[[Atlantikwall]]'', net folle foarstelde. Sadwaande sette er daliks útein mei it fersterkjen fan ferdigeningswurken, it oanlizzen fan minefjilden en it opsmiten fan behinderjende opstakels op 'e Normandyske strannen. Fierders liet er ek obstakels pleatse yn fjilden dy't gaadlik wiene foar sweeffleantugen om yn te lânjen, fan in type dat bekend kaam te stean as de ''Rommelspargel'' ("Rommelsarperzje"). De strânobstakels needsaken de Alliëarden op [[D-Day]] om in lâning by [[êb]] te prebearjen, mei't se by [[floed (tij)|floed]] nea genôch lâningsboaten oer de hindernissen krije koene. En in lâning by êb wie om foar de hân lizzende redens beheind troch de tiid, wylst it strân folle breder wie en de Dútsers dus mear tiid hiene om 'e Alliëarde troepen út 'e ljochten te helpen. As Rommel mear tiid hân hie, soe it him slagge wêze kinne om in lâning yn Normanje alhielendal ûnmooglik te meitsjen. Rommel woe de kustferdigening fierder fuortsterkje troch de Dútske tanks yn lytse groepkes by de hiele kust lâns te legerjen. Dat liek Von Rundstedt wol nei fleanen. Op dit mêd besocht Hitler de koal en de geit te sparjen, troch it 1e SS-Pânserkorps west fan [[Parys]] te legerjen, fier genôch yn it binnenlân dat Rommel der neat oan hie, mar net fier genôch om fan wearde te wêzen foar Von Rundstedt. Yn Normanje stelde Rommel alle tanks ûnder syn befel sa foarlik mooglik op, mar de pânserdifyzjes, dy't krúsjaal wiene foar syn plan, hied er neat oer te sizzen. [[File:Bundesarchiv Bild 183-J16796, Rommel mit Soldaten der Legion "Freies Indien".jpg|left|thumb|250px|Rommel ynspektearret soldaten fan it [[Frije Yndyske Legioen]], besteande út kriichsfinzen of oerrûne [[Britsk-Ynje|Britsk-Yndyske]] troepen.]] Yn [[april]] [[1944]] setten de Alliëarden mei [[Operaasje Fortitude]] útein mei in stikmannich yngewikkelde misliedingsmaneuvers om 'e Dútsers derfan te oertsjûgjen dat de lâning by [[Kalês]] (Calais) plakfine soe. Frijwol alle Dútske haadofsieren, en Hitler ek, ferwachten no dat der twa lânings komme soene: de wichtichste oan 'e kust fan [[Pikardje]] en [[Frânsk-Flaanderen]], oan 'e igge fan it [[Nau fan Kalês]], en in twaddenien yn Normanje dy't inkeld bedoeld wêze soe as ôfliedingsmaneuver. De lâning, [[D-Day]], kaam úteinlik op [[6 juny]] [[1944]], doe't Rommel krekt net oanwêzich wie, mar in besyk brocht oan syn gesin. Hy reizge daliks werom nei Normanje doe't er it berjocht fan 'e lânings krige, mar om't Hitler en it Dútske oerbefel noch altyd in lâning by Kalês ferwachten, waard him de help ûntsein fan 'e 12e SS-Pânserdifyzje, dy't fuortby lei te [[Saint-Lo]]. Sadwaande koene de Alliëarden, doe't se ienris troch Rommel syn kustferdigening hinne brutsen wiene, yn 't earstoan frij maklik optsjen, mei't se mar mei swakke Dútske tsjinoanfallen te krijen hiene. Rommel sels hold tafersjoch by strategysk leine [[Caen]], dêr't inkeld de fûleindige wjerstân fan troepen ûnder [[Hans von Luck]] in Britske útbraak út Normanje op 'e earste dei fan 'e lânings tsjinkearde. Nettsjinsteande al Rommel syn krewearjen wisten de Alliëarden har brêgehaad lykwols út te wreidzjen. Tsjin 'e midden fan [[july]] moasten de Dútsers oeral tebekwike. Op [[17 july]], doe't er weromkearde fan in besyk oan it haadkertier fan generaal [[Sepp Dietrich]], de befelhawwer fan it 1e SS-Pânserkorps, waard Rommel syn stêfauto by [[Sainte-Foy-de-Montgommery]] besketten troch in [[Kanada|Kanadeeske]] [[Spitfire]] fan 'e [[Royal Canadian Air Force|RCAF]], mei as piloat [[Charley Fox]]. De sjauffeur besocht te ûntkommen troch gas te jaan, mar waard rekke yn lofterearm, mei as gefolch dat er de macht oer it stjoer ferlear en de auto fan 'e dyk rekke en tsjin in pear beammen oan botste. Rommel waard dêrby út 'e auto smiten, rekke ferwûne oan syn gesicht en rûn in trijedûbele skedelbrek op, sadat er yn it sikehûs bedarre. == It Komplot fan 12 July == Underwilens woeks ûnder in diel fan 'e Dútske elite it leauwe oan dat Hitler Dútslân nei de ûndergong ta late. Hoewol't Rommel earder nauwe bannen mei de ''Führer'' ûnderholden hie, wiene de relaasjes sûnt El Alamein aardich bekuolle. Likegoed wie Rommel gjin lid fan it anty-Hitler-kamp, al hied er wol konneksjes yn dy rjochting. Begjin [[1944]] begûnen trije fan syn bêste freonen, [[Karl Strölin]], de boargemaster fan [[Stuttgart]], en de generaals [[Alexander von Falkenhausen]] en [[Carl-Heinrich von Stülpnagel]], te besykjen om Rommel by de gearspanning tsjin 'e ''Führer'' te belûken. De lieders fan 'e gearspanning wiene der nammentlik fan oertsjûge dat se de stipe fan in fjildmaarskalk yn aktive tsjinst brek wiene ([[Erwin von Witzleben]], dy't it befel oer de ''Wehrmacht'' oernommen hawwe soe as de oanslach op Hitler slagge wie, hie dy rang, mar hy wie al sûnt [[1942]] bûten tsjinst). [[File:Bundesarchiv_Bild_183-J30704,_Ulm,_Beisetzung_Rommel.jpg|right|thumb|250px|Rommel syn lykprekaasje.]] De moetings tusken Rommel en de trije fertsjintwurdigers fan 'e gearspanning waarden beävensearre troch Rommel syn stêfsjef [[Hans Speidel]]. Hoewol't er tsjin in moardoanslach op 'e ''Führer'' bleau om't er miende dat dy yn it [[Tredde Ryk]] in boargeroarloch feroarsaakje soe, besleat Rommel yn [[febrewaris]] dochs om 'e gearspanning te stypjen, mei't er him ferplichte fielde om, sa't er it sels ûnder wurden brocht, ''"Dútslân te rêden."'' Hy besocht de lieders fan 'e gearspanning oer te heljen om Hitler ynstee te arrestearjen en te berjochtsjen foar syn misdieden. Dat wie lykwols in kânsleaze misje, mei't de ''Führer'' dêrfoar fierstente swier bewekke waard. Nei't kolonel [[Claus von Stauffenberg]] op [[20 july]] syn [[Komplot fan 20 July|bomoanslach op Hitler]] weage hie en de ''Führer'' der op wûnderbaarlike wize ûnskansearre oan ûntkomd wie, duorre it net lang foar't Rommel syn namme neamd waard. Von Stülpnagel, dy't it net oprêde om [[selsmoard]] te dwaan foar't er oppakt wurde koe, blafte by syn ferhear Rommel syn belutsenens derút, en letter joech ek in oare gearspanner, [[Caesar von Hofacker]], ûnder swiere folterings troch de [[Gestapo]] Rommel syn namme priis. De fjildmaarskalk waard dêrop yn syn wente te [[Ulm]] ûnder [[hûsarrest]] pleatst. [[File:Erwin rommel death.jpg|thumb|left|220px|In tinkstien foar Erwin Rommel op it plak dêr't er twongen waard en nim syn eigen libben.]] == Dea == Der waard by wize fan [[kriichsrie]] in "Hôf fan Militêre Ear" gearstald om oer de by de gearspanning belutsen militêren te oardieljen. Dêryn hiene sawol Von Rundstedt as Guderian sitting, twa mannen dêr't Rommel al earder spul mei hân hie. Dit hôf besleat dat Rommel ûnearfol út 'e ''Wehrmacht'' ûntslein wurde moast en dêrnei berjochte troch it saneamde [[Hôf fan it Folk (Dútslân)|Hôf fan it Folk]] fan opperrjochter [[Roland Freisler]], dat altyd yn it gelyk fan 'e oanklager oardiele. Hoewol't Rommel syn lot dus al fêstlei, wifele Hitler. Rommel wie nammentlik noch altyd fierwei de populêrste legeroanfierder fan Dútslân, en it soe funest wêze foar it moreel fan 'e Dútske troepen as sa'n man yn 't iepenbier oanmurken waard foar in ferrieder. Yn oerlis mei fjildmaarskalk [[Wilhelm Keitel]] besleat de ''Führer'' sadwaande om Rommel de kâns te jaan en meitsje himsels fan kant. Op [[14 oktober]] [[1944]] waard de fjildmaarskalk thús besocht troch twa generaals fan Hitler syn haadkertier, [[Wilhelm Burgdorf]] en [[Ernst Maisel]], dy't him de sitewaasje foarleine. Òf hy makke sels in ein oan syn libben, òf net inkeld hysels soe ferfolge wurde, mar syn gesin en syn stêf krektlyk. As er de hân oan himsels sloech, soed er in [[steatsbegraffenis]] krije as oarlochsheld, en syn frou en bern soene fan syn legerpinsjoen libje kinne. Nei't er him in pear minuten ôfsûndere hie om syn kar te beprakkesearjen, kundige Rommel oan dat er de [[syanide]]pil ynnimme soe dy't Burgdorf by him hie. Hy lei de saak en syn beslút út oan syn frou en soan en stapte doe mei Burgdorf en Maisel yn 'e auto, dy't troch SS-serzjant Heinrich Doose nei in stil plakje op 'e romte deunby it doarp [[Herrlingen]] riden waard. Dêr ferlieten Maisel en Doose de auto en lieten Rommel allinne mei Burgdorf. Fiif minuten letter waarden se weromwonken troch Burgdorf en lei Rommel stil foaroer yn 'e auto, dea. [[File:Rommels-grab.jpg|right|thumb|250px|It grêf fan Erwin Rommel.]] De Dútske befolking krige te hearren dat Rommel beswykt wie oan 'e ferwûnings dy't er oprûn hie by de besjitting fan syn stêfauto, yn Normanje. Hitler liet in dei fan nasjonale rou ôfkundigje, en Rommel waard mei militêre eare begroeven. Neffens syn soan Manfred wie it feit dat de begraffenis yn Ulm plakhie ynstee fan yn Berlyn, in betingst dat Rommel sels oan syn dea ferbûn hie. De ''Führer'' stjoerde Von Rundstedt (dy't op dat stuit net wist dat Rommel syn dea eins troch Hitler beoardere wie) om him te fertsjintwurdigjen op 'e begraffenis. Tsjin Rommel syn lêste winsk yn oerdieken de nazys syn deakiste mei [[heakkekrús|heakkekrusen]]. De wierheid oer Rommel syn dea kaam pas út doe't Charles Marshall, in ofsier fan 'e Alliëarde ynljochtingetsjinst, yn [[april]] [[1945]] in petear hie mei syn widdo Lucia Rommel. Erwin Rommel kaam te Herrlingen, in eintsje bûten Ulm, te hôf, en desennialang holden feteranen fan it Afrikakorps dêr elts jier op syn stjerdei in betinking. Op it plak fan syn dea waard letter in monumint oprjochte. Nei de oarloch publisearre de Britske militêr histoarikus kaptein [[B.H. Liddell Hart]] Rommel syn deiboek en brieven ûnder de titel ''The Rommel Papers''. Rommel is de iennichste lieder fan it Tredde Ryk dy't in eigen museum hat. ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://tvschoenfilm.com/index.php?lang=eng&c=filmographie&id=13 In dokumintêre fan Dútske makkelei oer Erwin Rommel] *{{en}}[https://www.channel4.com/history/microsites/R/real_lives/rommel.html In dokumintêre fan Ingelske makkelei oer Erwin Rommel] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Erwin_Rommel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Erwin Rommel}} }} {{Nijsgjirrige side}} {{DEFAULTSORT:Rommel, Erwin}} [[Kategory:Erwin Rommel| ]] [[Kategory:Dútsk militêr yn de Earste Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútsk militêr yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútsk maarskalk]] [[Kategory:Militêr strateech]] [[Kategory:Dútsk publisist]] [[Kategory:Dútsk kriichskundige]] [[Kategory:Dútsk deiboekskriuwer]] [[Kategory:Dútsk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Persoan berne yn 1891]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1944]] n2996tjlgj22vspixnblvqah7agf1sc 0 29877 1239135 1171076 2026-08-24T06:30:33Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Egmond oan See]] omneamd ta [[Egmond aan Zee]]: Stiet net op 'e list ferfryske plaknammen. 1171076 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:StrandEgmondaanZee-9.jpg|thumb|218px|Fjoertoer J.C.J. van Speijk, mei gebou rêdingsbrigade.]] '''Egmond oan See''' is in baaiplak yn 'e gemeente [[Bergen (Noard-Hollân)|Bergen]], yn 'e Nederlânske provinsje [[Noard-Hollân]]. Yn it doarp wurdt fan âlds it [[Egmondsk]] sprutsen, dat in [[Westfryske dialekten|Westfrysk]] [[dialekt]] is, hoewol't it omlizzende gebiet ta it [[Kennemerlânsk]]e dialektgebiet heart. {{stobbe|plak en as gemeente‎}} {{GemeenteBergen}} [[Kategory:Plak yn Bergen (Noard-Hollân)]] n31uy3h9u4r3po7som4fot29ja1tm1f 1239137 1239135 2026-08-24T07:09:37Z RomkeHoekstra 10582 Stobbeberjocht ferwidere, + ynfoboks, tekst oernommen fan Nederlânsktalige wikipredyside. 1239137 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Egmond aan Zee | ôfbylding = Egmond aan Zee - lighthouse zoomed.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De J.C.J. van Speijk-fjoertoer yn Egmond oan See | flagge = Egmond aan Zee vlag.svg | wapen = Egmond aan Zee wapen.svg | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Noard-Hollân ynwenners|Egmond aan Zee}} <small>({{Statistyk wenplak Noard-Hollân ynwenners|TXT=Year}})</small> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of North Holland.svg|20px|border]] [[Noard-Hollân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2=[[Bergen (Noard-Hollân)|Bergen]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = 1931 | tiidsône = [[UTC]]+1 | simmertiid = UTC+2 | koördinaten = | webside = [https://www.egmond.nl/ www.egmond.nl] | mapname = Noard-Hollân | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 37 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 37 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL - Bergen NH - Egmond aan Zee.png | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje Egmond aan Zee yn 'e gemeente Bergen }} '''Egmond aan Zee''' (yn it spraakgebrûk faak Egmond oan See neamd) is in baaiplak yn 'e gemeente [[Bergen (Noard-Hollân)|Bergen]], yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Noard-Hollân]]. Yn it doarp wurdt fanâlds it [[Egmondsk]] sprutsen, dat in [[Westfryske dialekten|Westfrysk]] [[dialekt]] is, hoewol't it omlizzende gebiet ta it [[Kennemerlânsk]]e dialektgebiet heart. It doarp wurdt troch de bewenners Derp neamd en de bewenners wurde Derpers neamd. == Skiednis == Yn it jier [[977]] soe efter de dunen it doarp ûntstien wêze. Neffens it ferhaal boude immen mei de namme Walgerus, in heareboer út [[Egmond-Binnen]], tsien huzen foar earme húshâldings. Dy mochten dêr fergees wenje en krigen it rjocht om op see te fiskjen, op betingst dat se tsien persint fan harren fangst ôfstean soene oan 'e [[Abdij fan Egmond]] yn Egmond-Binnen. Walgerus soe ek in tsjerkje stifte hawwe ta eare fan 'e [[Agnes fan Rome|hillige Agnes]]. [[Ofbyld:Toussaint, Willem (1865-1929), Afb ANWS00244000033.jpg|thumb|left|Fiskersboaten op it strân by Egmond aan Zee (1891).]] Egmond oan See ûntjoech him dêrnei ta in echt fiskersdoarp. Om it jier 1400 hinne ûntstie dêr de saneamde [[pink (skip)|pink]], in lytse [[platboaiem]] fan likernôch 5,5 by 2,5 meter. It skip wie oernaadsk boud en hie in folslein platte boaiem, sadat it op rollen fan 'e skipsskuorre nei it strân ferfierd wurde koe. Mei't dielen fan 'e kust troch de see ôfslein waarden, gyng in part fan it doarp ferlern. By de [[Alderheljenfloed (1570)|Alderheljenfloed]] fan 1 novimber 1570 waarden fyftich huzen troch de see ferswolge. By in swiere stoarm yn novimber 1741 ferdwûnen nochris 36 huzen en de tsjerke mei toer yn 'e see. Egmond oan See wie oant [[1 july]] [[1978]] in selsstannige gemeente. Op dy datum waard it doarp mei de gemeente [[Egmond-Binnen]] gearfoege ta de gemeente [[Egmond (gemeente)|Egmond]]. Op 1 jannewaris 2001 fusearre Egmond mei de gemeenten [[Skoarl]] en [[Bergen (Noard-Hollân)|Bergen]] ta de hjoeddeiske gemeente [[Bergen (Noard-Hollân)|Bergen]]. == Taal en religy == [[Ofbyld:Egmond aan Zee - Church A.jpg|thumb|left|Sint-Agnestsjerke.]] It dialekt fan Egmond oan See, it Egmondsk of Derpsk, wurdt rekkene ta it [[Westfrysk (dialektgroep)|Westfrysk]] en heart ta de meast ôfwikende subdialekten dêrfan. De [[Aldkatolike Tsjerke]] is it grutste [[tsjerkegenoatskip]] yn Egmond aan Zee. De parochy fan 'e hillige Agnes heart ta de grutste âldkatolike parochys fan Nederlân. == Rêdingsbrigade == De Egmondske [[rêdingsbrigade]] is oprjochte om swimmers yn need en slachtoffers fan ûngemakken op it strân fan Egmond te helpen. De brigade jout praktyske help oan minsken dy't dat nedich hawwe en besiket ûngemakken sa folle mooglik te foarkommen troch previntyf te hanneljen. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Katwijk aan Zee}} }} {{GemeenteBergen}} [[Kategory:Plak yn Bergen (Noard-Hollân)]] itpbosqb1x8kj6h2uep3il59bnq3fih 14 36395 1239088 1115983 2026-08-23T20:26:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1239088 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Arbeid]] [[Kategory:Arbeidsrjocht]] [[Kategory:Organisaasje]] [[Kategory:Sosjale skiednis]] [[Kategory:Syndikalisme]] [[Kategory:Beropsorganisaasje]] fnrnewiqj3u57ie0c5bw9by9526toq0 0 41555 1239120 1224272 2026-08-24T04:47:06Z Kneppelfreed 2013 1239120 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Freepsum | ôfbylding = ChurchFreepsum.jpg | ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Freepsum | flagge = | wapen = DEU Freepsum COA.svg | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1 = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3 = | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = | ynwennertal = 375 <small>(2020)</small><ref>[https://www.krummhoern.de/gemeinde/daten-fakten/ ''Daten und Fakten''], gemeente Krummhörn, oproppen yn septimber 2025</ref> | oerflak = 7,34 km² | befolkingstichtens = 51/km² | stêdekloft = | hichte = 4 m | stifting = ± [[10e iuw]] | ferkearsieren = | postkoade = 26736 | netnûmer = 04923 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = 53° 25′ 6" NB, 7° 8′ 9" EL | webside = [https://www.krummhoern.de www.krummhoern.de] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = East-Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 25 | lat_sec = 6 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 8 | lon_sec = 9 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = KarteKrummhoern.png | ôfbyldingstekst99 = Kaart gemeente Krummhörn | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Freepsum''' is in [[terp]]doarp yn de gemeente [[Krummhörn]] yn de [[lânkring Auwerk]] yn [[East-Fryslân]]. Der wenje 413 minsken (31 desimber 2024) en leit sa'n tsien km noardwestlik fan [[Emden]]. == Geografy == Freepsum leit sa'n 3 km súdeastlik fan [[Pewsum]], it haadplak fan 'e gemeente. It terpdoarp ûntstie yn in [[knipklaai]]lânskip op de grins mei it eastlik dêrfan lizzend [[seeklaai]]gebiet. Sudeastlik fan it doarp lei de Freepsumer Mar, no drûchlein. It djipste punt leit 2,5 meter ûnder de seespegel en gou oant 1988 as meast lege punt fan Dútslân, mar der is fêststeld dat de gemeente Neuendorf-Sachsenbande in punt 3,5 meter ûnder de seespegel hat. == Skiednis == Freepsum wurdt foar it earst yn 'e 10e iuw neamd as ''Fresbrahtteshem'' en yn [[1255]] as ''Frebestum''. De hjoeddeistige plaknamme is sûnt [[1355]] gongber. It is in gearstalling fan de persoansnamme "Fresbraht" mei -um (hiem). De namme "Freshbraht" befettet op syn bar, njonken de stamnanne fan de [[Friezen]], it [[Aldnederdútsk]]e [[eigenskipswurd]] ''braht'', dat "glânzgjend" (ferlykje it [[Ingelsk]]e ''bright'') betsjut.<ref name="ochr">[https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Freepsum.pdf ''Freepsum, Gemeinde Krummhörn, Landkreis Aurich''.] (PDF; 893&nbsp;kB) Doarpsbeskriuwings fan it [[Ostfriesische Landschaft]]; oproppen op 14 desimber 2012.</ref> Yn Freepsum liet de Eastfryske [[haadling]] [[Folkmar Allena]] yn [[1404]] in boarch bouwe. Dy kaam letter yn it besit fan Ewo Houwerda fan [[Westerhusen]]. Yn [[1436]] waard it kompleks troch de [[Sirksena]]'s yn oparbeidzjen mei de [[Hamburch|Hamboargers]] ferwoastge. It materiaal waard brûkt foar it fersterkjen fan de fêsting yn Emden]].<ref>Frank Both: [https://www.ms-visucom.de/cgi-bin/ebidat.pl?id=6657 Freepsum] yn it wittenskiplike databank „EBIDAT“ fan it Jeropeeske Boargerynstitút, oproppen op 13 july 2021.</ref> Yn it [[Keninkryk Hannover|Hannoveriaanske tiidrek]] hearde Freepsum ta it Amt Emden (1824), dêryn ta it baljuwskip [[Larrelt]] en dêr wer yn it ûnderbaljuwskip Larrelt, dêr't njonken it haadplak en Freepsum ek [[Wybelsum]], [[Twixlum]], [[Logumer Vorwerk]], [[Groß Midlum]] en [[Westerhusen]] ta hearden.<ref>Curt Heinrich Conrad Friedrich Jansen: ''Statistisches Handbuch des Königreichs Hannover 1824''. side 165 f.; [https://archive.org/details/bub%20gb%20tG0AAAAAcAAJ/page/n400/mode/1up argivearre].</ref> De ''[[Kreisbahn Emden–Pewsum–Greetsiel]]'', hie yn Freepsum in stasjon, mar dy waard yn maaie 1963 sletten en dêrnei ôfbrutsen. Freepsum wie oant de foarming fan de gemeente Krummhörn yn 1972 in selsstannige gemeente. == Wapen == It wapen bestiet út in gouden wettermûne boppe in sulveren weagjende balke oan 'e foet fan it skyld.<ref name="leiner">Karl Leiner: ''Panorama Landkreis Norden. Bilder, Wappen, Menschen, Notizen.'' Landkreis Norden, Norden 1972. Side 117</ref> Yn it gebiet om Freepsum hinne stiene eartiids ferskate fan sokke wettermûnen, dy't sûnt 1664 tsjinnen foar it ôfwetterjen fan de trije marren om Freepsum hinne: de Freepsumer Mar, de Uhlsmar en de Sânmar. Blau en goud binne de wapenkleueren fan de famylje Allena, dêr't de njonkelytsen ferdwûne boarch ta hearde, dat yn 1404 yn it ferdrach tusken [[Keno I tom Brok|Keno tom Brok]] en Folkmar Allena as syn besit erkend waard. == Tsjerke == De [[Tsjerke fan Freepsum|Freepsumer tsjerke]] is yn de [[13e iuw]] boud. == Keppeling om utens == * [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Freepsum.pdf Beskriuwing fan Freepsum] (PDF; 893&nbsp;kB) yn 'e Doarpebeskriuwing fan it [[Ostfriesische Landschaft]] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{CommonsBalke}} {{Krummhörn}} [[Kategory:Krummhörn]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn East-Fryslân]] kvccbfn1zfll2y9mgg3yv244ztstmrs 1239121 1239120 2026-08-24T04:48:24Z Kneppelfreed 2013 plaatsje 1239121 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Freepsum | ôfbylding = ChurchFreepsum.jpg | ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Freepsum | flagge = | wapen = DEU Freepsum COA.svg | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1 = {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3 = | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = | ynwennertal = 375 <small>(2020)</small><ref>[https://www.krummhoern.de/gemeinde/daten-fakten/ ''Daten und Fakten''], gemeente Krummhörn, oproppen yn septimber 2025</ref> | oerflak = 7,34 km² | befolkingstichtens = 51/km² | stêdekloft = | hichte = 4 m | stifting = ± [[10e iuw]] | ferkearsieren = | postkoade = 26736 | netnûmer = 04923 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = 53° 25′ 6" NB, 7° 8′ 9" EL | webside = [https://www.krummhoern.de www.krummhoern.de] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = East-Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 25 | lat_sec = 6 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 8 | lon_sec = 9 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = KarteKrummhoern.png | ôfbyldingstekst99 = Kaart gemeente Krummhörn | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Freepsum''' is in [[terp]]doarp yn de gemeente [[Krummhörn]] yn de [[lânkring Auwerk]] yn [[East-Fryslân]]. Der wenje 413 minsken (31 desimber 2024) en leit sa'n tsien km noardwestlik fan [[Emden]]. == Geografy == Freepsum leit sa'n 3 km súdeastlik fan [[Pewsum]], it haadplak fan 'e gemeente. It terpdoarp ûntstie yn in [[knipklaai]]lânskip op de grins mei it eastlik dêrfan lizzend [[seeklaai]]gebiet. Sudeastlik fan it doarp lei de Freepsumer Mar, no drûchlein. It djipste punt leit 2,5 meter ûnder de seespegel en gou oant 1988 as meast lege punt fan Dútslân, mar der is fêststeld dat de gemeente Neuendorf-Sachsenbande in punt 3,5 meter ûnder de seespegel hat. == Skiednis == Freepsum wurdt foar it earst yn 'e 10e iuw neamd as ''Fresbrahtteshem'' en yn [[1255]] as ''Frebestum''. De hjoeddeistige plaknamme is sûnt [[1355]] gongber. It is in gearstalling fan de persoansnamme "Fresbraht" mei -um (hiem). De namme "Freshbraht" befettet op syn bar, njonken de stamnanne fan de [[Friezen]], it [[Aldnederdútsk]]e [[eigenskipswurd]] ''braht'', dat "glânzgjend" (ferlykje it [[Ingelsk]]e ''bright'') betsjut.<ref name="ochr">[https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Freepsum.pdf ''Freepsum, Gemeinde Krummhörn, Landkreis Aurich''.] (PDF; 893&nbsp;kB) Doarpsbeskriuwings fan it [[Ostfriesische Landschaft]]; oproppen op 14 desimber 2012.</ref> Yn Freepsum liet de Eastfryske [[haadling]] [[Folkmar Allena]] yn [[1404]] in boarch bouwe. Dy kaam letter yn it besit fan Ewo Houwerda fan [[Westerhusen]]. Yn [[1436]] waard it kompleks troch de [[Sirksena]]'s yn oparbeidzjen mei de [[Hamburch|Hamboargers]] ferwoastge. It materiaal waard brûkt foar it fersterkjen fan de fêsting yn Emden]].<ref>Frank Both: [https://www.ms-visucom.de/cgi-bin/ebidat.pl?id=6657 Freepsum] yn it wittenskiplike databank „EBIDAT“ fan it Jeropeeske Boargerynstitút, oproppen op 13 july 2021.</ref> Yn it [[Keninkryk Hannover|Hannoveriaanske tiidrek]] hearde Freepsum ta it Amt Emden (1824), dêryn ta it baljuwskip [[Larrelt]] en dêr wer yn it ûnderbaljuwskip Larrelt, dêr't njonken it haadplak en Freepsum ek [[Wybelsum]], [[Twixlum]], [[Logumer Vorwerk]], [[Groß Midlum]] en [[Westerhusen]] ta hearden.<ref>Curt Heinrich Conrad Friedrich Jansen: ''Statistisches Handbuch des Königreichs Hannover 1824''. side 165 f.; [https://archive.org/details/bub%20gb%20tG0AAAAAcAAJ/page/n400/mode/1up argivearre].</ref> De ''[[Kreisbahn Emden–Pewsum–Greetsiel]]'', hie yn Freepsum in stasjon, mar dy waard yn maaie 1963 sletten en dêrnei ôfbrutsen. Freepsum wie oant de foarming fan de gemeente Krummhörn yn 1972 in selsstannige gemeente. == Wapen == It wapen bestiet út in gouden wettermûne boppe in sulveren weagjende balke oan 'e foet fan it skyld.<ref name="leiner">Karl Leiner: ''Panorama Landkreis Norden. Bilder, Wappen, Menschen, Notizen.'' Landkreis Norden, Norden 1972. Side 117</ref> Yn it gebiet om Freepsum hinne stiene eartiids ferskate fan sokke wettermûnen, dy't sûnt 1664 tsjinnen foar it ôfwetterjen fan de trije marren om Freepsum hinne: de Freepsumer Mar, de Uhlsmar en de Sânmar. Blau en goud binne de wapenkleueren fan de famylje Allena, dêr't de njonkelytsen ferdwûne boarch ta hearde, dat yn 1404 yn it ferdrach tusken [[Keno I tom Brok|Keno tom Brok]] en Folkmar Allena as syn besit erkend waard. == Tsjerke == De [[Tsjerke fan Freepsum|Freepsumer tsjerke]] is yn de [[13e iuw]] boud. [[Ofbyld:Krummhörn-Freepsum Sept-2016 DSC 0434.JPG|thumb|left|It eardere djipste punt fan Dútslân]] == Keppeling om utens == * [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Freepsum.pdf Beskriuwing fan Freepsum] (PDF; 893&nbsp;kB) yn 'e Doarpebeskriuwing fan it [[Ostfriesische Landschaft]] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{CommonsBalke}} {{Krummhörn}} [[Kategory:Krummhörn]] [[Kategory:Plak yn Auwerk (distrikt)]] [[Kategory:Plak yn East-Fryslân]] as5e21ml57073e78badc0c578njrxfl 0 44100 1239130 1199269 2026-08-24T05:42:03Z Kneppelfreed 2013 kt 1239130 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Ostfriesland um 1300 Sibetsburg.png|thumb|It plak fan de Sibetsboarch]] [[Ofbyld:Sibetsburch.jpg|thumb|Rekonstruksje fan de Sibetsburch.]] De '''Sibetsboarch''' wie yn de lette midsiuwen in [[boarch]] yn [[Rjustringen]], [[East-Fryslân]], dy't brûkt waard troch [[Seerôverij|seerôvers]]. Hjoed-de-dei is de ''Siebethsburg'' (hjoeddeistige Dútske skriuwwize) in stedsdiel fan [[Wilhelmshaven]]. De boarch waard as haadlingeboarch mei de namme ''Edenburg'' boud troch [[Edo Wiemken]] yn [[1383]]. Syn bernsbern Sibet Lubbenson feroare de namme fan de boarch yn Sibetsburch. De [[Fiktaaljebruorren]] brûkten de boarch in skoftlang as skûlplak. Yn dy tiid lei de boarch oan in see-earm, en wie mei muorren en wetter beskerme tsjin fijannen. Yn it jier [[1430]] waard de boarch belegere troch de Woertfriezen. Yn [[1435]] waard de boarch ôfbrutsen troch de [[Hânze]] omdat it seerôversnêst in bedriging wie foar de skipfeart. De see-earm slike stadichoan ticht, sadat de boarch hjoed-de-dei kilometers fan see ôf leit. <gallery> WilhelmshavenSibetsburg.jpg|thumb|Hichte fan de Sibetsboarch WilhelmshvnBurgruine.jpg|Sibetsboarch 2022 Sibetsburg, Grundriss, schwarzweiß.jpg|Plattegrûn op ynformaasjeboerd </gallery> [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] [[Kategory:Boarch yn East-Fryslân]] [[Kategory:Bouwurk út 1383]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1435]] f05ae5h4z7sjzjwdv8e4oacq1tonuue 0 48087 1239123 1111118 2026-08-24T04:53:09Z Kneppelfreed 2013 /* Eftergrûn en gefolch */ red 1239123 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks militêr konflikt |campaign= |conflict = Slach by Loppersum |partof = it tiidrek fan de [[Fryske frijheid]] |image = |caption = |date = ein [[1380]]/begjin [[1381]] |place = [[Loppersum (Eastfryslân)|Loppersum]] |result = oerwinning Okko tom Brok, 90 deaden |combatant1 = [[Abdena]] en [[Allena]] |combatant2 = [[Tom Brok]] |commander1 = [[Kampo Abdena]] en [[Folkmar Allena]] |commander2 = [[Okko I tom Brok]] |strength1 = ± 500 |strength2 = ± 500 |casualties1 = 90 manlju, oanfierder Kampo |casualties2 = ûnbekend |}} De '''Slach by Loppersum''' wie in gewelddiedich treffen tusken de [[haadling]]efamyljes [[Abdena]], [[Allena]] en [[Tom Brok]]. De slach wie ein [[1380]] begjin [[1381]] <ref>Hajo van Lengen (1973), "Geschichte des Emsigerlandes: vom frühen 13. bis zum späten 15. Jahrhundert Teil I, siden 43-44''. </ref> by [[Loppersum (Eastfryslân)|Loppersum]] yn [[Eastfryslân]] en de útkomst dêrfan hie in tsiental jierren lange [[fete]] ta gefolch tusken de belutsen famyljes. == Eftergrûn en gefolch == De direkte oanlieding foar it konflikt wie de snelle machtsútwreiding fan de famylje Tom Brok yn Eastfryslân yn de '70 jierren fan de [[14e iuw]]. De Abdenas út Emden fielden har hiel bot bedrige troch dizze famylje en benammen troch de ekspânsjedrift fan [[Okko I tom Brok]] dy't sûnt [[1376]] famyljehaad wurden wie. Okko besocht troch middel fan keap, houlikspolityk en rôvjen mear gebiet yn [[Emsigerlân]] yn besit te krijen. In oar haadlingelaach, de Allenas út Easterhusen dy't sels ek op mear macht út wiene, fielde har troch dizze polityk krektsa bedrige as de Abdenas en dizze haadlingefamyljes ferienigen har mei-elkoar. Doe't Okko hieltyd mear bûnsmaten fergarre yn de omjouwing fan Emden en fan doel wie om de stêd te bemachtigen ûntstie der iepentlike striid. In legerke dat ûnder lieding stie fan [[Kampo Abdena]] en [[Folkmar Allena]] rekke yn de omkriten fan [[Loppersum (Eastfryslân|Loppersum]] yn gefjocht mei de striidmacht fan Okko tom Brok. Kampo sneuvele yn de slach en syn partij ferlear fan Okko. Goed njoggentich manlju fan Emden en Folkmar waarden deaslein of finzen nomd en in grut part fan Folkmar syn machtsbasis gie ferlern. De Abdenas en Allenas sochten help by de tsjinstanners fan de [[Onstas]] en [[Skieringers]] yn de Ommelannen en Westerlauwersk Fryslân. Okko slute him oan by de tsjinpartij, de [[Fetkeapers]], de [[Onstas]] en de [[Bronkhorsten]]. Fan dat stuit ôf kaam yn sawat hiel Fryslân twaspjalt foar. {{boarnen|boarnefernijing= '''Boarne:''' * {{aut|Eggerik Beninga}}, ''Cronica der Fresen'' '''Fuotnoat:''' <references/> }} [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1380]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1381]] [[Kategory:Militêr treffen fan Fryslân]] shq9gaut0b6bob2aj5sjx6m8436gutx 4 49395 1239065 1212555 2026-08-23T16:51:28Z Kening Aldgilles 167 Oare keppeling ferwiisde nei siden dy´t al lang oanmakke wienen 1239065 wikitext text/x-wiki {| style="background:transparent; border-spacing: 0;" |- | colspan="2" | {{Wikipedy:Mienskip/Navigaasje|Meidwaan en ferbetterje}} <div style="margin: 0; border: 1px solid #6688AA; background-color:#CAE2F0; align:right; font-size: 150%; font-weight: bold; text-align:center;"> Meidwaan en ferbetterje </div><br /> {| width="100%" cellspacing="0px" style="background-color:transparent" | width="100%" style="border: 1px solid #cedff2; background-color:#f9f9f9; padding:1em;" colspan="2" | [[Ofbyld:P question.svg|left|30px]] '''Wêrom '''<br><br> [[Wikipedy:Werom soe ik meidwaan|Wêrom soe ik meidwaan]] en [[Wikipedy:Wêrom oanmelde?|wêrom soe ik my oanmelde?]] |} {| style="border-spacing:8px;margin:0px -8px" |class="MainPageBG" style="width: 50%; border: 1px solid #cedff2; background-color: #ffffff; vertical-align: top" | {| width="100%" cellpadding="2" cellspacing="5" style="vertical-align:top; background-color:#ffffff" |- |[[Ofbyld:P Education.png|left|30px]] '''Ynspiraasje & lyts begjin'''<br><br> [[Wikipedy:Meiwurkje oan de Fryske Wikipedia|Meiwurkje oan de Wikipedy]] - [[Wikipedy:Oanmelde|Oanmelde]] - [[Wikipedy:Brân mar los|Brân mar los]] - [[Wikipedy:Ienfâldich begjinne|Ienfâldich begjinne]] - [[Wikipedy:Tips foar begjinnende redakteuren|Tips foar begjinnende redakteuren]] - [[Wikipedy:Stikken skriuwe yn Wikipedia-styl|Stikken skriuwe yn Wikipedy-styl]] - [[Wikipedy:Ynspiraasje|Ynspiraasje]] - [[Wikipedy:Oer te setten ôfbylden|Oer te setten ôfbylden]] - [[Wikipedy:Putsje|Putsje]] - [[Wikipedy:Kategoryen|Kategoryen]] - [[Wikipedy:Meidogger-berjochten|Meidoggerberjochten foar op de eigen meidoggerside]] |- | width="50%" style="vertical-align:top;" | |- |} <!------------------------------------- Rjochterkolom ----------------------------------------> |class="MainPageBG" style="border:1px solid #cedff2; background-color:#ffffff; vertical-align:top"| <div style="margin: 4px 4px 2px 4px; text-align: left;"> {| width="100%" cellpadding="2" cellspacing="1" style="vertical-align:top; background-color:#ffffff; " |[[Ofbyld:P author.svg|left|30px]] '''In side skriuwe'''<br><br> [[Wikipedy:In nije side meitsje|In nije side meitsje]] - [[Wikipedy:It beneamen fan in side|It beneamen fan in side]] - [[Wikipedy:Koart oersjoch|Koart oersjoch]] - [[Wikipedy:Kladblok|Kladblok]] - [[Wikipedy:Synonym|Synonimen]] - [[Wikipedy:Ferwizings|Ferwizings]] - [[Wikipedy:Keppelings om utens|Keppelings om utens]] - [[Wikipedy:Betsjuttings|Betsjuttings]] - [[Wikipedy:Berjochten|Berjochten]] - [[Wikipedy:Ynfoboks|Ynfoboksen]] - [[Wikipedy:Ofbylden|Ofbylden]] - [[Wikipedy:Helpmiddels|Helpmiddels]] - [[Wikipedy:Publike boarnen|Publike boarnen]] - [[Wikipedy:Taalhelp|Taalhelp]] - [[Wikipedy:Siden wiskje|Siden wiskje]] |- |} |} {| width="100%" cellspacing="0px" style="background-color:transparent" | width="100%" style="border: 1px solid #cedff2; background-color:#f9f9f9; padding:1em;" colspan="2" | [[Ofbyld:P yes.svg|left|30px]] '''Ferbetterje it projekt'''<br><br> [[Wikipedy:Winske artikels|Winske artikels]] - [[Wikipedy:Om te setten siden nei it Frysk ta|Oer te setten siden nei it Frysk ta]] - [[Wikipedy:Artikels dy't wichtich binne foar eltse Wikipedy|Artikels dy't wichtich binne foar eltse Wikipedy]] - [[Wikipedy:Artikelhifker|Artikelhifker]] - [[Wiki:Nedige_siden|Nedige siden]] <br/><br/> [[Ofbyld:P geology.png|left|30px]] '''Underhâld'''<br><br> {| width="100%" cellpadding="1" cellspacing="3" style="vertical-align: top; background-color:none; -moz-border-radius:10px; font-size:100%;" |- |style="width:50%; background:none; border:2px solid none; border-top:0; border-right:0; padding:0 23px 0 23px" | ;Berjochten haadside *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/Ynventarisaasje siden fan de wike takom jier|Ynventarisaasje siden fan de wike takom jier]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2026|Side fan de wike 2026]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2025|Side fan de wike 2025]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2024|Side fan de wike 2024]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2023|Side fan de wike 2023]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2022|Side fan de wike 2022]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2021|Side fan de wike 2021]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2020|Side fan de wike 2020]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2019|Side fan de wike 2019]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2018|Side fan de wike 2018]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2017|Side fan de wike 2017]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/side fan de wike 2016|Side fan de wike 2016]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/Side fan de wike 2015|Side fan de wike 2015]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/Side fan de wike 2014|Side fan de wike 2014]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/Side fan de wike 2013|Side fan de wike 2013]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/Side fan de wike 2012|Side fan de wike 2012]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/Side fan de wike 2011|Side fan de wike 2011]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/Side fan de wike 2010|Side fan de wike 2010]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/Wisten jo dat 2010|Wisten jo dat 2010]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/In dei yn de histoarje|In dei yn de skiednis]] *[[Wikipedy:Haadside-ynfo/Plaatsje fan de wike|Plaatsje fan de wike]] | valign="top" | ;Berjochten haadtema *[[Berjocht:Temasiden/Geografy|Geografy]] *[[Berjocht:Temasiden/Skiednis|Skiednis]] *[[Berjocht:Temasiden/Mienskip|Mienskip]] *[[Berjocht:Temasiden/Wittenskip|Wittenskip]] |- |} |} <noinclude>[[Kategory:Wikipedy]]</noinclude> eyc9hfb2kfgm9wh3m4ry5rn6w6uao2e 0 49398 1239122 848568 2026-08-24T04:51:06Z Kneppelfreed 2013 red 1239122 wikitext text/x-wiki '''Folkmar Allena''' (* ûnbekend - † [[1406]]) wie in [[East-Fryslân|Eastfryske haadling]] fan kwizekwânsje op de ein fan de [[14e iuw]]. Hy hie syn haadplak yn [[Osterhusen]]. == Skiednis == As haadling fan Osterhusen stie Folkmar Allena mei syn buorman [[Okko I tom Brok]], haadling fan [[Brokmerlân]] en [[Auwerkerlân]] op minne fuot. Hja rekken mei elkoar yn konflikt dat eskalearje soe yn jierrenlange gefjochten oer en wer dêr't deaden by foelen, û.o. yn de [[slach by Loppersum]] op de ein [[1380]] of begjin [[1381]]. Okko wûn de slach en Folkmar ferlear hjirmei in grut part fan syn machtsbasis yn East-Fryslân. Yn de Ommelannen en Westerlauwersk Fryslân socht er nei nije bûnsmaten. As Okko yn 1388 [[Emden]] oanfalt mar der lykwols net yn slagget de stêd te oermasterjen falt Folkmar Okko oan op syn boarcht yn Aurich. De oanfal wurdt ôfslein en der folget in staakt-it-fjoeren. In fersoeningspetear tusken beiden mislearet en op [[7 augustus]] [[1389]] lit Folkmar Okko op de weromreis nei hûs fermoarde troch syn helpers. Folkmar ferlear syn machtswinst yn de dêrop folgjende jierren wer oan Okko syn widdofrou [[Foelke Kampana]], dy har soan [[Keno II tom Brok]] oan de macht bringe woe. In oare soan fan Okko, [[Widzel tom Brok|Widzel]] út in earder houlik, ferbûn him mei Folkmar Allena doe't hy tsjin Foelke stride moast om de opfolging. Hy ferstoar lykwols yn [[Detern]] en [[Keno II tom Brok]] waard yn 1399 de nij haadling yn Brokmerlân. Wylst Keno yn [[Marienhafe]] ûnderdak ferline oan de [[Fiktaaljebruorren]] die Folkmar yn Osterhusen itselde. De Fiktaaljebruorren wienen op de ein fan de 14e iuw út de [[Eastsee]] ferdreaun en koenen op de Noardsee har wurk foarsetten. {{boarnen|boarnefernijing= * {{aut|Franz Kurowski}}, ''Die Friesen, Das Volk am Meer'', Türmer Verlag, Berg am Starnberger See-1984. * {{aut|Heinrich Schmidt}}, ''Das östliche Friesland um 1400, Territorialpolitische Strukturen und Bewegungen'', Yn: Wilfried Ehbrecht, ''Störtebeker, 600 Jahre nach seinem Tod'', Porta-Alba-Verlag, Trier-2005, siden 85–110. }} {{DEFAULTSORT:Allena, Folkmar}} [[Kategory:Eastfrysk haadling]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] [[Kategory:Persoan berne yn de 14e iuw]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1406]] sn8msfkihlxulkplzid7uu61lp3myw0 0 56702 1239098 1095705 2026-08-23T20:58:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Publisearre nei More syn Dea */ film 1239098 wikitext text/x-wiki {{wrapper}} |{{Politikus | namme = Thomas More | ôfbylding = Hans Holbein, the Younger - Sir Thomas More - Google Art Project.jpg | ôfbyldingstekst = Thomas More, skildere troch [[Hans Holbein de Jongere]]. | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Thomas More | nasjonaliteit = [[File:Flag of England.svg|20px]] [[Ingelân|Ingelsk]] | bertedatum = [[7 febrewaris]] [[1478]] | berteplak = [[Londen]] ([[Ingelân]]) | stjerdatum = [[6 july]] [[1535]] | stjerplak = [[Londen]] ([[Ingelân]]) | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|20px]] [[Ingelân|Ingelsk]] | funksje1 = Kânselier fan Ingelân | regear1 = | amtsperioade1 = [[1529]] – [[1532]] | foargonger1 = [[Thomas Wolsey]] | opfolger1 = [[Thomas Audley]] | funksje2 = Kânselier fan it Hartochdom Lancaster | regear2 = | amtsperioade2 = [[1525]] – [[1529]] | foargonger2 = [[Richard Wingfield]] | opfolger2 = [[William FitzWilliam]] | funksje3 = Foarsitter fan it Ingelske Legerhûs | regear3 = | amtsperioade3 = [[april]] – [[augustus]] [[1523]] | foargonger3 = [[Thomas Neville]] | opfolger3 = [[Thomas Audley]] }} |- |{{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | oar pseudonym = | echte namme = | nasjonaliteit = | berne = | berteplak = | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = | taal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[poëzij]], [[literatuer|lit.]] [[roman]]s, [[non-fiksje]] | perioade = [[Renêssânse]] | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = ''[[Utopia (boek)|Utopia]]'' <br>''The History of King Richard III'' | útjouwer = | prizen = | jierren aktyf = ±[[1516]] – [[1535]] | webside = ''gjint'' }} |- |} '''Thomas More''', yn [[Grut-Brittanje]] bekend as '''sir Thomas More''' ([[Londen]], [[7 febrewaris]] [[1478]] - dêre, [[6 july]] [[1535]]), wie in [[Ingelân|Ingelsk]] [[abbekaat]], [[filosoof]], [[skriuwer]], [[politikus|steatsman]] en [[humanisme|humanist]]. Hy tsjinne de [[Ingelân|Ingelske]] kening [[Hindrik VIII fan Ingelân|Hindrik VIII]] as kânselier ([[1529]]-[[1532]]), mar dy liet him úteinlik dochs ûnthalzje, om't er wegere te erkennen dat de macht fan in kening yn eigen lân boppe dy fan 'e [[paus]] gie. Hy waard yn [[1935]] hillich ferklearre. == Libben en dea == Thomas More waard yn 1478 te [[Londen]] berne as it ienlingsbern fan Sir John More, in begoedige abbekaat en letter [[rjochter]] en dy syn earste frou Agnes Graunger. Yn [[1490]] waard er as [[paazje]] opnommen yn 'e hofhâlding fan [[John Morton (aartsbiskop)|John Morton]], de aartsbiskop fan [[Canterbury]], dy't al gaueftich syn karakter en ferstân opmurk en him yn [[1492]] nei [[Oxford]] ta stjoerde om dêr te studearjen. Neffens syn freon [[Erasmus|Desidearius Erasmus]] joech More der op in stuit serieus omtinken oan om yn it kleaster te gean, mar seach er dêrfan ôf om't er syn langstme nei it houlik net kwytwurde koe. Ynstee waard More abbekaat. Yn [[1505]] troude er mei Jane Colte, dy't hast tsien jier jonger as him wie en dy't him trije dochters en in soan skonk. Nei har ferstjerren, yn [[1511]], wertroude er hast fuortynienen mei Alice Middleton, in rike widdo dy't sân jier âlder wie as him en mei wa't er gjin bern hie, al naam er Alice har dochter út har earder houlik oan as syn eigen. More fûn it ûnderrjocht fan froulju like wichtich as dat fan manlju, wat in tige ûngewoane opfetting wie foar syn tiid. Hy stie derop dat syn dochters deselde klassike oplieding krije soene as syn soan, en neitiid rispe fral syn âldste dochter Margaret in protte lof en bewûndering mei har wolsprekkendheid en benammen har floeiende behearsking fan it [[Gryksk]] en [[Latyn]]. Underwilens wie More yn [[1504]] yn it Ingelske parlemint keazen en yn [[1510]] waard er werkeazen. Fan dat jier ôf wied er ek ien fan 'e twa ûndersheriffs fan Londen en yn [[1514]] waard er beneamd ta lid fan 'e Kroanrie (''Privy Council''). Nei't er tegearre mei [[Thomas Wolsey]] in gesantskip oan 'e [[Hillige Roomske Ryk|Dútske]] keizer [[Karel V]] folbrocht hie, waard er yn [[1521]] ta ridder slein en beneamd ta ûnderskathâlder. Syn folgjende triem omheech wie nei de funksje fan siktaris en persoanlik riedsman fan Hindrik VIII, wêrmei't er grutte ynfloed op it Ingelske regear krige. Hy fungearre û.m. as [[diplomaat]], opsteller fan offisjele dokuminten en tuskenpersoan tusken de kening en syn kânselier Thomas Wolsey. Yn [[1523]] waard er keazen ta foarsitter fan it [[Legerhûs (Grut-Brittanje)|Legerhûs]] en yn [[1525]] brocht er it ta kânselier fan it hartochdom [[Lancaster]], dat grutte parten fan [[Noard-Ingelân]] besloech. Nei't Wolsey yn [[1529]] yn ûngenede fallen wie, skode More op nei it amt fan kânselier. Yn dy hoedanichheid fersette er him út alle macht tsjin 'e opkringende [[Reformaasje]], en yn it bysûnder tsjin 'e tinkbylden fan [[Marten Luther]] en [[William Tyndale]]. Dêrby wurke er mei oan of joech er befel ta (de mienings dêroer binne ferdield) de [[ketterferbrâning|ferbrâning fan seis ketters]]. Underwilens wie Hindrik VIII yn konflikt rekke mei de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] oer de fraach oft in kening yn syn eigen lân no wol of net mear macht hie as de paus. Dêrby spile op 'e eftergrûn it feit dat Hindrik syn earste houlik sûnder bern bleaun wie en dat er fan syn frou [[Katerina fan Aragon]] skiede woe, mar dat de paus him dêr gjin tastimming foar jaan woe. Lykwols, More wie in katolyk yn ieren en sinen en stie yn dizze saak sûnder mear oan 'e kant fan 'e paus. Yn [[1531]] moasten alle [[Ingelsen]] op straffe fan 'e dea in eed swarre wêrmei't se Hindrik erkenden as "Alderheechste Haad fan 'e Ingelske Tsjerke". More wegere. Syn ynfloed op 'e kening wie sadanich dat er dêrfoar net út syn amt set waard, mar om't al syn meistanners sa stadichoan fuortsuvere wiene en hysels dêrmei yn in isolemint bedarre wie, frege er Hindrik yn [[1532]] sels om ûntheft te wurden út 'e funksje fan kânselier. Yn [[1533]] en begjin [[1534]] waard More twaris oanklage, yn it earste gefal om't er him omkeapje litten hawwe soe en yn it twadde gefal fanwegen kontakt mei beskate rebelske oanhingers fan 'e paus. Beide kearen rûn it mei in skamper ôf. Mar koarte tiid letter moast More foar in kommisje ferskine om trou te swarren oan 'e Earste Opfolgingswet. Hy joech dêrop ta dat it parlemint it rjocht hie en rop [[Anne Boleyn]] út ta keninginne fan Ingelân, mar wegere op 'e nij om 'e macht fan 'e kening boppe dy fan 'e paus te stellen en boppedat wegere er teffens om 'e annulearring fan 's kenings earste houlik te erkennen. Dêrop waard er yn 'e [[Toer fan Londen]] opsletten, berjochte en feroardiele foar heechferrie en op 6 july [[1535]] ûnthalze. Neitiid waard More sillich ferklearre yn [[1886]], troch paus [[Leo XIII]], en hillich ferklearre op [[19 maaie]] [[1935]], troch paus [[Pius XI]]. Syn [[hjeldei]] waard fêststeld op [[9 july]], mar yn [[1970]] ferskood nei [[22 juny]]. Yn [[2000]] rôp paus [[paus Jehannes Paulus II|Jehannes Paulus II]] Thomas More út ta beskermhillige fan steatslju en politisy. Yn [[1980]] waard More ek troch de [[Anglikaanske Tsjerke]] tafoege oan 'e kalinder fan "Hilligen en Helden fan 'e Kristlike Tsjerke"; syn anglikaanske hjeldei falt op 6 july. == Wurken == === Publisearre by More syn Libben === * ''A Merry Jest'' (±1516) * ''[[Utopia (boek)|Utopia]]'' (1516) * ''Latin Poems'' (1518-1520) * ''Letter to Brixius'' 1520) * ''Responsio ad Lutherum'' (1523) * ''Supplication of Souls'' (1529) * ''A Dialogue Concerning Heresies'' (1529-1530) * ''Letter against Frith'' (1532) * ''The Confutation of Tyndale's Answer'' (1532-1533) * ''Apology'' (1533) * ''Debellation of Salem and Bizance'' (1533) * ''The Answer to a Poisoned Book'' (1533) === Publisearre nei More syn Dea === * ''The History of King Richard III'' (±1513-1518) * ''The Four Last Things'' (±1522) * ''A Dialogue of Comfort against Tribulation'' (1534) * ''Treatise upon the Passion'' (1534) * ''Treatise on the Blessed Body'' (1535) * ''Instructions and Prayers'' (1535) * ''De Tristitia Christi'' (1535) ==Biografyske film== De hjoeddeistige oantins oan Thomas More is sterk kleure troch de [[biografyske film]] ''[[A Man for All Seasons (film út 1966)|A Man for All Seasons]]'' fan [[regisseur]] [[Fred Zinnemann]] út [[1966]]. Dy film, dy't gâns [[priis (ûnderskieding)|prizen]] wûn (wêrûnder de [[Oscar foar Bêste Film]] en de [[Golden Globe foar Bêste Film&nbsp;– Drama]]), wurdt tsjintwurdich beskôge as in wiere klassiker. Hy wie basearre op it [[toanielstik]] mei [[A Man for All Seasons (toanielstik)|deselde namme]] fan [[Robert Bolt]]. De rol fan More waard op magistrale wize spile troch [[akteur]] [[Paul Scofield]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_More ''Notes'' en ''Biographies'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:More, Thomas}} [[Kategory:Thomas More| ]] [[Kategory:Ingelsk dichter]] [[Kategory:Ingelsk romanskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk publisist]] [[Kategory:Ingelsk filosoof]] [[Kategory:Ingelsk skiedkundige]] [[Kategory:Ingelsk politikus]] [[Kategory:Kânselier fan Ingelân]] [[Kategory:Skriuwer fan wa't ien of mear wurken yn it Frysk oerset binne]] [[Kategory:Ingelsk humanist]] [[Kategory:Ingelsk hillige]] [[Kategory:Roomsk-katolyk hillige]] [[Kategory:Anglikaansk hillige]] [[Kategory:Persoan dy't de deastraf krigen hat]] [[Kategory:Finzene yn de Toer fan Londen]] [[Kategory:Persoan berne yn 1478]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1535]] gi4wpg13w41le05bugg3bl0ppg891r7 0 130738 1239140 1124368 2026-08-24T10:49:05Z RomkeHoekstra 10582 Stobbeberjocht ferwidere, + ynfobokstekst, tekst útwreide. 1239140 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Boadegraven | ôfbylding = Bodegraven , de Sint Galluskerk RM9751 vanaf de Oude Rijn IMG 9246 2021-05-30 18.21.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = Bodegraven flag.svg | wapen = Bodegraven wapen.svg | ynwennertal = 20.141 <small>(2026)</small><ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/bodegraven/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 26,58 km²,<br>dêrfan lân: 25,76 km²<br>dêrfan wetter 0,81 km² | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of South Holland.svg|20px|border]] [[Súd-Hollân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Bodegraven-Reeuwijk]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = 2411–2412 | tiidsône = [[UTC]]+1 | simmertiid = UTC+2 | koördinaten = | webside = [https://www.bodegraven-reeuwijk.nl/ www.bodegraven-reeuwijk.nl] | mapname = Súd-Hollân | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 4 | lat_sec = 34 | lat_dir = N | lon_deg = 4 | lon_min = 44 | lon_sec = 56 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map - NL - Municipality code 0497 (2009).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Boadegraven yn 'e gemeente Bodegraven-Reeuwijk }} '''Boadegraven'''<ref>''Bûsboekje 2005'', Ljouwert, 2005 (KFS), ISBN 9 08 06 25 248, s. 150.</ref> ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Bodegraven'') is in doarp yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Súd-Hollân]], yn 'e gemeente [[Boadegraven-Reeuwijk]]. == Skiednis == Boadegraven waard al yn 'e Romeinske tiid bewenne. It lei doe oan 'e noardgrins fan it [[Romeinske Ryk]], de [[Limes]]. De Romeinen hiene hjir ûnder oare kampen, havens en in wei, dy't mei [[castellum|grinsforten]] fersterke waard. By de Limes ûntstiene ek ferskate delsettings, wêrûnder it hjoeddeiske Boadegraven. [[Ofbyld:Rijksmuseum van Oudheden, Romeinse schat uit Bodegraven. Romeinse ruiterhelm (cropped).jpg|thumb|left|Fynst yn Boadegraven fan in Romeinske helm (Ryksmuseum).]] It bestean fan it Romeinske Boadegraven wurdt ûnderboud troch ferskate fynsten. Yn 1937 waard by sânwinning in Romeinske ruterhelm fûn. Yn 1995 waarden oerbliuwsels fan in houten poartegebou en in ierden ferdigeningswâl ûntdutsen. Yn 2000 waard in ferflokkingstablet fan lead fûn mei de nammen fan 21 soldaten. Om 1050 hinne wie der wer in lytse delsetting ûntstien, nei alle gedachten by de hjoeddeiske doarpstsjerke. Lange tiid wie der striid om it besit fan Boadegraven tusken de [[Prinsbisdom Utert|biskop fan Utert]] en de greven fan Hollân. Lang om let kaam it plak by it [[Greefskip Hollân]]. Yn 'e lette midsiuwen waard it sompige gebiet om Boadegraven hinne oanmakke. De lânoanmakkerij sette fan 'e hegere rivieriggen ôf útein, ûnder oare by de [[Alde Ryn (Nederlân)|Alde Ryn]], de Meije en de Alde Bodegrave. Sa ûntstie it karakteristike kavelferdielingspatroan yn rjochte patroanen. De bou fan in slûs om 1350 soe fan grut belang wêze foar de ûntwikkeling fan it plak Boadegraven. [[Ofbyld:Fort Wierickerschans Hoofdpoort.jpg|thumb|left|Wierickerskâns.]] Yn it rampjier [[1672]] lei Boadegraven fuort efter de [[Alde Hollânske Wetterliny]]. Doe't it wetter yn 'e winter beferzen wie, koene Frânske troepen oer it iis optsjen. Nei't se by [[Zwammerdam]] en [[Alphen aan den Rijn|Alphen]] opkeard waarden en it tijwaar waard, lutsen se har werom oer de dyk by de Alde Ryn lâns. Underweis waard Boadegraven folslein ferneatige. Nei dizze ramp waard eastlik fan it doarp de [[Wierickerskâns]] oanlein. Boadegraven bloeide dêrnei wer op, oant in grutte brân yn 1870 in grut part fan it doarp ferneatige. Mear as 100 huzen baarnden ôf en sa'n 130 hûshâldings waarden dakleas. Mei help fan in lanlike ynsammeling koe it doarp relatyf fluch wer opboud wurde. Yn 'e 20e iuw wreide Boadegraven him fierder út, benammen tusken de Alde Ryn, it spoar en de A12. == Lizzing == Boadegraven leit midden yn it [[Griene Hert]], de griene sône dy't troch de [[Rânestêd]] omsletten wurdt. It doarp leit oan beide kanten fan 'e Alde Ryn, mei midden yn it doarp in slûs. It âldste part fan Bodegraven leit oan 'e noardkant fan it wetter. Dêr stiet de herfoarme doarpsjerke, de Sint-Gallustsjerke. Oan 'e súdkant stiet de roomske Willibrordustsjerke, dy't yn 1865 boud waard neffens in ûntwerp fan [[Pierre Cuypers]]. Dêr stiet ek de [[stellingmûne]] [[De Arkduif]], dy't út 1697 datearret en no ûnderdiel is fan 'e brouwerij De Molen. == Ekonomy == [[Ofbyld:KaaspakhuisNoordhoek.Bodegraven.jpg|thumb|left|Tsiispakhûs.]] Bodegraven is bekend as sintrum fan 'e tsiishannel. It tal karakteristike tsiispakhuzen is lykwols ôfnommen en de tsiismerk wurdt sûnt 2001 net mear hâlden. Foar de tsjerke stiet noch in tsiismonumint. Yn septimber wurdt de hjerstmerk organisearre dy't yn it teken fan tsiis stiet. Sûnt 2021 makket dizze tradysje diel út fan 'e List fan Nederlânsk ymmaterieel erfgoed. Boadegraven wie ek bekend fanwegen it shampoobedriuw Andrélon. Kapper André de Jong rjochte it fabryk dêr yn 'e jierren 1940 op. It fabryk moast yn 2005 de doarren slute. Troch de sintrale lizzing yn it Griene Hert is Boadegraven ek in gaadlik fêstigingsplak foar bedriuwen. == Keppeling om utens == * [https://historischekringbodegraven.nl/ Histoaryske kring Boadegraven] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Bodegraven}} }} [[Kategory:Plak yn Boadegraven-Reeuwijk]] [[Kategory:Eardere gemeente yn Súd-Hollân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 2011]] rz2h31ot1wa7k2uzzd816yud2yeu9xn 0 140086 1239105 1228188 2026-08-23T22:41:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Winners */ hoe kin dat no wer? 1239105 wikitext text/x-wiki {{Priis | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = <font color=white> Oscar foar Bêste Film </font color=white> | histoaryske namme = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | útrikt foar = bêste [[film]] | útrikt troch = [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences|Academy of Motion Pictures<br>Arts and Sciences]] (AMPAS) | frekwinsje = 1x yn it [[jier]] | datum = [[febrewaris]] / [[maart]] | plak = [[Hollywood]] ([[Los Angeles]]) | ynsteld = | 1e útrikking = [[1929]] | opheft = | webside = [http://oscars.org/ oscars.org] }} De '''Oscar foar Bêste Film''', eins de '''Academy Award foar Bêste Film''' ([[Ingelsk]]: ''Academy Award for Best Picture''), is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[priis (ûnderskieding)|priis]] op it mêd fan [[film]]s, dy't elts [[jier]] ein [[febrewaris]] of begjin [[maart]] útrikt wurdt oan 'e as bêste beoardiele [[langspylfilm]] fan it foargeande jier. It is ien fan 'e [[Oscar]]s of Academy Awards, en it wurdt beskôge as de wichtichste en meast prestizjeuze filmpriis fan 'e wrâld. De Oscar foar Bêste Film wurdt útrikt troch de [[Academy of Motion Pictures Arts and Sciences]] (AMPAS) by in tige formeel oanklaaide útrikkingsseremoanje yn it [[Dolby Theatre]] yn [[Hollywood]], de [[wyk]] fan [[Los Angeles]] dêr't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmyndustry]] konsintrearre is. It is de wichtichste fan alle Oscars, en de útrikking fynt dêrom pas oan 'e ein fan 'e jûn plak, op it hichtepunt fan 'e seremoanje. ==Histoaryske nammen== By de earste útrikking fan 'e Oscars, foar it filmjier [[1927]]-[[1928]], wiene der twa prizen foar bêste film: de Academy Award foar Treflike Film (''Outstanding Picture'') en de Academy Award foar Unike en Artistike Film (''Unique and Artistic Picture''). Dy wiene bedoeld om ferskillende, mar like wichtige aspekten fan 'e filmkeunst te earjen. De organisaasje besleat lykwols dat it gjin súkses wie, dat foar [[1928]]-[[1929]] waard de priis foar unike en artistike film ôfskaft, wylst de priis foar treflike film oerbleau as de wichtichste Oscar. Noch in jier letter, yn [[1929]]-[[1930]], waard dy omneamd ta de Academy Award foar Treflike Produksje (''Outstanding Production''). Dy namme hold de priis oant en mei [[1940]]. Dêrnei hiet er fan [[1941]] oant en mei [[1943]] de Academy Award foar Treflike Langspylfilm (''Outstanding Motion Picture''), en fan [[1944]] oant en mei [[1961]] de Academy Award foar Bêste Langspylfilm (''Best Motion Picture''). Fan [[1962]] ôf draacht de priis syn hjoeddeistige namme. ==Takenningsproses== Foar de Oscar foar Bêste Film wurde elts jier in tal films nominearre troch de Academy of Motion Pictures Arts and Sciences (AMPAS), dêr't de leden fan dy [[akademy]] dan de winner út kieze. Oant en mei [[1943]] waarden der 8 oant 12 films nominearre, mar fan [[1944]] ôf wiene der noch mar 5 nominaasjes. Yn [[2009]] feroare de AMPAS de regels, sadat der mei yngong fan [[2010]] 5 oant 10 nominaasjes wêze soene. ==Winners== Oant en mei [[1933]] waarden de Oscars yn [[maaie]] útrikt foar de perioade fanôf de foarrige útrikking, yn maaie fan it foargeande jier (dus yn maaie [[1930]] waarden de prizen útrikt foar de perioade fan maaie [[1929]] oant maaie [[1930]]). Fan [[1934]] ôf waarden de Oscars útrikt oan it begjin fan it jier, foar films út it hiele foargeande jier. Yn 'e tabel hjirûnder wurdt de offisjele jiertelling fan 'e Oscars oanholden. Mar it jier dat oanjûn stiet is it jier dêr't de priis <u>foar</u> takend waard, en net it jier dêr't de priis <u>yn</u> takend waard. Dus dêr't bgl. stiet "[[1990]]", fûn de útrikking fan dy priis plak yn begjin [[1991]]. {| class="wikitable" |- ! jier ! lân ! winner ! regisseur |- |rowspan="2" style="text-align:center;"|'''1927/'28''' | {{flagge US}} | ''[[Sunrise: A Song of Two Humans]]'' <br><small>(kategory Unike en Artistike Film)</small> | [[F.W. Murnau]] |- | {{flagge US}} | ''[[Wings (film út 1927)|Wings]]'' <br><small>(kategory Treflike Film)</small> | [[William A. Wellman]] |- | style="text-align:center;"| '''1928/'29''' | {{flagge US}} | ''[[The Broadway Melody]]'' | [[Harry Beaumont]] |- | style="text-align:center;"| '''1929/'30''' | {{flagge US}} | ''[[All Quiet on the Western Front (film út 1930)|All Quiet on the Western Front]]'' | [[Lewis Milestone]] |- | style="text-align:center;"| '''1930/'31''' | {{flagge US}} | ''[[Cimarron (film út 1931)|Cimarron]]'' | [[Wesley Ruggles]] |- | style="text-align:center;"| '''1931/'32''' | {{flagge US}} | ''[[Grand Hotel (film út 1932)|Grand Hotel]]'' | [[Edmund Goulding]] |- | style="text-align:center;"| '''1932/'33''' | {{flagge US}} | ''[[Cavalcade (film út 1933)|Cavalcade]]'' | [[Frank Lloyd]] |- | style="text-align:center;"| '''1934''' | {{flagge US}} | ''[[It Happened One Night]]'' | [[Frank Capra]] |- | style="text-align:center;"| '''1935''' | {{flagge US}} | ''[[Mutiny on the Bounty (film út 1935)|Mutiny on the Bounty]]'' | [[Frank Lloyd]] |- | style="text-align:center;"| '''1936''' | {{flagge US}} | ''[[The Great Ziegfeld]]'' | [[Robert Z. Leonard]] |- | style="text-align:center;"| '''1937''' | {{flagge US}} | ''[[The Life of Emile Zola]]'' | [[William Dieterle]] |- | style="text-align:center;"| '''1938''' | {{flagge US}} | ''[[You Can't Take It with You (film)|You Can't Take It with You]]'' | [[Frank Capra]] |- | style="text-align:center;"| '''1939''' | {{flagge US}} | ''[[Gone with the Wind (film)|Gone with the Wind]]'' | [[Victor Fleming]] |- | style="text-align:center;"| '''1940''' | {{flagge US}} | ''[[Rebecca (film út 1940)|Rebecca]]'' | [[Alfred Hitchcock]] |- | style="text-align:center;"| '''1941''' | {{flagge US}}<br>{{flagge GB}} | ''[[How Green Was My Valley (film)|How Green Was My Valley]]'' | [[John Ford]] |- | style="text-align:center;"| '''1942''' | {{flagge US}} | ''[[Mrs. Miniver]]'' | [[William Wyler]] |- | style="text-align:center;"| '''1943''' | {{flagge US}} | ''[[Casablanca (film)|Casablanca]]'' | [[Michael Curtiz]] |- | style="text-align:center;"| '''1944''' | {{flagge US}} | ''[[Going My Way]]'' | [[Leo McCarey]] |- | style="text-align:center;"| '''1945''' | {{flagge US}} | ''[[The Lost Weekend (film)|The Lost Weekend]]'' | [[Billy Wilder]] |- | style="text-align:center;"| '''1946''' | {{flagge US}} | ''[[The Best Years of Our Lives]]'' | [[William Wyler]] |- | style="text-align:center;"| '''1947''' | {{flagge US}} | ''[[Gentleman's Agreement (film)|Gentleman's Agreement]]'' | [[Elia Kazan]] |- | style="text-align:center;"| '''1948''' | {{flagge GB}} | ''[[Hamlet (film út 1948)|Hamlet]]'' | [[Laurence Olivier]] |- | style="text-align:center;"| '''1949''' | {{flagge US}} | ''[[All the King's Men (film út 1949)|All the King's Men]]'' | [[Robert Rossen]] |- | style="text-align:center;"| '''1950''' | {{flagge US}} | ''[[All About Eve]]'' | [[Joseph L. Mankiewicz]] |- | style="text-align:center;"| '''1951''' | {{flagge US}} | ''[[An American in Paris (film)|An American in Paris]]'' | [[Vincente Minnelli]] |- | style="text-align:center;"| '''1952''' | {{flagge US}} | ''[[The Greatest Show on Earth (film)|The Greatest Show on Earth]]'' | [[Cecil B. DeMille]] |- | style="text-align:center;"| '''1953''' | {{flagge US}} | ''[[From Here to Eternity]]'' | [[Fred Zinnemann]] |- | style="text-align:center;"| '''1954''' | {{flagge US}} | ''[[On the Waterfront]]'' | [[Elia Kazan]] |- | style="text-align:center;"| '''1955''' | {{flagge US}} | ''[[Marty (film)|Marty]]'' | [[Delbert Mann]] |- | style="text-align:center;"| '''1956''' | {{flagge US}} | ''[[Around the World in 80 Days (film út 1956)|Around the World in 80 Days]]'' | [[Michael Anderson (regisseur)|Michael Anderson]] |- | style="text-align:center;"| '''1957''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[The Bridge on the River Kwai]]'' | [[David Lean]] |- | style="text-align:center;"| '''1958''' | {{flagge US}} | ''[[Gigi (film út 1958)|Gigi]]'' | [[Vincente Minnelli]] |- | style="text-align:center;"| '''1959''' | {{flagge US}} | ''[[Ben-Hur (film út 1959)|Ben-Hur]]'' | [[William Wyler]] |- | style="text-align:center;"| '''1960''' | {{flagge US}} | ''[[The Apartment]]'' | [[Billy Wilder]] |- | style="text-align:center;"| '''1961''' | {{flagge US}} | ''[[West Side Story (film út 1961)|West Side Story]]'' | [[Robert Wise]] en [[Jerome Robbins]] |- | style="text-align:center;"| '''1962''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]'' | [[David Lean]] |- | style="text-align:center;"| '''1963''' | {{flagge GB}} | ''[[Tom Jones (film út 1963)|Tom Jones]]'' | [[Tony Richardson]] |- | style="text-align:center;"| '''1964''' | {{flagge US}} | ''[[My Fair Lady (film)|My Fair Lady]]'' | [[George Cukor]] |- | style="text-align:center;"| '''1965''' | {{flagge US}} | ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'' | [[Robert Wise]] |- | style="text-align:center;"| '''1966''' | {{flagge GB}} | ''[[A Man for All Seasons (film út 1966)|A Man for All Seasons]]'' | [[Fred Zinnemann]] |- | style="text-align:center;"| '''1967''' | {{flagge US}} | ''[[In the Heat of the Night (film)|In the Heat of the Night]]'' | [[Norman Jewison]] |- | style="text-align:center;"| '''1968''' | {{flagge GB}} | ''[[Oliver! (film)|Oliver!]]'' | [[Carol Reed]] |- | style="text-align:center;"| '''1969''' | {{flagge US}} | ''[[Midnight Cowboy]]'' | [[John Schlesinger]] |- | style="text-align:center;"| '''1970''' | {{flagge US}} | ''[[Patton (film)|Patton]]'' | [[Franklin J. Schaffner]] |- | style="text-align:center;"| '''1971''' | {{flagge US}} | ''[[The French Connection (film)|The French Connection]]'' | [[William Friedkin]] |- | style="text-align:center;"| '''1972''' | {{flagge US}} | ''[[The Godfather (film)|The Godfather]]'' | [[Francis Ford Coppola]] |- | style="text-align:center;"| '''1973''' | {{flagge US}} | ''[[The Sting]]'' | [[George Roy Hill]] |- | style="text-align:center;"| '''1974''' | {{flagge US}} | ''[[The Godfather Part II]]'' | [[Francis Ford Coppola]] |- | style="text-align:center;"| '''1975''' | {{flagge US}} | ''[[One Flew Over the Cuckoo's Nest (film)|One Flew Over the Cuckoo's Nest]]'' | [[Miloš Forman]] |- | style="text-align:center;"| '''1976''' | {{flagge US}} | ''[[Rocky (film út 1976)|Rocky]]'' | [[John G. Avildsen]] |- | style="text-align:center;"| '''1977''' | {{flagge US}} | ''[[Annie Hall]]'' | [[Woody Allen]] |- | style="text-align:center;"| '''1978''' | {{flagge US}} | ''[[The Deer Hunter (film)|The Deer Hunter]]'' | [[Michael Cimino]] |- | style="text-align:center;"| '''1979''' | {{flagge US}} | ''[[Kramer vs. Kramer]]'' | [[Robert Benton]] |- | style="text-align:center;"| '''1980''' | {{flagge US}} | ''[[Ordinary People]]'' | [[Robert Redford]] |- | style="text-align:center;"| '''1981''' | {{flagge GB}} | ''[[Chariots of Fire]]'' | [[Hugh Hudson]] |- | style="text-align:center;"| '''1982''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge IN}} | ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'' | [[Richard Attenborough]] |- | style="text-align:center;"| '''1983''' | {{flagge US}} | ''[[Terms of Endearment]]'' | [[James L. Brooks]] |- | style="text-align:center;"| '''1984''' | {{flagge US}} | ''[[Amadeus (film)|Amadeus]]'' | [[Miloš Forman]] |- | style="text-align:center;"| '''1985''' | {{flagge US}} | ''[[Out of Africa (film)|Out of Africa]]'' | [[Sydney Pollack]] |- | style="text-align:center;"| '''1986''' | {{flagge US}} | ''[[Platoon (film)|Platoon]]'' | [[Oliver Stone]] |- | style="text-align:center;"| '''1987''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge IT}} | ''[[The Last Emperor]]'' | [[Bernardo Bertolucci]] |- | style="text-align:center;"| '''1988''' | {{flagge US}} | ''[[Rain Man]]'' | [[Barry Levinson]] |- | style="text-align:center;"| '''1989''' | {{flagge US}} | ''[[Driving Miss Daisy]]'' | [[Bruce Beresford]] |- | style="text-align:center;"| '''1990''' | {{flagge US}} | ''[[Dances with Wolves]]'' | [[Kevin Costner]] |- | style="text-align:center;"| '''1991''' | {{flagge US}} | ''[[The Silence of the Lambs (film)|The Silence of the Lambs]]'' | [[Jonathan Demme]] |- | style="text-align:center;"| '''1992''' | {{flagge US}} | ''[[Unforgiven]]'' | [[Clint Eastwood]] |- | style="text-align:center;"| '''1993''' | {{flagge US}} | ''[[Schindler's List]]'' | [[Steven Spielberg]] |- | style="text-align:center;"| '''1994''' | {{flagge US}} | ''[[Forrest Gump]]'' | [[Robert Zemeckis]] |- | style="text-align:center;"| '''1995''' | {{flagge US}} | ''[[Braveheart]]'' | [[Mel Gibson]] |- | style="text-align:center;"| '''1996''' | {{flagge