Appingedam

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Appingedam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2612</id>
    <revision>
      <id>1239961</id>
      <parentid>1239806</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>boarne tafoege</comment>
      <origin>1239961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12927" sha1="6lgd2mlsshkz438jv9v1bepv8tzv3fi" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Appingedam &lt;br&gt; ''N Daam'' &lt;br&gt; ''Appingedaam''
| ôfbylding                   = Damsterdiep - Appingedam 02.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = Hingjende kokens oan it [[Damsterdjip]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Flag of Appingedam.svg|border|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Appingedam wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Appingedaam}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 25,06 km² (lân: 24,19 km², wetter: 0,78 km²) 
| befolkingstichtens          = 477 / km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|33}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|33}} &lt;br&gt; [[Spoar fan Grins nei Delfsyl]]
| postkoade                   = 9900-9903
| netnûmer                    = 0596
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_19_12.7_N_6_51_28.0_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 19' N 6° 51' E}}   
| webside                     = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Grinslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 19
| lat_sec                     = 12.7
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 51
| lon_sec                     = 28
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Gem-Appingedam-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Topografyske kaart fan 'e eardere gemeente Appingedam
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}} 
'''Appingedam''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel; [[Grinslânsk]]: ''N Daam'' of ''Apknkedaam'', [[Frysk]]: ''Appingedaam'') is in stêd yn [[Grinslân]]. Oant 1 jannewaris 2021 wie Appingedam ek in selsstannige gemeente. Appingedam wie earder de haadstêd fan it lânsdiel [[Fivelgoa]] en is ien fan de twa plakken yn Grinslân mei histoaryske [[stedsrjochten]]. Appingedam krige syn stedsrjochten yn [[1327]] fan de [[Opstalbeam]], it wurdt ek wol de 12e Fryske stêd neamd. De stêd is in [[beskerme stedsgesicht]].&lt;ref&gt;[https://stichtingdbf.nl/pand/ ''Appingedam''], Stifting DBF, 1 febrewaris 2024, oproppen op 5 septimber 2026&lt;/ref&gt; 

Appingedaam hie op {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}} {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Appingedaam}} ynwenners.

== Gemeente ==
De gemeente Appingedam waard mei de gemeenten [[Delfsyl]] en [[Loppersum (gemeente)|Loppersum]] mei yngong fan 1 jannewaris 2021 yndield by de nije gemeente [[Iemsdelta]]. Njonken Appingedam hearden ek de plakken [[Garreweer]], [[Jukwerd]], [[Laskwerd]], [[Marsum (Grinslân)|Marsum]], [[Oling]], [[Opwierde]], [[Solwerd]] en [[Tjamsweer]] ta de gemeente.

== Namme ==
De namme fan de stêd komt nei alle gedachten fan in daam yn in wetterrin fan de Appinga, de bewenners fan de krite by it wetter de Appa, dat wer ôflaat is an ''apa'' - &quot;rivier&quot; of &quot;stream&quot;, dy't by Appingedam yn de [[Fivel]] rûn. 

De stêd ferskynde yn [[1253]] as ''Appengadomme'', yn [[1306]] as ''ten Damme'', yn [[1308]] as ''in Damme'' en ''In Appinge'', yn [[1326]] as ''in Appinggadamme'' en yn de njoggentjinde iuw as ''Appingadam''.

== Skiednis == 
=== Iere skiednis ===
It is net wis hoe âld Appingadam krekt is. Nei alle gedachten ûntstie it plak om [[1100]] hinne op by de Delf, it hjoeddeistige [[Damsterdjip]], op de krusing mei de Groeve, de Appe, of de Heekt. De Delf waard yn de [[tsiende iuw]] groeven om it efterlân te ûntwetterjen. Yn [[1057]] wurdt it plak ''Gelviswert'' neamd dêr't munten slein waarden. Mooglik giet it dêrby om [[Garreweer]], in [[útbuorren]] westlik fan Appingedam. Yn [[1224]] wurdt der yn in oarkonde sprutsen oer in merk- of gearkomsteplak (''forum''), dêr't nei alle gedachten Appingedam mei ornearre wurdt. In part fan de delsetting lei op De Wier (ûnder [[Tjamsweer]]) dêr't yn [[1328]] in Augustinerkleaster fêstige waard.

=== Stedsrjochten en woltierigens ===
[[Ofbyld:Appingedam 1545.jpg|thumb|left|Kaart fan Appingedam, út de atlas fan [[Jabik fan Dimter]] út 1545]]
Troch syn geunstige lizzing oan de Delf, dy't in iepen ferbining mei de [[Waadsee]] hie, woeks de delsetting út as in wichtich hannels- en merksintrum. Appingedam waard it haadplak fan de [[Fryske Goaen|Fryske goa]] [[Fivelgoa]]. In oarkonde fan [[308]] giet út fan de ''redjers'' (riedjouwers) fan ''Fiwilgona'' (Fivelgoa) en ''burgensis'' fan ''In (Appinga)Damme''. De rjochten, gewoanten en keuren fan de delsetting waarden befêstige en besegele troch de rjochters fan it gea Fivelgoa snein [[24 maaie]] [[1327]]. Dy akte (buorbrief) waard op [[7 juny]] 1327 bekrêftige en besegele troch de rjochters fan de [[Sân Seelannen|Seelannen fan hiel Fryslân]], dy't yn [[Upstalbeam]] byienkamen. Hjoed-de-dei wurdt oannommen dat de Upstalbeam doe net yn [[Auwerk (stêd)|Auwerk]], mar yn Appigedam byienkaam. De befêstigingsakte krige it segel fan ''tota Frisia'' (hiel Fryslân), dus it ferbûn fan de Upstalbeam.  De orizjinele buorbrief is bewarre bleaun en yn printinge ferskynd.

De stêd woeks yn de jierren dêrnei en is te sjen út de grutte fan de [[romanogoatyske]] [[Marije (mem fan Jezus)|Hillige Marijetsjerke]], dy't healwei de [[fjirtjinde iuw]] de [[Nikolaïtsjerke (Appingedam)|Nikolaïtsjerke]] waard, dy't suver mei de stêd meiwoeks. Ek waarden der twa fersterke boargen fan de lagen [[Ripperda]] en Snelgersma. Appingedam waard yn dy snuorje in wiere konkurrint fan de stêd [[Grins (stêd)|Grins]], dy't besocht alle war te dwaan de konkurrinsjeposysje fan Appingedam del te bêdzjen. Dat late ta ferskate bewapene tsierderijen tusken de twa stêden. Yn in oerienkomst fan [[1506]] tusken Grins en greve [[Edzard I fan Eastfryslân]] waard Appingedam as merkplak erkend.

=== Delgong ===
Troch it oanlizzen fan de slûzen by [[Delfsyl]] ferlear de stêd syn posysje as seehaven. [[Edzard I|Edzard de Grutte]] fan [[East-Fryslân]] woe him lânshear fan de Fryske [[Ommelannen]] meitsje. De stêd [[Grins (stêd)|Grins]] keas Edzard de Grutte as beskermhear en ek de befolking fan Appingedam keas foar Fryslân. Yn 1514 waard Appingedam oerweldige troch [[Joaris mei it Burd]] (Georg fan Saksen) yn de [[Slach by Appingedam|slach om Appingedam]]. Suver alle ynwenners waarden deadien.

Yn [[1536]] waard de stêd troch [[Meindert fan Ham]], oanfierder fan it leger fan [[Karel fan Gelre]] ynnommen, dochs yn septimber dat jiers waard er troch [[Georg Schenk fan Toutenburch]], steedhâlder fan keizer [[Karel V]], ferdreaun. De steedhâlder woe de gânse stêd ôfbrekke litte, dochs allinnich it fêstingwurk waard ôfbrutsen. De stêd Grins woe yn [[1565]] Appingedam oanfalle, dochs moast him weromlûke fanwegen in akkoard dy't beide stêden nei in hannelskeel alris earder berikt hiene.

=== Fannijs bloei ===
[[Ofbyld:Netherlands, Appingedam (Jukwerd, Marsum, Opwierda, Solwerd, Tjamsweer), map, around 1865-1870.jpg|thumb|Geeente Appingedam om 1865 hinne]]
Fan de [[santjinde iuw]] ôf gie it lykwols wer better mei de stêd. Om [[1630]] hinne waard it [[Riedhûs fan Appingedam|Riedhûs]] in [[renêssânse]]-styl boud. Yn [[1760]] waarden der in soad gevels, benammen yn de Solwerderstrjitte, fernijd. Oan 'e ein fan de [[achttjinde iuw]] waarden der likernôch 50 seeskippen it jier folle en waarden der regelmjittige fêste beurttsjinsten ûnderholden op [[Snits]], [[Amsterdam]] en [[Lier (stêd)|Lier]].

By it [[belis fan Delfsyl]] (1813-1814) troch de Frânsen krige de stêd fan te lijen.

By it [[Damsterdjip]] del kamen [[stienbakkerij]]en, [[kalkûne]]n en skipswerven. Wynmûnen soargen foar it meallen fan nôt en boekweet, it parsen fan oalje en it seagjen fan hout. Boppedat hie de stêd ûnder oaren seis bierbrouwerijen, twa jeneverstokerijen, guon learloaierijen, weverijen en in jittikmakkerij. 

Yn [[1884]] waard de stêd oansletten op it [[spoar fan Grins nei Delfsyl]]. Appingedam waard it sintrum fan de feemerken, benammen de hynstemerk. Yn [[1870]] yntrodusearre C. Roggenkamp de earste [[steam]]masine en rjochte er ien fan de earste steamtimmerfabriken, Molly, fan Nederlân op.

=== 20e iuw ===
[[Ofbyld:InZicht Appingedam 018.JPG|thumb|Nikolaïtsjerke, goatyske halletsjerke]]
[[Ofbyld:Appingedam - Wijkstraat 36 - raadhuis.jpg|thumb|It Riedhûs]]
Yn 'e iere [[tweintichste iuw]] ûntjoech Appingedam ta it yndustriële sintrum fan Fivelgoa. Der kaam in suvelfabryk, in flaaksfabryk, in striekartonfabryk ''De Eendracht'', in gasfabryk, in oanhingweinfabryk (part fan [[Damster Auto Maatschappij|DAM]]) en twa karrosseryfabriken Medema en Bos (letter Smit). De masinefabryk Ter Borg &amp; Mensinga (Borga) waard wrâldferneamd en de [[Appingedamster Bronsmoatoarefabryk]] fan [[Jan Brons]] produsearre de ''Bronsmotor'', in eigen útfûne skipsmotor dy't oer gâns de wrâld ferkocht waard. Hjoed-de-dei op de hoeke fan de ''Kniestraat'' en ''Dijkstraat'' as yndustrieel monumint is in grutte krukas fan in Bronsmotor. De yndustry fêstige him benammen by it Damsterdjip del en De Groeve, it Damstermaar, de ferbining mei it [[Iemskanaal]]. Mei it waaksen fan de yndustry naam ek de middenstân, it bankwêzen en ûnderrjocht ta. Dêrtroch ûntstie der ek ferlet fan wenromte foar wurklju. Nije wiken waarden boud noardlik fan it âlde stedsintrum. Oan de súdkant fan it stedsintrum, súdlik fan it Nije Djip, in omlizzing fan it Damsterdjip, kamen der ek nije wenten.

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard Delfsyl linkendewei de grutte buorgemeente fan Appingedam. Delfsyl ûntjoech him mei faasje ta in wichtige havenstêd. De ûntjouwing fan Appingedam gie lang sa hurd net.

== It besjen wurdich ==
* [[Nikolaïtsjerke (Appingedam)|Nikolaïtsjerke]]
* [[Riedhûs fan Appingedam|Riedhûs]]
* Hingjende keukens oer it Damsterdjip
* ''Museum Stad Appingedam''
* [[Museum Möhlmann]]

== Ekonomy en ûnderrjocht ==
Appingedam hat twa yndustryterreinen en guon bedriuweterreinen. Yn it sintrum is in grut winkelgebiet. Op it ''Overdiepterrein'' binne keap- en hierwenten en in winkelsintrum. Tusken Appingedam en Delfsyl, ek wol it Tuskengebiet neamd, binne kantoarkompleksen en in swimbad.

Appingedam hat fiif [[basisskoalle]]n en fêstigings fan twa skoallen foar [[fuortset ûnderwiis]]: it ''Noorderpoort College'' ([[Tariedend middelber beropsûnderwiis|vmbo]] en [[middelber beropsûnderwiis|mbo]]) en it ''Rudolph Pabus Cleveringa Lyceum'' ([[havo]] en [[Tariedend wittenskiplik ûnderwiis|vwo]]).

== Ferkear ==
It [[spoar fan Grins nei Delfsyl]] rint troch Appingedam, dêr't in [[Stasjon Appingedam|stasjon]], fan it [[standerttype Snits]], yn stiet. De busline (1)40 ferbynt Grins en Delfsyl en rydt troch de stêd. Der binne oare busferbinings mei de doarpen om Appingedam hinne. De grutste diken binne de [[Rykswei 33|N33]] (Feandam - Iemshaven), de [[Provinsjale wei 989|N989]] (Appingedam) en de [[Provinsjale wei 360|N360]] (Grins-Delfsyl).