US}} | ''[[The English Patient (film)|The English Patient]]'' | [[Anthony Minghella]] |- | style="text-align:center;"| '''1997''' | {{flagge US}} | ''[[Titanic (film út 1997)|Titanic]]'' | [[James Cameron]] |- | style="text-align:center;"| '''1998''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Shakespeare in Love]]'' | [[John Madden]] |- | style="text-align:center;"| '''1999''' | {{flagge US}} | ''[[American Beauty (film út 1999)|American Beauty]]'' | [[Sam Mendes]] |- | style="text-align:center;"| '''2000''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Gladiator (film út 2000)|Gladiator]]'' | [[Ridley Scott]] |- | style="text-align:center;"| '''2001''' | {{flagge US}} | ''[[A Beautiful Mind (film)|A Beautiful Mind]]'' | [[Ron Howard]] |- | style="text-align:center;"| '''2002''' | {{flagge US}} | ''[[Chicago (film út 2002)|Chicago]]'' | [[Rob Marshall]] |- | style="text-align:center;"| '''2003''' | {{flagge NZ}} <br>{{flagge US}} | ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]'' | [[Peter Jackson]] |- | style="text-align:center;"| '''2004''' | {{flagge US}} | ''[[Million Dollar Baby]]'' | [[Clint Eastwood]] |- | style="text-align:center;"| '''2005''' | {{flagge US}} | ''[[Crash (film út 2004)|Crash]]'' | [[Paul Haggis]] |- | style="text-align:center;"| '''2006''' | {{flagge US}} | ''[[The Departed]]'' | [[Martin Scorsese]] |- | style="text-align:center;"| '''2007''' | {{flagge US}} | ''[[No Country for Old Men (film)|No Country for Old Men]]'' | [[Joel Coen]] en [[Ethan Coen]] |- | style="text-align:center;"| '''2008''' | {{flagge GB}} | ''[[Slumdog Millionaire]]'' | [[Danny Boyle]] |- | style="text-align:center;"| '''2009''' | {{flagge US}} | ''[[The Hurt Locker]]'' | [[Kathryn Bigelow]] |- | style="text-align:center;"| '''2010''' | {{flagge GB}} | ''[[The King's Speech (film)|The King's Speech]]'' | [[Tom Hooper]] |- | style="text-align:center;"| '''2011''' | {{flagge FR}} | ''[[The Artist (film)|The Artist]]'' | [[Michel Hazanavicius]] |- | style="text-align:center;"| '''2012''' | {{flagge US}} | ''[[Argo (film út 2012)|Argo]]'' | [[Ben Affleck]] |- | style="text-align:center;"| '''2013''' | {{flagge US}}<br>{{flagge GB}} | ''[[12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]'' | [[Steve McQueen (regisseur)|Steve McQueen]] |- | style="text-align:center;"| '''2014''' | {{flagge US}} | ''[[Birdman (film)|Birman or (The Unexpected Virtue of Ignorance)]]'' | [[Alejandro González Iñárritu]] |- | style="text-align:center;"| '''2015''' | {{flagge US}} | ''[[Spotlight (film)|Spotlight]]'' | [[Tom McCarthy (regisseur)|Tom McCarthy]] |- | style="text-align:center;"| '''2016''' | {{flagge US}} | ''[[Moonlight (film út 2016)|Moonlight]]'' | [[Barry Jenkins]] |- | style="text-align:center;"| '''2017''' | {{flagge US}} | ''[[The Shape of Water]]'' | [[Guillermo del Toro]] |- | style="text-align:center;"| '''2018''' | {{flagge US}} | ''[[Green Book (film)|Green Book]]'' | [[Peter Farrelly]] |- | style="text-align:center;"| '''2019''' | {{flagge KR}} | ''Gisaengchung'' <small>(''[[Parasite (film út 2019)|Parasite]]'')</small> | [[Bong Joon-ho]] |- | style="text-align:center;"| '''2020''' | {{flagge US}} | ''[[Nomadland (film)|Nomadland]]'' | [[Chloé Zhao]] |- | style="text-align:center;"| '''2021''' | {{flagge US}}<br>{{flagge FR}} | ''[[CODA (film út 2021)|CODA]]'' | [[Siân Héder]] |- | style="text-align:center;"| '''2022''' | {{flagge US}} | ''[[Everything Everywhere All at Once]]'' | [[Daniel Kwan]] en [[Daniel Scheinert]] |- | style="text-align:center;"| '''2023''' | {{flagge US}}<br>{{flagge GB}} | ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]'' | [[Christopher Nolan]] |- | style="text-align:center;"| '''2024''' | {{flagge US}} | ''[[Anora]]'' | [[Sean Baker (filmmakker)|Sean Baker]] |- | style="text-align:center;"| '''2025''' | {{flagge US}} | ''[[One Battle After Another]]'' | [[Paul Thomas Anderson]] |- |} ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://oscars.org/ Offisjele webside fan 'e Oscars] ==Sjoch ek== *[[Golden Globe foar Bêste Film – Drama]] *[[Golden Globe foar Bêste Film – Musical of Komeedzje]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Academy_Award_for_Best_Picture ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Amerikaanske filmpriis]] [[Kategory:Priis of ûnderskieding ynsteld yn 1929]] [[Kategory:Oscar|Film]] qa6bp1v9zkpxqfo242q5prb7ulmeb1s 0 140135 1239106 1215793 2026-08-23T22:41:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Winners */ korr 1239106 wikitext text/x-wiki {{Priis | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = <font color=white> Golden Globe foar <br>Bêste Film – Drama </font color=white> | histoaryske namme = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | útrikt foar = bêste [[langspylfilm|lange]] [[dramafilm]] | útrikt troch = [[Hollywood Foreign Press Association|HFPA]] | frekwinsje = 1x yn 't [[jier]] | datum = [[jannewaris]] | plak = [[Beverly Hills]] ([[Kalifornje]]) | ynsteld = [[1943]] | 1e útrikking = [[1944]] | opheft = | webside = [http://www.goldenglobes.com/ www.goldenglobes.com] }} De '''Golden Globe foar Bêste Film – Drama''' ([[Ingelsk]]: ''Golden Globe Award for Best Motion Picture – Drama'') is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[priis (ûnderskieding)|priis]] op it mêd fan [[film]]s, dy't sûnt [[1944]] elts [[jier]] ein [[jannewaris]] útrikt wurdt oan 'e as bêste beoardiele [[langspylfilm|lange]] [[dramafilm]] fan it foargeande jier. It is ien fan 'e [[Golden Globe]]s, dy't útrikt wurde troch de [[Hollywood Foreign Press Association]] (HFPA) by in útrikkingsseremoanje yn it [[Beverly Hilton]] yn [[Beverly Hills]]. Sûnt [[1952]] omfiemje Golden Globes twa prizen foar spylfilms; de oare is de [[Golden Globe foar Bêste Film&nbsp;– Musical of Komeedzje]]. ==Winners== De [[Golden Globe]]s wurde útrikt oan it begjin fan it jier, foar films út it hiele foargeande jier. Yn 'e tabel hjirûnder wurdt de offisjele jiertelling fan 'e Golden Globes oanholden. Mar it jier dat oanjûn stiet is it jier dêr't de priis <u>foar</u> takend waard, en net it jier dêr't de priis <u>yn</u> takend waard. Dus dêr't bgl. stiet "[[1943]]", fûn de útrikking fan dy priis plak yn begjin [[1944]]. {| class="wikitable" |- ! jier ! lân ! winner ! regisseur |- | style="text-align:center;"| '''1943''' | {{flagge US}} | ''[[The Song of Bernadette (film)|The Song of Bernadette]]'' | [[Henry King (regisseur)|Henry King]] |- | style="text-align:center;"| '''1944''' | {{flagge US}} | ''[[Going My Way]]'' | [[Leo McCarey]] |- | style="text-align:center;"| '''1945''' | {{flagge US}} | ''[[The Lost Weekend (film)|The Lost Weekend]]'' | [[Billy Wilder]] |- | style="text-align:center;"| '''1946''' | {{flagge US}} | ''[[The Best Years of Our Lives]]'' | [[William Wyler]] |- | style="text-align:center;"| '''1947''' | {{flagge US}} | ''[[Gentleman's Agreement (film)|Gentleman's Agreement]]'' | [[Elia Kazan]] |- | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''1948''' | {{flagge US}} | ''[[Johnny Belinda (film út 1948)|Johnny Belinda]]'' | [[Jean Negulesco]] |- | {{flagge US}} | ''[[The Treasure of the Sierra Madre (film)|The Treasure of the Sierra Madre]]'' | [[John Huston]] |- | style="text-align:center;"| '''1949''' | {{flagge US}} | ''[[All the King's Men (film út 1949)|All the King's Men]]'' | [[Robert Rossen]] |- | style="text-align:center;"| '''1950''' | {{flagge US}} | ''[[Sunset Bouevard (film út 1950)|Sunset Boulevard]]'' | [[Billy Wilder]] |- | style="text-align:center;"| '''1951''' | {{flagge US}} | ''[[A Place in the Sun (film)|A Place in the Sun]]'' | [[George Stevens]] |- | style="text-align:center;"| '''1952''' | {{flagge US}} | ''[[The Greatest Show on Earth (film)|The Greatest Show on Earth]]'' | [[Cecil B. DeMille]] |- | style="text-align:center;"| '''1953''' | {{flagge US}} | ''[[The Robe (film)|The Robe]]'' | [[Henry Koster]] |- | style="text-align:center;"| '''1954''' | {{flagge US}} | ''[[On the Waterfront]]'' | [[Elia Kazan]] |- | style="text-align:center;"| '''1955''' | {{flagge US}} | ''[[East of Eden (film)|East of Eden]]'' | [[Elia Kazan]] |- | style="text-align:center;"| '''1956''' | {{flagge US}} | ''[[Around the World in 80 Days (film út 1956)|Around the World in 80 Days]]'' | [[Michael Anderson (regisseur)|Michael Anderson]] |- | style="text-align:center;"| '''1957''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[The Bridge on the River Kwai]]'' | [[David Lean]] |- | style="text-align:center;"| '''1958''' | {{flagge US}} | ''[[The Defiant Ones (film)|The Defiant Ones]]'' | [[Stanley Kramer]] |- | style="text-align:center;"| '''1959''' | {{flagge US}} | ''[[Ben-Hur (film út 1959)|Ben-Hur]]'' | [[William Wyler]] |- | style="text-align:center;"| '''1960''' | {{flagge US}} | ''[[Spartacus (film)|Spartacus]]'' | [[Stanley Kubrick]] |- | style="text-align:center;"| '''1961''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[The Guns of Navarone (film)|The Guns of Navarone]]'' | [[J. Lee Thompson]] |- | style="text-align:center;"| '''1962''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]'' | [[David Lean]] |- | style="text-align:center;"| '''1963''' | {{flagge US}} | ''[[The Cardinal (film)|The Cardinal]]'' | [[Otto Preminger]] |- | style="text-align:center;"| '''1964''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Becket (film út 1964)|Becket]]'' | [[Peter Glenville]] |- | style="text-align:center;"| '''1965''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge IT}} | ''[[Doctor Zhivago (film)|Doctor Zhivago]]'' | [[David Lean]] |- | style="text-align:center;"| '''1966''' | {{flagge GB}} | ''[[A Man for All Seasons (film út 1966)|A Man for All Seasons]]'' | [[Fred Zinnemann]] |- | style="text-align:center;"| '''1967''' | {{flagge US}} | ''[[In the Heat of the Night (film)|In the Heat of the Night]]'' | [[Norman Jewison]] |- | style="text-align:center;"| '''1968''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[The Lion in Winter (film út 1968)|The Lion in Winter]]'' | [[Anthony Harvey]] |- | style="text-align:center;"| '''1969''' | {{flagge GB}} | ''[[Anne of the Thousand Days]]'' | [[Charles Jarrott]] |- | style="text-align:center;"| '''1970''' | {{flagge US}} | ''[[Love Story (film út 1970)|Love Story]]'' | [[Arthur Hiller]] |- | style="text-align:center;"| '''1971''' | {{flagge US}} | ''[[The French Connection (film)|The French Connection]]'' | [[William Friedkin]] |- | style="text-align:center;"| '''1972''' | {{flagge US}} | ''[[The Godfather (film)|The Godfather]]'' | [[Francis Ford Coppola]] |- | style="text-align:center;"| '''1973''' | {{flagge US}} | ''[[The Exorcist (film)|The Exorcist]]'' | [[William Friedkin]] |- | style="text-align:center;"| '''1974''' | {{flagge US}} | ''[[Chinatown (film út 1974)|Chinatown]]'' | [[Roman Polanski]] |- | style="text-align:center;"| '''1975''' | {{flagge US}} | ''[[One Flew Over the Cuckoo's Nest (film)|One Flew Over the Cuckoo's Nest]]'' | [[Miloš Forman]] |- | style="text-align:center;"| '''1976''' | {{flagge US}} | ''[[Rocky (film út 1976)|Rocky]]'' | [[John G. Avildsen]] |- | style="text-align:center;"| '''1977''' | {{flagge US}} | ''[[The Turning Point (film út 1977)|The Turning Point]]'' | [[Herbert Ross]] |- | style="text-align:center;"| '''1978''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Midnight Express (film)|Midnight Express]]'' | [[Alan Parker]] |- | style="text-align:center;"| '''1979''' | {{flagge US}} | ''[[Kramer vs. Kramer]]'' | [[Robert Benton]] |- | style="text-align:center;"| '''1980''' | {{flagge US}} | ''[[Ordinary People]]'' | [[Robert Redford]] |- | style="text-align:center;"| '''1981''' | {{flagge US}} | ''[[On Golden Pond (film út 1981)|On Golden Pond]]'' | [[Mark Rydell]] |- | style="text-align:center;"| '''1982''' | {{flagge US}} | ''[[E.T. the Extra-Terrestrial]]'' | [[Steven Spielberg]] |- | style="text-align:center;"| '''1983''' | {{flagge US}} | ''[[Terms of Endearment]]'' | [[James L. Brooks]] |- | style="text-align:center;"| '''1984''' | {{flagge US}} | ''[[Amadeus (film)|Amadeus]]'' | [[Miloš Forman]] |- | style="text-align:center;"| '''1985''' | {{flagge US}} | ''[[Out of Africa (film)|Out of Africa]]'' | [[Sydney Pollack]] |- | style="text-align:center;"| '''1986''' | {{flagge US}} | ''[[Platoon (film)|Platoon]]'' | [[Oliver Stone]] |- | style="text-align:center;"| '''1987''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge IT}} | ''[[The Last Emperor]]'' | [[Bernardo Bertolucci]] |- | style="text-align:center;"| '''1988''' | {{flagge US}} | ''[[Rain Man]]'' | [[Barry Levinson]] |- | style="text-align:center;"| '''1989''' | {{flagge US}} | ''[[Born on the Fourth of July (film)|Born on the Fourth of July]]'' | [[Oliver Stone]] |- | style="text-align:center;"| '''1990''' | {{flagge US}} | ''[[Dances with Wolves]]'' | [[Kevin Costner]] |- | style="text-align:center;"| '''1991''' | {{flagge US}} | ''[[Bugsy]]'' | [[Barry Levinson]] |- | style="text-align:center;"| '''1992''' | {{flagge US}} | ''[[Scent of a Woman (film út 1992)|Scent of a Woman]]'' | [[Martin Brest]] |- | style="text-align:center;"| '''1993''' | {{flagge US}} | ''[[Schindler's List]]'' | [[Steven Spielberg]] |- | style="text-align:center;"| '''1994''' | {{flagge US}} | ''[[Forrest Gump]]'' | [[Robert Zemeckis]] |- | style="text-align:center;"| '''1995''' | {{flagge US}} | ''[[Sense and Sensibility (film)|Sense and Sensibility]]'' | [[Ang Lee]] |- | style="text-align:center;"| '''1996''' | {{flagge US}} | ''[[The English Patient (film)|The English Patient]]'' | [[Anthony Minghella]] |- | style="text-align:center;"| '''1997''' | {{flagge US}} | ''[[Titanic (film út 1997)|Titanic]]'' | [[James Cameron]] |- | style="text-align:center;"| '''1998''' | {{flagge US}} | ''[[Saving Private Ryan]]'' | [[Steven Spielberg]] |- | style="text-align:center;"| '''1999''' | {{flagge US}} | ''[[American Beauty (film út 1999)|American Beauty]]'' | [[Sam Mendes]] |- | style="text-align:center;"| '''2000''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Gladiator (film út 2000)|Gladiator]]'' | [[Ridley Scott]] |- | style="text-align:center;"| '''2001''' | {{flagge US}} | ''[[A Beautiful Mind (film)|A Beautiful Mind]]'' | [[Ron Howard]] |- | style="text-align:center;"| '''2002''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[The Hours (film)|The Hours]]'' | [[Stephen Daldry]] |- | style="text-align:center;"| '''2003''' | {{flagge NZ}} <br>{{flagge US}} | ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]'' | [[Peter Jackson]] |- | style="text-align:center;"| '''2004''' | {{flagge US}} | ''[[The Aviator (film út 2004)|The Aviator]]'' | [[Martin Scorsese]] |- | style="text-align:center;"| '''2005''' | {{flagge US}} | ''[[Brokeback Mountain]]'' | [[Ang Lee]] |- | style="text-align:center;"| '''2006''' | {{flagge US}} <br>{{flagge MX}}<br>{{flagge FR}} | ''[[Babel (film)|Babel]]'' | [[Alejandro González Iñárritu]] |- | style="text-align:center;"| '''2007''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge FR}}<br>{{flagge US}} | ''[[Atonement (film)|Atonement]]'' | [[Joe Wright]] |- | style="text-align:center;"| '''2008''' | {{flagge GB}} | ''[[Slumdog Millionaire]]'' | [[Danny Boyle]] |- | style="text-align:center;"| '''2009''' | {{flagge US}} | ''[[Avatar (film út 2009)|Avatar]]'' | [[James Cameron]] |- | style="text-align:center;"| '''2010''' | {{flagge US}} | ''[[The Social Network]]'' | [[David Fincher]] |- | style="text-align:center;"| '''2011''' | {{flagge US}} | ''[[The Descendants]]'' | [[Alexander Payne]] |- | style="text-align:center;"| '''2012''' | {{flagge US}} | ''[[Argo (film út 2012)|Argo]]'' | [[Ben Affleck]] |- | style="text-align:center;"| '''2013''' | {{flagge US}}<br>{{flagge GB}} | ''[[12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]'' | [[Steve McQueen (regisseur)|Steve McQueen]] |- | style="text-align:center;"| '''2014''' | {{flagge US}} | ''[[Boyhood (film)|Boyhood]]'' | [[Richard Linklater]] |- | style="text-align:center;"| '''2015''' | {{flagge US}} | ''[[The Revenant (film út 2015)|The Revenant]]'' | [[Alejandro González Iñárritu]] |- | style="text-align:center;"| '''2016''' | {{flagge US}} | ''[[Moonlight (film út 2016)|Moonlight]]'' | [[Barry Jenkins]] |- | style="text-align:center;"| '''2017''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Three Billboards Outside Ebbing, Missouri]]'' | [[Martin McDonagh]] |- | style="text-align:center;"| '''2018''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[Bohemian Rhapsody (film)|Bohemian Rhapsody]]'' | [[Bryan Singer]] |- | style="text-align:center;"| '''2019''' | {{flagge GB}} <br>{{flagge US}} | ''[[1917 (film út 2019)|1917]]'' | [[Sam Mendes]] |- | style="text-align:center;"| '''2020''' | {{flagge US}} | ''[[Nomadland (film)|Nomadland]]'' | [[Chloé Zhao]] |- | style="text-align:center;"| '''2021''' | {{flagge AU}}<br>{{flagge GB}}<br>{{flagge US}}<br>{{flagge CA}}<br>{{flagge NZ}} | ''[[The Power of the Dog (film)|The Power of the Dog]]'' | [[Jane Campion]] |- | style="text-align:center;"| '''2022''' | {{flagge US}} | ''[[The Fabelmans]]'' | [[Steven Spielberg]] |- | style="text-align:center;"| '''2023''' | {{flagge US}}<br>{{flagge GB}} | ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]'' | [[Christopher Nolan]] |- | style="text-align:center;"| '''2024''' | {{flagge US}}<br>{{flagge GB}}<br>{{flagge HU}} | ''[[The Brutalist]]'' | [[Brady Corbet]] |- | style="text-align:center;"| '''2025''' | {{flagge GB}}<br>{{flagge US}} | ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' | [[Chloé Zhao]] |- |} ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://www.goldenglobes.com/ Offisjele webside fan 'e Golden Globes] ==Sjoch ek== *[[Golden Globe foar Bêste Film – Musical of Komeedzje]] *[[Oscar foar Bêste Film]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Golden_Globe_Award_for_Best_Motion_Picture_–_Drama ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Amerikaanske filmpriis]] [[Kategory:Priis of ûnderskieding ynsteld yn 1943]] [[Kategory:Golden Globe|Film Drama]] 3gm9rhjkwzo33f2zrlt9arryq9anhsi 0 147372 1239052 1239049 2026-08-23T12:25:28Z RomkeHoekstra 10582 namme oanpast. 1239052 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding =Phalacrocorax_carbo02.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst =[[Ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson8 = [[boppeskift]]: | namme8 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = '''ielgoesfûgels''' (''Phalacrocoracidae'') | beskriuwer, jier = [[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1850 }} De '''ielgoesfûgels''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Phalacrocoracidae''), ek '''skolfers''' neamd, binne in [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan [[wetterfûgels]] yn it [[skift (taksonomy)|skift]] fan de [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De famylje telt sa'n 35-43 [[soarte (taksonomy)|soarte]]n ferdield oer 1-5 [[skaai (taksonomy)|skaai]]en. Alle ielguozzen binne foar it meastepart swarte of swarteftige fûgels mei in lingte fan 50-100 cm. ==Famyljeopbou== * ''Famylje'': '''ielgoesfûgels''' (''Phalacrocoracidae'') ** ''Skaai'': [[dwerchielguozzen]] (''Microcarbo''), 5 soarten, dêrûnder: *** [[langsturtielgoes]] (''Microcarbo africanus'') *** [[dwerchielgoes]] (''Microcarbo pygmaeus'') *** [[Yndyske dwerchielgoes]] (''Microcarbo niger'') *** [[kroanielgoes]] (''Microcarbo coronatus'') *** [[lytse bûnte ielgoes]] (''Microcarbo melanoleucos'') ** ''Skaai'': [[readpoatielguozzen]] (''Poikilocarbo''), 1 soarte: *** [[readpoatielgoes]] (''Poikilocarbo gaimardi'') ** ''Skaai'': [[toefielguozzen]] (''Gulosus''), 1 soarte: *** [[toefielgoes]] (''Gulosus aristotelis'', ek wol ''Phalacrocorax aristotelis'') ** ''Skaai'': [[Amerikaanse ielguozzen]] ''[[Nannopterum]]'', 3 soarten: *** [[Galápagosielgoes]] (''Nannopterum harrisi'') *** [[Neotropyske ielgoes]] (''Nannopterum brasilianum'') *** [[dûbeltoefielgoes]] (''Nannopterum auritum'') ** ''Skaai'': [[wytbûkielguozzen]] (''Leucocarbo''), 9 soarten, dêrûnder: *** [[keizerielgoes]] (''Leucocarbo atriceps'') ** ''Skaai'': ''[[Urile]]'', 4 soarten: *** [[blaukielielgoes]] (''Urile penicillatus'') *** [[readmaskerielgoes]] (''Urile urile'') *** [[pelagyske ielgoes]] (''Urile pelagicus'') *** [[brilielgoes]] (''Urile perspicillatus'') (útstoarn) ** ''Skaai'': [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax''), 12 libbene soarten, dêrûnder: *** [[Japanske ielgoes]] (''Phalacrocorax capillatus'') *** [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'') *** [[wytboarstielgoes]] (''Phalacrocorax (carbo) lucidus'') *** [[Arabyske ielgoes]] (''Phalacrocorax nigrogularis'') *** [[Yndyske ielgoes]] (''Phalacrocorax fuscicollis'') *** [[Kaapske ielgoes]] (''Phalacrocorax capensis'') *** [[Chathamielgoes]] of [[Featherstonielgoes]] (''Phalacrocorax featherstoni'') *** [[Swartmaskerielgoes]] (''Phalacrocorax fuscescens'') *** [[Benguëla-ielgoes]] (''Phalacrocorax neglectus'') *** [[Nijseelânske ielgoes]] of spikkelige ielgoes (''Phalacrocorax punctatus'') *** [[swarte ielgoes]] (''Phalacrocorax sulcirostris'') *** [[bûnte ielgoes]] (''Phalacrocorax varius'') [[Kategory:Ielgoesfûgel| ]] [[Kategory:Fûgelfamylje]] [[Kategory:Ginteftige]] sx5z64oj8e28ah5b7gwgheb63r3kxq4 0 154131 1239131 1203512 2026-08-24T05:42:45Z Kneppelfreed 2013 /* Literatuer */ kt 1239131 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bouwurk | namme = Stins Bunderhee <br> ''Steinhaus Bunderhee'' | ôfbylding = Steinhaus-Bunderhee-msu-0279.jpg | ôfbyldingsbreedte = 300 | ôfbyldingstekst = ''Súdkant fan de Stins Bunderhee'' | lân = {{Flagge DE}} [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:DEU_Landkreis_Leer_COA.svg|15px]] [[Lier (distrikt)|Lier]] | bestjoerlike ienheid 3 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 3= [[File:DEU_Bunde_COA.svg|15px]] [[Bunde (Dútslân)|Bunde]] | plak = [[Bunderhee]] | adres = Steinhausstraße 64 | koördinaten = 53° 11′ 57,1″ NB, 7° 16′ 59,3″ EL | type bouwurk = [[Stins]] | subtype = | keatling = | boujier = [[14e iuw]] | sloopjier = | arsjitekt = | yngenieur = | boustyl = barok | oerbrêget = | tunnelet ûnder = | wei of spoar = | monumintale status = | monumintnûmer = | hichte = | lingte = | breedte = | draachkrêft = | oerflak = | tal ferdjippings = | tal keamers = | kapasiteit = | kosten = | webside = }} [[Ofbyld:Steinh.Bund.JPG|thumb|Noardkant fan de stins]] De '''Stins Bunderhee''' ([[Dútsk]]: ''Steinhaus Bunderhee'') is de âldste noch besteande [[stins]] yn [[East-Fryslân]]. De toerboarch waard boud yn de [[fjirtjinde iuw]] en wie de sit fan ferskate [[haadling]]sfamyljes. Yn [[1735]] waard der oan de westkant in part yn barokke styl by oanboud. De stins leit yn de [[lânkring Lier]], 2 km noardlik fan [[Bunde (Dútslân)|Bunde]] yn it [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Steinhaus Bunderhee Turm Südosten.jpg|thumb|left|De toer út it súdeasten wei sjoen]] [[Ofbyld:Bunderhee Steinhaus Obergeschoss.jpg|thumb|Letgoatyske skoarstienmantel op de twadde ferdjipping yn de toer]] De stins leit op de uterste noardlike râne fan in fiif meter hege [[Geast (sân)|geastrêch]], dy't nei Bunde ta rint, dêr't de stins eartiids ûnder foel. Neffens mûnlinge oerleverings waard mei de bou fan de stins úteinset yn de njoggende en tsiende iuw. Tsjûge dêrfan is it wurk fan de [[haadling]]en Gala Nommcka (Okkel Noneka) yn Bunde yn [[1361]] en Luwert Saninga yn [[1448]] en [[1463]]. In keppeling dêrfan mei de stins is lykwols net wis. Neffens ûndersyk stammet de toer fan de stins út de fjirtjinde iuw. De toer mei trije ferdjippings waard ynearsten as in ferdiginings- en opslachplak boud en net as wenromte. Neffens de [[Brookmerbrief]], in trettjinde iuwske noch jildende Fryske wetboek foar it [[Brokmerlân]], waard de bou fan hege stinzen ferbean. Foar guon moasten der útsûnderings west hawwe, sa as de pleatslike haadlingen, want in boete dy't der ornaris yn kêst 150 foar oer stie waard net útskreaun. Nei alle gedachten wie der op de flierferdjipping in welle. De âlde yngong ta de earste ferdjipping wie trije meter heech oan de eastkant en koe allinnich mar mei in ledder berikt wurde. De oarspronklike lytse ruten yn de toer ferwize nei de ferdigeningsfunksje fan it gebou. [[Argeology]]sk ûndersyk fan 1977 en 1999 hawwe befêstige dat noardlik fan de stins der in wetterferbining tusken de stinsgrêft en de [[Doalert]] west hat. Der wie al earder in drûge grêft fan 5,5 meter breed en 1,2 meter djip westlik, noardlik en eastlik om de stins hinne. Troch it trochbrekken fan de Doalert oant de geastrêch fan Bunde ta, yn de iere fjirtjinde iuw, koe in ferbining mei it wetter makke wurde. Skippen koene dus yn Bunderhee oanlizze. [[Ubbo Emmius]] tekene op syn kaarten fan East-Fryslân noardwestlik fan Bunde op de hichte fan ''Hochee'' (Bunderhee) it lytse eilân Jarde(n), dêr't minsken yn gefal fan heech wetter hinne flechtsje koene. By it ynpolderjen fan it ynslike lân yn [[1707]] rekke dy tagong nei it wetter ferlern. De hjoeddeistige fiver mei heuvel oan de noardkant is lykwols gjin oerbliuwsel fan dy grêft, sa't lang tocht waard, mar wie part fan it oanlizzen fan in tún oan de ein fan de njoggentjinde iuw. Doe't yn de [[sechtjinde iuw]] rêstigere tiden oanbrutsen, waard de stins omboud ta wenhûs. Om [[1500]] hinne waard op de earste ferdjipping it finster oan de eastkant fergrutte en in iepen let[[Goatyske arsjitektuer|goatyske]] skoarstien mei skoarstienmantel oanbrocht. Oan de ein fan de sechtjinde iuw waard op de twadde ferdjipping in iepen skoarstien yn [[renêssânse]]-styl boud. Ek waarden der treppen fan de earste nei de twadde ferdjipping boud, dêr't tagong earder allinnich moglik wie mei ledders. Petrus Ficinus († 1623) út [[Gelre (hartochdom)|Gelre]] wie fan [[1595]] ôf de eigener fan de stins, en stie yn tsjinst fan de [[List fan hearskers yn Eastfryslân|greven fan Eastfryslân]]. Yn [[1599]] ferliende greve [[Enno II fan Eastfryslân|Enno II]] de stins aadlike frijheid. Yn [[1600]] waarden de gebouwen ferpachte. Ferskate spoaren ferwize nei dat de yngong oan de westkant yn de [[santjinde iuw]] yn in lytse oanboude ferlinging wie. [[Ofbyld:Bunde - Steinhausstraße - 64Steinhaus 17 ies.jpg|thumb|Bou-ynskripsje yn de westmuorre ]] Nei't der gjin tagong oer it wetter mear mooglik wie, sette Johannes van Heteren yn [[1712]] útein mei it bouwen fan in wenromte mei ien ferdjipping yn [[barok (stylperioade)|barok]]ke styl oan de westkant fan de toer. De eardere oanboude westlike yngong ta de toer, waard fuorthelle foar de nijbou. Yn [[1735]] wie de bou ree. In bouynskripsje oan de westmuorre tsjûget fan it begjin fan de bou: ::''„Dit Hius is gebauwt von Johannes von Heteren als men Schref na De Heilsame geborte unses Heeren Jesu Christy het Jahr 1712 ende is hyr vonaldo op den 28 April De Eerste Steen gelecht“''. [[Ofbyld:Bunde - Steinhausstraße - 64Steinhaus - Kochhaus 01 ies.jpg|thumb|''It Stokhus'']] De toer waard it efterhûs, en tsjinne tenei benammen as opslachplak, en bleau fan feroarings besparre. De famylje Van Heteren bewenne de stins oant de ein fan de njoggentjinde iuw en bewurke it oanswettende lân. Ut dy tiid stammet ek it frijsteande ''Stokhus'', in lytse opslachplak foar lânbou-ark, dat eastlik fan de toer boud waard. Nei de famylje Van Heteren waard de stins eigendom fan de famylje Elias. Yn [[1928]] waarden der feiligensmaatregels nommen, yn [[1972]] waard it tek fernijd. Yn [[1976]] bemachtige it [[Ostfriesische Landschaft]] de stins fan de widdo Klasine Elias en liet yn 1976-1978 renovaasjewurk útfiere. Fan 1978 oant 2002 wie de stins de sit fan de [[Noarddútske Oargelakademy]] ûnder lieding fan Harald Vogel. Dêr kamen professors út de gânse wrâld byinoar foar de histoaryske oargels fan it [[Oargellânskip East-Fryslân]]. Ek joech Vogel ynternasjonale simmerkursussen yn de stins. Dêrtroch befette de stins in weardefolle samling histoaryske snaarynstruminten en ferskate replika's. Yn [[2002]] waarden dy ynstruminten nei it [[Organeum]] yn [[Weener]] oerbrocht. Tusken 2002 en 2008 tsjinne de stins as atelier fan de Eastfryske keunstneresse Elisabeth Tatenberg en de Nederlânske arsjitekt Jan Timmer ûnder de namme ''Kunsthaus Steinhaus'' en as wente. It Ostfriesische Landschaft bemachtige yn [[2007]] mei help fan de ''Ostftrieslandstiftung'' it oanbuorjende [[histoaryske tún Tammen]]. Nei't tastân fan it gebou minder waard en de atelier yn 2008 nei Weener ferhuze, bleau de stins ûnbewenne. Nei't der € 400.000 opgarre waard, waard de stins fan april 2010 oant maart 2011 folslein renovearre. Nei't de stins fannijs iepene waard, herberget it gebou in útstalling oer de skiednis fan de Eastfryske haadlingen en de stins sels. By argeologyske opgravings yn 2017 waard oan de súdkant in tsien meter lange in stiennen paad út de santjinde iuw mei midsiuwske dakpannen ûntdutsen, dy't de stelling oer de haven ûnderstreket. == Boubeskriuwing == [[Ofbyld:Bunderhee Steinhaus Gewölbe.jpg|thumb|Kelderferwulft ûnder de toer]] De toer is 15,2 meter heech en 11,40 by 7,60 meter breed. De muorren binne op ûnderoan 1,60 meter en boppe 0,90 meter tsjok. De [[bakstien]]nen binne kleastermoppen mei it formaat 29 by 14 by 9 sm. De oanbou is 20,1 by 11,4 meter. == Keppelings om utens == {{Commonscat|Steinhaus Bunderhee|Stins Bunderhee}} * [http://www.oz-online.de/?id=542&did=54717 Eveneminten yn de Stins Bunderhee] * [https://web.archive.org/web/20100130113659/http://www.osterburg-groothusen.de/20.html Typology Eastfryske boargen] * [http://www.ostfriesland.de/nc/kultur/burgen-und-schloesser/liste-burgen-und-schloesser.html?catitem=225 Boargen en slotten yn East-Fryslân] * Ostfriesische Landschaft: [http://www.ostfriesischelandschaft.de/index.php?id=352 Stins Bunderhee] * [http://www.nordwestreisemagazin.de/architektur/Schsteinhaus.htm Arsjtektuer fan de stins] * [https://web.archive.org/web/20120507071506/http://genealogie-forum.de/ostfrld/orte/bunderhee.htm Leginde fan de wite frou] == Literatuer == * Rolf Bärenfänger: ''Ostfriesische Verteidigung. Steinhäuser und Burgen''. In: Matthias Utermann (Hrsg.): ''Archäologie mittelalterlicher Burgen''. Deutsche Gesellschaft für Archäologie des Mittelalters und der Neuzeit e. V., Paderborn 2008, ISSN 1619-1439 (Print), ISSN 1619-148X (Internet), S. 69–76 (Mitteilungen der Deutschen Gesellschaft für Archäologie des Mittelalters und der Neuzeit. Nr. 20) ([https://web.archive.org/web/20151125031525/http://www.dgamn.de/uploads/mbl20/Mitteilungsblatt20_2.pdf online]) (PDF-Datei; 3,55 MB). * Jan Pieter Kok: ''De Stins. Bastion van de Vrijstaat Terschelling''. Koninklijke Van Gorcum, Assen 2007, ISBN 978-90-232-4345-8 ([http://books.google.com/books?id=f6auvpARo-sC&printsec=frontcover&hl=de online]). * [[Hajo van Lengen]]: ''Das Steinhaus von Bunderhee und die Unkenburg in Leer''. In: Rolf Bärenfänger (Hrsg.): ''Ostfriesland''. Theiss, Stuttgart 1999, ISBN 3-8062-1415-8, S. 206–210 (Führer zu archäologischen Denkmälern in Deutschland. Bd. 35). * Hajo van Lengen: ''Zur Baugeschichte des Steinhauses in Bunderhee''. In: ''Ostfriesland. Zeitschrift für Kultur, Wirtschaft und Verkehr''. Nr. 2, 1978, S. 8–14. * Eva Requardt-Schohaus: ''Steinhaus im Spannungsfeld. Nahe dem historischen Steinhaus in Bunderhee soll ein Windpark errichtet werden''. In: ''Ostfriesland Magazin''. Nr. 1, 2003, S. 48–53. * Wolfgang Rüther: ''Hausbau zwischen Landes- und Wirtschaftsgeschichte. Die Bauernhäuser der Krummhörn vom 16. bis zum 20. Jahrhundert.'' Diss. Münster 1999 ([http://miami.uni-muenster.de/servlets/DerivateServlet/Derivate-3321/diss_ruether.pdf online]). * Alger Schmidt: ''Das Steinhaus in Bunderhee. Baubeschreibung nach der Restaurierung 1976-1978''. In: ''Ostfriesland. Zeitschrift für Kultur, Wirtschaft und Verkehr''. Nr. 2, 1978, S. 1–8. * Wolfgang Schwarz: ''Ausgrabung am Steinhaus zu Bunderhee''. In: ''Ostfriesland. Zeitschrift für Kultur, Wirtschaft und Verkehr''. Nr. 2, 1978, S. 14–18. * Johannes-Vienne Smidt, Erica Smidt-Oberdieck: ''Das Steinhaus zu Bunderhee. Seine Wechselbeziehungen zu Ukeborg, Drakemund und Fürstenjagdhaus''. Ostfriesische Landschaft, Aurich 1970. (Ostfriesische Familienkunde. Bd. 3). * Harm Wiemann; Samtgemeinde Bunde (Hrsg.): ''Aus vergangenen Tagen. Chronik der Samtgemeinde Bunde''. Selbstverlag, Bunde 1983, S. 39–43. {{Koördinaten|53_11_57,1_N_7_16_59,3_E_region:DE_type:city_zoom:14|53° 11' 57,1" NB 7° 16' 59,3" EL}} [[Kategory:Bouwurk yn Bunde]] [[Kategory:Boarch yn East-Fryslân]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] 8tymoxt7s7mvbieyu3ofhbtdm077e73 0 162949 1239099 1103000 2026-08-23T21:51:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1239099 wikitext text/x-wiki {{Bedriuw | ôfbylding = Shepperton Studios.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = Shepperton Studios | histoaryske namme = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk|Britsk]] | type = privaat | sektor = [[tillefyzje]]- en [[filmyndustry]] | haadkertier = | fêstige yn = [[Shepperton]] ([[Ingelân]]) | oprjochte = [[1932]] | opdoekt = | oprjochter = [[Norman Loudon]] | eigner = | fuortkommen út = | opgien yn = | memme-ûndernimming = [[Pinewood Group]] | dochterûndernimmings = | omset = | winst = | wearde = | aktyf yn = | wurknimmers = | tal lokaasjes = | webside = [https://www.pinewoodgroup.com/our-studios/uk/shepperton-studios www.pinewoodgroup.com/our-studios/uk/shepperton-studios] | mapname = Ingelân | lat_deg = 51 | lat_min = 24 | lat_sec = 24.8 | lat_dir = N | lon_deg =0 | lon_min = 27 | lon_sec = 54.65 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = Lokaasje yn [[Ingelân]]. }} De '''Shepperton Studios''' binne in [[studiokompleks]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] plak [[Shepperton]], yn it [[Ingelske greefskip|greefskip]] [[Surrey]], in stikje bewesten de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[haadstêd]] [[Londen]], dêr't de [[opnamen (film)|opnamen]] foar in protte [[film]]s en [[tillefyzjeprogramma's]] plakfine. De Shepperton Studios meitsje diel út fan 'e [[Pinewood Group]], in [[bedriuw]] dat ek soartgelikense studiokompleksen yn oare dielen fan 'e wrâld besit. De Shepperton Studios hawwe in [[skiednis]] dy't tebek rikt oant [[1931]]. Yn syn iere bestean waard it studiokompleks wol '''Sound City''' neamd (net te betiizjen mei de [[Sound City Studios]] yn [[Kalifornje]]). ==Skiednis== It terrein fan wat no de Shepperton Studios binne, wie oarspronklik it [[lângoed]] Littleton Park, dat yn 'e [[santjinde iuw]] oanlein waard troch in Thomas Wood, in pleatslike [[ealman]] út [[Surrey]]. It âlde [[lânhûs]] stiet noch altyd en wurdt no brûkt as opnamelokaasje. Yn [[1931]] kocht de [[Skotlân|Skotske]] [[sakeman]] [[Norman Loudon]] Littleton Park oan om der in studiokompleks fan te meitsjen foar syn nije [[filmstudio]], de Sound Film Producing & Recording Studios. Nei't de bou fan it studiokompleks klear wie, waard it yn [[1932]] yn gebrûk nommen. Yn it [[Ynterbellum]] waarden der sawol [[lange film|lange]] as [[koarte film]]s opnommen en ûndergie it kompleks in flugge útwreiding. Oan it begjin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] ([[1939]]-[[1945]]) hie it studiokompleks te lijen fan [[bombardemint]]en troch de [[nazy-Dútslân|Dútske]] [[Luftwaffe]], dy't oanlutsen waarden troch it deunby leine [[fabryk]] foar de produksje fan [[militêr]]e [[fleantugen]] fan [[Vickers-Armstrongs]] te [[Brooklands]]. Nei't de [[Slach om Ingelân]] troch de Britten wûn wie, waard de filmproduksje yn it kompleks fierder tsjinkeard trochdat de studio's opfoardere waarden. Yn 't earstoan waard der [[sûker]] opslein, en letter waarden der sabeare militêre fleantugen produsearre foar gebrûk yn it [[Midden-Easten]], om 'e [[ferkenning|loftferkenning]] troch de fijân foar it lapke te hâlden. Nei't it studiokompleks yn [[1945]] wer frijkaam foar it doel dêr't it foar boud wie, waard it oankocht troch [[sir]] [[Alexander Korda]] foar syn bedriuw [[British Lion Films]]. Dy studio gie begjin [[1950-er jierren]] [[fallisemint|oer de kop]], mar makke ûnder deselde namme in trochstart ûnder lieding fan [[Roy Boulting|Roy]] en [[John Boulting]]. It wierre British Lion Films om bar mei en tsjin, en de studio bestie fuort oant [[1975]], doe't de Shepperton Studios yn oare hannen oergiene. Tsjin dy tiid wie it terrein dat by it studiokompleks hearde, in hiel stik lytser wurden, want [[direkteur]] John Bentley fan British Lion Films hie yn [[1973]] krapoan 16 fan 'e 24&nbsp;[[hektare]] ferkocht foar huzebou. Nei [[1975]] waarden yn 'e Shepperton Studios ferskate filmklassikers opnommen, wêrûnder ''[[Alien (film)|Alien]]'' ([[1979]]) en ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'' ([[1982]]). Yn [[1978]] filme de [[rockmuzyk|rockband]] [[The Who]] yn it studiokompleks live-konsertsênes foar de [[dokumintêre]] ''[[The Kids Are Alright (film)|The Kids Are Alright]]''. Yn [[1984]] kamen de Shepperton Studios yn 'e hannen fan 'e [[bruorren]] John en Benny Lee, dy't de gebouwen [[renovaasje|renovearren]], mar troch ynterne strideraasjes en de [[beurskrach]] fan [[swarte Moandey (1987)|Swarte Moandei]] yn [[1987]] it eigendom fan harren bedriuw, [[Lee International]], kwytrekken. Dêrtroch foelen de Shepperton Studios yn 'e hannen fan 'e [[bank (finansjele ynstelling)|bank]] [[Warburg Pincus]], dy't doe syn wurkmêd besleat út te wreidzjen nei de film- en tillefyzjeyndustry. Yn [[2001]] waarden de Shepperton Studios ferkocht oan 'e [[Pinewood Group]], in bedriuw dat him alhiel taleit op it fasilitearjen fan film- en tillefyzje-opnamen foar oare partijen. De Pinewood Group is ek eigner fan 'e [[Pinewood Studios]] yn [[Buckinghamshire]] en fan ferskate oare studiokompleksen yn [[Dútslân]], [[Kanada]], de [[Dominikaanske Republyk]] en [[Maleizje]]. Yn [[2019]] kundige de [[streaming media|streamingtsjinst]] [[Netflix]] oan dat it in fêst kantoar iepenje soe yn 'e Shepperton Studios. Yn [[2021]] ferlinge Netflix syn [[kontrakt]] foar it gebrûk fan it kompleks. Yn [[2022]] tekene in oare streamingtsjinst, [[Amazon Prime Video]], oangeande de Shepperton Studios krekt sa'n kontrakt mei de Pinewood Group. ==Fasiliteiten== De Shepperton Studios omfiemje 15 ûnderskate [[soundstage]]s, dy't fariëarje yn grutte fan 280&nbsp;[[m²]] oant 2.800&nbsp;m². Fiif dêrfan binne tarist mei grutte wettertanks foar it filmjen fan sênes op it wetter of ûnder wetter. It studiokompleks hat, bûtenromte ynbegrepen, in totaal [[oerflak]] fan 8,1&nbsp;[[hektare|ha]]. Dêrta heart ek it Little House, it oarspronklike [[lânhûs]] fan Littleton Park, dat as opnamelokaasje brûkt wurdt. ==Produksjes== ===Films=== In seleksje fan films dy't alteast foar in diel yn 'e Shepperton Studios opnommen binne: {{Kolommen2 |Kolom1= *''[[An Inspector Calls (film út 1954)|An Inspector Calls]]'' (1954) *''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]'' (1961) *''[[Dr. Strangelove]]'' (1964) *''[[The Spy Who Came In from the Cold (film)|The Spy Who Came In from the Cold]]'' (1965) *''[[A Man for All Seasons (film út 1966)|A Man for All Seasons]]'' (1966) *''[[Casino Royale (film út 1967)|Casino Royale]]'' (1967) *''[[2001: A Space Odyssey (film)|2001: A Space Odyssey]]'' (1968) *''[[Oliver! (film)|Oliver!]]'' (1968) *''[[Scrooge (film út 1970)|Scrooge]]'' (1970) *''[[A Clockwork Orange (film)|A Clockwork Orange]]'' (1971) *''[[Dad's Army (film)|Dad's Army]]'' (1971) *''[[The Day of the Jackal (film)|The Day of the Jackal]]'' (1973) *''[[The Return of the Pink Panther]]'' (1975) *''[[The Omen (film)|The Omen]]'' (1976) *''[[Star Wars: Episode IV – A New Hope]]'' (1977) *''[[The Boys from Brazil (film)|The Boys from Brazil]]'' (1978) *''[[Superman (film út 1978)|Superman]]'' (1978) *''[[Alien (film)|Alien]]'' (1979) *''[[The Elephant Man (film)|The Elephant Man]]'' (1980) *''[[Flash Gordon (film)|Flash Gordon]]'' (1980) *''[[Blade Runner]]'' (1982) *''[[Conan the Barbarian (film út 1982)|Conan the Barbarian]]'' (1982) *''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'' (1982) *''[[A Passage to India (film)|A Passage to India]]'' (1984) *''[[Legend (film út 1985)|Legend]]'' (1985) *''[[Out of Africa (film)|Out of Africa]]'' (1985) *''[[The Princess Bride (film)|The Princess Bride]]'' (1987) *''[[Cry Freedom]]'' (1987) *''[[Gorillas in the Mist (film)|Gorillas in the Mist]]'' (1988) *''[[Robin Hood: Prince of Thieves]]'' (1991) *''[[Four Weddings and a Funeral]]'' (1994) *''[[Mary Shelley's Frankenstein (film)|Mary Shelley's Frankenstein]]'' (1994) *''[[Judge Dredd (film)|Judge Dredd]]'' (1995) *''[[Sense and Sensibility (film)|Sense and Sensibility]]'' (1995) *''[[Evita (film út 1996)|Evita]]'' (1996) *''[[101 Dalmatians (film út 1996)|101 Dalmatians]]'' (1996) *''[[G.I. Jane]]'' (1997) *''[[Lost in Space (film)|Lost in Space]]'' (1998) *''[[The Mummy (film út 1999)|The Mummy]]'' (1999) *''[[Notting Hill (film)|Notting Hill]]'' (1999) |Kolom2= *''[[Billy Elliot]]'' (2000) *''[[Gladiator (film út 2000)|Gladiator]]'' (2000) *''[[Bridget Jones's Diary (film)|Bridget Jones's Diary]]'' (2001) *''[[The Mummy Returns]]'' (2001) *''[[About a Boy (film)|About a Boy]]'' (2002) *''[[Bend It Like Beckham]]'' (2002) *''[[Love Actually]]'' (2003) *''[[Alexander (film út 2004)|Alexander]]'' (2004) *''[[Bridget Jones: The Edge of Reason (film)|Bridget Jones: The Edge of Reason]]'' (2004) *''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (film)|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]]'' (2004) *''[[Troy (film)|Troy]]'' (2004) *''[[Batman Begins]]'' (2005) *''[[Harry Potter and the Goblet of Fire (film)|Harry Potter and the Goblet of Fire]]'' (2005) *''[[Sahara (film út 2005)|Sahara]]'' (2005) *''[[Star Wars: Episode III – Revenge of the Sith]]'' (2005) *''[[The Da Vinci Code (film)|The Da Vinci Code]]'' (2006) *''[[The Golden Compass (film)|The Golden Compass]]'' (2007) *''[[Clash of the Titans (film út 2010)|Clash of the Titans]]'' (2010) *''[[Iron Man 2]]'' (2010) *''[[Captain America: The First Avenger]]'' (2011) *''[[Sherlock Holmes: A Game of Shadows]]'' (2011) *''[[John Carter (film)|John Carter]]'' (2012) *''[[Fast & Furious 6]]'' (2013) *''[[47 Ronin (film út 2013)|47 Ronin]]'' (2013) *''[[Gravity (film út 2013)|Gravity]]'' (2013) *''[[Jack the Giant Slayer]]'' (2013) *''[[Thor: The Dark World]]'' (2013) *''[[Guardians of the Galaxy (film)|Guardians of the Galaxy]]'' (2014) *''[[Into the Woods (film)|Into the Woods]]'' (2014) *''[[Avengers: Age of Ultron]]'' (2015) *''[[Doctor Strange (film út 2016)|Doctor Strange]]'' (2016) *''[[Beauty and the Beast (film út 2017)|Beauty and the Beast]]'' (2017) *''[[Mamma Mia! Here We Go Again]]'' (2018) *''[[Mary Poppins Returns]]'' (2018) *''[[Downton Abbey (film)|Downton Abbey]]'' (2019) *''[[Fast & Furious Presents: Hobbs & Shaw]]'' (2019) *''[[Rocketman (film)|Rocketman]]'' (2019) *''[[1917 (film út 2019)|1917]]'' (2019) *''[[Cruella (film)|Cruella]]'' (2021) }} ===Tillefyzje=== Yn 'e Shepperton Studios binne ek ferskate [[tillefyzjesearje]]s opnommen, lykas ''[[Thomas & Friends]]'' ([[1984]]-[[2008]]), ''[[TUGS (tillefyzjesearje)|TUGS]]'' ([[1989]]), ''[[Last of the Summer Wine]]'' ([[1990]]-[[2010]]), ''[[Red Dwarf]]'' ([[1991]]-[[1999]], [[2009]], [[2012]]) en ''[[The Vicar of Dibley]]'' ([[1994]]-[[2000]]). Ek [[realitytillefyzjeprogramma's]] lykas ''[[Dancing on Ice]]'' ([[2011]]) binne der filme. ==Keppelings om utens== *{{en}}[https://www.pinewoodgroup.com/our-studios/uk/shepperton-studios Offisjele webside fan 'e Shepperton Studios] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Shepperton_Studios ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Shepperton Studios}} }} [[Kategory:Pinewood Group]] [[Kategory:Film- en telefyzjestudiokompleks yn Ingelân]] [[Kategory:Ingelsk bedriuw]] [[Kategory:Surrey]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1932]] [[Kategory:Bouwurk út 1931]] rme228uc0vcexh8acdst1cbyzfhsfik 14 164366 1239104 1107411 2026-08-23T22:40:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1239104 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in kristlik tsjerkegenoatskip]] [[Kategory:Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-Katolike Tsjerke]] mn1lfm7c1mz3q6fk9p9t2yegksqzsrl 0 173338 1239074 1239012 2026-08-23T19:56:44Z RomkeHoekstra 10582 + Kt 1239074 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Triëst<br>''Trieste'' | ôfbylding = Trieste (28766391880).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = oersjochfoto fan Triëst | wapen = [[Ofbyld:Free Territory Trieste Flag.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Trieste-Stemma.svg|60px]] | ynwennertal = 198.515 <small>(31.05.2026)</small><ref>[https://demo.istat.it/app/?a=2026&i=D7B Demografia in Cifre]</ref> | oerflak = 85,11 km² | befolkingstichtens = 2.332,45 ynw/km² | stêdekloft | hichte = 2 m | lân = {{ITAf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Friuli-Venezia Giulia.svg|20px|border]] [[Friûly-Julysk Feneesje]] | bestjoerlike ienheid 2 = UTI | namme bestjoerlike ienheid 2= Giuliana | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.comune.trieste.it/ Triëst – offisjeel webstee] | mapname = Itaalje | mapwidth = | lat_deg = 45 | lat_min = 38 | lat_sec = 10 | lat_dir = N | lon_deg = 13 | lon_min = 48 | lon_sec = 15 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lizzing fan Triëst yn Itaalje }} {{Oar|de Italjaanske stêd Triëst|Triëst (betsjuttingsside)}} '''Triëst''' (''Trieste'' yn it Italjaansk) is in stêd eastlik fan [[Feneesje (stêd)|Feneesje]], oan 'e grins mei [[Sloveenje]]. Triëst telt 198.515 ynwenners (2026) en hat in oerflakte fan 85 km². Triëst wie de haadstêd fan 'e eardere provinsje [[Triëst (provinsje)|Triëst]]. Sûnt [[2017]] is it de haadstêd fan 'e UTI Giuliana yn 'e regio [[Friûly-Julysk Feneesje]]. == Skiednis == Al sûnt de 10e iuw f.Kr. binne yn it gebiet fan it hjoeddeiske Triëst [[Histri]] bekend, in Yndo-Europeesk folk dat letter yn kontakt kaam mei de [[Feneesje|Feneesjers]]. Op 'e heuvel dêr't no de [[katedraal fan San Giusto]] stiet, lei al foar de [[Romeinske tiid]] in fêsting. [[Ofbyld:4859TriesteArcoRiccardo.jpg|thumb|left|Arco Riccardo.]] Yn 'e Romeinske tiid ûntjoech Triëst him ta de Romeinske koloanje Tergeste. De stêd groeide út ta in wichtige haven. Fan 'e Romeinske tiid binne ûnder oare de [[Riccardopoarte]], it [[Romeinsk teäter fan Triëst|Romeinsk teäter]] en in basilika bewarre bleaun. Yn 'e 6e iuw feroveren de [[Langobarden]] de stêd en yn 'e 8e iuw kaam Triëst ûnder it [[Franken|Frankysk]] bewâld fan [[Karel de Grutte]]. Yn [[1382]] stelde Triëst him frijwillich ûnder de beskerming fan 'e Habsburchske hartoch [[Leopold III fan Eastenryk]], benammen om de eigen autonomy foar [[Feneesje (stêd)|Feneesje]] oer te behâlden. Dêrnei bleau de stêd mear as fiif iuwen mei de [[Habsburgers]] ferbûn. Yn [[1719]] ferliende keizer [[Karel VI]] Triëst de status fan frije haven. Dat soarge foar in sterke ekonomyske groei en makke de stêd ta in wichtich hannels- en havengebiet. Letter waard Triëst haadstêd fan it [[Eastenryksk kustlân]]. It Italjaansk waard de wichtichste taal fan it stedslibben, wylst Dútsk en Sloveensk ek in wichtige rol spilen. Troch syn sterke ferbiningen mei Eastenryk en Midden-Jeropa krige Triëst de bynamme "Wenen oan See". == Earste en Twadde Wrâldoarloch == Oan 'e ein fan 'e 19e iuw namen de nasjonale spanningen ta. Benammen it Italjaanske [[yrredintisme]] waard sterker, wylst de Sloveenske en Kroätyske befolkingsgroepen harren eigen nasjonale identiteit ferdigenen. Yn [[1918]] waard Triëst troch Italjaanske troepen ynnommen en yn [[1920]] waard de anneksaasje troch it [[Ferdrach fan Rapallo (1920)|Ferdrach fan Rapallo]] formeel fêstlein. Under it [[fascisme]] waard de Sloveenske en Kroätyske befolking systematysk ûnderdrukt. Sloveenske en Kroätyske skoallen, kulturele ynstellings en media waarden ferbean. De brânstifting fan 'e [[Narodni Dom]] op 13 july 1920 waard in wichtich symboal fan dy ûnderdrukking. In part fan 'e befolking ferliet it gebiet ûnder twang of om oan 'e ûnderdrukking te ûntkommen. Nei de kapitulaasje fan Itaalje yn [[1943]] namen Dútske troepen de macht oer. By Triëst waard de [[Risiera di San Sabba]] ynrjochte, in kamp foar finzenen en tsjinstanners fan it nazyrezjym. Yn maaie [[1945]] namen Joegoslavyske [[Partisaan|partizanen]] de stêd yn, mar ûnder druk fan 'e Alliearden lutsen hja har koart dêrnei werom. De takomst fan Triëst waard dêrnei in ynternasjonale striidpunt. == Nei de Twadde Wrâldoarloch == By it [[Ferdrach fan Parys (1947)|Ferdrach fan Parys]] waard yn [[1947]] de [[Frije sône Triëst]] foarme, mei Triëst as haadstêd. It gebiet waard ferdield yn sône A, mei Triëst en de omkriten, en sône B, yn noardlik [[Istrië (skiereilân)|Istrië]]. Sône A stie ûnder Allieard bestjoer, wylst Joegoslaavje it bestjoer oer sône B fierde. Yn [[1954]] waard ôfpraat dat sône A oan [[Itaalje]] en sône B oan [[Joegoslaavje]] tawiisd wurde soene. De definitive ynternasjonale regeling fan 'e grins waard yn [[1975]] fêstlein yn it [[Ferdrach fan Osimo|Ferdrach fan Osimo]]. Dêrmei waard Triëst definityf ûnderdiel fan Itaalje, al bleau de stêd noch lang in grinsstêd oan 'e râne fan Joegoslaavje. De feroaringen fan grinzen en bestjoeren soargen yn 'e 20e iuw foar grutte migraasjestreamen. Slovenen en Kroäten ferlieten yn it [[ynterbellum]] it Italjaanske gebiet, wylst nei de Twadde Wrâldoarloch in grut tal Italjanen út gebieten dy't by Joegoslaavje kamen nei Triëst en oare dielen fan Itaalje ferhuzen. == Befolking == De befolking fan Triëst wie iuwenlang tige meartalich. Yn 'e 19e iuw foarmen Italjaansk- en Sloveensktaligen de grutste groepen, mei dêrnjonken ûnder oare Dútsktaligen en Joaden. In statistyk basearre op gegevens út 1846 komt foar it gebiet fan Triëst út op goed 55% Italjaansktaligen en likernôch 32% Sloveensktaligen; de rest bestie benammen út Dútsktaligen, Joaden en oare groepen. De folkstelling fan 1880 lit in dúdlik ferskil sjen tusken de stêd en de omlizzende gebieten. Yn 'e stêd wie it Italjaansk oerhearskjend, wylst it Sloveensk benammen yn 'e foarstêden en it omlizzende plattelân sterk fertsjintwurdige wie. Yn 1911 prate yn 'e gemeente Triëst goed de helte Italjaansk en likernôch in fearn Sloveensk; yn 'e omlizzende gebieten wie it Sloveensk noch folle sterker fertsjintwurdige. Yn 'e rin fan 'e 19e en 20e iuw waard in part fan 'e Sloveensktalige befolking dy't nei de stêd ferhuze, stadichoan Italjaansktalich. Nei de Earste Wrâldoarloch feroare de demografyske gearstalling fierder troch de anneksaasje fan Triëst troch Itaalje, de ûnderdrukking fan 'e Sloveenske minderheid en lettere migraasjestreamen. Nei de Twadde Wrâldoarloch groeide it oanpart Italjaansktaligen fierder; yn 1971 waard it op sa'n 92% rûsd, wylst it oanpart Sloveensktaligen werombrocht wie ta sa'n 6%. De Dútsktalige befolking waard yn 'e 20e iuw folle lytser. De Joadske mienskip waard swier troffen troch it [[faksisme]] en de [[Holocaust]]. De Triëster [[synagoge]] waard yn july 1942 troch faksisten plondere en swier skansearre; ûnder de Dútske besetting waarden mear as 700 Joaden út Triëst deportearre, benammen nei [[Auschwitz]]. == Toerisme == De stêd hat in histoarysk sintrum mei ûnder oare it grutte Piazza dell'Unità d'Italia, Romeinske oerbliuwsels en in grut tal tsjerken, wylst oan 'e kust it [[Kastiel Miramare]] leit. De skiednis fan Triëst as grinsstêd en havenstêd, mei syn Italjaanske, Sloveenske en Eastenrykske erfgoed, jout de stêd in hiel eigen karakter. === Wichtige monuminten === [[Ofbyld:Castello di San Giusto 01.jpg|thumb|260px|Kastiel fan San Giusto of it Sint-Justuskastiel.]] *[[Katedraal fan Triëst|Katedraal fan San Giusto]] en it [[Castello di San Giusto]] – de histoaryske kearn fan 'e stêd. *[[Arco di Riccardo]] – de Romeinske stedspoarte. *[[Romeinsk teäter fan Triëst]] – ien fan 'e wichtichste Romeinske oerbliuwsels. *[[Piazza dell'Unità d'Italia]] – it grutte sintrale plein, omklamme troch monumintale gebouwen. *[[Canal Grande (Triëst)|Canal Grande]] yn Borgo Teresiano. *[[Kastiel Miramare]] – it 19e-iuwske kastiel oan 'e kust. *[[Faro della Vittoria]] – de bekende fjoertoer en oantinken oan 'e Earste Wrâldoarloch. *[[Risiera di San Sabba]] – it eardere nazykamp, no in betinkingssintrum. [[Ofbyld:Chiesa di San Spiridione (27868134639) (cropped).jpg|thumb|Spyridontsjerke.]] *De Timpel fan 'e Hillige Trije-ienheid en Sint-Spyridon – in belangryk Servysk-otterdoks monumint. *De synagoge fan Triëst – in wichtich monumint fan 'e histoaryske Joadske mienskip. === Musea === * [https://www.museoschmidl.it/theatre-museum-carlo-schmidl/ Civico Museo Teatrale Carlo Schmidl] – museum oer teäter en muzyk. * [https://risierasansabba.it/risiera-di-san-sabba-eng/ Risiera di San Sabba Museum] – museum en oantinkensintrum op it plak fan it eardere kamp. * [https://museojoycetrieste.it/en/joyce-museum/ Trieste Joyce Museum]] – wijd oan [[James Joyce]] en syn perioade yn Triëst. ==Galery== <gallery heights="150" widths="200"> Canal Grande di Trieste.JPG|Grutte Kanaal fan Triëst. Schloss miramare.jpg|Kastiel fan Miramare Vittoria Lighthouse from Trieste.jpg|Fjoertoer Faro della Vittoria </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{commonscat|Trieste}} }} [[Kategory:Triëst| ]] [[Kategory:Plak yn Friûly-Julysk Feneesje]] [[Kategory:Gemeente yn Friûly-Julysk Feneesje]] 7663374mybnhhhrdjulv4t7kagt0psc 10 173452 1239134 1207590 2026-08-24T06:28:22Z RomkeHoekstra 10582 Egmond aan Zee +Egmond-Binnen tafoege. 1239134 wikitext text/x-wiki {{ {{{subst|}}}#if: {{{TXT|}}} |{{ {{{subst|}}}#switch: {{{TXT}}} | Year = [[1 jannewaris]] [[2023]] <!-- mjitdatum --> | YearISO = 2022-01-01 <!-- mjitdatum as ISO notaasje --> }}|}}{{ {{{subst|}}}#if: {{{POP|}}} |{{ {{{subst|}}}#switch: {{{POP}}} | Aartswâld = 465 | Abbekerk = 2040 | Alkmar = 92675 | Anna Paulowna = 8655 | Andyk = 7200 | Assendelft = 24510 | Avenhorn = 3455 | Barsingerhorn = 915 | Beets = 540 | Benningbroek = 750 | Berkhout = 2655 | Blokker (plak) = 4580 | Bovenkarspel = 10315 | Breesân (doarp) = 3770 | Broek yn Wetterlân = 2810 | Broek op Langedyk = 6090 | Den Burg = 7685 | Burgerbrug = 870 | Callantsoog = 2400 | Catrijp = 310 | De Cocksdorp = 1200 | Dirkshorn = 1695 | Driehuizen = 240 | Edam = 7390 | Eenigenburg = 160 | Egmond aan Zee = 4542 | Egmond-Binnen = 2687 | Van Ewijcksluis = 220 | Gelderse Buurt = 345 | De Goorn = 3815 | Gouwe (plak) = 275 | Graft = 885 | Groenveld = 140 | Groet = 1525 | Grootebroek = 9575 | Grootschermer = 715 | Haringhuizen = 180 | De Haukes = 135 | Hauwert = 745 | Hearhugowaard = 60230 | Heechwâld = 3980 | De Helder = 40951 | Hem = 1585 | Hensbroek = 1610 | Hippolytushoef = 5070 | Hoarn (Noard-Hollân) = 52774 | Hobrede = 165 | Hoogkarspel = 8595 | Den Hoorn (Teksel) = 4965 | Huisduinen = 610 | Ilpendam = 1835 | Jisp = 1100 | Julianadorp = 14960 | Katwoude = 325 | Koedijk = 2675 | Kolhorn = 1080 | De Koog = 1540 | Koog aan de Zaan = 11230 | Krabbendam = 130 | Kreileroord = 595 | Krommenie = 17010 | Kwadijk = 810 | Lambertschaag = 175 | Lutjebroek = 2280 | Lutjewinkel = 780 | Nieuwesluis = 105 | Sibekarspel = 935 | Sint Maarten = 960 | Sint Maartensbrug = 735 | Sint Maartensvlotbrug = 705 | Sint Maartenszee = 100 | Marken = 1735 | Markenbinnen = 320 | Middelie = 720 | Medemblik (stêd) = 8680 | Middenbeemster = 5570 | Middenmeer = 4290 | Midwoud = 2525 | Monnickendam = 9855 | Nibbixwoud = 2600 | Nieuwe Niedorp = 3320 | De Noord = 3025 | Noordbeemster = 615 | Noordeinde (Alkmar) = 85 | Noord-Scharwoude = 5855 | Obdam = 5960 | Den Oever = 2290 | Oosterend (Teksel) = 1115 | Oosterland (Wieringen) = 180 | Oosterleek = 105 | Oost-Graftdijk = 140 | Oosthuizen = 3525 | Oostwoud (Noard-Hollân) = 910 | Opperdoes = 2000 | Opmeer = 2.150 | Oterleek = 630 | Oudkarspel = 3885 | Oudendijk (Noard-Hollân) = 435 | Oude Niedorp = 405 | Oudeschild = 1380 | Oudesluis = 725 | Oudorp = 665 | Sint-Pancras = 5945 | Petten = 1605 | Purmerein = 82632 | De Rijp = 4395 | Rustenburg (Noard-Hollân) = 160 | Saandam = 80705 | Schardam = 125 | Scharwoude = 540 | Schellinkhout = 865 | Schermerhorn = 1260 | Schoorldam = 305 | Sijbekarspel = 935 | Skagen = 19495 | Skagerbrêge = 2105 | Skoarl = 4745 | Slootdorp = 2195 | Spanbroek = 4725 | Spierdijk = 1500 | Stammeer = 220 | Stompetoren = 2135 | Stroe (Wieringen) = 95 | Stroet = 305 | Tuitjenhorn = 3880 | Twisk = 1090 | Uitdam = 135 | Ursem = 2995 | Valkkoog = 140 | 't Rijpje = 140 | 't Veld = 2260 | Venhuizen = 4335 | Volendam = 22590 | De Waal = 275 | Waarland = 2730 | Wadway = 50 | Warder = 800 | Warmenhuizen = 5595 | De Weere (Opmeer) = 855 | Wervershoof = 8130 | Westbeemster = 775 | Westerland (Noard-Hollân) = 780 | Westknollendam = 567 | West-Graftdijk = 755 | Westsaan = 5085 | Westwoud = 1830 | Wieringerwaard = 2425 | Wieringerwerf = 6115 | Wijdenes = 1515 | Wijdewormer = 1765 | Winkel (Noard-Hollân) = 3505 | Wognum = 6385 | Wormer = 13745 | Wormerveer = 12585 | Zaandijk = 8485 | 't Zand = 2620 | Zandwerven = 105 | Zijdewind = 400 | Zuidermeer = 545 | Zuiderwoude = 330 | Zuidoostbeemster = 4400 | Zuid-Scharwoude = 6680 | Zuidschermer = 650 | Zwaag = 17623 | Zwaagdijk = 1805 }} }}<noinclude> == Doel == Dit berjocht is dêrfoar ornearre om 1× of 2× it jier oan te passen sa't de ynwennertallen automatysk oanpast wurde yn de ynfoboksen op eltse side fan Noardhollânske plakken. Boarne ynwennertallen: [https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85318NED/table?ts=1683167734895], Tabel: ''Kearnsifers wiken en buerten, {{Statistyk wenplak Noard-Hollân ynwenners|TXT=Year}},'' Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen en ''[https://allecijfers.nl/woonplaatsen/ Alle Cijfers]'' '''Tink der om:''' Der binne gjin tûzental skiedingstekens; dat om rekkenjen mei de getallen mooglik te meitsjen, lykas it berekkenjen fan de sekuere befolkingstichtens. <!-- boarne: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85318NED/table?ts=1683167734895 --> * '''Brûk dit berjocht <u>nea</u> fuortendaliks op siden.''' Brûk dan: [[Berjocht:Statistyk wenplak Noard-Hollân ynwenners]] == Tapasse == Dit wurdt tapast yn: * [[Berjocht:Statistyk wenplak Noard-Hollân ynwenners]] [[Kategory:Berjochten wenplak yn Noard-Hollân]] [[Kategory:Plak yn Nederlân]] </noinclude> l1uq91g3nfx54zyuahf6s9s9638jsbf 0 178459 1239096 1177373 2026-08-23T20:52:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* As akteur */ [[]] 1239096 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Orson Welles 1937.jpg|thumb|295x295px|Orson Welles.]] George Orson Welles ([[Kenosha (Wiskonsin)|Kenosha]] ([[Wiskonsin]]), [[6 maaie]] [[1915]] – [[Hollywood]], [[10 oktober]] [[1985]]) wie in [[Amerikaanske steaten|Amerikaansk]] [[akteur]], film- en [[Regisseur|toanielregisseur]], [[senarioskriuwer]] en ynfloedryk [[filmmakker]]. {{Stobbe|akteur}} == Filmografy == === As regisseur === * [[1941]]: ''[[Citizen Kane]]'' * [[1942]]: ''[[The Magnificent Ambersons]]'' * [[1943]]: ''[[Journey into Fear]]'' * [[1946]]: ''[[The Stranger]]'' * [[1947]]: ''[[The Lady from Shanghai]]'' * [[1948]]: ''Macbeth'' * [[1952]]: ''Othello'' * [[1955]]: ''[[Mr. Arkadin]]'' * [[1958]]: ''[[Touch of Evil]]'' * [[1962]]: ''[[The Trial]]'' * [[1967]]: ''[[Chimes at Midnight]]'' * [[1968]]: ''[[The Immortal Story]]'' * [[1974]]: ''[[F for Fake]]'' * [[2018]]: ''[[The Other Side of the Wind]]'' === As akteur === * 1941: ''Citizen Kane'' * 1943: ''Journey into Fear'' * 1943: ''Jane Eyre'' * 1946: ''The Stranger'' * 1946: ''Tomorrow Is Forever'' * 1947: ''The Lady from Shanghai'' * 1948: ''Macbeth'' * 1949: ''The Third Man'' * 1949: ''Prince of Foxes'' * 1950: ''The Black Rose'' * 1952: ''Othello'' * 1954: ''Si Versailles m'était conté...'' * 1955: ''Mr. Arkadin'' * 1956: ''Moby Dick'' * 1958: ''Touch of Evil'' * 1958: ''The Long, Hot Summer'' * 1959: ''Compulsion'' * 1962: ''The Trial'' * 1966: ''[[A Man for All Seasons (film út 1966)|A Man for All Seasons]]'' * 1967: ''[[Casino Royale (film út 1967)|Casino Royale]]'' * 1967: ''Chimes at Midnight'' * 1968: ''The Immortal Story'' * 1969: ''Bitka na Neretvi'' * 1970: ''Waterloo'' * 1971: ''Malpertuis'' * 1976: ''Voyage of the Damned'' * 1979: ''The Muppet Movie'' * 1986: ''The Transformers: The Movie'' == Prizen == Fan de [[santiger jierren]] ôf waard Welles ferskate kearen eare mei prizen foar syn hiele [[oeuvre]] en syn bydragen oan de film. Sa krige er yn [[1971]] in eare-[[Oscar]] en yn 1975 de [[Lifetime Achievement Award]] fan it [[Amerikaansk Filmynstitút]], de tredde dy't troch it ynstitút útrikt is. Yn [[1984]] krige er fan de [[Directors Guild of America]] de heechste priis, de [[D.W. Griffith]] Award. * [[Academy Awards]]: ** 1942 *** Beste Film - ''Citizen Kane'' (nominaasje) *** Beste Regy - ''Citizen Kane'' (nominaasje) *** Beste Akteur - ''Citizen Kane'' (nominaasje) *** Bêst Orizjinele Senario - ''Citizen Kane'' (wûn) ** 1943 *** Beste Film - ''The Magnificent Ambersons'' (nominaasje) ** 1971 *** Ere-Oscar (''foar bûtengewoan keunstnerskip en mearsidichheid yn de kreaasje fan films'') * Filmfestival Venetië: ** 1947 *** Gouden Liuw - ''The Stranger'' (nominaasje) ** 1970 *** Gouden Liuw - Carrièreprijs (wûn) * Filmfestival Cannes: ** 1952 *** Gouden Palm - ''Othello'' (wûn) ** 1959 *** Beste Akteur - ''Compulsion'' (wûn) ** 1966 *** Gouden Palm - ''Chimes at Midnight'' (nominaasje) *** Technyske priis - ''Chimes at Midnight'' (wûn) *** Spesjale priis ta eare fan it 20-jierrich bestean - ''Chimes at Midnight'' (wûn) * [[BAFTA Awards]]: ** 1968 *** Bêste Bûtenlânske Akteur - ''Chimes at Midnight'' (nominaasje) * [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Berlyn]]: ** 1968 *** Gouden Beer - ''The Immortal Story'' (nominaasje) * [[Golden Globe|Golden Globes]]: ** 1982 *** Bêste akteur yn in byrol - ''Butterfly'' (nominaasje) * [[Golden Raspberry Award]]: ** 1983 *** Minste akteur yn in byrol - ''Butterfly'' (nominaasje) {{DEFAULTSORT:Welles, Orson}} [[Kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk harkspulakteur]] [[Kategory:Amerikaansk toanielakteur]] [[Kategory:Amerikaansk stimakteur]] [[Kategory:Amerikaansk filmregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk harkspulregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk toanielregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk radioprodusint]] [[Kategory:Amerikaansk teaterprodusint]] [[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]] [[Kategory:Amerikaansk filmeditor]] [[Kategory:Amerikaansk radiopresintator]] [[Kategory:Amerikaansk gûchelder]] [[Kategory:Grammy-winner]] [[Kategory:Eare-Oscar-winner]] [[Kategory:Amerikaansk ateïst]] [[Kategory:Amerikaansk polityk aktivist]] [[Kategory:Persoan berne yn 1915]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1985]] 0v4fxd4k0guyrl6olxvw7cpztswa0a8 0 185643 1239127 1203431 2026-08-24T05:40:08Z Kneppelfreed 2013 /* Oars */ kt 1239127 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kastiel | namme = Evenburg | ôfbylding = Evenburg auf der Schlossinsel, Leer-Loga (2023).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Lier (stêd)|Lier]]-[[Loga (Lier)|Loga]] | adres = Am Schlosspark | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_13_52.25_N_7_29_40.74_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53°13'N 7°29'E}} | stifter = Erhard von Ehrentreuter | stiftingsjier = 1642 | boujier = 1861-1862 | ferneatiging = | hjoeddeiske steat = | type = wetterslot | boustyl = [[neogotyk]] | hichte = | hjoeddeisk gebrûk = | tagonklikens = | bysûnderheden = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = East-Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 13 | lat_sec = 52.25 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 40.74 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Evenburg''' is in [[Neogotyk|neogoatysk]] wetterslot yn [[Loga (Lier)|Loga]], in ''[[Stadtteil]]'' fan 'e [[Dutslân|Dútske]] stêd [[Lier (stêd)|Lier]], [[Nedersaksen]]. == Skiednis == It earste kastiel waard yn opdracht fan ryksfrijhear Erhard von Ehrentreuter as [[Barok (styl)|barok]] wetterslot boud. It haadgebou wurdt omfieme troch in brede rjochthoekige grêft. Neffens ôfbylden wie it eartiids in twa ferdjippingen tellend bakstiennen slot op kelders mei legere oanbouwsels en dêrnjonken wie der in oranjery mei barokke tunen en kavallierhûzen yn 'e Nederlânske barok. De ûntwerpen waarden oan [[Jacob van Campen]] taskreaun. De bouhear ferneamde it slot nei syn frou Eva von Ungnad (''Even''burg). [[Ofbyld:Evenburg Ost-Nordost-Ansicht (Rückseite) in 2023.jpg|thumb|left|Efterkant.]] Healwei de 19e iuw wie it slot foar de bewenners te lyts en âlderwetsk woarn. De doetiidske eigner Carl Georg Graf fan Wedel joech opdracht oan Rudolf Stüve (1828–1896) út [[Hannover]] om it slot te fergutsjen en te ferbouwen, mar neffens de arsjitekt wiene grutte dielen fan it slot brekfallich en fan it âlde gebouw waarden allinnich de bûtenmuorren, in pear tusken muorren en de kelderferwulften wer yn 'e nijbou opnommen. Stüve ûntwurp ek it [[Organeum]] yn [[Weener]] (1870-1873), tichteby de Nederlânske grins. Yn 'e foarhal waard ek in blaustien-moarmerflier op 'e nij brûkt. It gebou waard yn twa jier tiid yn neogoatyske styl werboud. Yn 'e jierren 1930 ferhûze de famylje nei it [[slot Gödens]] yn [[Sande]], dêr de famylje ek no noch wennet. It slot ferturtearzge dêrnei en de fersieringen lykas de kantelen, de tuorkes en dekoraasjes oan it dak waarden ôfbrutsen. By it ferhelpen fan 'e skea út de oarlochsjierren yn 'e jierren 1950 ferlear it dak noch mear fersieringen. Yn 1975 krige de lânkring Lier it slot yn besit, dy't it renovearje liet. By lettere renovaasjes binne ek de kantelen, de tuorkes en oare dakdekoraasjes werombrocht. It park om it slot is in Ingelsk lânkskipspark, dat frij tagonklik is. [[Ofbyld:2025 Loga, Evenburg, poartegebou (Vorburg).jpg|thumb|left|''Vorburg''.]] It poartegebou (''Vorburg'') datearret noch út de boutii fan it barokke slot. De trochgong waard yn 1703 trochbrutsen en it gebou krige doe in houten [[dakruter]]. De klok fan 1659 dy't dêr hong is hjoed-de-dei yn 'e Evenburg te sjen. It hjoeddeiske klokje waard yn 2013 getten. De oaljefant yn it wapen fan it poartegebou ferwiist nei de Oarder fan 'e Oaljefant, dy't greve Gustaaf Willem fan Wedel krige doe't er yn 1684 troch de Deenske kening [[Kristiaan V fan Denemark|Kristiaan V]] adele waard. It gebou ferlear syn symmetryske struktuer nei't yn 'e Twadde Wrâldkriich ien fan 'e twa dwersfleugels troch oarlochsskea ôfbrutsen wurde moast. == Oars == Tichteby it slot stiet de [[Protestantsk-grifformearde tsjerke (Loga)|grifformearde tsjerke]], de grêftsjerke fan 'e hearen fan 'e Evenburg. {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch foar boarnen en/of referinsjes op [[:de:Evenburg]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Evenburg}} }} {{DEFAULTSORT:Evenburg}} [[Kategory:Bouwurk yn Lier]] [[Kategory:Boarch yn East-Fryslân]] [[Kategory:Bouwurk út 1862]] pb2278zjw77ekyn063dz0vlwbph0d0j 0 185646 1239129 1203439 2026-08-24T05:41:31Z Kneppelfreed 2013 /* Beskriuwing */ kt 1239129 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kastiel | namme = Philippsburg | ôfbylding = 2025 Loga, Philippsburg.