== Partnerstêd ==
* [[Auwerk (stêd)|Auwerk]] ([[East-Fryslân]])

== Stedsbyld ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Appingedam 012.JPG
Ofbyld:Appingedam 028.JPG
Ofbyld:Keukens appingedam.jpg|Hingjende kokens yn it plak Appingedam
Ofbyld:Solwerderstraat 12 appingedam.JPG|17e iuwske wente
Ofbyld:Solwerderstraat 18 Appingedam.JPG|17e iuwske wente
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Keppeling om utens ==
* [http://www.appingedam.nl/ Webside fan de gemeente] &lt;small&gt;''Nederlânsk''&lt;/small&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
----------
* [https://www.plaatsengids.nl/appingedam Plaatsengids: Appingedam]
* [[:nl:Appingedam]]
}}
{{CommonsBalke|Appingedam|Appingedaam}}

{{Koördinaten|53_19_12.7_N_6_51_28.0_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 19' N 6° 51' E}}

{{Iemsdelta}}
[[Kategory:Appingedam| ]]
[[Kategory:Plak yn Iemsdelta]]
[[Kategory:Plak yn Appingedam]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1327]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 2021]]</text>
      <sha1>6lgd2mlsshkz438jv9v1bepv8tzv3fi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fryske Akademy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5055</id>
    <revision>
      <id>1239953</id>
      <parentid>1229948</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T18:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* De Fryske taal */</comment>
      <origin>1239953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4588" sha1="j7eod5s80m3quopwm8aj1pnegffuhss" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Fryske_Akademy.jpg|thumb|De Fryske Akademy is fêstige yn it [[Coulonhûs]] yn Ljouwert.]]
De '''Fryske Akademy''' is in ynstitút dat wittenskiplik ûndersyk docht op it mêd fan de [[Frysk|Fryske taal]], kultuer, skiednis en maatskippij. De Fryske Akademy waard oprjochte yn it jier [[1938]] en fêstige him yn it [[Coulonhûs]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. De Fryske Akademy is ien fan de ûndersyksynstituten fan de [[Keninklike Nederlânske Akademy foar Wittenskippen]] en hat tige bydroegen oan de Fryske stavering en it meitsjen fan Fryske wurdboeken.

== Organisaasje ==
De Fryske Akademy is in stifting en hat op grûn fan it karbrief fan 20 juny 2005 in Rie fan Tafersjoch. De Rie bestiet út fiif minsken en hâldt tafersjoch op it fierde belied. De deistige lieding fan de Fryske Akademy is yn hannen fan de direkteur-bestjoerder. Op it stuit (2021) is dat dr. Nelleke IJssennagger-van der Pluijm. De direkteur-bestjoerder wurdt stipe troch in managementteam. Underdiel fan de Fryske Akademy is it [[Mercator Europeesk Kennissintrum|Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens en Taallearen]]. By de Fryske Akademy en Mercator wurkje meiïnoar sa'n 60 minsken. 
Yn de wurkferbannen fan de Fryske Akademy binne yn totaal sa'n 300 minsken aktyf.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Johannes Marie Neele Kapteyn.jpg|thumb|Johannes Kapteyn]]
Yn 1919 pleite [[Geert Aeilco Wumkes]] yn in rede foar it [[Frysk Genoatskip]] foar in ''Akademy fan Wittenskip''. It idee waard letter oppakt troch de ûnderwiisrie, dêr't [[Titus Brandsma]] yn in gearkomste fan 27 april 1931 de kontouren fan de Akademy tekene. Twa jier letter spriek de ûnderwiisrie him formeel út foar in Akademy, mei de ferklearring der by dat de tiid der noch net ryp foar wie. Nei in lang proses waard de Akademy yn 1938 mei stipe fan it provinsjaal bestjoer oprjochte.&lt;ref&gt;[[Sjoerd van der Schaaf]]: ''Skiednis fan de Fryske Biweging'', side 302&lt;/ref&gt; [[Johannes Marie Neele Kapteyn|Johannes Kapteyn]] (heechlearaar [[Aldfrysk]]) wie in oare driuwende krêft en mei-oprjochter fan de Akademy. It [[Mercator Europeesk Kennissintrum|Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens en Taallearen]] (foarhinne ''Mercator Education'') is ûnderdiel fan de Fryske Akademy en waard yn 1987 oprjochte op inisjatyf fan de [[Jeropeeske Kommisje|Europeeske Kommisje]].&lt;ref&gt;Webside [http://www.mercator-research.eu/fy/oer-mercator/skiednis/ Mercator]&lt;/ref&gt;

== De Fryske taal ==
Sûnt de oprjochting fan de Fryske Akademy yn 1938 is it ynstitút beheel yn it fêstlizzen fan de [[Fryske stavering]]. Yn 1945 makke de Fryske Akademy de [[Akademystavering]] en yn 1980 kaam dêr de hjoeddeistige [[Steatestavering]] foar yn 't plak. It foech om in offisjele Fryske stavering fêst te stellen leit lykwols net by de Fryske Akademy, mar sûnt 1969 by Provinsjale Steaten.&lt;ref&gt;Briefregistraasjenûmer 1041844 (iepenbiere gearkomste PS fan 24 april 2013); útstel fan Deputearre Steaten oan Provinsjale Steaten provinsje Fryslân&lt;/ref&gt; Deputearre Steaten hat it foech oer it fêststellen fan de skriuwwize fan frjemde wurden. Foar sawol de stavering as foar de regels foar it skriuwen fan frjemde wurden is de Fryske Akademy it fêste ynstitút dat troch de provinsje frege wurdt.

De Fryske Akademy skriuwt ek Fryske wurdboeken en jout dy sels út. Bekende útjeften binne it [[Wurdboek fan de Fryske Taal]] en it [[Frysk Hânwurdboek]]. Sûnt 2021 ûnderhâldt de Fryske Akademy de taalhelpwebside [https://frysker.nl/ Frysker] mei wurdboeken (û.o. Frysk Hânwurdboek, Nederlânsk-Frysk Wurdboek, Rymwurdboek en de Foarkarswurdlist fan it Frysk), in staveringshifker en in Oersetapp.

== Literatuer ==
* {{Aut|[[Johan Frieswijk]]}} (2000) “De oprjochting fan ‘e Fryske Akademy (1938)” in [[It Beaken (tydskrift)|It Beaken]] 62, 245-265.
* {{Aut|H.H. Munske et al. (red.)}}, ''Handbuch des Friesischen. Handbook of Frisian Studies''. Max Niemeyer Verlag, [[Tübingen]] 2001.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske Rie foar Heraldyk]]
* [[Mercator Europeesk Kennissintrum]]
* [[Schotanusatlas]]

== Keppeling om utens ==
* [https://www.fryske-akademy.nl/ Thússide fan de Fryske Akademy]
* [http://www.mercator-research.eu/ Mercator Research Centre]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Friske Akademy}}
[[Kategory:Fryske Akademy| ]]
[[Kategory:Frysk]]
[[Kategory:Fryske útjouwerij]]
[[Kategory:Fryske Beweging]]
[[Kategory:Fryske organisaasje]]
[[Kategory:Undersyksynstitút yn Nederlân]]
[[Kategory:Taalakademy]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1938]]
[[Kategory:Organisaasje yn Ljouwert]]</text>
      <sha1>j7eod5s80m3quopwm8aj1pnegffuhss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eminem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19308</id>
    <revision>
      <id>1239942</id>
      <parentid>1086512</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T15:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1239942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="cqqrwvnen4xs7asyn7hr4jzklir2cql" xml:space="preserve">{{Stobbe|biografy}}
{{By de tiid}}
[[Ofbyld:Eminem Live.jpg|right|thumb|Eminem]]

'''Eminem''' (ek ''Slim Shady''; * [[17 oktober]] [[1972]] yn St. Joseph, [[Missoery (steat)|Missoery]] as ''Marshall Bruce Mathers III'') is in [[Rap|rapper]] en muzykprodusint út de [[Feriene Steaten]]. Hy is Grammy- en Oscar-winner.

== Disko- en filmografy ==
=== Albums en EPs ===
{| class=&quot;wikitable&quot; 
!Jier
!Artyst
!Titel
!Status
!Chartposysje (Billboard 200)
|-----
|1996||Eminem||Infinite||-||-
|-----
|1997||Eminem||The Slim Shady EP||-||-
|-----
|1999||Eminem||The Slim Shady LP||5x platina||2
|-----
|2000||Eminem||The Marshall Mathers LP||1x diamant||1
|-----
|2001||D12||Devil's Night||2x platina||1
|-----
|2002||Eminem||The Eminem Show||5x platina||1
|-----
|2002||Eminem||8 Mile|8 Mile O.S.T||2x platina||1
|-----
|2004||D12||D12 World||2x platina||1
|-----
|2004||Eminem||Encore||4x platina||1
|-----
|2005||Eminem||Curtain Call: The Hits||2x platina||7
|-----
|2006||Eminem Presents||The Re-Up||2x platina||2
|-----
|}

=== DVD's ===
* Hits and Disses
* The Slim Shady Show
* E
* The Up In Smoke Tour
* All Access Europe
* The Wash
* 8 Mile
* Fuck You All
* The Eminem Show
* Who's The Best
* The Anger Management Tour
* Eminem - Live From New York City

=== Bioskoop ===
* ''Da Hip-Hop Witch'' (2000)
* ''The Wash'' (2001) 
* ''8 Mile'' (2002)

=== Films oer Eminem ===
* Behind the mask: The unauthorized biography (DVD)
* His true face (DVD, 2005)

== Keppeling om utens ==
* [http://www.eminem.com offisjele webside (Ingelsk)]
* [http://www.eminem.de/ offisjele webside (Dútsk)]

[[Kategory:Amerikaansk rapper]]
[[Kategory:Amerikaansk hiphopartyst]]
[[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk muzykprodusint]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmprodusint]]
[[Kategory:Amerikaansk radiopresintator]]
[[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]]
[[Kategory:Amerikaansk autobiograaf]]
[[Kategory:Grammy-winner]]
[[Kategory:Oscar-winner]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Dútsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Skotsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Switsersk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1972]]</text>
      <sha1>cqqrwvnen4xs7asyn7hr4jzklir2cql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bintsje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22066</id>
    <revision>
      <id>1239952</id>
      <parentid>1058371</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T18:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonnmann</username>
        <id>13210</id>
      </contributor>
      <comment>Added 1 image.</comment>
      <origin>1239952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2804" sha1="49pbvxcdz89lkew70upvstweytjmhlx" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Bintje - floraison et feuillage.png|thumb|225px|Bintsje, bloeiende plant]]
[[Ofbyld:Plants certifiés Bintje.png|thumb|225px|Bintsjes]]
[[Ofbyld:Bintjepotatis - Ystad 2026.jpg|thumb|225px|Bintsjes.]]
'''Bintsje''' is in [[ierdappel]]ras dat yn [[1905]] troch de [[Sumar]]der haadûnderwizer Kornelis Lieuwes de Vries út in krusing fan 'Meunstersen' mei 'Frânsen' kweekt waard. It ras kaam yn [[1910]] foar it earst yn de hannel.

It is in middenier rypjend ras mei in goede knolfoarm en treflike konsumpsjekwaliteit. De ierappels binne sawol geskikt foar de farske konsumpsje as foar de ierappelyndustry (patat en sjips). De blanke knollen binne grut, lang aairûn en frij flakeagich. Se hawwe in ljochtgiele, fleizige kleur. Se smeitsje neutraal binne wat stiif op 'e panne.

De plant is tige gefoelich foar [[fytoftora]], sawol yn it lof as yn de knol. Hy is ek fetber foar wartsykte. Fanwege dizze gefoelichheid foar fytoftora hawwe de grutwinkelbedriuwen ûnder druk fan de [[miljeubeweging]] de ferkeap fan Bintsje staakt, wylst se it ras [[Bildtstar]], dat noch gefoeliger is, wol ferkeapjen bliuwe. Dochs wurde Bintsjes noch in soad ferboud. Foarstanders fan it ras beweare dat de miljeulêst troch it lytsere tal bespuitingen uteinlik geunstiger útfalt as by oare rassen.

==Kornelis Lieuwes de Vries==
Kornelis Lieuwes de Vries waard op [[25 febrewaris]] [[1854]] yn [[Hurdegaryp]] berne. Yn [[1881]] troude er mei Grytsje Hommes de Jong. Ut dat houlik waarden seis bern berne. Nei it ferstjerren fan syn earste frou ([[1895]]) troude er [[1897]]  mei Afke de Glee. Ut dat houlik kamen noch twa bern. De Vries ferstoar op [[20 novimber]] [[1929]].

De Vries wurke oant syn ienentweintichste op de [[pleats]] en learde dêrnei foar ûnderwizer. Fan [[1883]] ôf wie er haadûnderwizer oan de iepenbiere legere skoalle fan [[Sumar]]. Yn [[1894]] helle er de lânbouakte en yn [[1901]] de túnbouakte. Neist syn wurk as skoalmaster joech er ek lânbouwinterkursussen. De Vries wie lid fan de [[Fryske Maatskippij fan Lânbou]]. Al yn [[1898]] frege de Maatskippij him om in proeffjild foar de ierappelbou yn te rjochtsjen, dat er 25 jier yn behear hie. Hy kweekte yn fiifentweintich jier sa'n 150 [[ras (plant)|rassen]], mar allinnich it bintsje waard in sukses. Hiel lang hat it bintsje it wichtichste ierappelras op Nederlânske menu's west.

==Bintsje Jansma==
De Vries neamde syn nije ierappelrassen nei syn bern, learlingen en âld-learlingen. Sa waard yn 1905 it bintsje ferneamd nei de doe 17-jierrige âld-learlinge Bintsje Jansma, dochter fan Minke en Teade Jansma. Se waard yn 1888 berne en wie 88 jier âld doe't se yn [[1976]] yn in rêsthûs yn [[Frjentsjer]] stoar. Fierders wienen der ek bygelyks it ''Tryntsje'' en de ''Sipe''.

[[Kategory:Ierdappel]]
[[Kategory:Sumar]]</text>
      <sha1>49pbvxcdz89lkew70upvstweytjmhlx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katedraal fan de Berte fan de Faam Marije (Rostov oan de Don)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102573</id>
    <revision>
      <id>1239973</id>
      <parentid>1167229</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>47226</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:W kafedralnej cerkwii - panoramio.jpg]] → [[File:W kafedralnej cerkwi - panoramio 2.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)</comment>
      <origin>1239973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6230" sha1="nh3v004x156z0vuiyynvsdiv1hk4i7r" xml:space="preserve">{{Ynfoboks tsjerkegebou (eastersk-otterdoks)
| namme                       = Marije-Bertekatedraal
Богородицкий собор
| ôfbylding                   = Rostov on Don Cathedral 2021.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of Russia.svg|border|20px]] [[Ruslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = oblast
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rostov Oblast.svg|border|20px]] [[Rostov (oblast)|Rostov]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Ofbyld:Rostov-na-Donu flag.svg|border|20px]] [[Rostov oan de Don]]
| adres                       = 
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|47_14_48_N_40_02_45_E_scale:12500_type:landmark_region:RU|47° 14' N 40° 02' E}}  
| patriarchaat                =
| metropoal                   =
| eparchy                     = 
| patroanhillige              =
| status                      =
| arsjitekt                   = [[Konstantin Thon]]
| yngenieur                   = 
| boujier                     = 1854-1860 
| sloopjier                   = 
| boustyl                     = Russysk-byzantynske styl 
| hichte                      = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| webside                     = [http://sobor.rostoveparhia.ru/ sobor.rostoveparhia.ru]
| mapname                     = Rostov oan de Don
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 47
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 02
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 39
| lon_min                     = 42
| lon_sec                     = 43
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
De  '''Katedraal fan de Berte fan de Faam Marije''' ([[Russysk]]: Богородицкий собор, ''Bogoroditski sobor'') is in [[Russysk-Otterdokse Tsjerke|otterdokse]] katedraal yn [[Rostov oan de Don]] ([[Ruslân]]). It is de haadtsjerke fan it yn 2011 stifte bisdom Rostov en Novotsjerkask.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Собор Рождества Пресвятой Богородицы (Ростов-на-Дону).jpg|thumb|left|De katedraal tusken 1900-1917.]]
Doe't yn 'e 18e iuw hjir in grutte delsetting ûntstie fan soldaten, boargers en keaplju, naam de oerheid it beslút om in tsjerke te bouwen ta eare fan 'e berte fan de hillige Jongfaam Marije. De lokaasje fan 'e nijbou waard fûn yn 'e selde delsetting, tichteby de tsjintwurdige Sintrale Merk. De tsjerke waard yn 1781 boud en iepene op 5 septimber 1781. Tsien jier letter baarnde op 27 desimber 1791 de tsjerke ôf nei't it bouwurk troch de bliksem rekke wie. Op itselde plak waard yn 1795 begûn mei de bou fan in nije Bertetsjerke, dy't fan de Hillige Synoade yn 1822 in katedrale status krige.     

Troch de taname fan 'e befolking karde de tsaar yn 1854 in ûntwerp foar in nije stiennen tsjerke goed, dy't op it plak fan 'e yntusken boufallige foargonger kaam. De bou hjirfan fûn yn 'e jierren 1854-1860 plak neffens in ûntwerp fan 'e ferneamde arsjitekt [[Konstantin Thon]]. De katedraal toant oerienkomsten mei oare ûtnwerpen fan 'e arsjitekt, lykas de [[Moskou]]se [[Kristus-Ferlosserkatedraal (Moskou)|Kristus de Ferlosserkatedraal]], de foar it Semenov-rezjimint boude (en yn 'e jierren 1930 ôfbrutsen) Vvedenksitsjerke yn [[Sint-Petersburch]] en de (ek net mear besteande) Hillige Geastkatedraal fan [[Petrozavodsk]]. It projekt fan Thon waard útfierd troch de arsjitekt A. Kûtepov.

De katedraal waard yn 1937 yn opdracht fan 'e ateïstyske autoriteiten sletten. By de katedraal waard in dieretún oanlein en de katedraal sels waard brûkt foar opslach. In pear jier letter waarden de heechste ferdjippings fan 'e klokketoer sloopt. Yn 'e tiid fan 'e de Dútske besetting fan Rostov waard de katedraal wer iepene en neitiid net mear sletten. Yn 1950 folge in restauraasje fan 'e dekoraasjes en de âlde fresko's fan 'e tsjerke.

Mei de fiering fan it 250-jierrich jubileum fan 'e stêd Rostov waard yn 1999 de klokketoer wer yn de oarspronklike steat werom brocht.
 
== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:W kafedralnej cerkwi - panoramio 2.jpg|thumb|left|200px|Ynterieur]]
De yn Russysk-byzantynske styl boude katedraal wurdt bekroand mei fiif koepels en hat de foarm fan in krús. Yn 'e katedraal stiet in opmerklike [[ikonostaze]], dy't de foarm fan in kapel hat.   

By de tsjerke steane de lytsere Jehannes de Dopertsjerke, de klokketoer mei de doopkapel fan Sint-Nikolaas, in printerij, in edukatyf sintrum en in tal oare gebouwen fan it bisdom.  

== Klokketoer ==
Tusken 1875 en 1887 waard mei finansjele help fan hannelsju en filantropen de 75 meter hege klokketoer boud yn 'e styl fan it [[klassisisme]] en de [[renêssânse]]. Om't men bang wie dat de klokketoer troch de Dútske oanfallers as referinsjepunt brûkt wurde koe foar artillery en fleantugen, waarden yn july 1942 op grûn fan in beslút fan it Regionale Komitee fan 'e [[Kommunistyske Partij fan de Sovjet-Uny|KPSU]] de twa boppeste ferdjippings opblaasd. Yn 1949 waard ek de twadde ferdjipping fan 'e toer sloopt. 

De rekonstruksje fan 'e toer folge yn 1999. Ek krige de toer wer nije klokken. De nije klokken drage tsjintwurdich de nammen fan hilligen, wylst de foargongers de nammen fan bestjoerders droegen. Ek ferskillen de nije klokken mei de âlde yn gewicht. De grutste klok is ferneamd nei Panteleimon de Genêzer en hat in gewicht fan 4.000 kg.
{{Boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan de Russysktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:ru:Собор Рождества Пресвятой Богородицы (Ростов-на-Дону)]]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cathedral of the Nativity of the Theotokos (Rostov-on-Don)|Katedraal fan de Berte fan de Mem Gods, Rostov oan de Don}}
}}
{{DEFAULTSORT:Berte fan de Faam Marije, Rostov oan de Don}}
[[Kategory:Tsjerkegebou yn Rostov oan de Don]]
[[Kategory:Katedraal yn Ruslân|Katedraal yn Ruslân]]
[[Kategory:Eastersk-otterdoks tsjerkegebou]]
[[Kategory:Bouwurk út 1860]]</text>
      <sha1>nh3v004x156z0vuiyynvsdiv1hk4i7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1970-er jierren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130305</id>
    <revision>
      <id>1239975</id>
      <parentid>1197124</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T09:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-wuppertaler</username>
        <id>43202</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Nixon-depart crop.png]] → [[File:Richard Nixon boards Army One in 1974 (cropped).png]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]]</comment>
      <origin>1239975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36962" sha1="9pc90kycn29yah5wwyrb11ksd22pkjr" xml:space="preserve">{{Desennium
| ôfbylding                    = Autoloze zondag (1973).jpg
| ôfbyldingstekst              = De [[Autoleaze Snein]] yn [[Nederlân]], fan [[4 novimber]] [[1973]], y.f.m. de [[Oaljekrisis fan 1973|Oaljekrisis]].
| ôfbyldingsbreedte            = 
| desennia                     = [[1960-er jierren|&lt;&lt; 1960-er jrn]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;1970-er jrn&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1980-er jierren|1980-er jrn &gt;&gt;]] 
| jierren                      = [[1970]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1971]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1972]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1973]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1974]]&lt;br&gt; [[1975]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1976]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1977]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1978]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1979]]
}}
De '''1970-er jierren''', ek oantsjut as de '''santiger jierren''' en de '''jierren ’70''', wiene in [[desennium]] fan 'e [[20e iuw]] neffens de [[Gregoriaanske kalinder]]. Rekkenkundich sjoen begûn it op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[1971]] en duorre it oant en mei [[31&amp;nbsp;desimber]] [[1980]], mar yn 'e regel wurdt ornearre dat it duorre fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[1970]] oant en mei [[31&amp;nbsp;desimber]] [[1979]]. Yn dit desennium gie de [[Kâlde Oarloch]] troch, mar kaam der in ein oan 'e [[Fjetnamoarloch]]. De [[Feriene Steaten]] rekken yn opskuor troch it [[Watergate-skandaal]], dêr't [[presidint]] [[Richard Nixon]] úteinlings troch twongen waard om ôf te treden. Yn it [[Midden-Easten]] waard [[frede]] sletten tusken [[Egypte]] en [[Israel]], wylst by de [[Islamityske Revolúsje]] yn [[Iraan]] de [[sjah]] ôfset en ferdreaun waard. Yn [[Kambodja]] rjochten de [[Reade Kmer]] de [[Kambodjaanske Genoside]] oan. De wrâld[[ekonomy]] rekke ûnderwilens, foar in part troch de [[Oaljekrisis fan 1973]], yn 'e nederklits, mei oanboazjende [[wurkleazens]] ta gefolch.
__TOC__
==Oersjoch==
De 1970-er jierren wiene it fjirde desennium fan 'e [[Kâlde Oarloch]] tusken de [[kapitalisme|kapitalistyske]] [[Feriene Steaten]] en de [[kommunisme|kommunistyske]] [[Sovjet-Uny]]. Hoewol't it gefaar fan in direkte [[militêr]]e konfrontaasje tusken dy beide supermachten geandewei it desennium ôfnaam, giene de yndirekte konfrontaasjes sûnder skoftsjen troch. Foar de Feriene Steaten waard it begjin 'e santiger jierren behearske troch de slepende [[Fjetnamoarloch]], wêrfan't hieltyd dúdliker waard dat dy net te winnen wie. Begjin [[1973]] waard mei it kommunistyske [[Noard-Fjetnam]] it [[Ferdrach fan Parys (1973)|Ferdrach fan Parys]] sletten, ûnder de kêsten wêrfan't de Amerikanen har út 'e oarloch weromloeken. Sûnder Amerikaanske stipe koe [[Súd-Fjetnam]] it net bolwurkje, en nei de [[Fal fan Saigon]], yn [[1975]], folge de [[ienwurding fan Fjetnam]] ûnder in kommunistysk regear. Oan 'e ein fan 'e santiger jierren stoarte de Sovjet-Uny him yn syn eigen 'Fjetnam' doe't it mei de [[Russyske ynfal yn Afganistan|ynfal yn Afganistan]] de [[Russysk-Afgaanske Oarloch]] begûn.

Foar de [[Feriene Steaten]] stiene de santiger jierren fierders benammen yn it teken fan it [[Watergate-skandaal]], wêrby't oan it ljocht kaam dat de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Richard Nixon]] guon trewanten [[ynbraak|ynbrekke]] litten hie yn it [[haadkantoar]] fan 'e [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]], mei as doel om 'e ferkiezingskampanje fan syn tsjinstanner te ûndermynjen. Nixon besocht út alle macht it ûndersyk nei it skandaal tsjin te hâlden, wat late ta it ferneamde [[Sneontejûnsbloedbad]], wêrby't er ferskate hege regearingsfunksjonarissen efterinoar [[ûntslach|ûntsloech]] om't dy wegeren en fier syn opdracht út om 'e [[spesjale oanklager]] [[Archibald Cox]] út syn funksje te setten. Dêrmei makke Nixon syn eigen posysje ûnhâldber, en nei't it [[Amerikaanske Kongres]] in [[impeachment|ôfsettingsproseduere]] tsjin him yn gong set hie, hold er yn [[1974]] de ear oan himsels en stapte er op.
[[File:Vietnam_War_protest_in_Washington_DC_April_1971.jpg|left|thumb|250px|Protesten tsjin 'e [[Fjetnamoarloch]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[haadstêd]] [[Washington, D.C.]], yn [[april]] [[1971]].]]

Yn [[Sily]] kaam yn [[1970]] [[Salvador Allende]] oan 'e macht as de earste [[demokratysk]] keazen [[sosjalistysk]]e presidint fan [[Latynsk-Amearika]]. Yn [[1973]] kaam hy lykwols om by in troch de Amerikaanske [[feilichheidstsjinst]] [[CIA]] stipe [[steatsgreep yn Sily (1973)|steatsgreep]], dy't de [[faksistysk]]e [[diktatuer]] fan [[generaal]] [[Augusto Pinochet]] oan 'e macht brocht.