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Lier (stêd)|Lier]]-[[Loga (Lier)|Loga]] | adres = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_14_15.5_N_7_29_48.6_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|53°14'N 7°29'E}} | stifter = | stiftingsjier = | boujier = 1730 | ferneatiging = | hjoeddeiske steat = | type = | boustyl = [[barok (styl)|barok]] | hichte = | hjoeddeisk gebrûk = | tagonklikens = | bysûnderheden = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = East-Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 14 | lat_sec = 15.5 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 29 | lon_sec = 48.6 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Philippsburg''' is in slot yn [[Loga (Lier)|Loga]], in ''[[Stadtteil]]'' fan 'e [[Dutslân|Dútske]] stêd [[Lier (stêd)|Lier]], [[Nedersaksen]]. == Skiednis == Freihear Philipp von Wedel liet it slot yn 1730 as wente bouwe. Oarspronklik bestie it hiele kompleks út mar ien ferdjipping, útsein it sintrale diel mei de klokgevel. Yn 1904 waard it slot troch greve Botho von Wedel mei in ferdjipping ferhege. De klokgevel waard dêrby yn it kompleks yntegrearre. De greven Von Wedel besieten ek de [[Evenburg]] in pear hûndert meter fierderop en sûnt 1746 it [[slot Gödens]] yn [[Sande]]. Troch fererving is de Philippsburg yntusken ta de famylje fan 'e greven Von der Schulenburg en wurdt hjoed-de-dei ek noch bewenne. It park is foar in part partikulier en foar in part fan 'e gemeente. == Beskriuwing == It slotsje bestiet út trije fleugels yn 'e styl fan 'e Nederlânske barok. Fan it sintrale haadgebou is allinnich noch it diel mei de klokgevel fan it oarspronklike gebou. De trep nei it mei in wapen fersierde portaal wurdt oan wjerssiden troch stiennen liuwen flankearre. Yn it park leit oan 'e Logaer Weg it joadske begraafplak. {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch foar boarnen en/of referinsjes op [[:de:Philippsburg (Leer)]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Philippsburg (Leer)}} }} {{DEFAULTSORT:Philippsburg, Loga}} [[Kategory:Bouwurk yn Lier]] [[Kategory:Boarch yn East-Fryslân]] [[Kategory:Bouwurk út 1730]] h08t95kzqoholjyrbji3w3qewivnsqh 3 191294 1239118 1238648 2026-08-24T01:25:39Z MediaWiki message delivery 15867 /* The Signpost: 24 August 2026 */ nije seksje 1239118 wikitext text/x-wiki == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 apr 2026, 20.06 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 mai 2026, 22.43 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 mai 2026, 21.20 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 mai 2026, 22.22 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == ''The Signpost'': 22 May 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]] * Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22 mai 2026, 07.19 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30513885 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 mai 2026, 23.52 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 jun 2026, 23.09 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 jun 2026, 23.30 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 jun 2026, 18.49 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == ''The Signpost'': 21 June 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21 jun 2026, 05.21 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30604303 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 jun 2026, 15.05 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 jun 2026, 13.48 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 jul 2026, 15.57 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == ''The Signpost'': 13 July 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News and notes|An exclusive club]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/In the media|Battle for a soul - who won?]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Opinion|We need to innovate with Wikimedia decision-making]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Recent research|LLMs and NPOV, 20 years of user blocks, Esperanto and Volapük Wikipedias]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News from Diff|How to host Wikicurious in your own community]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Community view|CUNY Newmark Wikimedian-in-Residence Quarterly Brief – April to June 2026]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Special report|Wikipedia escapes Category 1 designation under the UK Online Safety Act - for now]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/On the bright side|Fatherhood, weather, and diplomacy]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Op-ed|A Layup Easy Proposal for Wikimedia at 25: Spend 25% of Donations on the Community]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Traffic report|The grass was greener, the light was brighter]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Comix|schnozzed]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13 jul 2026, 09.27 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 jul 2026, 18.12 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 jul 2026, 07.47 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 jul 2026, 20.50 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 --> == ''The Signpost'': 2 August 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In the media|Union drive, most prolific editor make headlines]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News and notes|Foundation rejects voluntary recognition of union, proposed board eligibility rules sharply restrict candidates]] * WikiConference: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/WikiConference|"Kurier, Signpost, wikipress: You can be a Wikimedia journalist" - Wikimania presentation by User:Noé Recap]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In focus|Is Larry Sanger the co-founder of Wikipedia?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Arbitration report|Think, and not just about content]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News from Diff|Meet the Wikimedians of the Year 2026!]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/On the bright side|The beautiful game]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Traffic report|Odyssey and Oyarzabal]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Comix|Well-spotted]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2 aug 2026, 12.18 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 aug 2026, 21.47 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 aug 2026, 22.46 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 aug 2026, 23.04 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == ''The Signpost'': 24 August 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/News and notes|Union process progresses, unanswered questions about Littler Mendelson remain]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/In the media|Wikipedia editors save Sam Altman's life]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Recent research|Women in blue? Wikipedia's gender gap reverses in some areas]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Discussion report|Again and Again]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Traffic report|Look out, here comes the Spider-Man!]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Humour|Her tastes, her Wikimania, her upcoming tour... Baby Globe reveals everything]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/On the bright side|The great outdoors]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Opinion|Are we embarrassed yet?]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Special report|Paris Syndrome: Labor Strife, AI Anxiety, and a Leadership Test at Wikimania 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Comix|WP:FAOWN]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 24 aug 2026, 03.25 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30889666 --> bvopbbnysq8xko3fw6j6mx0p4kadl6r 0 193202 1239064 1239027 2026-08-23T16:48:12Z FreyaSport 40716 2e etappe 1239064 wikitext text/x-wiki {{Aktueelsport}}{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge ES}} Omgong fan Spanje 2026 | edysje = 81st | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = | tiidrek = [[22 augustus]] -<br>[[13 septimber]] 2026 | datum = | startplak = {{Flagge MC}} [[Monako]] | finishplak = [[Granada]] | totale ôfstân = 3.311 km | hichtemeters = | gem. faasje = | dielnimmers = 176 | type wedstriid = | etappe = 2 | klass1 = Reade trui | lieder1 = {{Flagge SI}} [[Tadej Pogačar]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge SI}} [[Tadej Pogačar]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge NL}} [[Koen Bouwman]] | klass4 = Jongerein | lieder4 = {{Flagge GB}} [[Matthew Brennan]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = [[Ofbyld:Flag of the United Arab Emirates.svg|border|20px]] UAE Team Emirates | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Spanje 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Spanje 2027|2027]] }} De 81ste edysje fan de '''[[Omgong fan Spanje]]''' wurdt hâlden fan [[22 augustus]] oant en mei [[13 septimber]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} Alpecin–Premier Tech * {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team * {{USA}} EF Education–EasyPost * {{FRA}} Groupama–FDJ * {{GER}} Lidl–Trek * {{BEL}} Lotto–Intermarché * {{ESP}} Movistar * {{GBR}} Netcompany INEOS * {{SUI}} NSN * {{ESP}} Burgos Burpellet BH * {{FRA}} Cofidis * {{SUI}} Pinarello–Q36.5 |Kolom2= * {{GER}} Red Bull–Bora–Hansgrohe * {{BEL}} Soudal–Quick-Step * {{BRN}} Bahrain Victorious * {{AUS}} Jayco–AlUla * {{NED}} Picnic-PostNL * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{UAE}} UAE Team Emirates XRG * {{NOR}} Uno-X * {{KAZ}} XDS Astana Team * {{ESP}} Equipo Kern Pharma * {{SUI}} Tudor }} == Startplak == De start is yn [[Monako]] in ministeat oan 'e [[Middellânske See]], dy't oan 'e lânskant alhiel omsletten wurdt troch [[Frankryk]]. Monako is in prinsdom en hat in oerflakte fan 2,03 km 2 en is nei [[Fatikaanstêd]] it lytste lân fan de wrâld. De einstreek leit yn [[Granada]] in stêd en gemeente in [[Andalûsje]] yn it súdeasten fan [[Spanje]]. It is de haadstêd fan de [[Granada (provinsje)|provinsje mei deselde namme]]. De stêd leit op in hichte fan 738 meter oan de foet fan de [[Sierra Nevada (Spanje)|Sierra Nevada]]. {{clear}} == Etappe-oersjoch == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey red.svg|20px|Reade trui]] Klassemintslieder |- | 22 augustus | align="center"| 1 | {{Flagge MC}} [[Monako]] <br> {{Flagge MC}} [[Monako]] | 9 km | {{Piktogram etappe|tiidrit}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] | rowspan="2" bgcolor="#FFE6E6" | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 23 augustus | align="center"| 2 | {{Flagge MC}} [[Monako]] <br> {{Flagge FR}} [[Manosque]] | 216 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 24 augustus | align="center"| 3 | {{Flagge FR}} [[Gruissan]] <br> {{Flagge FR}} [[Font-Romeu-Odeillo-Via|Font Romeu]] | 168 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 25 augustus | align="center"| 4 | {{Flagge AD}} [[Andorra La Vella]] <br> {{Flagge AD}} [[Andorra La Vella]] | 105 km | {{Piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 26 augustus | align="center"| 5 | {{Flagge ES}} [[Falset (Spanje)|Falset]] <br> [[Roquetes (gemeente)|Roquetes]] | 171 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 27 augustus | align="center"| 6 | [[Alcossebre]] <br> [[Castellón de la Plana|Castellón]] | 177 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 28 augustus | align="center"| 7 | [[Vall d'Alba]] <br> [[Valdelinares]] | 150 km | {{Piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 29 augustus | align="center"| 8 | [[Puçol]] <br> [[Xeraco]] | 176 km | {{Piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 30 augustus | align="center"| 9 | [[Villajoyosa]] <br> [[Sierra de Aitana]] | 188 km | {{Piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 31 augustus | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="6" | '''Rêstdei''' |- | 1 septimber | align="center"| 10 | [[Alcaraz, Spain|Alcaraz]] <br> [[Elche de la Sierra]] | 185 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 2 septimber | align="center"| 11 | [[Cartagena (Spanje)|Cartagena]] <br> [[LLorca]] | 156 km | {{Piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 3 septimber | align="center"| 12 | [[Vera (Almería)|Vera]] <br> [[Calar Alto]] | 167 km | {{Piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 4 septimber | align="center"| 13 | [[Almuñécar]] <br> [[Loja (Spanje)|Loja]] | 193 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 5 septimber | align="center"| 14 | [[Jaén (Spanje)|Jaén]] <br> [[Sierra de la Pandera]] | 153 km | {{Piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 6 septimber | align="center"| 15 | [[Palma del Río]] <br> [[Córdoba, Spain|Córdoba]] | 181 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 7 septimber | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="6" | '''Rêstdei''' |- | 8 septimber | align="center"| 16 | [[Cortegana]] <br> [[Palos de la Frontera]] | 186 km | {{Piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 9 septimber | align="center"| 17 | [[Dos Hermanas]] <br> [[Seville]] | 189 km | {{Piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 10 septimber | align="center"| 18 | [[El Puerto de Santa María]] <br> [[Jerez de la Frontera]] | 33 km | {{Piktogram etappe|tiidrit}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 11 septimber | align="center"| 19 | [[Vélez-Málaga]] <br> [[Peñas Blancas (berchtme)|Peñas Blancas]] | 205.1 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 12 septimber | align="center"| 20 | [[La Calahorra]] <br> [[Collado del Alguacil]] | 187 km | {{Piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 13 septimber | align="center"| 21 | [[Granada]] <br> [[Granada]] | 99 km | {{Piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:85%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FF0044" |'''Reade trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey red.svg|18px|reade trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Punteklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey green 2.svg|18px|Griene trui]] | bgcolor="#4682B4" |'''Berchklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey blue polkadot.svg|18px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#FFFF00" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#FF0000" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey red number.svg|20x20px|Reade rêchnûmer]] |- ! 1ste | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="2" bgcolor="#FFE6E6" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="2" bgcolor="#A9FFA9" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GBR}}<br>[[Callum Thornley]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Joshua Tarling]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFF80" |{{UAE}}<br>UAE Team Emirates | ''net utrikt'' |- !2e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{NED}}<br>[[Koen Bouwman]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{GBR}}<br>[[Ethan Hayter]] |- !3e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !4e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !5e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !6e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !7e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !8ste | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !9e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !10e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !11e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !12e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !13e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !14e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !15e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !16e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !17e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !18e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !19e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !20ste | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !21ste | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FF0044" | '''''' | bgcolor="#54FF54" | '''''' | bgcolor="#4682B4" | '''''' | bgcolor="#FFFFFF" | '''''' | bgcolor="#FFFF00" | '''''' | |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Spanje}} [[Kategory:Omgong fan Spanje|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] eu0flhhmvqb600jq7zd648j591vlfav 0 193517 1239128 1238852 2026-08-24T05:40:52Z Kneppelfreed 2013 /* Keppelings om utens */ kt 1239128 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kastiel | namme = Manningaburg | ôfbylding = Manningaburg1199.jpg | ôfbyldingsbreedte = 270 | ôfbyldingstekst = | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= {{Flagge DE NDS}} [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge_Krummhoern.svg|20px|border]] [[Krummhörn]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Pewsum]] | adres = | koördinaten = 53° 26′ 8″ NB, 7° 5′ 42″ EL | stifter = | stiftingsjier = | boujier = [[1458]] | ferneatiging = | hjoeddeiske steat = | type = [[leechlânboarch]] | boustyl = | hichte = | hjoeddeisk gebrûk = [[museum]] | tagonklikens = | bysûnderheden = | monumintale status = boukundich monumint | monumintnûmer = | webside = | mapname = East-Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 26 | lat_sec = 8.11 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 5 | lon_sec = 41.82 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Manningaburg''' is in [[leechlânboarch]], dy't mei in wide grêft omjûn wurdt midden yn it doarp [[Pewsum]] yn de gemeente [[Krummhörn]] yn [[East-Fryslân]]. De boarch wie eigendom fan it [[Eastfriezen|Eastfryske]] [[haadling]]elaach [[Manninga]], dy't ek de hearen fan [[Lütetsburg]], [[Westeel]] en [[Jennelt]] wiene. Yn [[1565]] ferkocht [[Hoyko Manninga]] de boarch oan de Eastfryske greve [[Edzard II fan Eastfryslân|Edzard II]] en syn frou [[Katarina fan Sweden]].<ref name="gesch1">Manninga-Burg.de: [http://www.manninga-burg.de/burg.htm ''Die Geschichte der Manninga-Burg (Teil 1)'']. Oproppen op 11 april 2013 (ûnderwilens offline).</ref> Fan it oarspronklike kastielkompleks is allinnich noch de ûnderboarch bewarre bleaun. == Skiednis == De lokale [[haadling]]en út it laach fan [[Manninga]] lieten de boarch yn de 15e iuw bouwe.<ref name="Mueller">Günter Müller: ''293 Burgen und Schlösser im Raum Oldenburg - Ostfriesland''. Aldenburch 1977, side 193 f.</ref> De Manninga's kamen mooglik fuort út it laach [[Beninga]] út it [[Emsigerlân]]. [[Pewsum]] wie nei alle gedachten it haadsit fan de famylje.<ref>Doarpsbeskriuwings fan it [[Ostfriesische Landschaft]]: [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Pewsum.pdf ''Pewsum, Gemeinde Krummhörn, Landkreis Aurich ''] (PDF; 944&nbsp;kB), oproppen op 16 maaie 2013.</ref> It is oant hjoed-de-dei net dúdlik wa krekt de boarch yn Pewsum boud hat. Yn [[1404]] dûkt foar it earst in Dedeke to Pewsum as haadling op yn 'e oarkonden Yn [[1458]] liet Poppo Manninga de boarch fan Pewsum fierder útbouwe.<ref>Heimatverein Krummhörn: [http://www.heimatverein-krummhoern.de/burg.html ''Burgmuseum Pewsum und seine Chronik''], oproppen op 16 maaie 2013.</ref> Nei alle gedachten wie it Fokko Manninga dy't om [[1530]] hinne opdracht joech om fuortendaliks njonken it bouwurk de prachtich ynrjochte "Nije Boarch" bouwe te litten. De twa tuorren tsjinnen dêrnei ek as navigaasjepunt. It gânse gebouwekompleks, dy't út de âlde foarboarch en de nije boppeboarch bestiet, waard omkringe troch trije grêften.<ref name="Mueller" /> Nei de dea fan Fokko naam syn soan [[Hoyko Manninga]] yn [[1540]] syn erfenis oer. Hy sette de útwreiding fan de pewsumer Boarch troch. Syn heit hie him lykwols in grut skuldebedrach efterlitten, dy't de as jildfergriemd bekend steande Hoyko noch tige by tige fergrutte. Stadichoan moast er it âlde famyljebesit ferkeapje om syn skuldners betelje te kinnen. Yn [[165]] wie er twongen en ferkeapje de boarch fan Pewsum foar 80.000 gûne oan [[Katarina fan Sweden]], de frou fan de doetiddske lânshear, greve [[Edzard II fan Eastfryslân|Edzard II]]. De nije eigners holden harren gauris ta op de boarch. Fan [[1611]] ôf wie er it wenplak fan harren dochters, de grevinnen Sofia († 1630 yn Pewsum) en Marije, de letter hartochinne fan Breunswyk-Lüneburg-Dannebberg. Hja wiene it dy't de tradysje begûnen om it "boarchbrea" út te dielen oan de earmen fan de gemeenten Pewsum en Woquard, in tradysje dy't oant de [[Earste Wrâldkriich]] yn eare holden waard.<ref name="gesch1" /> Yn de [[Tritichjierrige Kriich]] bewennen greve [[Peter Ernst II fan Mansfeld]], yn [[1623]] de letter fjildmaarskalk [[Dodo zu Innhausen und Knyphausen|Dodo fan Knyphausen]] en yn [[1644]] de Hessyske generaal Von Eberstein yn de boarch. Yn de 17e iuw holden de [[Eastfryske greven]] harren dêr ta mei harren gasten. Yn [[1669]] waard de boarch yngreven renovearre. Dêrnei rekke er yn it neigean. Troch jildbrekme fan it Eastfryske foarstehûs [[Sirksena]] koene reparaasjes, dy't tige nedich wiene, net útfierd wurde. Benammen de boukunde steat fan de boppeboarch hie dêrûnder te lijen. Yn [[1716]] moast dy lang om let ôfbrutsen wurde. Ne de dea fan de lêste lânseigen foarst, [[Karel Edzard fan Eastfryslân|Karel Edzard]], kaam de boarch yn it besit fan de [[Prusyske]] keining [[Freark de Grutte|Freark II]]. Dy woe him ferkeapje om it ôfbrutsen wurde te litten, dochs seach er fan dat plan ôf om't de biedings foar it kompleks him te leech liken.<ref name="Mueller" /> Yn [[1859]] kaam de boarch yn hannen fan partikulieren. Hjoed-de-dei is allinnich de ûnderboarch, de kearn fan it kompleks út 1458, bewarre bleaun. It poartegebou mei Nederlânske ynfloed komt fan om 1550 hinne. De foarboarch, mei hynstestâl, en de boppeboarch út de 16e iuw waarden yn de 18e iuw ôfbrutsen. Yn 'e 20e iuw behearde Cornelia, de suster fan hermine Heusler-Edenhuizen, fan likernôch 1920 oant 1930 in bernetehûs yn 'e boarch. Yn 'e snuorje fan it [[nasjonaalsosjalisme]] wie de ''Gauführerschule Weser-Ems'' yn de boarch fêstige. Yn maart 1935 begûn dêr de ienjierrige oplieding ta Führer mei 40 meidoggers, dêr't de basis yn lein wurd moast foar it "it liederskip fan de politike soldaat". Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] tsjinne it gebou as militêr hospitaal. Dêrnei waarden der thúsleazen ûnderbocht.<ref>Heimatverein Krummhörn: ''Burg Pewsum. Geschichte einer Häuptlingsburg''. Selbstverlag. 2. überarbeitete Auflage. Pewsum 2007. S. 25</ref> Yn [[1954]] kocht de ''Heimatverein Krummhörn e.V.'' de boarch mei help fan it [[Krite Norden|distrikt Norden]] en it [[Ostfriesische Landschaft]]. It kompleks stie op dat stuit op ynstoarten, dêr't de feriening de boarch earst yngreven troch renovearje moast. Yn [[1980]] naam de gemeente [[Krummhörn]] de boarch oer. Op it stuit binne der yn e boarch in museum en de boargerlike stân fêstige, dêr't jierliks 100 stellen boaskje. == Boubeskriuwing == Fan it eardere kompleks is hjoed-de-dei allinnich noch de foarboarch oerbleaun. Dy wurdt omjûn troch in brede grêft. De fundearrings fan de boarch, dy't yn 1458 troch Poppo Manninga boud waard, binne hjoed-de-dei bewarre bleaun yn 'e west- en súdfleugel fan de foarboarch.<ref name="Pühl">Eberhard Pühl: ''Alte Backsteinhäuser in Ostfriesland und im Jeverland''. Isensee-Verlag. Oldenburg 2004, ISBN 978-3-89995-323-7. S. 142</ref> De noardfleugel ûntstie om 1550 hinne nei Nederlânsk foarbyld mei ôfwikseljende banneb fan sânstien en [[bakstien]], de saneamde "speklagen".<ref name="Pühl" /> <gallery class="centered" widths="180" heights="140" perrow="4"> ManningaburgPewsum349.jpg|Binnenhof fan de Manningaburg Maninga-Burg in Pewsum (Krummhörn) IMG 6662.jpg|De boarch út it noardwesten wei sjoen Manningaburg-msu-2020-0042-.jpg|De boarch út it súdwesten wei sjoen Manningaburg-Pewsum-msu-0567.jpg|Westkant fan de boarch </gallery> == Museum == It yn it gebou fêstige [https://www.heimatvereinkrummhoern.de/die-manningaburg/ Boarchmuseum Pewsum] jout omtinken oan de skiednis fan de boarchbou yn [[East-Fryslân]] en [[Grinslân]]. In oar wichtich ûnderdiel fan de permaninte útstalling is de skiednis fan de tsjerkebou yn East-Fryslân en de religiositeit. Tydlike útstallings folje it program oan. == Literatuer == * Regine Lampe: ''Das Burgmuseum in [[Pewsum]]'' (''Ostfriesische Kunstführer'', Heft 13). Auwerk 1989. * Ernst Andreas Friedrich: ''Die Burg Pewsum'' yn: ''Wenn Steine reden könnten'', diel III, Landbuch-Verlag, Hannover 1995, ISBN 3-7842-0515-1. == Keppelings om utens == * Frank Both und Stefan Eismann: ''[https://www.ms-visucom.de/cgi-bin/ebidat.pl?id=6650 Manningaburg]'' yn de wittenskiplike database "EBIDAT" fan it Jeropeesk Kastielynstitút [https://www.heimatvereinkrummhoern.de/die-manningaburg/ Boarchmuseum Pewsum op 'e side fan de Heimatverein Krummhörn] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{CommonsBalke}} [[Kategory:Bouwurk yn Krummhörn]] [[Kategory:Bouwurk út 1458]] [[Kategory:Boarch yn East-Fryslân]] [[Kategory:Manninga]] 8ydu1hlvmezcxuj223iftubjtrf0yp9 0 193621 1239107 1238994 2026-08-23T22:45:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Klassifikaasje */ red 1239107 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = kaaimannen | ôfbylding = Yacare_caiman_(Caiman_yacare).JPG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In [[reade kaaiman]] (''Caiman yacare''). | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = | takson2 = | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson4 = [[ûnderstamme]]: | namme4 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[reptilen]] (''Reptilia) | takson6 = [[klade]]: | namme6 = [[archosauriërs]] (''Archosauria) | takson7 = [[klade]]: | namme7 = [[krokkedildiereftigen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Pseudosuchia) | takson8 = [[klade]]: | namme8 = [[krokkedildieren]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Crocodylomorpha'') | takson9 = [[klade]]: | namme9 = [[echte krokkedildieren]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Cocodyliformes'') | takson11 = [[klade]]: | namme11 = [[moderne krokkedildieren]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Eusuchia'') | takson12 = [[skift]]: | namme12 = [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia'') | takson13 = [[boppefamylje]]: | namme13 = [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') | takson14 = [[klade]]: | namme14 = [[rûntoskkrokkedillen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Globidonta'') | takson15 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme15 = [[alligators en kaaimannen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Alligatoridae'') | takson16 = [[ûnderfamylje]]: | namme16 = '''kaaimannen''' (''Caimaninae'') | takson17 = | namme17 = | takson18 = | namme18 = | takson19 = | namme19 = | beskriuwer, jier = [[Christopher A. Brochu|Brochu]], 1999 | soarten = | lânkaart = | lânkaarttekst = | lânkaartbreedte = | lânkaarttekst_links = }} De '''kaaimannen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Caimaninae'') foarmje in [[ûnderfamylje]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[reptilen]] (''Reptilia''), it [[skift]] fan 'e [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia''), de [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae''). It is de [[susterkloft]] fan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae''). Ta de kaaimannen hearre seis libbene [[soarte]]n, dy't ferdield binne oer trije ûnderskate [[skaai (taksonomy)|skaaien]]. Dêrnjonken binne der gâns [[fossile]] skaaien dy't ek ta dizze ûnderfamylje rekkene wurde. Yn har [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] binne de hjoeddeistige kaaimannen beheind ta [[Súd-Amearika|Súd]]- en [[Midden-Amearika]]. Mei útsûndering fan 'e [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger'') binne it nei ferhâlding frij lytseftige [[krokkedileftigen]]. ==Etymology== It [[wurd]] "kaaiman" is in [[lienwurd]] dat it [[Frysk]] binnenkrongen is fia it [[Nederlânsk]] (''kaaiman''). It komt ek foar yn besibbe [[talen]] lykas it [[Ingelsk]] (''caiman'') en it [[Dútsk]] (''Kaiman''). It wurd is ôfkomstich út it [[Taíno (taal)|Taíno]] (''kaimán''), de [[taal]] fan it [[Taíno (folk)|folk mei deselde namme]] dat [[Porto Riko]] en in diel fan 'e [[Lytse Antillen]] bewenne doe't de earste [[Jeropa|Jeropeänen]] de [[Nije Wrâld]] berikten. It ferwiisde oarspronklik wierskynlik nei de [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodilus acutus''), mei't kaaimannen yn it [[Karibysk Gebiet]] net foarkomme. ==Taksonomy== De [[ûnderfamylje]] fan 'e kaaimannen waard yn [[1999]] as [[taksonomy]]ske kloft yntrodusearre troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] en [[anatoom]] [[Christopher A. Brochu]]. It is de [[susterkloft]] fan 'e ûnderfamylje fan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae''), wêrfan't hjoed de dei mar twa libbene soarten besteane. ==Fersprieding en biotoop== De kaaimannen binne yn harren [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta [[Midden-Amearika]] en de [[tropysk]]e dielen fan [[Súd-Amearika]]. Mei't se sûnder [[oerflaktewetter]]s lykas [[rivier]]en, [[puollen]], [[moeras]]sen, [[mar]]ren en [[mangrove]]sompen net oerlibje kinne, komme se fral foar yn kontreien dy't tige wetterryk binne, lykas it [[Amazônegebiet]], de [[Pantanal]] en it streamgebiet fan 'e [[Orinoco (rivier)|Orinoco]]. ==Uterlike skaaimerken== Kaaimannen binne oer it algemien nommen frij lyts foar [[krokkedileftigen]], mei in trochsneed lingte fan 1.00–2.50&nbsp;[[meter|m]] en in maksimumgewicht fan 6–40&nbsp;[[kg]]. De útsûndering op dy regel is de [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger''), dy't mear as 4&nbsp;m lang wurde en in gewicht fan 450&nbsp;kg berikke kin. De lytste kaaimansoarte is dêrfoaroer de [[cuvierglêdkopkaaiman]] (''Paleosuchus palpebrosus''), wêrfan't de [[wyfke]]s yn trochsneed heechút 1.20&nbsp;m lang wurde. Guon fossile soarten, lykas de [[Puruskaaiman]] (''Purussaurus brasiliensis'') en de [[Mourakaaiman]] (''Mourasuchus amazonensis''), beiden út it [[Mioseen]] en ferneamd nei [[rivier]]en (de [[Purus (rivier)|Purus]] en de [[Moura (rivier)|Moura]]), wiene lykwols reuseftige bisten, dy't wol 12&nbsp;m lang wurde koene. [[File:Spectacled_Caiman.JPG|left|thumb|250px|In close-up fan 'e kop fan in [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'').]] Fan harren neiste libbene sibben, de [[echte alligators]] (''Alligator''&nbsp;spp.), ûnderskiede de kaaimannen har troch ferskate skaaimerken. Sa misse se it [[bien]]tich tuskenskot tusken de [[noaster]]s, hawwe se bepânsering op 'e [[búk]]side besteande út oerlaapjende [[skob]]ben dy't opmakke binne út twa oaninoar groeide dielen, en hawwe se langere en skerpere [[tosk]]en. Fierders binne se yn harren bewegings liniger en lykje se wat dat oanbelanget mear op [[krokkedillen]]. ==Libbenswize== Kaaimannen binne [[hyperkarnivoar]]en mei in dieet dat foar it meastepart út [[fisk]]en en [[kreefteftigen]] bestiet. Dêrnjonken frette se ek [[ynsekten]] (benammen as se noch jong binne), [[wetterfûgel]]s, lytse [[sûchdier]]en, [[amfibyen]] en lytsere [[reptilen]]. By 't [[simmer]] of as der langere tiid [[drûchte]] hearsket, kinne kaaimannen [[hoale]]n grave dêr't se har yn weromlûke om in [[simmersliep]] te te hâlden. Fanwegen harren relatyf mânske lichemsgrutte en fûleindigens steane se yn harren [[ferspriedingsgebiet]] deunby de top fan it [[fiedselstring]]. Inkeld de [[jagûar]] (''Panthera onca'') is in wenstige kaaimansliner, en fierders binne der trije soarten [[anakonda's]], de (gewoane) [[anakonda]] (''Eunectes murinus''), de [[noardlike griene anakonda]] (''Eunectes akayima'') en de [[Boliviaanske anakonda]] (''Eunectes beniensis''), en trije soarten [[krokkedillen]], de [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodylus acutus''), de [[Orinokokrokkedil]] (''Crocodylus intermedius'') en de [[bultkrokkedil]] (''Crocodylus moreletii''), dy't ek wolris in kaaiman lytsman meitsje. De [[slachtoffer]]s fan sokke [[predaasje]] binne lykwols ornaris eksimplaren fan 'e lytsere kaaimansoarten, yn 't bysûnder de [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'') en de [[reade kaaiman]] (''Caiman yacare''). [[File:Jacare_de_papo_amarelo_zoo.jpg|right|thumb|250px|In [[breedsnútkaaiman]] (''Caiman latirostris'').]] Nei de [[pearing]] bouwe kaaimanwyfkes [[nêst (fûgels)|nêsten]] fan [[plant]]aardich materiaal dy't mear as 1.50&nbsp;m heech wêze kinne. Dêryn lizze se 10–50&nbsp;[[aai]]en, dy't oer in perioade fan sa'n 6&nbsp;[[wike]]n [[briedtiid|ynkubearje]] troch de [[waarmte]] dy't produsearre wurdt troch de [[ferrotting]] fan 'e planten dêr't it nêst fan makke is. As de jonge kaaimantsjes út it aai komme, wurde se troch de [[mem]] útgroeven en yn 'e bek nommen om se nei in ûndjippe poel oer te bringen. Dêr kinne se ûnder beskerming fan 'e mem leare om te [[swimmen]] en te [[jacht (aktiviteit)|jeien]]. [[Wittenskiplik ûndersyk]] hat oantoand dat kaaimanjongen wol oardel jier yn groepen byinoar bliuwe. ==Klassifikaasje== De [[ûnderfamylje]] fan 'e kaaimannen (''Caimaninae'') wurdt [[kladistyk|kladistysk]] definiëarre as de [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'') en alle [[soarte]]n dy't dêr nauwer oan besibbe binne as oan 'e [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis''). Dat betsjut dat der by de ûnderfamylje in protte [[fossile]] soarte yndield binne dy't nauwer besibbe wiene oan 'e kaaimannen as oan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae''). Yn 'e [[kroangroep]] fan 'e kaaimannen binne alle libbene soarten gearbrocht mei fossile soarten dy't fan deselde [[lêste mienskiplike foarâlder]] ôfstamje. De rangleaze [[klade]] fan 'e [[jakareekaaimannen]] (''Jacarea'') omfettet de fierst ûntwikkele kaaimannen en wurdt definiëarre as de lêste mienskiplike foarâlder fan 'e brilkaaiman en de [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger'') en al syn (libbene sawol as [[útstjerren (biology)|útstoarne]]) ôfstammelingen. Guon [[paleöntologen]] pleatse yn 'e ûnderfamylje fan 'e kaaimannen ek it fossile [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[sturtkrokkedillen]] (''Brachychampsa''), dat yn 'e regel oan 'e basis fan 'e [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') pleatst wurdt. Yn harren [[artikel (publikaasje)|artikel]] ''Crocodylian diversity during the early Eocene climatic optimum in the Golden Valley Formation of North Dakota, U.S.A.'' út [[2024]] brochten Adam Cossette en David Tarailo lykwols de sturtkrokkedillen gear mei inkele nau besibbe skaaien, wêrûnder de [[stangerkrokkedillen]] of Stangers krokkedillen (''Stangerochampsa'') en de [[Alberta-alligators]] (''Albertochampsa''), en stelden foar de alsa ûntstiene kloft de namme ''Brachychampsini'' te jaan. Neffens de neamde ûndersikers moatte de ''Brachychampsini'' oan 'e basis fan 'e ''Caimaninae'' pleatst wurde. {| class="wikitable" style="width: 600px;" |- style="vertical-align: top;" | scope="row" style="width: 50%; background-color: Honeydew;" | {{Stambeam2}} * ûnderfamylje '''kaaimannen''' (''Caimaninae'') ** ''incertae sedis'' <small>(fierdere yndieling ûnwis)</small> *** skaai [[Chinatikaaimannen]] (''Chinatichampsus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Chinatikaaiman]] (''C. wilsonorum'') † *** skaai [[Culebrakaaimannen]] (''Culebrasuchus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Culebrakaaiman]] (''C. mesoamericanus'') † *** skaai [[echte Paranákaaimannen]] (''Paranacaiman'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[echte Paranákaaiman]] (''P. bravardi''; syn. ''Caiman lutescens'') † *** skaai [[foarkaaimannen]] (''Protocaiman'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[foarkaaiman]] (''P. peligrensis'') † *** skaai [[lytssnútkaaimannen]] (''Gnatusuchus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[lytssnútkaaiman]] (''G. pebasensis'') † *** skaai [[oerkaaimannen]] (''Eocaiman'') † **** [[hoalekaaiman]] (''E. cavernensis'') † **** [[Itaboraikaaiman]] (''E. itaboraiensis'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Paleoseenkaaiman]] (''E. palaeocenicus''; foarh. ''Notocaiman palaeocenicus'') † *** skaai [[plettoskkaaimannen]] (''Kuttanacaiman'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Iquitoskaaiman]] (''K. iquitosensis'') † *** skaai [[rjochtkaakkaaimannen]] (''Orthogenysuchus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Olsens rjochtkaakkaaiman]] (''O. olseni'') † *** skaai [[rûntoskkaaimannen]] (''Globidontosuchus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[rûntoskkaaiman]] (''G. brachyrostris'') † *** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[ûnechte Paranákaaimannen]] (''Paranasuchus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[ûnechte Paranákaaiman]] (''P. gasparinae'') † ** tûke [[sturtkrokkedillen en sibben]] (''Brachychampsini'') † *** skaai [[Alberta-alligators]] (''Albertochampsa'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Alberta-alligator]] (''A. langstoni'') † *** skaai [[goudkrokkedillen]] (''Chrysochampsa'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[goudkrokkedil]] (''C. mlynarskii'') † *** skaai [[stangerkrokkedillen]] of Stangers krokkedillen (''Stangerochampsa'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[stangerkrokkedil]] of Stangers krokkedil (''S. mccabei'') † *** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[sturtkrokkedillen]] (''Brachychampsa'') † **** [[Montanasturtkrokkedil]] (''B. montana'') † **** [[rûchhûdsturtkrokkedil]] (''B perrugosus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[sealeysturtkrokkedil]] of Sealey's sturtkrokkedil (''B. sealeyi'') † ** {{Stambeam2/ein tûke}}tûke [[echte kaaimannen en sibben]] (''Caimanini'') *** skaai [[meunsterkaaimannen]] (''Tsoabichi'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[meunsterkaaiman]] (''T. greenriverensis'') † *** klade [[knoptoskkaaimannen en sibben]] (''Bottosauria'') **** skaai [[knoptoskkaaimannen]] (''Bottosaurus'') † ***** [[gnodstoskkaaiman]] (''B. fustidens'') † ***** [[harlanknoptoskkaaiman]] of Harlans knoptoskkaaiman (''B. harlani'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[knoptoskkaaiman]] (''B. tuberculatus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} skaai [[glêdkopkaaimannen]] (''Paleosuchus'') ***** [[cuvierglêdkopkaaiman]] of Cuviers glêdkopkaaiman (''P. palpebrosus'') ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[schneiderglêdkopkaaiman]] of Schneiders glêdkopkaaiman (''P. trigonatus'') *** klade [[Puruskaaimannen en sibben]] (''Purussauria'') **** skaai [[Acrekaaimannen]] (''Acresuchus'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[tsjûksliepkaaiman]] (''A. pachytemporalis'') † **** skaai [[Mourakaaimannen]] (''Mourasuchus'') † ***** [[arendskaaiman]] of Arends' kaaiman (''M. arendsi'') † ***** [[Mourakaaiman]] (''M. amazonensis'') † ***** [[pattersonkaaiman]] of Pattersons kaaiman (''M. pattersoni'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[ûnechte Mourakaaiman]] (''M. atopus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} skaai [[Puruskaaimannen]] (''Purussaurus'') † ***** [[mirandekaaiman]] of Mirande's kaaiman (''P. mirandei'') † ***** [[Neivakaaiman]] (''P. neivensis'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Puruskaaiman]] (''P. brasiliensis'') † *** {{Stambeam2/ein tûke}}klade [[jakareekaaimannen]] (''Jacarea'') **** skaai [[deakaaimannen]] (''Necrosuchus'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Las Violetaskaaiman]] (''N. ionensis'') † **** skaai [[echte kaaimannen]] (''Caiman'') ***** [[breedsnútkaaiman]] (''C. latirostris'') ***** [[brilkaaiman]] (''C. crocodilus'') ***** [[Fenezolaanske kaaiman]] (''C. venezuelensis'') ***** [[koartsnútkaaiman]] (''C. brevirostris'') ***** [[reade kaaiman]] of jakareekaaiman (''C. yacare'') ***** [[wannlangstonkaaiman]] of Wann Langstons kaaiman (''C. wannlangstoni'') ***** {{Stambeam2/ein tûke}}kaaiman fan La Venta (noch net beskreaun') **** skaai [[Panamakaaimannen]] (''Centenariosuchus'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Panamakaaiman]] (''C. gilmorei'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[swarte kaaimannen]] (''Melanosuchus'') ***** [[fisherkaaiman]] of Fisher's kaaiman (''M. fisheri'') ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[swarte kaaiman]] (''M. niger'') {{Stambeam2/ein}} |- |} {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Caiman ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Caimaninae}} }} [[Kategory:Alligator of kaaiman]] 9r6pue60b0xq7husds95kfz4qtd3v56 1239108 1239107 2026-08-23T22:47:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Klassifikaasje */ korr 1239108 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = kaaimannen | ôfbylding = Yacare_caiman_(Caiman_yacare).JPG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In [[reade kaaiman]] (''Caiman yacare''). | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = | takson2 = | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson4 = [[ûnderstamme]]: | namme4 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[reptilen]] (''Reptilia) | takson6 = [[klade]]: | namme6 = [[archosauriërs]] (''Archosauria) | takson7 = [[klade]]: | namme7 = [[krokkedildiereftigen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Pseudosuchia) | takson8 = [[klade]]: | namme8 = [[krokkedildieren]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Crocodylomorpha'') | takson9 = [[klade]]: | namme9 = [[echte krokkedildieren]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Cocodyliformes'') | takson11 = [[klade]]: | namme11 = [[moderne krokkedildieren]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Eusuchia'') | takson12 = [[skift]]: | namme12 = [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia'') | takson13 = [[boppefamylje]]: | namme13 = [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') | takson14 = [[klade]]: | namme14 = [[rûntoskkrokkedillen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Globidonta'') | takson15 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme15 = [[alligators en kaaimannen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Alligatoridae'') | takson16 = [[ûnderfamylje]]: | namme16 = '''kaaimannen''' (''Caimaninae'') | takson17 = | namme17 = | takson18 = | namme18 = | takson19 = | namme19 = | beskriuwer, jier = [[Christopher A. Brochu|Brochu]], 1999 | soarten = | lânkaart = | lânkaarttekst = | lânkaartbreedte = | lânkaarttekst_links = }} De '''kaaimannen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Caimaninae'') foarmje in [[ûnderfamylje]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[reptilen]] (''Reptilia''), it [[skift]] fan 'e [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia''), de [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') en de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae''). It is de [[susterkloft]] fan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae''). Ta de kaaimannen hearre seis libbene [[soarte]]n, dy't ferdield binne oer trije ûnderskate [[skaai (taksonomy)|skaaien]]. Dêrnjonken binne der gâns [[fossile]] skaaien dy't ek ta dizze ûnderfamylje rekkene wurde. Yn har [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] binne de hjoeddeistige kaaimannen beheind ta [[Súd-Amearika|Súd]]- en [[Midden-Amearika]]. Mei útsûndering fan 'e [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger'') binne it nei ferhâlding frij lytseftige [[krokkedileftigen]]. ==Etymology== It [[wurd]] "kaaiman" is in [[lienwurd]] dat it [[Frysk]] binnenkrongen is fia it [[Nederlânsk]] (''kaaiman''). It komt ek foar yn besibbe [[talen]] lykas it [[Ingelsk]] (''caiman'') en it [[Dútsk]] (''Kaiman''). It wurd is ôfkomstich út it [[Taíno (taal)|Taíno]] (''kaimán''), de [[taal]] fan it [[Taíno (folk)|folk mei deselde namme]] dat [[Porto Riko]] en in diel fan 'e [[Lytse Antillen]] bewenne doe't de earste [[Jeropa|Jeropeänen]] de [[Nije Wrâld]] berikten. It ferwiisde oarspronklik wierskynlik nei de [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodilus acutus''), mei't kaaimannen yn it [[Karibysk Gebiet]] net foarkomme. ==Taksonomy== De [[ûnderfamylje]] fan 'e kaaimannen waard yn [[1999]] as [[taksonomy]]ske kloft yntrodusearre troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[paleöntolooch]] en [[anatoom]] [[Christopher A. Brochu]]. It is de [[susterkloft]] fan 'e ûnderfamylje fan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae''), wêrfan't hjoed de dei mar twa libbene soarten besteane. ==Fersprieding en biotoop== De kaaimannen binne yn harren [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta [[Midden-Amearika]] en de [[tropysk]]e dielen fan [[Súd-Amearika]]. Mei't se sûnder [[oerflaktewetter]]s lykas [[rivier]]en, [[puollen]], [[moeras]]sen, [[mar]]ren en [[mangrove]]sompen net oerlibje kinne, komme se fral foar yn kontreien dy't tige wetterryk binne, lykas it [[Amazônegebiet]], de [[Pantanal]] en it streamgebiet fan 'e [[Orinoco (rivier)|Orinoco]]. ==Uterlike skaaimerken== Kaaimannen binne oer it algemien nommen frij lyts foar [[krokkedileftigen]], mei in trochsneed lingte fan 1.00–2.50&nbsp;[[meter|m]] en in maksimumgewicht fan 6–40&nbsp;[[kg]]. De útsûndering op dy regel is de [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger''), dy't mear as 4&nbsp;m lang wurde en in gewicht fan 450&nbsp;kg berikke kin. De lytste kaaimansoarte is dêrfoaroer de [[cuvierglêdkopkaaiman]] (''Paleosuchus palpebrosus''), wêrfan't de [[wyfke]]s yn trochsneed heechút 1.20&nbsp;m lang wurde. Guon fossile soarten, lykas de [[Puruskaaiman]] (''Purussaurus brasiliensis'') en de [[Mourakaaiman]] (''Mourasuchus amazonensis''), beiden út it [[Mioseen]] en ferneamd nei [[rivier]]en (de [[Purus (rivier)|Purus]] en de [[Moura (rivier)|Moura]]), wiene lykwols reuseftige bisten, dy't wol 12&nbsp;m lang wurde koene. [[File:Spectacled_Caiman.JPG|left|thumb|250px|In close-up fan 'e kop fan in [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'').]] Fan harren neiste libbene sibben, de [[echte alligators]] (''Alligator''&nbsp;spp.), ûnderskiede de kaaimannen har troch ferskate skaaimerken. Sa misse se it [[bien]]tich tuskenskot tusken de [[noaster]]s, hawwe se bepânsering op 'e [[búk]]side besteande út oerlaapjende [[skob]]ben dy't opmakke binne út twa oaninoar groeide dielen, en hawwe se langere en skerpere [[tosk]]en. Fierders binne se yn harren bewegings liniger en lykje se wat dat oanbelanget mear op [[krokkedillen]]. ==Libbenswize== Kaaimannen binne [[hyperkarnivoar]]en mei in dieet dat foar it meastepart út [[fisk]]en en [[kreefteftigen]] bestiet. Dêrnjonken frette se ek [[ynsekten]] (benammen as se noch jong binne), [[wetterfûgel]]s, lytse [[sûchdier]]en, [[amfibyen]] en lytsere [[reptilen]]. By 't [[simmer]] of as der langere tiid [[drûchte]] hearsket, kinne kaaimannen [[hoale]]n grave dêr't se har yn weromlûke om in [[simmersliep]] te te hâlden. Fanwegen harren relatyf mânske lichemsgrutte en fûleindigens steane se yn harren [[ferspriedingsgebiet]] deunby de top fan it [[fiedselstring]]. Inkeld de [[jagûar]] (''Panthera onca'') is in wenstige kaaimansliner, en fierders binne der trije soarten [[anakonda's]], de (gewoane) [[anakonda]] (''Eunectes murinus''), de [[noardlike griene anakonda]] (''Eunectes akayima'') en de [[Boliviaanske anakonda]] (''Eunectes beniensis''), en trije soarten [[krokkedillen]], de [[skerpsnútkrokkedil]] (''Crocodylus acutus''), de [[Orinokokrokkedil]] (''Crocodylus intermedius'') en de [[bultkrokkedil]] (''Crocodylus moreletii''), dy't ek wolris in kaaiman lytsman meitsje. De [[slachtoffer]]s fan sokke [[predaasje]] binne lykwols ornaris eksimplaren fan 'e lytsere kaaimansoarten, yn 't bysûnder de [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'') en de [[reade kaaiman]] (''Caiman yacare''). [[File:Jacare_de_papo_amarelo_zoo.jpg|right|thumb|250px|In [[breedsnútkaaiman]] (''Caiman latirostris'').]] Nei de [[pearing]] bouwe kaaimanwyfkes [[nêst (fûgels)|nêsten]] fan [[plant]]aardich materiaal dy't mear as 1.50&nbsp;m heech wêze kinne. Dêryn lizze se 10–50&nbsp;[[aai]]en, dy't oer in perioade fan sa'n 6&nbsp;[[wike]]n [[briedtiid|ynkubearje]] troch de [[waarmte]] dy't produsearre wurdt troch de [[ferrotting]] fan 'e planten dêr't it nêst fan makke is. As de jonge kaaimantsjes út it aai komme, wurde se troch de [[mem]] útgroeven en yn 'e bek nommen om se nei in ûndjippe poel oer te bringen. Dêr kinne se ûnder beskerming fan 'e mem leare om te [[swimmen]] en te [[jacht (aktiviteit)|jeien]]. [[Wittenskiplik ûndersyk]] hat oantoand dat kaaimanjongen wol oardel jier yn groepen byinoar bliuwe. ==Klassifikaasje== De [[ûnderfamylje]] fan 'e kaaimannen (''Caimaninae'') wurdt [[kladistyk|kladistysk]] definiëarre as de [[brilkaaiman]] (''Caiman crocodilus'') en alle [[soarte]]n dy't dêr nauwer oan besibbe binne as oan 'e [[Mississippy-alligator]] (''Alligator mississippiensis''). Dat betsjut dat der by de ûnderfamylje in protte [[fossile]] soarte yndield binne dy't nauwer besibbe wiene oan 'e kaaimannen as oan 'e [[alligators]] (''Alligatorinae''). Yn 'e [[kroangroep]] fan 'e kaaimannen binne alle libbene soarten gearbrocht mei fossile soarten dy't fan deselde [[lêste mienskiplike foarâlder]] ôfstamje. De rangleaze [[klade]] fan 'e [[jakareekaaimannen]] (''Jacarea'') omfettet de fierst ûntwikkele kaaimannen en wurdt definiëarre as de lêste mienskiplike foarâlder fan 'e brilkaaiman en de [[swarte kaaiman]] (''Melanosuchus niger'') en al syn (libbene sawol as [[útstjerren (biology)|útstoarne]]) ôfstammelingen. Guon [[paleöntologen]] pleatse yn 'e ûnderfamylje fan 'e kaaimannen ek it fossile [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[sturtkrokkedillen]] (''Brachychampsa''), dat yn 'e regel oan 'e basis fan 'e [[boppefamylje]] fan 'e [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') pleatst wurdt. Yn harren [[artikel (publikaasje)|artikel]] ''Crocodylian diversity during the early Eocene climatic optimum in the Golden Valley Formation of North Dakota, U.S.A.'' út [[2024]] brochten Adam Cossette en David Tarailo lykwols de sturtkrokkedillen gear mei inkele nau besibbe skaaien, wêrûnder de [[stangerkrokkedillen]] of Stangers krokkedillen (''Stangerochampsa'') en de [[Alberta-alligators]] (''Albertochampsa''), en stelden foar de alsa ûntstiene kloft de namme ''Brachychampsini'' te jaan. Neffens de neamde ûndersikers moatte de ''Brachychampsini'' oan 'e basis fan 'e ''Caimaninae'' pleatst wurde. {| class="wikitable" style="width: 600px;" |- style="vertical-align: top;" | scope="row" style="width: 50%; background-color: Honeydew;" | {{Stambeam2}} * ûnderfamylje '''kaaimannen''' (''Caimaninae'') ** ''incertae sedis'' <small>(fierdere yndieling ûnwis)</small> *** skaai [[Chinatikaaimannen]] (''Chinatichampsus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Chinatikaaiman]] (''C. wilsonorum'') † *** skaai [[Culebrakaaimannen]] (''Culebrasuchus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Culebrakaaiman]] (''C. mesoamericanus'') † *** skaai [[echte Paranákaaimannen]] (''Paranacaiman'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[echte Paranákaaiman]] (''P. bravardi''; syn. ''Caiman lutescens'') † *** skaai [[foarkaaimannen]] (''Protocaiman'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[foarkaaiman]] (''P. peligrensis'') † *** skaai [[lytssnútkaaimannen]] (''Gnatusuchus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[lytssnútkaaiman]] (''G. pebasensis'') † *** skaai [[oerkaaimannen]] (''Eocaiman'') † **** [[hoalekaaiman]] (''E. cavernensis'') † **** [[Itaboraikaaiman]] (''E. itaboraiensis'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Paleoseenkaaiman]] (''E. palaeocenicus''; foarh. ''Notocaiman palaeocenicus'') † *** skaai [[plettoskkaaimannen]] (''Kuttanacaiman'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Iquitoskaaiman]] (''K. iquitosensis'') † *** skaai [[rjochtkaakkaaimannen]] (''Orthogenysuchus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Olsens rjochtkaakkaaiman]] (''O. olseni'') † *** skaai [[rûntoskkaaimannen]] (''Globidontosuchus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[rûntoskkaaiman]] (''G. brachyrostris'') † *** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[ûnechte Paranákaaimannen]] (''Paranasuchus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[ûnechte Paranákaaiman]] (''P. gasparinae'') † ** tûke [[sturtkrokkedillen en sibben]] (''Brachychampsini'') † *** skaai [[Alberta-alligators]] (''Albertochampsa'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Alberta-alligator]] (''A. langstoni'') † *** skaai [[goudkrokkedillen]] (''Chrysochampsa'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[goudkrokkedil]] (''C. mlynarskii'') † *** skaai [[stangerkrokkedillen]] of Stangers krokkedillen (''Stangerochampsa'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[stangerkrokkedil]] of Stangers krokkedil (''S. mccabei'') † *** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[sturtkrokkedillen]] (''Brachychampsa'') † **** [[Montanasturtkrokkedil]] (''B. montana'') † **** [[rûchhûdsturtkrokkedil]] (''B perrugosus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[sealeysturtkrokkedil]] of Sealey's sturtkrokkedil (''B. sealeyi'') † ** {{Stambeam2/ein tûke}}tûke [[echte kaaimannen en sibben]] (''Caimanini'') *** skaai [[meunsterkaaimannen]] (''Tsoabichi'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} [[meunsterkaaiman]] (''T. greenriverensis'') † *** klade [[knoptoskkaaimannen en sibben]] (''Bottosauria'') **** skaai [[knoptoskkaaimannen]] (''Bottosaurus'') † ***** [[gnodstoskkaaiman]] (''B. fustidens'') † ***** [[harlanknoptoskkaaiman]] of Harlans knoptoskkaaiman (''B. harlani'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[knoptoskkaaiman]] (''B. tuberculatus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} skaai [[glêdkopkaaimannen]] (''Paleosuchus'') ***** [[cuvierglêdkopkaaiman]] of Cuviers glêdkopkaaiman (''P. palpebrosus'') ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[schneiderglêdkopkaaiman]] of Schneiders glêdkopkaaiman (''P. trigonatus'') *** klade [[Puruskaaimannen en sibben]] (''Purussauria'') **** skaai [[Acrekaaimannen]] (''Acresuchus'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[tsjûksliepkaaiman]] (''A. pachytemporalis'') † **** skaai [[Mourakaaimannen]] (''Mourasuchus'') † ***** [[arendskaaiman]] of Arends' kaaiman (''M. arendsi'') † ***** [[Mourakaaiman]] (''M. amazonensis'') † ***** [[pattersonkaaiman]] of Pattersons kaaiman (''M. pattersoni'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[ûnechte Mourakaaiman]] (''M. atopus'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}} skaai [[Puruskaaimannen]] (''Purussaurus'') † ***** [[mirandekaaiman]] of Mirande's kaaiman (''P. mirandei'') † ***** [[Neivakaaiman]] (''P. neivensis'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Puruskaaiman]] (''P. brasiliensis'') † *** {{Stambeam2/ein tûke}}klade [[jakareekaaimannen]] (''Jacarea'') **** skaai [[deakaaimannen]] (''Necrosuchus'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Las Violetaskaaiman]] (''N. ionensis'') † **** skaai [[echte kaaimannen]] (''Caiman'') ***** [[breedsnútkaaiman]] (''C. latirostris'') ***** [[brilkaaiman]] (''C. crocodilus'') ***** [[Fenezolaanske kaaiman]] (''C. venezuelensis'') † ***** [[koartsnútkaaiman]] (''C. brevirostris'') † ***** [[reade kaaiman]] of jakareekaaiman (''C. yacare'') ***** [[wannlangstonkaaiman]] of Wann Langstons kaaiman (''C. wannlangstoni'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}}kaaiman fan La Venta (noch net beskreaun) † **** skaai [[Panamakaaimannen]] (''Centenariosuchus'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[Panamakaaiman]] (''C. gilmorei'') † **** {{Stambeam2/ein tûke}}skaai [[swarte kaaimannen]] (''Melanosuchus'') ***** [[fisherkaaiman]] of Fisher's kaaiman (''M. fisheri'') † ***** {{Stambeam2/ein tûke}} [[swarte kaaiman]] (''M. niger'') {{Stambeam2/ein}} |- |} {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Caiman ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Caimaninae}} }} [[Kategory:Alligator of kaaiman]] f4b4egm1vw86xdgp5t5zy9uyrf7scdq 0 193633 1239076 1239036 2026-08-23T20:12:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en bedrigingen */ kt 1239076 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kaapske ielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Cape cormorant 2011 07 10 03566.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme= Phalacrocorax capensis |Beskriuwer, jier= [[Anders Sparrman|Sparrman]], 1788 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:CapeCormorantMap.jpg|center|250px]] }} De '''Kaapske ielgoes''' (''Phalacrocorax capensis'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] is [[Endemisme|endemysk]] yn [[Súdwest-Afrika|súdwestlik Afrika]], dêr't it tal fûgels sterk ôfnaam is. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Cape Cormorant and chick.jpg|thumb|left|Pearke mei jong.]] De Kaapske ielgoes is in lytse oant middelgrutte ielgoes fan sa'n 63 sm lang, mei in relatyf koarte sturt. Yn it simmerfearkleed is de fûgel maklik te werkennen oan it blauswarte, glânzgjende fearrekleed en de opfallende djip oranjegiele kielsek. Yn 'e winter is it fearrekleed earder dofbrún; op it kin, de kiel en it boppeste part fan it boarst is de fûgel mear griisbrún. De kielsek is dan mear giel. It each is by folwoeksen fûgels [[Turkwaze (kleur)|turkwaze]]. Dêr omhinne sit in wat grienige eachring, en yn it briedseizoen kinne der op dy eachring heldere blauwe kralen te sjen wêze. Jonge fûgels lykje op folwoeksen fûgels yn it winterkleed, mar binne oan 'e ûnderkant witer. By jonge fûgels is it each mear blau-griis en letter griis. == Fersprieding en systematyk == De Kaapske ielgoes komt foar oan 'e kust fan súdwestlik [[Namybje]] en súdlik [[Súd-Afrika]]. == Sibskip == De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. De soarte is nau besibbe oan 'e gewoane [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'') en de [[Japanske ielgoes]] (''P. capillatus''). De Kaapske ielgoes wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge; dat wol sizze dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. == Hâlden en dragen == De Kaapske ielgoes briedt fan septimber oant febrewaris yn koloanjes op eilannen en rotsige kusten. It is in tige sosjale fûgel dy't hast folslein oan 'e see bûn is. It iten bestiet foar it grutste part út fisken dy't yn [[Iezing|iezems]] libje, benammen ''[[Sardinops ocellata]]'' en ''[[Eungralis capensis]]''. == Status en bedrigingen == It tal Kaapske ielguozzen is tige bot ôfnaam, nei alle gedachten troch it ynstoarten fan fiskbestannen. De soarte is ek kwetsber foar oaljefersmoarging en útbraken fan [[fûgelgoalera]]. De [[IUCN]] klassifisearret de Kaapske ielgoes dêrom tsjintwurdich as bedrige (''Endagered'', EN). Nettsjinsteande de delgong is de soarte noch jimmeroan de meast foarkommende ielguozzesoarte yn súdwestlik Afrika. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op likernôch 234.000 folwoeksen yndividuen. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cape-cormorant-phalacrocorax-capensis BirdLife, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/capcor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/capcor1?continue eBird, oproppen 23 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax capensis|Kaapske ielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Kaapske ielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] 720whkerujji1ifhrtdu47aud7n30qz 0 193635 1239077 1239039 2026-08-23T20:13:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1239077 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = swartmaskerielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Black-faced Cormorant (Phalacrocorax fuscescens), Maria Island, Tasmania.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = Phalacrocorax fuscescens |Beskriuwer, jier = [[John Gould|Gould]], 1838 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Black-faced Comorant.png|250px]] }} De '''swartmaskerielgoes''' (''Phalacrocorax fuscescens'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt foar oan 'e súdlike kust fan [[Austraalje]], op [[Tasmaanje]] en op eilannen yn 'e Bass-strjitte. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Phalacrocorax fuscescens Roosting.jpg|thumb|left|Fûgels yn Tasmaanje.]] De swartmaskerielgoes is in middelgrutte ielgoes fan 61–69 sm lang. It is in swart-wite ielgoes sûnder in túf. De soarte liket op 'e [[bûnte ielgoes]], mar hat in swarte gesichtshûd en in swarte kielsek. De grins tusken de swarte boppekant fan 'e kop en de wite wangen rint ûnder it each troch, wylst dy by de bûnte ielgoes oant boppe it each rint. Yn 'e flecht hâldt de swartmaskerielgoes de kop en de hals leger as de bûnte ielgoes, wêrtroch't er wat mear mei in bûge rêch liket te fleanen. By de pearfoarming hat de fûgel in soad wite triedfearkes oan 'e efterkant fan it wang, op 'e flanken en boppe de sturtbasis. Winterdeis is it fearrekleed minder swart en ûntbrekke de triedfearkes. Jonge fûgels binne oan 'e boppekant brúner, mei griiseftige wangen en in brune tint op 'e hals en it boppeste part fan it boarst. Yn ferliking mei de bûnte ielgoes hat de swartmaskerielgoes in grize, ynstee fan in giele, hûd foar it each en binne it gesicht en de hals donkerder. == Fersprieding en systematyk == De soarte komt foar yn kustgebieten fan súdlik Austraalje, op Tasmaanje en op eilannen yn 'e Bass-strjitte. De swartmaskerielgoes is [[Monotypysk (takson)|monotypysk]], dat wol sizze dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. [[DNA]]-ûndersyk hat útwiisd dat de swartmaskerielgoes de sustersoarte is fan 'e wiidfersprate Australyske ielgoes (''Phalacrocorax varius''). Meiïnoar binne dy beide it naust besibbe oan 'e [[swarte ielgoes]] (''P. sulcirostris'') en de [[Yndyske ielgoes]] (''P. fuscicollis''). == Sibskip fan 'e ielguozzen == De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Black-faced Cormorant (25933354770).jpg|thumb|left|Swartmaskerielgoes mei proai.]] De swartmaskerielgoes libbet folslein op see en is it hiele jier troch sosjaal. Hy fret benammen fisk, wêrûnder ''[[Gymnapistes marmoratus]]'' en ferskate fisken út 'e famylje ''[[Atherinidae]]'' en ''[[Clinidae]]''. De fûgels briede yn koloanjes, nei alle gedachten meast tusken augustus en jannewaris, mar der binne ek briedgefallen bekend fan april oant en mei juny. == Status == De grutte fan 'e populaasje is net bekend en ek de populaasjetrend is ûnbekend. It ferspriedingsgebiet is lykwols frij grut. De [[IUCN]] jout de soarte de status net bedrige (''Least Concern'', LC). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-faced-cormorant-phalacrocorax-fuscescens BirdLife, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/blfcor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/blfcor1 eBird, oproppen 23 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax fuscescens|Swarmaskerielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Swartmaskerielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Austraalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] r9g4un104i1y5ezpesyw859lzsrfmly 0 193636 1239078 1239041 2026-08-23T20:15:31Z Ieneach fan 'e Esk 13292 IUCN-skema, kt 1239078 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = wytboarstielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Lake Naivasha 2017 06.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Soarte = [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'') |Undersoarte = ''Phalacrocorax carbo lucidus'' |Wittenskiplike namme = Phalacrocorax carbo lucidus |Beskriuwer, jier = [[Martin Lichtenstein|Lichtenstein]], 1823 |IUCN-status =[[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]] |lânkaart = }} De '''wytboarstielgoes''' (''Phalacrocorax carbo lucidus'') is in [[ûndersoarte]] fan 'e wiidfersprate [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo''). Earder waard er gauris as in aparte [[Soarte (taksonomy)|soarte]] beskôge. De ûndersoarte falt op troch de wite hals en boarst en troch it feit dat guon populaasjes benammen yn swiet wetter libje. Hy moat net betiizge wurde mei de folle lytsere [[swartmaskerielgoes]] út Súd-[[Austraalje]], dy't soms yn it [[Ingelsk]] ek de namme ''white-breasted cormorant'' kriget. == Taksonomy == ''Phalacrocorax carbo lucidus'' is in ûndersoarte fan 'e ielgoes en heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae''). De [[taksonomy]]ske status wie earder ûnwis, mar út genetysk ûndersyk die bliken dat ''P. c. lucidus'' binnen ''P. carbo'' falt. In foarm mei in swarte hals, dy't oarspronklik beskreaun waard as ''Phalacrocorax patricki'' of ''Phalacrocorax carbo patricki'', wurdt no as in synonym fan ''P. c. lucidus'' beskôge. == Skaaimerken == [[Ofbyld:White-breasted Cormorant (Phalacrocorax lucidus) immature, Uganda.jpg|thumb|left|Juvenyl yn [[Uganda]].]] Lykas de namme seit hat de wytboarstielgoes as folwoeksen fûgel in wite hals en in wyt boarst. It wite gebiet wurdt yn 'e regel grutter as de fûgel âlder wurdt. Jonge fûgels hawwe mear ljochte plakken, dy't oant op 'e búk trochrinne. Fierders is it in grutte ielgoes dy't in soad op 'e gewoane ielgoes liket. De fûgel wurdt likernôch 80–100 sm lang. == Fersprieding == De wytboarstielgoes is de iennichste ûndersoarte fan 'e gewoane ielgoes dy't yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]] foarkomt. It is ek de iennichste foarm dy't populaasjes hat dy't folslein oan swiet wetter bûn binne, en de iennichste foarm fan 'e ielgoes mei in wyt boarst en in wite kiel. Yn [[West-Afrika]] giet ''P. c. lucidus'' stadichoan oer yn 'e donkere foarm ''P. c. maroccanus''. Dat ferskil is dêr net altiten maklik te sjen, om't ''P. c. maroccanus'' minder wyt op it boarst hat. [[Ofbyld:Бакланы.jpg|thumb|left|Rêstende fûgels.]] De West-Afrikaanske populaasje libbet foaral oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske]] kust, fan [[Marokko]] oant [[Guinee]]. De briedgebieten rinne fan 'e [[Kaapverdyske eilannen]] oant de fêste wâl. Yn 2006 waard dizze populaasje rûsd op likernôch 35.000 fûgels. In wichtich briedgebiet is it [[Nasjonaal Park Djoudj]] yn [[Senegal]]. De wytboarstielgoes komt fierder foar fan [[Angoala]] oant [[Kaap de Goeie Hope]] en by de eastkust lâns nei [[Mozambyk]]. Hy komt rûnom de kust fan Súdlik Afrika foar, al is net hielendal dúdlik oft de kustpopulaasjes los steane fan 'e ynlânske populaasjes. Op it fêstelân fan Afrika komt er faker foar yn it easten en suden as yn 'e drûgere westlike gebieten. Dêr is er meast allinnich te finen by rivieren dy't it hiele jier wetter hawwe en by opslachmarren. Yn binnenwetters komt er faak tegearre foar mei de [[langsturtielgoes]] en de [[Afrikaanske slangehalsfûgel]], mar troch syn oare fiskgedrach en de grutte en aard fan syn proai brûkt er de wetteromjouwing op in oare wize. Der binne ek populaasjes yn it binnenlân fan [[Nigearia]], om 'e [[Tsjaadmar]] hinne en yn eastlik en súdlik Afrika, fan [[Sûdan]] nei it suden. De foarm giet yn sintraal Afrika troch [[Krusing (biology)|krusing]] ek frij maklik oer yn donkere foarmen. == Iten == Wytboarstielguozzen binne opportunistyske fiskers yn fiskrike gebieten. Troch ûndersyk nei populaasjes yn West-Afrika is it bekend dat it iten tusken lokaasjes flink ferskille kin. Op alle plakken wiene in pear fisksoarten it wichtichst. It grutste part fan 'e proaien bestie út kustfisken, wêrfan't guon ek yn brak en swiet wetter foarkomme. De measte fisken dy't fretten wurde binne 10 oant 20 sm lang. De wytboarstielgoes kin him goed oanpasse oan feroarings yn it beskikbere iten. {{Boarnen|boarnefernijing= Sjoch foar boarnen/referinsjes op [[:en:White-breasted cormorant]] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=7025123ADA5F2615 Avibase, oproppen 21 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/grecor4?siteLanguage=nl eBird, oproppen 21 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax carbo lucidus|Wytboarstielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Witboarstielgoes}} [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] je3qwkigbqjhim6x96dcqgz76rbsw09 0 193638 1239079 1239043 2026-08-23T20:16:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ kt 1239079 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Benguëla-ielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Bank Cormorant at Living Coasts.