Yn it [[Midden-Easten]] fûn yn [[1973]] de [[Jom Kippoeroarloch]] plak, de fjirde [[oarloch]] tusken [[Israel]] en de [[Arabieren|Arabyske steaten]] sûnt de oprjochting fan 'e steat Israel yn [[1948]]. Dat wie de iennichste kear dat de Arabyske lannen de oarloch begûnen, mar nettsjinsteande it feit dat se it ferrassingselemint oan harren kant hiene, waarden [[Egypte]] en [[Syrje]] en harren bûnsgenoaten op oertsjûgjende wize troch Israel ferslein. Tsjin 'e ein fan it desennium wiene alteast tusken Israel en Egypte de [[diplomasy|relaasjes]] safierhinne opbettere dat de Egyptyske [[presidint]] [[Anwar Sadat]] en de Israelyske [[premier]] [[Menachem Begin]] yn [[1978]] ûnder bemiddeling fan 'e Amerikaanske presidint [[Jimmy Carter]] it [[Akkoart fan Camp David]] slute koene, dat de grûnslach lei foar [[frede]] tusken harren beide lannen.

Fierder eastlik rekken de Feriene Steaten yn [[1979]] in trouwe bûnsgenoat kwyt, doe't yn [[Iraan]] [[sjah]] [[Mohammed Reza Pahlavi]] ôfset waard. Nei de [[Islamityske Revolúsje]] kaam dêr [[ajatolla]] [[Rûholla Chomeiny]] oan 'e macht, dy't neat fan 'e Amerikanen hawwe moast en it folk tsjin harren ophyste. Ein [[1979]] krongen radikale oanhingers fan Chomeiny de Amerikaanske [[ambassade]] yn [[Teheran]] binnen, en [[gizeling (misdriuw)|gizelen]] dêr 52 Amerikaanske [[diplomaten]]. Dat ynsidint ûntpopte him ta de slepende [[Iraanske Gizelderskrisis]], dy't oant [[1981]] ta duorje soe en dy't in swier stimpel drukte op it presidintskip fan [[Jimmy Carter]].
[[File:1979 Iranian Revolution.jpg|right|thumb|200px|De [[Islamityske Revolúsje]] yn [[Iraan]], begjin [[1979]].]]

Yn [[Aazje]] ûntstie yn 'e 1970-er jierren in hiel nije sitewaasje nei de erkenning fan 'e [[Folksrepublyk Sina]] troch de [[Feriene Naasjes]], de [[dea]] fan 'e Sineeske 'grutte roerman' [[Mao Zedong]] en it begjin fan 'e ienfiering fan kapitalistyske eleminten yn 'e Sineeske [[ekonomy]] troch syn opfolgers. Yn [[Kambodja]] kamen yn [[1975]] de [[kommunistysk]]e [[Reade Kmer]] oan 'e macht, dy't ûnder lieding fan [[Pol Pot]] tusken [[1975]] en [[1979]] de [[Kambodjaanske Genoside]] begiene op 'e ynwenners fan harren lân, wêrby't sa'n 2&amp;nbsp;miljoen minsken omkamen. Yn [[Súd-Aazje]] makke [[East-Pakistan]] him yn [[1971]] ûnder de namme [[Bangladesj]] los fan 'e rest fan [[Pakistan]]. Dêr wie de bloedige [[Bingaalske Befrijingsoarloch]] foar nedich, dêr't ek [[Yndia]] (oan 'e kant fan Bangladesj) yn behelle rekke.

Underwilens gie yn [[Afrika]], [[Oseaanje]] en it [[Karibysk Gebiet]] it proses fan [[dekolonisaasje]] fierder. Doe't nei de [[Anjerrevolúsje]] fan [[1974]] yn [[Portegal]] de [[demokrasy]] ynfierd waard, joech ek dat lân syn [[koloanje]]s op, en koene lannen as [[Angoala]], [[Mozambyk]], [[Guinee-Bissau]] en [[Kaapverdje]] einlings selsstannich wurde. In oare Portegeeske koloanje, [[East-Timor]], waard lykwols koart nei de ûnôfhinklikheid [[Yndonezyske anneksaasje fan East-Timor|anneksearre troch]] [[Yndoneezje]], wat late ta de [[Besetting fan East-Timor]], dy't hast tritich jier duorje soe. Nettsjinsteande it feit dat hast hiel Afrika oan 'e ein fan 'e jierren santich dekolonisearre wie, waard it wrâlddiel it hiele desennium troch pleage troch [[hongersneed|hongersneden]], [[oarloggen]] en [[boargeroarloggen]]. Ek [[steatsgrepen]] kamen rûnom foar, lykas dy yn [[Etioopje]] wêrby't [[keizer]] [[Haile Selassie]] yn [[1974]] nei in lang regear ôfset en fermoarde waard. Boppedat waarden frijwol alle Afrikaanske lannen regearre troch [[diktator]]s, lykas de beruchte [[Idi Amin]], dy't [[1971]] yn [[Uganda]] oan 'e macht kaam.

[[Kultureel]] sette de [[Westerske maatskippij]] yn 'e 1970-er jierren de fernijings troch dy't yn 'e [[1960-er jierren]] begûn wiene, lykas in tanimmend [[polityk]] bewustwêzen by gewoane [[boarger]]s, in oanwaaksende frijheid fan 'e [[jongerein]] en foarútgong op it mêd fan [[feminisme]] en [[emansipaasje]] fan [[froulju]]. Itselde gou foar de [[Seksuële Revolúsje]], wat û.m. late ta it [[Gouden Tiidrek fan de Pornografy]].

Op it mêd fan 'e [[ekonomy]] wurde de 1970-er jierren faak sjoen as in draaipunt yn 'e skiednis fan 'e [[tweintichste iuw]]. It wie nammentlik de perioade wêryn't in ein kaam oan 'e [[nei-oarlochske ekonomyske groei]], mei as gefolch it sluten fan [[fabriken]], it yn it neigean reitsjen fan hiele tûken fan [[yndustry]] (benammen [[mynbou]] en de [[stiel]]yndustry) en tanimmende [[wurkleazens]]. Dat proses waard noch frijwat oanboaze troch de [[Oaljekrisis fan 1973]], dy't feroarsake waard troch in [[embargo]] fan 'e troch de Arabyske lannen behearske [[Organisaasje fan Oaljeprodusearjende en -eksportearjende Lannen]] (OPEC) tsjin bûnsgenoaten fan harren fijân [[Israel]]. Alles mei-inoar stoarte dat de [[Westerske wrâld]] yn in [[resesje fan de 1970-er jierren|djippe resesje]], dy't sels wer late ta it ferfangen fan 'e [[Keynesiaanske teory|Keynesiaanske]] krisisbestriding, dy't yn 'e [[1930-er jierren]] effektyf bleken wie, troch de opkommende [[neoliberalisme|neoliberale]] ekonomyske teoryen. De ekonomy fan [[Japan]] rûn troch alle krises net folle skea op en it lân helle yn 'e santiger jierren [[West-Dútslân]] yn om 'e twadde ekonomy fan 'e wrâld te wurden (nei dy fan 'e Feriene Steaten). 
[[File:November_1970_Bhola_Cyclone_Repair.jpg|right|thumb|250px|In [[satellyt]]byld fan 'e [[Sykloan fan Bhola (1970)|Sykloan fan Bhola]], dy't yn [[1970]] de [[kust]] fan [[Bangladesj]] trof en dêr 500.000 minsken it libben koste.]]

==Wichtichste foarfallen==
;[[1970]]
*[[5 jannewaris]] - By de swiere [[ierdbeving fan Tonghai (1970)|ierdbeving fan Tonghai]] komme yn súdlik [[Sina]] 10.000 oant 15.000 minsken om.
*[[12 jannewaris]] - Der komt in ein oan 'e bloedige [[Biafraanske Oarloch]] yn [[Nigearia]].
*[[11 maart]] - Yn [[Irak]] komt in ein oan 'e [[Fjirde Koerdysk-Arabyske Oarloch]] dy't al sûnt [[1961]] oan 'e gong is, troch it sluten fan 'e [[Iraaksk-Koerdyske Autonomy-oerienkomst fan 1970]].
*[[4 maaie]] - By anty-oarlochsprotesten op 'e [[Steatsuniversiteit fan Kent]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Ohio]], [[Bloedbad op de Universiteit fan Kent|wurde 4 studinten deasketten]] troch de [[Nasjonale Garde (Feriene Steaten)|Nasjonale Garde]].
*[[31 maaie]] - De [[Ierdbeving fan Ancash (1970)|ierdbeving fan Ancash]] feroarsaket yn [[Perû]] in [[ierdferskowing]] wêrby't it [[stedsje]] [[Yungay]] bedobbe rekket: 47.000 minsken komme om.
*[[4 juny]] - [[Tonga]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[22 july]] - Yn [[Egypte]] komt de [[Aswandaam]] ree.
*[[10 oktober]] - [[Fidzjy]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[24 oktober]] - De [[sosjalist]] [[Salvador Allende]] wint de [[presidint]]sferkiezings yn [[Sily]]. Hy wurdt de earste [[demokratysk]] keazen [[sosjalistysk]]e [[presidint]] yn [[Latynsk-Amearika]].
*[[12 novimber|12]]-[[13 novimber]] - De [[Sykloan fan Bhola (1970)|Sykloan fan Bhola]] treft de tichtbefolke [[Ganges]]delta fan [[Bangladesj]] (doe noch [[East-Pakistan]]): 500.000 minsken komme om. Dit is (anno 2018) noch altyd de deadlikste [[stoarm]] út 'e skiednis fan 'e wrâld.

;[[1971]]
*[[25 jannewaris]] - By [[Steatsgreep yn Uganda (1971)|in steatsgreep]] yn [[Uganda]] komt legerlieder [[Idi Amin]] oan 'e macht.
*[[26 maart]] - [[Bangladesj]], it eardere [[East-Pakistan]], ropt de ûnôfhinklikheid út. Dit is it begjin fan 'e tige bloedige [[Bingaalske Befrijingsoarloch]] tsjin [[Pakistan]], dy't mank giet mei de troch it Pakistaanske leger ûnder de Bingaalske boargerbefolking oanrjochte [[Bingaalske Genoside (1971)|Bingaalske Genoside]].
*[[15 augustus]] - [[Bachrein]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[3 septimber]] - [[Katar]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[9 septimber]] - Yn 'e [[Attic Correctional Facility|Finzenis fan Attica]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[New York (steat)|New York]], brekt [[Finzenisoproer fan Attica|in finzenisoproer]] út, dat oan 43 minsken it libben kostet: 33 [[finzene]]n en 10 [[sipier]]s.
*[[25 oktober]] - De [[Feriene Naasjes]] nimme de [[Folksrepublyk Sina]] as nij lid op yn it plak fan 'e [[Republyk Sina]] ([[Taiwan]]), dy't sadwaande syn lidmaatskip ferliest.
*[[29 oktober]] - [[Diktator]] [[Mobutu Sese Seko]] neamt syn lân, de [[Demokratyske Republyk Kongo]], om ta ''Saïre''.
*[[2 desimber]] - De [[Feriene Arabyske Emiraten]] wurde ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[3 desimber]] - [[Yndia]] ynterveniëarret oan 'e kant fan [[Bangladesj]] yn 'e [[Bingaalske Befrijingsoarloch]].
*[[16 desimber]] - De [[Pakistan|Pakistaanske]] [[troepen]] yn [[Bangladesj]] jouwe har oer. Ein fan 'e [[Bingaalske Befrijingsoarloch]]. De ûnôfhinklikheid fan Bangladesj wurdt no ynternasjonaal erkend.
[[File:Nixon_and_Zhou_toast.jpg|right|thumb|250px|Under syn [[steatsbesyk]] oan [[Sina]] toastet de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Richard Nixon]] (l.) mei de Sineeske regearingslieder [[Zhou Enlai]] (rj.).]]

;[[1972]]
*[[21 jannewaris]] - [[Joegoslaavje]] ûnderdrukt in [[demokrasy|demokratisearring]]sbeweging yn 'e dielrepublyk [[Kroaasje (dielrepublyk)|Kroaasje]], dy't bekend stiet as de [[Kroätyske Maityd]]. 
*[[30 jannewaris]] - [[Bloedige Snein (1972)|Bloedige Snein]]: yn it [[Noard-Ierlân|Noardierske]] [[Londonderry]] iepenet it [[Britske Leger]] it fjoer op [[frede|freedsume]] [[roomsk-katolisisme|roomske]] [[demonstraasje (protest)|demonstranten]]. Dêrby komme 13 ûnwapene [[boarger]]s om.
*[[21 febrewaris]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Richard Nixon]] bringt in [[steatsbesyk]] oan 'e [[Folksrepublyk Sina]]. Nettsjinsteande alle ûnderlinge ferskillen wurde de [[diplomasy|relaasjes]] tusken de Feriene Steaten en Sina oanhelle, om't se in fijân gemien hawwe yn 'e [[Sovjet-Uny]].
*[[30 maart]] - It [[selsbestjoer]] fan [[Noard-Ierlân]] wurdt troch it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[regear]] ynlutsen.
*[[15 maaie]] - [[Arthur Bremer]] docht in [[moardoanslach]] op 'e [[rasisme|rasistyske]] [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[gûverneur]] fan [[Alabama]] [[George Wallace (Amerikaansk politikus)|George Wallace]]. Dy oerlibbet it, mar rekket bliuwend [[ynfalide]].
*[[26 maaie]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Richard Nixon]] en [[Sovjet-Uny|Sovjet-lieder]] [[Leonid Brezjnjev]] ûndertekenje it [[SALT I-ferdrach]], dat it tal [[atoombom|atoomwapens]] fan 'e beide supermachten beheine moat.
*[[17 juny]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[plysje]] [[arrestaasje|arrestearret]]  5 [[ynbrekker]]s yn it [[Watergate-gebou]], yn [[Washington, D.C.]], dêr't it [[haadkantoar]] fan 'e [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]] fêstige is. Begjin fan it [[Watergate-skandaal]], wêryn't oan it ljocht komt dat de ynbrekkers yn opdracht wurken fan 'e ([[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske]]) [[presidint]] [[Richard Nixon]].
*[[5 augustus]] - De [[Uganda|Ugandeeske]] [[diktator]] [[Idi Amin]] [[Utwizing fan 'e Aziaten út Uganda|wiist alle Ynjers yn syn lân út]].
*[[5 septimber]] - By it [[Bloedbad fan München]] [[gizeling (misdriuw)|gizelje]] en [[moard|deadzje]] leden fan 'e ekstremistyske [[Palestina|Palestynske]] groep [[Swarte Septimber]] 9 leden fan it [[Israel]]ysk Olympysk team op 'e [[Olympyske Simmerspullen 1972|Olympyske Spullen]] yn [[München]].
*[[23 desimber]] - By de swiere [[ierdbeving fan Nikaragûa (1972)|ierdbeving fan Nikaragûa]] komme yn [[Nikaragûa|dat lân]] 11.000 minsken om.