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = ''Phalacrocorax neglectus'' |Beskriuwer, jier = [[Johan August Wahlberg|Wahlberg]], 1855 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Phalacrocorax neglectus map.svg|250px]] }} De '''Benguëla-ielgoes''' (''Phalacrocorax neglectus'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt foar yn it gebiet fan 'e [[Benguëlastream]], fan [[Namybje]] oant de westkust fan [[Súd-Afrika]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Phalacrocoraxneglectus.jpg|thumb|left|Benguëla-ielgoes.]] De Benguëla-ielgoes is in grutte ielgoes, sa'n 76 sm lang, mei in dof brúnswart fearrekleed. Oars as in protte oare ielguozzen hat er gjin felkleurige kielsek. Yn it briedkleed hawwe folwoeksen fûgels wikseljende hoemannichten wite fearplomkes oan 'e kop. Ek hawwe de fûgels yn 'e briedtiid op 'e stút wite fearren, dy't nei de briedtiid wer ferdwine. De boppekant hat in brûnsgriene glâns, mei donkere rânen oan 'e mantel en de wjukdekfearren. In lytse túf op 'e foarholle liket mear op in lyts bultsje. Jonge fûgels misse de brûnzen glâns yn it fearrekleed. == Fersprieding == De Benguëla-ielgoes komt foar yn 'e kustwetters fan Namybje en de westkust fan Súd-Afrika, yn it gebiet fan 'e kâlde Benguëlastream. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]]: der wurde gjin [[ûndersoarte]]n ûnderskieden. == Sibskip fan 'e ielguozzen == De [[taksonomy]] fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == De Benguëla-ielgoes libbet oan 'e kust. It fiedsel bestiet út fisk, kreeften, inktfisk en oare weakdieren. De soarte kin it hiele jier troch briede. Yn it súdlike part fan it ferspriedingsgebiet is de briedaktiviteit it grutst fan maaie oant oktober, wylst dat yn Namybje foaral fan novimber oant april is. == Status == De Benguëla-ielgoes hat in beheind ferspriedingsgebiet en in relatyf lytse wrâldpopulaasje fan mar sa'n 5.000 folwoeksen fûgels. It tal nimt ek sterk ôf. Tusken 1990 en 2006 naam de populaasje alle jierren mei sa'n 4,3% ôf. De wichtichste bedrigingen binne fersteuring troch minsken, in tekoart oan iten en konkurrinsje mei seehûnen. De [[IUCN]] beskôget de soarte dêrom as sterk bedrige (''Endangered'', EN). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bank-cormorant-phalacrocorax-neglectus BirdLife, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/bancor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/bancor1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 22 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax neglectus|Benguëla-ielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Benguela-ielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] frj0ox1dcjnhwk02ngcce8hbeqw7gvk 1239084 1239079 2026-08-23T20:19:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1239084 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Benguëla-ielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Bank Cormorant at Living Coasts.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = Phalacrocorax neglectus |Beskriuwer, jier = [[Johan August Wahlberg|Wahlberg]], 1855 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Phalacrocorax neglectus map.svg|250px]] }} De '''Benguëla-ielgoes''' (''Phalacrocorax neglectus'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt foar yn it gebiet fan 'e [[Benguëlastream]], fan [[Namybje]] oant de westkust fan [[Súd-Afrika]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Phalacrocoraxneglectus.jpg|thumb|left|Benguëla-ielgoes.]] De Benguëla-ielgoes is in grutte ielgoes, sa'n 76 sm lang, mei in dof brúnswart fearrekleed. Oars as in protte oare ielguozzen hat er gjin felkleurige kielsek. Yn it briedkleed hawwe folwoeksen fûgels wikseljende hoemannichten wite fearplomkes oan 'e kop. Ek hawwe de fûgels yn 'e briedtiid op 'e stút wite fearren, dy't nei de briedtiid wer ferdwine. De boppekant hat in brûnsgriene glâns, mei donkere rânen oan 'e mantel en de wjukdekfearren. In lytse túf op 'e foarholle liket mear op in lyts bultsje. Jonge fûgels misse de brûnzen glâns yn it fearrekleed. == Fersprieding == De Benguëla-ielgoes komt foar yn 'e kustwetters fan Namybje en de westkust fan Súd-Afrika, yn it gebiet fan 'e kâlde Benguëlastream. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]]: der wurde gjin [[ûndersoarte]]n ûnderskieden. == Sibskip fan 'e ielguozzen == De [[taksonomy]] fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == De Benguëla-ielgoes libbet oan 'e kust. It fiedsel bestiet út fisk, kreeften, inktfisk en oare weakdieren. De soarte kin it hiele jier troch briede. Yn it súdlike part fan it ferspriedingsgebiet is de briedaktiviteit it grutst fan maaie oant oktober, wylst dat yn Namybje foaral fan novimber oant april is. == Status == De Benguëla-ielgoes hat in beheind ferspriedingsgebiet en in relatyf lytse wrâldpopulaasje fan mar sa'n 5.000 folwoeksen fûgels. It tal nimt ek sterk ôf. Tusken 1990 en 2006 naam de populaasje alle jierren mei sa'n 4,3% ôf. De wichtichste bedrigingen binne fersteuring troch minsken, in tekoart oan iten en konkurrinsje mei seehûnen. De [[IUCN]] beskôget de soarte dêrom as sterk bedrige (''Endangered'', EN). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bank-cormorant-phalacrocorax-neglectus BirdLife, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/bancor1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/bancor1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 22 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax neglectus|Benguëla-ielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Benguela-ielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] ghhbz1sxuf5ob7enz2hsvj74p79juua 0 193640 1239054 1239046 2026-08-23T12:28:40Z RomkeHoekstra 10582 1239054 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Nijseelânske ielgoes |Ofbyld = [[File:Spotted Shag. NZ (Phalacrocorax punctatus). (27305206622).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = ''Phalacrocorax punctatus'' |Beskriuwer, jier = [[Sparrman]], 1788 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Nijseelânske ielgoes''' of '''spikkelige ielgoes''' (''Phalacrocorax punctatus'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielguozzen]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt allinnich foar yn [[Nij-Seelân]]. == Skaaimerken == De Nijseelânske ielgoes is in frij grutte ielgoes fan likernôch 69 sm lang en hat in opfallend uterlik. Yn it briedkleed binne de kop en hals foar it meastepart griis en swart mei yn it sinneljocht in griene glâns. In dúdlike wite streek rint fan it each ôf by de sydkant fan de hals del. Op 'e kop hat de fûgel in dûbele túf. [[Ofbyld:Phalacrocorax punctatus DT -NZ Auckland Zoo- (5) (20844743486) (cropped).jpg|thumb|left|Kop.]] De boppekant is grienich griis. De fearren hawwe swarte puntsjes op 'e úteinen, wat de fûgel dêr in spikkelich uterlik jout. De ûnderkant is ljochtgriis, wylst de fearren op 'e flanken en de poaten donkere oant swarte plakken foarmje. De keale hûd tusken it each en de snaffel wurdt foar de briedtiid grienblau. De poaten binne oranje. Bûten de briedtiid ferdwine de túfkes en de wite streek by de kop en hals. De nau besibbe [[Chathamielgoes]] (''Phalacrocorax featherstoni''), dy't op 'e [[Chathameilannen]] foarkomt, mist de wite streek oan 'e sydkant fan 'e kop en hals. == Fersprieding en systematyk == De Nijseelânske ielgoes is [[Endemisme|endemysk]] foar Nij-Seelân. De soarte wurdt troch guon boarnen as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, wylst oaren twa [[ûndersoarte]]n ûnderskiede: * ''Phalacrocorax punctatus punctatus'' – komt foar op it [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]] en it [[Sudereilân]]; * ''Phalacrocorax punctatus oliveri'' – komt foar op [[Stewarteilân]] en oan 'e oangrinzgjende westkust fan it Sudereilân. De Pitcairnielgoes (''Phalacrocorax featherstoni'') waard earder as in ûndersoarte fan 'e Nijseelânske ielgoes beskôge. De beide soarten foarmje tegearre in sustergroep fan oare grutte ielguozzen út 'e omkriten, lykas de [[bûnte ielgoes]] (''Phalacrocorax varius'') en de [[swartmaskerielgoes]] (''Phalacrocorax fuscescens''). == Sibskip fan 'e ielguozzen == De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Spotted Shag - Picton - New Zealand (24297405917).jpg|thumb|left|Briedende fûgel.]] De Nijseelânske ielgoes is folslein oan 'e see bûn en libbet it hiele jier troch yn groepen. De soarte briedt yn koloanjes. Op it Sudereilân falt de briedtiid benammen tusken septimber en novimber. Op it Noardereilân is de briedtiid langer, mei hichtepunten oan 'e ein fan augustus, yn desimber en yn maart. Der is noch net folle bekend oer it iten fan 'e grienmaskerielgoes. It liket benammen te bestean út fisk, kreefteftigen en wringeleaze dieren. == Status == De Nijseelânske ielgoes hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. De populaasjetrend is net bekend en de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spotted-shag-phalacrocorax-punctatus BirdLife, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sposha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/sposha1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 23 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax punctatus|Nijseelânske ielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Nijseelanske ielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] 4zfwvf7o2nf2dkzdzrkn1cqld9h1fw1 1239055 1239054 2026-08-23T12:29:37Z Drewes 2754 namme beskriuwer folút 1239055 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Nijseelânske ielgoes |Ofbyld = [[File:Spotted Shag. NZ (Phalacrocorax punctatus). (27305206622).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = ''Phalacrocorax punctatus'' |Beskriuwer, jier = [[Anders Sparrman|Sparrman]], 1788 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Nijseelânske ielgoes''' of '''spikkelige ielgoes''' (''Phalacrocorax punctatus'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielguozzen]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt allinnich foar yn [[Nij-Seelân]]. == Skaaimerken == De Nijseelânske ielgoes is in frij grutte ielgoes fan likernôch 69 sm lang en hat in opfallend uterlik. Yn it briedkleed binne de kop en hals foar it meastepart griis en swart mei yn it sinneljocht in griene glâns. In dúdlike wite streek rint fan it each ôf by de sydkant fan de hals del. Op 'e kop hat de fûgel in dûbele túf. [[Ofbyld:Phalacrocorax punctatus DT -NZ Auckland Zoo- (5) (20844743486) (cropped).jpg|thumb|left|Kop.]] De boppekant is grienich griis. De fearren hawwe swarte puntsjes op 'e úteinen, wat de fûgel dêr in spikkelich uterlik jout. De ûnderkant is ljochtgriis, wylst de fearren op 'e flanken en de poaten donkere oant swarte plakken foarmje. De keale hûd tusken it each en de snaffel wurdt foar de briedtiid grienblau. De poaten binne oranje. Bûten de briedtiid ferdwine de túfkes en de wite streek by de kop en hals. De nau besibbe [[Chathamielgoes]] (''Phalacrocorax featherstoni''), dy't op 'e [[Chathameilannen]] foarkomt, mist de wite streek oan 'e sydkant fan 'e kop en hals. == Fersprieding en systematyk == De Nijseelânske ielgoes is [[Endemisme|endemysk]] foar Nij-Seelân. De soarte wurdt troch guon boarnen as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, wylst oaren twa [[ûndersoarte]]n ûnderskiede: * ''Phalacrocorax punctatus punctatus'' – komt foar op it [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]] en it [[Sudereilân]]; * ''Phalacrocorax punctatus oliveri'' – komt foar op [[Stewarteilân]] en oan 'e oangrinzgjende westkust fan it Sudereilân. De Pitcairnielgoes (''Phalacrocorax featherstoni'') waard earder as in ûndersoarte fan 'e Nijseelânske ielgoes beskôge. De beide soarten foarmje tegearre in sustergroep fan oare grutte ielguozzen út 'e omkriten, lykas de [[bûnte ielgoes]] (''Phalacrocorax varius'') en de [[swartmaskerielgoes]] (''Phalacrocorax fuscescens''). == Sibskip fan 'e ielguozzen == De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Spotted Shag - Picton - New Zealand (24297405917).jpg|thumb|left|Briedende fûgel.]] De Nijseelânske ielgoes is folslein oan 'e see bûn en libbet it hiele jier troch yn groepen. De soarte briedt yn koloanjes. Op it Sudereilân falt de briedtiid benammen tusken septimber en novimber. Op it Noardereilân is de briedtiid langer, mei hichtepunten oan 'e ein fan augustus, yn desimber en yn maart. Der is noch net folle bekend oer it iten fan 'e grienmaskerielgoes. It liket benammen te bestean út fisk, kreefteftigen en wringeleaze dieren. == Status == De Nijseelânske ielgoes hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. De populaasjetrend is net bekend en de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spotted-shag-phalacrocorax-punctatus BirdLife, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sposha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/sposha1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 23 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax punctatus|Nijseelânske ielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Nijseelanske ielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] 1sdeaisbnl1ll14hxtlmuo54v5t0sz5 1239080 1239055 2026-08-23T20:18:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1239080 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Nijseelânske ielgoes |Ofbyld = [[File:Spotted Shag. NZ (Phalacrocorax punctatus). (27305206622).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = Phalacrocorax punctatus |Beskriuwer, jier = [[Anders Sparrman|Sparrman]], 1788 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Nijseelânske ielgoes''' of '''spikkelige ielgoes''' (''Phalacrocorax punctatus'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielguozzen]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt allinnich foar yn [[Nij-Seelân]]. == Skaaimerken == De Nijseelânske ielgoes is in frij grutte ielgoes fan likernôch 69 sm lang en hat in opfallend uterlik. Yn it briedkleed binne de kop en hals foar it meastepart griis en swart mei yn it sinneljocht in griene glâns. In dúdlike wite streek rint fan it each ôf by de sydkant fan de hals del. Op 'e kop hat de fûgel in dûbele túf. [[Ofbyld:Phalacrocorax punctatus DT -NZ Auckland Zoo- (5) (20844743486) (cropped).jpg|thumb|left|Kop.]] De boppekant is grienich griis. De fearren hawwe swarte puntsjes op 'e úteinen, wat de fûgel dêr in spikkelich uterlik jout. De ûnderkant is ljochtgriis, wylst de fearren op 'e flanken en de poaten donkere oant swarte plakken foarmje. De keale hûd tusken it each en de snaffel wurdt foar de briedtiid grienblau. De poaten binne oranje. Bûten de briedtiid ferdwine de túfkes en de wite streek by de kop en hals. De nau besibbe [[Chathamielgoes]] (''Phalacrocorax featherstoni''), dy't op 'e [[Chathameilannen]] foarkomt, mist de wite streek oan 'e sydkant fan 'e kop en hals. == Fersprieding en systematyk == De Nijseelânske ielgoes is [[Endemisme|endemysk]] foar Nij-Seelân. De soarte wurdt troch guon boarnen as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, wylst oaren twa [[ûndersoarte]]n ûnderskiede: * ''Phalacrocorax punctatus punctatus'' – komt foar op it [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]] en it [[Sudereilân]]; * ''Phalacrocorax punctatus oliveri'' – komt foar op [[Stewarteilân]] en oan 'e oangrinzgjende westkust fan it Sudereilân. De Pitcairnielgoes (''Phalacrocorax featherstoni'') waard earder as in ûndersoarte fan 'e Nijseelânske ielgoes beskôge. De beide soarten foarmje tegearre in sustergroep fan oare grutte ielguozzen út 'e omkriten, lykas de [[bûnte ielgoes]] (''Phalacrocorax varius'') en de [[swartmaskerielgoes]] (''Phalacrocorax fuscescens''). == Sibskip fan 'e ielguozzen == De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Spotted Shag - Picton - New Zealand (24297405917).jpg|thumb|left|Briedende fûgel.]] De Nijseelânske ielgoes is folslein oan 'e see bûn en libbet it hiele jier troch yn groepen. De soarte briedt yn koloanjes. Op it Sudereilân falt de briedtiid benammen tusken septimber en novimber. Op it Noardereilân is de briedtiid langer, mei hichtepunten oan 'e ein fan augustus, yn desimber en yn maart. Der is noch net folle bekend oer it iten fan 'e grienmaskerielgoes. It liket benammen te bestean út fisk, kreefteftigen en wringeleaze dieren. == Status == De Nijseelânske ielgoes hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. De populaasjetrend is net bekend en de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spotted-shag-phalacrocorax-punctatus BirdLife, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sposha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/sposha1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 23 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax punctatus|Nijseelânske ielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Nijseelanske ielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súdlike Oseaan]] ovygovpkkdf4s7zjavojmetzfabm60m 1239081 1239080 2026-08-23T20:18:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ korr 1239081 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Nijseelânske ielgoes |Ofbyld = [[File:Spotted Shag. NZ (Phalacrocorax punctatus). (27305206622).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = Phalacrocorax punctatus |Beskriuwer, jier = [[Anders Sparrman|Sparrman]], 1788 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Nijseelânske ielgoes''' of '''spikkelige ielgoes''' (''Phalacrocorax punctatus'') is in [[fûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielguozzen]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt allinnich foar yn [[Nij-Seelân]]. == Skaaimerken == De Nijseelânske ielgoes is in frij grutte ielgoes fan likernôch 69 sm lang en hat in opfallend uterlik. Yn it briedkleed binne de kop en hals foar it meastepart griis en swart mei yn it sinneljocht in griene glâns. In dúdlike wite streek rint fan it each ôf by de sydkant fan de hals del. Op 'e kop hat de fûgel in dûbele túf. [[Ofbyld:Phalacrocorax punctatus DT -NZ Auckland Zoo- (5) (20844743486) (cropped).jpg|thumb|left|Kop.]] De boppekant is grienich griis. De fearren hawwe swarte puntsjes op 'e úteinen, wat de fûgel dêr in spikkelich uterlik jout. De ûnderkant is ljochtgriis, wylst de fearren op 'e flanken en de poaten donkere oant swarte plakken foarmje. De keale hûd tusken it each en de snaffel wurdt foar de briedtiid grienblau. De poaten binne oranje. Bûten de briedtiid ferdwine de túfkes en de wite streek by de kop en hals. De nau besibbe [[Chathamielgoes]] (''Phalacrocorax featherstoni''), dy't op 'e [[Chathameilannen]] foarkomt, mist de wite streek oan 'e sydkant fan 'e kop en hals. == Fersprieding en systematyk == De Nijseelânske ielgoes is [[Endemisme|endemysk]] foar Nij-Seelân. De soarte wurdt troch guon boarnen as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, wylst oaren twa [[ûndersoarte]]n ûnderskiede: * ''Phalacrocorax punctatus punctatus'' – komt foar op it [[Noardereilân (Nij-Seelân)|Noardereilân]] en it [[Sudereilân]]; * ''Phalacrocorax punctatus oliveri'' – komt foar op [[Stewarteilân]] en oan 'e oangrinzgjende westkust fan it Sudereilân. De Pitcairnielgoes (''Phalacrocorax featherstoni'') waard earder as in ûndersoarte fan 'e Nijseelânske ielgoes beskôge. De beide soarten foarmje tegearre in sustergroep fan oare grutte ielguozzen út 'e omkriten, lykas de [[bûnte ielgoes]] (''Phalacrocorax varius'') en de [[swartmaskerielgoes]] (''Phalacrocorax fuscescens''). == Sibskip fan 'e ielguozzen == De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Spotted Shag - Picton - New Zealand (24297405917).jpg|thumb|left|Briedende fûgel.]] De Nijseelânske ielgoes is folslein oan 'e see bûn en libbet it hiele jier troch yn groepen. De soarte briedt yn koloanjes. Op it Sudereilân falt de briedtiid benammen tusken septimber en novimber. Op it Noardereilân is de briedtiid langer, mei hichtepunten oan 'e ein fan augustus, yn desimber en yn maart. Der is noch net folle bekend oer it iten fan 'e grienmaskerielgoes. It liket benammen te bestean út fisk, kreefteftigen en wringeleaze dieren. == Status == De Nijseelânske ielgoes hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. De populaasjetrend is net bekend en de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spotted-shag-phalacrocorax-punctatus BirdLife, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sposha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 23 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/sposha1?siteLanguage=nl&continue eBird, oproppen 23 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax punctatus|Nijseelânske ielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Nijseelanske ielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdlike Oseaan]] 35vt0iw45gmrgc042innetxv8r04lvu 0 193643 1239050 2026-08-23T12:22:50Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Pitcairnielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Pitt Island Shag (52784949726).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = ''Phalacrocorax featherstoni'' |Beskriuwer, jier = [[Buller]], 1873 |IUCN-status = IUCN-st..." 1239050 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Pitcairnielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Pitt Island Shag (52784949726).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = ''Phalacrocorax featherstoni'' |Beskriuwer, jier = [[Buller]], 1873 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Phalacrocorax featherstoni map.svg|250px]] }} De '''Chathamielgoes''' (''Phalacrocorax featherstoni'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De soarte komt allinnich foar op 'e [[Chathameilannen]]. == Skaaimerken == De Chathamielgoes is in middelgrutte, griisswarte ielgoes mei in lichemslingte fan sa'n 63 sintimeter. Yn it briedkleed hat er in swarte kop, stút, sturt en boppekant fan 'e poaten, in donkergrize boppekant mei lytse swarte plakjes en in grize ûnderkant. Op it gesicht sit in opfallend apelgrien stik bleate hûd en op 'e kop hat er twa túfkes. Bûten de briedtiid ûntbrekke de túfkes, is de bleate hûd op it gesicht giel en is de ûnderkant bleker. == Fersprieding en systematyk == De Chathamielgoes komt allinnich foar op 'e Chathameilannen. De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge; dat wol sizze dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. == Sibskip fan 'e ielguozzen == De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == De Chathamielgoes briedt yn lytse koloanjes op rotsige kusten en eilannen. Sa'n koloanje bestiet út ien oant 44 briedpearen. De soarte libbet benammen fan lytse fisken, oanfolle mei yn see libjende wringeleazen. It iten wurdt yn ûndjip wetter fongen, meast op in djipte fan trochstrings 6,6 meter en yn njoggen fan 'e tsien gefallen op minder as 13 meter djipte. == Status en bedriging == De Chathamielgoes hat in lyts ferspriedingsgebiet en in lytse wrâldpopulaasje, dy't boppedat ôfnommen is en nei alle gedachten fierder sterk ôfnimme sil. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] (IUCN) beskôget de soarte dêrom as sterk bedrige. Rûzings út 2011–2012 kamen út op 434 briedpearen. Tusken 1997 en 2011 naam de populaasje mei 40% ôf. It is net hielendal dúdlik wat de wichtichste oarsaak fan 'e efterútgong is. Ynfierde rôfdieren kinne in rol spylje, al briedt de soarte faak op dreech berikbere plakken. Ek streuperij komt foar. De fiskerij kin ek bydroegen hawwe oan 'e efterútgong: by it fiskjen op kreeften wurde mooglik alle jierren sa'n 40 oant 80 fûgels as byfangst fongen. Oanpaste fiskmetoaden hawwe de sitewaasje mooglik wat ferbettere. Ek feroarings yn it ekosysteem fan 'e foeraazjegebieten dat de beskikberens fan iten beynfloedet, kinne in rol spylje. == Namme == De wittenskiplike soartnamme ''featherstoni'' is in earbetoan oan Isaac Earl Featherston (1813–1876), in Skotsk-Nijseelânske steatsman dy't him yn 1840 yn Wellington nei wenjen sette. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pitt-island-shag-phalacrocorax-featherstoni BirdLife, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/piisha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/piisha1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 22 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax featherstoni|Chathamielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Chathamielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] kh1ux8938twugok8f59l9mzz2zswzlf 1239056 1239050 2026-08-23T12:32:59Z Drewes 2754 namme beskriuwer folút 1239056 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Pitcairnielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Pitt Island Shag (52784949726).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = ''Phalacrocorax featherstoni'' |Beskriuwer, jier = [[Walter Buller|Buller]], 1873 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Phalacrocorax featherstoni map.svg|250px]] }} De '''Chathamielgoes''' (''Phalacrocorax featherstoni'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De soarte komt allinnich foar op 'e [[Chathameilannen]]. == Skaaimerken == De Chathamielgoes is in middelgrutte, griisswarte ielgoes mei in lichemslingte fan sa'n 63 sintimeter. Yn it briedkleed hat er in swarte kop, stút, sturt en boppekant fan 'e poaten, in donkergrize boppekant mei lytse swarte plakjes en in grize ûnderkant. Op it gesicht sit in opfallend apelgrien stik bleate hûd en op 'e kop hat er twa túfkes. Bûten de briedtiid ûntbrekke de túfkes, is de bleate hûd op it gesicht giel en is de ûnderkant bleker. == Fersprieding en systematyk == De Chathamielgoes komt allinnich foar op 'e Chathameilannen. De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge; dat wol sizze dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. == Sibskip fan 'e ielguozzen == De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == De Chathamielgoes briedt yn lytse koloanjes op rotsige kusten en eilannen. Sa'n koloanje bestiet út ien oant 44 briedpearen. De soarte libbet benammen fan lytse fisken, oanfolle mei yn see libjende wringeleazen. It iten wurdt yn ûndjip wetter fongen, meast op in djipte fan trochstrings 6,6 meter en yn njoggen fan 'e tsien gefallen op minder as 13 meter djipte. == Status en bedriging == De Chathamielgoes hat in lyts ferspriedingsgebiet en in lytse wrâldpopulaasje, dy't boppedat ôfnommen is en nei alle gedachten fierder sterk ôfnimme sil. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] (IUCN) beskôget de soarte dêrom as sterk bedrige. Rûzings út 2011–2012 kamen út op 434 briedpearen. Tusken 1997 en 2011 naam de populaasje mei 40% ôf. It is net hielendal dúdlik wat de wichtichste oarsaak fan 'e efterútgong is. Ynfierde rôfdieren kinne in rol spylje, al briedt de soarte faak op dreech berikbere plakken. Ek streuperij komt foar. De fiskerij kin ek bydroegen hawwe oan 'e efterútgong: by it fiskjen op kreeften wurde mooglik alle jierren sa'n 40 oant 80 fûgels as byfangst fongen. Oanpaste fiskmetoaden hawwe de sitewaasje mooglik wat ferbettere. Ek feroarings yn it ekosysteem fan 'e foeraazjegebieten dat de beskikberens fan iten beynfloedet, kinne in rol spylje. == Namme == De wittenskiplike soartnamme ''featherstoni'' is in earbetoan oan Isaac Earl Featherston (1813–1876), in Skotsk-Nijseelânske steatsman dy't him yn 1840 yn Wellington nei wenjen sette. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pitt-island-shag-phalacrocorax-featherstoni BirdLife, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/piisha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/piisha1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 22 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax featherstoni|Chathamielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Chathamielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nij-Seelân]] jx6wu3oy8rqqfcs2ik7sfksd8niks0z 1239082 1239056 2026-08-23T20:18:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Namme */ kt 1239082 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Pitcairnielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Pitt Island Shag (52784949726).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = ''Phalacrocorax featherstoni'' |Beskriuwer, jier = [[Walter Buller|Buller]], 1873 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Phalacrocorax featherstoni map.svg|250px]] }} De '''Chathamielgoes''' (''Phalacrocorax featherstoni'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De soarte komt allinnich foar op 'e [[Chathameilannen]]. == Skaaimerken == De Chathamielgoes is in middelgrutte, griisswarte ielgoes mei in lichemslingte fan sa'n 63 sintimeter. Yn it briedkleed hat er in swarte kop, stút, sturt en boppekant fan 'e poaten, in donkergrize boppekant mei lytse swarte plakjes en in grize ûnderkant. Op it gesicht sit in opfallend apelgrien stik bleate hûd en op 'e kop hat er twa túfkes. Bûten de briedtiid ûntbrekke de túfkes, is de bleate hûd op it gesicht giel en is de ûnderkant bleker. == Fersprieding en systematyk == De Chathamielgoes komt allinnich foar op 'e Chathameilannen. De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge; dat wol sizze dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. == Sibskip fan 'e ielguozzen == De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == De Chathamielgoes briedt yn lytse koloanjes op rotsige kusten en eilannen. Sa'n koloanje bestiet út ien oant 44 briedpearen. De soarte libbet benammen fan lytse fisken, oanfolle mei yn see libjende wringeleazen. It iten wurdt yn ûndjip wetter fongen, meast op in djipte fan trochstrings 6,6 meter en yn njoggen fan 'e tsien gefallen op minder as 13 meter djipte. == Status en bedriging == De Chathamielgoes hat in lyts ferspriedingsgebiet en in lytse wrâldpopulaasje, dy't boppedat ôfnommen is en nei alle gedachten fierder sterk ôfnimme sil. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] (IUCN) beskôget de soarte dêrom as sterk bedrige. Rûzings út 2011–2012 kamen út op 434 briedpearen. Tusken 1997 en 2011 naam de populaasje mei 40% ôf. It is net hielendal dúdlik wat de wichtichste oarsaak fan 'e efterútgong is. Ynfierde rôfdieren kinne in rol spylje, al briedt de soarte faak op dreech berikbere plakken. Ek streuperij komt foar. De fiskerij kin ek bydroegen hawwe oan 'e efterútgong: by it fiskjen op kreeften wurde mooglik alle jierren sa'n 40 oant 80 fûgels as byfangst fongen. Oanpaste fiskmetoaden hawwe de sitewaasje mooglik wat ferbettere. Ek feroarings yn it ekosysteem fan 'e foeraazjegebieten dat de beskikberens fan iten beynfloedet, kinne in rol spylje. == Namme == De wittenskiplike soartnamme ''featherstoni'' is in earbetoan oan Isaac Earl Featherston (1813–1876), in Skotsk-Nijseelânske steatsman dy't him yn 1840 yn Wellington nei wenjen sette. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pitt-island-shag-phalacrocorax-featherstoni BirdLife, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/piisha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/piisha1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 22 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax featherstoni|Chathamielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Chathamielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Chathameilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] 1beyk4fqo2cac6v23l840xytuerw9dy 1239083 1239082 2026-08-23T20:19:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1239083 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Pitcairnielgoes |Ofbyld = [[Ofbyld:Pitt Island Shag (52784949726).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') |Famylje = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') |Skaai = [[ielguozzen]] (''Phalacrocorax'') |Wittenskiplike namme = Phalacrocorax featherstoni |Beskriuwer, jier = [[Walter Buller|Buller]], 1873 |IUCN-status = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]] ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Phalacrocorax featherstoni map.svg|250px]] }} De '''Chathamielgoes''' (''Phalacrocorax featherstoni'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''). De soarte komt allinnich foar op 'e [[Chathameilannen]]. == Skaaimerken == De Chathamielgoes is in middelgrutte, griisswarte ielgoes mei in lichemslingte fan sa'n 63 sintimeter. Yn it briedkleed hat er in swarte kop, stút, sturt en boppekant fan 'e poaten, in donkergrize boppekant mei lytse swarte plakjes en in grize ûnderkant. Op it gesicht sit in opfallend apelgrien stik bleate hûd en op 'e kop hat er twa túfkes. Bûten de briedtiid ûntbrekke de túfkes, is de bleate hûd op it gesicht giel en is de ûnderkant bleker. == Fersprieding en systematyk == De Chathamielgoes komt allinnich foar op 'e Chathameilannen. De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge; dat wol sizze dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. == Sibskip fan 'e ielguozzen == De taksonomy fan 'e ielguozzen hat lange tiid in ûnderwerp fan diskusje west. Tradisjoneel waarden se yn it skift fan 'e [[pilekaanfûgels]] (''Pelecaniformes'') yndield, mar se waarden ek wol by de [[eiberteftigen]] (''Ciconiiformes'') yndield. Ut molekulêr en [[morfology]]sk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de pilekaanfûgels as takson in [[parafyletyske groep]] foarmje. Dêrom binne de ielguozzen ferhûze nei it skift fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), tegearre mei de [[fregatfûgels]], [[ginten]] en [[slangehalsfûgels]]. == Hâlden en dragen == De Chathamielgoes briedt yn lytse koloanjes op rotsige kusten en eilannen. Sa'n koloanje bestiet út ien oant 44 briedpearen. De soarte libbet benammen fan lytse fisken, oanfolle mei yn see libjende wringeleazen. It iten wurdt yn ûndjip wetter fongen, meast op in djipte fan trochstrings 6,6 meter en yn njoggen fan 'e tsien gefallen op minder as 13 meter djipte. == Status en bedriging == De Chathamielgoes hat in lyts ferspriedingsgebiet en in lytse wrâldpopulaasje, dy't boppedat ôfnommen is en nei alle gedachten fierder sterk ôfnimme sil. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] (IUCN) beskôget de soarte dêrom as sterk bedrige. Rûzings út 2011–2012 kamen út op 434 briedpearen. Tusken 1997 en 2011 naam de populaasje mei 40% ôf. It is net hielendal dúdlik wat de wichtichste oarsaak fan 'e efterútgong is. Ynfierde rôfdieren kinne in rol spylje, al briedt de soarte faak op dreech berikbere plakken. Ek streuperij komt foar. De fiskerij kin ek bydroegen hawwe oan 'e efterútgong: by it fiskjen op kreeften wurde mooglik alle jierren sa'n 40 oant 80 fûgels as byfangst fongen. Oanpaste fiskmetoaden hawwe de sitewaasje mooglik wat ferbettere. Ek feroarings yn it ekosysteem fan 'e foeraazjegebieten dat de beskikberens fan iten beynfloedet, kinne in rol spylje. == Namme == De wittenskiplike soartnamme ''featherstoni'' is in earbetoan oan Isaac Earl Featherston (1813–1876), in Skotsk-Nijseelânske steatsman dy't him yn 1840 yn Wellington nei wenjen sette. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pitt-island-shag-phalacrocorax-featherstoni BirdLife, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/piisha1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 22 augustus 2026.] * [https://ebird.org/species/piisha1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 22 augustus 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax featherstoni|Chathamielgoes}} }} {{DEFAULTSORT:Chathamielgoes}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Ielgoes]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Chathameilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] 9yoe33rufbb30ga0rdm1auu4i1349m1 0 193644 1239051 2026-08-23T12:23:14Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Chathamielgoes]] 1239051 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Chathamielgoes]] aeap5juqs92nnka31nel9g9nsibc1cu 0 193645 1239053 2026-08-23T12:26:07Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Chathamielgoes]] 1239053 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Chathamielgoes]] aeap5juqs92nnka31nel9g9nsibc1cu 0 193646 1239057 2026-08-23T15:43:47Z Drewes 2754 wurk 1239057 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Ethel Mortlock (1878-1928) - Sir Walter Lawry Buller.jpg | ôfbyldingstekst = Portret fan Buller troch [[Ethel Mortlock]] (1878-1928) | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = | berne = [[9 oktober]] [[1838]] | berteplak = Pakanae, [[Hokianga]] | stoarn = [[19 july]] [[1906]] (67 jier) | stjerplak = Fleet, [[Hampshire]], [[Ingelân]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = abbekaat, ornitolooch | jierren aktyf = | reden bekendheid = Nij-Seelânske ornitology <br> ''A History of the Birds of New Zealand'' | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''[[Sir]] Walter Lawry Buller''' KCMG ([[9 oktober]] [[1838]] – [[19 july]] [[1906]]) wie in [[Nij-Seelân]]ske [[abbekaat]] en [[natuerûndersiker]] dy't in foaroansteande rol spile yn de Nij-Seelânske [[ornitology]]. Syn boek ''A History of the Birds of New Zealand'', dat foar it earst yn 1873 útkaam, waard yn 1888 yn in útwreide ferzje publisearre en groeide út ta in Nij-Seelânske klassiker. == Publikaasjes == [[Ofbyld:Bul01BirdBCover.jpg|left|thumb|<small>Omslach fan ''A History of the Birds of New Zealand'' fan Sir Walter Lawry Buller, yllustrearre troch [[John Gerrard Keulemans|J.G. Keulemans]], 2e edysje </small>]] * 1865 ''Essay on the Ornithology of New Zealand'' Printed for the Commissioners by Fergusson and Mitchell, Wellington * 1870. ''On the New Zealand Rat''. In: Transaktion of the New Zealand Institute.Printed for the Commissioners by Fergusson and Mitchell, Wellington [http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_03/rsnz_03_00_002110.pdf Online] * 1882. ''Manual of the Birds of New Zealand'' [http://www.biodiversitylibrary.org/item/34273#page/9/mode/1up Online] * 1887. ''A History of the Birds of New Zealand'' [http://archive.org/stream/historyofbirdsof00bull#page/n7/mode/2up Online] * 1905 ''Supplement to the History of the Birds of New Zealand'' {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Buller, Walter}} [[Kategory:Nij-Seelânsk abbekaat]] [[Kategory:Nij-Seelânsk ornitolooch]] [[Kategory:Britsk ornitolooch]] [[Kategory:Persoan berne yn 1838]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1906]] hln7mg3x30u4097piprs3idf4ekyhqd 1239058 1239057 2026-08-23T16:18:35Z Drewes 2754 1239058 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Walter Lawry Buller (English School).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NZLnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1838]] | berteplak = Pakanae, [[Hokianga]] | stoarn = [[19 july]] [[1906]] (67 jier) | stjerplak = Fleet, [[Hampshire]], [[Ingelân]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = abbekaat, ornitolooch | jierren aktyf = | reden bekendheid = Nij-Seelânske ornitology <br> ''A History of the Birds of New Zealand'' | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''[[Sir]] Walter Lawry Buller''' KCMG ([[9 oktober]] [[1838]] – [[19 july]] [[1906]]) wie in [[Nij-Seelân]]ske [[abbekaat]] en [[natuerûndersiker]] dy't in foaroansteande rol spile yn de Nij-Seelânske [[ornitology]]. Syn boek ''A History of the Birds of New Zealand'', dat foar it earst yn 1873 útkaam, waard yn 1888 yn in útwreide ferzje publisearre en groeide út ta in Nij-Seelânske klassiker. == Biografy == Buller wie de soan fan in metodistyske sindeling út [[Cornwall]] dy't yn [[Tonga]] wurke. Hy krige syn earste oplieding yn [[Auckland]]. Al fan jongs ôf oan hie er niget oan fûgels. Al yn 1865 skreau er de earste wittenskiplike ferhanneling oer Nij-Seelânske fûgels en hie er kontakt mei de Dútske ornitolooch [[Otto Finsch]] oer nije fûgelsoarten dy't er ûntdutsen hie. <ref>[https://teara.govt.nz/en/biographies/1b46/buller-walter-lawry Buller, Walter Lawry, Te Ara, The Encyclopedia of New Zealand]</ref> Yn 1859 ferhuze er mei syn âlden nei [[Wellington]] en rekke er befreone mei de natuerûndersiker [[William John Swainson]]. Dat selde jier naam er in baan oan as tolk en juridysk assistint yn de súdlike provinsjes. Yn 1871 reizge er nei [[Ingelân]] foar fierdere stúdzje en it slagge him, mei help fan Otto Finsch, om in akademyske graad yn de natuerlike histoarje te heljen oan de [[Eberhard-Karls-Universiteit|Universiteit fan Tübingen]]. Yn 1874 waard er talitten ta de baly, wêrnei't er weromgie nei Nij-Seelân en in bloeiende juridyske praktyk opsette. Yn 1862 troude er mei Charlotte Mair yn Whangarei. Se krigen fjouwer bern. Buller wie de skriuwer fan in gesachhawwend wurk oer de fûgels fan Nij-Seelân, dat tusken 1872 en 1873 publisearre waard. In goedkeapere, populêre ferzje, ''The Manual of the Birds of New Zealand'', ferskynde yn 1882. In twadde edysje fan it boek kaam út yn 1887–1888. It boek waard yllustrearre troch de ferneamde fûgelyllustrator [[John Gerrard Keulemans]]. Buller wurdt beskôge as de autoriteit en beskriuwer fan acht fûgelsoarten, wêrûnder de Australyske taling (''Anas gracilis''). Trije fûgelsoarten binne nei him ferneamd, lykas de Bulleralbatros (''Thalassarche bulleri''). <ref>{{en}} {{aut|F. Gill, M. Wright D. & Donsker}} (2018) - [https://web.archive.org/web/20190702020922/http://www.worldbirdnames.org//master_ioc_list_v8.2.xlsx]</ref> Buller krige ferskate wichtige ûnderskiedings. Hy waard al mei 19 jier lid fan de Linnean Society of London. Yn 1875 waard er opnommen yn de Oarder fan Sint-Michael en Sint-Joaris, en yn 1886 waard er ta ridder slein. Yn 1889 beneamde de presidint fan Frankryk him ta offisier yn it [[Légion d'Honneur]]. Tusken 1876 en 1891 besocht er faker as ien kear om yn it Nij-Seelânske parlemint keazen te wurden. Hy emigrearre yn 1899 nei [[Ingelân]] en ferstoar dêr yn 1906. == Publikaasjes == [[Ofbyld:Bul01BirdBCover.jpg|left|thumb|<small>Omslach fan ''A History of the Birds of New Zealand'' fan Sir Walter Lawry Buller, yllustrearre troch [[John Gerrard Keulemans|J.G. Keulemans]], 2e edysje </small>]] * 1865 ''Essay on the Ornithology of New Zealand'' Printed for the Commissioners by Fergusson and Mitchell, Wellington * 1870. ''On the New Zealand Rat''. In: Transaktion of the New Zealand Institute.Printed for the Commissioners by Fergusson and Mitchell, Wellington [http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_03/rsnz_03_00_002110.pdf Online] * 1882. ''Manual of the Birds of New Zealand'' [http://www.biodiversitylibrary.org/item/34273#page/9/mode/1up Online] * 1887. ''A History of the Birds of New Zealand'' [http://archive.org/stream/historyofbirdsof00bull#page/n7/mode/2up Online] * 1905 ''Supplement to the History of the Birds of New Zealand'' {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch [[:en:Walter Buller]] {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Buller, Walter}} [[Kategory:Nij-Seelânsk abbekaat]] [[Kategory:Nij-Seelânsk ornitolooch]] [[Kategory:Britsk ornitolooch]] [[Kategory:Persoan berne yn 1838]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1906]] 5wsdpj2kvguxtfiwyilo8o1lz2c5j71 1239062 1239058 2026-08-23T16:24:53Z Drewes 2754 Oi! 1239062 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Walter Lawry Buller (English School).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NZLnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1838]] | berteplak = Pakanae, [[Hokianga]] | stoarn = [[19 july]] [[1906]] (67 jier) | stjerplak = Fleet, [[Hampshire]], [[Ingelân]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = abbekaat, ornitolooch | jierren aktyf = | reden bekendheid = Nij-Seelânske ornitology <br> ''A History of the Birds of New Zealand'' | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''[[Sir]] Walter Lawry Buller''' KCMG ([[9 oktober]] [[1838]] – [[19 july]] [[1906]]) wie in [[Nij-Seelân]]ske [[abbekaat]] en [[natuerûndersiker]] dy't in foaroansteande rol spile yn de Nij-Seelânske [[ornitology]]. Syn boek ''A History of the Birds of New Zealand'', dat foar it earst yn 1873 útkaam, waard yn 1888 yn in útwreide ferzje publisearre en groeide út ta in Nij-Seelânske klassiker. == Biografy == Buller wie de soan fan in metodistyske sindeling út [[Cornwall]] dy't yn [[Tonga]] wurke. Hy krige syn earste oplieding yn [[Auckland]]. Al fan jongs ôf oan hie er niget oan fûgels. Al yn 1865 skreau er de earste wittenskiplike ferhanneling oer Nij-Seelânske fûgels en hie er kontakt mei de Dútske ornitolooch [[Otto Finsch]] oer nije fûgelsoarten dy't er ûntdutsen hie. <ref>[https://teara.govt.nz/en/biographies/1b46/buller-walter-lawry Buller, Walter Lawry, Te Ara, The Encyclopedia of New Zealand]</ref> Yn 1859 ferhuze er mei syn âlden nei [[Wellington]] en rekke er befreone mei de natuerûndersiker [[William John Swainson]]. Dat selde jier naam er in baan oan as tolk en juridysk assistint yn de súdlike provinsjes. Yn 1871 reizge er nei [[Ingelân]] foar fierdere stúdzje en it slagge him, mei help fan Otto Finsch, om in akademyske graad yn de natuerlike histoarje te heljen oan de [[Eberhard-Karls-Universiteit|Universiteit fan Tübingen]]. Yn 1874 waard er talitten ta de baly, wêrnei't er weromgie nei Nij-Seelân en in bloeiende juridyske praktyk opsette. Yn 1862 troude er mei Charlotte Mair yn Whangarei. Se krigen fjouwer bern. Buller wie de skriuwer fan in gesachhawwend wurk oer de fûgels fan Nij-Seelân, dat tusken 1872 en 1873 publisearre waard. In goedkeapere, populêre ferzje, ''The Manual of the Birds of New Zealand'', ferskynde yn 1882. In twadde edysje fan it boek kaam út yn 1887–1888. It boek waard yllustrearre troch de ferneamde fûgelyllustrator [[John Gerrard Keulemans]]. Buller wurdt beskôge as de autoriteit en beskriuwer fan acht fûgelsoarten, wêrûnder de Australyske taling (''Anas gracilis''). Trije fûgelsoarten binne nei him ferneamd, lykas de Bulleralbatros (''Thalassarche bulleri''). <ref>{{en}} {{aut|F. Gill, M. Wright D. & Donsker}} (2018) - [https://web.archive.org/web/20190702020922/http://www.worldbirdnames.org//master_ioc_list_v8.2.xlsx]</ref> Buller krige ferskate wichtige ûnderskiedings. Hy waard al mei 19 jier lid fan de Linnean Society of London. Yn 1875 waard er opnommen yn de Oarder fan Sint-Michael en Sint-Joaris, en yn 1886 waard er ta ridder slein. Yn 1889 beneamde de presidint fan Frankryk him ta offisier yn it [[Légion d'Honneur]]. Tusken 1876 en 1891 besocht er faker as ien kear om yn it Nij-Seelânske parlemint keazen te wurden. Hy emigrearre yn 1899 nei [[Ingelân]] en ferstoar dêr yn 1906. == Publikaasjes == [[Ofbyld:Bul01BirdBCover.jpg|left|thumb|<small>Omslach fan ''A History of the Birds of New Zealand'' fan Sir Walter Lawry Buller, yllustrearre troch [[John Gerrard Keulemans|J.G. Keulemans]], 2e edysje </small>]] * 1865 ''Essay on the Ornithology of New Zealand'' Printed for the Commissioners by Fergusson and Mitchell, Wellington * 1870. ''On the New Zealand Rat''. In: Transaktion of the New Zealand Institute.Printed for the Commissioners by Fergusson and Mitchell, Wellington [http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_03/rsnz_03_00_002110.pdf Online] * 1882. ''Manual of the Birds of New Zealand'' [http://www.biodiversitylibrary.org/item/34273#page/9/mode/1up Online] * 1887. ''A History of the Birds of New Zealand'' [http://archive.org/stream/historyofbirdsof00bull#page/n7/mode/2up Online] * 1905 ''Supplement to the History of the Birds of New Zealand'' {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch [[:en:Walter Buller]] {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Buller, Walter}} [[Kategory:Nijseelânsk abbekaat]] [[Kategory:Nijseelânsk ornitolooch]] [[Kategory:Britsk ornitolooch]] [[Kategory:Persoan berne yn 1838]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1906]] g8zuysqqlz1yqtqqv5qezgcbhq2ftv3 1239063 1239062 2026-08-23T16:32:08Z Drewes 2754 /* Biografy */ [[]] better 1239063 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Walter Lawry Buller (English School).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NZLnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1838]] | berteplak = Pakanae, [[Hokianga]] | stoarn = [[19 july]] [[1906]] (67 jier) | stjerplak = Fleet, [[Hampshire]], [[Ingelân]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = abbekaat, ornitolooch | jierren aktyf = | reden bekendheid = Nij-Seelânske ornitology <br> ''A History of the Birds of New Zealand'' | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''[[Sir]] Walter Lawry Buller''' KCMG ([[9 oktober]] [[1838]] – [[19 july]] [[1906]]) wie in [[Nij-Seelân]]ske [[abbekaat]] en [[natuerûndersiker]] dy't in foaroansteande rol spile yn de Nij-Seelânske [[ornitology]]. Syn boek ''A History of the Birds of New Zealand'', dat foar it earst yn 1873 útkaam, waard yn 1888 yn in útwreide ferzje publisearre en groeide út ta in Nij-Seelânske klassiker. == Biografy == Buller wie de soan fan in metodistyske sindeling út [[Cornwall]] dy't yn [[Tonga]] wurke. Hy krige syn earste oplieding yn [[Auckland]]. Al fan jongs ôf oan hie er niget oan fûgels. Al yn 1865 skreau er de earste wittenskiplike ferhanneling oer Nij-Seelânske fûgels en hie er kontakt mei de Dútske ornitolooch [[Friedrich Hermann Otto Finsch]] oer nije fûgelsoarten dy't er ûntdutsen hie. <ref>[https://teara.govt.nz/en/biographies/1b46/buller-walter-lawry Buller, Walter Lawry, Te Ara, The Encyclopedia of New Zealand]</ref> Yn 1859 ferhuze er mei syn âlden nei [[Wellington]] en rekke er befreone mei de natuerûndersiker [[William John Swainson]]. Dat selde jier naam er in baan oan as tolk en juridysk assistint yn de súdlike provinsjes. Yn 1871 reizge er nei [[Ingelân]] foar fierdere stúdzje en it slagge him, mei help fan Otto Finsch, om in akademyske graad yn de natuerlike histoarje te heljen oan de [[Eberhard-Karls-Universiteit|Universiteit fan Tübingen]]. Yn 1874 waard er talitten ta de baly, wêrnei't er weromgie nei Nij-Seelân en in bloeiende juridyske praktyk opsette. Yn 1862 troude er mei Charlotte Mair yn Whangarei. Se krigen fjouwer bern. Buller wie de skriuwer fan in gesachhawwend wurk oer de fûgels fan Nij-Seelân, dat tusken 1872 en 1873 publisearre waard. In goedkeapere, populêre ferzje, ''The Manual of the Birds of New Zealand'', ferskynde yn 1882. In twadde edysje fan it boek kaam út yn 1887–1888. It boek waard yllustrearre troch de ferneamde fûgelyllustrator [[John Gerrard Keulemans]]. Buller wurdt beskôge as de autoriteit en beskriuwer fan acht fûgelsoarten, wêrûnder de Australyske taling (''Anas gracilis''). Trije fûgelsoarten binne nei him ferneamd, lykas de Bulleralbatros (''Thalassarche bulleri''). <ref>{{en}} {{aut|F. Gill, M. Wright D. & Donsker}} (2018) - [https://web.archive.org/web/20190702020922/http://www.worldbirdnames.org//master_ioc_list_v8.2.xlsx]</ref> Buller krige ferskate wichtige ûnderskiedings. Hy waard al mei 19 jier lid fan de Linnean Society of London. Yn 1875 waard er opnommen yn de Oarder fan Sint-Michael en Sint-Joaris, en yn 1886 waard er ta ridder slein. Yn 1889 beneamde de presidint fan Frankryk him ta offisier yn it [[Légion d'Honneur]]. Tusken 1876 en 1891 besocht er faker as ien kear om yn it Nij-Seelânske parlemint keazen te wurden. Hy emigrearre yn 1899 nei [[Ingelân]] en ferstoar dêr yn 1906. == Publikaasjes == [[Ofbyld:Bul01BirdBCover.jpg|left|thumb|<small>Omslach fan ''A History of the Birds of New Zealand'' fan Sir Walter Lawry Buller, yllustrearre troch [[John Gerrard Keulemans|J.G. Keulemans]], 2e edysje </small>]] * 1865 ''Essay on the Ornithology of New Zealand'' Printed for the Commissioners by Fergusson and Mitchell, Wellington * 1870. ''On the New Zealand Rat''. In: Transaktion of the New Zealand Institute.Printed for the Commissioners by Fergusson and Mitchell, Wellington [http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_03/rsnz_03_00_002110.pdf Online] * 1882. ''Manual of the Birds of New Zealand'' [http://www.biodiversitylibrary.org/item/34273#page/9/mode/1up Online] * 1887. ''A History of the Birds of New Zealand'' [http://archive.org/stream/historyofbirdsof00bull#page/n7/mode/2up Online] * 1905 ''Supplement to the History of the Birds of New Zealand'' {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch [[:en:Walter Buller]] {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Buller, Walter}} [[Kategory:Nijseelânsk abbekaat]] [[Kategory:Nijseelânsk ornitolooch]] [[Kategory:Britsk ornitolooch]] [[Kategory:Persoan berne yn 1838]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1906]] dbetzpjgbu8ig7rkrtra3yap8pt2bxd 1239085 1239063 2026-08-23T20:22:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Publikaasjes */ kt 1239085 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Walter Lawry Buller (English School).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NZLnasj}} | berne = [[9 oktober]] [[1838]] | berteplak = Pakanae, [[Hokianga]] | stoarn = [[19 july]] [[1906]] (67 jier) | stjerplak = Fleet, [[Hampshire]], [[Ingelân]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = abbekaat, ornitolooch | jierren aktyf = | reden bekendheid = Nij-Seelânske ornitology <br> ''A History of the Birds of New Zealand'' | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''[[Sir]] Walter Lawry Buller''' KCMG ([[9 oktober]] [[1838]] – [[19 july]] [[1906]]) wie in [[Nij-Seelân]]ske [[abbekaat]] en [[natuerûndersiker]] dy't in foaroansteande rol spile yn de Nij-Seelânske [[ornitology]]. Syn boek ''A History of the Birds of New Zealand'', dat foar it earst yn 1873 útkaam, waard yn 1888 yn in útwreide ferzje publisearre en groeide út ta in Nij-Seelânske klassiker. == Biografy == Buller wie de soan fan in metodistyske sindeling út [[Cornwall]] dy't yn [[Tonga]] wurke. Hy krige syn earste oplieding yn [[Auckland]]. Al fan jongs ôf oan hie er niget oan fûgels. Al yn 1865 skreau er de earste wittenskiplike ferhanneling oer Nij-Seelânske fûgels en hie er kontakt mei de Dútske ornitolooch [[Friedrich Hermann Otto Finsch]] oer nije fûgelsoarten dy't er ûntdutsen hie. <ref>[https://teara.govt.nz/en/biographies/1b46/buller-walter-lawry Buller, Walter Lawry, Te Ara, The Encyclopedia of New Zealand]</ref> Yn 1859 ferhuze er mei syn âlden nei [[Wellington]] en rekke er befreone mei de natuerûndersiker [[William John Swainson]]. Dat selde jier naam er in baan oan as tolk en juridysk assistint yn de súdlike provinsjes. Yn 1871 reizge er nei [[Ingelân]] foar fierdere stúdzje en it slagge him, mei help fan Otto Finsch, om in akademyske graad yn de natuerlike histoarje te heljen oan de [[Eberhard-Karls-Universiteit|Universiteit fan Tübingen]]. Yn 1874 waard er talitten ta de baly, wêrnei't er weromgie nei Nij-Seelân en in bloeiende juridyske praktyk opsette. Yn 1862 troude er mei Charlotte Mair yn Whangarei. Se krigen fjouwer bern. Buller wie de skriuwer fan in gesachhawwend wurk oer de fûgels fan Nij-Seelân, dat tusken 1872 en 1873 publisearre waard. In goedkeapere, populêre ferzje, ''The Manual of the Birds of New Zealand'', ferskynde yn 1882. In twadde edysje fan it boek kaam út yn 1887–1888. It boek waard yllustrearre troch de ferneamde fûgelyllustrator [[John Gerrard Keulemans]]. Buller wurdt beskôge as de autoriteit en beskriuwer fan acht fûgelsoarten, wêrûnder de Australyske taling (''Anas gracilis''). Trije fûgelsoarten binne nei him ferneamd, lykas de Bulleralbatros (''Thalassarche bulleri''). <ref>{{en}} {{aut|F. Gill, M. Wright D. & Donsker}} (2018) - [https://web.archive.org/web/20190702020922/http://www.worldbirdnames.org//master_ioc_list_v8.2.xlsx]</ref> Buller krige ferskate wichtige ûnderskiedings. Hy waard al mei 19 jier lid fan de Linnean Society of London. Yn 1875 waard er opnommen yn de Oarder fan Sint-Michael en Sint-Joaris, en yn 1886 waard er ta ridder slein. Yn 1889 beneamde de presidint fan Frankryk him ta offisier yn it [[Légion d'Honneur]]. Tusken 1876 en 1891 besocht er faker as ien kear om yn it Nij-Seelânske parlemint keazen te wurden. Hy emigrearre yn 1899 nei [[Ingelân]] en ferstoar dêr yn 1906. == Publikaasjes == [[Ofbyld:Bul01BirdBCover.jpg|left|thumb|<small>Omslach fan ''A History of the Birds of New Zealand'' fan Sir Walter Lawry Buller, yllustrearre troch [[John Gerrard Keulemans|J.G. Keulemans]], 2e edysje </small>]] * 1865 ''Essay on the Ornithology of New Zealand'' Printed for the Commissioners by Fergusson and Mitchell, Wellington * 1870. ''On the New Zealand Rat''. In: Transaktion of the New Zealand Institute.Printed for the Commissioners by Fergusson and Mitchell, Wellington [http://rsnz.natlib.govt.nz/volume/rsnz_03/rsnz_03_00_002110.pdf Online] * 1882. ''Manual of the Birds of New Zealand'' [http://www.biodiversitylibrary.org/item/34273#page/9/mode/1up Online] * 1887. ''A History of the Birds of New Zealand'' [http://archive.org/stream/historyofbirdsof00bull#page/n7/mode/2up Online] * 1905 ''Supplement to the History of the Birds of New Zealand'' {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch [[:en:Walter Buller]] {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Buller, Walter}} [[Kategory:Nijseelânsk abbekaat]] [[Kategory:Nijseelânsk ornitolooch]] [[Kategory:Nijseelânsk publisist]] [[Kategory:Ingelsk ornitolooch]] [[Kategory:Ingelsk publisist]] [[Kategory:Ingelsk abbekaat]] [[Kategory:Nijseelânsk persoan fan Kornysk komôf]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Kornysk komôf]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Nijseelânsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1838]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1906]] eokmf3y5u9rn2301aycndmuyt6jvne5 0 193649 1239066 2026-08-23T18:01:50Z Kening Aldgilles 167 No sa 1239066 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Bijeenkomst in de RAI Herman Bode spreekt stakers toe, Bestanddeelnr 930-7042.jpg|thumb|Fakbûnslieder sprekt op 4 maart 1980 stakende wurknimmers ta yn ´e RAI yn Amsterdam.]] '''Fakbûn''' is in organisaasje fan [[wurknimmer]]s dy't harren ferienigje om mienskiplike ekonomyske, sosjale en beropsmjittige belangen te behertigjen. In fakbûn wurdt ek wol in ''fakferiening'', ''wurknimmersferiening'', ''wurknimmersorganisaasje'' of ''syndikaat'' neamd. Fakbûnen ûnderhannelje ûnder oare mei [[wurkjouwer]]s en wurkjouwersorganisaasjes oer lean, wurktiid, pensjoen, ferlof, wurkfeiligens en oare [[arbeidsbetingst]]en. In wichtich middel dêrby is it [[kollektyf ûnderhanneljen]], dat útrinne kin op in [[kollektive arbeidsoerienkomst]] (kao; yn Nederlân ornaris ''cao'' neamd). As ûnderhanneljen gjin oerienkomst opsmyt, kinne fakbûnen ûnder beskate betingsten kollektive aksjes organisearje, lykas in [[staking]]. Fakbûnen binne ûntstien út âldere foarmen fan ûnderlinge help en beropsorganisaasje, mar de moderne fakbûnsbeweging ûntjoech him benammen yn de 18e en 19e iuw yn it spoar fan de [[Yndustriële Revolúsje]]. De groei fan fabryksarbeid en leanarbeid brocht grutte groepen arbeiders yn in posysje dêr't yndividueel ûnderhanneljen mei in wurkjouwer mar beheinde macht joech. Troch har te organisearjen koene arbeiders kollektyf oer lean en arbeidsomstannichheden ûnderhannelje.<ref name="Orth">John V. Orth, ''Combination and Conspiracy: A Legal History of Trade Unionism, 1721–1906'', Oxford University Press, Oxford, 1991, ISBN 9780198252993.</ref> It rjocht om in fakbûn op te rjochtsjen of derby te kommen wurdt ynternasjonaal as in fûneminteel minskerjocht beskôge. Kêst 23, lid 4, fan de [[Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske]] út 1948 bepaalt dat elkenien it rjocht hat fakbûnen op te rjochtsjen en der lid fan te wurden om syn belangen te beskermjen.<ref name="UDHR">Feriene Naasjes, ''Universal Declaration of Human Rights'', 10 desimber 1948, kêst 23 lid 4.</ref> Ek yn de konvinsjes 87 en 98 fan de [[Ynternasjonale Arbeidsorganisaasje]] (ILO) en yn Europeeske ferdraggen binne de frijheid fan fakferiening en it rjocht op kollektyf ûnderhanneljen fêstlein.<ref name="ILO87">International Labour Organization, ''Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No. 87)'', 9 july 1948, benammen kêsten 2–5 en 10.</ref><ref name="ILO98">International Labour Organization, ''Right to Organise and Collective Bargaining Convention, 1949 (No. 98)'', 1 july 1949, benammen kêsten 1–4.</ref> == Begryp == It karakteristike fan in fakbûn is dat er wurknimmers net allinnich yndividueel, mar benammen ''kollektyf'' fertsjintwurdiget. In yndividuele wurknimmer hat ornaris minder ûnderhannelingsmacht as in wurkjouwer, benammen as de wurkjouwer út in grut bedriuw of in grutte organisaasje bestiet. Troch de belangen fan in grut tal wurknimmers byinoar te bringen besiket in fakbûn dat ferskil yn ûnderhannelingsmacht lytser te meitsjen. De ILO brûkt yn har ynternasjonale arbeidsnoarmen de bredere term ''workers' organisation''. Yn ILO-konvinsje 87 wurdt sa'n organisaasje omskreaun as in organisaasje fan wurknimmers dy't ta doel hat de belangen fan wurknimmers te befoarderjen en te ferdigenjen.<ref name="ILO87"/> In fakbûn moat ûnderskieden wurde fan in [[wurkjouwersorganisaasje]], dy't de belangen fan wurkjouwers behertiget, en fan in [[ûndernimmingsried]], dy't de meiwurkers binnen ien ûndernimming fertsjintwurdiget. Ek is in fakbûn net itselde as in [[beropsferiening]], dy't benammen rjochte wêze kin op de ûntwikkeling fan in berop of fakgebiet en net needsaaklikerwize oer arbeidsbetingsten ûnderhannelet. Fakbûnen binne likemin politike partijen, hoewol't se yn ferskate lannen histoarysk nauwe bannen mei politike bewegingen en partijen hân hawwe. == Doelen en taken == De konkrete doelen fan fakbûnen ferskille nei lân, sektor en ideologyske eftergrûn. De kearn fan harren wurk bestiet lykwols út kollektyf ûnderhanneljen, yndividuele belangenbehertiging, juridyske stipe, it organisearjen fan kollektive aksjes en it fertsjintwurdigjen fan wurknimmers yn it maatskiplike en politike debat. === Lean en arbeidsbetingsten === Ien fan de wichtichste funksjes fan in fakbûn is it ûnderhanneljen oer arbeidsbetingsten. Dêrby giet it net allinnich om it lean, mar ek om saken lykas leanferhegingen, minimumleanen binnen in bedriuw of sektor, wurktiid, oerwurk, fakânsje, ferlof, pensjoen, reiskosten, thúswurk, fleksibele wurktiden, oplieding, wurkdruk, baanfeiligens, reorganisaasjes, ûntslach, feilichheid op it wurk, gelikense behanneling en regelingen foar sykte of arbeidsûngeskiktheid. De ILO beskriuwt kollektyf ûnderhanneljen as ûnderhannelingen tusken oan de iene kant ien of mear wurkjouwers of wurkjouwersorganisaasjes en oan de oare kant ien of mear wurknimmersorganisaasjes. Sokke ûnderhannelingen kinne sawol oer konkrete arbeidsbetingsten as oer de bredere ferhâldingen tusken wurkjouwers en wurknimmers gean.<ref name="ILOcollective">International Labour Organization, ''Collective Bargaining: A Policy Guide'', Genève, ILO, 2015; sjoch ek ILO Convention No. 154, kêst 2.</ref> === Yndividuele belangenbehertiging === Njonken de kollektive funksje biede in soad fakbûnen har leden yndividuele stipe. In fakbûn kin bygelyks helpe by in konflikt oer ûntslach, salaris, sykte, arbeidsûngeskiktheid, wurktiid, pensjoen of diskriminaasje. In protte gruttere fakbûnen beskikke oer juridyske meiwurkers of oare saakkundigen dy't leden advisearje en, as dat nedich is, bystean yn prosedueres tsjin in wurkjouwer. Yn de rin fan de 20e en 21e iuw is dy tsjinstferlienende kant fan it fakbûnswurk yn ferskate lannen wichtiger wurden. Dêr stiet tsjin oer dat fakbûnen fan oarsprong foaral kollektive organisaasjes binne. Harren ynfloed is net allinnich basearre op de tsjinsten dy't sy oan yndividuele leden leverje, mar benammen op it fermogen fan wurknimmers om mienskiplik op te treden. === Wurkfeiligens en sûnens === Fakbûnen hâlde har ek dwaande mei de feilichheid en sûnens fan wurknimmers. Yn it ferline lei de klam benammen op it foarkommen fan ûngemakken, beskerming tsjin gefaarlike stoffen en feilich gebrûk fan masines. Yn de moderne arbeidsmerk spylje dêrneist saken as hege wurkdruk, psychososjale arbeidsbelesting, geweld, yntimidaasje en seksueel oerlêst in grutte rol. Troch kollektive oerienkomsten kinne fakbûnen mei wurkjouwers ôfspraken meitsje dy't fierder geane as de minimumstanderts dy't yn de wet fêstlein binne. Sa kinne der ekstra maatregels komme foar feilich wurkjen, previnsje, rêsttiden of de beskerming fan kwetsbere groepen wurknimmers. === Sosjale en politike belangenbehertiging === Om't arbeidsomstannichheden sterk beynfloede wurde troch oerheidsbelied, hâlde fakbûnen har faak ek mei bredere maatskiplike ûnderwerpen dwaande. Dêrby kin it gean om it minimumlean, belestingen, sosjale fersekeringen, pensjoenen, wurkleazensútkearingen, arbeidsmigraasje, ûnderwiis, beropsoplieding, klimaatbelied, yndustrybelied en de bestriding fan diskriminaasje op de arbeidsmerk. De mjitte wêryn't fakbûnen har mei politike saken dwaande hâlde, ferskilt sterk. Guon organisaasjes sjogge harsels útdruklik as in bredere maatskiplike beweging, wylst oare fakbûnen har benammen rjochtsje op arbeidsbetingsten en direkte beropsbelangen. Yn in protte lannen bestiet boppedat in histoaryske relaasje tusken fakbûnen en politike partijen, benammen partijen dy't út de arbeidersbeweging fuortkommen binne. == Organisaasje == De basis fan in fakbûn wurdt foarme troch de leden. Dy betelje meastal kontribúsje, dêr't ûnder oare it personiel, juridyske stipe, kampanjes, opliedingen en yn guon gefallen stakingsútkearingen út betelle wurde. Wa't lid wurde kin, hinget ôf fan it type fakbûn. Guon organisaasjes rjochtsje har op ien berop of bedriuw, oare op in hiele sektor of sels op wurknimmers út in grut tal ferskillende bedriuwstûken. Moderne fakbûnen litte soms ek wurkleazen, pensjonearren, studinten of selsstannigen ta. Yn in grut tal fakbûnen binne de leden op de wurkflier organisearre yn bedriuwsgroepen, ôfdielingen of kadergroepen. Aktive leden kinne as fakbûnsfertsjintwurdiger optrede en it kontakt ûnderhâlde tusken de meiwurkers en de profesjonele fakbûnsorganisaasje. Sa'n organisaasje op de wurkflier is wichtich, om't in fakbûn syn ûnderhannelingsmacht net allinnich oan it absolute tal leden ûntliend, mar ek oan de fraach oft dy leden ree en by steat binne om kollektyf op te treden. Yndividuele fakbûnen kinne har oanslute by in gruttere fakbûnsintrale of konfederaasje. Sa'n sintrale bringt ferskate fakbûnen byinoar en behertiget saken dy't meardere sektoaren of de hiele arbeidsmerk oanbelangje. Yn Nederlân binne ûnder oare de [[Federatie Nederlandse Vakbeweging]] (FNV) en it [[Christelijk Nationaal Vakverbond]] (CNV) bekende foarbylden. Histoarysk bestiene yn in soad Europeeske lannen ferskillende fakbûnsstreamingen neistinoar, bygelyks sosjalistyske, kommunistyske, roomsk-katolike, protestantsk-kristlike, anargistyske en liberale organisaasjes. De measte fakbûnen binne formeel demokratyske ferienings mei statuten en keazen bestjoersorganen. Leden kinne fia ledengearkomsten, kongressen, ôfdielingen, ferkiezingen of referinda ynfloed útoefenje op it belied. De ILO beskôget it rjocht fan fakbûnen om har eigen statuten op te stellen, sels fertsjintwurdigers te kiezen en de eigen aktiviteiten en programma's te bepalen as in wêzentlik ûnderdiel fan de frijheid fan fakferiening.<ref name="ILO87"/> == Soarten fakbûnen == Yn de skiednis binne ferskillende modellen fan fakbûnsorganisaasje ûntstien. De âldste moderne fakbûnen wiene faak ''beropsfakbûnen'', dy't minsken mei itselde of in besibbe ambacht organisearren. Typografen, timmerlju, masinisten en oare oplaat fakarbeiders hiene faak eigen organisaasjes. Ek hjoed besteane der noch fakbûnen dy't benammen ien berop of in dúdlik ôfbeakene funksjegroep fertsjintwurdigje. Mei de groei fan de grutyndustry ûntstie dêrneist it ''yndustryfakbûn''. Sa'n organisaasje besiket alle wurknimmers yn in bepaalde yndustry te organisearjen, ûnôfhinklik fan harren spesifike berop. Yn in metaalbedriuw kinne bygelyks monteurs, lassers, magazynmeiwurkers en administratyf personiel by deselde yndustryfakbûn oansletten wêze. Dat model waard benammen yn de 20e iuw wichtich, doe't grutte yndustriële bedriuwen tûzenen minsken yn in grut ferskaat oan funksjes yn tsjinst hiene. Troch fúzjes en reorganisaasjes binne yn ferskate lannen ek ''algemiene fakbûnen'' ûntstien dy't wurknimmers út in soad ferskillende sektoaren organisearje. Oan de oare kant besteane der ek ''bedriuwsfakbûnen'' dy't allinnich de meiwurkers fan ien bedriuw of bedriuwsgroep fertsjintwurdigje. Benammen yn East-Aziatyske lannen hat dy foarm in wichtige histoaryske rol spile. Yn de publike sektor besteane fakbûnen foar ûnder oare amtners, ûnderwizers, plysjepersoniel en oare meiwurkers fan oerheidstsjinsten. De juridyske posysje fan dy groepen ferskilt fan lân ta lân. Foar militêren, plysjepersoniel en bepaalde oare essinsjele beroppen kinne bygelyks beheiningen jilde op it rjocht om te organisearjen of te staken.<ref name="ILO87"/><ref name="ILO98"/> == Kollektyf ûnderhanneljen == [[Kollektyf ûnderhanneljen]] is ien fan de kearnaktiviteiten fan in fakbûn. Ynstee fan dat elke wurknimmer yndividueel oer syn arbeidsbetingsten ûnderhannelet, wurdt in gruttere groep troch de fakbûn fertsjintwurdige. De útkomst fan sokke ûnderhannelingen kin in [[kollektive arbeidsoerienkomst]] wêze. Sa'n oerienkomst kin jilde foar ien bedriuw, in groep bedriuwen, in hiele sektor of, yn guon arbeidsmerkstelsels, foar in grut part fan de nasjonale arbeidsmerk. De ûnderwerpen fan kollektyf ûnderhanneljen binne folle breder as allinnich it lean. Ek wurktiid, fakânsje, oplieding, wurkfeiligens, gelikense behanneling, reorganisaasjes, pensjoen en de ynfiering fan nije technology kinne ûnderdiel fan de ûnderhannelingen wêze.<ref name="ILOportal">International Labour Organization, ''Collective bargaining and labour relations'', ILO Topic Portal, rieplachte 23 augustus 2026.</ref> De wize wêrop kollektyf ûnderhanneljen organisearre is, ferskilt sterk. Yn guon lannen wurde de wichtichste arbeidsbetingsten op it nivo fan it yndividuele bedriuw fêststeld. Yn oare lannen hawwe sektorale oerienkomsten folle mear gewicht. Ek besteane der systemen dêr't nasjonale, sektorale en bedriuwsoerienkomsten neistinoar funksjonearje. Sektorale oerienkomsten kinne foarkomme dat bedriuwen binnen deselde sektor yn it foarste plak mei-inoar konkurrearje troch de leanen of oare arbeidsbetingsten te ferleegjen. Bedriuwsûnderhannelingen kinne dêrfoaroer mear romte jaan om de arbeidsbetingsten oan de ekonomyske situaasje fan ien spesifyk bedriuw oan te passen. De ''dekkingsgraad fan kollektyf ûnderhanneljen'' jout oan hokker persintaazje fan de wurknimmers ûnder in kollektive oerienkomst falt. Dy dekkingsgraad moat net betize wurde mei de ''organisaasjegraad'', it persintaazje wurknimmers dat sels lid is fan in fakbûn. Yn guon lannen lizze dy twa sifers ticht byinoar, mar yn oare lannen falt in folle grutter part fan de wurknimmers ûnder in kollektive oerienkomst as dat der fakbûnsleden binne. Dat kin bygelyks trochdat sektorale oerienkomsten ek jilde foar wurknimmers dy't sels gjin lid fan in fakbûn binne. == Kollektyf optreden == As ûnderhannelingen fêstrinne, kinne fakbûnen ta kollektyf optreden oergean. De bekendste foarm is de [[staking]], wêrby't wurknimmers foar koartere of langere tiid ophâlde mei wurkjen. Dêrnjonken besteane ûnder oare koarte wurkûnderbrekkings, stiptheidsaksjes, demonstraasjes, manifestaasjes en aksjes dêr't wurknimmers alle prosedueres en regels sa strikt mooglik folgje, sadat it arbeidsproses fertraget. It doel fan sokke aksjes is meastal om de ûnderhannelingsposysje fan de wurknimmers te fersterkjen. In kollektive aksje kin him rjochtsje op ien wurkjouwer, mar ek op in hiele bedriuwstûke of, yn beskate gefallen, op de oerheid. Om stakers finansjeel stypje te kinnen, hawwe guon fakbûnen in ''stakingskas'' of ''wjerstânskas''. Wurknimmers dy't fanwegen in troch de fakbûn organisearre staking gjin lean ûntfange, kinne dêr ûnder bepaalde betingsten in útkearing út krije. Sokke fûnsen wiene histoarysk fan grut belang, om't in wurkjouwer mei grutte finansjele reserves in lang konflikt meastal makliker úthâlde koe as in yndividuele arbeider sûnder ynkommen. == Juridyske posysje == De juridyske status fan fakbûnen ferskilt fan lân ta lân. Yn demokratyske rjochtssteaten wurdt de frijheid fan fakferiening yn it algemien beskôge as in ûnderdiel fan de frijheid fan feriening en as in wichtich sosjaal grûnrjocht. === Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske === Yn 1948 naam de Algemiene Gearkomste fan de [[Feriene Naasjes]] de Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske oan. Kêst 23, lid 4, erkent it rjocht fan elkenien om fakbûnen op te rjochtsjen en derby te kommen om syn belangen te beskermjen.<ref name="UDHR"/> === Ynternasjonale Arbeidsorganisaasje === De [[Ynternasjonale Arbeidsorganisaasje]] hat ferskate ynternasjonale noarmen oer de rjochten fan wurknimmers en harren organisaasjes opsteld. Twa dêrfan binne fan bysûnder belang foar fakbûnen. ''ILO-konvinsje 87'' út 1948 giet oer de frijheid fan feriening en de beskerming fan it rjocht om organisaasjes te foarmjen. De konvinsje jout wurknimmers en wurkjouwers it rjocht om sûnder foarôfgeande tastimming organisaasjes fan eigen kar op te rjochtsjen en dêr lid fan te wurden. Dy organisaasjes moatte yn prinsipe sels har bestjoer, aktiviteiten en programma's bepale kinne en meie net samar troch bestjoerlike autoriteiten opheft wurde.<ref name="ILO87"/> ''ILO-konvinsje 98'' út 1949 giet oer it rjocht op organisaasje en kollektyf ûnderhanneljen. De konvinsje bepaalt ûnder oare dat wurknimmers beskerme wurde moatte tsjin diskriminaasje fanwegen fakbûnslidmaatskip of fakbûnsaktiviteiten. Ek moatte wurknimmers- en wurkjouwersorganisaasjes beskerme wurde tsjin ynminging yn inoars organisaasje. De konvinsje freget steaten fierders om frijwillige kollektive ûnderhannelingen te befoarderjen.<ref name="ILO98"/> De frijheid fan feriening en de effektive erkenning fan it rjocht op kollektyf ûnderhanneljen hearre ta de fûnemintele prinsipes en rjochten op it wurk dy't troch de ILO erkend wurde. === Europa === Kêst 11 fan it [[Jeropeesk Ferdrach foar de Rjochten fan de Minske]] beskermet de frijheid fan feriening en neamt dêrby útdruklik it rjocht om fakbûnen op te rjochtsjen en derby te kommen. It [[Jeropeesk Hof foar de Rjochten fan de Minske]] hat yn syn rjochtspraak fêststeld dat effektive fakbûnsfrijheid mear omfiemet as allinnich it formele bestean fan in fakbûn. Dêr kin ek it rjocht op kollektyf ûnderhanneljen ûnder falle.<ref name="ECHR">European Court of Human Rights, ''Guide on Article 11 of the European Convention on Human Rights – Freedom of assembly and association'', ferzje bywurke oant 28 febrewaris 2026, haadstik oer trade unions.</ref> Ek it [[Hânfêst fan de grûnrjochten fan de Jeropeeske Uny]] befettet bepalingen oer fakbûnsrjochten. Kêst 28 erkent it rjocht fan wurknimmers, wurkjouwers en harren organisaasjes om kollektive oerienkomsten te ûnderhanneljen en te sluten en, by belangekonflikten, kollektyf op te treden, mei dêrûnder it stakingsrjocht.<ref name="EU28">Jeropeeske Uny, ''Hânfêst fan de grûnrjochten fan de Jeropeeske Uny'', kêst 28.</ref> Yn [[Rjochtline (EU) 2022/2041]] oer adekwate minimumleanen wurdt ek it befoarderjen fan kollektyf ûnderhanneljen oer lean neamd. Lidsteaten dêr't de dekkingsgraad fan kollektyf ûnderhanneljen ûnder de 80 persint leit, moatte in ramt en in aksjeplan opstelle om dat ûnderhanneljen te befoarderjen. Dy 80 persint is gjin ferplichte einresultaat, mar in drompel dy't de ferplichting ta it opstellen fan sa'n plan aktivearret.<ref name="EUminimum">Jeropeesk Parlemint en Ried, ''Rjochtline (EU) 2022/2041 fan 19 oktober 2022 oer adekwate minimumleanen yn de Jeropeeske Uny'', kêst 4.</ref> Denemark besocht de rjochtline troch it [[Hof fan Justysje fan de Jeropeeske Uny]] ûnjildich ferklearje te litten. Yn syn arrest fan 11 novimber 2025 ferneatige it Hof parten fan kêst 5 oer de fêststelling fan wetlike minimumleanen, mar liet it kêst oer kollektyf ûnderhanneljen yn stân. It Hof beklamme dêrby ûnder oare dat de 80-prosintdrompel de lidsteaten net ferplichtet om dy dekkingsgraad feitlik te berikken.<ref name="EUcourt2025">Hof fan Justysje fan de Jeropeeske Uny, 11 novimber 2025, ''Denmark v Parliament and Council'', saak C-19/23, ECLI:EU:C:2025:865, benammen r.o. 76–85.</ref> == Skiednis == === Foarrinners === Kollektive organisaasje fan minsken dy't itselde ambacht útoefenen bestie al lang foar it ûntstean fan moderne fakbûnen. Yn it midsiuwske Jeropa wiene ambachtslju bygelyks organisearre yn [[gilde]]n. Sokke gilden wiene lykwols gjin fakbûnen yn de moderne betsjutting. Sy koene sawol masters as wurkjouwers omfiemje en hiene ek funksjes op it mêd fan merkregulearring, kwaliteitskontrôle en beropsoplieding. Yn de iere moderne tiid ûntstiene ûnder ambachtslju en gesellen ferskate foarmen fan ûnderlinge bystân. Sokke organisaasjes koene leden stypje by sykte, dea, wurkleazens of in arbeidskonflikt. Ut dat soarte fan ûnderlinge helporganisaasjes ûntstiene yn ferskate lannen letter permanintere wurknimmersorganisaasjes. De krekte relaasje tusken de midsiuwske gilden en de moderne fakbûnen is ûnder histoarisy ûnderwerp fan diskusje. De moderne fakbûnsbeweging is yn alle gefallen yn it foarste plak ferbûn mei de ûntwikkeling fan kapitalistyske leanarbeid en de yndustrialisaasje.<ref name="Orth"/> === Yndustriële Revolúsje === De [[Yndustriële Revolúsje]] feroare fan de twadde helte fan de 18e iuw ôf de arbeidsferhâldingen yn West-Jeropa yngripend. Grutte oantallen minsken kamen as leanarbeider yn fabriken, minen, havens en oare bedriuwen te wurkjen. Yn de earste fazen fan de yndustrialisaasje bestie yn in protte sektoaren amper wetlike beskerming fan wurknimmers. Lange wurkdagen, lege leanen, ûnfeilige arbeidsomstannichheden en bernearbeid kamen in soad foar. Omdat in yndividuele arbeider yn sa'n situaasje mar in beheinde ûnderhannelingsposysje hie, ûntstienen hieltyd mear organisaasjes dy't mienskiplik mei wurkjouwers oer lean en wurktiid ûnderhannelje woene. Sokke kombinaasjes waarden troch oerheden en wurkjouwers lykwols gauris mei erchtinken besjoen. Yn ferskate lannen waarden arbeiderskombinaasjes beheind of sels ferbean, om't se as in bedriging foar de iepenbiere oarder of de frije merk sjoen waarden. === Grut-Brittanje === [[Grut-Brittanje]] spile troch syn iere yndustrialisaasje in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan de moderne fakbûnsbeweging. De Britske ''Combination Acts'' fan 1799 en 1800 beheinden kombinaasjes fan arbeiders dy't kollektyf oer ûnder oare lean en wurktiid optrede woene. Dy wetjouwing waard yn 1824 foar in grut part ynlutsen, hoewol't nei in weach fan arbeidskonflikten yn 1825 wer nije beheiningen ynfierd waarden.<ref name="Orth"/> Yn de rin fan de 19e iuw ûntstiene hieltyd mear permaninte fakbûnen. Yn it earstoan wiene dat benammen organisaasjes fan kwalifisearre ambachtslju, mar letter waarden ek grutte groepen minder spesjalisearre arbeiders organisearre. Yn 1868 waard it [[Trades Union Congress]] (TUC) oprjochte as koepel fan Britske fakbûnen. De Britske ''Trade Union Act 1871'' joech fakbûnen in folle dúdliker juridyske status. De wet bepaalde ûnder oare dat de doelen fan in fakbûn net inkeld fanwegen it beheinen fan de frije hannel as strafber beskôge wurde mochten en makke registraasje fan fakbûnen mooglik.<ref name="TUA1871">Feriene Keninkryk, ''Trade Union Act 1871'', 34 & 35 Vict. c. 31, 29 juny 1871.</ref> De Britske ûntwikkeling hie grutte ynfloed op arbeidersorganisaasjes yn oare yndustrialisearjende lannen. === Kontinintaal Jeropa === Ek yn Frankryk, Dútslân, Belgje, Nederlân en oare Europeeske lannen ûntstiene yn de 19e iuw wurknimmersorganisaasjes. Harren ûntwikkeling waard beynfloede troch nasjonale wetjouwing, religy, politike bewegingen en it tempo fan de yndustrialisaasje. Binnen de Europeeske fakbûnsbeweging ûntstiene ferskillende ideologyske tradysjes. In part fan de fakbûnen stie ticht by de sosjalistyske of sosjaaldemokratyske arbeidersbeweging, wylst oare organisaasjes in kristlike, anargistyske, syndikalistyske, kommunistyske of liberale eftergrûn hiene. Yn guon lannen ûntstie in sterke bân tusken fakbûnen en politike arbeiderspartijen, wylst oare fakbûnen krekt harren politike ûnôfhinklikens beklammen. === Fan ambachtsfakbûn nei massafakbûn === [[Ofbyld:Garment Workers on Strike, New York City circa 1913.jpg|thumb|Meiwurkers fan Garment oan it staken yn New York City om 1900 hinne.]] De earste fakbûnen organisearren faak in relatyf beheind tal oplaat fakarbeiders. Mei de groei fan de grutyndustry waard dat model hieltyd faker oanfolle of ferfongen troch fakbûnen dy't hiele yndustryen organisearren. Yn de lette 19e en iere 20e iuw groeiden fakbûnen yn in grut tal lannen út ta massabewegingen. Sy bouden profesjonele bestjoeren, stakingskassen, eigen kranten, opliedingssintra en in breed skala oan tsjinsten foar leden op. Fakbûnen spilen yn ferskillende lannen in rol by de striid foar de acht-oeredei, arbeidsfeiligens, fersekering tsjin ûngemakken, pensjoenen, wurkleazensbeskerming en betelle fakânsje. Dy ûntjouwingen wiene lykwols net allinnich it resultaat fan fakbûnsaksje, mar kamen ta stân yn wikselwurking mei politike partijen, sosjale bewegingen, oerheden en wurkjouwers. === Tweintichste iuw === Yn de 20e iuw waarden fakbûnen yn in grut part fan Jeropa en Noard-Amearika ynstitúsjonalisearre as formele ûnderhannelingspartners. Yn ferskate lannen kamen nasjonale systemen fan sosjaal oerlis ta stân, dêr't oerheid, wurkjouwersorganisaasjes en fakbûnen mei-inoar oerlisden oer ekonomysk en sosjaal belied. Yn autoritêre en totalitêre steaten waarden ûnôfhinklike fakbûnen dêrfoaroer faak ferbean, ûnder steatskontrôle brocht of ferfongen troch ferplichte korporative organisaasjes. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] naam de ynternasjonale erkenning fan fakbûnsrjochten sterk ta. Yn 1948 waarden sawol de Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske as ILO-konvinsje 87 oannommen; ILO-konvinsje 98 folge yn 1949.<ref name="UDHR"/><ref name="ILO87"/><ref name="ILO98"/> == Ynternasjonale fakbûnsbeweging == Mei de ynternasjonalisearring fan de ekonomy ûntstiene ek ynternasjonale ferbannen fan fakbûnen. Nei de Twadde Wrâldkriich waard yn 1945 it [[World Federation of Trade Unions]] (WFTU) oprjochte. Spanningen tusken kommunistyske en net-kommunistyske organisaasjes yn it begjin fan de [[Kâlde Kriich]] laten lykwols ta in splitsing. In grut tal Westerske fakbûnen rjochte yn 1949 it [[International Confederation of Free Trade Unions]] (ICFTU) op. Kristlike fakbûnen wiene ynternasjonaal ûnder oare organisearre yn it ''World Confederation of Labour'' (WCL). Yn 2006 fusearren de ICFTU en de WCL ta it [[International Trade Union Confederation]] (ITUC). Dêrnjonken besteane der ynternasjonale sektororganisaasjes, de saneamde ''global union federations'', foar ûnder oare yndustry, ûnderwiis, transport en publike tsjinsten. Ynternasjonale gearwurking tusken fakbûnen is troch de groei fan multynasjonale ûndernimmingen en wrâldwide produksjeketens hieltyd wichtiger wurden. Bedriuwen kinne produksje, logistyk en tsjinstferliening oer ferskate lannen ferdiele, wylst arbeidsrjocht en fakbûnsorganisaasje foar in grut part nasjonaal regele bliuwe. Dêrom besykje fakbûnen hieltyd faker ek oer de lânsgrinzen hinne mienskiplike strategyen te ûntwikkeljen. == Nederlân == === Earste organisaasjes === De earste Nederlânske wurknimmersorganisaasjes hiene faak it karakter fan ûnderlinge helpferienings. Leden koene inoar finansjeel stypje by sykte, wurkleazens of ferstjerren. Sokke kassen wiene benammen wichtich yn in tiid dat in wiidweidich stelsel fan sosjale fersekeringen noch net bestie.<ref name="VHVww">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''De geschiedenis van de WW'', oer de ûntwikkeling fan fakbûnskassen en wurkleazensfersekering.</ref> Yn de twadde helte fan de 19e iuw ûntstiene hieltyd mear fakferienings. Yn 1871 waard de [[Algemene Nederlandse Werkliedenvereniging]] oprjochte, in iere lanlike arbeidersorganisaasje. Yn 1893 kaam it [[Nationaal Arbeids-Secretariaat]] (NAS) ta stân, dat yn syn begjinjierren nau ferbûn wie mei de radikalere streamingen yn de arbeidersbeweging. Yn 1894 waard de [[Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond]] (ANDB) oprjochte. Dy organisaasje, dêr't [[Henri Polak]] in wichtige rol yn spile, wurdt faak beskôge as in foarbyld fan it moderne Nederlânske fakbûnsmodel. De ANDB kombinearre in sterke sintrale organisaasje mei relatyf hege kontribúsjes, profesjonele bestjoerders, in eigen stakingskas en systematysk ûnderhanneljen mei wurkjouwers.<ref name="VHVPolak">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Henri Polak tussen trots en plaatsvervangende schaamte'' en ''De lokkende stem van het goud – Henri Polak en zijn opvolgers''.</ref> === NVV en ferpyldering === Op 1 jannewaris 1906 sette it [[Nederlands Verbond van Vakverenigingen]] (NVV) útein. De organisaasje brocht in tal sosjaaldemokratysk oriïntearre fakbûnen byinoar en Henri Polak waard de earste foarsitter.<ref name="VHVhistory">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Beknopte geschiedenis van 150 jaar vakbeweging''.</ref> Yn it ferpyldere Nederlân ûntstiene njonken de sosjalistyske fakbeweging ek kristlike organisaasjes. Op 13 maaie 1909 waard it [[Christelijk Nationaal Vakverbond]] (CNV) oprjochte.<ref name="CNVhistory">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''CNV honderd jaar – Geen strijd maar overleg''.</ref> Ek de roomsk-katolike arbeidersbeweging boude in eigen fakbûnsstruktuer op. Dêrtroch bestiene yn Nederlân lange tiid ferskillende fakbûnsstreamingen neistinoar dy't net allinnich troch berop of yndustry, mar ek troch libbensbeskôging fan inoar skieden wiene. === Spoarstakingen fan 1903 === De [[spoarstakingen fan 1903]] foarmen in wichtich momint yn de Nederlânske fakbûnsskiednis. Nei in earste suksesfolle staking reagearre it regear mei wetjouwing dy't it stakingsrjocht fan spoarpersoniel en amtners beheinde. In twadde staking yn april 1903 einige yn in nederlaach foar de arbeidersbeweging. De ûnderfiningen út 1903 droegen by oan in bredere diskusje oer organisaasje, strategy en sintrale lieding fan de fakbeweging. Se wurde dêrom ek beskôge as ien fan de eftergrûnen fan de oprjochting fan it NVV.<ref name="VHV1900">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Tijdbalk 1900–1920''.</ref> === Wetjouwing oer de cao === De juridyske posysje fan kollektive arbeidsoerienkomsten waard yn Nederlân yn de 20e iuw fierder regele. De ''Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst'' datearret fan 24 desimber 1927 en kaam yn 1928 yn wurking. De wet definiearret de kollektive arbeidsoerienkomst as in oerienkomst tusken ien of mear wurkjouwers of wurkjouwersferienings en ien of mear folslein rjochtsfoege wurknimmersferienings, dêr't benammen of allinnich arbeidsbetingsten yn regele wurde.<ref name="WetCAO">Nederlân, ''Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst'', wet fan 24 desimber 1927, Stb. 1927, 415, yn wurking sûnt 1 septimber 1928.</ref> Mei de ''Wet op het algemeen verbindend en het onverbindend verklaren van bepalingen van collectieve arbeidsovereenkomsten'' fan 25 maaie 1937 krige de minister de mooglikheid om bepalingen út in cao ûnder beskate betingsten foar in hiele bedriuwstûke algemien ferbinend te ferklearjen.<ref name="WetAVV">Nederlân, ''Wet op het algemeen verbindend en het onverbindend verklaren van bepalingen van collectieve arbeidsovereenkomsten'', wet fan 25 maaie 1937, Stb. 1937, 801.</ref> Sa'n algemien ferbinend ferklearre cao kin dêrtroch ek fan tapassing wêze op wurkjouwers en wurknimmers dy't sels net by de organisaasjes hearre dy't de oerienkomst sletten hawwe. === Twadde Wrâldkriich === Yn de Dútske besetting fan Nederlân waard de frije fakbeweging útskeakele. Yn july 1940 waard it bestjoer fan it NVV troch de besetter ôfset. Letter waarden ek de oare grutte fakbûnsorganisaasjes ûnder kontrôle brocht. Yn 1942 waard de ûnôfhinklike fakbeweging feitlik ferfongen troch it troch de besetter organisearre [[Nederlands Arbeidsfront]]. Nei de befrijing waarden de frije fakbûnsorganisaasjes wer opboud.<ref name="VHVhistory"/> === Nei 1945 en de oerlisekonomy === Nei de Twadde Wrâldkriich krigen fakbûnen in fêst plak yn de Nederlânske oerlisekonomy. Wurkjouwers en wurknimmers wurken ûnder oare gear yn de [[Stichting van de Arbeid]]. Ek yn de [[Sosjaal-Ekonomyske Ried]] waarden wurkjouwers- en wurknimmersorganisaasjes belutsen by it sosjaal-ekonomysk belied. Yn de jierren fan de weropbou fierde de Nederlânske oerheid in sterke sintrale leanpolityk. De frijheid fan fakbûnen en wurkjouwers om folslein sels it leannivo te bepalen wie dêrtroch beheind. Yn de jierren 1960 waard dy sintrale stjoering stadichoan minder.<ref name="VHVhistory"/> === FNV === Yn de jierren 1970 begûnen it sosjaaldemokratyske NVV en it katolike [[Nederlands Katholiek Vakverbond]] (NKV) nau gear te wurkjen. Yn 1976 waard de [[Federatie Nederlandse Vakbeweging]] (FNV) oprjochte as federaasje fan beide sintrales. De folsleine gearfoeging waard op 1 jannewaris 1982 realisearre.<ref name="FNVstatuten">Federatie Nederlandse Vakbeweging, ''Statuten FNV'', ferzje fan jannewaris 2026, kêst 2.</ref> De fúzje waard ek sjoen as in teken fan de ôfnimmende betsjutting fan de tradisjonele religieuze pylders yn de Nederlânske maatskippij. === Stakingsrjocht yn Nederlân === Nederlân hat gjin ienfâldige algemiene stakingswet dêr't it hiele stakingsrjocht yn regele wurdt. In wichtige juridyske basis leit yn kêst 6, lid 4, fan it [[Jeropeesk Sosjaal Hânfêst]]. Yn it saneamde ''Spoarwegstaking-arrest'' fan 30 maaie 1986 bepaalde de [[Hege Ried fan de Nederlannen]] dat dat ferdrachsartikel direkte wurking yn de Nederlânske rjochtsoarder hat. Dêrmei krige it rjocht op kollektyf optreden, mei dêrûnder de staking, in wichtige posysje yn de Nederlânske rjochtspraak.<ref name="HR1986">Hoge Raad der Nederlanden, 30 maaie 1986, ''NS/Vervoersbonden (Spoorwegstaking)'', ECLI:NL:HR:1986:AC9402, NJ 1986/688.</ref> Yn lettere rjochtspraak hat de Hege Ried beklamme dat it begryp kollektyf optreden net te beheind útlein wurde moat. In fakbûn hat yn prinsipe romte om sels in aksjemiddel te kiezen as dat ridlikerwize bydrage kin oan effektyf kollektyf ûnderhanneljen.<ref name="HR2014">Hoge Raad der Nederlanden, 31 oktober 2014, ECLI:NL:HR:2014:3077.</ref> === Lede-ûntwikkeling === It tal fakbûnsleden yn Nederlân groeide yn de 20e iuw sterk, mar is sûnt de ein fan de 20e en benammen sûnt it begjin fan de 21e iuw ôfnaam. Neffens it [[Sintraal Buro foar de Statistyk]] wiene der yn 2025 likernôch 1,426 miljoen leden fan fakferienings yn Nederlân. Om de iuwwiksel hinne wiene dat noch sa'n 1,9 miljoen. It absolute tal fakbûnsleden lei yn 2025 op it leechste nivo sûnt 1962.<ref name="CBSleden">Centraal Bureau voor de Statistiek, ''Vakbondslidmaatschap'' en ''Historie leden vakverenigingen'', sifers oer 2025, publisearre yn 2025 en 2026.</ref> Yn 2025 wie likernôch 15 persint fan de Nederlânske wurknimmers lid fan in fakbûn. De organisaasjegraad ferskilde lykwols sterk per sektor. Yn it ûnderwiis lei dy mei likernôch 29 persint relatyf heech, wylst ek by it iepenbier bestjoer en yn ferfier en opslach relatyf in soad wurknimmers fakbûnslid wiene. Yn sektoaren as ynformaasje en kommunikaasje lei de organisaasjegraad folle leger.<ref name="CBSgraad">Centraal Bureau voor de Statistiek/TNO, ''Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2025 – Resultaten in vogelvlucht'', 2026, haadstik oer fakbûnslidmaatskip.</ref> Opfallend wie dat yn 2025, nei jierren fan delgong, it tal fakbûnsleden ûnder de 45 jier wer tanommen wie. Dochs bleau it tal leden yn de âldere leeftydsgroepen relatyf heech.<ref name="CBSleden"/> === Cao-dekking yn Nederlân === De fakbûnsorganisaasjegraad is yn Nederlân folle leger as de cao-dekkingsgraad. Dat betsjut dat in grutte groep wurknimmers ûnder in cao falt sûnder sels lid te wêzen fan in fakbûn. De [[Sosjaal-Ekonomyske Ried]] jout oan dat in grutte mearderheid fan de Nederlânske wurknimmers ûnder in cao falt. In wurkjouwer dy't troch in cao bûn is, moat de dêryn fêstleine arbeidsbetingsten yn prinsipe ek tapasse op wurknimmers dy't gjin lid binne fan de fakbûn dy't de cao sletten hat. Dêrneist kin in cao algemien ferbinend ferklearre wurde.<ref name="SERcao">Sociaal-Economische Raad, ''Wat is een cao?'', rieplachte 23 augustus 2026.</ref> Statistiken oer de krekte dekkingsgraad ferskille, om't ynternasjonale en Nederlânske boarnen net altyd deselde definysjes en berekkeningsmetoaden brûke. De OECD rapportearre foar Nederlân in oanpaste dekkingsgraad fan 72,1 persint yn 2024 en in fakbûnsorganisaasjegraad fan 13,8 persint yn 2023.<ref name="OECDNL">OECD, ''OECD/AIAS ICTWSS Country Profile: Netherlands'', sifers oer ûnder oare 2023 en 2024.</ref> By oare definysjes kinne hegere dekkingssifers útkomme. == Ekonomyske en sosjale ynfloed == De ekonomyske gefolgen fan fakbûnen en kollektyf ûnderhanneljen binne al lange tiid ûnderwerp fan ûndersyk. Der bestiet gjin ienfâldich antwurd op de fraach oft fakbûnen yn ekonomysk opsicht posityf of negatyf útwurkje. De effekten hingje ûnder oare ôf fan it lân, it type arbeidsmerk, it nivo dêr't ûnderhannele wurdt, de ekonomyske situaasje en de machtsferhâldingen tusken wurknimmers en wurkjouwers. === Lean === Ien fan de dúdlikste doelen fan fakbûnen is it ferbetterjen fan it lean en oare arbeidsbetingsten fan harren leden of fan de bredere groep wurknimmers dy't troch in kollektive oerienkomst dekt wurdt. Troch kollektyf ûnderhanneljen kinne minimumleanen, leanskalen, ynflaasjekompensaasje en oare fergoedingen op bedriuws- of sektornivo fêstlein wurde. Fakbûnen besykje dêrmei ek in diel fan de groei fan de produktiviteit yn hegere leanen om te setten.<ref name="ILOwages">International Labour Organization, ''A Review of Wage Setting through Collective Bargaining'', Genève, 30 maaie 2023.</ref> === Leansûngelikens === In protte ûndersyk hat in ferbân fûn tusken sterke ynstitúsjes foar kollektyf ûnderhanneljen en lytsere leanferskillen. Kollektive oerienkomsten kinne leansûngelikens beheine troch ûndergrinzen en fêste leanskalen ôf te praten. De ILO konkludearre yn syn ''Social Dialogue Report 2022'', op basis fan gegevens út in grut tal lannen, dat in hegere dekkingsgraad fan kollektive oerienkomsten yn it algemien gearhinget mei lytsere leanferskillen. Kollektive oerienkomsten kinne ek brûkt wurde om bygelyks it leanferskil tusken manlju en froulju te ferminderjen.<ref name="ILO2022">International Labour Organization, ''Social Dialogue Report 2022: Collective bargaining for an inclusive, sustainable and resilient recovery'', Genève, 2022, ISBN 9789220364482.</ref> Dat betsjut lykwols net dat alle ferskillen tusken lannen troch fakbûnen feroarsake wurde. Ek ûnderwiis, belestingbelied, minimumleanen, technology, ekonomyske struktuer en it stelsel fan sosjale sekerheid hawwe in grutte ynfloed op de ferdieling fan ynkommen. === Produktiviteit === It effekt fan fakbûnen op produktiviteit is komplekser. Hegere leanen en kollektivere regels kinne de kosten fan in bedriuw ferheegje en de romte foar yndividuele oanpassing beheine. Oan de oare kant kinne fakbûnen de kommunikaasje tusken wurknimmers en management ferbetterje, problemen op de wurkflier earder sichtber meitsje en in strukturearre foarm fan meiwurkersynspraak biede. Yn de ekonomyske literatuer wurdt dat lêste gauris de ''voice''-funksje fan fakbûnen neamd. Wurknimmers hoege by ûnfrede net daliks in baan te ferlitten, mar kinne problemen kollektyf oan de oarder stelle. In OECD-stúdzje nei Belgyske bedriuwen fûn dat bedriuws-cao's sawol leanen as produktiviteit ferheegje koene, wylst it effekt op de winst en kosten ôfhinge fan de ekonomyske situaasje fan bedriuwen en sektoaren.<ref name="OECDproductivity">Andrea Garnero, François Rycx en Isabelle Terraz, ''Productivity and wage effects of firm-level collective agreements: Evidence from Belgian linked panel data'', OECD Social, Employment and Migration Working Papers No. 223, 2019, doi:10.1787/132aa88e-en.</ref> === Wurknimmersstim === Fakbûnen biede wurknimmers in kollektyf kanaal om ynfloed út te oefenjen op besluten dy't harren wurk en ynkommen reitsje. Benammen yn grutte organisaasjes, dêr't in yndividuele wurknimmer mar in beheinde direkte ynfloed op it management hat, kin dat fan belang wêze. Yn dy sin kinne fakbûnen neist in ekonomyske ek in demokratyske funksje op de wurkflier hawwe. == Fakbûnsdichtheid en dekkingsgraad == De ynfloed fan fakbûnen wurdt gauris metten mei twa ferskillende yndikatoaren. De fakbûnsdichtheid of organisaasjegraad jout it tal fakbûnsleden oan as persintaazje fan alle wurknimmers. De ''dekkingsgraad fan kollektyf ûnderhanneljen'' jout oan hokker diel fan de wurknimmers arbeidsbetingsten hat dy't troch in kollektive oerienkomst regele wurde. Dy beide persintaazjes kinne sterk útinoar rinne. Yn lannen dêr't sektorale cao's algemien ferbinend ferklearre wurde kinne, of dêr't in grut part fan de wurkjouwers lid is fan in organisaasje dy't sektorale cao's ôfslút, kin de dekkingsgraad folle heger wêze as de organisaasjegraad. Ek wurknimmers dy't sels gjin lid fan in fakbûn binne kinne dan profitearje fan de resultaten fan kollektyf ûnderhanneljen. == It frijbûtersprobleem == It feit dat ek net-leden yn guon arbeidsmerkstelsels profitearje fan de arbeidsbetingsten dy't fakbûnen ûnderhannele hawwe, kin liede ta it saneamde frijbûtsersprobleem (''free-rider problem''). In wurknimmer kin dan profitearje fan it resultaat fan kollektive ûnderhannelingen sûnder sels kontribúsje te beteljen oan de organisaasje dy't dy ûnderhannelingen finansieret. Foar fakbûnen is dat in struktureel probleem, om't de foardielen fan in suksesfolle cao kollektyf wêze kinne, wylst de kosten fan organisaasje foar in grut part troch de leden droegen wurde. Yn Nederlân late de diskusje dêroer yn de jierren 1970 ûnder oare ta it saneamde ''vakbondstientje'', in finansjele bydrage fan wurkjouwers yn bepaalde regelingen yn ferbân mei it wurk dat fakbûnen foar in hiele sektor dienen. Foarstanners fan sokke regelingen stelle dat it net ridlik is as allinnich de leden betelje foar ûnderhannelingen dêr't ek net-leden fan profitearje. Tsjinstanners wize der ûnder oare op dat de finansjele ûnôfhinklikens fan fakbûnen fan wurkjouwers bewarre wurde moat. ILO-konvinsje 98 leit dêrom eksplisyt klam op beskerming fan wurknimmersorganisaasjes tsjin ynminging of kontrôle troch wurkjouwers.<ref name="ILO98"/> == Krityk en diskusje == Fakbûnen binne fan harren ûntstean ôf ûnderwerp fan politike, ekonomyske en maatskiplike diskusje. === Ekonomyske macht === Kritisy beskôgje fakbûnen soms as organisaasjes dy't troch kollektive macht leanen boppe it nivo bringe kinne dat sûnder fakbûnsynfloed op de arbeidsmerk ûntstean soe. Te hege arbeidskosten of te rigide arbeidsbetingsten soene yn beskate omstannichheden ynvestearringen, wurkgelegenheid of it konkurrinsjefermogen fan bedriuwen beheine kinne. Dêrfoaroer stiet de opfetting dat de arbeidsmerk net bestiet út folslein lykweardige yndividuele partijen. In grutte wurkjouwer kin in folle sterkere ûnderhannelingsposysje hawwe as in yndividuele wurknimmer. Fakbûnen kinne yn dy situaasje tsjinwicht biede en derfoar soargje dat in grutter part fan de ekonomyske opbringsten by wurknimmers telâne komt. Empirysk ûndersyk jout dêrom gjin ienfâldich en universeel antwurd op de fraach wat fakbûnen mei produktiviteit, winst en wurkgelegenheid dogge; de útkomst ferskilt neffens de ynstitúsjonele en ekonomyske kontekst.<ref name="OECDproductivity"/> === Fertsjintwurdiging === In oare diskusje giet oer de fraach hoe represintatyf in fakbûn is as mar in minderheid fan de wurknimmers lid is. Dat probleem kin grutter wurde as fakbûnsleden gemiddeld âlder binne of faker yn tradisjonele sektoaren wurkje as de arbeidsbefolking as gehiel. Dêrom besykje in protte fakbûnen jongeren, flekswurkers, migranten, selsstannigen en platfoarmwurkers sterker by har organisaasje te belûken. Oan de oare kant kin de ynfloed fan in fakbûn folle grutter wêze as it persintaazje leden suggerearret. As in fakbûn in cao ôfslút dy't foar in hiele sektor jildt, fertsjintwurdiget en beynfloedet de organisaasje yndirekt in folle gruttere groep wurknimmers as allinnich de eigen leden. === Insider-outsider-probleem === Yn de ekonomyske literatuer wurdt ek sprutsen oer in mooglike skieding tusken ''insiders'' en ''outsiders''. Neffens dy teory kinne fakbûnen benammen de belangen ferdigenje fan minsken dy't al in stabile baan hawwe, wylst wurkleazen, tydlike wurknimmers of minsken dy't de arbeidsmerk noch yn moatte minder sterk fertsjintwurdige wurde. Fakbûnen besykje dat probleem ûnder oare te ûnderfangen troch ek flekswurkers, útstjoerkrêften, jonge wurknimmers en wurkleazen te organisearjen. Ek kinne yn cao's ôfspraken makke wurde oer tydlike kontrakten, de trochstreaming nei fêst wurk en de ynstream fan nije wurknimmers. === Politike ferbining === Yn ferskate lannen hawwe fakbûnen histoarysk nauwe bannen mei politike partijen. Sokke bannen kinne de politike ynfloed fan de arbeidersbeweging fergrutsje, mar kinne ek ta krityk liede fan leden dy't in oare politike oertsjûging hawwe. In protte moderne fakbûnen beklamje dêrom harren formele selsstannigens, ek as der histoaryske of ideologyske bannen mei bepaalde politike streamingen besteane. === Stakingen en maatskiplike skea === Stakingen binne bedoeld om ekonomyske of maatskiplike druk út te oefenjen. Dêrtroch reitsje se faak net allinnich de wurkjouwer, mar ek klanten, reizgers, pasjinten of oare tredden. Benammen stakingen yn it iepenbier ferfier, de soarch, enerzjyfoarsjenning of oare essinsjele tsjinsten liede geregeld ta diskusje oer de ôfwaging tusken it stakingsrjocht en de belangen fan de maatskippij. Ynternasjonale en Europeeske rjochtspraak lit ûnder beskate omstannichheden beheiningen fan fakbûnsrjochten ta, mar sokke beheiningen moatte in wetlike basis hawwe, in legitimearre doel tsjinje en proporsjoneel wêze.<ref name="ECHR"/> == Fakbûnen yn de 21e iuw == === Delgong fan lidmaatskip === Yn in tal yndustrialisearre lannen is de fakbûnsorganisaasjegraad sûnt de lêste desennia fan de 20e iuw ôfnommen. Dat wurdt ûnder oare yn ferbân brocht mei it ôfnimmen fan tradisjonele grutyndustry, de groei fan de tsjinstesektor, mear tydlike en fleksibele arbeidsrelaasjes, yndividualisearring, globalisearring en feroaringen yn de gearstalling fan de arbeidsbefolking. Ek de groei fan lytse bedriuwen en it tanimmend tal minsken mei minder fêste arbeidsrelaasjes meitsje tradisjonele fakbûnsorganisaasje yn guon sektoaren dreger. De ûntwikkeling is lykwols net yn alle lannen itselde. Yn guon steaten bliuwt it fakbûnslidmaatskip relatyf heech en ek binnen ien lân kinne grutte ferskillen tusken sektoaren bestean. === Flekswurk en selsstannigen === Tradisjonele fakbûnen binne ûntstien yn in arbeidsmerk dêr't in grut part fan de wurknimmers in dúdlike wurkjouwer en in relatyf fêste arbeidsrelaasje hie. De groei fan tydlike kontrakten, útsjoerwurk, skynselsstannigens en oare fleksibele foarmen fan wurk stelt fakbûnen foar nije organisaasjefragen. By selsstannigen spilet dêrneist de fraach yn hoefier't kollektyf ûnderhanneljen mooglik is sûnder yn konflikt te kommen mei it konkurrinsjerjocht. Benammen by selsstannigen dy't ekonomysk sterk ôfhinklik binne fan ien opdrachtjouwer of platfoarm is de tradisjonele grins tusken wurknimmer en selsstannige minder dúdlik wurden. === Platfoarmekonomy === De opkomst fan digitale platfoarms foar taksytsjinsten, mielbesoarging en oare foarmen fan wurk hat de diskusje oer de definysje fan wurknimmer en wurkjouwer op 'e nij aktueel makke. Platfoarmwurkers kinne formeel as selsstannige registrearre wêze, wylst der diskusje bestiet oer de fraach oft de relaasje yn de praktyk mear op in arbeidsoerienkomst liket. Fakbûnen binne yn ferskate lannen dwaande mei it organisearjen fan sokke wurkers en mei juridyske prosedueres oer harren arbeidsstatus. Dêrnjonken ûnderhannelje guon organisaasjes oer minimumtariven, fersekeringen en transparânsje by it brûken fan algoritmen troch digitale platfoarms. === Globalisearring === De globalisearring fan produksje hat de ûnderhannelingsposysje fan nasjonale fakbûnen feroare. Multynasjonale bedriuwen kinne produksje oer ferskate lannen ferdiele en yn guon gefallen ynvestearringen of wurkgelegenheid ferpleatse. Dêrtroch kin in arbeidskonflikt dat formeel binnen ien lân plakfynt dochs in ynternasjonale diminsje hawwe. As reaksje dêrop hawwe fakbûnen de ynternasjonale gearwurking útwreide. Ynternasjonale fakbûnsfederaasjes besykje arbeidsnoarmen yn wrâldwide leveringsketens te ferbetterjen en meitsje soms ôfspraken mei multynasjonale ûndernimmingen oer de minimale rjochten fan wurknimmers yn ferskate lannen. === Automatisearring en keunstmjittige yntelliginsje === Automatisearring en [[keunstmjittige yntelliginsje]] kinne besteande funksjes feroarje of ferdwine litte en tagelyk nije foarmen fan wurkgelegenheid kreëarje. Fakbûnen hâlde har dêrom hieltyd faker dwaande mei omskoalling, gegevensbeskerming, algoritmysk management en de fraach hoe't produktiviteitswinsten troch nije technology ferdield wurde moatte. Kollektive ûnderhannelingen kinne dêrtroch ek gean oer de wize wêrop technology ynfierd wurdt. Sa kinne fakbûnen ôfspraken meitsje oer tafersjoch op wurknimmers, automatyske prestaasjemjitting, it gebrûk fan persoansgegevens en de gefolgen fan automatisearring foar de wurkgelegenheid. === Klimaattransysje === De oergong nei in klimaatneutralere ekonomy kin banen yn bygelyks fossile yndustryen feroarje of ferdwine litte, wylst yn oare sektoaren nije wurkgelegenheid ûntstiet. Binnen de ynternasjonale fakbûnsbeweging wurdt yn dat ferbân faak praat oer in ''rjochtfeardige transysje'' (Ingelsk: ''just transition''). Dat begryp giet út fan it prinsipe dat klimaatbelied net los sjoen wurde moat fan sosjaal belied. Wurknimmers dy't troch ekonomyske feroaringen harren baan of berop ferlieze, soene neffens dat konsept tagong krije moatte ta omskoalling, ynkommensbeskerming en nije wurkgelegenheid. == Betsjutting fan kollektyf ûnderhanneljen foar ûngelikens == Undersyk fan de ILO jout oan dat kollektyf ûnderhanneljen in rol spylje kin by it ferminderjen fan leansûngelikens. Kollektive oerienkomsten kinne benammen de ferskillen yn it ûnderste en middelste part fan de leanferdieling beheine troch minimumtariven en fêste leanskalen ôf te praten.<ref name="ILO2022"/> In hege dekkingsgraad betsjut lykwols net automatysk dat alle foarmen fan ekonomyske ûngelikens ferdwine. De útkomst hinget ûnder oare ôf fan wa't ûnder de oerienkomsten falt, op hokker nivo ûnderhannele wurdt, hokker ôfspraken makke wurde en hoe't belestingen, minimumleanen en sosjale útkearingen yn in lân regele binne. In ILO-stúdzje út 2026 nei arbeidsmerkkonsintraasje fûn dat ynstitúsjes lykas fakbûnen, kollektyf ûnderhanneljen en minimumleanen de relaasje tusken konsintrearre arbeidsmerken en leansûngelikens ferswakje kinne.<ref name="ILO2026">Clemente Pignatti en Sévane Ananian, ''Labour market concentration and wage inequality: A cross-country descriptive analysis'', ILO Working Paper 167, International Labour Organization, 25 maart 2026, doi:10.54394/00033457.</ref> == Fakbûn en sosjale dialooch == It begryp sosjale dialooch wurdt ûnder oare troch de ILO brûkt foar oerlis, ûnderhanneling en ynformaasje-útwikseling tusken fertsjintwurdigers fan oerheden, wurkjouwers en wurknimmers. Fakbûnen kinne dêr op ferskillende nivo's oan meidwaan, fan it yndividuele bedriuw oant it nasjonale, Europeeske en ynternasjonale nivo. Yn guon lannen bestiet in formeel tripartyt systeem dêr't oerheid, wurkjouwers en wurknimmers as trije partijen mei-inoar oerlizze. De ILO sels is ek tripartyt organisearre: fertsjintwurdigers fan oerheden, wurkjouwers en wurknimmers hawwe alle trije in formele posysje binnen de organisaasje. == Autonomy fan fakbûnen == Foar it funksjonearjen fan in fakbûn is ûnôfhinklikens fan sawol de oerheid as de wurkjouwer fan grut belang. ILO-konvinsje 87 bepaalt dat oerheden har ûnthâlde moatte fan ynminging dy't it rjocht fan wurknimmersorganisaasjes beheint om sels harren bestjoer, aktiviteiten en programma's te bepalen.<ref name="ILO87"/> ILO-konvinsje 98 beskermet wurknimmersorganisaasjes dêrneist tsjin ynminging fan wurkjouwers. Dêrûnder falt bygelyks it troch in wurkjouwer oprjochtsjen of finansjeel kontrolearjen fan in wurknimmersorganisaasje mei as doel dy ûnder wurkjouwerskontrôle te bringen.<ref name="ILO98"/> Dat prinsipe moat derfoar soargje dat in fakbûn de belangen fan syn leden selsstannich en sûnder druk fan de tsjinpartij fertsjintwurdigje kin. == Sjoch ek == * [[Staking]] * [[Wurkjouwer]] * [[Wurknimmer]] == Boarnen, noaten en referinsjes == <references/> == Literatuer == * Freeman, Richard B. en James L. Medoff, ''What Do Unions Do?'', Basic Books, New York, 1984. ISBN 9780465091324. * Orth, John V., ''Combination and Conspiracy: A Legal History of Trade Unionism, 1721–1906'', Oxford University Press, Oxford, 1991. ISBN 9780198252993. * Webb, Sidney en Beatrice Webb, ''The History of Trade Unionism'', Longmans, Green and Co., Londen, ferskate útjeften. * International Labour Organization, ''Collective Bargaining: A Policy Guide'', Genève, 2015. * International Labour Organization, ''Social Dialogue Report 2022: Collective bargaining for an inclusive, sustainable and resilient recovery'', Genève, 2022. ISBN 9789220364482. * International Labour Organization, ''A Review of Wage Setting through Collective Bargaining'', Genève, 2023. * OECD, ''Negotiating Our Way Up: Collective Bargaining in a Changing World of Work'', OECD Publishing, Parys, 2019. * Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Beknopte geschiedenis van 150 jaar vakbeweging''. [[Kategory:Arbeid]] [[Kategory:Arbeidsrjocht]] [[Kategory:Organisaasje]] [[Kategory:Sosjale skiednis]] fyjimwu1jkjoi0ub4q6brnu4yz8nldn 1239071 1239066 2026-08-23T18:46:29Z Drewes 2754 [[]] 1239071 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Bijeenkomst in de RAI Herman Bode spreekt stakers toe, Bestanddeelnr 930-7042.jpg|thumb|Fakbûnslieder [[Herman Bode]] sprekt op 4 maart 1980 stakende wurknimmers ta yn ´e RAI yn Amsterdam.]] '''Fakbûn''' is in organisaasje fan [[wurknimmer]]s dy't harren ferienigje om mienskiplike ekonomyske, sosjale en beropsmjittige belangen te behertigjen. In fakbûn wurdt ek wol in ''fakferiening'', ''wurknimmersferiening'', ''wurknimmersorganisaasje'' of ''syndikaat'' neamd. Fakbûnen ûnderhannelje ûnder oare mei [[wurkjouwer]]s en wurkjouwersorganisaasjes oer lean, wurktiid, pensjoen, ferlof, wurkfeiligens en oare [[arbeidsbetingst]]en. In wichtich middel dêrby is it [[kollektyf ûnderhanneljen]], dat útrinne kin op in [[kollektive arbeidsoerienkomst]] (kao; yn Nederlân ornaris ''cao'' neamd). As ûnderhanneljen gjin oerienkomst opsmyt, kinne fakbûnen ûnder beskate betingsten kollektive aksjes organisearje, lykas in [[staking]]. Fakbûnen binne ûntstien út âldere foarmen fan ûnderlinge help en beropsorganisaasje, mar de moderne fakbûnsbeweging ûntjoech him benammen yn de 18e en 19e iuw yn it spoar fan de [[Yndustriële Revolúsje]]. De groei fan fabryksarbeid en leanarbeid brocht grutte groepen arbeiders yn in posysje dêr't yndividueel ûnderhanneljen mei in wurkjouwer mar beheinde macht joech. Troch har te organisearjen koene arbeiders kollektyf oer lean en arbeidsomstannichheden ûnderhannelje.<ref name="Orth">John V. Orth, ''Combination and Conspiracy: A Legal History of Trade Unionism, 1721–1906'', Oxford University Press, Oxford, 1991, ISBN 9780198252993.</ref> It rjocht om in fakbûn op te rjochtsjen of derby te kommen wurdt ynternasjonaal as in fûneminteel minskerjocht beskôge. Kêst 23, lid 4, fan de [[Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske]] út 1948 bepaalt dat elkenien it rjocht hat fakbûnen op te rjochtsjen en der lid fan te wurden om syn belangen te beskermjen.<ref name="UDHR">Feriene Naasjes, ''Universal Declaration of Human Rights'', 10 desimber 1948, kêst 23 lid 4.</ref> Ek yn de konvinsjes 87 en 98 fan de [[Ynternasjonale Arbeidsorganisaasje]] (ILO) en yn Europeeske ferdraggen binne de frijheid fan fakferiening en it rjocht op kollektyf ûnderhanneljen fêstlein.<ref name="ILO87">International Labour Organization, ''Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No. 87)'', 9 july 1948, benammen kêsten 2–5 en 10.</ref><ref name="ILO98">International Labour Organization, ''Right to Organise and Collective Bargaining Convention, 1949 (No. 98)'', 1 july 1949, benammen kêsten 1–4.</ref> == Begryp == It karakteristike fan in fakbûn is dat er wurknimmers net allinnich yndividueel, mar benammen ''kollektyf'' fertsjintwurdiget. In yndividuele wurknimmer hat ornaris minder ûnderhannelingsmacht as in wurkjouwer, benammen as de wurkjouwer út in grut bedriuw of in grutte organisaasje bestiet. Troch de belangen fan in grut tal wurknimmers byinoar te bringen besiket in fakbûn dat ferskil yn ûnderhannelingsmacht lytser te meitsjen. De ILO brûkt yn har ynternasjonale arbeidsnoarmen de bredere term ''workers' organisation''. Yn ILO-konvinsje 87 wurdt sa'n organisaasje omskreaun as in organisaasje fan wurknimmers dy't ta doel hat de belangen fan wurknimmers te befoarderjen en te ferdigenjen.<ref name="ILO87"/> In fakbûn moat ûnderskieden wurde fan in [[wurkjouwersorganisaasje]], dy't de belangen fan wurkjouwers behertiget, en fan in [[ûndernimmingsried]], dy't de meiwurkers binnen ien ûndernimming fertsjintwurdiget. Ek is in fakbûn net itselde as in [[beropsferiening]], dy't benammen rjochte wêze kin op de ûntwikkeling fan in berop of fakgebiet en net needsaaklikerwize oer arbeidsbetingsten ûnderhannelet. Fakbûnen binne likemin politike partijen, hoewol't se yn ferskate lannen histoarysk nauwe bannen mei politike bewegingen en partijen hân hawwe. == Doelen en taken == De konkrete doelen fan fakbûnen ferskille nei lân, sektor en ideologyske eftergrûn. De kearn fan harren wurk bestiet lykwols út kollektyf ûnderhanneljen, yndividuele belangenbehertiging, juridyske stipe, it organisearjen fan kollektive aksjes en it fertsjintwurdigjen fan wurknimmers yn it maatskiplike en politike debat. === Lean en arbeidsbetingsten === Ien fan de wichtichste funksjes fan in fakbûn is it ûnderhanneljen oer arbeidsbetingsten. Dêrby giet it net allinnich om it lean, mar ek om saken lykas leanferhegingen, minimumleanen binnen in bedriuw of sektor, wurktiid, oerwurk, fakânsje, ferlof, pensjoen, reiskosten, thúswurk, fleksibele wurktiden, oplieding, wurkdruk, baanfeiligens, reorganisaasjes, ûntslach, feilichheid op it wurk, gelikense behanneling en regelingen foar sykte of arbeidsûngeskiktheid. De ILO beskriuwt kollektyf ûnderhanneljen as ûnderhannelingen tusken oan de iene kant ien of mear wurkjouwers of wurkjouwersorganisaasjes en oan de oare kant ien of mear wurknimmersorganisaasjes. Sokke ûnderhannelingen kinne sawol oer konkrete arbeidsbetingsten as oer de bredere ferhâldingen tusken wurkjouwers en wurknimmers gean.<ref name="ILOcollective">International Labour Organization, ''Collective Bargaining: A Policy Guide'', Genève, ILO, 2015; sjoch ek ILO Convention No. 154, kêst 2.</ref> === Yndividuele belangenbehertiging === Njonken de kollektive funksje biede in soad fakbûnen har leden yndividuele stipe. In fakbûn kin bygelyks helpe by in konflikt oer ûntslach, salaris, sykte, arbeidsûngeskiktheid, wurktiid, pensjoen of diskriminaasje. In protte gruttere fakbûnen beskikke oer juridyske meiwurkers of oare saakkundigen dy't leden advisearje en, as dat nedich is, bystean yn prosedueres tsjin in wurkjouwer. Yn de rin fan de 20e en 21e iuw is dy tsjinstferlienende kant fan it fakbûnswurk yn ferskate lannen wichtiger wurden. Dêr stiet tsjin oer dat fakbûnen fan oarsprong foaral kollektive organisaasjes binne. Harren ynfloed is net allinnich basearre op de tsjinsten dy't sy oan yndividuele leden leverje, mar benammen op it fermogen fan wurknimmers om mienskiplik op te treden. === Wurkfeiligens en sûnens === Fakbûnen hâlde har ek dwaande mei de feilichheid en sûnens fan wurknimmers. Yn it ferline lei de klam benammen op it foarkommen fan ûngemakken, beskerming tsjin gefaarlike stoffen en feilich gebrûk fan masines. Yn de moderne arbeidsmerk spylje dêrneist saken as hege wurkdruk, psychososjale arbeidsbelesting, geweld, yntimidaasje en seksueel oerlêst in grutte rol. Troch kollektive oerienkomsten kinne fakbûnen mei wurkjouwers ôfspraken meitsje dy't fierder geane as de minimumstanderts dy't yn de wet fêstlein binne. Sa kinne der ekstra maatregels komme foar feilich wurkjen, previnsje, rêsttiden of de beskerming fan kwetsbere groepen wurknimmers. === Sosjale en politike belangenbehertiging === Om't arbeidsomstannichheden sterk beynfloede wurde troch oerheidsbelied, hâlde fakbûnen har faak ek mei bredere maatskiplike ûnderwerpen dwaande. Dêrby kin it gean om it minimumlean, belestingen, sosjale fersekeringen, pensjoenen, wurkleazensútkearingen, arbeidsmigraasje, ûnderwiis, beropsoplieding, klimaatbelied, yndustrybelied en de bestriding fan diskriminaasje op de arbeidsmerk. De mjitte wêryn't fakbûnen har mei politike saken dwaande hâlde, ferskilt sterk. Guon organisaasjes sjogge harsels útdruklik as in bredere maatskiplike beweging, wylst oare fakbûnen har benammen rjochtsje op arbeidsbetingsten en direkte beropsbelangen. Yn in protte lannen bestiet boppedat in histoaryske relaasje tusken fakbûnen en politike partijen, benammen partijen dy't út de arbeidersbeweging fuortkommen binne. == Organisaasje == De basis fan in fakbûn wurdt foarme troch de leden. Dy betelje meastal kontribúsje, dêr't ûnder oare it personiel, juridyske stipe, kampanjes, opliedingen en yn guon gefallen stakingsútkearingen út betelle wurde. Wa't lid wurde kin, hinget ôf fan it type fakbûn. Guon organisaasjes rjochtsje har op ien berop of bedriuw, oare op in hiele sektor of sels op wurknimmers út in grut tal ferskillende bedriuwstûken. Moderne fakbûnen litte soms ek wurkleazen, pensjonearren, studinten of selsstannigen ta. Yn in grut tal fakbûnen binne de leden op de wurkflier organisearre yn bedriuwsgroepen, ôfdielingen of kadergroepen. Aktive leden kinne as fakbûnsfertsjintwurdiger optrede en it kontakt ûnderhâlde tusken de meiwurkers en de profesjonele fakbûnsorganisaasje. Sa'n organisaasje op de wurkflier is wichtich, om't in fakbûn syn ûnderhannelingsmacht net allinnich oan it absolute tal leden ûntliend, mar ek oan de fraach oft dy leden ree en by steat binne om kollektyf op te treden. Yndividuele fakbûnen kinne har oanslute by in gruttere fakbûnsintrale of konfederaasje. Sa'n sintrale bringt ferskate fakbûnen byinoar en behertiget saken dy't meardere sektoaren of de hiele arbeidsmerk oanbelangje. Yn Nederlân binne ûnder oare de [[Federatie Nederlandse Vakbeweging]] (FNV) en it [[Christelijk Nationaal Vakverbond]] (CNV) bekende foarbylden. Histoarysk bestiene yn in soad Europeeske lannen ferskillende fakbûnsstreamingen neistinoar, bygelyks sosjalistyske, kommunistyske, roomsk-katolike, protestantsk-kristlike, anargistyske en liberale organisaasjes. De measte fakbûnen binne formeel demokratyske ferienings mei statuten en keazen bestjoersorganen. Leden kinne fia ledengearkomsten, kongressen, ôfdielingen, ferkiezingen of referinda ynfloed útoefenje op it belied. De ILO beskôget it rjocht fan fakbûnen om har eigen statuten op te stellen, sels fertsjintwurdigers te kiezen en de eigen aktiviteiten en programma's te bepalen as in wêzentlik ûnderdiel fan de frijheid fan fakferiening.<ref name="ILO87"/> == Soarten fakbûnen == Yn de skiednis binne ferskillende modellen fan fakbûnsorganisaasje ûntstien. De âldste moderne fakbûnen wiene faak ''beropsfakbûnen'', dy't minsken mei itselde of in besibbe ambacht organisearren. Typografen, timmerlju, masinisten en oare oplaat fakarbeiders hiene faak eigen organisaasjes. Ek hjoed besteane der noch fakbûnen dy't benammen ien berop of in dúdlik ôfbeakene funksjegroep fertsjintwurdigje. Mei de groei fan de grutyndustry ûntstie dêrneist it ''yndustryfakbûn''. Sa'n organisaasje besiket alle wurknimmers yn in bepaalde yndustry te organisearjen, ûnôfhinklik fan harren spesifike berop. Yn in metaalbedriuw kinne bygelyks monteurs, lassers, magazynmeiwurkers en administratyf personiel by deselde yndustryfakbûn oansletten wêze. Dat model waard benammen yn de 20e iuw wichtich, doe't grutte yndustriële bedriuwen tûzenen minsken yn in grut ferskaat oan funksjes yn tsjinst hiene. Troch fúzjes en reorganisaasjes binne yn ferskate lannen ek ''algemiene fakbûnen'' ûntstien dy't wurknimmers út in soad ferskillende sektoaren organisearje. Oan de oare kant besteane der ek ''bedriuwsfakbûnen'' dy't allinnich de meiwurkers fan ien bedriuw of bedriuwsgroep fertsjintwurdigje. Benammen yn East-Aziatyske lannen hat dy foarm in wichtige histoaryske rol spile. Yn de publike sektor besteane fakbûnen foar ûnder oare amtners, ûnderwizers, plysjepersoniel en oare meiwurkers fan oerheidstsjinsten. De juridyske posysje fan dy groepen ferskilt fan lân ta lân. Foar militêren, plysjepersoniel en bepaalde oare essinsjele beroppen kinne bygelyks beheiningen jilde op it rjocht om te organisearjen of te staken.<ref name="ILO87"/><ref name="ILO98"/> == Kollektyf ûnderhanneljen == [[Kollektyf ûnderhanneljen]] is ien fan de kearnaktiviteiten fan in fakbûn. Ynstee fan dat elke wurknimmer yndividueel oer syn arbeidsbetingsten ûnderhannelet, wurdt in gruttere groep troch de fakbûn fertsjintwurdige. De útkomst fan sokke ûnderhannelingen kin in [[kollektive arbeidsoerienkomst]] wêze. Sa'n oerienkomst kin jilde foar ien bedriuw, in groep bedriuwen, in hiele sektor of, yn guon arbeidsmerkstelsels, foar in grut part fan de nasjonale arbeidsmerk. De ûnderwerpen fan kollektyf ûnderhanneljen binne folle breder as allinnich it lean. Ek wurktiid, fakânsje, oplieding, wurkfeiligens, gelikense behanneling, reorganisaasjes, pensjoen en de ynfiering fan nije technology kinne ûnderdiel fan de ûnderhannelingen wêze.<ref name="ILOportal">International Labour Organization, ''Collective bargaining and labour relations'', ILO Topic Portal, rieplachte 23 augustus 2026.</ref> De wize wêrop kollektyf ûnderhanneljen organisearre is, ferskilt sterk. Yn guon lannen wurde de wichtichste arbeidsbetingsten op it nivo fan it yndividuele bedriuw fêststeld. Yn oare lannen hawwe sektorale oerienkomsten folle mear gewicht. Ek besteane der systemen dêr't nasjonale, sektorale en bedriuwsoerienkomsten neistinoar funksjonearje. Sektorale oerienkomsten kinne foarkomme dat bedriuwen binnen deselde sektor yn it foarste plak mei-inoar konkurrearje troch de leanen of oare arbeidsbetingsten te ferleegjen. Bedriuwsûnderhannelingen kinne dêrfoaroer mear romte jaan om de arbeidsbetingsten oan de ekonomyske situaasje fan ien spesifyk bedriuw oan te passen. De ''dekkingsgraad fan kollektyf ûnderhanneljen'' jout oan hokker persintaazje fan de wurknimmers ûnder in kollektive oerienkomst falt. Dy dekkingsgraad moat net betize wurde mei de ''organisaasjegraad'', it persintaazje wurknimmers dat sels lid is fan in fakbûn. Yn guon lannen lizze dy twa sifers ticht byinoar, mar yn oare lannen falt in folle grutter part fan de wurknimmers ûnder in kollektive oerienkomst as dat der fakbûnsleden binne. Dat kin bygelyks trochdat sektorale oerienkomsten ek jilde foar wurknimmers dy't sels gjin lid fan in fakbûn binne. == Kollektyf optreden == As ûnderhannelingen fêstrinne, kinne fakbûnen ta kollektyf optreden oergean. De bekendste foarm is de [[staking]], wêrby't wurknimmers foar koartere of langere tiid ophâlde mei wurkjen. Dêrnjonken besteane ûnder oare koarte wurkûnderbrekkings, stiptheidsaksjes, demonstraasjes, manifestaasjes en aksjes dêr't wurknimmers alle prosedueres en regels sa strikt mooglik folgje, sadat it arbeidsproses fertraget. It doel fan sokke aksjes is meastal om de ûnderhannelingsposysje fan de wurknimmers te fersterkjen. In kollektive aksje kin him rjochtsje op ien wurkjouwer, mar ek op in hiele bedriuwstûke of, yn beskate gefallen, op de oerheid. Om stakers finansjeel stypje te kinnen, hawwe guon fakbûnen in ''stakingskas'' of ''wjerstânskas''. Wurknimmers dy't fanwegen in troch de fakbûn organisearre staking gjin lean ûntfange, kinne dêr ûnder bepaalde betingsten in útkearing út krije. Sokke fûnsen wiene histoarysk fan grut belang, om't in wurkjouwer mei grutte finansjele reserves in lang konflikt meastal makliker úthâlde koe as in yndividuele arbeider sûnder ynkommen. == Juridyske posysje == De juridyske status fan fakbûnen ferskilt fan lân ta lân. Yn demokratyske rjochtssteaten wurdt de frijheid fan fakferiening yn it algemien beskôge as in ûnderdiel fan de frijheid fan feriening en as in wichtich sosjaal grûnrjocht. === Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske === Yn 1948 naam de Algemiene Gearkomste fan de [[Feriene Naasjes]] de Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske oan. Kêst 23, lid 4, erkent it rjocht fan elkenien om fakbûnen op te rjochtsjen en derby te kommen om syn belangen te beskermjen.<ref name="UDHR"/> === Ynternasjonale Arbeidsorganisaasje === De [[Ynternasjonale Arbeidsorganisaasje]] hat ferskate ynternasjonale noarmen oer de rjochten fan wurknimmers en harren organisaasjes opsteld. Twa dêrfan binne fan bysûnder belang foar fakbûnen. ''ILO-konvinsje 87'' út 1948 giet oer de frijheid fan feriening en de beskerming fan it rjocht om organisaasjes te foarmjen. De konvinsje jout wurknimmers en wurkjouwers it rjocht om sûnder foarôfgeande tastimming organisaasjes fan eigen kar op te rjochtsjen en dêr lid fan te wurden. Dy organisaasjes moatte yn prinsipe sels har bestjoer, aktiviteiten en programma's bepale kinne en meie net samar troch bestjoerlike autoriteiten opheft wurde.<ref name="ILO87"/> ''ILO-konvinsje 98'' út 1949 giet oer it rjocht op organisaasje en kollektyf ûnderhanneljen. De konvinsje bepaalt ûnder oare dat wurknimmers beskerme wurde moatte tsjin diskriminaasje fanwegen fakbûnslidmaatskip of fakbûnsaktiviteiten. Ek moatte wurknimmers- en wurkjouwersorganisaasjes beskerme wurde tsjin ynminging yn inoars organisaasje. De konvinsje freget steaten fierders om frijwillige kollektive ûnderhannelingen te befoarderjen.<ref name="ILO98"/> De frijheid fan feriening en de effektive erkenning fan it rjocht op kollektyf ûnderhanneljen hearre ta de fûnemintele prinsipes en rjochten op it wurk dy't troch de ILO erkend wurde. === Europa === Kêst 11 fan it [[Jeropeesk Ferdrach foar de Rjochten fan de Minske]] beskermet de frijheid fan feriening en neamt dêrby útdruklik it rjocht om fakbûnen op te rjochtsjen en derby te kommen. It [[Jeropeesk Hof foar de Rjochten fan de Minske]] hat yn syn rjochtspraak fêststeld dat effektive fakbûnsfrijheid mear omfiemet as allinnich it formele bestean fan in fakbûn. Dêr kin ek it rjocht op kollektyf ûnderhanneljen ûnder falle.<ref name="ECHR">European Court of Human Rights, ''Guide on Article 11 of the European Convention on Human Rights – Freedom of assembly and association'', ferzje bywurke oant 28 febrewaris 2026, haadstik oer trade unions.</ref> Ek it [[Hânfêst fan de grûnrjochten fan de Jeropeeske Uny]] befettet bepalingen oer fakbûnsrjochten. Kêst 28 erkent it rjocht fan wurknimmers, wurkjouwers en harren organisaasjes om kollektive oerienkomsten te ûnderhanneljen en te sluten en, by belangekonflikten, kollektyf op te treden, mei dêrûnder it stakingsrjocht.<ref name="EU28">Jeropeeske Uny, ''Hânfêst fan de grûnrjochten fan de Jeropeeske Uny'', kêst 28.</ref> Yn [[Rjochtline (EU) 2022/2041]] oer adekwate minimumleanen wurdt ek it befoarderjen fan kollektyf ûnderhanneljen oer lean neamd. Lidsteaten dêr't de dekkingsgraad fan kollektyf ûnderhanneljen ûnder de 80 persint leit, moatte in ramt en in aksjeplan opstelle om dat ûnderhanneljen te befoarderjen. Dy 80 persint is gjin ferplichte einresultaat, mar in drompel dy't de ferplichting ta it opstellen fan sa'n plan aktivearret.<ref name="EUminimum">Jeropeesk Parlemint en Ried, ''Rjochtline (EU) 2022/2041 fan 19 oktober 2022 oer adekwate minimumleanen yn de Jeropeeske Uny'', kêst 4.</ref> Denemark besocht de rjochtline troch it [[Hof fan Justysje fan de Jeropeeske Uny]] ûnjildich ferklearje te litten. Yn syn arrest fan 11 novimber 2025 ferneatige it Hof parten fan kêst 5 oer de fêststelling fan wetlike minimumleanen, mar liet it kêst oer kollektyf ûnderhanneljen yn stân. It Hof beklamme dêrby ûnder oare dat de 80-prosintdrompel de lidsteaten net ferplichtet om dy dekkingsgraad feitlik te berikken.<ref name="EUcourt2025">Hof fan Justysje fan de Jeropeeske Uny, 11 novimber 2025, ''Denmark v Parliament and Council'', saak C-19/23, ECLI:EU:C:2025:865, benammen r.o. 76–85.</ref> == Skiednis == === Foarrinners === Kollektive organisaasje fan minsken dy't itselde ambacht útoefenen bestie al lang foar it ûntstean fan moderne fakbûnen. Yn it midsiuwske Jeropa wiene ambachtslju bygelyks organisearre yn [[gilde]]n. Sokke gilden wiene lykwols gjin fakbûnen yn de moderne betsjutting. Sy koene sawol masters as wurkjouwers omfiemje en hiene ek funksjes op it mêd fan merkregulearring, kwaliteitskontrôle en beropsoplieding. Yn de iere moderne tiid ûntstiene ûnder ambachtslju en gesellen ferskate foarmen fan ûnderlinge bystân. Sokke organisaasjes koene leden stypje by sykte, dea, wurkleazens of in arbeidskonflikt. Ut dat soarte fan ûnderlinge helporganisaasjes ûntstiene yn ferskate lannen letter permanintere wurknimmersorganisaasjes. De krekte relaasje tusken de midsiuwske gilden en de moderne fakbûnen is ûnder histoarisy ûnderwerp fan diskusje. De moderne fakbûnsbeweging is yn alle gefallen yn it foarste plak ferbûn mei de ûntwikkeling fan kapitalistyske leanarbeid en de yndustrialisaasje.<ref name="Orth"/> === Yndustriële Revolúsje === De [[Yndustriële Revolúsje]] feroare fan de twadde helte fan de 18e iuw ôf de arbeidsferhâldingen yn West-Jeropa yngripend. Grutte oantallen minsken kamen as leanarbeider yn fabriken, minen, havens en oare bedriuwen te wurkjen. Yn de earste fazen fan de yndustrialisaasje bestie yn in protte sektoaren amper wetlike beskerming fan wurknimmers. Lange wurkdagen, lege leanen, ûnfeilige arbeidsomstannichheden en bernearbeid kamen in soad foar. Omdat in yndividuele arbeider yn sa'n situaasje mar in beheinde ûnderhannelingsposysje hie, ûntstienen hieltyd mear organisaasjes dy't mienskiplik mei wurkjouwers oer lean en wurktiid ûnderhannelje woene. Sokke kombinaasjes waarden troch oerheden en wurkjouwers lykwols gauris mei erchtinken besjoen. Yn ferskate lannen waarden arbeiderskombinaasjes beheind of sels ferbean, om't se as in bedriging foar de iepenbiere oarder of de frije merk sjoen waarden. === Grut-Brittanje === [[Grut-Brittanje]] spile troch syn iere yndustrialisaasje in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan de moderne fakbûnsbeweging. De Britske ''Combination Acts'' fan 1799 en 1800 beheinden kombinaasjes fan arbeiders dy't kollektyf oer ûnder oare lean en wurktiid optrede woene. Dy wetjouwing waard yn 1824 foar in grut part ynlutsen, hoewol't nei in weach fan arbeidskonflikten yn 1825 wer nije beheiningen ynfierd waarden.<ref name="Orth"/> Yn de rin fan de 19e iuw ûntstiene hieltyd mear permaninte fakbûnen. Yn it earstoan wiene dat benammen organisaasjes fan kwalifisearre ambachtslju, mar letter waarden ek grutte groepen minder spesjalisearre arbeiders organisearre. Yn 1868 waard it [[Trades Union Congress]] (TUC) oprjochte as koepel fan Britske fakbûnen. De Britske ''Trade Union Act 1871'' joech fakbûnen in folle dúdliker juridyske status. De wet bepaalde ûnder oare dat de doelen fan in fakbûn net inkeld fanwegen it beheinen fan de frije hannel as strafber beskôge wurde mochten en makke registraasje fan fakbûnen mooglik.<ref name="TUA1871">Feriene Keninkryk, ''Trade Union Act 1871'', 34 & 35 Vict. c. 31, 29 juny 1871.