;[[1973]]
* [[1 jannewaris]] - [[Denemark]], [[Ierlân]] en [[Grut-Brittanje]] wurde lid fan 'e [[Jeropeeske Mienskip]].
*[[27 jannewaris]] - It [[Ferdrach fan Parys (1973)|Ferdrach fan Parys]] makket in ein oan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] dielname oan 'e [[Fjetnamoarloch]].
*[[21 febrewaris]] - De [[Israel]]yske [[loftmacht]] sjit boppe it besette [[Sinaï-skiereilân]] in [[Lybje|Libysk]] [[ferkearsfleantúch]] del, [[Libyan Arab Airlines-flecht 114]]. Dêrby komme alle 108 ynsittenden fan it fleantúch om.
*[[27 febrewaris]] - [[Wapen]]e [[aktivist]]en fan 'e [[Amerikaanske Yndiaanske Beweging]] (AIM) en pleatslike [[Oglala]]-[[Lakota (folk)|Lakota]]-[[Yndianen]] út it [[Pine Ridge Yndianereservaat]] yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Súd-Dakota]] begjinne de [[Besetting fan Wounded Knee]], wêrmei't se protestearje wolle tsjin 'e wegering fan it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[regear]] om him oan 'e [[histoarysk]]e [[ferdraggen]] mei de [[Yndianen|Yndiaanske folken]] te hâlden.
*[[8 maaie]] - Nei 71 [[dagen]] wurdt de [[Besetting fan Wounded Knee]] beëinige. Dêrby binne 2 [[dea]]den en 2 [[ferwûne|swierferwûnen]] fallen.
*[[10 july]] - De [[Bahama's]] wurde ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[11 septimber]] - By [[steatsgreep yn Sily (1973)|in militêre steatsgreep]], dy't útfierd wurdt mei stipe fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[feilichheidstsjinst]] [[CIA]], wurdt yn [[Sily]] it [[regear]] fan 'e [[demokratysk]] keazen [[presidint]] [[Salvador Allende]] ôfset en ferfongen troch in [[faksistysk]]e [[militêr]]e [[diktatuer]] ûnder lieding fan [[generaal]] [[Augusto Pinochet]]. Allende komt by de [[steatsgreep]] om.
*[[6 oktober]] - De [[Jom Kippoeroerloch]] brekt út: [[Syrje]] en [[Egypte]] falle fan twa kanten [[Israel]] oan.
*[[17 oktober]] - De [[Oaljekrisis fan 1973]] begjint as de troch de [[Arabieren|Arabyske steaten]] behearske [[OPEC]] in [[embargo|oalje-embargo]] ynsteld tsjin [[Westerske wrâld|Westerske]] bûnsgenoaten fan [[Israel]], wêrûnder de [[Feriene Steaten]] en [[Nederlân]].
*[[20 oktober]] - It [[Sneontejûnsbloedbad]] yn 'e [[Feriene Steaten]]: [[presidint]] [[Richard Nixon]] [[ûntslach]]t ferskate hege regearingsfunksjonarissen efterinoar om't dy wegerje en fier syn opdracht út om [[Archibald Cox]], de [[spesjale oanklager]] oangeande it [[Watergate-skandaal]], út syn funksje te setten.
*[[23 oktober]] - Mei in [[wapenstilstân]] komt der in ein oan 'e [[Jom Kippoeroarloch]]. [[Israel]] hat de oanfallen fan [[Syrje]], [[Egypte]] en harren bûnsgenoaten ôfslein.
*[[20 desimber]] - By in [[bomoanslach]] troch de [[Baskelân (autonome mienskip)|Baskyske]] [[sesesje|ôfskiedingsbeweging]] [[ETA]] wurdt de [[Spanje|Spaanske]] [[premier]] [[Luis Carrero Blanco]] [[moard|fermoarde]]. Mei't dat de opfolger wie dy't [[diktator]] [[Francisco Franco]] op it each hie, liedt dit yndirekt ta de werynfiering fan 'e [[demokrasy]] nei Franco syn [[dea]].
[[File:Richard Nixon boards Army One in 1974 (cropped).png|right|thumb|200px|De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Richard Nixon]] ferlit nei syn ôftreden fanwegen it [[Watergate-skandaal]] yn  [[1974]] foar de lêste kear it [[Wite Hûs (Washington D.C.)|Wite Hûs]].]]
[[File:Selassie restored.jpg|right|thumb|180px|[[Keizer]] [[Haile Selassie]] fan [[Etioopje]] waard yn [[1974]] ôfset en fermoarde.]]

;[[1974]]
*[[7 febrewaris]] - [[Dominika]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[18 maart]] - De [[OPEC]] heft it [[embargo|oalje-embargo]] tsjin [[Westerske lannen]] op. Dêrmei komt in ein oan 'e [[Oaljekrisis fan 1973]].
*[[21 maart]] - It [[leger (lânmacht)|leger]] fan [[Irak]] begjint yn it noarden fan it lân de [[Fyfde Koerdysk-Arabyske Oarloch]] tsjin 'e [[Koerden]].
*[[3 april]] - By de [[tornado-útbraak fan 1974]] wurde dielen fan 'e [[Feriene Steaten]] teheistere troch 148 [[tornado|tornado's]] tagelyk, mei 330 deaden ta gefolch.
*[[25 april]] - Mei de [[Anjerrevolúsje]] komt yn [[Portegal]] in ein oan 'e [[faksist]]yske [[diktatuer]]. Dit betsjut ek de ein fan 'e [[Portegeeske Koloniale Oarloch]], dy't al sûnt [[1961]] yn ferskate [[koloanje]]s geande is.
*[[juny]]-[[septimber]] - Troch [[wettersneed]] dy't feroarsake wurdt troch moannenlange swiere [[rein (delslach)|rein]] brekt yn [[Bangladesj]] de [[Bingaalske hongersneed fan 1974]] út. Dêrby komme neffens offisjele sifers 26.000 minsken om, mar wierskynlik wiene it der yn it echt likernôch 1 miljoen.
*[[20 july]] - Nei [[bedriging (misdriuw)|bedrigings]] fan it nije [[Griken|Gryksk]]-[[nasjonalisme|nasjonalistyske]] [[regear]] fan [[Syprus]] oan it adres fan 'e [[Turkske minderheid yn Syprus]], fiert it [[leger (lânmacht)|leger]] fan [[Turkije]] de [[ynvaazje fan Syprus]] út, wêrby't de noardeastlike helte fan it [[eilân]] troch de Turken beset wurdt.
*[[8 augustus]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Richard Nixon]] treedt ôf nei't syn posysje troch it [[Watergate-skandaal]] ûnhâldber wurden is. Hy wurdt opfolge troch syn [[fise-presidint]] [[Gerald Ford]].
*[[10 septimber]] - [[Guinee-Bissau]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
*[[12 septimber]] - By [[steatsgreep yn Etioopje (1974)|in steatsgreep]] yn [[Etioopje]] wurdt [[keizer]] [[Haile Selassie]] ôfset en [[finzen]] nommen (en letter [[moard|fermoarde]]). Etioopje wurdt in [[kommunistysk]]e [[republyk]] ûnder it [[regear]] fan in [[militêr]]e [[diktatuer]].
*[[19 oktober]] - [[Niûé]] giet in bân fan [[frije assosjaasje]] oan mei [[Nij-Seelân]]. Dat betsjut dat it yn 'e praktyk in ûnôfhinklik lân wurdt, dat allinnich foar definsje fan Nij-Seelân ôfhinklik bliuwt.
*[[24 desimber]] - De [[orkaan|sykloan]] [[Sykoan Tracy|Tracy]] makket de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[stêd]] [[Darwin (Noardlik Territoarium)|Darwin]] mei de grûn lyk.
[[File:Vietnamese refugees on US carrier, Operation Frequent Wind.jpg|right|thumb|250px|Minsken besykje de [[haadstêd]] fan [[Súd-Fjetnam]] te ûntflechtsjen foar de [[Fal fan Saigon]], yn [[1975]].]]

;[[1975]]
*[[31 maart]] - Mei de ûnderdrukking fan it [[Koerden|Koerdyske]] ferset yn noardlik [[Irak]] komt in ein oan 'e [[Fyfde Koerdysk-Arabyske Oarloch]].
*[[13 april]] - De [[Libaneeske Boargeroarloch]] brekt út, in slepend konflikt dat oant [[1990]] duorje sil.
*[[16 april]] - [[Phnom Penh]], de [[haadstêd]] fan [[Kambodja]], wurdt ynnommen troch de [[kommunistysk]]e [[guerrilja]]beweging fan 'e [[Reade Kmer]].
*[[30 april]] - [[Fal fan Saigon]], de [[haadstêd]] fan [[Súd-Fjetnam]]. De [[Fjetnamoarloch]] rint no op syn ein en de oerwinning kin [[Noard-Fjetnam]] net mear ûntgean.
*[[25 juny]] - [[Mozambyk]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
*[[5 july]] - [[Kaapverdje]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
*[[6 july]] - De [[Komoaren]] wurde ûnôfhinklik fan [[Frankryk]].
*[[12 july]] - [[Sao Tomee en Prinsipe]] wurde ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
*[[8 augustus]] - De [[Banqiao-daam]], yn 'e [[Sina|Sineeske]] [[provinsje]] [[Henan]], brekt troch nei't er ferswakke rekke is troch in [[tyfoan]]. By de resultearjende floedweach komme mear as 200.000 minsken om.
*[[15 augustus]] - [[Moard op Sheikh Mujibur Rahman]], de [[presidint]] fan [[Bangladesj]], en dy syn hiele [[húshâlding]], as ûnderdiel fan in [[militêr]]e [[steatsgreep]].
*[[5 septimber]] - Yn [[Sacramento (Kalifornje)]] wurdt in [[moardoanslach]] op 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Gerald Ford]] feridele. De dieder is [[Lynette Fromme]], ien fan 'e folgelingen fan [[sekte]]lieder en [[moardner]] [[Charles Manson]].
*[[16 septimber]] - [[Papoea Nij-Guinea]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]].
*[[19 septimber]] - [[Yndoneezje]] mingt him yn 'e [[Easttimoreeske Boargeroarloch]].
*[[22 septimber]] - Yn [[San Francisco]] wurdt de twadde [[moardoanslach]] op 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Gerald Ford]] binnen trije [[wike]]n feridele. De dieder is diskear in [[Sarah Jane Moore]].
*[[11 novimber]] - [[Angoala]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
*[[14 novimber]] - [[Spanje]] jout syn [[koloanje|koloniale oanspraken]] op 'e [[Westlike Sahara]] (foarhinne de [[Spaanske Sahara]]) op. It gebiet wurdt, tsjin 'e winsken fan 'e [[befolking]] yn, oerdroegen oan [[Marokko]] en [[Mauretaanje]]. Dit lokket de [[Westsaharaanske Oarloch]] út as de befolking fan it gebiet yn [[opstân]] komt tsjin 'e nije útlânske oerhearskers.
*[[20 novimber]] - De [[Spanje|Spaanske]] [[diktator]] [[Francisco Franco]] komt te [[ferstjerren]]. Spanje wurdt wer in [[keninkryk]], mei [[Juan Carlos fan Spanje|Juan Carlos fan Boerbon]] as [[monarch]].
*[[25 novimber]] - [[Suriname]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Nederlân]].
*[[28 novimber]] - [[East-Timor]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Portegal]].
*[[2 desimber]] - Te [[Wijster]], by it [[Drinte|Drintske]] [[Beilen]], wurdt [[treinkaping by Wijster|in treinkaping]] útfierd troch [[Molukkers|Molukske]] [[aktivist]]en. Der falle ferskate deaden.
*[[2 desimber]] - Yn [[Laos]] wurdt de [[monargy]] ôfskaft. It lân wurdt no in [[kommunistysk]]e [[republyk]].