</ref> De Britske ûntwikkeling hie grutte ynfloed op arbeidersorganisaasjes yn oare yndustrialisearjende lannen. === Kontinintaal Jeropa === Ek yn Frankryk, Dútslân, Belgje, Nederlân en oare Europeeske lannen ûntstiene yn de 19e iuw wurknimmersorganisaasjes. Harren ûntwikkeling waard beynfloede troch nasjonale wetjouwing, religy, politike bewegingen en it tempo fan de yndustrialisaasje. Binnen de Europeeske fakbûnsbeweging ûntstiene ferskillende ideologyske tradysjes. In part fan de fakbûnen stie ticht by de sosjalistyske of sosjaaldemokratyske arbeidersbeweging, wylst oare organisaasjes in kristlike, anargistyske, syndikalistyske, kommunistyske of liberale eftergrûn hiene. Yn guon lannen ûntstie in sterke bân tusken fakbûnen en politike arbeiderspartijen, wylst oare fakbûnen krekt harren politike ûnôfhinklikens beklammen. === Fan ambachtsfakbûn nei massafakbûn === [[Ofbyld:Garment Workers on Strike, New York City circa 1913.jpg|thumb|Meiwurkers fan Garment oan it staken yn New York City om 1900 hinne.]] De earste fakbûnen organisearren faak in relatyf beheind tal oplaat fakarbeiders. Mei de groei fan de grutyndustry waard dat model hieltyd faker oanfolle of ferfongen troch fakbûnen dy't hiele yndustryen organisearren. Yn de lette 19e en iere 20e iuw groeiden fakbûnen yn in grut tal lannen út ta massabewegingen. Sy bouden profesjonele bestjoeren, stakingskassen, eigen kranten, opliedingssintra en in breed skala oan tsjinsten foar leden op. Fakbûnen spilen yn ferskillende lannen in rol by de striid foar de acht-oeredei, arbeidsfeiligens, fersekering tsjin ûngemakken, pensjoenen, wurkleazensbeskerming en betelle fakânsje. Dy ûntjouwingen wiene lykwols net allinnich it resultaat fan fakbûnsaksje, mar kamen ta stân yn wikselwurking mei politike partijen, sosjale bewegingen, oerheden en wurkjouwers. === Tweintichste iuw === Yn de 20e iuw waarden fakbûnen yn in grut part fan Jeropa en Noard-Amearika ynstitúsjonalisearre as formele ûnderhannelingspartners. Yn ferskate lannen kamen nasjonale systemen fan sosjaal oerlis ta stân, dêr't oerheid, wurkjouwersorganisaasjes en fakbûnen mei-inoar oerlisden oer ekonomysk en sosjaal belied. Yn autoritêre en totalitêre steaten waarden ûnôfhinklike fakbûnen dêrfoaroer faak ferbean, ûnder steatskontrôle brocht of ferfongen troch ferplichte korporative organisaasjes. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] naam de ynternasjonale erkenning fan fakbûnsrjochten sterk ta. Yn 1948 waarden sawol de Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske as ILO-konvinsje 87 oannommen; ILO-konvinsje 98 folge yn 1949.<ref name="UDHR"/><ref name="ILO87"/><ref name="ILO98"/> == Ynternasjonale fakbûnsbeweging == Mei de ynternasjonalisearring fan de ekonomy ûntstiene ek ynternasjonale ferbannen fan fakbûnen. Nei de Twadde Wrâldkriich waard yn 1945 it [[World Federation of Trade Unions]] (WFTU) oprjochte. Spanningen tusken kommunistyske en net-kommunistyske organisaasjes yn it begjin fan de [[Kâlde Kriich]] laten lykwols ta in splitsing. In grut tal Westerske fakbûnen rjochte yn 1949 it [[International Confederation of Free Trade Unions]] (ICFTU) op. Kristlike fakbûnen wiene ynternasjonaal ûnder oare organisearre yn it ''World Confederation of Labour'' (WCL). Yn 2006 fusearren de ICFTU en de WCL ta it [[International Trade Union Confederation]] (ITUC). Dêrnjonken besteane der ynternasjonale sektororganisaasjes, de saneamde ''global union federations'', foar ûnder oare yndustry, ûnderwiis, transport en publike tsjinsten. Ynternasjonale gearwurking tusken fakbûnen is troch de groei fan multynasjonale ûndernimmingen en wrâldwide produksjeketens hieltyd wichtiger wurden. Bedriuwen kinne produksje, logistyk en tsjinstferliening oer ferskate lannen ferdiele, wylst arbeidsrjocht en fakbûnsorganisaasje foar in grut part nasjonaal regele bliuwe. Dêrom besykje fakbûnen hieltyd faker ek oer de lânsgrinzen hinne mienskiplike strategyen te ûntwikkeljen. == Nederlân == === Earste organisaasjes === De earste Nederlânske wurknimmersorganisaasjes hiene faak it karakter fan ûnderlinge helpferienings. Leden koene inoar finansjeel stypje by sykte, wurkleazens of ferstjerren. Sokke kassen wiene benammen wichtich yn in tiid dat in wiidweidich stelsel fan sosjale fersekeringen noch net bestie.<ref name="VHVww">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''De geschiedenis van de WW'', oer de ûntwikkeling fan fakbûnskassen en wurkleazensfersekering.</ref> Yn de twadde helte fan de 19e iuw ûntstiene hieltyd mear fakferienings. Yn 1871 waard de [[Algemene Nederlandse Werkliedenvereniging]] oprjochte, in iere lanlike arbeidersorganisaasje. Yn 1893 kaam it [[Nationaal Arbeids-Secretariaat]] (NAS) ta stân, dat yn syn begjinjierren nau ferbûn wie mei de radikalere streamingen yn de arbeidersbeweging. Yn 1894 waard de [[Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond]] (ANDB) oprjochte. Dy organisaasje, dêr't [[Henri Polak]] in wichtige rol yn spile, wurdt faak beskôge as in foarbyld fan it moderne Nederlânske fakbûnsmodel. De ANDB kombinearre in sterke sintrale organisaasje mei relatyf hege kontribúsjes, profesjonele bestjoerders, in eigen stakingskas en systematysk ûnderhanneljen mei wurkjouwers.<ref name="VHVPolak">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Henri Polak tussen trots en plaatsvervangende schaamte'' en ''De lokkende stem van het goud – Henri Polak en zijn opvolgers''.</ref> === NVV en ferpyldering === Op 1 jannewaris 1906 sette it [[Nederlands Verbond van Vakverenigingen]] (NVV) útein. De organisaasje brocht in tal sosjaaldemokratysk oriïntearre fakbûnen byinoar en Henri Polak waard de earste foarsitter.<ref name="VHVhistory">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Beknopte geschiedenis van 150 jaar vakbeweging''.</ref> Yn it ferpyldere Nederlân ûntstiene njonken de sosjalistyske fakbeweging ek kristlike organisaasjes. Op 13 maaie 1909 waard it [[Christelijk Nationaal Vakverbond]] (CNV) oprjochte.<ref name="CNVhistory">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''CNV honderd jaar – Geen strijd maar overleg''.</ref> Ek de roomsk-katolike arbeidersbeweging boude in eigen fakbûnsstruktuer op. Dêrtroch bestiene yn Nederlân lange tiid ferskillende fakbûnsstreamingen neistinoar dy't net allinnich troch berop of yndustry, mar ek troch libbensbeskôging fan inoar skieden wiene. === Spoarstakingen fan 1903 === De [[spoarstakingen fan 1903]] foarmen in wichtich momint yn de Nederlânske fakbûnsskiednis. Nei in earste suksesfolle staking reagearre it regear mei wetjouwing dy't it stakingsrjocht fan spoarpersoniel en amtners beheinde. In twadde staking yn april 1903 einige yn in nederlaach foar de arbeidersbeweging. De ûnderfiningen út 1903 droegen by oan in bredere diskusje oer organisaasje, strategy en sintrale lieding fan de fakbeweging. Se wurde dêrom ek beskôge as ien fan de eftergrûnen fan de oprjochting fan it NVV.<ref name="VHV1900">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Tijdbalk 1900–1920''.</ref> === Wetjouwing oer de cao === De juridyske posysje fan kollektive arbeidsoerienkomsten waard yn Nederlân yn de 20e iuw fierder regele. De ''Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst'' datearret fan 24 desimber 1927 en kaam yn 1928 yn wurking. De wet definiearret de kollektive arbeidsoerienkomst as in oerienkomst tusken ien of mear wurkjouwers of wurkjouwersferienings en ien of mear folslein rjochtsfoege wurknimmersferienings, dêr't benammen of allinnich arbeidsbetingsten yn regele wurde.<ref name="WetCAO">Nederlân, ''Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst'', wet fan 24 desimber 1927, Stb. 1927, 415, yn wurking sûnt 1 septimber 1928.</ref> Mei de ''Wet op het algemeen verbindend en het onverbindend verklaren van bepalingen van collectieve arbeidsovereenkomsten'' fan 25 maaie 1937 krige de minister de mooglikheid om bepalingen út in cao ûnder beskate betingsten foar in hiele bedriuwstûke algemien ferbinend te ferklearjen.<ref name="WetAVV">Nederlân, ''Wet op het algemeen verbindend en het onverbindend verklaren van bepalingen van collectieve arbeidsovereenkomsten'', wet fan 25 maaie 1937, Stb. 1937, 801.</ref> Sa'n algemien ferbinend ferklearre cao kin dêrtroch ek fan tapassing wêze op wurkjouwers en wurknimmers dy't sels net by de organisaasjes hearre dy't de oerienkomst sletten hawwe. === Twadde Wrâldkriich === Yn de Dútske besetting fan Nederlân waard de frije fakbeweging útskeakele. Yn july 1940 waard it bestjoer fan it NVV troch de besetter ôfset. Letter waarden ek de oare grutte fakbûnsorganisaasjes ûnder kontrôle brocht. Yn 1942 waard de ûnôfhinklike fakbeweging feitlik ferfongen troch it troch de besetter organisearre [[Nederlands Arbeidsfront]]. Nei de befrijing waarden de frije fakbûnsorganisaasjes wer opboud.<ref name="VHVhistory"/> === Nei 1945 en de oerlisekonomy === Nei de Twadde Wrâldkriich krigen fakbûnen in fêst plak yn de Nederlânske oerlisekonomy. Wurkjouwers en wurknimmers wurken ûnder oare gear yn de [[Stichting van de Arbeid]]. Ek yn de [[Sosjaal-Ekonomyske Ried]] waarden wurkjouwers- en wurknimmersorganisaasjes belutsen by it sosjaal-ekonomysk belied. Yn de jierren fan de weropbou fierde de Nederlânske oerheid in sterke sintrale leanpolityk. De frijheid fan fakbûnen en wurkjouwers om folslein sels it leannivo te bepalen wie dêrtroch beheind. Yn de jierren 1960 waard dy sintrale stjoering stadichoan minder.<ref name="VHVhistory"/> === FNV === Yn de jierren 1970 begûnen it sosjaaldemokratyske NVV en it katolike [[Nederlands Katholiek Vakverbond]] (NKV) nau gear te wurkjen. Yn 1976 waard de [[Federatie Nederlandse Vakbeweging]] (FNV) oprjochte as federaasje fan beide sintrales. De folsleine gearfoeging waard op 1 jannewaris 1982 realisearre.<ref name="FNVstatuten">Federatie Nederlandse Vakbeweging, ''Statuten FNV'', ferzje fan jannewaris 2026, kêst 2.</ref> De fúzje waard ek sjoen as in teken fan de ôfnimmende betsjutting fan de tradisjonele religieuze pylders yn de Nederlânske maatskippij. === Stakingsrjocht yn Nederlân === Nederlân hat gjin ienfâldige algemiene stakingswet dêr't it hiele stakingsrjocht yn regele wurdt. In wichtige juridyske basis leit yn kêst 6, lid 4, fan it [[Jeropeesk Sosjaal Hânfêst]]. Yn it saneamde ''Spoarwegstaking-arrest'' fan 30 maaie 1986 bepaalde de [[Hege Ried fan de Nederlannen]] dat dat ferdrachsartikel direkte wurking yn de Nederlânske rjochtsoarder hat. Dêrmei krige it rjocht op kollektyf optreden, mei dêrûnder de staking, in wichtige posysje yn de Nederlânske rjochtspraak.<ref name="HR1986">Hoge Raad der Nederlanden, 30 maaie 1986, ''NS/Vervoersbonden (Spoorwegstaking)'', ECLI:NL:HR:1986:AC9402, NJ 1986/688.</ref> Yn lettere rjochtspraak hat de Hege Ried beklamme dat it begryp kollektyf optreden net te beheind útlein wurde moat. In fakbûn hat yn prinsipe romte om sels in aksjemiddel te kiezen as dat ridlikerwize bydrage kin oan effektyf kollektyf ûnderhanneljen.<ref name="HR2014">Hoge Raad der Nederlanden, 31 oktober 2014, ECLI:NL:HR:2014:3077.</ref> === Lede-ûntwikkeling === It tal fakbûnsleden yn Nederlân groeide yn de 20e iuw sterk, mar is sûnt de ein fan de 20e en benammen sûnt it begjin fan de 21e iuw ôfnaam. Neffens it [[Sintraal Buro foar de Statistyk]] wiene der yn 2025 likernôch 1,426 miljoen leden fan fakferienings yn Nederlân. Om de iuwwiksel hinne wiene dat noch sa'n 1,9 miljoen. It absolute tal fakbûnsleden lei yn 2025 op it leechste nivo sûnt 1962.<ref name="CBSleden">Centraal Bureau voor de Statistiek, ''Vakbondslidmaatschap'' en ''Historie leden vakverenigingen'', sifers oer 2025, publisearre yn 2025 en 2026.</ref> Yn 2025 wie likernôch 15 persint fan de Nederlânske wurknimmers lid fan in fakbûn. De organisaasjegraad ferskilde lykwols sterk per sektor. Yn it ûnderwiis lei dy mei likernôch 29 persint relatyf heech, wylst ek by it iepenbier bestjoer en yn ferfier en opslach relatyf in soad wurknimmers fakbûnslid wiene. Yn sektoaren as ynformaasje en kommunikaasje lei de organisaasjegraad folle leger.<ref name="CBSgraad">Centraal Bureau voor de Statistiek/TNO, ''Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2025 – Resultaten in vogelvlucht'', 2026, haadstik oer fakbûnslidmaatskip.</ref> Opfallend wie dat yn 2025, nei jierren fan delgong, it tal fakbûnsleden ûnder de 45 jier wer tanommen wie. Dochs bleau it tal leden yn de âldere leeftydsgroepen relatyf heech.<ref name="CBSleden"/> === Cao-dekking yn Nederlân === De fakbûnsorganisaasjegraad is yn Nederlân folle leger as de cao-dekkingsgraad. Dat betsjut dat in grutte groep wurknimmers ûnder in cao falt sûnder sels lid te wêzen fan in fakbûn. De [[Sosjaal-Ekonomyske Ried]] jout oan dat in grutte mearderheid fan de Nederlânske wurknimmers ûnder in cao falt. In wurkjouwer dy't troch in cao bûn is, moat de dêryn fêstleine arbeidsbetingsten yn prinsipe ek tapasse op wurknimmers dy't gjin lid binne fan de fakbûn dy't de cao sletten hat. Dêrneist kin in cao algemien ferbinend ferklearre wurde.<ref name="SERcao">Sociaal-Economische Raad, ''Wat is een cao?'', rieplachte 23 augustus 2026.</ref> Statistiken oer de krekte dekkingsgraad ferskille, om't ynternasjonale en Nederlânske boarnen net altyd deselde definysjes en berekkeningsmetoaden brûke. De OECD rapportearre foar Nederlân in oanpaste dekkingsgraad fan 72,1 persint yn 2024 en in fakbûnsorganisaasjegraad fan 13,8 persint yn 2023.<ref name="OECDNL">OECD, ''OECD/AIAS ICTWSS Country Profile: Netherlands'', sifers oer ûnder oare 2023 en 2024.</ref> By oare definysjes kinne hegere dekkingssifers útkomme. == Ekonomyske en sosjale ynfloed == De ekonomyske gefolgen fan fakbûnen en kollektyf ûnderhanneljen binne al lange tiid ûnderwerp fan ûndersyk. Der bestiet gjin ienfâldich antwurd op de fraach oft fakbûnen yn ekonomysk opsicht posityf of negatyf útwurkje. De effekten hingje ûnder oare ôf fan it lân, it type arbeidsmerk, it nivo dêr't ûnderhannele wurdt, de ekonomyske situaasje en de machtsferhâldingen tusken wurknimmers en wurkjouwers. === Lean === Ien fan de dúdlikste doelen fan fakbûnen is it ferbetterjen fan it lean en oare arbeidsbetingsten fan harren leden of fan de bredere groep wurknimmers dy't troch in kollektive oerienkomst dekt wurdt. Troch kollektyf ûnderhanneljen kinne minimumleanen, leanskalen, ynflaasjekompensaasje en oare fergoedingen op bedriuws- of sektornivo fêstlein wurde. Fakbûnen besykje dêrmei ek in diel fan de groei fan de produktiviteit yn hegere leanen om te setten.<ref name="ILOwages">International Labour Organization, ''A Review of Wage Setting through Collective Bargaining'', Genève, 30 maaie 2023.</ref> === Leansûngelikens === In protte ûndersyk hat in ferbân fûn tusken sterke ynstitúsjes foar kollektyf ûnderhanneljen en lytsere leanferskillen. Kollektive oerienkomsten kinne leansûngelikens beheine troch ûndergrinzen en fêste leanskalen ôf te praten. De ILO konkludearre yn syn ''Social Dialogue Report 2022'', op basis fan gegevens út in grut tal lannen, dat in hegere dekkingsgraad fan kollektive oerienkomsten yn it algemien gearhinget mei lytsere leanferskillen. Kollektive oerienkomsten kinne ek brûkt wurde om bygelyks it leanferskil tusken manlju en froulju te ferminderjen.<ref name="ILO2022">International Labour Organization, ''Social Dialogue Report 2022: Collective bargaining for an inclusive, sustainable and resilient recovery'', Genève, 2022, ISBN 9789220364482.</ref> Dat betsjut lykwols net dat alle ferskillen tusken lannen troch fakbûnen feroarsake wurde. Ek ûnderwiis, belestingbelied, minimumleanen, technology, ekonomyske struktuer en it stelsel fan sosjale sekerheid hawwe in grutte ynfloed op de ferdieling fan ynkommen. === Produktiviteit === It effekt fan fakbûnen op produktiviteit is komplekser. Hegere leanen en kollektivere regels kinne de kosten fan in bedriuw ferheegje en de romte foar yndividuele oanpassing beheine. Oan de oare kant kinne fakbûnen de kommunikaasje tusken wurknimmers en management ferbetterje, problemen op de wurkflier earder sichtber meitsje en in strukturearre foarm fan meiwurkersynspraak biede. Yn de ekonomyske literatuer wurdt dat lêste gauris de ''voice''-funksje fan fakbûnen neamd. Wurknimmers hoege by ûnfrede net daliks in baan te ferlitten, mar kinne problemen kollektyf oan de oarder stelle. In OECD-stúdzje nei Belgyske bedriuwen fûn dat bedriuws-cao's sawol leanen as produktiviteit ferheegje koene, wylst it effekt op de winst en kosten ôfhinge fan de ekonomyske situaasje fan bedriuwen en sektoaren.<ref name="OECDproductivity">Andrea Garnero, François Rycx en Isabelle Terraz, ''Productivity and wage effects of firm-level collective agreements: Evidence from Belgian linked panel data'', OECD Social, Employment and Migration Working Papers No. 223, 2019, doi:10.1787/132aa88e-en.</ref> === Wurknimmersstim === Fakbûnen biede wurknimmers in kollektyf kanaal om ynfloed út te oefenjen op besluten dy't harren wurk en ynkommen reitsje. Benammen yn grutte organisaasjes, dêr't in yndividuele wurknimmer mar in beheinde direkte ynfloed op it management hat, kin dat fan belang wêze. Yn dy sin kinne fakbûnen neist in ekonomyske ek in demokratyske funksje op de wurkflier hawwe. == Fakbûnsdichtheid en dekkingsgraad == De ynfloed fan fakbûnen wurdt gauris metten mei twa ferskillende yndikatoaren. De fakbûnsdichtheid of organisaasjegraad jout it tal fakbûnsleden oan as persintaazje fan alle wurknimmers. De ''dekkingsgraad fan kollektyf ûnderhanneljen'' jout oan hokker diel fan de wurknimmers arbeidsbetingsten hat dy't troch in kollektive oerienkomst regele wurde. Dy beide persintaazjes kinne sterk útinoar rinne. Yn lannen dêr't sektorale cao's algemien ferbinend ferklearre wurde kinne, of dêr't in grut part fan de wurkjouwers lid is fan in organisaasje dy't sektorale cao's ôfslút, kin de dekkingsgraad folle heger wêze as de organisaasjegraad. Ek wurknimmers dy't sels gjin lid fan in fakbûn binne kinne dan profitearje fan de resultaten fan kollektyf ûnderhanneljen. == It frijbûtersprobleem == It feit dat ek net-leden yn guon arbeidsmerkstelsels profitearje fan de arbeidsbetingsten dy't fakbûnen ûnderhannele hawwe, kin liede ta it saneamde frijbûtsersprobleem (''free-rider problem''). In wurknimmer kin dan profitearje fan it resultaat fan kollektive ûnderhannelingen sûnder sels kontribúsje te beteljen oan de organisaasje dy't dy ûnderhannelingen finansieret. Foar fakbûnen is dat in struktureel probleem, om't de foardielen fan in suksesfolle cao kollektyf wêze kinne, wylst de kosten fan organisaasje foar in grut part troch de leden droegen wurde. Yn Nederlân late de diskusje dêroer yn de jierren 1970 ûnder oare ta it saneamde ''vakbondstientje'', in finansjele bydrage fan wurkjouwers yn bepaalde regelingen yn ferbân mei it wurk dat fakbûnen foar in hiele sektor dienen. Foarstanners fan sokke regelingen stelle dat it net ridlik is as allinnich de leden betelje foar ûnderhannelingen dêr't ek net-leden fan profitearje. Tsjinstanners wize der ûnder oare op dat de finansjele ûnôfhinklikens fan fakbûnen fan wurkjouwers bewarre wurde moat. ILO-konvinsje 98 leit dêrom eksplisyt klam op beskerming fan wurknimmersorganisaasjes tsjin ynminging of kontrôle troch wurkjouwers.<ref name="ILO98"/> == Krityk en diskusje == Fakbûnen binne fan harren ûntstean ôf ûnderwerp fan politike, ekonomyske en maatskiplike diskusje. === Ekonomyske macht === Kritisy beskôgje fakbûnen soms as organisaasjes dy't troch kollektive macht leanen boppe it nivo bringe kinne dat sûnder fakbûnsynfloed op de arbeidsmerk ûntstean soe. Te hege arbeidskosten of te rigide arbeidsbetingsten soene yn beskate omstannichheden ynvestearringen, wurkgelegenheid of it konkurrinsjefermogen fan bedriuwen beheine kinne. Dêrfoaroer stiet de opfetting dat de arbeidsmerk net bestiet út folslein lykweardige yndividuele partijen. In grutte wurkjouwer kin in folle sterkere ûnderhannelingsposysje hawwe as in yndividuele wurknimmer. Fakbûnen kinne yn dy situaasje tsjinwicht biede en derfoar soargje dat in grutter part fan de ekonomyske opbringsten by wurknimmers telâne komt. Empirysk ûndersyk jout dêrom gjin ienfâldich en universeel antwurd op de fraach wat fakbûnen mei produktiviteit, winst en wurkgelegenheid dogge; de útkomst ferskilt neffens de ynstitúsjonele en ekonomyske kontekst.<ref name="OECDproductivity"/> === Fertsjintwurdiging === In oare diskusje giet oer de fraach hoe represintatyf in fakbûn is as mar in minderheid fan de wurknimmers lid is. Dat probleem kin grutter wurde as fakbûnsleden gemiddeld âlder binne of faker yn tradisjonele sektoaren wurkje as de arbeidsbefolking as gehiel. Dêrom besykje in protte fakbûnen jongeren, flekswurkers, migranten, selsstannigen en platfoarmwurkers sterker by har organisaasje te belûken. Oan de oare kant kin de ynfloed fan in fakbûn folle grutter wêze as it persintaazje leden suggerearret. As in fakbûn in cao ôfslút dy't foar in hiele sektor jildt, fertsjintwurdiget en beynfloedet de organisaasje yndirekt in folle gruttere groep wurknimmers as allinnich de eigen leden. === Insider-outsider-probleem === Yn de ekonomyske literatuer wurdt ek sprutsen oer in mooglike skieding tusken ''insiders'' en ''outsiders''. Neffens dy teory kinne fakbûnen benammen de belangen ferdigenje fan minsken dy't al in stabile baan hawwe, wylst wurkleazen, tydlike wurknimmers of minsken dy't de arbeidsmerk noch yn moatte minder sterk fertsjintwurdige wurde. Fakbûnen besykje dat probleem ûnder oare te ûnderfangen troch ek flekswurkers, útstjoerkrêften, jonge wurknimmers en wurkleazen te organisearjen. Ek kinne yn cao's ôfspraken makke wurde oer tydlike kontrakten, de trochstreaming nei fêst wurk en de ynstream fan nije wurknimmers. === Politike ferbining === Yn ferskate lannen hawwe fakbûnen histoarysk nauwe bannen mei politike partijen. Sokke bannen kinne de politike ynfloed fan de arbeidersbeweging fergrutsje, mar kinne ek ta krityk liede fan leden dy't in oare politike oertsjûging hawwe. In protte moderne fakbûnen beklamje dêrom harren formele selsstannigens, ek as der histoaryske of ideologyske bannen mei bepaalde politike streamingen besteane. === Stakingen en maatskiplike skea === Stakingen binne bedoeld om ekonomyske of maatskiplike druk út te oefenjen. Dêrtroch reitsje se faak net allinnich de wurkjouwer, mar ek klanten, reizgers, pasjinten of oare tredden. Benammen stakingen yn it iepenbier ferfier, de soarch, enerzjyfoarsjenning of oare essinsjele tsjinsten liede geregeld ta diskusje oer de ôfwaging tusken it stakingsrjocht en de belangen fan de maatskippij. Ynternasjonale en Europeeske rjochtspraak lit ûnder beskate omstannichheden beheiningen fan fakbûnsrjochten ta, mar sokke beheiningen moatte in wetlike basis hawwe, in legitimearre doel tsjinje en proporsjoneel wêze.<ref name="ECHR"/> == Fakbûnen yn de 21e iuw == === Delgong fan lidmaatskip === Yn in tal yndustrialisearre lannen is de fakbûnsorganisaasjegraad sûnt de lêste desennia fan de 20e iuw ôfnommen. Dat wurdt ûnder oare yn ferbân brocht mei it ôfnimmen fan tradisjonele grutyndustry, de groei fan de tsjinstesektor, mear tydlike en fleksibele arbeidsrelaasjes, yndividualisearring, globalisearring en feroaringen yn de gearstalling fan de arbeidsbefolking. Ek de groei fan lytse bedriuwen en it tanimmend tal minsken mei minder fêste arbeidsrelaasjes meitsje tradisjonele fakbûnsorganisaasje yn guon sektoaren dreger. De ûntwikkeling is lykwols net yn alle lannen itselde. Yn guon steaten bliuwt it fakbûnslidmaatskip relatyf heech en ek binnen ien lân kinne grutte ferskillen tusken sektoaren bestean. === Flekswurk en selsstannigen === Tradisjonele fakbûnen binne ûntstien yn in arbeidsmerk dêr't in grut part fan de wurknimmers in dúdlike wurkjouwer en in relatyf fêste arbeidsrelaasje hie. De groei fan tydlike kontrakten, útsjoerwurk, skynselsstannigens en oare fleksibele foarmen fan wurk stelt fakbûnen foar nije organisaasjefragen. By selsstannigen spilet dêrneist de fraach yn hoefier't kollektyf ûnderhanneljen mooglik is sûnder yn konflikt te kommen mei it konkurrinsjerjocht. Benammen by selsstannigen dy't ekonomysk sterk ôfhinklik binne fan ien opdrachtjouwer of platfoarm is de tradisjonele grins tusken wurknimmer en selsstannige minder dúdlik wurden. === Platfoarmekonomy === De opkomst fan digitale platfoarms foar taksytsjinsten, mielbesoarging en oare foarmen fan wurk hat de diskusje oer de definysje fan wurknimmer en wurkjouwer op 'e nij aktueel makke. Platfoarmwurkers kinne formeel as selsstannige registrearre wêze, wylst der diskusje bestiet oer de fraach oft de relaasje yn de praktyk mear op in arbeidsoerienkomst liket. Fakbûnen binne yn ferskate lannen dwaande mei it organisearjen fan sokke wurkers en mei juridyske prosedueres oer harren arbeidsstatus. Dêrnjonken ûnderhannelje guon organisaasjes oer minimumtariven, fersekeringen en transparânsje by it brûken fan algoritmen troch digitale platfoarms. === Globalisearring === De globalisearring fan produksje hat de ûnderhannelingsposysje fan nasjonale fakbûnen feroare. Multynasjonale bedriuwen kinne produksje oer ferskate lannen ferdiele en yn guon gefallen ynvestearringen of wurkgelegenheid ferpleatse. Dêrtroch kin in arbeidskonflikt dat formeel binnen ien lân plakfynt dochs in ynternasjonale diminsje hawwe. As reaksje dêrop hawwe fakbûnen de ynternasjonale gearwurking útwreide. Ynternasjonale fakbûnsfederaasjes besykje arbeidsnoarmen yn wrâldwide leveringsketens te ferbetterjen en meitsje soms ôfspraken mei multynasjonale ûndernimmingen oer de minimale rjochten fan wurknimmers yn ferskate lannen. === Automatisearring en keunstmjittige yntelliginsje === Automatisearring en [[keunstmjittige yntelliginsje]] kinne besteande funksjes feroarje of ferdwine litte en tagelyk nije foarmen fan wurkgelegenheid kreëarje. Fakbûnen hâlde har dêrom hieltyd faker dwaande mei omskoalling, gegevensbeskerming, algoritmysk management en de fraach hoe't produktiviteitswinsten troch nije technology ferdield wurde moatte. Kollektive ûnderhannelingen kinne dêrtroch ek gean oer de wize wêrop technology ynfierd wurdt. Sa kinne fakbûnen ôfspraken meitsje oer tafersjoch op wurknimmers, automatyske prestaasjemjitting, it gebrûk fan persoansgegevens en de gefolgen fan automatisearring foar de wurkgelegenheid. === Klimaattransysje === De oergong nei in klimaatneutralere ekonomy kin banen yn bygelyks fossile yndustryen feroarje of ferdwine litte, wylst yn oare sektoaren nije wurkgelegenheid ûntstiet. Binnen de ynternasjonale fakbûnsbeweging wurdt yn dat ferbân faak praat oer in ''rjochtfeardige transysje'' (Ingelsk: ''just transition''). Dat begryp giet út fan it prinsipe dat klimaatbelied net los sjoen wurde moat fan sosjaal belied. Wurknimmers dy't troch ekonomyske feroaringen harren baan of berop ferlieze, soene neffens dat konsept tagong krije moatte ta omskoalling, ynkommensbeskerming en nije wurkgelegenheid. == Betsjutting fan kollektyf ûnderhanneljen foar ûngelikens == Undersyk fan de ILO jout oan dat kollektyf ûnderhanneljen in rol spylje kin by it ferminderjen fan leansûngelikens. Kollektive oerienkomsten kinne benammen de ferskillen yn it ûnderste en middelste part fan de leanferdieling beheine troch minimumtariven en fêste leanskalen ôf te praten.<ref name="ILO2022"/> In hege dekkingsgraad betsjut lykwols net automatysk dat alle foarmen fan ekonomyske ûngelikens ferdwine. De útkomst hinget ûnder oare ôf fan wa't ûnder de oerienkomsten falt, op hokker nivo ûnderhannele wurdt, hokker ôfspraken makke wurde en hoe't belestingen, minimumleanen en sosjale útkearingen yn in lân regele binne. In ILO-stúdzje út 2026 nei arbeidsmerkkonsintraasje fûn dat ynstitúsjes lykas fakbûnen, kollektyf ûnderhanneljen en minimumleanen de relaasje tusken konsintrearre arbeidsmerken en leansûngelikens ferswakje kinne.<ref name="ILO2026">Clemente Pignatti en Sévane Ananian, ''Labour market concentration and wage inequality: A cross-country descriptive analysis'', ILO Working Paper 167, International Labour Organization, 25 maart 2026, doi:10.54394/00033457.</ref> == Fakbûn en sosjale dialooch == It begryp sosjale dialooch wurdt ûnder oare troch de ILO brûkt foar oerlis, ûnderhanneling en ynformaasje-útwikseling tusken fertsjintwurdigers fan oerheden, wurkjouwers en wurknimmers. Fakbûnen kinne dêr op ferskillende nivo's oan meidwaan, fan it yndividuele bedriuw oant it nasjonale, Europeeske en ynternasjonale nivo. Yn guon lannen bestiet in formeel tripartyt systeem dêr't oerheid, wurkjouwers en wurknimmers as trije partijen mei-inoar oerlizze. De ILO sels is ek tripartyt organisearre: fertsjintwurdigers fan oerheden, wurkjouwers en wurknimmers hawwe alle trije in formele posysje binnen de organisaasje. == Autonomy fan fakbûnen == Foar it funksjonearjen fan in fakbûn is ûnôfhinklikens fan sawol de oerheid as de wurkjouwer fan grut belang. ILO-konvinsje 87 bepaalt dat oerheden har ûnthâlde moatte fan ynminging dy't it rjocht fan wurknimmersorganisaasjes beheint om sels harren bestjoer, aktiviteiten en programma's te bepalen.<ref name="ILO87"/> ILO-konvinsje 98 beskermet wurknimmersorganisaasjes dêrneist tsjin ynminging fan wurkjouwers. Dêrûnder falt bygelyks it troch in wurkjouwer oprjochtsjen of finansjeel kontrolearjen fan in wurknimmersorganisaasje mei as doel dy ûnder wurkjouwerskontrôle te bringen.<ref name="ILO98"/> Dat prinsipe moat derfoar soargje dat in fakbûn de belangen fan syn leden selsstannich en sûnder druk fan de tsjinpartij fertsjintwurdigje kin. == Sjoch ek == * [[Staking]] * [[Wurkjouwer]] * [[Wurknimmer]] == Boarnen, noaten en referinsjes == <references/> == Literatuer == * Freeman, Richard B. en James L. Medoff, ''What Do Unions Do?'', Basic Books, New York, 1984. ISBN 9780465091324. * Orth, John V., ''Combination and Conspiracy: A Legal History of Trade Unionism, 1721–1906'', Oxford University Press, Oxford, 1991. ISBN 9780198252993. * Webb, Sidney en Beatrice Webb, ''The History of Trade Unionism'', Longmans, Green and Co., Londen, ferskate útjeften. * International Labour Organization, ''Collective Bargaining: A Policy Guide'', Genève, 2015. * International Labour Organization, ''Social Dialogue Report 2022: Collective bargaining for an inclusive, sustainable and resilient recovery'', Genève, 2022. ISBN 9789220364482. * International Labour Organization, ''A Review of Wage Setting through Collective Bargaining'', Genève, 2023. * OECD, ''Negotiating Our Way Up: Collective Bargaining in a Changing World of Work'', OECD Publishing, Parys, 2019. * Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Beknopte geschiedenis van 150 jaar vakbeweging''. [[Kategory:Arbeid]] [[Kategory:Arbeidsrjocht]] [[Kategory:Organisaasje]] [[Kategory:Sosjale skiednis]] b0qc165e2yeao7ckc17w12dhzgolkoo 1239087 1239071 2026-08-23T20:26:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Literatuer */ defsort, kt 1239087 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Bijeenkomst in de RAI Herman Bode spreekt stakers toe, Bestanddeelnr 930-7042.jpg|thumb|Fakbûnslieder [[Herman Bode]] sprekt op 4 maart 1980 stakende wurknimmers ta yn ´e RAI yn Amsterdam.]] '''Fakbûn''' is in organisaasje fan [[wurknimmer]]s dy't harren ferienigje om mienskiplike ekonomyske, sosjale en beropsmjittige belangen te behertigjen. In fakbûn wurdt ek wol in ''fakferiening'', ''wurknimmersferiening'', ''wurknimmersorganisaasje'' of ''syndikaat'' neamd. Fakbûnen ûnderhannelje ûnder oare mei [[wurkjouwer]]s en wurkjouwersorganisaasjes oer lean, wurktiid, pensjoen, ferlof, wurkfeiligens en oare [[arbeidsbetingst]]en. In wichtich middel dêrby is it [[kollektyf ûnderhanneljen]], dat útrinne kin op in [[kollektive arbeidsoerienkomst]] (kao; yn Nederlân ornaris ''cao'' neamd). As ûnderhanneljen gjin oerienkomst opsmyt, kinne fakbûnen ûnder beskate betingsten kollektive aksjes organisearje, lykas in [[staking]]. Fakbûnen binne ûntstien út âldere foarmen fan ûnderlinge help en beropsorganisaasje, mar de moderne fakbûnsbeweging ûntjoech him benammen yn de 18e en 19e iuw yn it spoar fan de [[Yndustriële Revolúsje]]. De groei fan fabryksarbeid en leanarbeid brocht grutte groepen arbeiders yn in posysje dêr't yndividueel ûnderhanneljen mei in wurkjouwer mar beheinde macht joech. Troch har te organisearjen koene arbeiders kollektyf oer lean en arbeidsomstannichheden ûnderhannelje.<ref name="Orth">John V. Orth, ''Combination and Conspiracy: A Legal History of Trade Unionism, 1721–1906'', Oxford University Press, Oxford, 1991, ISBN 9780198252993.</ref> It rjocht om in fakbûn op te rjochtsjen of derby te kommen wurdt ynternasjonaal as in fûneminteel minskerjocht beskôge. Kêst 23, lid 4, fan de [[Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske]] út 1948 bepaalt dat elkenien it rjocht hat fakbûnen op te rjochtsjen en der lid fan te wurden om syn belangen te beskermjen.<ref name="UDHR">Feriene Naasjes, ''Universal Declaration of Human Rights'', 10 desimber 1948, kêst 23 lid 4.</ref> Ek yn de konvinsjes 87 en 98 fan de [[Ynternasjonale Arbeidsorganisaasje]] (ILO) en yn Europeeske ferdraggen binne de frijheid fan fakferiening en it rjocht op kollektyf ûnderhanneljen fêstlein.<ref name="ILO87">International Labour Organization, ''Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No. 87)'', 9 july 1948, benammen kêsten 2–5 en 10.</ref><ref name="ILO98">International Labour Organization, ''Right to Organise and Collective Bargaining Convention, 1949 (No. 98)'', 1 july 1949, benammen kêsten 1–4.</ref> == Begryp == It karakteristike fan in fakbûn is dat er wurknimmers net allinnich yndividueel, mar benammen ''kollektyf'' fertsjintwurdiget. In yndividuele wurknimmer hat ornaris minder ûnderhannelingsmacht as in wurkjouwer, benammen as de wurkjouwer út in grut bedriuw of in grutte organisaasje bestiet. Troch de belangen fan in grut tal wurknimmers byinoar te bringen besiket in fakbûn dat ferskil yn ûnderhannelingsmacht lytser te meitsjen. De ILO brûkt yn har ynternasjonale arbeidsnoarmen de bredere term ''workers' organisation''. Yn ILO-konvinsje 87 wurdt sa'n organisaasje omskreaun as in organisaasje fan wurknimmers dy't ta doel hat de belangen fan wurknimmers te befoarderjen en te ferdigenjen.<ref name="ILO87"/> In fakbûn moat ûnderskieden wurde fan in [[wurkjouwersorganisaasje]], dy't de belangen fan wurkjouwers behertiget, en fan in [[ûndernimmingsried]], dy't de meiwurkers binnen ien ûndernimming fertsjintwurdiget. Ek is in fakbûn net itselde as in [[beropsferiening]], dy't benammen rjochte wêze kin op de ûntwikkeling fan in berop of fakgebiet en net needsaaklikerwize oer arbeidsbetingsten ûnderhannelet. Fakbûnen binne likemin politike partijen, hoewol't se yn ferskate lannen histoarysk nauwe bannen mei politike bewegingen en partijen hân hawwe. == Doelen en taken == De konkrete doelen fan fakbûnen ferskille nei lân, sektor en ideologyske eftergrûn. De kearn fan harren wurk bestiet lykwols út kollektyf ûnderhanneljen, yndividuele belangenbehertiging, juridyske stipe, it organisearjen fan kollektive aksjes en it fertsjintwurdigjen fan wurknimmers yn it maatskiplike en politike debat. === Lean en arbeidsbetingsten === Ien fan de wichtichste funksjes fan in fakbûn is it ûnderhanneljen oer arbeidsbetingsten. Dêrby giet it net allinnich om it lean, mar ek om saken lykas leanferhegingen, minimumleanen binnen in bedriuw of sektor, wurktiid, oerwurk, fakânsje, ferlof, pensjoen, reiskosten, thúswurk, fleksibele wurktiden, oplieding, wurkdruk, baanfeiligens, reorganisaasjes, ûntslach, feilichheid op it wurk, gelikense behanneling en regelingen foar sykte of arbeidsûngeskiktheid. De ILO beskriuwt kollektyf ûnderhanneljen as ûnderhannelingen tusken oan de iene kant ien of mear wurkjouwers of wurkjouwersorganisaasjes en oan de oare kant ien of mear wurknimmersorganisaasjes. Sokke ûnderhannelingen kinne sawol oer konkrete arbeidsbetingsten as oer de bredere ferhâldingen tusken wurkjouwers en wurknimmers gean.<ref name="ILOcollective">International Labour Organization, ''Collective Bargaining: A Policy Guide'', Genève, ILO, 2015; sjoch ek ILO Convention No. 154, kêst 2.</ref> === Yndividuele belangenbehertiging === Njonken de kollektive funksje biede in soad fakbûnen har leden yndividuele stipe. In fakbûn kin bygelyks helpe by in konflikt oer ûntslach, salaris, sykte, arbeidsûngeskiktheid, wurktiid, pensjoen of diskriminaasje. In protte gruttere fakbûnen beskikke oer juridyske meiwurkers of oare saakkundigen dy't leden advisearje en, as dat nedich is, bystean yn prosedueres tsjin in wurkjouwer. Yn de rin fan de 20e en 21e iuw is dy tsjinstferlienende kant fan it fakbûnswurk yn ferskate lannen wichtiger wurden. Dêr stiet tsjin oer dat fakbûnen fan oarsprong foaral kollektive organisaasjes binne. Harren ynfloed is net allinnich basearre op de tsjinsten dy't sy oan yndividuele leden leverje, mar benammen op it fermogen fan wurknimmers om mienskiplik op te treden. === Wurkfeiligens en sûnens === Fakbûnen hâlde har ek dwaande mei de feilichheid en sûnens fan wurknimmers. Yn it ferline lei de klam benammen op it foarkommen fan ûngemakken, beskerming tsjin gefaarlike stoffen en feilich gebrûk fan masines. Yn de moderne arbeidsmerk spylje dêrneist saken as hege wurkdruk, psychososjale arbeidsbelesting, geweld, yntimidaasje en seksueel oerlêst in grutte rol. Troch kollektive oerienkomsten kinne fakbûnen mei wurkjouwers ôfspraken meitsje dy't fierder geane as de minimumstanderts dy't yn de wet fêstlein binne. Sa kinne der ekstra maatregels komme foar feilich wurkjen, previnsje, rêsttiden of de beskerming fan kwetsbere groepen wurknimmers. === Sosjale en politike belangenbehertiging === Om't arbeidsomstannichheden sterk beynfloede wurde troch oerheidsbelied, hâlde fakbûnen har faak ek mei bredere maatskiplike ûnderwerpen dwaande. Dêrby kin it gean om it minimumlean, belestingen, sosjale fersekeringen, pensjoenen, wurkleazensútkearingen, arbeidsmigraasje, ûnderwiis, beropsoplieding, klimaatbelied, yndustrybelied en de bestriding fan diskriminaasje op de arbeidsmerk. De mjitte wêryn't fakbûnen har mei politike saken dwaande hâlde, ferskilt sterk. Guon organisaasjes sjogge harsels útdruklik as in bredere maatskiplike beweging, wylst oare fakbûnen har benammen rjochtsje op arbeidsbetingsten en direkte beropsbelangen. Yn in protte lannen bestiet boppedat in histoaryske relaasje tusken fakbûnen en politike partijen, benammen partijen dy't út de arbeidersbeweging fuortkommen binne. == Organisaasje == De basis fan in fakbûn wurdt foarme troch de leden. Dy betelje meastal kontribúsje, dêr't ûnder oare it personiel, juridyske stipe, kampanjes, opliedingen en yn guon gefallen stakingsútkearingen út betelle wurde. Wa't lid wurde kin, hinget ôf fan it type fakbûn. Guon organisaasjes rjochtsje har op ien berop of bedriuw, oare op in hiele sektor of sels op wurknimmers út in grut tal ferskillende bedriuwstûken. Moderne fakbûnen litte soms ek wurkleazen, pensjonearren, studinten of selsstannigen ta. Yn in grut tal fakbûnen binne de leden op de wurkflier organisearre yn bedriuwsgroepen, ôfdielingen of kadergroepen. Aktive leden kinne as fakbûnsfertsjintwurdiger optrede en it kontakt ûnderhâlde tusken de meiwurkers en de profesjonele fakbûnsorganisaasje. Sa'n organisaasje op de wurkflier is wichtich, om't in fakbûn syn ûnderhannelingsmacht net allinnich oan it absolute tal leden ûntliend, mar ek oan de fraach oft dy leden ree en by steat binne om kollektyf op te treden. Yndividuele fakbûnen kinne har oanslute by in gruttere fakbûnsintrale of konfederaasje. Sa'n sintrale bringt ferskate fakbûnen byinoar en behertiget saken dy't meardere sektoaren of de hiele arbeidsmerk oanbelangje. Yn Nederlân binne ûnder oare de [[Federatie Nederlandse Vakbeweging]] (FNV) en it [[Christelijk Nationaal Vakverbond]] (CNV) bekende foarbylden. Histoarysk bestiene yn in soad Europeeske lannen ferskillende fakbûnsstreamingen neistinoar, bygelyks sosjalistyske, kommunistyske, roomsk-katolike, protestantsk-kristlike, anargistyske en liberale organisaasjes. De measte fakbûnen binne formeel demokratyske ferienings mei statuten en keazen bestjoersorganen. Leden kinne fia ledengearkomsten, kongressen, ôfdielingen, ferkiezingen of referinda ynfloed útoefenje op it belied. De ILO beskôget it rjocht fan fakbûnen om har eigen statuten op te stellen, sels fertsjintwurdigers te kiezen en de eigen aktiviteiten en programma's te bepalen as in wêzentlik ûnderdiel fan de frijheid fan fakferiening.<ref name="ILO87"/> == Soarten fakbûnen == Yn de skiednis binne ferskillende modellen fan fakbûnsorganisaasje ûntstien. De âldste moderne fakbûnen wiene faak ''beropsfakbûnen'', dy't minsken mei itselde of in besibbe ambacht organisearren. Typografen, timmerlju, masinisten en oare oplaat fakarbeiders hiene faak eigen organisaasjes. Ek hjoed besteane der noch fakbûnen dy't benammen ien berop of in dúdlik ôfbeakene funksjegroep fertsjintwurdigje. Mei de groei fan de grutyndustry ûntstie dêrneist it ''yndustryfakbûn''. Sa'n organisaasje besiket alle wurknimmers yn in bepaalde yndustry te organisearjen, ûnôfhinklik fan harren spesifike berop. Yn in metaalbedriuw kinne bygelyks monteurs, lassers, magazynmeiwurkers en administratyf personiel by deselde yndustryfakbûn oansletten wêze. Dat model waard benammen yn de 20e iuw wichtich, doe't grutte yndustriële bedriuwen tûzenen minsken yn in grut ferskaat oan funksjes yn tsjinst hiene. Troch fúzjes en reorganisaasjes binne yn ferskate lannen ek ''algemiene fakbûnen'' ûntstien dy't wurknimmers út in soad ferskillende sektoaren organisearje. Oan de oare kant besteane der ek ''bedriuwsfakbûnen'' dy't allinnich de meiwurkers fan ien bedriuw of bedriuwsgroep fertsjintwurdigje. Benammen yn East-Aziatyske lannen hat dy foarm in wichtige histoaryske rol spile. Yn de publike sektor besteane fakbûnen foar ûnder oare amtners, ûnderwizers, plysjepersoniel en oare meiwurkers fan oerheidstsjinsten. De juridyske posysje fan dy groepen ferskilt fan lân ta lân. Foar militêren, plysjepersoniel en bepaalde oare essinsjele beroppen kinne bygelyks beheiningen jilde op it rjocht om te organisearjen of te staken.<ref name="ILO87"/><ref name="ILO98"/> == Kollektyf ûnderhanneljen == [[Kollektyf ûnderhanneljen]] is ien fan de kearnaktiviteiten fan in fakbûn. Ynstee fan dat elke wurknimmer yndividueel oer syn arbeidsbetingsten ûnderhannelet, wurdt in gruttere groep troch de fakbûn fertsjintwurdige. De útkomst fan sokke ûnderhannelingen kin in [[kollektive arbeidsoerienkomst]] wêze. Sa'n oerienkomst kin jilde foar ien bedriuw, in groep bedriuwen, in hiele sektor of, yn guon arbeidsmerkstelsels, foar in grut part fan de nasjonale arbeidsmerk. De ûnderwerpen fan kollektyf ûnderhanneljen binne folle breder as allinnich it lean. Ek wurktiid, fakânsje, oplieding, wurkfeiligens, gelikense behanneling, reorganisaasjes, pensjoen en de ynfiering fan nije technology kinne ûnderdiel fan de ûnderhannelingen wêze.<ref name="ILOportal">International Labour Organization, ''Collective bargaining and labour relations'', ILO Topic Portal, rieplachte 23 augustus 2026.</ref> De wize wêrop kollektyf ûnderhanneljen organisearre is, ferskilt sterk. Yn guon lannen wurde de wichtichste arbeidsbetingsten op it nivo fan it yndividuele bedriuw fêststeld. Yn oare lannen hawwe sektorale oerienkomsten folle mear gewicht. Ek besteane der systemen dêr't nasjonale, sektorale en bedriuwsoerienkomsten neistinoar funksjonearje. Sektorale oerienkomsten kinne foarkomme dat bedriuwen binnen deselde sektor yn it foarste plak mei-inoar konkurrearje troch de leanen of oare arbeidsbetingsten te ferleegjen. Bedriuwsûnderhannelingen kinne dêrfoaroer mear romte jaan om de arbeidsbetingsten oan de ekonomyske situaasje fan ien spesifyk bedriuw oan te passen. De ''dekkingsgraad fan kollektyf ûnderhanneljen'' jout oan hokker persintaazje fan de wurknimmers ûnder in kollektive oerienkomst falt. Dy dekkingsgraad moat net betize wurde mei de ''organisaasjegraad'', it persintaazje wurknimmers dat sels lid is fan in fakbûn. Yn guon lannen lizze dy twa sifers ticht byinoar, mar yn oare lannen falt in folle grutter part fan de wurknimmers ûnder in kollektive oerienkomst as dat der fakbûnsleden binne. Dat kin bygelyks trochdat sektorale oerienkomsten ek jilde foar wurknimmers dy't sels gjin lid fan in fakbûn binne. == Kollektyf optreden == As ûnderhannelingen fêstrinne, kinne fakbûnen ta kollektyf optreden oergean. De bekendste foarm is de [[staking]], wêrby't wurknimmers foar koartere of langere tiid ophâlde mei wurkjen. Dêrnjonken besteane ûnder oare koarte wurkûnderbrekkings, stiptheidsaksjes, demonstraasjes, manifestaasjes en aksjes dêr't wurknimmers alle prosedueres en regels sa strikt mooglik folgje, sadat it arbeidsproses fertraget. It doel fan sokke aksjes is meastal om de ûnderhannelingsposysje fan de wurknimmers te fersterkjen. In kollektive aksje kin him rjochtsje op ien wurkjouwer, mar ek op in hiele bedriuwstûke of, yn beskate gefallen, op de oerheid. Om stakers finansjeel stypje te kinnen, hawwe guon fakbûnen in ''stakingskas'' of ''wjerstânskas''. Wurknimmers dy't fanwegen in troch de fakbûn organisearre staking gjin lean ûntfange, kinne dêr ûnder bepaalde betingsten in útkearing út krije. Sokke fûnsen wiene histoarysk fan grut belang, om't in wurkjouwer mei grutte finansjele reserves in lang konflikt meastal makliker úthâlde koe as in yndividuele arbeider sûnder ynkommen. == Juridyske posysje == De juridyske status fan fakbûnen ferskilt fan lân ta lân. Yn demokratyske rjochtssteaten wurdt de frijheid fan fakferiening yn it algemien beskôge as in ûnderdiel fan de frijheid fan feriening en as in wichtich sosjaal grûnrjocht. === Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske === Yn 1948 naam de Algemiene Gearkomste fan de [[Feriene Naasjes]] de Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske oan. Kêst 23, lid 4, erkent it rjocht fan elkenien om fakbûnen op te rjochtsjen en derby te kommen om syn belangen te beskermjen.<ref name="UDHR"/> === Ynternasjonale Arbeidsorganisaasje === De [[Ynternasjonale Arbeidsorganisaasje]] hat ferskate ynternasjonale noarmen oer de rjochten fan wurknimmers en harren organisaasjes opsteld. Twa dêrfan binne fan bysûnder belang foar fakbûnen. ''ILO-konvinsje 87'' út 1948 giet oer de frijheid fan feriening en de beskerming fan it rjocht om organisaasjes te foarmjen. De konvinsje jout wurknimmers en wurkjouwers it rjocht om sûnder foarôfgeande tastimming organisaasjes fan eigen kar op te rjochtsjen en dêr lid fan te wurden. Dy organisaasjes moatte yn prinsipe sels har bestjoer, aktiviteiten en programma's bepale kinne en meie net samar troch bestjoerlike autoriteiten opheft wurde.<ref name="ILO87"/> ''ILO-konvinsje 98'' út 1949 giet oer it rjocht op organisaasje en kollektyf ûnderhanneljen. De konvinsje bepaalt ûnder oare dat wurknimmers beskerme wurde moatte tsjin diskriminaasje fanwegen fakbûnslidmaatskip of fakbûnsaktiviteiten. Ek moatte wurknimmers- en wurkjouwersorganisaasjes beskerme wurde tsjin ynminging yn inoars organisaasje. De konvinsje freget steaten fierders om frijwillige kollektive ûnderhannelingen te befoarderjen.<ref name="ILO98"/> De frijheid fan feriening en de effektive erkenning fan it rjocht op kollektyf ûnderhanneljen hearre ta de fûnemintele prinsipes en rjochten op it wurk dy't troch de ILO erkend wurde. === Europa === Kêst 11 fan it [[Jeropeesk Ferdrach foar de Rjochten fan de Minske]] beskermet de frijheid fan feriening en neamt dêrby útdruklik it rjocht om fakbûnen op te rjochtsjen en derby te kommen. It [[Jeropeesk Hof foar de Rjochten fan de Minske]] hat yn syn rjochtspraak fêststeld dat effektive fakbûnsfrijheid mear omfiemet as allinnich it formele bestean fan in fakbûn. Dêr kin ek it rjocht op kollektyf ûnderhanneljen ûnder falle.<ref name="ECHR">European Court of Human Rights, ''Guide on Article 11 of the European Convention on Human Rights – Freedom of assembly and association'', ferzje bywurke oant 28 febrewaris 2026, haadstik oer trade unions.</ref> Ek it [[Hânfêst fan de grûnrjochten fan de Jeropeeske Uny]] befettet bepalingen oer fakbûnsrjochten. Kêst 28 erkent it rjocht fan wurknimmers, wurkjouwers en harren organisaasjes om kollektive oerienkomsten te ûnderhanneljen en te sluten en, by belangekonflikten, kollektyf op te treden, mei dêrûnder it stakingsrjocht.<ref name="EU28">Jeropeeske Uny, ''Hânfêst fan de grûnrjochten fan de Jeropeeske Uny'', kêst 28.</ref> Yn [[Rjochtline (EU) 2022/2041]] oer adekwate minimumleanen wurdt ek it befoarderjen fan kollektyf ûnderhanneljen oer lean neamd. Lidsteaten dêr't de dekkingsgraad fan kollektyf ûnderhanneljen ûnder de 80 persint leit, moatte in ramt en in aksjeplan opstelle om dat ûnderhanneljen te befoarderjen. Dy 80 persint is gjin ferplichte einresultaat, mar in drompel dy't de ferplichting ta it opstellen fan sa'n plan aktivearret.<ref name="EUminimum">Jeropeesk Parlemint en Ried, ''Rjochtline (EU) 2022/2041 fan 19 oktober 2022 oer adekwate minimumleanen yn de Jeropeeske Uny'', kêst 4.</ref> Denemark besocht de rjochtline troch it [[Hof fan Justysje fan de Jeropeeske Uny]] ûnjildich ferklearje te litten. Yn syn arrest fan 11 novimber 2025 ferneatige it Hof parten fan kêst 5 oer de fêststelling fan wetlike minimumleanen, mar liet it kêst oer kollektyf ûnderhanneljen yn stân. It Hof beklamme dêrby ûnder oare dat de 80-prosintdrompel de lidsteaten net ferplichtet om dy dekkingsgraad feitlik te berikken.<ref name="EUcourt2025">Hof fan Justysje fan de Jeropeeske Uny, 11 novimber 2025, ''Denmark v Parliament and Council'', saak C-19/23, ECLI:EU:C:2025:865, benammen r.o. 76–85.</ref> == Skiednis == === Foarrinners === Kollektive organisaasje fan minsken dy't itselde ambacht útoefenen bestie al lang foar it ûntstean fan moderne fakbûnen. Yn it midsiuwske Jeropa wiene ambachtslju bygelyks organisearre yn [[gilde]]n. Sokke gilden wiene lykwols gjin fakbûnen yn de moderne betsjutting. Sy koene sawol masters as wurkjouwers omfiemje en hiene ek funksjes op it mêd fan merkregulearring, kwaliteitskontrôle en beropsoplieding. Yn de iere moderne tiid ûntstiene ûnder ambachtslju en gesellen ferskate foarmen fan ûnderlinge bystân. Sokke organisaasjes koene leden stypje by sykte, dea, wurkleazens of in arbeidskonflikt. Ut dat soarte fan ûnderlinge helporganisaasjes ûntstiene yn ferskate lannen letter permanintere wurknimmersorganisaasjes. De krekte relaasje tusken de midsiuwske gilden en de moderne fakbûnen is ûnder histoarisy ûnderwerp fan diskusje. De moderne fakbûnsbeweging is yn alle gefallen yn it foarste plak ferbûn mei de ûntwikkeling fan kapitalistyske leanarbeid en de yndustrialisaasje.<ref name="Orth"/> === Yndustriële Revolúsje === De [[Yndustriële Revolúsje]] feroare fan de twadde helte fan de 18e iuw ôf de arbeidsferhâldingen yn West-Jeropa yngripend. Grutte oantallen minsken kamen as leanarbeider yn fabriken, minen, havens en oare bedriuwen te wurkjen. Yn de earste fazen fan de yndustrialisaasje bestie yn in protte sektoaren amper wetlike beskerming fan wurknimmers. Lange wurkdagen, lege leanen, ûnfeilige arbeidsomstannichheden en bernearbeid kamen in soad foar. Omdat in yndividuele arbeider yn sa'n situaasje mar in beheinde ûnderhannelingsposysje hie, ûntstienen hieltyd mear organisaasjes dy't mienskiplik mei wurkjouwers oer lean en wurktiid ûnderhannelje woene. Sokke kombinaasjes waarden troch oerheden en wurkjouwers lykwols gauris mei erchtinken besjoen. Yn ferskate lannen waarden arbeiderskombinaasjes beheind of sels ferbean, om't se as in bedriging foar de iepenbiere oarder of de frije merk sjoen waarden. === Grut-Brittanje === [[Grut-Brittanje]] spile troch syn iere yndustrialisaasje in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan de moderne fakbûnsbeweging. De Britske ''Combination Acts'' fan 1799 en 1800 beheinden kombinaasjes fan arbeiders dy't kollektyf oer ûnder oare lean en wurktiid optrede woene. Dy wetjouwing waard yn 1824 foar in grut part ynlutsen, hoewol't nei in weach fan arbeidskonflikten yn 1825 wer nije beheiningen ynfierd waarden.<ref name="Orth"/> Yn de rin fan de 19e iuw ûntstiene hieltyd mear permaninte fakbûnen. Yn it earstoan wiene dat benammen organisaasjes fan kwalifisearre ambachtslju, mar letter waarden ek grutte groepen minder spesjalisearre arbeiders organisearre. Yn 1868 waard it [[Trades Union Congress]] (TUC) oprjochte as koepel fan Britske fakbûnen. De Britske ''Trade Union Act 1871'' joech fakbûnen in folle dúdliker juridyske status. De wet bepaalde ûnder oare dat de doelen fan in fakbûn net inkeld fanwegen it beheinen fan de frije hannel as strafber beskôge wurde mochten en makke registraasje fan fakbûnen mooglik.<ref name="TUA1871">Feriene Keninkryk, ''Trade Union Act 1871'', 34 & 35 Vict. c. 31, 29 juny 1871.</ref> De Britske ûntwikkeling hie grutte ynfloed op arbeidersorganisaasjes yn oare yndustrialisearjende lannen. === Kontinintaal Jeropa === Ek yn Frankryk, Dútslân, Belgje, Nederlân en oare Europeeske lannen ûntstiene yn de 19e iuw wurknimmersorganisaasjes. Harren ûntwikkeling waard beynfloede troch nasjonale wetjouwing, religy, politike bewegingen en it tempo fan de yndustrialisaasje. Binnen de Europeeske fakbûnsbeweging ûntstiene ferskillende ideologyske tradysjes. In part fan de fakbûnen stie ticht by de sosjalistyske of sosjaaldemokratyske arbeidersbeweging, wylst oare organisaasjes in kristlike, anargistyske, syndikalistyske, kommunistyske of liberale eftergrûn hiene. Yn guon lannen ûntstie in sterke bân tusken fakbûnen en politike arbeiderspartijen, wylst oare fakbûnen krekt harren politike ûnôfhinklikens beklammen. === Fan ambachtsfakbûn nei massafakbûn === [[Ofbyld:Garment Workers on Strike, New York City circa 1913.jpg|thumb|Meiwurkers fan Garment oan it staken yn New York City om 1900 hinne.]] De earste fakbûnen organisearren faak in relatyf beheind tal oplaat fakarbeiders. Mei de groei fan de grutyndustry waard dat model hieltyd faker oanfolle of ferfongen troch fakbûnen dy't hiele yndustryen organisearren. Yn de lette 19e en iere 20e iuw groeiden fakbûnen yn in grut tal lannen út ta massabewegingen. Sy bouden profesjonele bestjoeren, stakingskassen, eigen kranten, opliedingssintra en in breed skala oan tsjinsten foar leden op. Fakbûnen spilen yn ferskillende lannen in rol by de striid foar de acht-oeredei, arbeidsfeiligens, fersekering tsjin ûngemakken, pensjoenen, wurkleazensbeskerming en betelle fakânsje. Dy ûntjouwingen wiene lykwols net allinnich it resultaat fan fakbûnsaksje, mar kamen ta stân yn wikselwurking mei politike partijen, sosjale bewegingen, oerheden en wurkjouwers. === Tweintichste iuw === Yn de 20e iuw waarden fakbûnen yn in grut part fan Jeropa en Noard-Amearika ynstitúsjonalisearre as formele ûnderhannelingspartners. Yn ferskate lannen kamen nasjonale systemen fan sosjaal oerlis ta stân, dêr't oerheid, wurkjouwersorganisaasjes en fakbûnen mei-inoar oerlisden oer ekonomysk en sosjaal belied. Yn autoritêre en totalitêre steaten waarden ûnôfhinklike fakbûnen dêrfoaroer faak ferbean, ûnder steatskontrôle brocht of ferfongen troch ferplichte korporative organisaasjes. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] naam de ynternasjonale erkenning fan fakbûnsrjochten sterk ta. Yn 1948 waarden sawol de Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske as ILO-konvinsje 87 oannommen; ILO-konvinsje 98 folge yn 1949.<ref name="UDHR"/><ref name="ILO87"/><ref name="ILO98"/> == Ynternasjonale fakbûnsbeweging == Mei de ynternasjonalisearring fan de ekonomy ûntstiene ek ynternasjonale ferbannen fan fakbûnen. Nei de Twadde Wrâldkriich waard yn 1945 it [[World Federation of Trade Unions]] (WFTU) oprjochte. Spanningen tusken kommunistyske en net-kommunistyske organisaasjes yn it begjin fan de [[Kâlde Kriich]] laten lykwols ta in splitsing. In grut tal Westerske fakbûnen rjochte yn 1949 it [[International Confederation of Free Trade Unions]] (ICFTU) op. Kristlike fakbûnen wiene ynternasjonaal ûnder oare organisearre yn it ''World Confederation of Labour'' (WCL). Yn 2006 fusearren de ICFTU en de WCL ta it [[International Trade Union Confederation]] (ITUC). Dêrnjonken besteane der ynternasjonale sektororganisaasjes, de saneamde ''global union federations'', foar ûnder oare yndustry, ûnderwiis, transport en publike tsjinsten. Ynternasjonale gearwurking tusken fakbûnen is troch de groei fan multynasjonale ûndernimmingen en wrâldwide produksjeketens hieltyd wichtiger wurden. Bedriuwen kinne produksje, logistyk en tsjinstferliening oer ferskate lannen ferdiele, wylst arbeidsrjocht en fakbûnsorganisaasje foar in grut part nasjonaal regele bliuwe. Dêrom besykje fakbûnen hieltyd faker ek oer de lânsgrinzen hinne mienskiplike strategyen te ûntwikkeljen. == Nederlân == === Earste organisaasjes === De earste Nederlânske wurknimmersorganisaasjes hiene faak it karakter fan ûnderlinge helpferienings. Leden koene inoar finansjeel stypje by sykte, wurkleazens of ferstjerren. Sokke kassen wiene benammen wichtich yn in tiid dat in wiidweidich stelsel fan sosjale fersekeringen noch net bestie.<ref name="VHVww">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''De geschiedenis van de WW'', oer de ûntwikkeling fan fakbûnskassen en wurkleazensfersekering.</ref> Yn de twadde helte fan de 19e iuw ûntstiene hieltyd mear fakferienings. Yn 1871 waard de [[Algemene Nederlandse Werkliedenvereniging]] oprjochte, in iere lanlike arbeidersorganisaasje. Yn 1893 kaam it [[Nationaal Arbeids-Secretariaat]] (NAS) ta stân, dat yn syn begjinjierren nau ferbûn wie mei de radikalere streamingen yn de arbeidersbeweging. Yn 1894 waard de [[Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond]] (ANDB) oprjochte. Dy organisaasje, dêr't [[Henri Polak]] in wichtige rol yn spile, wurdt faak beskôge as in foarbyld fan it moderne Nederlânske fakbûnsmodel. De ANDB kombinearre in sterke sintrale organisaasje mei relatyf hege kontribúsjes, profesjonele bestjoerders, in eigen stakingskas en systematysk ûnderhanneljen mei wurkjouwers.<ref name="VHVPolak">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Henri Polak tussen trots en plaatsvervangende schaamte'' en ''De lokkende stem van het goud – Henri Polak en zijn opvolgers''.</ref> === NVV en ferpyldering === Op 1 jannewaris 1906 sette it [[Nederlands Verbond van Vakverenigingen]] (NVV) útein. De organisaasje brocht in tal sosjaaldemokratysk oriïntearre fakbûnen byinoar en Henri Polak waard de earste foarsitter.<ref name="VHVhistory">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Beknopte geschiedenis van 150 jaar vakbeweging''.</ref> Yn it ferpyldere Nederlân ûntstiene njonken de sosjalistyske fakbeweging ek kristlike organisaasjes. Op 13 maaie 1909 waard it [[Christelijk Nationaal Vakverbond]] (CNV) oprjochte.<ref name="CNVhistory">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''CNV honderd jaar – Geen strijd maar overleg''.</ref> Ek de roomsk-katolike arbeidersbeweging boude in eigen fakbûnsstruktuer op. Dêrtroch bestiene yn Nederlân lange tiid ferskillende fakbûnsstreamingen neistinoar dy't net allinnich troch berop of yndustry, mar ek troch libbensbeskôging fan inoar skieden wiene. === Spoarstakingen fan 1903 === De [[spoarstakingen fan 1903]] foarmen in wichtich momint yn de Nederlânske fakbûnsskiednis. Nei in earste suksesfolle staking reagearre it regear mei wetjouwing dy't it stakingsrjocht fan spoarpersoniel en amtners beheinde. In twadde staking yn april 1903 einige yn in nederlaach foar de arbeidersbeweging. De ûnderfiningen út 1903 droegen by oan in bredere diskusje oer organisaasje, strategy en sintrale lieding fan de fakbeweging. Se wurde dêrom ek beskôge as ien fan de eftergrûnen fan de oprjochting fan it NVV.<ref name="VHV1900">Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Tijdbalk 1900–1920''.</ref> === Wetjouwing oer de cao === De juridyske posysje fan kollektive arbeidsoerienkomsten waard yn Nederlân yn de 20e iuw fierder regele. De ''Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst'' datearret fan 24 desimber 1927 en kaam yn 1928 yn wurking. De wet definiearret de kollektive arbeidsoerienkomst as in oerienkomst tusken ien of mear wurkjouwers of wurkjouwersferienings en ien of mear folslein rjochtsfoege wurknimmersferienings, dêr't benammen of allinnich arbeidsbetingsten yn regele wurde.<ref name="WetCAO">Nederlân, ''Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst'', wet fan 24 desimber 1927, Stb. 1927, 415, yn wurking sûnt 1 septimber 1928.</ref> Mei de ''Wet op het algemeen verbindend en het onverbindend verklaren van bepalingen van collectieve arbeidsovereenkomsten'' fan 25 maaie 1937 krige de minister de mooglikheid om bepalingen út in cao ûnder beskate betingsten foar in hiele bedriuwstûke algemien ferbinend te ferklearjen.<ref name="WetAVV">Nederlân, ''Wet op het algemeen verbindend en het onverbindend verklaren van bepalingen van collectieve arbeidsovereenkomsten'', wet fan 25 maaie 1937, Stb. 1937, 801.</ref> Sa'n algemien ferbinend ferklearre cao kin dêrtroch ek fan tapassing wêze op wurkjouwers en wurknimmers dy't sels net by de organisaasjes hearre dy't de oerienkomst sletten hawwe. === Twadde Wrâldkriich === Yn de Dútske besetting fan Nederlân waard de frije fakbeweging útskeakele. Yn july 1940 waard it bestjoer fan it NVV troch de besetter ôfset. Letter waarden ek de oare grutte fakbûnsorganisaasjes ûnder kontrôle brocht. Yn 1942 waard de ûnôfhinklike fakbeweging feitlik ferfongen troch it troch de besetter organisearre [[Nederlands Arbeidsfront]]. Nei de befrijing waarden de frije fakbûnsorganisaasjes wer opboud.<ref name="VHVhistory"/> === Nei 1945 en de oerlisekonomy === Nei de Twadde Wrâldkriich krigen fakbûnen in fêst plak yn de Nederlânske oerlisekonomy. Wurkjouwers en wurknimmers wurken ûnder oare gear yn de [[Stichting van de Arbeid]]. Ek yn de [[Sosjaal-Ekonomyske Ried]] waarden wurkjouwers- en wurknimmersorganisaasjes belutsen by it sosjaal-ekonomysk belied. Yn de jierren fan de weropbou fierde de Nederlânske oerheid in sterke sintrale leanpolityk. De frijheid fan fakbûnen en wurkjouwers om folslein sels it leannivo te bepalen wie dêrtroch beheind. Yn de jierren 1960 waard dy sintrale stjoering stadichoan minder.<ref name="VHVhistory"/> === FNV === Yn de jierren 1970 begûnen it sosjaaldemokratyske NVV en it katolike [[Nederlands Katholiek Vakverbond]] (NKV) nau gear te wurkjen. Yn 1976 waard de [[Federatie Nederlandse Vakbeweging]] (FNV) oprjochte as federaasje fan beide sintrales. De folsleine gearfoeging waard op 1 jannewaris 1982 realisearre.<ref name="FNVstatuten">Federatie Nederlandse Vakbeweging, ''Statuten FNV'', ferzje fan jannewaris 2026, kêst 2.</ref> De fúzje waard ek sjoen as in teken fan de ôfnimmende betsjutting fan de tradisjonele religieuze pylders yn de Nederlânske maatskippij. === Stakingsrjocht yn Nederlân === Nederlân hat gjin ienfâldige algemiene stakingswet dêr't it hiele stakingsrjocht yn regele wurdt. In wichtige juridyske basis leit yn kêst 6, lid 4, fan it [[Jeropeesk Sosjaal Hânfêst]]. Yn it saneamde ''Spoarwegstaking-arrest'' fan 30 maaie 1986 bepaalde de [[Hege Ried fan de Nederlannen]] dat dat ferdrachsartikel direkte wurking yn de Nederlânske rjochtsoarder hat. Dêrmei krige it rjocht op kollektyf optreden, mei dêrûnder de staking, in wichtige posysje yn de Nederlânske rjochtspraak.<ref name="HR1986">Hoge Raad der Nederlanden, 30 maaie 1986, ''NS/Vervoersbonden (Spoorwegstaking)'', ECLI:NL:HR:1986:AC9402, NJ 1986/688.</ref> Yn lettere rjochtspraak hat de Hege Ried beklamme dat it begryp kollektyf optreden net te beheind útlein wurde moat. In fakbûn hat yn prinsipe romte om sels in aksjemiddel te kiezen as dat ridlikerwize bydrage kin oan effektyf kollektyf ûnderhanneljen.<ref name="HR2014">Hoge Raad der Nederlanden, 31 oktober 2014, ECLI:NL:HR:2014:3077.</ref> === Lede-ûntwikkeling === It tal fakbûnsleden yn Nederlân groeide yn de 20e iuw sterk, mar is sûnt de ein fan de 20e en benammen sûnt it begjin fan de 21e iuw ôfnaam. Neffens it [[Sintraal Buro foar de Statistyk]] wiene der yn 2025 likernôch 1,426 miljoen leden fan fakferienings yn Nederlân. Om de iuwwiksel hinne wiene dat noch sa'n 1,9 miljoen. It absolute tal fakbûnsleden lei yn 2025 op it leechste nivo sûnt 1962.<ref name="CBSleden">Centraal Bureau voor de Statistiek, ''Vakbondslidmaatschap'' en ''Historie leden vakverenigingen'', sifers oer 2025, publisearre yn 2025 en 2026.</ref> Yn 2025 wie likernôch 15 persint fan de Nederlânske wurknimmers lid fan in fakbûn. De organisaasjegraad ferskilde lykwols sterk per sektor. Yn it ûnderwiis lei dy mei likernôch 29 persint relatyf heech, wylst ek by it iepenbier bestjoer en yn ferfier en opslach relatyf in soad wurknimmers fakbûnslid wiene. Yn sektoaren as ynformaasje en kommunikaasje lei de organisaasjegraad folle leger.<ref name="CBSgraad">Centraal Bureau voor de Statistiek/TNO, ''Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2025 – Resultaten in vogelvlucht'', 2026, haadstik oer fakbûnslidmaatskip.</ref> Opfallend wie dat yn 2025, nei jierren fan delgong, it tal fakbûnsleden ûnder de 45 jier wer tanommen wie. Dochs bleau it tal leden yn de âldere leeftydsgroepen relatyf heech.<ref name="CBSleden"/> === Cao-dekking yn Nederlân === De fakbûnsorganisaasjegraad is yn Nederlân folle leger as de cao-dekkingsgraad. Dat betsjut dat in grutte groep wurknimmers ûnder in cao falt sûnder sels lid te wêzen fan in fakbûn. De [[Sosjaal-Ekonomyske Ried]] jout oan dat in grutte mearderheid fan de Nederlânske wurknimmers ûnder in cao falt. In wurkjouwer dy't troch in cao bûn is, moat de dêryn fêstleine arbeidsbetingsten yn prinsipe ek tapasse op wurknimmers dy't gjin lid binne fan de fakbûn dy't de cao sletten hat. Dêrneist kin in cao algemien ferbinend ferklearre wurde.<ref name="SERcao">Sociaal-Economische Raad, ''Wat is een cao?'', rieplachte 23 augustus 2026.</ref> Statistiken oer de krekte dekkingsgraad ferskille, om't ynternasjonale en Nederlânske boarnen net altyd deselde definysjes en berekkeningsmetoaden brûke. De OECD rapportearre foar Nederlân in oanpaste dekkingsgraad fan 72,1 persint yn 2024 en in fakbûnsorganisaasjegraad fan 13,8 persint yn 2023.<ref name="OECDNL">OECD, ''OECD/AIAS ICTWSS Country Profile: Netherlands'', sifers oer ûnder oare 2023 en 2024.</ref> By oare definysjes kinne hegere dekkingssifers útkomme. == Ekonomyske en sosjale ynfloed == De ekonomyske gefolgen fan fakbûnen en kollektyf ûnderhanneljen binne al lange tiid ûnderwerp fan ûndersyk. Der bestiet gjin ienfâldich antwurd op de fraach oft fakbûnen yn ekonomysk opsicht posityf of negatyf útwurkje. De effekten hingje ûnder oare ôf fan it lân, it type arbeidsmerk, it nivo dêr't ûnderhannele wurdt, de ekonomyske situaasje en de machtsferhâldingen tusken wurknimmers en wurkjouwers. === Lean === Ien fan de dúdlikste doelen fan fakbûnen is it ferbetterjen fan it lean en oare arbeidsbetingsten fan harren leden of fan de bredere groep wurknimmers dy't troch in kollektive oerienkomst dekt wurdt. Troch kollektyf ûnderhanneljen kinne minimumleanen, leanskalen, ynflaasjekompensaasje en oare fergoedingen op bedriuws- of sektornivo fêstlein wurde. Fakbûnen besykje dêrmei ek in diel fan de groei fan de produktiviteit yn hegere leanen om te setten.<ref name="ILOwages">International Labour Organization, ''A Review of Wage Setting through Collective Bargaining'', Genève, 30 maaie 2023.