;[[1976]]
*[[4 febrewaris]] - By de swiere [[ierdbeving fan Gûatemala (1976)|ierdbeving fan Gûatemala]] komme yn [[Gûatemala]] en [[Hondoeras]] mear as 22.000 minsken om.
*[[27 febrewaris]] - De [[Westlike Sahara]], dy't beset wurdt troch [[Marokko]] en [[Mauretaanje]], ropt de ûnôfhinklikheid út as de [[Saharaanske Demokratyske Arabyske Republyk]].
*[[25 april]] - [[Fjetnameeske ienwurding]] tusken [[Noard-Fjetnam]] en [[Súd-Fjetnam]]. Der ûntstiet in weriene steat mei in [[kommunistysk]] [[regear]], dy't de namme [[Fjetnam]] kriget.
*[[1 juny]] - Mei it [[Ferdrach fan Londen (1976)|Ferdrach fan Londen]] komt in ein oan in heechoprinnend [[fiskerij]]konflikt tusken it [[Feriene Keninkryk]] en [[Iislân]], dat bekendstiet as de [[Kabbeljau-oarloggen]].
*[[16 juny]] - De [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[plysje]] sjit by in [[frede|freedsume]] [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] troch [[learling]]en fan 'e [[middelbere skoalle]] yn [[Soweto]], in [[negroïde|swarte]] [[foarstêd]] fan [[Jehannesburch (Súd-Afrika)|Jehannesburch]], 176 [[bern (persoan)|bern]] dea. It barren giet de skiednis yn as de [[Opstân fan Soweto]].
*[[29 juny]] - De [[Seysjellen]] wurde ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[1 july]] - [[Madeara]] en de [[Azoaren]] krije de status fan [[autonome regio]] binnen it [[Portegal|Portegeeske]] steatsferbân.
*[[4 july]] - [[Israel]]yske [[kommando's]] meitsje by [[Operaasje Entebbe]] op 'e [[lofthaven]] fan [[Entebbe]], yn [[Uganda]], in ein oan 'e [[fleantúchkaping|kaping]] fan [[Air France|Air France-flecht 139]] troch [[Palestina|Palestynske]] ekstremisten fan it [[Folksfront foar de Befrijing fan Palestina]] (PFLP). Dit bart sûnder goedkarring fan Uganda, en behalven de 7 kapers wurde ek 45 Ugandeeske militêren deasketten.
*[[17 july]] - [[East-Timor]] [[Yndonezyske anneksaasje fan East-Timor|wurdt anneksearre]] troch [[Yndoneezje]]. Dêrmei begjint de hast tritichjierrige [[Besetting fan East-Timor]] troch Yndoneezje, dy't mank giet mei de [[Easttimoreeske Genoside]].
*[[28 july]] - By de swiere [[ierdbeving fan Tangshan (1976)|ierdbeving fan Tangshan]] komme yn [[Sina]] 243.000 minsken om.
*[[9 septimber]] - [[Mao Zedong]], de 'grutte roerman' fan 'e [[Folksrepublyk Sina]], komt te [[ferstjerren]].
*[[26 oktober]] - [[Transkei]] wurdt as earste fan 'e [[negroïde|swarte]] [[thúslân (Súd-Afrika)|thúslannen]] ûnôfhinklik fan [[Súd-Afrika]].
[[File:Star_Wars_Logo.svg|right|thumb|250px|''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' wie de súksesfolste film fan 'e 1970-er jierren.]]

;[[1977]]
*[[27 maart]] - By de [[Fleanramp fan Teneryf]] komt op 'e [[lofthaven]] fan [[Teneryf]] in opstiigjend [[ferkearsfleantúch]] fan 'e [[KLM]] yn botsing mei in taksyend ferkearsfleantúch fan [[Pan&amp;nbsp;Am]]. It is mei 583 deaden it slimste ûngelok yn 'e [[skiednis]] fan 'e [[loftfeart]].
*[[23 maaie]] - Begjin fan 'e [[treinkaping by De Punt]] en [[Gizeling fan de Legere Skoalle yn Boppesmilde|de besetting fan]] 'e [[legere skoalle]] yn [[Boppesmilde]], beide yn [[Drinte]], troch [[Molukkers|Molukske]] [[aktivist]]en. Der wurde 45 treinreizgers en 105 [[learling]]en en 5 [[dosinten]] [[gizeling (misdriuw)|gizele]].
*[[25 maaie]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[science fiction]]-[[film]] ''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' giet yn [[premiêre]] en wurdt in alderûnbidichst súkses.
*[[11 juny]] - [[Nederlân]]ske [[kommando's]] meitsje mei [[geweld]] in ein oan 'e [[gizeling (misdriuw)|gizelingsaksjes]] yn [[Drinte]]. Dêrby komme 6 [[Molukkers|Molukske]] [[aktivist]]en en 2 gizelders om it libben.
*[[24 juny]] - [[Dzjibûty]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Frankryk]].
*[[24 july]] - De [[Ogadenoarloch]] brekt út tusken [[Etioopje]] en [[Somaalje]].
*[[13 septimber]] - De [[negroïde|swarte]] [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] anty-[[apartheid]]saktivist [[Steve Biko]] stjert yn [[finzenskip]] oan [[harsens]]letsel dat er oprûn hat by [[mishanneling]] troch de [[plysje]].
*[[6 desimber]] - [[Bopûtatswana]] wurdt as twadde fan 'e [[negroïde|swarte]] [[thúslân (Súd-Afrika)|thúslannen]] ûnôfhinklik fan [[Súd-Afrika]].
[[File:Camp_David,_Menachem_Begin,_Anwar_Sadat,_1978.jpg|right|thumb|250px|De [[Egypte|Egyptyske]] [[presidint]] [[Anwar Sadat]] (l.) en de [[Israel]]yske [[premier]] [[Menachem Begin]] (rj.) fûstkje yn [[1978]] by it sluten fan it [[Akkoart fan Camp David]], dat ta stân kaam ûnder bemiddeling fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Jimmy Carter]] (m.).]]

;[[1978]]
*[[16 maart]] - De [[Reade Brigaden]] [[Untfiering|ûntfiere]] de foaroansteande [[Itaalje|Italjaanske]] [[politikus]] [[Aldo Moro]]. Hy wurdt letter [[fermoarde]] weromfûn.
*[[7 july]] - De [[Salomonseilannen]] wurde ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[12 augustus]] - De [[Folksrepublyk Sina]] en [[Japan]] slute [[frede]]. Dat makket in ein oan 'e formeel noch altyd trochgeande [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch]], dy't yn [[1936]] útbriek mei de [[Japanske ynfal yn Sina]].
*[[8 novimber]] - By protesten tsjin it bewâld fan 'e [[sjah]] wurdt yn 'e [[Iraan]]ske [[haadstêd]] [[Teheran]] de [[steat fan belis]] útroppen. Fuort dêrnei iepenet it [[leger (lânmacht)|leger]] it fjoer op demonstranten dy't dat [[nijs]] noch net heard hawwe. Der falle hûnderten deaden.
*[[17 septimber]] - De [[Egypte|Egyptyske]] [[presidint]] [[Anwar Sadat]] en de [[Israel]]yske [[premier]] [[Menachem Begin]] berikke ûnder bemiddeling fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Jimmy Carter]] it [[Akkoart fan Camp David]]. 
*[[28 septimber]] - [[Paus]] [[Jehannes Paulus I]] komt nei in [[pontifikaat]] fan 33 [[dagen]] te [[ferstjerren]]. 
*[[1 oktober]] - [[Tûvalû]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[16 oktober]] - De [[Poalen|Poalske]] [[kardinaal (geastlike)|kardinaal]] [[Karol Wojtyła]] wurdt [[paus]] ûnder de [[namme]] [[Jehannes Paulus&amp;nbsp;II]]. Hy is de earste net-[[Itaalje|Italjaanske]] paus sûnt [[1523]].
*[[30 oktober]] - Mei [[militêr]]e stipe fan [[Lybje]] begjint de [[Uganda|Ugandeeske]] [[diktator]] [[Idi Amin]] [[Ugandeesk-Tanzaniaanske Oarloch|in oarloch]] tsjin buorlân [[Tanzania]]. Doel is om Tanzaniaansk grûngebiet te [[anneksearjen]].
*[[3 novimber]] - [[Dominika]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[18 novimber]] - Yn [[Jonestown (Guyana)]] wurdt it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske Kongres|Kongreslid]] [[Leo Ryan]] [[fermoarde]] op befel fan [[sekte]]lieder [[Jim Jones]]. Dyselde jout dêrnei al syn oanhingers befel om [[selsmoard|harsels tekoart te dwaan]]. Wa't net wol, wurdt twongen. Jones makket himsels ek fan kant. Mear as 900 minsken komme om by dizze [[Trageedzje fan Jonestown]].
[[File:Carter_Brezhnev_sign_SALT_II.jpg|right|thumb|250px|De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Jimmy Carter]] (l.) en [[Sovjet-Uny|Sovjet-lieder]] [[Leonid Brezjnjev]] (rj.) ûndertekenje yn [[1979]] it [[SALT II-ferdrach]].]]
[[File:Thatcher-loc.jpg|right|thumb|180px|Yn [[1979]] wurdt [[Margaret Thatcher]] de earste [[froulik]]e [[premier]] fan it [[Feriene Keninkryk]].]]

;[[1979]]
*[[7 jannewaris]] - [[Fjetnameeske ynfal yn Kambodja]]: [[Fjetnam]]eeske troepen nimme de [[Kambodja]]anske [[haadstêd]] [[Phnom Penh]] yn om in ein te meitsjen oan 'e totale terreur fan it bewâld fan 'e [[Reade Kmer]], dy't laat hat ta de [[Kambodjaanske Genoside]].
*[[14 febrewaris]] - Mei de [[sniestoarm fan 14 febrewaris 1979|sniestoarm fan dizze dei]] berikt de strange [[winter fan 1978-1979]] yn [[Fryslân]] in hichtepunt.
*[[16 febrewaris]] - By de [[Islamityske Revolúsje]] wurdt yn [[Iraan]] [[sjah]] [[Mohammed Reza Pahlavi]] ôfset en komt [[ajatolla]] [[Rûholla Chomeiny]] oan 'e macht. As gefolch hjirfan brekt de [[Oaljekrisis fan 1979]] út.
*[[17 febrewaris]] - De [[Sineesk-Fjetnameeske Oarloch]] brekt út, wêrby't de [[Folksrepublyk Sina]] it buorlân [[Fjetnam]] binnenfalt as reäksje op 'e [[Fjetnameeske ynfal yn Kambodja]].
*[[22 febrewaris]] - [[Sint-Lusia]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[16 maart]] - Ein fan 'e [[Sineesk-Fjetnameeske Oarloch]]. Beide partijen sizze de oerwinning behelle te hawwen.
*[[26 maart]] - Fuortbouwend op it [[Akkoart fan Camp David]] wurdt yn [[Washington, D.C.]] it [[Israelysk-Egyptyske Fredesferdrach]] ûndertekene. Dêrmei slút [[Egypte]] as earste [[Arabieren|Arabyske lân]] [[frede]] mei [[Israel]].
*[[28 maart]] - Troch de [[Kearnramp fan Three Mile Island]], by [[Harrisburg (Pennsylvania)|Harrisburg]] yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Pennsylvania]], wurde de omkriten fan 'e [[kearnsintrale]] [[miljeufersmoarging|fersmoarge]] mei grutte hoemannichten [[radioaktiviteit|radioaktyf]] [[gas]] en [[wetter]].
*[[4 april]] - Yn [[Pakistan]] wurdt [[steatsman]] [[Zulfikar Ali Bhutto]] [[terjochtsteld]] troch de [[militêr]]e [[diktatuer]] fan [[Muhammad Zia-ul-Haq]].
*[[11 april]] - Yn it ramt fan 'e [[Ugandeesk-Tanzaniaanske Oarloch]] feroverje [[Tanzania]]anske [[troepen]], bystien troch [[Uganda|Ugandeeske]] [[rebel]]len, de Ugandeeske [[haadstêd]] [[Kampala]]. [[Diktator]] [[Idi Amin]] moat flechtsje en nimt de wyk nei [[Lybje]].
*[[1 maaie]] - [[Grienlân]] kriget [[selsbestjoer]] en wurdt krekt as [[Denemark]] en de [[Fêreu-eilannen]] in selsstannich lân binnen it [[Denemark|Deenske Keninkryk]].
*[[3 maaie]] - Yn it [[Feriene Keninkryk]] wurdt [[Margaret Thatcher]] de earste [[froulik]]e [[premier]].
*[[1 juny]] - De ''[[de facto]]'' ûnôfhinklike [[Republyk Rodeezje]] hâldt op te bestean.
*[[18 juny]] - Yn [[Wenen]] wurdt troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Jimmy Carter]] en [[Sovjet-Uny|Sovjet-lieder]] [[Leonid Brezjnjev]] it [[SALT II-ferdrach]] ûndertekene, dat it tal [[atoombom|atoomwapens]] fan 'e beide supermachten fierder beheine moat.
*[[2 july]] - [[Kiribaty]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[16 july]] - Yn [[Irak]] folget [[Saddam Hoessein]] [[Achmed Hassan al-Bakr]] op as [[presidint]] en [[foarsitter]] fan 'e [[Ba'thpartij (Irak)|Ba'thpartij]].
*[[19 july]] - By de [[Sandinistyske Revolúsje]] wurdt yn [[Nikaragûa]] [[diktator]] [[Anastasio Somoza Debayle]] ferdreaun.
*[[8 septimber]] - It [[Iraan]]ske [[leger (lânmacht)|leger]] ûnderdrukt [[Koerdyske opstân yn Iran (1979)|in grutskalige opstân]] fan 'e [[Koerden]].
*[[13 septimber]] - [[Fenda (thúslân)|Fenda]] wurdt as trêde fan 'e [[negroïde|swarte]] [[thúslân (Súd-Afrika)|thúslannen]] ûnôfhinklik fan [[Súd-Afrika]].
*[[21 septimber]] - [[Jean-Bédel Bokassa]], dy't himsels yn [[1977]] ta [[keizer]] [[kroaning|kroanje]] liet fan 'e [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]], [[steatsgreep yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk (1979)|wurdt ôfset]].
*[[26 oktober]] - [[Presidint]] [[Park Cheung Hee]] fan [[Súd-Koreä]] wurdt [[fermoarde]] troch it haad fan syn eigen [[feilichheidstsjinst]].
*[[27 oktober]] - [[Sint-Finsint en de Grenadinen]] wurde ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]].
*[[4 novimber]] - Radikale oanhingers fan [[ajatolla]] [[Rûholla Chomeiny]] kringe de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ambassade]] yn [[Teheran]] binnen, en [[gizeling (misdriuw)|gizelje]] dêr 52 Amerikaanske [[diplomaten]]. Dat is it begjin fan 'e saneamde [[Iraanske Gizelderskrisis]].
*[[27 desimber]] - [[Russyske ynfal yn Afganistan|Mei de ynfal]] yn [[Afganistan]] begjint de [[Sovjet-Uny]] de slepende [[Russysk-Afgaanske Oarloch]] dy't oant [[1989]] duorje sil.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/1970s ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|1970s}}
}}