</ref> === Leansûngelikens === In protte ûndersyk hat in ferbân fûn tusken sterke ynstitúsjes foar kollektyf ûnderhanneljen en lytsere leanferskillen. Kollektive oerienkomsten kinne leansûngelikens beheine troch ûndergrinzen en fêste leanskalen ôf te praten. De ILO konkludearre yn syn ''Social Dialogue Report 2022'', op basis fan gegevens út in grut tal lannen, dat in hegere dekkingsgraad fan kollektive oerienkomsten yn it algemien gearhinget mei lytsere leanferskillen. Kollektive oerienkomsten kinne ek brûkt wurde om bygelyks it leanferskil tusken manlju en froulju te ferminderjen.<ref name="ILO2022">International Labour Organization, ''Social Dialogue Report 2022: Collective bargaining for an inclusive, sustainable and resilient recovery'', Genève, 2022, ISBN 9789220364482.</ref> Dat betsjut lykwols net dat alle ferskillen tusken lannen troch fakbûnen feroarsake wurde. Ek ûnderwiis, belestingbelied, minimumleanen, technology, ekonomyske struktuer en it stelsel fan sosjale sekerheid hawwe in grutte ynfloed op de ferdieling fan ynkommen. === Produktiviteit === It effekt fan fakbûnen op produktiviteit is komplekser. Hegere leanen en kollektivere regels kinne de kosten fan in bedriuw ferheegje en de romte foar yndividuele oanpassing beheine. Oan de oare kant kinne fakbûnen de kommunikaasje tusken wurknimmers en management ferbetterje, problemen op de wurkflier earder sichtber meitsje en in strukturearre foarm fan meiwurkersynspraak biede. Yn de ekonomyske literatuer wurdt dat lêste gauris de ''voice''-funksje fan fakbûnen neamd. Wurknimmers hoege by ûnfrede net daliks in baan te ferlitten, mar kinne problemen kollektyf oan de oarder stelle. In OECD-stúdzje nei Belgyske bedriuwen fûn dat bedriuws-cao's sawol leanen as produktiviteit ferheegje koene, wylst it effekt op de winst en kosten ôfhinge fan de ekonomyske situaasje fan bedriuwen en sektoaren.<ref name="OECDproductivity">Andrea Garnero, François Rycx en Isabelle Terraz, ''Productivity and wage effects of firm-level collective agreements: Evidence from Belgian linked panel data'', OECD Social, Employment and Migration Working Papers No. 223, 2019, doi:10.1787/132aa88e-en.</ref> === Wurknimmersstim === Fakbûnen biede wurknimmers in kollektyf kanaal om ynfloed út te oefenjen op besluten dy't harren wurk en ynkommen reitsje. Benammen yn grutte organisaasjes, dêr't in yndividuele wurknimmer mar in beheinde direkte ynfloed op it management hat, kin dat fan belang wêze. Yn dy sin kinne fakbûnen neist in ekonomyske ek in demokratyske funksje op de wurkflier hawwe. == Fakbûnsdichtheid en dekkingsgraad == De ynfloed fan fakbûnen wurdt gauris metten mei twa ferskillende yndikatoaren. De fakbûnsdichtheid of organisaasjegraad jout it tal fakbûnsleden oan as persintaazje fan alle wurknimmers. De ''dekkingsgraad fan kollektyf ûnderhanneljen'' jout oan hokker diel fan de wurknimmers arbeidsbetingsten hat dy't troch in kollektive oerienkomst regele wurde. Dy beide persintaazjes kinne sterk útinoar rinne. Yn lannen dêr't sektorale cao's algemien ferbinend ferklearre wurde kinne, of dêr't in grut part fan de wurkjouwers lid is fan in organisaasje dy't sektorale cao's ôfslút, kin de dekkingsgraad folle heger wêze as de organisaasjegraad. Ek wurknimmers dy't sels gjin lid fan in fakbûn binne kinne dan profitearje fan de resultaten fan kollektyf ûnderhanneljen. == It frijbûtersprobleem == It feit dat ek net-leden yn guon arbeidsmerkstelsels profitearje fan de arbeidsbetingsten dy't fakbûnen ûnderhannele hawwe, kin liede ta it saneamde frijbûtsersprobleem (''free-rider problem''). In wurknimmer kin dan profitearje fan it resultaat fan kollektive ûnderhannelingen sûnder sels kontribúsje te beteljen oan de organisaasje dy't dy ûnderhannelingen finansieret. Foar fakbûnen is dat in struktureel probleem, om't de foardielen fan in suksesfolle cao kollektyf wêze kinne, wylst de kosten fan organisaasje foar in grut part troch de leden droegen wurde. Yn Nederlân late de diskusje dêroer yn de jierren 1970 ûnder oare ta it saneamde ''vakbondstientje'', in finansjele bydrage fan wurkjouwers yn bepaalde regelingen yn ferbân mei it wurk dat fakbûnen foar in hiele sektor dienen. Foarstanners fan sokke regelingen stelle dat it net ridlik is as allinnich de leden betelje foar ûnderhannelingen dêr't ek net-leden fan profitearje. Tsjinstanners wize der ûnder oare op dat de finansjele ûnôfhinklikens fan fakbûnen fan wurkjouwers bewarre wurde moat. ILO-konvinsje 98 leit dêrom eksplisyt klam op beskerming fan wurknimmersorganisaasjes tsjin ynminging of kontrôle troch wurkjouwers.<ref name="ILO98"/> == Krityk en diskusje == Fakbûnen binne fan harren ûntstean ôf ûnderwerp fan politike, ekonomyske en maatskiplike diskusje. === Ekonomyske macht === Kritisy beskôgje fakbûnen soms as organisaasjes dy't troch kollektive macht leanen boppe it nivo bringe kinne dat sûnder fakbûnsynfloed op de arbeidsmerk ûntstean soe. Te hege arbeidskosten of te rigide arbeidsbetingsten soene yn beskate omstannichheden ynvestearringen, wurkgelegenheid of it konkurrinsjefermogen fan bedriuwen beheine kinne. Dêrfoaroer stiet de opfetting dat de arbeidsmerk net bestiet út folslein lykweardige yndividuele partijen. In grutte wurkjouwer kin in folle sterkere ûnderhannelingsposysje hawwe as in yndividuele wurknimmer. Fakbûnen kinne yn dy situaasje tsjinwicht biede en derfoar soargje dat in grutter part fan de ekonomyske opbringsten by wurknimmers telâne komt. Empirysk ûndersyk jout dêrom gjin ienfâldich en universeel antwurd op de fraach wat fakbûnen mei produktiviteit, winst en wurkgelegenheid dogge; de útkomst ferskilt neffens de ynstitúsjonele en ekonomyske kontekst.<ref name="OECDproductivity"/> === Fertsjintwurdiging === In oare diskusje giet oer de fraach hoe represintatyf in fakbûn is as mar in minderheid fan de wurknimmers lid is. Dat probleem kin grutter wurde as fakbûnsleden gemiddeld âlder binne of faker yn tradisjonele sektoaren wurkje as de arbeidsbefolking as gehiel. Dêrom besykje in protte fakbûnen jongeren, flekswurkers, migranten, selsstannigen en platfoarmwurkers sterker by har organisaasje te belûken. Oan de oare kant kin de ynfloed fan in fakbûn folle grutter wêze as it persintaazje leden suggerearret. As in fakbûn in cao ôfslút dy't foar in hiele sektor jildt, fertsjintwurdiget en beynfloedet de organisaasje yndirekt in folle gruttere groep wurknimmers as allinnich de eigen leden. === Insider-outsider-probleem === Yn de ekonomyske literatuer wurdt ek sprutsen oer in mooglike skieding tusken ''insiders'' en ''outsiders''. Neffens dy teory kinne fakbûnen benammen de belangen ferdigenje fan minsken dy't al in stabile baan hawwe, wylst wurkleazen, tydlike wurknimmers of minsken dy't de arbeidsmerk noch yn moatte minder sterk fertsjintwurdige wurde. Fakbûnen besykje dat probleem ûnder oare te ûnderfangen troch ek flekswurkers, útstjoerkrêften, jonge wurknimmers en wurkleazen te organisearjen. Ek kinne yn cao's ôfspraken makke wurde oer tydlike kontrakten, de trochstreaming nei fêst wurk en de ynstream fan nije wurknimmers. === Politike ferbining === Yn ferskate lannen hawwe fakbûnen histoarysk nauwe bannen mei politike partijen. Sokke bannen kinne de politike ynfloed fan de arbeidersbeweging fergrutsje, mar kinne ek ta krityk liede fan leden dy't in oare politike oertsjûging hawwe. In protte moderne fakbûnen beklamje dêrom harren formele selsstannigens, ek as der histoaryske of ideologyske bannen mei bepaalde politike streamingen besteane. === Stakingen en maatskiplike skea === Stakingen binne bedoeld om ekonomyske of maatskiplike druk út te oefenjen. Dêrtroch reitsje se faak net allinnich de wurkjouwer, mar ek klanten, reizgers, pasjinten of oare tredden. Benammen stakingen yn it iepenbier ferfier, de soarch, enerzjyfoarsjenning of oare essinsjele tsjinsten liede geregeld ta diskusje oer de ôfwaging tusken it stakingsrjocht en de belangen fan de maatskippij. Ynternasjonale en Europeeske rjochtspraak lit ûnder beskate omstannichheden beheiningen fan fakbûnsrjochten ta, mar sokke beheiningen moatte in wetlike basis hawwe, in legitimearre doel tsjinje en proporsjoneel wêze.<ref name="ECHR"/> == Fakbûnen yn de 21e iuw == === Delgong fan lidmaatskip === Yn in tal yndustrialisearre lannen is de fakbûnsorganisaasjegraad sûnt de lêste desennia fan de 20e iuw ôfnommen. Dat wurdt ûnder oare yn ferbân brocht mei it ôfnimmen fan tradisjonele grutyndustry, de groei fan de tsjinstesektor, mear tydlike en fleksibele arbeidsrelaasjes, yndividualisearring, globalisearring en feroaringen yn de gearstalling fan de arbeidsbefolking. Ek de groei fan lytse bedriuwen en it tanimmend tal minsken mei minder fêste arbeidsrelaasjes meitsje tradisjonele fakbûnsorganisaasje yn guon sektoaren dreger. De ûntwikkeling is lykwols net yn alle lannen itselde. Yn guon steaten bliuwt it fakbûnslidmaatskip relatyf heech en ek binnen ien lân kinne grutte ferskillen tusken sektoaren bestean. === Flekswurk en selsstannigen === Tradisjonele fakbûnen binne ûntstien yn in arbeidsmerk dêr't in grut part fan de wurknimmers in dúdlike wurkjouwer en in relatyf fêste arbeidsrelaasje hie. De groei fan tydlike kontrakten, útsjoerwurk, skynselsstannigens en oare fleksibele foarmen fan wurk stelt fakbûnen foar nije organisaasjefragen. By selsstannigen spilet dêrneist de fraach yn hoefier't kollektyf ûnderhanneljen mooglik is sûnder yn konflikt te kommen mei it konkurrinsjerjocht. Benammen by selsstannigen dy't ekonomysk sterk ôfhinklik binne fan ien opdrachtjouwer of platfoarm is de tradisjonele grins tusken wurknimmer en selsstannige minder dúdlik wurden. === Platfoarmekonomy === De opkomst fan digitale platfoarms foar taksytsjinsten, mielbesoarging en oare foarmen fan wurk hat de diskusje oer de definysje fan wurknimmer en wurkjouwer op 'e nij aktueel makke. Platfoarmwurkers kinne formeel as selsstannige registrearre wêze, wylst der diskusje bestiet oer de fraach oft de relaasje yn de praktyk mear op in arbeidsoerienkomst liket. Fakbûnen binne yn ferskate lannen dwaande mei it organisearjen fan sokke wurkers en mei juridyske prosedueres oer harren arbeidsstatus. Dêrnjonken ûnderhannelje guon organisaasjes oer minimumtariven, fersekeringen en transparânsje by it brûken fan algoritmen troch digitale platfoarms. === Globalisearring === De globalisearring fan produksje hat de ûnderhannelingsposysje fan nasjonale fakbûnen feroare. Multynasjonale bedriuwen kinne produksje oer ferskate lannen ferdiele en yn guon gefallen ynvestearringen of wurkgelegenheid ferpleatse. Dêrtroch kin in arbeidskonflikt dat formeel binnen ien lân plakfynt dochs in ynternasjonale diminsje hawwe. As reaksje dêrop hawwe fakbûnen de ynternasjonale gearwurking útwreide. Ynternasjonale fakbûnsfederaasjes besykje arbeidsnoarmen yn wrâldwide leveringsketens te ferbetterjen en meitsje soms ôfspraken mei multynasjonale ûndernimmingen oer de minimale rjochten fan wurknimmers yn ferskate lannen. === Automatisearring en keunstmjittige yntelliginsje === Automatisearring en [[keunstmjittige yntelliginsje]] kinne besteande funksjes feroarje of ferdwine litte en tagelyk nije foarmen fan wurkgelegenheid kreëarje. Fakbûnen hâlde har dêrom hieltyd faker dwaande mei omskoalling, gegevensbeskerming, algoritmysk management en de fraach hoe't produktiviteitswinsten troch nije technology ferdield wurde moatte. Kollektive ûnderhannelingen kinne dêrtroch ek gean oer de wize wêrop technology ynfierd wurdt. Sa kinne fakbûnen ôfspraken meitsje oer tafersjoch op wurknimmers, automatyske prestaasjemjitting, it gebrûk fan persoansgegevens en de gefolgen fan automatisearring foar de wurkgelegenheid. === Klimaattransysje === De oergong nei in klimaatneutralere ekonomy kin banen yn bygelyks fossile yndustryen feroarje of ferdwine litte, wylst yn oare sektoaren nije wurkgelegenheid ûntstiet. Binnen de ynternasjonale fakbûnsbeweging wurdt yn dat ferbân faak praat oer in ''rjochtfeardige transysje'' (Ingelsk: ''just transition''). Dat begryp giet út fan it prinsipe dat klimaatbelied net los sjoen wurde moat fan sosjaal belied. Wurknimmers dy't troch ekonomyske feroaringen harren baan of berop ferlieze, soene neffens dat konsept tagong krije moatte ta omskoalling, ynkommensbeskerming en nije wurkgelegenheid. == Betsjutting fan kollektyf ûnderhanneljen foar ûngelikens == Undersyk fan de ILO jout oan dat kollektyf ûnderhanneljen in rol spylje kin by it ferminderjen fan leansûngelikens. Kollektive oerienkomsten kinne benammen de ferskillen yn it ûnderste en middelste part fan de leanferdieling beheine troch minimumtariven en fêste leanskalen ôf te praten.<ref name="ILO2022"/> In hege dekkingsgraad betsjut lykwols net automatysk dat alle foarmen fan ekonomyske ûngelikens ferdwine. De útkomst hinget ûnder oare ôf fan wa't ûnder de oerienkomsten falt, op hokker nivo ûnderhannele wurdt, hokker ôfspraken makke wurde en hoe't belestingen, minimumleanen en sosjale útkearingen yn in lân regele binne. In ILO-stúdzje út 2026 nei arbeidsmerkkonsintraasje fûn dat ynstitúsjes lykas fakbûnen, kollektyf ûnderhanneljen en minimumleanen de relaasje tusken konsintrearre arbeidsmerken en leansûngelikens ferswakje kinne.<ref name="ILO2026">Clemente Pignatti en Sévane Ananian, ''Labour market concentration and wage inequality: A cross-country descriptive analysis'', ILO Working Paper 167, International Labour Organization, 25 maart 2026, doi:10.54394/00033457.</ref> == Fakbûn en sosjale dialooch == It begryp sosjale dialooch wurdt ûnder oare troch de ILO brûkt foar oerlis, ûnderhanneling en ynformaasje-útwikseling tusken fertsjintwurdigers fan oerheden, wurkjouwers en wurknimmers. Fakbûnen kinne dêr op ferskillende nivo's oan meidwaan, fan it yndividuele bedriuw oant it nasjonale, Europeeske en ynternasjonale nivo. Yn guon lannen bestiet in formeel tripartyt systeem dêr't oerheid, wurkjouwers en wurknimmers as trije partijen mei-inoar oerlizze. De ILO sels is ek tripartyt organisearre: fertsjintwurdigers fan oerheden, wurkjouwers en wurknimmers hawwe alle trije in formele posysje binnen de organisaasje. == Autonomy fan fakbûnen == Foar it funksjonearjen fan in fakbûn is ûnôfhinklikens fan sawol de oerheid as de wurkjouwer fan grut belang. ILO-konvinsje 87 bepaalt dat oerheden har ûnthâlde moatte fan ynminging dy't it rjocht fan wurknimmersorganisaasjes beheint om sels harren bestjoer, aktiviteiten en programma's te bepalen.<ref name="ILO87"/> ILO-konvinsje 98 beskermet wurknimmersorganisaasjes dêrneist tsjin ynminging fan wurkjouwers. Dêrûnder falt bygelyks it troch in wurkjouwer oprjochtsjen of finansjeel kontrolearjen fan in wurknimmersorganisaasje mei as doel dy ûnder wurkjouwerskontrôle te bringen.<ref name="ILO98"/> Dat prinsipe moat derfoar soargje dat in fakbûn de belangen fan syn leden selsstannich en sûnder druk fan de tsjinpartij fertsjintwurdigje kin. == Sjoch ek == * [[Staking]] * [[Wurkjouwer]] * [[Wurknimmer]] == Boarnen, noaten en referinsjes == <references/> == Literatuer == * Freeman, Richard B. en James L. Medoff, ''What Do Unions Do?'', Basic Books, New York, 1984. ISBN 9780465091324. * Orth, John V., ''Combination and Conspiracy: A Legal History of Trade Unionism, 1721–1906'', Oxford University Press, Oxford, 1991. ISBN 9780198252993. * Webb, Sidney en Beatrice Webb, ''The History of Trade Unionism'', Longmans, Green and Co., Londen, ferskate útjeften. * International Labour Organization, ''Collective Bargaining: A Policy Guide'', Genève, 2015. * International Labour Organization, ''Social Dialogue Report 2022: Collective bargaining for an inclusive, sustainable and resilient recovery'', Genève, 2022. ISBN 9789220364482. * International Labour Organization, ''A Review of Wage Setting through Collective Bargaining'', Genève, 2023. * OECD, ''Negotiating Our Way Up: Collective Bargaining in a Changing World of Work'', OECD Publishing, Parys, 2019. * Vrienden van de Historie van de Vakbeweging, ''Beknopte geschiedenis van 150 jaar vakbeweging''. {{DEFAULTSORT:Fakbun}} [[Kategory:Fakbûn| ]] [[Kategory:Arbeid]] [[Kategory:Arbeidsrjocht]] [[Kategory:Organisaasje]] [[Kategory:Sosjale skiednis]] [[Kategory:Syndikalisme]] [[Kategory:Beropsorganisaasje]] 3x2d8hzhuut6729uaihl6crynaegyqd 0 193650 1239067 2026-08-23T18:32:28Z Magna Frisia 39091 Makke troch oersetting fan 'e side "[[:en:Special:Redirect/revision/1370154006|SolarEdge]]" 1239067 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bedriuw|type=|namme=SolarEdge<br>|fêstige yn=|sektor=Duorsume enerzjy|oprjochte=2006|haadkertier=[[Herzliya]], [[File:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]]|ôfbylding=[[Ofbyld:SolarEdge logo.svg|264px|]] [[Ofbyld:Mittelschule,20140312-6a.jpg|264px|]]|ôfbyldingstekst=}} '''SolarEdge Technologies, Inc.''' is in Israelysk bedriuw dat foar DC optimalisearre omfoarmersystemen produsearret. Yn 2023 waard SolarEdge it oandiel mei de measte ferliezen yn 'e S&P 500 foar it jier, wat resultearre yn it fuortheljen fan it oandiel út 'e yndeks. <ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge slides out of S&P 500 after losing over 70% of value this year|date=3 December 2023|url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/rk6ucjysa}}</ref> Op 25 juny 2024 sakke SolarEdge yn 'e iere moarnshannel hast 15% nei $28,41. <ref>{{Cite news|url=https://www.investopedia.com/solaredge-technologies-stock-plunges-on-customer-bankruptcy-8668713|title=SolarEdge Technologies Stock Plunges on Customer Bankruptcy}}</ref> == Skiednis == SolarEdge waard oprjochte yn 2006 troch Guy Sella, Lior Handelsman, Yoav Galin, Meir Adest, en Amir Fishelov. It bedriuw waard stipe troch risikokapitaal fan GE Energy Financial Services, Norwest Venture Partners, Lightspeed Venture Partners, ORR Partners, Genesis Partners, Walden International, Vertex Ventures Israel, JP Asia Capital en Opus Capital Ventures. It bedriuw sette ein 2009 útein mei massaproduksje fan syn produkten troch kontraktfabrikant Flex. Yn maart 2015 brocht SolarEdge by in earste iepenbiere oandiele-útjefte (IPO) 7.000.000 gewoane oandielen út tsjin in priis fan $18,00 it stik. Dêr helle it bedriuw $126 miljoen mei op. De oandielen waarden dêrnei ferhannele op de NASDAQ Global Select Market ûnder it beurssymboal „SEDG”. Goldman Sachs en Deutsche Bank fungearren as de mienskiplike liedende banken by de útjefte.<ref>{{Cite news|last=Richardson|first=Jake|date=March 30, 2015|title=$126 Million Dollar IPO For SolarEdge|language=en-US|work=Clean Technica|url=https://cleantechnica.com/2015/03/30/126-million-dollar-ipo-solaredge/|access-date=June 26, 2022}}</ref> Yn maaie 2015 gie SolarEdge in gearwurkingsferbân oan mei Tesla Energy<ref>{{Cite news|title=Tesla's Battery Push Is Good News for This Israeli Solar Company|language=en|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-07-02/tesla-s-battery-push-is-good-news-for-this-israeli-solar-company|access-date=June 26, 2022}}</ref> om in omfoarmer te ûntwikkeljen dêr’t de Tesla Powerwall, in batterij foar enerzjyopslach yn hûzen dy’t yn april 2015 yntrodusearre wie, mei opladen wurde koe.<ref name="Davide Castelvecchi 2015">{{Cite news|title=Will Tesla's Battery for Homes Change the Energy Market?|website=Scientific American|url=http://www.scientificamerican.com/article/will-tesla-s-battery-for-homes-change-the-energy-market/|access-date=May 5, 2015}}</ref> De SolarEdge-omfoarmer regele sawol it omsetten fan enerzjy fan sinnepanielen as it opladen en ûntladen fan de Powerwall.<ref>{{Cite news|title=Tesla Motors and Solaredge Technologies to unveil powerwall at uk show|website=Business Finance News|url=http://www.businessfinancenews.com/24816-tesla-motors-inc-solaredge-technologies-inc-to-unveil-powerwall-at-uk-show/}}</ref> Yn de rin fan de tiid boude Tesla de gearwurking mei SolarEdge ôf. Sa krige de Powerwall 2, dy’t yn oktober 2016 yntrodusearre waard, in eigen ynboude omfoarmer,<ref>{{Sitearje web|title=Tesla unveils residential solar roof and new Powerwall battery|url=https://www.utilitydive.com/news/tesla-unveils-residential-solar-roof-and-new-powerwall-battery/429315/|access-date=2026-07-01|language=en}}</ref> en yntrodusearre Tesla yn jannewaris 2021 in eigen sinne-omfoarmer.<ref>{{Sitearje web|title=Tesla introduces U.S.-manufactured solar panels, completing home energy ecosystem|url=https://pv-magazine-usa.com/2026/01/29/tesla-introduces-u-s-manufactured-panels-completing-home-energy-ecosystem/|access-date=2026-07-01|language=en-US}}</ref> Yn oktober 2018 kundige SolarEdge oerienkomsten oan om in grut belang te krijen yn Kokam, in Súd-Koreaanske leveransier fan litium-ionbatterijsellen, batterijen en oplossingen foar enerzjyopslach.<ref>{{Sitearje web|date=October 11, 2018|title=SolarEdge to acquire Kokam|url=http://kokam.com/%EC%BD%94%EC%BA%84-ups-%EC%8B%9C%EC%9E%A5-%EC%88%98%EC%9A%94-%EB%8C%80%EC%9D%91-%EC%9C%84%ED%95%9C-%EA%B3%A0%EB%B0%80%EB%8F%84%C2%B7%EA%B3%A0%EC%B6%9C%EB%A0%A5-%EB%A6%AC%ED%8A%AC%EC%9D%B4%EC%98%A8/|access-date=October 15, 2018}}</ref> Yn jannewaris 2019 kundige SolarEdge oan dat it in mearderheidsbelang yn SMRE oernimme soe,<ref>{{Cite news|last=Wenkert|first=Amarelle|date=January 7, 2019|title=SolarEdge Buys Industrial Machinery Firm SMRE as Part of Electric Vehicle Push|work=CTECH – www.calcalistech.com|url=https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3753695,00.html|access-date=November 2, 2021}}</ref> in Italiaanske fabrikant fan oandriuwsystemen foar elektryske auto's. Yn 2019 kundige SolarEdge ek de oername fan Gamatronic oan, in fabrikant fan UPS-systemen, en rjochte it bedriuw de ôfdieling Critical Power op. [[Ofbyld:SolarEdge_Technologies_HQ_2.jpg|thumb|267x267px|It haadkantoar fan SolarEdge yn [[Herzliya]], [[Israel]]]] Yn jannewaris 2023 kundige SolarEdge de oername fan Hark Systems oan, in yn Europa fêstige bedriuw dat him dwaande hâldt mei enerzjyanalyse ent Internet of Things (IoT).<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge to Acquire Hark Systems, a European-Based Energy Analytics and IoT Company|url=https://finance.yahoo.com/news/solaredge-acquire-hark-systems-european-153000241.html|access-date=2023-09-01|language=en-US}}</ref> Nei in striid tsjin kanker ferstoar oprjochter Guy Sella yn 2019. De eardere fise-presidint foar wrâldwide ferkeap, Zvi Lando, waard beneamd ta CEO.<ref>{{Cite news|last=Martín|first=José Rojo|date=August 27, 2019|title=SolarEdge CEO Guy Sella dies after cancer battle|work=Energy Storage News|url=https://www.energy-storage.news/news/solaredge-ceo-guy-sella-dies-after-cancer-battle}}</ref> Yn novimber 2024 kundige SolarEdge oan dat it syn ôfdieling foar enerzjyopslach slute soe. Dêrby waarden sa’n 500 meiwurkers rekke, dêr’t it grutste part fan yn Súd-Koreä wurke.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Announces Closure of Energy Storage Division|url=https://investors.solaredge.com/news-releases/news-release-details/solaredge-announces-closure-energy-storage-division|access-date=2025-02-27}}</ref> Yn desimber 2024 waard Shuki Nir beneamd ta de nije CEO, hy ferfong dêrmei ynterim-CEO Ronen Faier.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Appoints Shuki Nir as Chief Executive Officer|url=https://www.businesswire.com/news/home/20241205772201/en/SolarEdge-Appoints-Shuki-Nir-as-Chief-Executive-Officer|access-date=2025-01-10}}</ref> Yn maart 2026 lansearre SolarEdge Nexis, in platfoarm foar sinne-enerzjy en enerzjyopslach foar wenhuzen, dat in ynstelbere trijefazige hybride omfoarmer kombinearret mei in modulêre, stapelbere heechspanningsbatterij. It platfoarm waard earst yn Dútslân lansearre.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis hybrid inverter and high-voltage battery for residential PV|url=https://www.pv-magazine.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-hybrid-inverter-and-high-voltage-battery-for-residential-pv/|work=pv magazine}}</ref> In batterijmodule hat in kapasiteit fan 4,9 kWh it stik. De batterijmodules kinne opinoar steapele wurde, mei in maksimale kapasiteit fan 20 kWh yn ien steapel. Troch meardere steapels parallel te ferbinen, kin de totale kapasiteit oprinne oant 78 kWh. In steapel kin oant 14 kW oan fermogen leverje.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis residential storage system with modular high-voltage battery|url=https://www.ess-news.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-residential-storage-system-with-modular-high-voltage-battery/|work=Energy Storage News}}</ref> Yn july 2026 wreide SolarEdge de beskikberens fan Nexis út nei de Feriene Steaten.<ref>{{Sitearje web|date=2026-07-09|title=SolarEdge says its new 'Lego-like' home battery installs in under 30 minutes|url=https://electrek.co/2026/07/09/solaredge-says-its-new-lego-like-home-battery-installs-in-under-30-minutes/|work=Electrek}}</ref> == Sjoch ek == * [[Sinne-enerzjy]] * [[Duorsumens]] * [[Batterij]] * == Referinsjes == {{Reflist}} [[Kategory:Sinne-enerzjy]] [[Kategory:Israelysk bedriuw]] c2eg9e5mcrojpqylbeqgs0k9quwd98h 1239068 1239067 2026-08-23T18:34:24Z Magna Frisia 39091 1239068 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bedriuw|type=|namme=SolarEdge<br>[[Ofbyld:SolarEdge logo.svg|264px|]]|fêstige yn=|sektor=Duorsume enerzjy|oprjochte=2006|haadkertier=[[Herzliya]], [[File:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]]|ôfbylding=Mittelschule,20140312-6a.jpg|ôfbyldingstekst=}} '''SolarEdge Technologies, Inc.''' is in Israelysk bedriuw dat foar DC optimalisearre omfoarmersystemen produsearret. Yn 2023 waard SolarEdge it oandiel mei de measte ferliezen yn 'e S&P 500 foar it jier, wat resultearre yn it fuortheljen fan it oandiel út 'e yndeks. <ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge slides out of S&P 500 after losing over 70% of value this year|date=3 December 2023|url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/rk6ucjysa}}</ref> Op 25 juny 2024 sakke SolarEdge yn 'e iere moarnshannel hast 15% nei $28,41. <ref>{{Cite news|url=https://www.investopedia.com/solaredge-technologies-stock-plunges-on-customer-bankruptcy-8668713|title=SolarEdge Technologies Stock Plunges on Customer Bankruptcy}}</ref> == Skiednis == SolarEdge waard oprjochte yn 2006 troch Guy Sella, Lior Handelsman, Yoav Galin, Meir Adest, en Amir Fishelov. It bedriuw waard stipe troch risikokapitaal fan GE Energy Financial Services, Norwest Venture Partners, Lightspeed Venture Partners, ORR Partners, Genesis Partners, Walden International, Vertex Ventures Israel, JP Asia Capital en Opus Capital Ventures. It bedriuw sette ein 2009 útein mei massaproduksje fan syn produkten troch kontraktfabrikant Flex. Yn maart 2015 brocht SolarEdge by in earste iepenbiere oandiele-útjefte (IPO) 7.000.000 gewoane oandielen út tsjin in priis fan $18,00 it stik. Dêr helle it bedriuw $126 miljoen mei op. De oandielen waarden dêrnei ferhannele op de NASDAQ Global Select Market ûnder it beurssymboal „SEDG”. Goldman Sachs en Deutsche Bank fungearren as de mienskiplike liedende banken by de útjefte.<ref>{{Cite news|last=Richardson|first=Jake|date=March 30, 2015|title=$126 Million Dollar IPO For SolarEdge|language=en-US|work=Clean Technica|url=https://cleantechnica.com/2015/03/30/126-million-dollar-ipo-solaredge/|access-date=June 26, 2022}}</ref> Yn maaie 2015 gie SolarEdge in gearwurkingsferbân oan mei Tesla Energy<ref>{{Cite news|title=Tesla's Battery Push Is Good News for This Israeli Solar Company|language=en|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-07-02/tesla-s-battery-push-is-good-news-for-this-israeli-solar-company|access-date=June 26, 2022}}</ref> om in omfoarmer te ûntwikkeljen dêr’t de Tesla Powerwall, in batterij foar enerzjyopslach yn hûzen dy’t yn april 2015 yntrodusearre wie, mei opladen wurde koe.<ref name="Davide Castelvecchi 2015">{{Cite news|title=Will Tesla's Battery for Homes Change the Energy Market?|website=Scientific American|url=http://www.scientificamerican.com/article/will-tesla-s-battery-for-homes-change-the-energy-market/|access-date=May 5, 2015}}</ref> De SolarEdge-omfoarmer regele sawol it omsetten fan enerzjy fan sinnepanielen as it opladen en ûntladen fan de Powerwall.<ref>{{Cite news|title=Tesla Motors and Solaredge Technologies to unveil powerwall at uk show|website=Business Finance News|url=http://www.businessfinancenews.com/24816-tesla-motors-inc-solaredge-technologies-inc-to-unveil-powerwall-at-uk-show/}}</ref> Yn de rin fan de tiid boude Tesla de gearwurking mei SolarEdge ôf. Sa krige de Powerwall 2, dy’t yn oktober 2016 yntrodusearre waard, in eigen ynboude omfoarmer,<ref>{{Sitearje web|title=Tesla unveils residential solar roof and new Powerwall battery|url=https://www.utilitydive.com/news/tesla-unveils-residential-solar-roof-and-new-powerwall-battery/429315/|access-date=2026-07-01|language=en}}</ref> en yntrodusearre Tesla yn jannewaris 2021 in eigen sinne-omfoarmer.<ref>{{Sitearje web|title=Tesla introduces U.S.-manufactured solar panels, completing home energy ecosystem|url=https://pv-magazine-usa.com/2026/01/29/tesla-introduces-u-s-manufactured-panels-completing-home-energy-ecosystem/|access-date=2026-07-01|language=en-US}}</ref> Yn oktober 2018 kundige SolarEdge oerienkomsten oan om in grut belang te krijen yn Kokam, in Súd-Koreaanske leveransier fan litium-ionbatterijsellen, batterijen en oplossingen foar enerzjyopslach.<ref>{{Sitearje web|date=October 11, 2018|title=SolarEdge to acquire Kokam|url=http://kokam.com/%EC%BD%94%EC%BA%84-ups-%EC%8B%9C%EC%9E%A5-%EC%88%98%EC%9A%94-%EB%8C%80%EC%9D%91-%EC%9C%84%ED%95%9C-%EA%B3%A0%EB%B0%80%EB%8F%84%C2%B7%EA%B3%A0%EC%B6%9C%EB%A0%A5-%EB%A6%AC%ED%8A%AC%EC%9D%B4%EC%98%A8/|access-date=October 15, 2018}}</ref> Yn jannewaris 2019 kundige SolarEdge oan dat it in mearderheidsbelang yn SMRE oernimme soe,<ref>{{Cite news|last=Wenkert|first=Amarelle|date=January 7, 2019|title=SolarEdge Buys Industrial Machinery Firm SMRE as Part of Electric Vehicle Push|work=CTECH – www.calcalistech.com|url=https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3753695,00.html|access-date=November 2, 2021}}</ref> in Italiaanske fabrikant fan oandriuwsystemen foar elektryske auto's. Yn 2019 kundige SolarEdge ek de oername fan Gamatronic oan, in fabrikant fan UPS-systemen, en rjochte it bedriuw de ôfdieling Critical Power op. [[Ofbyld:SolarEdge_Technologies_HQ_2.jpg|thumb|267x267px|It haadkantoar fan SolarEdge yn [[Herzliya]], [[Israel]]]] Yn jannewaris 2023 kundige SolarEdge de oername fan Hark Systems oan, in yn Europa fêstige bedriuw dat him dwaande hâldt mei enerzjyanalyse ent Internet of Things (IoT).<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge to Acquire Hark Systems, a European-Based Energy Analytics and IoT Company|url=https://finance.yahoo.com/news/solaredge-acquire-hark-systems-european-153000241.html|access-date=2023-09-01|language=en-US}}</ref> Nei in striid tsjin kanker ferstoar oprjochter Guy Sella yn 2019. De eardere fise-presidint foar wrâldwide ferkeap, Zvi Lando, waard beneamd ta CEO.<ref>{{Cite news|last=Martín|first=José Rojo|date=August 27, 2019|title=SolarEdge CEO Guy Sella dies after cancer battle|work=Energy Storage News|url=https://www.energy-storage.news/news/solaredge-ceo-guy-sella-dies-after-cancer-battle}}</ref> Yn novimber 2024 kundige SolarEdge oan dat it syn ôfdieling foar enerzjyopslach slute soe. Dêrby waarden sa’n 500 meiwurkers rekke, dêr’t it grutste part fan yn Súd-Koreä wurke.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Announces Closure of Energy Storage Division|url=https://investors.solaredge.com/news-releases/news-release-details/solaredge-announces-closure-energy-storage-division|access-date=2025-02-27}}</ref> Yn desimber 2024 waard Shuki Nir beneamd ta de nije CEO, hy ferfong dêrmei ynterim-CEO Ronen Faier.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Appoints Shuki Nir as Chief Executive Officer|url=https://www.businesswire.com/news/home/20241205772201/en/SolarEdge-Appoints-Shuki-Nir-as-Chief-Executive-Officer|access-date=2025-01-10}}</ref> Yn maart 2026 lansearre SolarEdge Nexis, in platfoarm foar sinne-enerzjy en enerzjyopslach foar wenhuzen, dat in ynstelbere trijefazige hybride omfoarmer kombinearret mei in modulêre, stapelbere heechspanningsbatterij. It platfoarm waard earst yn Dútslân lansearre.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis hybrid inverter and high-voltage battery for residential PV|url=https://www.pv-magazine.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-hybrid-inverter-and-high-voltage-battery-for-residential-pv/|work=pv magazine}}</ref> In batterijmodule hat in kapasiteit fan 4,9 kWh it stik. De batterijmodules kinne opinoar steapele wurde, mei in maksimale kapasiteit fan 20 kWh yn ien steapel. Troch meardere steapels parallel te ferbinen, kin de totale kapasiteit oprinne oant 78 kWh. In steapel kin oant 14 kW oan fermogen leverje.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis residential storage system with modular high-voltage battery|url=https://www.ess-news.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-residential-storage-system-with-modular-high-voltage-battery/|work=Energy Storage News}}</ref> Yn july 2026 wreide SolarEdge de beskikberens fan Nexis út nei de Feriene Steaten.<ref>{{Sitearje web|date=2026-07-09|title=SolarEdge says its new 'Lego-like' home battery installs in under 30 minutes|url=https://electrek.co/2026/07/09/solaredge-says-its-new-lego-like-home-battery-installs-in-under-30-minutes/|work=Electrek}}</ref> == Sjoch ek == * [[Sinne-enerzjy]] * [[Duorsumens]] * [[Batterij]] * == Referinsjes == {{Reflist}} [[Kategory:Sinne-enerzjy]] [[Kategory:Israelysk bedriuw]] d1rp4ticw90etzee440viakfbqx0ijj 1239069 1239068 2026-08-23T18:35:24Z Magna Frisia 39091 1239069 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bedriuw|type=|namme=SolarEdge<br>[[Ofbyld:SolarEdge logo.svg|264px|]]|fêstige yn=|sektor=Duorsume enerzjy|oprjochte=2006|haadkertier=[[Herzliya]], [[File:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]]|ôfbylding=Mittelschule,20140312-6a.jpg|ôfbyldingstekst=SolarEdge-omfoarmers op it dak fan in middelbere skoalle yn Eastenryk yn 2014.}} '''SolarEdge Technologies, Inc.''' is in Israelysk bedriuw dat foar DC optimalisearre omfoarmersystemen produsearret. Yn 2023 waard SolarEdge it oandiel mei de measte ferliezen yn 'e S&P 500 foar it jier, wat resultearre yn it fuortheljen fan it oandiel út 'e yndeks. <ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge slides out of S&P 500 after losing over 70% of value this year|date=3 December 2023|url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/rk6ucjysa}}</ref> Op 25 juny 2024 sakke SolarEdge yn 'e iere moarnshannel hast 15% nei $28,41. <ref>{{Cite news|url=https://www.investopedia.com/solaredge-technologies-stock-plunges-on-customer-bankruptcy-8668713|title=SolarEdge Technologies Stock Plunges on Customer Bankruptcy}}</ref> == Skiednis == SolarEdge waard oprjochte yn 2006 troch Guy Sella, Lior Handelsman, Yoav Galin, Meir Adest, en Amir Fishelov. It bedriuw waard stipe troch risikokapitaal fan GE Energy Financial Services, Norwest Venture Partners, Lightspeed Venture Partners, ORR Partners, Genesis Partners, Walden International, Vertex Ventures Israel, JP Asia Capital en Opus Capital Ventures. It bedriuw sette ein 2009 útein mei massaproduksje fan syn produkten troch kontraktfabrikant Flex. Yn maart 2015 brocht SolarEdge by in earste iepenbiere oandiele-útjefte (IPO) 7.000.000 gewoane oandielen út tsjin in priis fan $18,00 it stik. Dêr helle it bedriuw $126 miljoen mei op. De oandielen waarden dêrnei ferhannele op de NASDAQ Global Select Market ûnder it beurssymboal „SEDG”. Goldman Sachs en Deutsche Bank fungearren as de mienskiplike liedende banken by de útjefte.<ref>{{Cite news|last=Richardson|first=Jake|date=March 30, 2015|title=$126 Million Dollar IPO For SolarEdge|language=en-US|work=Clean Technica|url=https://cleantechnica.com/2015/03/30/126-million-dollar-ipo-solaredge/|access-date=June 26, 2022}}</ref> Yn maaie 2015 gie SolarEdge in gearwurkingsferbân oan mei Tesla Energy<ref>{{Cite news|title=Tesla's Battery Push Is Good News for This Israeli Solar Company|language=en|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-07-02/tesla-s-battery-push-is-good-news-for-this-israeli-solar-company|access-date=June 26, 2022}}</ref> om in omfoarmer te ûntwikkeljen dêr’t de Tesla Powerwall, in batterij foar enerzjyopslach yn hûzen dy’t yn april 2015 yntrodusearre wie, mei opladen wurde koe.<ref name="Davide Castelvecchi 2015">{{Cite news|title=Will Tesla's Battery for Homes Change the Energy Market?|website=Scientific American|url=http://www.scientificamerican.com/article/will-tesla-s-battery-for-homes-change-the-energy-market/|access-date=May 5, 2015}}</ref> De SolarEdge-omfoarmer regele sawol it omsetten fan enerzjy fan sinnepanielen as it opladen en ûntladen fan de Powerwall.<ref>{{Cite news|title=Tesla Motors and Solaredge Technologies to unveil powerwall at uk show|website=Business Finance News|url=http://www.businessfinancenews.com/24816-tesla-motors-inc-solaredge-technologies-inc-to-unveil-powerwall-at-uk-show/}}</ref> Yn de rin fan de tiid boude Tesla de gearwurking mei SolarEdge ôf. Sa krige de Powerwall 2, dy’t yn oktober 2016 yntrodusearre waard, in eigen ynboude omfoarmer,<ref>{{Sitearje web|title=Tesla unveils residential solar roof and new Powerwall battery|url=https://www.utilitydive.com/news/tesla-unveils-residential-solar-roof-and-new-powerwall-battery/429315/|access-date=2026-07-01|language=en}}</ref> en yntrodusearre Tesla yn jannewaris 2021 in eigen sinne-omfoarmer.<ref>{{Sitearje web|title=Tesla introduces U.S.-manufactured solar panels, completing home energy ecosystem|url=https://pv-magazine-usa.com/2026/01/29/tesla-introduces-u-s-manufactured-panels-completing-home-energy-ecosystem/|access-date=2026-07-01|language=en-US}}</ref> Yn oktober 2018 kundige SolarEdge oerienkomsten oan om in grut belang te krijen yn Kokam, in Súd-Koreaanske leveransier fan litium-ionbatterijsellen, batterijen en oplossingen foar enerzjyopslach.<ref>{{Sitearje web|date=October 11, 2018|title=SolarEdge to acquire Kokam|url=http://kokam.com/%EC%BD%94%EC%BA%84-ups-%EC%8B%9C%EC%9E%A5-%EC%88%98%EC%9A%94-%EB%8C%80%EC%9D%91-%EC%9C%84%ED%95%9C-%EA%B3%A0%EB%B0%80%EB%8F%84%C2%B7%EA%B3%A0%EC%B6%9C%EB%A0%A5-%EB%A6%AC%ED%8A%AC%EC%9D%B4%EC%98%A8/|access-date=October 15, 2018}}</ref> Yn jannewaris 2019 kundige SolarEdge oan dat it in mearderheidsbelang yn SMRE oernimme soe,<ref>{{Cite news|last=Wenkert|first=Amarelle|date=January 7, 2019|title=SolarEdge Buys Industrial Machinery Firm SMRE as Part of Electric Vehicle Push|work=CTECH – www.calcalistech.com|url=https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3753695,00.html|access-date=November 2, 2021}}</ref> in Italiaanske fabrikant fan oandriuwsystemen foar elektryske auto's. Yn 2019 kundige SolarEdge ek de oername fan Gamatronic oan, in fabrikant fan UPS-systemen, en rjochte it bedriuw de ôfdieling Critical Power op. [[Ofbyld:SolarEdge_Technologies_HQ_2.jpg|thumb|267x267px|It haadkantoar fan SolarEdge yn [[Herzliya]], [[Israel]]]] Yn jannewaris 2023 kundige SolarEdge de oername fan Hark Systems oan, in yn Europa fêstige bedriuw dat him dwaande hâldt mei enerzjyanalyse ent Internet of Things (IoT).<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge to Acquire Hark Systems, a European-Based Energy Analytics and IoT Company|url=https://finance.yahoo.com/news/solaredge-acquire-hark-systems-european-153000241.html|access-date=2023-09-01|language=en-US}}</ref> Nei in striid tsjin kanker ferstoar oprjochter Guy Sella yn 2019. De eardere fise-presidint foar wrâldwide ferkeap, Zvi Lando, waard beneamd ta CEO.<ref>{{Cite news|last=Martín|first=José Rojo|date=August 27, 2019|title=SolarEdge CEO Guy Sella dies after cancer battle|work=Energy Storage News|url=https://www.energy-storage.news/news/solaredge-ceo-guy-sella-dies-after-cancer-battle}}</ref> Yn novimber 2024 kundige SolarEdge oan dat it syn ôfdieling foar enerzjyopslach slute soe. Dêrby waarden sa’n 500 meiwurkers rekke, dêr’t it grutste part fan yn Súd-Koreä wurke.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Announces Closure of Energy Storage Division|url=https://investors.solaredge.com/news-releases/news-release-details/solaredge-announces-closure-energy-storage-division|access-date=2025-02-27}}</ref> Yn desimber 2024 waard Shuki Nir beneamd ta de nije CEO, hy ferfong dêrmei ynterim-CEO Ronen Faier.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Appoints Shuki Nir as Chief Executive Officer|url=https://www.businesswire.com/news/home/20241205772201/en/SolarEdge-Appoints-Shuki-Nir-as-Chief-Executive-Officer|access-date=2025-01-10}}</ref> Yn maart 2026 lansearre SolarEdge Nexis, in platfoarm foar sinne-enerzjy en enerzjyopslach foar wenhuzen, dat in ynstelbere trijefazige hybride omfoarmer kombinearret mei in modulêre, stapelbere heechspanningsbatterij. It platfoarm waard earst yn Dútslân lansearre.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis hybrid inverter and high-voltage battery for residential PV|url=https://www.pv-magazine.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-hybrid-inverter-and-high-voltage-battery-for-residential-pv/|work=pv magazine}}</ref> In batterijmodule hat in kapasiteit fan 4,9 kWh it stik. De batterijmodules kinne opinoar steapele wurde, mei in maksimale kapasiteit fan 20 kWh yn ien steapel. Troch meardere steapels parallel te ferbinen, kin de totale kapasiteit oprinne oant 78 kWh. In steapel kin oant 14 kW oan fermogen leverje.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis residential storage system with modular high-voltage battery|url=https://www.ess-news.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-residential-storage-system-with-modular-high-voltage-battery/|work=Energy Storage News}}</ref> Yn july 2026 wreide SolarEdge de beskikberens fan Nexis út nei de Feriene Steaten.<ref>{{Sitearje web|date=2026-07-09|title=SolarEdge says its new 'Lego-like' home battery installs in under 30 minutes|url=https://electrek.co/2026/07/09/solaredge-says-its-new-lego-like-home-battery-installs-in-under-30-minutes/|work=Electrek}}</ref> == Sjoch ek == * [[Sinne-enerzjy]] * [[Duorsumens]] * [[Batterij]] * == Referinsjes == {{Reflist}} [[Kategory:Sinne-enerzjy]] [[Kategory:Israelysk bedriuw]] ten6ho04r42k3f0fquplz7aqy4rsqzw 1239070 1239069 2026-08-23T18:39:26Z Magna Frisia 39091 1239070 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bedriuw|type=|namme=SolarEdge<br>[[Ofbyld:SolarEdge logo.svg|264px|]]|fêstige yn=|sektor=Duorsume enerzjy|oprjochte=2006|haadkertier=[[Herzliya]], [[File:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]]|ôfbylding=Mittelschule,20140312-6a.jpg|ôfbyldingstekst=SolarEdge-omfoarmers op it dak fan in middelbere skoalle yn Eastenryk yn 2014.|webside=https://solaredge.com}} '''SolarEdge Technologies, Inc.''' is in Israelysk bedriuw dat foar DC optimalisearre omfoarmersystemen produsearret. Yn 2023 waard SolarEdge it oandiel mei de measte ferliezen yn 'e S&P 500 foar it jier, wat resultearre yn it fuortheljen fan it oandiel út 'e yndeks. <ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge slides out of S&P 500 after losing over 70% of value this year|date=3 December 2023|url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/rk6ucjysa}}</ref> Op 25 juny 2024 sakke SolarEdge yn 'e iere moarnshannel hast 15% nei $28,41. <ref>{{Cite news|url=https://www.investopedia.com/solaredge-technologies-stock-plunges-on-customer-bankruptcy-8668713|title=SolarEdge Technologies Stock Plunges on Customer Bankruptcy}}</ref> == Skiednis == SolarEdge waard oprjochte yn 2006 troch Guy Sella, Lior Handelsman, Yoav Galin, Meir Adest, en Amir Fishelov. It bedriuw waard stipe troch risikokapitaal fan GE Energy Financial Services, Norwest Venture Partners, Lightspeed Venture Partners, ORR Partners, Genesis Partners, Walden International, Vertex Ventures Israel, JP Asia Capital en Opus Capital Ventures. It bedriuw sette ein 2009 útein mei massaproduksje fan syn produkten troch kontraktfabrikant Flex. Yn maart 2015 brocht SolarEdge by in earste iepenbiere oandiele-útjefte (IPO) 7.000.000 gewoane oandielen út tsjin in priis fan $18,00 it stik. Dêr helle it bedriuw $126 miljoen mei op. De oandielen waarden dêrnei ferhannele op de NASDAQ Global Select Market ûnder it beurssymboal „SEDG”. Goldman Sachs en Deutsche Bank fungearren as de mienskiplike liedende banken by de útjefte.<ref>{{Cite news|last=Richardson|first=Jake|date=March 30, 2015|title=$126 Million Dollar IPO For SolarEdge|language=en-US|work=Clean Technica|url=https://cleantechnica.com/2015/03/30/126-million-dollar-ipo-solaredge/|access-date=June 26, 2022}}</ref> Yn maaie 2015 gie SolarEdge in gearwurkingsferbân oan mei Tesla Energy<ref>{{Cite news|title=Tesla's Battery Push Is Good News for This Israeli Solar Company|language=en|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-07-02/tesla-s-battery-push-is-good-news-for-this-israeli-solar-company|access-date=June 26, 2022}}</ref> om in omfoarmer te ûntwikkeljen dêr’t de Tesla Powerwall, in batterij foar enerzjyopslach yn hûzen dy’t yn april 2015 yntrodusearre wie, mei opladen wurde koe.<ref name="Davide Castelvecchi 2015">{{Cite news|title=Will Tesla's Battery for Homes Change the Energy Market?|website=Scientific American|url=http://www.scientificamerican.com/article/will-tesla-s-battery-for-homes-change-the-energy-market/|access-date=May 5, 2015}}</ref> De SolarEdge-omfoarmer regele sawol it omsetten fan enerzjy fan sinnepanielen as it opladen en ûntladen fan de Powerwall.<ref>{{Cite news|title=Tesla Motors and Solaredge Technologies to unveil powerwall at uk show|website=Business Finance News|url=http://www.businessfinancenews.com/24816-tesla-motors-inc-solaredge-technologies-inc-to-unveil-powerwall-at-uk-show/}}</ref> Yn de rin fan de tiid boude Tesla de gearwurking mei SolarEdge ôf. Sa krige de Powerwall 2, dy’t yn oktober 2016 yntrodusearre waard, in eigen ynboude omfoarmer,<ref>{{Sitearje web|title=Tesla unveils residential solar roof and new Powerwall battery|url=https://www.utilitydive.com/news/tesla-unveils-residential-solar-roof-and-new-powerwall-battery/429315/|access-date=2026-07-01|language=en}}</ref> en yntrodusearre Tesla yn jannewaris 2021 in eigen sinne-omfoarmer.<ref>{{Sitearje web|title=Tesla introduces U.S.-manufactured solar panels, completing home energy ecosystem|url=https://pv-magazine-usa.com/2026/01/29/tesla-introduces-u-s-manufactured-panels-completing-home-energy-ecosystem/|access-date=2026-07-01|language=en-US}}</ref> Yn oktober 2018 kundige SolarEdge oerienkomsten oan om in grut belang te krijen yn Kokam, in Súd-Koreaanske leveransier fan litium-ionbatterijsellen, batterijen en oplossingen foar enerzjyopslach.<ref>{{Sitearje web|date=October 11, 2018|title=SolarEdge to acquire Kokam|url=http://kokam.com/%EC%BD%94%EC%BA%84-ups-%EC%8B%9C%EC%9E%A5-%EC%88%98%EC%9A%94-%EB%8C%80%EC%9D%91-%EC%9C%84%ED%95%9C-%EA%B3%A0%EB%B0%80%EB%8F%84%C2%B7%EA%B3%A0%EC%B6%9C%EB%A0%A5-%EB%A6%AC%ED%8A%AC%EC%9D%B4%EC%98%A8/|access-date=October 15, 2018}}</ref> Yn jannewaris 2019 kundige SolarEdge oan dat it in mearderheidsbelang yn SMRE oernimme soe,<ref>{{Cite news|last=Wenkert|first=Amarelle|date=January 7, 2019|title=SolarEdge Buys Industrial Machinery Firm SMRE as Part of Electric Vehicle Push|work=CTECH – www.calcalistech.com|url=https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3753695,00.html|access-date=November 2, 2021}}</ref> in Italiaanske fabrikant fan oandriuwsystemen foar elektryske auto's. Yn 2019 kundige SolarEdge ek de oername fan Gamatronic oan, in fabrikant fan UPS-systemen, en rjochte it bedriuw de ôfdieling Critical Power op. [[Ofbyld:SolarEdge_Technologies_HQ_2.jpg|thumb|267x267px|It haadkantoar fan SolarEdge yn [[Herzliya]], [[Israel]]]] Yn jannewaris 2023 kundige SolarEdge de oername fan Hark Systems oan, in yn Europa fêstige bedriuw dat him dwaande hâldt mei enerzjyanalyse ent Internet of Things (IoT).<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge to Acquire Hark Systems, a European-Based Energy Analytics and IoT Company|url=https://finance.yahoo.com/news/solaredge-acquire-hark-systems-european-153000241.html|access-date=2023-09-01|language=en-US}}</ref> Nei in striid tsjin kanker ferstoar oprjochter Guy Sella yn 2019. De eardere fise-presidint foar wrâldwide ferkeap, Zvi Lando, waard beneamd ta CEO.<ref>{{Cite news|last=Martín|first=José Rojo|date=August 27, 2019|title=SolarEdge CEO Guy Sella dies after cancer battle|work=Energy Storage News|url=https://www.energy-storage.news/news/solaredge-ceo-guy-sella-dies-after-cancer-battle}}</ref> Yn novimber 2024 kundige SolarEdge oan dat it syn ôfdieling foar enerzjyopslach slute soe. Dêrby waarden sa’n 500 meiwurkers rekke, dêr’t it grutste part fan yn Súd-Koreä wurke.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Announces Closure of Energy Storage Division|url=https://investors.solaredge.com/news-releases/news-release-details/solaredge-announces-closure-energy-storage-division|access-date=2025-02-27}}</ref> Yn desimber 2024 waard Shuki Nir beneamd ta de nije CEO, hy ferfong dêrmei ynterim-CEO Ronen Faier.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Appoints Shuki Nir as Chief Executive Officer|url=https://www.businesswire.com/news/home/20241205772201/en/SolarEdge-Appoints-Shuki-Nir-as-Chief-Executive-Officer|access-date=2025-01-10}}</ref> Yn maart 2026 lansearre SolarEdge Nexis, in platfoarm foar sinne-enerzjy en enerzjyopslach foar wenhuzen, dat in ynstelbere trijefazige hybride omfoarmer kombinearret mei in modulêre, stapelbere heechspanningsbatterij. It platfoarm waard earst yn Dútslân lansearre.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis hybrid inverter and high-voltage battery for residential PV|url=https://www.pv-magazine.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-hybrid-inverter-and-high-voltage-battery-for-residential-pv/|work=pv magazine}}</ref> In batterijmodule hat in kapasiteit fan 4,9 kWh it stik. De batterijmodules kinne opinoar steapele wurde, mei in maksimale kapasiteit fan 20 kWh yn ien steapel. Troch meardere steapels parallel te ferbinen, kin de totale kapasiteit oprinne oant 78 kWh. In steapel kin oant 14 kW oan fermogen leverje.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis residential storage system with modular high-voltage battery|url=https://www.ess-news.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-residential-storage-system-with-modular-high-voltage-battery/|work=Energy Storage News}}</ref> Yn july 2026 wreide SolarEdge de beskikberens fan Nexis út nei de Feriene Steaten.<ref>{{Sitearje web|date=2026-07-09|title=SolarEdge says its new 'Lego-like' home battery installs in under 30 minutes|url=https://electrek.co/2026/07/09/solaredge-says-its-new-lego-like-home-battery-installs-in-under-30-minutes/|work=Electrek}}</ref> == Sjoch ek == * [[Sinne-enerzjy]] * [[Duorsumens]] * [[Batterij]] * == Referinsjes == {{Reflist}} [[Kategory:Sinne-enerzjy]] [[Kategory:Israelysk bedriuw]] qcgrpl05hw0c0uk9hzqwnnqevu109jz 1239089 1239070 2026-08-23T20:28:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1239089 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bedriuw|type=|namme=SolarEdge<br>[[Ofbyld:SolarEdge logo.svg|264px|]]|fêstige yn=|sektor=Duorsume enerzjy|oprjochte=2006|haadkertier=[[Herzliya]], [[File:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]]|ôfbylding=Mittelschule,20140312-6a.jpg|ôfbyldingstekst=SolarEdge-omfoarmers op it dak fan in middelbere skoalle yn Eastenryk yn 2014.|webside=https://solaredge.com}} '''SolarEdge Technologies, Inc.''' is in Israelysk bedriuw dat DC optimalisearre omfoarmersystemen produsearret. Yn 2023 waard SolarEdge it oandiel mei de measte ferliezen yn 'e [[S&P 500]] foar it jier, wat resultearre yn it fuortheljen fan it oandiel út 'e yndeks. <ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge slides out of S&P 500 after losing over 70% of value this year|date=3 December 2023|url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/rk6ucjysa}}</ref> Op 25 juny 2024 sakke SolarEdge yn 'e iere moarnshannel hast 15% nei $28,41. <ref>{{Cite news|url=https://www.investopedia.com/solaredge-technologies-stock-plunges-on-customer-bankruptcy-8668713|title=SolarEdge Technologies Stock Plunges on Customer Bankruptcy}}</ref> == Skiednis == SolarEdge waard oprjochte yn 2006 troch Guy Sella, Lior Handelsman, Yoav Galin, Meir Adest, en Amir Fishelov. It bedriuw waard stipe troch risikokapitaal fan GE Energy Financial Services, Norwest Venture Partners, Lightspeed Venture Partners, ORR Partners, Genesis Partners, Walden International, Vertex Ventures Israel, JP Asia Capital en Opus Capital Ventures. It bedriuw sette ein 2009 útein mei massaproduksje fan syn produkten troch kontraktfabrikant Flex. Yn maart 2015 brocht SolarEdge by in earste iepenbiere oandiele-útjefte (IPO) 7.000.000 gewoane oandielen út tsjin in priis fan $18,00 it stik. Dêr helle it bedriuw $126 miljoen mei op. De oandielen waarden dêrnei ferhannele op de NASDAQ Global Select Market ûnder it beurssymboal „SEDG”. Goldman Sachs en Deutsche Bank fungearren as de mienskiplike liedende banken by de útjefte.<ref>{{Cite news|last=Richardson|first=Jake|date=March 30, 2015|title=$126 Million Dollar IPO For SolarEdge|language=en-US|work=Clean Technica|url=https://cleantechnica.com/2015/03/30/126-million-dollar-ipo-solaredge/|access-date=June 26, 2022}}</ref> Yn maaie 2015 gie SolarEdge in gearwurkingsferbân oan mei Tesla Energy<ref>{{Cite news|title=Tesla's Battery Push Is Good News for This Israeli Solar Company|language=en|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-07-02/tesla-s-battery-push-is-good-news-for-this-israeli-solar-company|access-date=June 26, 2022}}</ref> om in omfoarmer te ûntwikkeljen dêr’t de Tesla Powerwall, in batterij foar enerzjyopslach yn hûzen dy’t yn april 2015 yntrodusearre wie, mei opladen wurde koe.<ref name="Davide Castelvecchi 2015">{{Cite news|title=Will Tesla's Battery for Homes Change the Energy Market?|website=Scientific American|url=http://www.scientificamerican.com/article/will-tesla-s-battery-for-homes-change-the-energy-market/|access-date=May 5, 2015}}</ref> De SolarEdge-omfoarmer regele sawol it omsetten fan enerzjy fan sinnepanielen as it opladen en ûntladen fan de Powerwall.<ref>{{Cite news|title=Tesla Motors and Solaredge Technologies to unveil powerwall at uk show|website=Business Finance News|url=http://www.businessfinancenews.com/24816-tesla-motors-inc-solaredge-technologies-inc-to-unveil-powerwall-at-uk-show/}}</ref> Yn de rin fan de tiid boude Tesla de gearwurking mei SolarEdge ôf. Sa krige de Powerwall 2, dy’t yn oktober 2016 yntrodusearre waard, in eigen ynboude omfoarmer,<ref>{{Sitearje web|title=Tesla unveils residential solar roof and new Powerwall battery|url=https://www.utilitydive.com/news/tesla-unveils-residential-solar-roof-and-new-powerwall-battery/429315/|access-date=2026-07-01|language=en}}</ref> en yntrodusearre Tesla yn jannewaris 2021 in eigen sinne-omfoarmer.<ref>{{Sitearje web|title=Tesla introduces U.S.-manufactured solar panels, completing home energy ecosystem|url=https://pv-magazine-usa.com/2026/01/29/tesla-introduces-u-s-manufactured-panels-completing-home-energy-ecosystem/|access-date=2026-07-01|language=en-US}}</ref> Yn oktober 2018 kundige SolarEdge oerienkomsten oan om in grut belang te krijen yn Kokam, in Súd-Koreaanske leveransier fan litium-ionbatterijsellen, batterijen en oplossingen foar enerzjyopslach.<ref>{{Sitearje web|date=October 11, 2018|title=SolarEdge to acquire Kokam|url=http://kokam.com/%EC%BD%94%EC%BA%84-ups-%EC%8B%9C%EC%9E%A5-%EC%88%98%EC%9A%94-%EB%8C%80%EC%9D%91-%EC%9C%84%ED%95%9C-%EA%B3%A0%EB%B0%80%EB%8F%84%C2%B7%EA%B3%A0%EC%B6%9C%EB%A0%A5-%EB%A6%AC%ED%8A%AC%EC%9D%B4%EC%98%A8/|access-date=October 15, 2018}}</ref> Yn jannewaris 2019 kundige SolarEdge oan dat it in mearderheidsbelang yn SMRE oernimme soe,<ref>{{Cite news|last=Wenkert|first=Amarelle|date=January 7, 2019|title=SolarEdge Buys Industrial Machinery Firm SMRE as Part of Electric Vehicle Push|work=CTECH – www.calcalistech.com|url=https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3753695,00.html|access-date=November 2, 2021}}</ref> in Italiaanske fabrikant fan oandriuwsystemen foar elektryske auto's. Yn 2019 kundige SolarEdge ek de oername fan Gamatronic oan, in fabrikant fan UPS-systemen, en rjochte it bedriuw de ôfdieling Critical Power op. [[Ofbyld:SolarEdge_Technologies_HQ_2.jpg|thumb|267x267px|It haadkantoar fan SolarEdge yn [[Herzliya]], [[Israel]]]] Yn jannewaris 2023 kundige SolarEdge de oername fan Hark Systems oan, in yn Europa fêstige bedriuw dat him dwaande hâldt mei enerzjyanalyse ent Internet of Things (IoT).<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge to Acquire Hark Systems, a European-Based Energy Analytics and IoT Company|url=https://finance.yahoo.com/news/solaredge-acquire-hark-systems-european-153000241.html|access-date=2023-09-01|language=en-US}}</ref> Nei in striid tsjin kanker ferstoar oprjochter Guy Sella yn 2019. De eardere fise-presidint foar wrâldwide ferkeap, Zvi Lando, waard beneamd ta CEO.<ref>{{Cite news|last=Martín|first=José Rojo|date=August 27, 2019|title=SolarEdge CEO Guy Sella dies after cancer battle|work=Energy Storage News|url=https://www.energy-storage.news/news/solaredge-ceo-guy-sella-dies-after-cancer-battle}}</ref> Yn novimber 2024 kundige SolarEdge oan dat it syn ôfdieling foar enerzjyopslach slute soe. Dêrby waarden sa’n 500 meiwurkers rekke, dêr’t it grutste part fan yn Súd-Koreä wurke.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Announces Closure of Energy Storage Division|url=https://investors.solaredge.com/news-releases/news-release-details/solaredge-announces-closure-energy-storage-division|access-date=2025-02-27}}</ref> Yn desimber 2024 waard Shuki Nir beneamd ta de nije CEO, hy ferfong dêrmei ynterim-CEO Ronen Faier.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Appoints Shuki Nir as Chief Executive Officer|url=https://www.businesswire.com/news/home/20241205772201/en/SolarEdge-Appoints-Shuki-Nir-as-Chief-Executive-Officer|access-date=2025-01-10}}</ref> Yn maart 2026 lansearre SolarEdge Nexis, in platfoarm foar sinne-enerzjy en enerzjyopslach foar wenhuzen, dat in ynstelbere trijefazige hybride omfoarmer kombinearret mei in modulêre, stapelbere heechspanningsbatterij. It platfoarm waard earst yn Dútslân lansearre.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis hybrid inverter and high-voltage battery for residential PV|url=https://www.pv-magazine.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-hybrid-inverter-and-high-voltage-battery-for-residential-pv/|work=pv magazine}}</ref> In batterijmodule hat in kapasiteit fan 4,9 kWh it stik. De batterijmodules kinne opinoar steapele wurde, mei in maksimale kapasiteit fan 20 kWh yn ien steapel. Troch meardere steapels parallel te ferbinen, kin de totale kapasiteit oprinne oant 78 kWh. In steapel kin oant 14 kW oan fermogen leverje.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis residential storage system with modular high-voltage battery|url=https://www.ess-news.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-residential-storage-system-with-modular-high-voltage-battery/|work=Energy Storage News}}</ref> Yn july 2026 wreide SolarEdge de beskikberens fan Nexis út nei de Feriene Steaten.<ref>{{Sitearje web|date=2026-07-09|title=SolarEdge says its new 'Lego-like' home battery installs in under 30 minutes|url=https://electrek.co/2026/07/09/solaredge-says-its-new-lego-like-home-battery-installs-in-under-30-minutes/|work=Electrek}}</ref> == Sjoch ek == * [[Sinne-enerzjy]] * [[Duorsumens]] * [[Batterij]] * == Referinsjes == {{Reflist}} [[Kategory:Sinne-enerzjy]] [[Kategory:Israelysk bedriuw]] ss6y9nhwrwsdcti0oi1ikqmxf8k7c13 1239090 1239089 2026-08-23T20:28:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Referinsjes */ kt 1239090 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bedriuw|type=|namme=SolarEdge<br>[[Ofbyld:SolarEdge logo.svg|264px|]]|fêstige yn=|sektor=Duorsume enerzjy|oprjochte=2006|haadkertier=[[Herzliya]], [[File:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]]|ôfbylding=Mittelschule,20140312-6a.jpg|ôfbyldingstekst=SolarEdge-omfoarmers op it dak fan in middelbere skoalle yn Eastenryk yn 2014.|webside=https://solaredge.com}} '''SolarEdge Technologies, Inc.''' is in Israelysk bedriuw dat DC optimalisearre omfoarmersystemen produsearret. Yn 2023 waard SolarEdge it oandiel mei de measte ferliezen yn 'e [[S&P 500]] foar it jier, wat resultearre yn it fuortheljen fan it oandiel út 'e yndeks. <ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge slides out of S&P 500 after losing over 70% of value this year|date=3 December 2023|url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/rk6ucjysa}}</ref> Op 25 juny 2024 sakke SolarEdge yn 'e iere moarnshannel hast 15% nei $28,41. <ref>{{Cite news|url=https://www.investopedia.com/solaredge-technologies-stock-plunges-on-customer-bankruptcy-8668713|title=SolarEdge Technologies Stock Plunges on Customer Bankruptcy}}</ref> == Skiednis == SolarEdge waard oprjochte yn 2006 troch Guy Sella, Lior Handelsman, Yoav Galin, Meir Adest, en Amir Fishelov. It bedriuw waard stipe troch risikokapitaal fan GE Energy Financial Services, Norwest Venture Partners, Lightspeed Venture Partners, ORR Partners, Genesis Partners, Walden International, Vertex Ventures Israel, JP Asia Capital en Opus Capital Ventures. It bedriuw sette ein 2009 útein mei massaproduksje fan syn produkten troch kontraktfabrikant Flex. Yn maart 2015 brocht SolarEdge by in earste iepenbiere oandiele-útjefte (IPO) 7.000.000 gewoane oandielen út tsjin in priis fan $18,00 it stik. Dêr helle it bedriuw $126 miljoen mei op. De oandielen waarden dêrnei ferhannele op de NASDAQ Global Select Market ûnder it beurssymboal „SEDG”. Goldman Sachs en Deutsche Bank fungearren as de mienskiplike liedende banken by de útjefte.<ref>{{Cite news|last=Richardson|first=Jake|date=March 30, 2015|title=$126 Million Dollar IPO For SolarEdge|language=en-US|work=Clean Technica|url=https://cleantechnica.com/2015/03/30/126-million-dollar-ipo-solaredge/|access-date=June 26, 2022}}</ref> Yn maaie 2015 gie SolarEdge in gearwurkingsferbân oan mei Tesla Energy<ref>{{Cite news|title=Tesla's Battery Push Is Good News for This Israeli Solar Company|language=en|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-07-02/tesla-s-battery-push-is-good-news-for-this-israeli-solar-company|access-date=June 26, 2022}}</ref> om in omfoarmer te ûntwikkeljen dêr’t de Tesla Powerwall, in batterij foar enerzjyopslach yn hûzen dy’t yn april 2015 yntrodusearre wie, mei opladen wurde koe.<ref name="Davide Castelvecchi 2015">{{Cite news|title=Will Tesla's Battery for Homes Change the Energy Market?|website=Scientific American|url=http://www.scientificamerican.com/article/will-tesla-s-battery-for-homes-change-the-energy-market/|access-date=May 5, 2015}}</ref> De SolarEdge-omfoarmer regele sawol it omsetten fan enerzjy fan sinnepanielen as it opladen en ûntladen fan de Powerwall.<ref>{{Cite news|title=Tesla Motors and Solaredge Technologies to unveil powerwall at uk show|website=Business Finance News|url=http://www.businessfinancenews.com/24816-tesla-motors-inc-solaredge-technologies-inc-to-unveil-powerwall-at-uk-show/}}</ref> Yn de rin fan de tiid boude Tesla de gearwurking mei SolarEdge ôf. Sa krige de Powerwall 2, dy’t yn oktober 2016 yntrodusearre waard, in eigen ynboude omfoarmer,<ref>{{Sitearje web|title=Tesla unveils residential solar roof and new Powerwall battery|url=https://www.utilitydive.com/news/tesla-unveils-residential-solar-roof-and-new-powerwall-battery/429315/|access-date=2026-07-01|language=en}}</ref> en yntrodusearre Tesla yn jannewaris 2021 in eigen sinne-omfoarmer.<ref>{{Sitearje web|title=Tesla introduces U.S.-manufactured solar panels, completing home energy ecosystem|url=https://pv-magazine-usa.com/2026/01/29/tesla-introduces-u-s-manufactured-panels-completing-home-energy-ecosystem/|access-date=2026-07-01|language=en-US}}</ref> Yn oktober 2018 kundige SolarEdge oerienkomsten oan om in grut belang te krijen yn Kokam, in Súd-Koreaanske leveransier fan litium-ionbatterijsellen, batterijen en oplossingen foar enerzjyopslach.<ref>{{Sitearje web|date=October 11, 2018|title=SolarEdge to acquire Kokam|url=http://kokam.com/%EC%BD%94%EC%BA%84-ups-%EC%8B%9C%EC%9E%A5-%EC%88%98%EC%9A%94-%EB%8C%80%EC%9D%91-%EC%9C%84%ED%95%9C-%EA%B3%A0%EB%B0%80%EB%8F%84%C2%B7%EA%B3%A0%EC%B6%9C%EB%A0%A5-%EB%A6%AC%ED%8A%AC%EC%9D%B4%EC%98%A8/|access-date=October 15, 2018}}</ref> Yn jannewaris 2019 kundige SolarEdge oan dat it in mearderheidsbelang yn SMRE oernimme soe,<ref>{{Cite news|last=Wenkert|first=Amarelle|date=January 7, 2019|title=SolarEdge Buys Industrial Machinery Firm SMRE as Part of Electric Vehicle Push|work=CTECH – www.calcalistech.com|url=https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3753695,00.html|access-date=November 2, 2021}}</ref> in Italiaanske fabrikant fan oandriuwsystemen foar elektryske auto's. Yn 2019 kundige SolarEdge ek de oername fan Gamatronic oan, in fabrikant fan UPS-systemen, en rjochte it bedriuw de ôfdieling Critical Power op. [[Ofbyld:SolarEdge_Technologies_HQ_2.jpg|thumb|267x267px|It haadkantoar fan SolarEdge yn [[Herzliya]], [[Israel]]]] Yn jannewaris 2023 kundige SolarEdge de oername fan Hark Systems oan, in yn Europa fêstige bedriuw dat him dwaande hâldt mei enerzjyanalyse ent Internet of Things (IoT).<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge to Acquire Hark Systems, a European-Based Energy Analytics and IoT Company|url=https://finance.yahoo.com/news/solaredge-acquire-hark-systems-european-153000241.html|access-date=2023-09-01|language=en-US}}</ref> Nei in striid tsjin kanker ferstoar oprjochter Guy Sella yn 2019. De eardere fise-presidint foar wrâldwide ferkeap, Zvi Lando, waard beneamd ta CEO.<ref>{{Cite news|last=Martín|first=José Rojo|date=August 27, 2019|title=SolarEdge CEO Guy Sella dies after cancer battle|work=Energy Storage News|url=https://www.energy-storage.news/news/solaredge-ceo-guy-sella-dies-after-cancer-battle}}</ref> Yn novimber 2024 kundige SolarEdge oan dat it syn ôfdieling foar enerzjyopslach slute soe. Dêrby waarden sa’n 500 meiwurkers rekke, dêr’t it grutste part fan yn Súd-Koreä wurke.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Announces Closure of Energy Storage Division|url=https://investors.solaredge.com/news-releases/news-release-details/solaredge-announces-closure-energy-storage-division|access-date=2025-02-27}}</ref> Yn desimber 2024 waard Shuki Nir beneamd ta de nije CEO, hy ferfong dêrmei ynterim-CEO Ronen Faier.<ref>{{Sitearje web|title=SolarEdge Appoints Shuki Nir as Chief Executive Officer|url=https://www.businesswire.com/news/home/20241205772201/en/SolarEdge-Appoints-Shuki-Nir-as-Chief-Executive-Officer|access-date=2025-01-10}}</ref> Yn maart 2026 lansearre SolarEdge Nexis, in platfoarm foar sinne-enerzjy en enerzjyopslach foar wenhuzen, dat in ynstelbere trijefazige hybride omfoarmer kombinearret mei in modulêre, stapelbere heechspanningsbatterij. It platfoarm waard earst yn Dútslân lansearre.