[[Kategory:Desennium]]
[[Kategory:20e iuw]]</text>
      <sha1>9pc90kycn29yah5wwyrb11ksd22pkjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goarsfûgels</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147999</id>
    <revision>
      <id>1239956</id>
      <parentid>1239906</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>tf,</comment>
      <origin>1239956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5226" sha1="in882rptsyabqgwphbu70uaxp675vq1" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk|ôfbylding=Gulspurv.jpg|namme11=[[sjongfûgels]] (''Passeri'')|namme14=[[goarzen]] (''Emberiza'')|takson14=[[skaai (taksonomy)|skaai]]:|namme13='''goarsfûgels''' (''Emberizidae'')&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], 1825&lt;/small&gt;|takson13=[[famylje (taksonomy)|famylje]]:|namme12=(''[[Passeroidea]]'')|takson12=[[boppefamylje]]:|takson11=[[ûnderskift]]:|ôfbyldingsbreedte=|namme9=[[moskeftigen]] (''Passeriformes'')|takson9=[[skift]]:|namme5=[[fûgels]] (''Aves'')|takson5=[[klasse (taksonomy)|klasse]]:|namme1=|takson1=|ôfbyldingstekst=Gielfink (''Emberiza citrinella'')|beskriuwer, jier=[[Linnaeus]], 1758 (skaai) }}
De '''goarzen''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Emberiza'') foarmje in [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan [[sjongfûgels]] fan 'e [[Alde Wrâld]] (Jeropa, Aazje, Afrika) yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]]. It is it iennichste [[Skaai (taksonomy)|skaai]] yn 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''). Foarhinne waarden ta de goarsfûgels ek de goarseftigen fan 'e [[Nije Wrâld]] (de Amearika’s) rekkene, mar dy binne as aparte famylje ''[[Passerellidae]]'' ([[Amerikaanske goarzen]]) ôfsplist. Ek de [[iisfink]] en de [[sniefink]], dy't fuorhinne by de goarsfûgels rekkene waarden, binne no yn in eigen famylje [[snie- en iisfinken]] (''Calcariidae'') ûnderbrocht. De goarzen binne yn guon dingen ferlykber mei de [[finken]], en inkelde goarzesoarten wurde yn it Frysk ek 'fink' neamd.

== Foarkommen en iten ==
De goarzen binne yn it algemien lytse, yn haadsaak brune fûgeltsjes, faak streke oan 'e boppekant. De foar- en ûnderkante kinne griis, wyt, giel, readeftich of swarteftich wêze. De kop fan it mantsje is faak swart-wyt of swart-giel streekt, en dêrom wurde de pleatselik bekende soarten yn it [[Afrikaansk]] 'Streepkoppies' neamd. De goarzen hawwe in koarte, stevige, puntige snaffel. Bûten it briedseizoen binne de measte goarzen siediters; yn it briedseizoen libje sy foaral fan ynsekten.

== Fersprieding ==
De goarzen libje meast yn iepen of healiepen terreinen: gerslân, reidlân, somplân, strúken, savannen en boskiggen. De measte goarssoarten nimme yn oantal ôf, en bygelyks de [[wylgegoars]] (''E. aureola'') is slim bedrige. De noardlikste soarten, dy't ek yn Laplân en Noard-Sibearje foarkomme, binne de [[gielfink]], [[wytkopgoars]], [[lytse goars]], [[boskgoars]] en [[reidmosk]]. De yn Nederlân, en Fryslân, meast foarkommende soarten binne de [[gielfink]] en de [[reidmosk]].

== Famylje- en skaaiopbou ==
It skaai hat 44 soarten. Guon soarten wurde troch taksonomyske autoriteiten ta aparte skaaien rekkene: ''Miliaria'', ''Fringillaria'' en ''Schoeniclus''.

* ''Famyje'': '''Emberizidae''' ([[goarsfûgels]])
** ''Skaai'': '''Emberiza''' ([[goarzen]]), 44 soarten:
*** [[toefgoars]] (''Emberiza lathami'')
*** [[laaiblauwe goars]] (''Emberiza siemsseni'', ek ''Latoucheornis siemsseni'')
*** [[koarnmosk]] (''Emberiza calandra'', ek ''Miliaria calandra'')
*** [[gielfink]] of [[gielgoars]] (''Emberiza citrinella'')
*** [[wytkopgoars]] (''Emberiza leucocephalos'')
*** [[grize goars]] (''Emberiza cia'')
*** [[rotsgoars]] (''Emberiza godlewskii'')
*** [[greidegoars]] (''Emberiza cioides'')
*** [[sulverkopgoars]] (''Emberiza stewarti'')
*** [[Mantsjoerijske goars]] (''Emberiza jankowskii'')
*** [[stiengoars]] (''Emberiza buchanani'')
*** [[Smyrnagoars]] (''Emberiza cineracea'')
*** [[nôtfink]] (''Emberiza hortulana'')
*** [[rustgoars]] (''Emberiza caesia'')
*** [[sirlgoars]] (''Emberiza cirlus'')
*** [[streke goars]] (''Emberiza striolata'')
*** [[hûsgoars]] (''Emberiza sahari'')
*** [[ljurkgoars]] (''Emberiza impetuani'')
*** [[berchgoars]] (''Emberiza tahapisi'')
*** [[griiskielgoars]] (''Emberiza goslingi'')
*** [[Sokotragoars]] (''Emberiza socotrana'')
*** [[Kaapske goars]] (''Emberiza capensis'')
*** [[Tristramgoars]] (''Emberiza tristrami'')
*** [[brúneargoars]] (''Emberiza fucata'')
*** [[lytse goars]] (''Emberiza pusilla'')
*** [[gielbraugoars]] (''Emberiza chrysophrys'')
*** [[boskgoars]] (''Emberiza rustica'')
*** [[gielkielgoars]] (''Emberiza elegans'')
*** [[wylgegoars]] (''Emberiza aureola'')
*** [[Somalyske goars]] (''Emberiza poliopleura'')
*** [[gielbûkgoars]] (''Emberiza flaviventris'')
*** [[brúnstútgoars]] (''Emberiza affinis'')
*** [[swartwanggoars]] (''Emberiza cabanisi'')
*** [[kastanjegoars]] (''Emberiza rutila'')
*** [[Tibetaanske goars]] (''Emberiza koslowi'')
*** [[swartkopgoars]] (''Emberiza melanocephala'')
*** [[brúnkopgoars]] (''Emberiza bruniceps'')
*** [[swevelgoars]] (''Emberiza sulphurata'')
*** [[Japanske maskergoars]] (''Emberiza personata'')
*** [[Sibearyske maskergoars]] (''Emberiza spodocephala'')
*** [[bamboegoars]] (''Emberiza variabilis'')
*** [[Pallasgoars]] (''Emberiza pallasi'')
*** [[okerstútgoars]] (''Emberiza yessoensis'')
*** [[reidmosk]] (''Emberiza schoeniclus'')

== Keppelings om utens ==
*[http://www.worldbirdnames.org IOC World Bird List, Version 11.1, jan. 2021]
*[http://www.avionary.info Avionary, 50 Language Palaearctic Bird Names, Version 4.1, juny 2020]

{{CommonsBalke|Emberiza|''Emberiza''}}
[[Kategory:Goars| ]]
[[Kategory:Goarsfûgel]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>in882rptsyabqgwphbu70uaxp675vq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dom fan Mainz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155726</id>
    <revision>
      <id>1239957</id>
      <parentid>1145134</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:26:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wieralee</username>
        <id>17506</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Stalls - East choir - Mainz Cathedral - Mainz - Germany 2017.jpg]] → [[File:Stalls - West choir - Mainz Cathedral - Mainz - Germany 2017.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)</comment>
      <origin>1239957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19185" sha1="cs2tv3fe6sb1goiil2xy2p10pwq1nm5" xml:space="preserve">{{Ynfoboks katedraal
| namme                       = Mainzer Dom
| ôfbylding                   = Mainz Cathedral - Mainz, Germany - panoramio.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px]] [[Rynlân-Palts]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[Ofbyld:Mainz Flagge quer.svg|20px]] [[Mainz]]
| adres                       = Domplatz
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|49_59_56_N_8_16_27_E_scale:12500_type:landmark_region:DE|49° 59' N 8° 16' E}}
| tsjerkegenoatskip           = Roomsk-Katolike Tsjerke
| bisdom                      = Mainz
| aartsbisdom                 = [https://bistummainz.de/dom-mainz/ Side bisdom Mainz]
| patroanhillige              = [[Martinus fan Tours]] 
| status                      =
| arsjitekt                   =
| yngenieur                   = 
| boujier                     = 975-1009
| sloopjier                   = 
| boustyl                     = Romaanske arsjitektuer (en oare stilen)
| hichte                      = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| webside                     = [https://bistummainz.de/ Side bisdom]
| mapname                     = Rynlân-Palts
| mapwidth                    =  
| lat_deg                     = 49  
| lat_min                     = 59
| lat_sec                     = 56
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 8
| lon_min                     = 16
| lon_sec                     = 27
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
De '''Dom fan Mainz''' ([[Dútsk]]: ''Dom St. Martin'') is de oan [[Martinus fan Tours|Sint-Martinus]] wijde [[katedraal]] fan it bisdom Mainz. De katedraal stiet yn it histoaryske sintrum fan [[Mainz]] en is boud fan reade sânstien. 

Tegearre mei de domtsjerken fan [[Speyer]] en [[Worms]] foarmet de Mainzer dom ien fan 'e saneamde ''Kaiserdome'', keizerlike domtsjerken, dy't lykwols net alle trije stifte binne troch in keizer. Oan 'e dom is keizer [[Hindrik IV fan it Hillige Roomske Ryk|Hindrik IV]] ferbûn, dy't net de stifter wie, mar de domtsjerke nei de grutte brân fan 'e dei dat de earste dom wijd wurde soe werbouwe liet. Oan 'e domtsjerke waard yn 'e rin fan de tiid in soad ferboud en oanboud, sadat de dom meardere boustilen fertsjintwurdiget. 

== Bouskiednis ==
[[Ofbyld:MZ Dom Grundriss.png|thumb|left|''Plattegrûn'']]
Aartsbiskop [[Willigis]] lei yn it jier 975 de earste stien foar de nije Mainzer katedraal. Willigis wie ek aartskânsler fan it [[Hillige Roomske ryk]] en as machtichstse man yn 'e Tsjerke nei de paus boude Willigis in ymponearjende tsjerke. Mainz hie genôch [[parochy]]tsjerken, mar it plan foar de nije tsjerke moast fral bydrage oan it oansjen fan Mainz as it twadde [[Rome (stêd)|Rome]].

Op 'e dei fan ynwijing yn 1009 ûntstie der lykwols brân en it duorre noch oant 1036 dat de fernijde tsjerke brûkt wurde koe. Fanwegen de brân waard Willigis nei syn ferstjerren yn 1011 net yn de dom begroeven, mar yn de [[Sint-Stefanustsjerke (Mainz)|Stefanustsjerke]]. Ut deselde tiid fan de romaanske [[Basilyk (boufoarm)|pylderbasilyk]] datearje de brûnzen doarren fan it Merkportaal, dy't oarspronklik út de oanbuorjende [[Leaffrouwetsjerke (Mainz)|Maria ad Gradustsjerke]] stamme. 