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis hybrid inverter and high-voltage battery for residential PV|url=https://www.pv-magazine.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-hybrid-inverter-and-high-voltage-battery-for-residential-pv/|work=pv magazine}}</ref> In batterijmodule hat in kapasiteit fan 4,9 kWh it stik. De batterijmodules kinne opinoar steapele wurde, mei in maksimale kapasiteit fan 20 kWh yn ien steapel. Troch meardere steapels parallel te ferbinen, kin de totale kapasiteit oprinne oant 78 kWh. In steapel kin oant 14 kW oan fermogen leverje.<ref>{{Sitearje web|date=2026-03-19|title=SolarEdge launches Nexis residential storage system with modular high-voltage battery|url=https://www.ess-news.com/2026/03/19/solaredge-launches-nexis-residential-storage-system-with-modular-high-voltage-battery/|work=Energy Storage News}}</ref> Yn july 2026 wreide SolarEdge de beskikberens fan Nexis út nei de Feriene Steaten.<ref>{{Sitearje web|date=2026-07-09|title=SolarEdge says its new 'Lego-like' home battery installs in under 30 minutes|url=https://electrek.co/2026/07/09/solaredge-says-its-new-lego-like-home-battery-installs-in-under-30-minutes/|work=Electrek}}</ref> == Sjoch ek == * [[Sinne-enerzjy]] * [[Duorsumens]] * [[Batterij]] * == Referinsjes == {{Reflist}} [[Kategory:Sinne-enerzjy]] [[Kategory:Israelysk bedriuw]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2006]] qe5gtd9t4od1d90hz9dx1wwvlkepkew 14 193651 1239072 2026-08-23T19:50:23Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Trieste}} [[Kategory:Plak yn Friûly-Julysk Feneesje]] [[Kategory:Gemeente yn Friûly-Julysk Feneesje]]" 1239072 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Trieste}} [[Kategory:Plak yn Friûly-Julysk Feneesje]] [[Kategory:Gemeente yn Friûly-Julysk Feneesje]] hcqt8uaxerqjvzhmqkpm63p0pp4imya 0 193652 1239073 2026-08-23T19:50:53Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks katedraal | namme = Katedraal fan 'e marler Sint-Justus <small>''Basilica cattedrale di San Giusto Martire''</small> | ôfbylding = Triest S.Giusto.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Katedraal fan Sint-Justus yn Triëst | lân = [[Ofbyld:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] | bestjoerlike ienheid 1 = [[Regio (Itaalje)|Regio]] | namme bestjoerlike..." 1239073 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks katedraal | namme = Katedraal fan 'e marler Sint-Justus <small>''Basilica cattedrale di San Giusto Martire''</small> | ôfbylding = Triest S.Giusto.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Katedraal fan Sint-Justus yn Triëst | lân = [[Ofbyld:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]] | bestjoerlike ienheid 1 = [[Regio (Itaalje)|Regio]] | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Friûly-Feneesje Julia]] | bestjoerlike ienheid 2 = [[Provinsje (Itaalje)|Provinsje]] | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Triëst (provinsje)|Triëst]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Triëst]] | adres = Piazza della Cattedrale 2, 34143 | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = <small>[[Roomsk-Katolike Tsjerke]]</small> | bisdom = [[Bisdom Triëst|Triëst]] | aartsbisdom = | patroanhillige = [[Justus fan Triëst|Sint Justus]] | status = [[Katedraal]], [[basilica minor]] | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = 14e iuw | sloopjier = | boustyl = [[romaanske arsjitektuer|romaansk]], [[goatyske arsjitektuer|gotyk]] | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = [https://www.sangiustomartire.it/ www.sangiustomartire.it]<br>[https://www.diocesi.trieste.it/ Bisdom Triëst] | mapname = Itaalje | mapwidth = | lat_deg = 45 | lat_min = 38 | lat_sec = 56 | lat_dir = N | lon_deg = 13 | lon_min = 46 | lon_sec = 2 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Katedraal fan Triëst''' ([[Italiaansk]]: ''Basilica cattedrale di San Giusto Martire''), wijd oan [[Justus fan Triëst|Sint-Justus]], is in [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolike]] katedraal yn [[Triëst]], yn it noardeasten fan [[Itaalje]]. It is de sit fan 'e biskop fan it bisdom Triëst. Yn 1899 joech paus [[Leo XIII]] de tsjerke de status fan in ''[[basilica minor]]''. == Skiednis == It earste kristlike gebou op dit plak waard yn 'e 6e iuw boud op in Romeinsk ''[[propylon]]'', wêrby't in part fan 'e besteande struktuer op 'e nij brûkt waard. Mooglik wie dat de yngong fan in monumint. Dit bouwurk dat yn 'e folksmûle bekend stie as de Kapitoalynske timpel, om't der binnen in piramidaal alter mei symboalen fan 'e [[Kapitoalynske goadetrias]] — [[Jupiter (mytology)|Jupiter]], [[Juno (mytology)|Juno]] en [[Minerva]] — ûntdutsen wie. [[Ofbyld:Trieste Cattedrale di San Giusto frontside.jpg|thumb|left|De foarkant fan 'e katedraal mei in grut tal resten fan âld Romeinsk byldhouwurk.]] Yn 'e haadhal binne de orizjinele resten fan in part fan 'e mozaykflier opnommen yn 'e hjoeddeiske flier. Dêryn binne ek de kontoeren fan 'e bûtenmuorren fan it ier-kristlike gebou te sjen. Flak nei't de tsjerke foar de earetsjinst iepene wie, waard it gebou ferwoastge by de ynfal fan 'e [[Longobarden]]. Tusken de 9e en de 11e iuw waarden op 'e ruïnes fan 'e âlde tsjerke twa [[Basilyk (boufoarm)|basilyken]] boud. De earste wie wijd oan Us-Leaffrou fan 'e Himelfeart, en de twadde, de katedraal, oan Sint-Justus (''San Giusto''). It oarspronklike ûntwerp fan 'e lêste basilyk waard letter langer makke. Yn 'e 14e iuw waarden de twa basilyken meiïnoar ferbûn troch ien [[Skip (tsjerke)|skip]] fan beide basilyken ôf te brekken en in ienfâldige, asymmetryske gevel te bouwen mei in sierlik bewurke [[Gotyk|goatysk]] [[roasfinster]], like ryk fersierd as de nije klokketoer. By de bou waarden de dêr oantroffen stiennen resten fan Romeinske en romaanske gebouwen en friezen mei wapens op 'e nij ferwurke yn 'e bou. == Karlistysk mausoleum == De Karel Borromeüskapel tsjinnet as begraafkapel foar de famylje fan 'e [[karlisme|karlistyske]] troanpretendinten foar de Spaanske troan. == Keunstwurken == Ta de histoarysk nijsgjirrige keunstwurken yn 'e katedraal hearre de [[apsis]]mozaïken mei foarstellings fan Us-Leaffrou fan 'e Himelfeart en Kristus tusken de hilligen Justus en Servolus. Dy waarden yn 'e 12e en 13e iuw leine troch betûfte ambachtslju út [[Veneto]]. [[Ofbyld:San Giusto a Trieste.png|thumb|left|Ynterieur.]] De lytse 14e-iuwske tsjerke fan San Giovanni ([[Jehannes fan Matera|Sint-Jehannes]]), de âlde doopkapel oan 'e lofterkant en San Michele al Carnale oan 'e rjochterkant, by de yngong fan it museum, foarmje meiïnoar in gehiel fan in midsiuwsk tsjerkhôf. Op it plein foar de tsjerke stiet in alter dat de wijing en it dellizzen fan 'e wapens fan it 3e Leger betinkt. Der stiet ek in kolom mei in hellebaard en in monumint foar dejingen dy't yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] omkommen binne. Archeologyske opgravings dy't hjir yn 'e jierren 1930 útfierd waarden, brochten de resten oan it ljocht fan it Romeinske forum en in iepenbier gebou dat bestie út twa ferdjippings mei kolonnades en twa apsissen. Twa pylders fan 'e ûnderste ferdjipping binne rekonstruearre. {{Boarnen|boarnefernijing= * Sjoch foar boarnen of referinsjes by [[:nl:Trieste Cathedral]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Cattedrale di San Giusto|Katedraal fan Triest}} }} {{DEFAULTSORT:Triest, katedraal}} [[Kategory:Triëst]] [[Kategory:Katedraal yn Itaalje]] [[Kategory:Basilyk yn Itaalje]] [[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Itaalje]] [[Kategory:Bouwurk út de 9e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] 7wdceroxp7u3b0hbe1dcko1cqs5uxja 14 193653 1239086 2026-08-23T20:23:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1239086 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Nijseelânsk persoan nei etnisiteit|Kornysk]] [[Kategory:Nijseelânsk persoan fan Britsk komôf|Kornysk]] [[Kategory:Kornysk persoan om utens]] hd2jrtbsozjs3ex9njxi70ldt6zp6vc 0 193654 1239091 2026-08-23T20:36:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 betsj 1239091 wikitext text/x-wiki {{foarbetsjuttings}} {{TOCright}} ==Toaniel, Film & Tillefyzje== *[[A Man for All Seasons (toanielstik)|''A Man for All Seasons'' (toanielstik)]], in toanielstik fan Robert Bolt út 1960 *[[A Man for All Seasons (film út 1964)|''A Man for All Seasons'' (film út 1964)]], in Australyske tillefyzjefilm út 1964 op basis fan it toanielstik *[[A Man for All Seasons (film út 1966)|''A Man for All Seasons'' (film út 1966)]], in mannichfâld bekroande Britske film út 1966 op basis fan it toanielstik *[[A Man for All Seasons (film út 1988)|''A Man for All Seasons'' (film út 1988)]], in Amerikaanske tillefyzjefilm út 1988 op basis fan it toanielstik ==Literatuer== *[[A Man for All Seasons (roman)|''A Man for All Seasons'' (roman)]], in roman fan Heather MacAllister út 2010 ==Muzyk== *[[A Man for All Seasons (liet fan Al Stewart)|''A Man for All Seasons'' (liet fan Al Stewart)]], in liet fan Al Stewart út 1978 *[[A Man for All Seasons (liet fan Stephen Ashbrook)|''A Man for All Seasons'' (liet fan Stephen Ashbrook)]], in liet fan Stephen Ashbrook út 2001 *[[A Man for All Seasons (liet fan Robbie Williams)|''A Man for All Seasons'' (liet fan Robbie Williams)]], in liet fan Robbie Williams út 2003 (foar de film ''Johnny English'') *[[A Man for All Seasons (liet fan Concord Dawn)|''A Man for All Seasons'' (liet fan Concord Dawn)]], in liet fan Concord Dawn út 2006 {{neibetsjuttings}} 21vh59iclhin85tulwyfww4lx3q2qnj 0 193655 1239092 2026-08-23T20:37:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[A Man for All Seasons#Toaniel, film & tillefyzje]] 1239092 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[A Man for All Seasons#Toaniel, film & tillefyzje]] 6os0zapibjgvzgr96ayiki65y35uztb 1239093 1239092 2026-08-23T20:37:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Trochferwizingsdoel feroare fan [[A Man for All Seasons#Toaniel, film & tillefyzje]] nei [[A Man for All Seasons#Toaniel, Film & Tillefyzje]] 1239093 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[A Man for All Seasons#Toaniel, Film & Tillefyzje]] 51vk5uivrtfe9ykxfqa9j7z6o7chugx 6 193656 1239094 2026-08-23T20:39:00Z Ieneach fan 'e Esk 13292 It logo fan 'e film ''A Man for All Seasons'' út 1966. 1239094 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''A Man for All Seasons'' út 1966. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} r61qcvfwfd0vc8txpy2g0365uos0wgt 1239095 1239094 2026-08-23T20:39:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Gearfetting */ 1239095 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''A Man for All Seasons'' út 1966. Dit is in logo besteande út simpele letters en/of ienfâldige geometryske foarmen dy't net oer de drompel fan orizjinaliteit komt om oanspraak meitsje te kinnen op auteursrjochtlike beskerming. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} llfycliqktdg757fbdk2nfzl4s6vahw 0 193657 1239100 2026-08-23T22:33:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1239100 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = A Man for All Seasons film logo.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:A_Man_for_All_Seasons_(1966_movie_poster).gif |Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''A Man for All Seasons'' | regisseur = [[Fred Zinnemann]] | produsint = [[Fred Zinnemann]] | útfierend produsint = | senario = [[Robert Bolt]] | basearre op = [[A Man for All Seasons (toanielstik)|it toanielstik]] fan [[Robert Bolt]] | kamerarezjy = [[Ted Moore]] | muzyk = [[Georges Delerue]] | filmstudio = [[Highland Films]] | distribúsje = [[Columbia Pictures]] | haadrollen = [[Paul Scofield]]<br> [[Leo McKern]]<br> [[Susannah York]] | voice-over = | byrollen = [[Wendy Hiller]] <br> [[John Hurt]]<br> [[Nigel Davenport]]<br> [[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]]<br> [[Orson Welles]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]] | premiêre = [[12&nbsp;desimber]] [[1966]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 120 minuten | budget = $2&nbsp;miljoen | opbringst = $28,4&nbsp;miljoen <small>(Feriene Steaten)</small> | prizen = 6 × [[Oscar]]<br>4 × [[Golden Globe]]<br>7 × [[BAFTA]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''A Man for All Seasons''''' is in [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film|biografyske]] [[dramafilm]] út [[1966]] ûnder [[rezjy]] fan [[Fred Zinnemann]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Paul Scofield]], [[Leo McKern]], [[Wendy Hiller]] en [[Susannah York]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "In Man foar Alle Jiertiden", en is in ferwizing nei de [[haadpersoan]], [[sir]] [[Thomas More]]. De [[film]], opnommen yn [[Technicolor]], waard basearre op it [[toanielstik]] mei [[A Man for All Seasons|deselde namme]] fan [[Robert Bolt]]. It [[plot|ferhaal]] folget More, in [[abbekaat]], [[politikus]] en [[filosoof]], fan [[1529]] oant [[1535]]. Yn dy perioade klimt er op ta de [[posysje (funksje)|posysje]] fan [[kânselier]] fan it [[Keninkryk Ingelân]], mar syn [[leauwe]]nsoertsjûgings en syn [[gewisse]] steane him net ta om yn te stimmen mei de [[skieding (houlik)|skieding]] fan [[kening]] [[Hindrik VIII fan Ingelân|Hindrik&nbsp;VIII]]. Likemin kin er de ôfskuorring fan 'e [[Tsjerke fan Ingelân]] fan 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] goedkarre, dy't de kening trochfiert wannear't de [[paus]] him syn sin net jaan wol. More wegeret sadwaande en lis de [[Eed fan Supremasy]] ôf, wêrmei't er ferklearje soe dat Hindrik&nbsp;VIII it iennichste en alderheechste haad fan 'e Tsjerke fan Ingelân is. Dat liedt ta syn [[arrestaasje]] en [[finzenskip]] yn 'e [[Toer fan Londen]] en, úteinlik, ta syn [[ûnthalzing]]. ''A&nbsp;Man for All Seasons'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien tige positive [[resinsje]]s, en wie ek in grut [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]]. De film wûn seis [[Oscar]]s (wêrûnder de [[Oscar foar Bêste Film]]), fjouwer [[Golden Globe]]s (wêrûnder de [[Golden Globe foar Bêste Film&nbsp;– Drama]]) en sân [[BAFTA's]]. ==Utlis fan 'e titel== De [[titel (opskrift)|titel]] fan 'e film, ''A Man for All Seasons'', betsjut oerset nei it [[Frysk]] letterlik: "In Man foar Alle Jiertiden". Dy titel waard oernommen fan it [[toanielstik]] fan [[Robert Bolt]], dêr't de film op basearre is. It is eins in [[sitaat]] oer [[Thomas More]] út [[1520]] fan syn tiidgenoat, de [[taalkundige]] [[Robert Whittington]]. Dyselde woe dêrmei útdrukking jaan oan 'e alsidichheid fan More, sawol wat syn [[karakter (persoanlikheid)|karakter]] oangie as wat syn fermogens oanbelangen. Bolt keas dizze titel foar syn toanielstik om oan te jaan dat More ûnder alle omstannichheden (yn 'e [[byldspraak]] fan 'e titel werjûn as waartypen) fêsthold oan syn [[gewisse]] en [[leauwe]]nsoertsjûgings, ek al koste him dat syn libben. ==Plot== Yn [[1529]] wol [[kening]] [[Hindrik&nbsp;VIII fan Ingelân]] fan syn [[houlik]] mei [[Katerina fan Aragon]] ôf, mei't dêr nei jierren fan prebearjen noch altyd gjin [[manlik]]e [[erfgenamt]] út fuortkommen is. Yn in moeting efter sletten doarren, [[jûn]]s let yn it [[paleis]] [[Hampton Court]], wurdt de foaroansteande [[jurist]] en [[filosoof]] [[sir]] [[Thomas More]] [[beskrobbing|beskrobbe]] troch [[kardinaal]] [[Thomas Wolsey]], de [[kânselier]] fan [[Keninkryk Ingelân|Ingelân]], om't hy it iennichste lid fan 'e [[privy council|Ingelske Ried fan Steat]] is dat him oankantet tsjin it foarnimmen fan Wolsey om it keninklik houlik troch [[paus]] [[Klemens&nbsp;VII]] [[neatichferklearring|neatich ferklearje]] te litten. Dy neatichferklearring is ferlet fan sadat de kening mei syn [[mêtresse]] [[Anna Boleyn]] trouwe kin, mei't er derfan oertsjûge is dat sy him wól in [[soan]] skinke sil. Wolsey wiist derop dat it [[ferstjerren]] fan Hindrik&nbsp;VIII sûnder manlike opfolger de ein fan 'e [[Hûs Tudor|Tudor-dynasty]] betsjutte soe en in weromkear nei de sitewaasje fan 'e [[Roaze-oarloggen]] ([[1455]]–[[1487]]), doe't ferskillende [[troanpretendint|partijen strieden om 'e troan]], ta skea en skande fan lân en folk. More akseptearret dat soks de útkomst wêze kinne soe, mar soks leit neffens him yn [[God (monoteïsme)|Gods]] hân. Hy bliuwt by syn stânpunt dat de kening him hâlde moat oan 'e [[wet]]ten dy't ynsteld binne troch it [[paus]]dom, dat ommers fan 'e [[apostel]] [[Petrus (apostel)|Petrus]] ôfstammet. It giet dêrmei streekrjocht werom nei [[Jezus (kristlik-tradisjoneel)|Jezus Kristus]], dy't God delkommen nei de ierde wie. More kin sadwaande ienfâldichwei net ynstimme mei it útstel fan Wolsey om 'e paus ta neatichferklearring fan it houlik te bewegen troch druk út te oefenjen op 'e besittings en ynkomsten fan 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] yn Ingelân. It [[petear]] tusken de beide mannen wurdt temûk ôfharke troch de assisint fan Wolsey, [[Thomas Cromwell]]. Wannear't er op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] thúskomt op syn [[lângoed]] te [[Chelsea (Londen)|Chelsea]], wurdt More dêr opwachte troch [[Richard Rich]], in jonge [[kunde]] fan him, dy't der by him op oanstiet dat More him oan in [[posysje (funksje)|posysje]] oan it [[Keninklik Hôf]] helpe sil. Dat wegeret More lykwols, mei't er Rich dêr folslein ûngeskikt foar fynt. Ynstee biedt er oan om him oan in [[baan (wurk)|baan]] as [[learaar]] te helpen, in útstel dat Rich ôfslacht om't er as learaar nea ferneamd wurde kin. Nei't Rich him [[teloarsteld]] ôfjûn hat, treft More yn 'e hûs syn [[dochter]] Margaret oan, syn eachapel, dy't no de jierren hat om te trouwen. Se hat de hiele nacht net op bêd west, mar ynstee sitten te praten mei har [[frijer]] [[William Roper]], in briljante jonge [[abbekaat]]. Dyselde grypt de thúskomst fan More oan en freegje him om 'e hân fan dochter. More seit dat der gjin sprake fan in houlik wêze kin salang't Roper [[lutheranisme|luthersk]] bliuwt. {{Plotbedjer film}} In jier letter komt kardinaal Wolsey te [[ferstjerren]] yn in ôfhandich [[kleaster]] op it Ingelske [[plattelân]]. Hy is dêr troch de kening hinne [[ferballe]] nei't er yn ûngenede fallen is om't it him net slagge om it keninklik houlik troch de paus neatich ferklearre te krijen. [[Thomas Howard, 3e hartoch fan Norfolk|Thomas Howard, de hartoch fan Norfolk]], besiket Wolsey op syn stjerbêd om it [[amtskeatling]] fan kânselier fan Ingelân werom te nimmen. Dy posysje wurdt neitiid oan Thomas More jûn, nei't it skynt om't Wolsey him foar de funksje oanrikkemandearre hat. [[Moanne (tiid)|Moannen]] letter bringt Hindrik&nbsp;VIII in sabeare ûnferwachts besyk oan it lângoed fan More yn Chelsea, dêr't eins in yngeande tarieding oan foarôf gien is. De kening en More fertrêdzje har yn 'e [[tún]] fan it [[lânhûs]], dêr't de kening der fannijs by More op oanstiet dat dyselde de neatichferklearring fan syn houlik stypje sil. Hy hâldt út dat it houlik mei Katerina fan Aragon nea in jildich houlik west hat, mei't sy de [[widdo]] fan syn âldere [[broer]] [[Arthur, prins fan Wales|Arthur]] wie. Hy hat dus eins jierrenlang sûnder it te beseffen in [[ynsest]]ueuze [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] ûnderholden mei syn eigen [[suster]]! More wiist der lykwols op dat Hindrik de paus nei it [[ferstjerren]] fan Arthur sels om in ûntheffing frege hat om mei syn [[skoansuster]] trouwe te meien. It feit dat dy ûntheffing ferliend is, betsjut dat it houlik jildich is. Hy bliuwt rotsfêst op dat stânpunt stean wylst de kening noris [[bedriging (misdriuw)|bedrigings]] tsjin him uteret, dan wer mei [[ûnthjit]]ten fan keninklike tagedienens sûnder grins komt en úteinlik ferfalt yn in [[drift]]bui. Op 't lêst, wannear't er foar it ferstân kriget dat More net tajaan sil, set Hindrik hommels ôf sûnder [[diner|dinearre]] te hawwen, mei it ferlechje dat er it [[tij]] foar wêze moat as er noch op 'e tiid thús wêze wol. Der is in kliber folk út Chelsea gearklofte om 'e kening en syn hôvelingen te begnuven, en ûnder harren is ek Rich. As de kening wer ôfset, biedt Cromwell, dy't yn it keninklik gefolch meireizge is, Rich in posysje oan it hôf oan yn ruil foar skansearjende ynformaasje oer More. Rich slacht dat oanbod ôf. Underwilens hat Roper lucht krigen fan 'e [[rûzje|deilisskip]] tusken More en de kening. Hy komt by More en ferklearret dat er ôfsjoen hat fan syn eardere lutherske oertsjûgings en dat er wer goed roomsk wurden is. Mar de eksessen fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke sil er nea akseptearje. Op dat punt fine hy en More inoar, en More stimt ta yn it houlik fan Roper mei Margaret. Rich wurdt by More brocht, dy't er op 'e nij om in posysje oan it hôf freget. More stegeret him op 'e nij ôf, en Rich kriget de yndruk fan 'e blikken dy't troch More en Roper útwiksele wurde, dat hy by harren earder oer de tonge gien is. Hy besiket noch by More yn 'e geunst te kommen troch te fertellen dat it [[tsjinstfolk]] op it lângoed foar Cromwell [[spionaazje|spionearret]], mar dat falt alhiel ferkeard. [[Fernedering|Fernedere]] jout Rich him ôf, en neitiid meldt er him by Cromwell en begjint er aktyf mei te wurkjen oan it ûnder fuotten heljen fan More. Hindrik&nbsp;VIII oarderet it [[parlemint]] en de [[geastlikheid]] om him út te roppen ta "[[Alderheechste Haad fan de Tsjerke fan Ingelân|Alderheechste Haad fan 'e Tsjerke fan Ingelân]]". Dêrmei skuort er de Roomsk-Katolike Tsjerke yn syn eigen keninkryk los fan 'e gruttere Roomsk-Katolike Tsjerke, inkeld en allinnich sadat er net mear om it sizzen fan 'e paus hoecht te jaan. Dan kin er sels syn eigen houlik neatich ferklearje en himsels tastimming jaan om mei Anna Boleyn te trouwen. Mei't dúdlik is dat de kening wjerstân net op priis stelle sil, om it mar swak út te drukken, jouwe sawol it parlemint as de Ingelske [[biskop]]pen him syn sin en swarre dêrmei eltse [[trou]] oan 'e paus ôf. More, dy't net akkoart gean kin mei dizze gong fan saken, nimt stilwei [[ûntslach]] as kânselier sûnder him oer de kwestje út te sprekken. Hy mient dat Hindrik him gewurde litte sil as er himsels mar bewuollet yn stilswijen. As kânselier wurdt er opfolge troch Cromwell. Cromwell suggerearret dat de swierrichheden fan More oerbetterje kinne as er de [[brulloft]] fan Hindrik&nbsp;VIII en Anna Boleyn bywenje wol. Hy lit dat boadskip oan More oerbringe troch de hartoch fan Norfolk, ien fan 'e lêste [[freonskip|freonen]] dy't More noch oer hat, mar More sjocht it bywenjen fan 'e brulloft as in ferkapte foarm fan goedkarring fan it houlik en wegeret te kommen. Nei ôfrin fan 'e trouwerij wurdt More ûntbean yn Hampton Court, dêr't er troch Cromwell mei help fan Rich ûnderfrege wurdt. More wegeret konsekwint om oer syn eigen mienings te praten, wat Cromwell ta [[razernij]] driuwt. Dyselde lit falle dat de kening More no as [[lânferrie]]der sjocht, mar likegoed mei er úteinlik jûns let wer fuort. Der is lykwols gjin roeier dy't him oan board nimme wol út eangst om mei him assosjearre te wurden, dat hy moat geandefoets nei hûs. Dat feit bringt More oan it ferstân hoe djip oft er yn 'e penaarje sit. Norfolk wegeret him yn 'e steek te litten, mar om syn freon te beskermjen seit More mei opsetsin kwetsende dingen om him [[lulk]] te krijen, sadat se yn it iepenbier [[deilis]] reitsje en eltsenien sjen kin dat Norfolk neat mear mei More te krijen hat. Hindrik&nbsp;VIII lit in nije [[eed fan trou]] opstelle, de [[Eed fan Supremasy]], dy't de hiele [[hegerein]] fan it Keninkryk Ingelân swarre moat om net foar [[heechferrie]] oanklage te wurden. More wol de nije eed eventueel wol ôflizze as de formulearring syn eigen leauwensoertsjûgings net kompromittearret. Mar as er foar it ferstân kriget dat de eed de kening oantsjut as Alderheechste Haad fan 'e Tsjerke fan Ingelân sûnder [[wet|juridyske]] of [[noarmen en wearden|morele]] mêsken oer te litten, kin er net oars as wegerje. Dêrop wurdt er [[arrestearre]] en opsletten yn 'e [[Toer fan Londen]]. Yn 'e folgjende moannen wegeret er konsekwint om 'e eed ôf te lizzen, mar ek om te sizzen wêrom't er de eed net ôflizze wol. Lju dy't de eed wegerje, meie nammentlik ûnder de Ingelske wet finzen set wurde, mar net mear as dat. As er lykwols útlizze soe dat er noch Hindrik syn funksje as haad fan 'e Tsjerke fan Ingelân, noch syn nije houlik mei Anna Boleyn erkent, soed er dêr de [[deastraf]] foar krije kinne. Hy leit dy riddenearring sels út oan in kommisje dêr't er foar ferskine moat, dy't bestiet út Cromwell, Norfolk en [[aartsbiskop fan Canterbury]] [[Thomas Cranmer]]. Cromwell, dy't yn dizze saak sterk ûnder druk set wurdt troch de kening, besiket alles om More oan 'e praat te krijen, útsein [[foltering]], dat troch de kening as metoade útsletten is. Op oanrieden fan Rich lit er More syn [[oarehelte|frou]] [[Alice More|Alice]], syn dochter Margaret en syn [[skoansoan]] William Roper delkomme yn 'e Toer fan Londen, dêr't dyselden oan dy tiid ta weikeard binne. Margaret hat tasein om op har heit ynprate te sillen om syn libben te rêden, mar More leit har út dat er net tajaan kin sûnder de man te ferliezen dy't er altyd west hat. Hy trunet syn wiif, dochter en skoansoan oan om te sjen dat se út Ingelân weikomme, sadat se net yn syn eigen fal meisleept wurde kinne. Net lang dêrnei wurdt More foar de [[opperrjochter]] fan Ingelân brocht. Cromwell nimt dêrby de rol fan [[ofsier fan justysje|iepenbier oanklager]] op him en besiket de wet tsjin him te brûken. Mar More, dy't sels fan hûs út jurist is, wiist op it wetlike begjinsel dat stilswijen ynstimming ynhâldt. Dat er neat sizze wol oer it twadde houlik fan 'e kening of oer it troch de kening feroarsake [[skisma]] tusken de Anglikaanske en Roomsk-Katolike Tsjerken heart dus neffens de wet útlein te wurden as syn ynstimming mei beide saken. Cromwell nimt dan syn taflecht ta in falsk [[tsjûgenis (strafrjocht)|tsjûgenis]] dat ynbrocht wurdt troch Richard Rich, dy't foar syn [[meineed]] beleanne is mei de posysje fan [[prokureur|prokureur-generaal]] fan [[Wales]]. Rich beweart dat More, doe't er him yn 'e Toer fan Londen besocht, tsjin him sein hat dat it parlemint net de macht hat om 'e kening ta haad fan 'e tsjerke te meitsjen. More ûntstriidt by heech en by leech dat er dat sein hat, mar Cromwell [[yntimidaasje|yntimidearret]] de [[sjuery (rjochtspraak)|sjuery]] en wit sûnder fierder opûnthâld in útspraak fan skuldigens te krijen. More begrypt dat der gjin hoop mear bestiet dat er de deastraf ûntrinne kin, dat einlings en te'n lêsten fertelt er yn syn lêste wurd foar it oanhearren fan it [[fûnis]] wat er wier tinkt fan kenings houlik en de tsjerkeskuorring. Hy seit neat dat net eltsenien al fermoede dat er derfan fine soe, mar it lûd jaan oan sokke tinzen yn in tiid fan slimme ûnderdrukking soarget foar grutte opskuor yn 'e rjochtseal. De opperrjochter sprekt de deastraf oer him út en More wurdt werombrocht nei de Toer fan Londen om syn [[ûnthalzing]] ôf te wachtsjen. Letter, op it [[skavot]], ferklearret More mei syn [[lêste wurden]] "Ik bin Syn Majesteits goede tsjinstfeint, mar God Sines earst." Dêrop knibbelet er del en leit syn [[hals]] op it blok, wêrnei't de bile falt. Yn in [[voice-over]] wurdt ferteld dat Cromwell fiif jier letter krekt as More einige: ûnthalze foar heechferrie. Norfolk soe ek sa oan syn ein kommen wêze as Hindrik&nbsp;VIII net de jûns foar syn plande [[eksekúsje]] sels [[ferstoarn]] wie oan [[syfilis]]. Aartsbiskop Cranmer bedarre as [[ketter]] op 'e [[brânsteapel]] doe't Hindrik&nbsp;VIII syn goedroomske dochter [[Marije de Bloedige]] op 'e troan kaam. Richard Rich klom neitiid op ta kânselier fan Ingelân en stoar fan [[âlderdom]] yn syn eigen bêd. ==Rolferdieling== [[File:Paul Scofield Allan Warren.jpg|right|thumb|160px|[[Paul Scofield]] (1975).]] [[File:McKernRyansDaughter.png|right|thumb|160px|[[Leo McKern]] (1970).]] [[File:Susannah York.JPG|right|thumb|160px|[[Susannah York]] (2011).]] ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[sir]] [[Thomas More]] | [[Paul Scofield]] |- | [[Thomas Cromwell]] | [[Leo McKern]] |- | [[Margaret Roper|Margaret More]] | [[Susannah York]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Alice More]] | [[Wendy Hiller]] |- | [[Richard Rich, 1e baron Rich|Richard Rich]] | [[John Hurt]] |- | [[Thomas Howard, 3e hartoch fan Norfolk|Thomas Howard, 3^e hartoch fan Norfolk]] | [[Nigel Davenport]] |- | [[kening]] [[Hindrik VIII fan Ingelân]] | [[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]] |- | [[kardinaal]] [[Thomas Wolsey]] | [[Orson Welles]] |- | [[William Roper]] | [[Corin Redgrave]] |- | Matthew | [[Colin Blakely]] |- | [[aartsbiskop]] [[Thomas Cranmer]] | [[Cyril Luckham]] |- | [[Anna Boleyn]] | [[Vanessa Redgrave]] <small>([[cameo]])</small> |- | [[opperrjochter]] | [[Jack Gwillim]] |- | [[adjudant (funksje)|adjudant]] fan Norfolk | [[Michael Latimer]] |- | roeier | [[Thomas Heathcote]] |- | Averil Machin | [[Yootha Joyce]] |- | fertsjintwurdiger fan 'e kening | [[Anthony Nicholls (akteur)|Anthony Nicholls]] |- | [[sipier]] yn 'e [[Toer fan Londen]] | [[John Nettleton (akteur)|John Nettleton]] |- | [[tsjinstfaam]] | [[Molly Urquhart]] |- | [[hôveling]] | [[Paul Hardwick]] |- | [[kaptein (rang)|kaptein]] fan 'e [[paleiswacht|wacht]] | [[Philip Brack]] |- | [[gûverneur]] fan 'e [[Toer fan Londen]] | [[Martin Boddey]] |- | [[oarehelte|frou]] fan Matthew | [[Eira Heath]] |- | koerier | [[Matt Zimmerman (akteur)|Matt Zimmerman]] |- | [[boal]] | [[Eric Mason]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''A&nbsp;Man for All Seasons'' waard [[regissearre]] troch [[Fred Zinnemann]] nei in [[senario]] fan [[toanielskriuwer]] [[Robert Bolt]] op basis fan syn eigen [[toanielstik]] mei [[A Man for All Seasons (toanielstik)|deselde namme]] út [[1960]]. Zinnemann wie behalven as regisseur ek as [[filmprodusint|produsint]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio]] [[Highland Films]]. De [[finansiering]] fan it [[budget]] fan [[$]]2&nbsp;miljoen kaam fan 'e grutte studio [[Columbia Pictures]]. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Ted Moore]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Georges Delerue]]. [[File:Fred Zinnemann 1940s.jpg|left|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Fred Zinnemann]].]] ===Casting=== [[Akteur]] [[Paul Scofield]] hie de rol fan [[Thomas More]] earder yn [[A Man for All Seasons (toanielstik)|it toanielstik]] fan [[Robert Bolt]] spile, sawol yn it [[Londen]]ske [[West End (Londen)|West End]] as op [[Broadway]] yn [[New York (stêd)|New York]]. Foar dy lêste [[aktearprestaasje]] hied er in [[prestiizje|prestizjeuze]] [[Tony Award]] wûn. De [[útfierende produsinten]] fan 'e film wiene lykwols bang dat Scofield net genôch bekendheid hie om [[publyk]] nei de [[bioskopen]] te lûken. Dêrom waard [[Richard Burton]] foar de rol frege, mar dy hie der gjin belangstelling foar. Doe wie der sprake fan dat [[Laurence Olivier]] frege wurde soe, mar dêr lei [[regisseur]] en [[filmprodusint]] [[Fred Zinnemann]] it near op, mei't er Scofield hawwe woe. De oare filmmakkers leine har dêr doe by del. De earste kar foar de rol fan [[kardinaal]] [[Thomas Wolsey]] wie [[Alec Guinness]], mar doe't dat neat waard, gie dy (relatyf lytse) rol nei de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] akteur [[Orson Welles]]. Foar de rol fan [[kening]] [[Hindrik VIII fan Ingelân|Hindrik&nbsp;VIII]] waard earst [[Peter O'Toole]] frege en ek [[Richard Harris]] waard dêrfoar yn omtinken nommen. Uteinlik waard [[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]] yn dy rol [[cast]]. Bolt hie filmregisseur [[John Huston]] op it each foar de rol fan 'e [[Thomas Howard, 3e hartoch fan Norfolk|hartoch fan Norfolk]], mar dy betanke foar de ear en de rol gie nei [[Nigel Davenport]]. [[Vanessa Redgrave]] soe oarspronklik de rol fan [[Margaret Roper|Margaret More]] spile hawwe, mar doe't it [[opnamen (film)|opnameskema]] opsteld wie, die bliken dat sy doe al oars besteld wie mei in [[toaniel]]rol. Dêrom waard de rol fan Margaret doe ferjûn oan [[Susannah York]]. Redgrave stimde der wol yn ta om yn 'e film in [[cameo]] sûnder [[dialooch]] te hawwen as [[Anna Boleyn]], op it betingst dat se dêrfoar net neamd wurde soe op [[filmposter]]s en yn oare [[reklame]] foar de film, om gjin falske yndrukken te wekjen. Om it [[budget|produksjebudget]] op [[$]]2&nbsp;miljoen te hâlden, lieten alle akteurs harren koartsje op har [[salaris]]. Inkeld Scofield, York en Welles krigen mear as $10.000 betelle. [[John Hurt]], dy't yn 'e film de rol fan [[Richard Rich]] hie, ien fan syn earste grutte filmrollen, fertsjinne oan ''A&nbsp;Man for All Seasons'' mar $3.000. Vanessa Redgrave spile har cameo om't se der aardichheid oan hie en wegere dêrfoar betelle te wurden. Sy soe letter, yn [[1988]], de rol fan [[Alice More]] spylje yn 'e [[remake]] fan ''[[A Man for All Seasons (film út 1988)|A Man for All Seasons]]''. Utsein Scofield wie [[Leo McKern]], dy't de rol fan [[Thomas Cromwell]] spile, it iennichste lid fan 'e filmcast dat earder ek yn it toanielstik spile hie. Yn it West End hie hy nammentlik de rol fan 'e Gewoane Man hân (dy't net as sadanich yn 'e film foarkomt) en op Broadway hied er foar it earst de rol fan Cromwell op him nommen. [[File:Studley-priory-MCB.jpg|right|thumb|250px|It eardere [[kleaster]] [[Studley Priory]], yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Oxfordshire]] gie yn 'e film troch foar it [[lânhûs]] fan [[Thomas More]].]] ===Opnamen=== <small>(Boarne: [https://www.imdb.com/title/tt0060665/ It lemma oer ''A Man for All Seasons'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)].)</small> De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''A&nbsp;Man for All Seasons'' setten op [[4&nbsp;maaie]] [[1966]] útein en duorren oant en mei [[5&nbsp;augustus]] fan dat jier. De film waard yn syn gehiel yn súdlik [[Ingelân]] opnommen. Dêrby gie [[Studley Priory]], in earder [[kleaster]] yn it doarp [[Horton-cum-Studley]], yn it [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Oxfordshire]], troch foar it [[lânhûs]] fan [[Thomas More]]. De [[sêne]]s op 'e [[rivier]] de [[Teems]] waarden eins filme op 'e rivier de [[Beaulieu (rivier)|Beaulieu]] yn it greefskip [[Hampshire]], mei't de eigentlike Teems yn [[1966]] al fierstente drok wie en de [[igge]]n foarsjoen fan moderne bebouwing. De binnendoarsênes fan 'e film waarden opnommen yn 'e [[Shepperton Studios]] yn it greefskip [[Surrey]]. Ek alle sênes yn en om it [[paleis]] [[Hampton Court]], de residinsje fan [[Hindrik VIII fan Ingelân|Hindrik&nbsp;VIII]], waarden dêr filme, sawol dy't binnendoar as dy't bûtendoar spylje. Fierders waard der filme yn [[Beauline Abbey]] yn Hampshire. ===Ferskillen tusken toanielstik en ferfilming=== It [[senario]] foar de film waard troch [[toanielskriuwer]] [[Robert Bolt]] adaptearre fan syn [[A Man for All Seasons (toanielstik)|eigen toanielstik]]. Foar de ferfilming waarden in stikmannich feroarings trochfierd. It kommentaar op 'e foarfallen troch de Gewoane Man, dat in reade line troch it stik foarmet, waard yn 'e film weilitten. As [[personaazje]] komt de Gewoane Man yn 'e film werom yn ferskate lytse [[byrol]]len: de [[roeien|roeier]] dy't [[Thomas More|More]] thúsbringt nei syn earste moeting mei [[Thomas Cromwell|Cromwell]], More syn [[majordomo]] Matthew, in [[weard (berop)|weard]], de [[sipier]] yn 'e [[Toer fan Londen]], de foaroanman fan 'e [[sjuery (rjochtspraak)|sjuery]] en de [[boal]] dy't More [[ûnthalzing|ûnthalzet]]. Ek de [[subplot]] oangeande de [[Hillige Roomske Ryk|Keizerlike]] [[ambassadeur]] [[Eustace Chapuys]] waard foar de film út it ferhaal fuortsnien. Oarsom waarden in pear lytse [[sêne]]s oan 'e film tafoege dy't yn it toanielstik net foarkamen om 'e gatten yn 'e [[plot]] op te foljen dy't ûntstien wiene troch it weilitten fan 'e Gewoane Man. Dêrby gie it û.o. om it [[ferstjerren]] fan [[kardinaal]] [[Thomas Wolsey|Wolsey]], de beneaming fan More ta [[kânselier]] fan it [[Keninkryk Ingelân]] en de [[brulloft]] fan [[Hindrik VIII fan Ingelân|Hindrik&nbsp;VIII]] mei [[Anna Boleyn]]. [[File:Beaulieu River - geograph.org.uk - 1350902.jpg|left|thumb|250px|De [[rivier]] de [[Beaulieu (rivier)|Beaulieu]], yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Hampshire]], waard foar de [[opnamen (film)|opnamen]] fan ''A&nbsp;Man for All Seasons'' brûkt as de [[Teems]].]] De [[Berthold Brecht|brechtiaanske]] opstelling fan 'e [[berjochting]]ssêne, dy't yn it toanielstik werjûn wurdt mei in sjuery besteande út 'e Gewoane Man en ferskate stokken mei de [[holdeksel]]s fan 'e personaazjes dy't earder yn it stik as de Gewoane Man opfierd binne, waard foar de film feroare yn in mear naturalistyske [[setting]], mei in sjuery dy't opmakke wie út ûnderskate gewoane minsken. En hoewol't de [[Thomas Howard, 3e hartoch fan Norfolk|hartoch fan Norfolk]] sawol [[histoarysk]] as yn it toanielstik de [[rjochter]] fan More wie dy't it [[deastraf|deafûnis]] útspriek, waard yn 'e film foar dy rol it personaazje fan in nammeleaze [[opperrjochter]] yn it libben roppen, spile troch [[Jack Gwillim]]. Norfolk is noch wol oanwêzich by de berjochting, mar is by it proses mear taskôger as dielnimmer. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''A&nbsp;Man for All Seasons'' waard fersoarge troch [[Columbia Pictures]]. De film gie op [[12&nbsp;desimber]] [[1966]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] yn [[premiêre]] en kaam pas yn [[maart]] [[1967]] yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] bioskopen út. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''A&nbsp;Man for All Seasons'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa karakterisearre A.D. Murphy fan it [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' de film as "treflik, knap en meislepend". It [[aktearjen]] fan [[haadrolspiler]] [[Paul Scofield]] waard gauris yn 't bysûnder priizge. Kate Cameron fan 'e ''[[New York Daily News]]'' skreau: "oer al dizze prachtige aktearprestaasjes, wêrûnder [[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]] syn wielderige, rûnute en krêftige represintaasje fan 'e kening, is it Scofield dy't it [[wite doek]] dominearret mei syn hoflike [[stim]] en stânhêfte wegering om te bûgen foar de kening, sels al kostet him dat de kop." Ien dy't it minder op ''A&nbsp;Man for All Seasons'' stean hie, wie [[Pauline Kael]] fan it blêd ''[[The New Yorker]]''. Hja fûn, "der sit mear as in bytsje fan in skoaltoanieltsje yn it ritme fan 'e film. Hoewol't it der kreazer útsjocht as in toaniellearaar it meitsje koe, komme de [[personaazje]]s op, sizze de oan harren tawiisde [[dialooch]] op en geane wer ôf." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''A&nbsp;Man for All Seasons'' in heech goedkarringspersintaazje fan 89%, basearre op 80 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Solide [[kamerarezjy]] en genietbere [[aktearprestaasje]]s fan Paul Scofield en Robert Shaw jouwe piid oan dizze yn in stadich tempo ferrinnende ferfilming fan [[A Man for All Seasons (toanielstik)|it toanielstik]] fan [[Robert Bolt]]." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''A&nbsp;Man for All Seasons'' in goedkarringspersintaazje fan 72%, basearre op 11 resinsjes. [[File:Shepperton Studios.jpg|right|thumb|250px|De binnendoarsênes foar de film waarden opnommen yn 'e [[Shepperton Studios]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Surrey]].]] It [[Britsk Filmynstitút]] stelde yn [[1999]] in list op mei de hûndert bêste Britske films aller tiden; ''A&nbsp;Man for All Seasons'' naam dêrop it 43ste plak yn. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''A&nbsp;Man for All Seasons'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]28,4&nbsp;miljoen op. Mei't net bekend is hoefolle oft dizze film yn oare [[lannen en territoaria]] yn it laadsje brocht, kin de wrâldwide [[opbringst (jild)|opbringst]] net berekkene wurde. Mar it [[budget]] fan $2&nbsp;miljoen yn acht nommen, makke de film allinnich al yn [[Noard-Amearika]] in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $26,4&nbsp;miljoen, al moatte dêr de [[marketing]]kosten noch wol fan ôflutsen wurde. Dêrmei wie ''A&nbsp;Man for All Seasons'' de op fjouwer nei meast opbringende film fan [[1966]], nei ''[[Hawaii (film út 1966)|Hawaii]]'', ''[[The Bible: In the Beginning...]]'', ''[[Who's Afraid of Virginia Woolf? (film)|Who's Afraid of Virginia Woolf?]]'' en ''[[The Sand Pebbles (film)|The Sand Pebbles]]''. ===Prizen=== Yn [[1967]] waard ''A&nbsp;Man for All Seasons'' by de [[Oscar]]s nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 8 [[kategory]]en, wêrûnder bêste [[byrol]] fan in [[akteur]] ([[Robert Shaw (akteur)|Robert Shaw]] as [[Hindrik VIII fan Ingelân|Hindrik&nbsp;VIII]]) en bêste byrol fan in [[aktrise]] ([[Wendy Hiller]] as [[Alice More]]). De film wûn 6 Oscars, foar [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]] ([[Fred Zinnemann]]), bêste [[akteur]] ([[Paul Scofield]] as [[Thomas More]]), bêste adaptearre [[senario]] ([[Robert Bolt]]), bêste [[kamerarezjy]] fan in [[kleurefilm]] ([[Ted Moore]]) en bêste [[kostúm]]ûntwerp foar in kleurefilm ([[Joan Bridge]] en [[Elizabeth Haffenden]]). By de [[Golden Globe]]s waard ''A&nbsp;Man for All Seasons'' nominearre yn 5 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in akteur (Robert Shaw). De film wûn 4 Golden Globes, foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur, bêste akteur (Paul Scofield) en bêste filmsenario. Zinnemann wûn foar ''A&nbsp;Man for All Seasons'' ek in [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy. By de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, waard ''A&nbsp;Man for All Seasons'' nominearre yn 7 kategoryen en wûn dy allegearre. It gie om 'e prizen foar bêste film, bêste Britske film, bêste Britske akteur (Paul Scofield), bêste Britske senario, bêste Britske kamerarezjy, bêste Britske [[artdirection]] en bêste Britske kostúmûntwerp. Op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Moskou]] waard ''A&nbsp;Man for All Seasons'' nominearre foar de Grutte Priis. Dy wûn de film net, mar hy krige wol in [[earfolle fermelding]]. Scofield wûn yn Moskou de priis foar bêste akteur. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0060665/ Ynformaasje oer ''A Man for All Seasons'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/A_Man_for_All_Seasons_(1966_film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''A Man for All Seasons'' (film út 1966)}} {{DEFAULTSORT:Man for All Seasons (film út 1966), A}} [[Kategory:Britske histoaryske film]] [[Kategory:Britske biografyske film]] [[Kategory:Britske dramafilm]] [[Kategory:Britsk rjochtbankdrama]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Columbia Pictures]] [[Kategory:Film fan Fred Zinnemann]] [[Kategory:Film út 1966]] [[Kategory:Film oer de deastraf]] [[Kategory:Film oer it kristendom]] [[Kategory:Film oer de Roomsk-Katolike Tsjerke]] [[Kategory:Film oer de Anglikaanske Tsjerke]] [[Kategory:Film oer in abbekaat]] [[Kategory:Film oer in politikus]] [[Kategory:Film oer de Renêssânse]] [[Kategory:Film oer in lânhûs]] [[Kategory:Film oer heiten en dochters]] [[Kategory:Film oer finzenskip]] [[Kategory:Werjefte fan Thomas More yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Hindrik VIII fan Ingelân yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Anna Boleyn yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Winner fan de Oscar foar Bêste Film]] [[Kategory:Winner fan de Golden Globe foar Bêste Film – Drama]] [[Kategory:Film basearre op in toanielstik]] [[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]] 3jjg3lxhkfbujmu9nczk5ofmo132o24 14 193658 1239102 2026-08-23T22:35:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1239102 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Britske dramafilm|rjochtbank]] [[Kategory:Britske film|rjochtbankdrama]] [[Kategory:Rjochtbankdrama]] iek6vn80co5yvxb8xt11xn73kk74cdb 14 193659 1239103 2026-08-23T22:38:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1239103 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer in kristlik tsjerkegenoatskip|Anglikaanske Tsjerke]] [[Kategory:Anglikaanske Tsjerke]] 8zxyxfq8db8wstbg0qjcg69ip6qw7kq 0 193660 1239109 2026-08-23T22:49:11Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Kaaimannen#Klassifikaasje]] 1239109 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kaaimannen#Klassifikaasje]] 224pim1hty1ru513n8mieq897aq7twq 0 193661 1239110 2026-08-23T22:49:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Kaaimannen#Klassifikaasje]] 1239110 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kaaimannen#Klassifikaasje]] 224pim1hty1ru513n8mieq897aq7twq 0 193662 1239111 2026-08-23T22:49:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Kaaimannen#Klassifikaasje]] 1239111 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kaaimannen#Klassifikaasje]] 224pim1hty1ru513n8mieq897aq7twq 0 193663 1239112 2026-08-23T22:49:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Kaaimannen#Klassifikaasje]] 1239112 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kaaimannen#Klassifikaasje]] 224pim1hty1ru513n8mieq897aq7twq 0 193664 1239113 2026-08-23T22:58:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1239113 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = glêdkopkaaimannen | ôfbylding = Brauen_Glattstirnkaiman_Paleosuchus_palpebrosus.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In [[cuvierglêdkopkaaiman]] (''Paleosuchus palpebrosus''). | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson4 = [[ûnderstamme]]: | namme4 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[reptilen]] (''Reptilia) | takson6 = [[klade]]: | namme6 = [[archosauriërs]] (''Archosauria) | takson7 = [[klade]]: | namme7 = [[krokkedildiereftigen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Pseudosuchia) | takson8 = [[klade]]: | namme8 = [[krokkedildieren]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Crocodylomorpha'') | takson9 = [[klade]]: | namme9 = [[echte krokkedildieren]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Cocodyliformes'') | takson11 = [[klade]]: | namme11 = [[moderne krokkedildieren]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Eusuchia'') | takson12 = [[skift]]: | namme12 = [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia'') | takson13 = [[boppefamylje]]: | namme13 = [[alligatoreftigen]] (''Alligatoroidea'') | takson14 = [[klade]]: | namme14 = [[rûntoskkrokkedillen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Globidonta'') | takson15 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme15 = [[alligators en kaaimannen]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Alligatoridae'') | takson16 = [[ûnderfamylje]]: | namme16 = [[kaaimannen]] (''Caimaninae'') | takson17 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme17 = '''glêdkopkaaimannen''' <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;(''Paleosuchus'') | takson18 = | namme18 = | takson19 = | namme19 = | beskriuwer, jier = [[John Edward Gray|Gray]], 1862 | soarten = | lânkaart = | lânkaarttekst = | lânkaartbreedte = | lânkaarttekst_links = }} De '''glêdkopkaaimannen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Paleosuchus''), ek: '''glêdfoarhollekaaimannen''' of '''glêdbraukaaimannen''', foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[klasse (taksonomy)|klasse]] fan 'e [[reptilen]] (''Reptilia''), it [[skift]] fan 'e [[krokkedileftigen]] (''Crocodilia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[alligators en kaaimannen]] (''Alligatoridae'') en de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[kaaimannen]] (''Caimaninae''). Ta dit skaai hearre twa [[soarte]]n lytse krokkedileftigen, dy't yn foarkomme yn [[Súd-Amearika]]. ==Taksonomy== It [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e glêdkopkaaimannen waard yn [[1862]] yntrodusearre troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[soölooch]] en [[taksonoom]] [[John Edward Gray]]. De [[wittenskiplike namme]] dy't hy oan it skaai joech, ''Paleosuchus'', komt fan 'e [[Gryksk]]e wurden παλαιός, ''palaios'', dat "âld" betsjut, en Σοῦχος, ''Souchos'', in [[ferbastering]] fan 'e [[namme]] fan 'e [[Egyptysk]]e [[god]] [[Sobek]], dy't foarstelt waard as in [[Nylkrokkedil|krokkedil]]. ''Souchos'' waard dêrtroch yn it Gryksk [[synonym]] mei "krokkedil". Mei-inoar betsjut ''Paleosuchus'' dus "âlde krokkedil". Dat is in ferwizing nei de [[teory]] dat de glêdkopkaaimannen de hjoeddeistige fertsjintwurdigers binne fan in oerâld komôf, dat him likernôch 30&nbsp;miljoen jier lyn fan 'e oare [[kaaimannen]] ôfspjalte. ==Fersprieding== De glêdkopkaaimannen binne tsjintwurdich yn harren [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind binne ta it [[Amazônegebiet]], mei dêropta it streamgebiet fan 'e [[Orinoco (rivier)|Orinoco]] en it eilân [[Trinidad (eilân)|Trinidad]] yn it [[Karibysk Gebiet|Karibyske]] lân [[Trinidad en Tobago]]. ==Uterlike skaaimerken== De glêdkopkaaimannen ûnderskiede har fan 'e oare fjouwer libbene [[soarte]]n [[kaaimannen]] troch it ûntbrekken fan in bopperâne dy't de beide [[eachkas]]sen mei-inoar ferbynt (ynterorbitale richel), en de oanwêzigens fan fjouwer [[tosk]]en oan wjerskanten fan 'e [[bek]] boppe en ûnder yn 'e ''[[premaxilla]]''-regio fan 'e [[kaak]] (it uterste útstekkende diel fan 'e [[snút]]), dêr't oare kaaimannen fiif tosken hawwe. ==Soarten== {| class="wikitable" style="width: 550px;" |- style="vertical-align: top;" | scope="row" style="width: 50%; background-color: Honeydew;" | {{Stambeam2}} * skaai '''glêdkopkaaimannen''' (''Paleosuchus'') ** [[cuvierglêdkopkaaiman]] of Cuviers glêdkopkaaiman (''P. palpebrosus'') ** {{Stambeam2/ein tûke}} [[schneiderglêdkopkaaiman]] of Schneiders glêdkopkaaiman (''P. trigonatus'') {{Stambeam2/ein}} |- |} {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Paleosuchus ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Paleosuchus}} }} {{DEFAULTSORT:Gledkopkaaimannen}} [[Kategory:Glêdkopkaaiman| ]] [[Kategory:Reptileskaai]] [[Kategory:Alligator of kaaiman]] 8zcjyobds13sixa4b61saqaoqef18jk 14 193665 1239114 2026-08-23T22:58:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1239114 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Gledkopkaaiman}} [[Kategory:Reptileskaai]] [[Kategory:Alligator of kaaiman]] bkl3zzloidhawwhl1aliyhxyt3loiuw 0 193666 1239115 2026-08-23T23:00:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Glêdkopkaaimannen]] 1239115 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Glêdkopkaaimannen]] m3lxy54brfv4eqob2rfrm9cgz3j6plb 0 193667 1239116 2026-08-23T23:00:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Glêdkopkaaimannen]] 1239116 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Glêdkopkaaimannen]] m3lxy54brfv4eqob2rfrm9cgz3j6plb 0 193668 1239117 2026-08-23T23:00:45Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Glêdkopkaaimannen]] 1239117 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Glêdkopkaaimannen]] m3lxy54brfv4eqob2rfrm9cgz3j6plb 0 193669 1239119 2026-08-24T03:38:30Z Kneppelfreed 2013 Ferwiist troch nei [[Greefskip Eastfryslân]] 1239119 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Greefskip Eastfryslân]] 7t8kxtghwuukjdjkwm78jhza2o1cuwh 0 193670 1239124 2026-08-24T04:56:15Z Kneppelfreed 2013 Ferwiist troch nei [[Karolingen]] 1239124 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Karolingen]] thxuxenlrvci3n80fxfr9eucmafubvd 0 193671 1239125 2026-08-24T05:37:26Z Kneppelfreed 2013 Side makke mei "{{Ynfoboks kastiel | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Eilsum]] | adres = | koördinaten..." 1239125 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kastiel | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Eilsum]] | adres = | koördinaten = | stifter = | stiftingsjier = [[14e iuw]] | boujier = | ferneatiging = | hjoeddeiske steat = | type = [[leechlânboarch]] | boustyl = | hichte = | hjoeddeisk gebrûk = | tagonklikens = | bysûnderheden = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = East-Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 26.8 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 8 | lon_sec = 28.7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Boarch Eilsum''' is in ferdwûne heechmidsiuwsk [[haadling]]eboarch yn [[Eilsum]] yn de gemeente [[Krummhôrn]] yn [[East-Fryslân]]. == Skiednis == De boarch komt yn 'e histoaryske oerlevering net earder foar as in letmidsiuwske sit fan in haadling, dochs is nei alle gedachten folle âlder. De earste bekende haadling dy't yn 'e boarch fan Eilsum him nei wenjen sette, wie Sibrand fan Eilsum yn [[1370]]. Nei dy syn dea krige syn neef Edzard, dy't yn [[Appingen]] by [[Greetsiel]] wenne, it yn besit. Syn soan Imelo Edzardisna wurdt yn 1400 neamd as haadling fan Eilsum. Hy hearde ta de haadlingen dy't doetiids oan 'e [[Hânze]]stêden [[Bremen]] en [[Hamburch]] taseie de seerôvers fan de [[Fiktaaljebruorren]] net langer te stypjen. Yn [[1427]] stie Sibrand II by de skelen tusken [[Ukena]] en [[Tom Brok]] oan 'e kant fan [[Okko II tom Brok]]. Nei dy syn ferlies rûn er oer nei de kant fan de [[Sirksena]]'s yn Greetsiel, dêr't de doetiidske haadling Enno de omke fan Sibrand fan wie. Lykas út in dokumint út 1450 bliken die, hawwe de Sirksena's Sibrand ek it gesach oer [[Uttum]] oerdroegen. Syn soan Synet droech de hiele erfenis fan syn heit, mei Eilsum ynbegrepen, oer oan 'e Eastfryske greve [[Ulrik Sirksena|Ulrik I fan Sirksena]] == Beskriuwing == De [[leechlânboarch]] stie oan 'e noardrâne fan 'e Eilsumer [[terp]]. Dy waard foar de boarch, njonken in al besteande útrinner, noch útwreide mei in útpûling, dêr't in ôfsûnderlik kompleks troch ûntstie. Letter waard de lokaasje fan d eboarch dêr neamd; de foarboarch en de haadboarch leine op de útrinner en de útpûling. Mei't de útrinner yn de 12e iuw al it nivo fan it terpoerflak berikte en de útpûling der sels in meter boppe út stuts, kin oannommen wurde dat de boarch al betiid datearret. Faaks wie der yn de útpûling dêrtusken in oanlisplak foar skippen. De terp waard dêr mei opsetsin útwreide; de boarch tsjinne mooglik foar it befeiligjen fan in haven. Dat earste boarchkompleks waard nei alle gedachten ynearsten fan hout boud en letter mei [[bakstien]] útboud. == Literatuer == * [[Hajo van Lengen]]: ''Geschichte des Emsingerlandes vom frühen 13. bis zum späten 15. Jh.'' (Ferhannelings en lêzings oer de skiednis fan Eastfryslân 53), Auwerk 1973, siden 154–159. * H. Wilhelm H. Mithoff: ''Fürstenthum Ostfriesland und Harlingerland'' (Keunstmonuminten en âldheden yn it Hannoverske 7), Hannover 1880, side 57. * Otto Houtrouw: ''Ostfriesland: Eine geschichtlich-ortskundige Wanderung gegen Ende der Fürstenzeit'', Auwerk 1889, side 462. * Günter Müller: ''293 Burgen und Schlösser im Raum Oldenburg Ostfriesland'', Aldenburch 1980, side 134. * F. J. Klee: ''Aus der Eilsumer Vergangenheit.'' yn: Ostfriesland-Journal 20 (1989), bijlage 5, side 31 f. * Wolfgang Schwarz in: ''Fundchronik Niedersachsen 2001'' (Nijs út de prehistoarje fan Nedersaksen, bijlage 8), Stuttgart 2002, S. 164–167. * Rolf Bärenfänger/Wolfgang Schwarz: ''Ostfriesische Fundchronik 2001.'' yn: ''Emder Jahrbuch für historische Landeskunde Ostfrieslands'' 81 (2001), siden 235–238. == Keppeling om utens == * [https://www.ms-visucom.de/cgi-bin/ebidat.pl?id=7435 Beskriuwing fan de Boarch Eilsum] [[Kategory:Krummhörn]] [[Kategory:Boarch yn East-Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] bcmg9faphyp9g41enhnthyr2076ik3r 1239139 1239125 2026-08-24T10:41:57Z Drewes 2754 - tikfl. 1239139 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kastiel | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Eilsum]] | adres = | koördinaten = | stifter = | stiftingsjier = [[14e iuw]] | boujier = | ferneatiging = | hjoeddeiske steat = | type = [[leechlânboarch]] | boustyl = | hichte = | hjoeddeisk gebrûk = | tagonklikens = | bysûnderheden = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = East-Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 28 | lat_sec = 26.8 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 8 | lon_sec = 28.7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Boarch Eilsum''' is in ferdwûne heechmidsiuwsk [[haadling]]eboarch yn [[Eilsum]] yn de gemeente [[Krummhörn]] yn [[East-Fryslân]]. == Skiednis == De boarch komt yn 'e histoaryske oerlevering net earder foar as in letmidsiuwske sit fan in haadling, dochs is nei alle gedachten folle âlder. De earste bekende haadling dy't yn 'e boarch fan Eilsum him nei wenjen sette, wie Sibrand fan Eilsum yn [[1370]]. Nei dy syn dea krige syn neef Edzard, dy't yn [[Appingen]] by [[Greetsiel]] wenne, it yn besit. Syn soan Imelo Edzardisna wurdt yn 1400 neamd as haadling fan Eilsum. Hy hearde ta de haadlingen dy't doetiids oan 'e [[Hânze]]stêden [[Bremen]] en [[Hamburch]] taseie de seerôvers fan de [[Fiktaaljebruorren]] net langer te stypjen. Yn [[1427]] stie Sibrand II by de skelen tusken [[Ukena]] en [[Tom Brok]] oan 'e kant fan [[Okko II tom Brok]]. Nei dy syn ferlies rûn er oer nei de kant fan de [[Sirksena]]'s yn Greetsiel, dêr't de doetiidske haadling Enno de omke fan Sibrand fan wie. Lykas út in dokumint út 1450 bliken die, hawwe de Sirksena's Sibrand ek it gesach oer [[Uttum]] oerdroegen. Syn soan Synet droech de hiele erfenis fan syn heit, mei Eilsum ynbegrepen, oer oan 'e Eastfryske greve [[Ulrik Sirksena|Ulrik I fan Sirksena]] == Beskriuwing == De [[leechlânboarch]] stie oan 'e noardrâne fan 'e Eilsumer [[terp]]. Dy waard foar de boarch, njonken in al besteande útrinner, noch útwreide mei in útpûling, dêr't in ôfsûnderlik kompleks troch ûntstie. Letter waard de lokaasje fan d eboarch dêr neamd; de foarboarch en de haadboarch leine op de útrinner en de útpûling. Mei't de útrinner yn de 12e iuw al it nivo fan it terpoerflak berikte en de útpûling der sels in meter boppe út stuts, kin oannommen wurde dat de boarch al betiid datearret. Faaks wie der yn de útpûling dêrtusken in oanlisplak foar skippen. De terp waard dêr mei opsetsin útwreide; de boarch tsjinne mooglik foar it befeiligjen fan in haven. Dat earste boarchkompleks waard nei alle gedachten ynearsten fan hout boud en letter mei [[bakstien]] útboud. == Literatuer == * [[Hajo van Lengen]]: ''Geschichte des Emsingerlandes vom frühen 13. bis zum späten 15. Jh.'' (Ferhannelings en lêzings oer de skiednis fan Eastfryslân 53), Auwerk 1973, siden 154–159. * H. Wilhelm H. Mithoff: ''Fürstenthum Ostfriesland und Harlingerland'' (Keunstmonuminten en âldheden yn it Hannoverske 7), Hannover 1880, side 57. * Otto Houtrouw: ''Ostfriesland: Eine geschichtlich-ortskundige Wanderung gegen Ende der Fürstenzeit'', Auwerk 1889, side 462. * Günter Müller: ''293 Burgen und Schlösser im Raum Oldenburg Ostfriesland'', Aldenburch 1980, side 134. * F. J. Klee: ''Aus der Eilsumer Vergangenheit.'' yn: Ostfriesland-Journal 20 (1989), bijlage 5, side 31 f. * Wolfgang Schwarz in: ''Fundchronik Niedersachsen 2001'' (Nijs út de prehistoarje fan Nedersaksen, bijlage 8), Stuttgart 2002, S. 164–167. * Rolf Bärenfänger/Wolfgang Schwarz: ''Ostfriesische Fundchronik 2001.'' yn: ''Emder Jahrbuch für historische Landeskunde Ostfrieslands'' 81 (2001), siden 235–238. == Keppeling om utens == * [https://www.ms-visucom.de/cgi-bin/ebidat.pl?id=7435 Beskriuwing fan de Boarch Eilsum] [[Kategory:Krummhörn]] [[Kategory:Boarch yn East-Fryslân]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] ncx9rlskc4nguq572z655suqfuvjiye 14 193672 1239126 2026-08-24T05:38:12Z Kneppelfreed 2013 Side makke mei "[[Kategory:Bouwurk yn East-Fryslân]] [[Kategory:Kastiel yn Nedersaksen]]" 1239126 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Bouwurk yn East-Fryslân]] [[Kategory:Kastiel yn Nedersaksen]] b0kzd85z9lxld1i90llwnc4zzdvwxcf 0 193673 1239132 2026-08-24T06:15:31Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Cormorant (Phalacrocorax carbo) (14).JPG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5..." 1239132 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Cormorant (Phalacrocorax carbo) (14).JPG | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo'') | takson1 = | namme1 = | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson8 = [[boppeskift]]: | namme8 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[ginteftigen]] (''Suliformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[ielgoesfûgels]] (''Phalacrocoracidae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''ielguozzen''' (''Phalacrocorax'') | beskriuwer, jier = [[Mathurin Jacques Brisson|Brisson]], 1760 }} It [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''ielguozzen''' (''Phalacrocorax'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[ielgoesfûgels]]. It skaai bestiet hjoed-de-dei út alve libbene [[Soarte (taksonomy)|soarten]] dy't oer de hiele wrâld oantroffen wurde. De [[typesoarte]] is de gewoane [[ielgoes]] (''Phalacrocorax carbo''). == Skaaimerken en leefwize == Ielguozzen binne middelgrutte oant grutte wetterfûgels mei in sterke, heakfoarmige snaffel dy't geskikt is foar it fangen fan fisk. Harren fearrekleed is oer it algemien donker, faak mei in glâns, mar guon soarten hawwe opfallende wite of kleurige aksinten yn 'e briedtiid. In opfallend skaaimerk fan ielguozzen is dat har fearren net folslein wetterticht binne. Hja steane nei in dûk faak mei harren wjukken iepen om se te drûchjen. De poaten sitte hielendal efteroan it lichem, wat tige gaadlik is by it dûken, mar op it fêstelân binne se wat knoffelich. Se briede ornaris yn grutte koloanjes op rotsige kusten, eilannen of yn beammen by wetterrike gebieten. It biotoop bestiet út marren en rivieren en of kusten. == Taksonomy == It skaai waard yn 1760 yntrodusearre troch de Frânske [[biolooch]] en [[ornitolooch]] [[Mathurin Jacques Brisson]]. Der hawwe noch alris feroaringen west yn it skaai en ferskillende soarten binne nei [[DNA]]-ûndersyk yn oare skaaien ûnderbrocht (lykas ''[[Microcarbo]]'' en ''[[Leucocarbo]]''). == Soarten == Yn in soad boarnen wurdt de [[wytboarstielgoes]] noch as in selsstannige soarte behannele. Ut genetysk ûndersyk hat lykwols bliken dien dat de wytboarstielgoes in [[ûndersoarte]] is fan 'e gewoane ielgoes. It skaai omfiemet dêrom no alve soarten, mar de wytboarstielgoes is wol yn ûndersteande tabel opnommen. {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Socotra Cormorant.jpg|120px]] || [[Arabyske ielgoes]] || ''Phalacrocorax nigrogularis'' || Perzyske Golf en it Arabysk Skiereilân || [[Ofbyld:IUCN-VU.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/socotra-cormorant-phalacrocorax-nigrogularis ''Phalacrocorax nigrogularis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Bank Cormorant at Living Coasts.jpg|120px]] || [[Benguëla-ielgoes]] || ''Phalacrocorax neglectus'' || Kusten fan Namybje en Súd-Afrika || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/benguela-cormorant-phalacrocorax-neglectus ''Phalacrocorax neglectus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Little pied cormorant (Microcarbo melanoleucos) Freycinet.jpg|120px]] || [[bûnte ielgoes]] || ''Phalacrocorax varius'' || Austraalje, Nij-Seelân en Yndoneezje || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pied-cormorant-phalacrocorax-varius ''Phalacrocorax varius'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Pitt Island Shag (52785345005).jpg|120px]] || [[Chathamielgoes]] (of Featherstonielgoes) || ''Phalacrocorax featherstoni'' || Chatham-eilannen ([[Nij-Seelân]]) || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chatham-shag-phalacrocorax-featherstoni ''Phalacrocorax featherstoni'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Kormoran am Nordseestrand bei Nebel, Amrum.jpg|120px]] || [[ielgoes]] || ''Phalacrocorax carbo'' || Jeraazje, Afrika, Austraalje en Nij-Seelân || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-cormorant-phalacrocorax-carbo ''Phalacrocorax carbo'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Phalacrocorax capillatus from iNaturalist photo 525002458.jpg|120px]] || [[Japanske ielgoes]] || ''Phalacrocorax capillatus'' || East-Aazje (Sina, Korea, Japan, Rûkû-eilannen) || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/temmincks-cormorant-phalacrocorax-capillatus ''Phalacrocorax capillatus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Indian Cormorant in Rabindra Sarobar November 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg|120px]] || [[Yndyske ielgoes]] || ''Phalacrocorax fuscicollis'' || Yndysk subkontinint en Súdeast-Aazje || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-cormorant-phalacrocorax-fuscicollis ''Phalacrocorax fuscicollis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Cape Cormorant RWD2.jpg|120px]] || [[Kaapske ielgoes]] || ''Phalacrocorax capensis'' || Súdwestlik en súdlik Afrika || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cape-cormorant-phalacrocorax-capensis ''Phalacrocorax capensis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Spotted Shag Shaun Lee.jpg|120px]] || [[Nijseelânske ielgoes]] (spikkelige ielgoes) || ''Phalacrocorax punctatus'' || Nij-Seelân (endemysk) || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spotted-shag-phalacrocorax-punctatus ''Phalacrocorax punctatus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Little Black Cormorant by Tisha Mukherjee 03.jpg|120px]] || [[swarte ielgoes]] || ''Phalacrocorax sulcirostris'' || Australaasje en dielen fan Súdeast-Aazje || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/little-black-cormorant-phalacrocorax-sulcirostris ''Phalacrocorax sulcirostris'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Phalacrocorax fuscescens in flight 1 - SE Tasmania.jpg|120px]] || [[Swartmaskerielgoes]] || ''Phalacrocorax fuscescens'' || Súdlik [[Austraalje]] en [[Tasmaanje]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-faced-cormorant-phalacrocorax-fuscescens ''Phalacrocorax fuscescens'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:White-breasted cormorant (Phalacrocorax lucidus).jpg|120px]] || [[wytboarstielgoes]] || ''Phalacrocorax carbo lucidus'' || Afrika besuden de Sahara || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-cormorant-phalacrocorax-carbo ''Phalacrocorax carbo'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Phalacrocorax|Ielguozzen}} }} [[Kategory:Ielgoesfûgel]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Ielgoes| ]] 7uund5n09gtlcyhddf1qod8slpl8eo8 0 193674 1239133 2026-08-24T06:16:06Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Ielguozzen]] 1239133 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ielguozzen]] 7k8zmi9kc8t659j6bpf6wpafvmpx75c 0 193675 1239136 2026-08-24T06:30:33Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Egmond oan See]] omneamd ta [[Egmond aan Zee]]: Stiet net op 'e list ferfryske plaknammen. 1239136 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Egmond aan Zee]] dc6rgtelgjn041sm2fk4da7ymu0uo9a