Fan grutte betsjutting foar de bouskiednis fan de Mainzer Dom wie keizer Hindrik IV, dy't nei de grutte brân fan 1081 opdracht joech ta in weropbou fan de tsjerke yn foarmen dy't troch de Lombardyske styl beynfloede binne. Wat earder hie Hindrik IV ek de [[Dom fan Spiers|domtsjerke fan Speyer]] ferbouwe litten en yn dy fan Mainz binne eleminten yntrodusearre, dy't earder yn Speyer tapast wiene. Ek ferfongen Hindrik's boumasters de eastlike, nei alle gedachten fjouwerkante toer fan de âlde dom troch in achthoekige koepel, dy't yn 'e rin fan de tiid noch ferskillende kearen feroare waard. De tsjintwurdige foarmen fan dy toer binne neffens de ideeën fan [[Pierre Cuypers]] yn 1875 ûntstien. 
[[Ofbyld:Mainz, domtsjerke, Sint-Godehardeskapel.jpg|thumb|left|''Sint-Godeharduskapel, Mainz'']]
Nei de foltôging fan it eastlike diel fan de dom waard fierder boud oan it ferfangen fan it âlde [[Skip (tsjerke)|skip]] fan de Willigis-dom troch it hjoeddeiske skip. Utsein de fûneminten, dy't wer brûkt waarden, fûn der stap foar stap nijbou plak. Yn 'e selde snoarje waard fuort njonken de domtsjerke de Sint-Godeharduskapel (''Kapelle Sankt Gotthard'') boud, dy't oarspronklik oan it doetiidske paleis fan aartsbiskop Adalbert I fan Saarbrücken (1110-1137) boud waard. Oars as it eastlike [[Koer (tsjerke)|koer]], dat fan heechweardige sânstien boud waard, waard fierder wurke mei it kwalitatyf mindere ''Muschelkalk''. Yn 1159 kaam der ynearsten in ein oan 'e bou, doe't by in opstân tsjin aartsbiskop Arnold de Mainzer ynwenners de dom fernielden, mar tusken 1190 en 1200 waard it wurk oan 'e [[ferwulft]]en foltôge. It iergoatyske [[krúsribferwulft]] fan it middenskip wie hielendal nij en de romaanske [[krúsferwulft]]en fan de sydskippen waarden renovearre. Mei de bou fan goatyske sydkapellen sûnt 1279 yn it noarden en suden oant it skip koene ek de lêste resten fan de bûtenmuorren fan de âlde Willigis-dom ôfbrutsen wurde.
[[Ofbyld:Mainz Luftbild - Dom &amp; Leichhof 2008.jpg|thumb|left|''Loftôfbyld fan de domtsjerke'']]
Earne yn dy lêste faze waard besletten ek it westlike diel fan de Willigis-dom te ferfangen troch nijbou, dy't tusken 1200 en 1239 fral yn letromaanske foarmen plakfûn. Yn dy tiid makke de [[gotyk]] yn [[Frankryk]] al opgong, mar wat by de earste iergoatyske tsjerken fan [[Frankryk]] doe noch ûntbriek wie it goatyske polygonale grûnplan dat it westlike koer fan de Mainzer dom krige. De boumaster fan it westlike koer hat de âlde fûneminten fan it westlike diele hielendal ferwiderje litten, sadat in rekonstruksje fan dy âlde bou op dit plak net mear mooglik is. 

Dêrnei waard it nije [[transept|dwersskip]] boud, dat fanwegen de ynbou fan ferwulften sawol nei it noarden as it suden koarter waard as dat fan de foargonger. De muorren waarden dikker as de muorren fan de foargonger en krige grutte steunbearen. De [[Krusing (tsjerke)|krusing]] waard bekroand mei in grutte achthoekige koepel, dy't yn de rin fan de tiid ferskillende kearen ferboud waard. Yn de romaanske tiid wie dy krusingstoer in stik leger as hjoeddedei. Allinne de ûnderste dielen mei de rûnbôgen datearje noch út de tiid. Yn de 15e iuw krige de toer in goatyske ferheging mei in hegere spits, dy't lykwols yn 1767 ôfbaarnde. Sûnt hat de toer de stiennen opset. Nei de foltôging fan it wurk waard de tsjerke op 4 july 1239 troch aartsbiskop Siegfried III fan Eppstein ynwijd. Dy datum jildt oant hjoeddedei as it offisjele wijfeest fan de dom.

De tsjintwurdich om it westlike koer boude [[sakristy]] waard healwei de 13e iuw boud en dêrnei ferskillende kearen útwreide.

==== Goatyske ferbou ====
[[Ofbyld:Bassenheimer Reiter (2009-10-19 Sp).JPG|thumb|260px|''&quot;Bassenheimer Reiter&quot;, ûnderdiel fan it goatyske doksaal, tsjintwurdich yn 'e parochytsjerke fan Bassenheim'']]
Mei de bou fan it letromaanske westlike diel fan 'e dom waard troch de master fan Naumberg in goatysk [[doksaal]] boud. It doksaal wie fersierd mei in foarstelling fan it [[Lêste Oardiel]]. Yn 1682 waard it doksaal ôfbrutsen en guon keunstwurken dêrfan wurde tsjintwurdich bewarre yn it Dommuseum. In oar keunstwurk, de ''Bassenheimer Reiter'', is tsjintwurdich yn de [[Sint-Martinustsjerke (Bassenheim)|parochytsjerke]] fan [[Bassenheim]] te finen.   

Sûnt 1279 waarden oan de sydskippen fan de domtsjerke stadichoan de goatyske sydkapellen mei grutte maaswurkfinsters oanboud. 
[[Ofbyld:Der Kreuzgang am Mainzer Dom. 07.jpg|thumb|left|''Goatyske kleastergong'']]
Aartsbiskop Johan II fan Nassau liet nei 1418 foar it eastlike koer (ûnder it twadde [[travee]] fan it middenskip fanút it easten) in grêfkapel bouwe. Allinne it ûnderierdske diel dêrfan bestiet noch. Oant yn de 14e iuw krige de dom fan bûten in jimmeroan mear goatysk oansjen: fan 1390 oant 1410 waard de twa ferdjippings tellende [[kleastergong]] boud. Oant 1482 waarden de eastlike en westlike krusingstuorren yn goatyske styl ophege en bekroand mei goatyske spitsen. De steile spits fan de eastlike toer moast al yn 1579 ferfongen wurde troch in legere achtsidige spits. Fanwegen it ûnbidige gewicht fan de eastlike klokkestoel moast yn it eastlike koer nei 1430 in goatyske steunbear boud wurde, dy't pas mei de ôfbraak fan de klokkeferdjipping yn 1871 ferwidere wurde koe. Ek de treptuorkes en sels de Godeharduskapel krigen goatyske tuorkes of [[dakruter]]kes. Nei de goatyske ferbouwings feroare oant 1767 net in hiel soad mear oan de domtsjerke. Allinne de ynrjochting waard noch oanpast.

==== Barok ====
Op 22 maaie 1767 waard de domtsjerke troch bliksemynslach troffen. It dak en de grutte krusingstoer baarnde ôf, dy't troch Franz Ignaz Michael Neumann dêrnei ferfongen waard mei de stiennen spits dy't ek tsjintwurdich noch it oansjen fan de domtsjerke bepaalt. Om de domtsjerke brânfeilich te meitsjen joech Neumann it westlike gebou stiennen daken en ek de westlike flanktuorren liet er op 'e nij bouwe. Syn wurk waard yn barokke foarmen útfierd, mar hy yntegrearre dêrby ek al oan de dom oanwêzige romaanske en letgoatyske styleleminten. 

Fierder waarden de goatyske gevels fan de sydkapellen feroare. De fialen waarden ferfongen troch urnen en ek de tsjintwurdige hoanne fan de westlike toer datearret fan dy tiid. It ynterieur fan de domtsjerke waard yn 1758 wytkalke en de finsters krigen kleurleaze ramen.    

==== 19e iuw ====
[[Ofbyld:Die Ruine der Liebfrauenkirche zu Mainz.jpg|thumb|260px|''De ruïne fan de Maria ad Gradus-tsjerke foar de ôfbraak'']]
De [[sekularisaasje]] en de ûndergong fan it âlde [[Karfoarst|karfoarstedom]] gyng foar de dom ek net sûnder gefolgen foarby. By it besjitten fan de stêd troch [[Prusen]] yn 1793 waard de dom swier skeind. Fral it easten fan de dom en de kleastergong hiene slim te lijen. Ek de eastlik oanbuorjende Leaffrouwetsjerke Maria ad Gradus rekke slim skeind. Alhoewol't it net nedich wie, waard de Maria ad Gradus yn 1803 ôfbrutsen. De Frânsen plonderen de dom en waard brûkt troch militêren; der wie sels praat om de domtsjerke mar ôf te brekken, mar it slagge biskop Joseph Ludwig Colmar om dy plannen mei help fan [[Napoleon Bonaparte]] te kearen. Ynstee dêrfan sette in restauraasje yn, dy't yn 1813 troch it ''Grande Armée'' ûnderbrutsen waard, doe't de dom feroare yn in bargestâl en in lazaret foar de oan tyfus lijende soldaten. It grutste part oan wat der nei 1803 noch oer wie oan houten meubilêr waard yn dy tiid brûkt as branje.    
[[Ofbyld:Dom mollerkuppel 1868.jpg|thumb|left|''De Dom mei de koepel fan Moller yn 1868, dy't spytgnyskjend ek it &quot;aai fan Moller&quot; neamd waard'']]
Sûnt novimber 1814 waard de dom wer as tsjerke brûkt en dêrnei folge de bou fan de daken en de ferneatige eastlike krusingstoer troch Georg Moller. Dy sette op de âlde goatyske klokkestoel in spitsbôgige smei-izeren koepel. Dy koepel waard yn 1870 wer ôfbrutsen om 't oannommen waard dat dy de oarsaak wie fan skuorren yn it muorrewurk, mar ek om't der in soad krityk op it ûntwerp bestie. Yn 1875 ferfong [[Pierre Cuypers]] dy troch de tsjintwurdige neoromaanske krusingstoer.  
[[Ofbyld:20200302 Mainzer Dom by OlafKosinsky MG 1230.jpg|thumb|260px|''De toer fan Cuypers'']]
Mei it wurk fan Cuypers kaam der in ein oan de lange eastlike boufaze. De ôfbraak fan de swiere goatyske klokkeferdjipping makke it mooglik om de âlde goatyske steunbear yn de tsjerke ôf te brekken. Ek waard de [[krypte]] ûnder it eastlike koer wer oanlein. Keunstners fan de Nazarener Skoalle beskilderen it ynterieur fan de tsjerke tusken 1859 en 1864. Fan dat wurk binne allinne de [[Nije Testamint|nijtestamintyske]] foarstellings yn de muorrebôgen fan it middenskip bewarre bleaun.

== 20e iuw ==
De 20e iuw stie fral yn it ramt om it gebou te restaurearjen en te behâlden. Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] hie Mainz ûnder grutte loftoanfallen te lijen. De domtsjerke waard yn augustus 1942 ferskillende kearen troffen. De boppeferdjippings fan 'e kleastergong waard ferneatige en de measte daken fan de dom baarnden ôf, mar de ferwulften holden it. Mear skea ûntstie by oanfallen op 8 septimber 1944 en 27 febrewaris 1945. Oant de jierren 1970 waard der oan de Mainzer dom wurke om de kriichskea te ferhelpen.

Nei de foltôging fan de restauraasje waard yn 1975 it 1000-jierrich jubileum fan de earstestienlizzing foar de dom fierd. Yn 2009 folge noch in 1000-jierrich jubileum yn it ramt dat de foltôging fan de earste dom yn 1009 plakfûn.   

== Ynrjochting ==
[[Ofbyld:Marktportal Mainzer Dom.jpg|thumb|left|''Brûnzen doarren fan it Merkportaal'']]
Oant de dei fan hjoed bleaune de grutte brûnzen doarren bewarre, dy't yn opdracht fan Willigis troch de master makke binne. Yn 1135 liet aartsbiskop Adalbert I fan Saarbrücken yn de boppeste helte de troch him ferliende stedsprivileezjes yngravearje. Oarspronklik sieten de doarren yn de oanbuorjende Leaffrouwetsjerke (Maria ad Gradus). Nei de sloop fan de dy tsjerke ferhûzen de doarren nei de domtsjerke, dêr't hja yn it Merkeportaal hongen waarden. Oer de rest fan de ynrjochting fan de Willigis-dom is net in soad bekend. Om't de tsjerke al by de ynwijing yn 'e brân fleach hat dy nei alle gedachten nea in rike ynrjochting hân.

Troch de ferbouwings en feroarings yn de rin fan de tiid binne hjoeddedei, ôfsjoen fan boueleminten en in pear grêven, gjin romaanske saken bewarre bleaun. In útsûndering lykwols is it Udenheimder krús, dat net ta de oarspronklike ynrjochting fan de tsjerke heart, mar yn 1962 oankocht waard fan de tsjerke fan [[Udenheim]]. De krekte datearing fan it krús is ûnwis. Rûsd wurdt dat it tusken de 9e iuw en 1140 ûnstien is.  
[[Ofbyld:Die &quot;Schöne Mainzerin&quot; steht im Mittelpunkt des Marienaltars. 03.jpg|thumb|260px|''Goatyske bylden fan it Marije-alter'']]
Yn de sûnt 1278 oanboude sydkapellen waarden goatyske alters ynboud, dy't yn de barokke tiid ferfongen waarden. Fan de goatyske alters steane de ier 16e-iuwske bylden fan it Marije-alter (Marije, Martinus en Bonifatius) yn in 19e iuwsk alter. Ut de letgoatyske tiid datearret ek de grutte preekstoel yn it middenskip, dy't lykwols yn 1834 sa fernijd is, dat allinne fragminten fan de oarspronklike preekstoel noch orizjineel binne. Oare goatyske ynrjochting stie eartiids yn de Leaffrouwetsjerke. Dêrûnder ek it grutte doopfont yn it noardlike transept út 1328. Eartiids waard yn de dom sels net doopt. 

Ut it oergongstiidrek fan 'e lette gotyk nei de [[renêssânse]] stamt de foarstelling fan de grêflizzing fan de saneamde master Adalbert. Fan it westlike doksaal binne fragminten oerbleaun, dy't foar it measte yn it dommuseum bewarre wurde.
[[Ofbyld:Mainzer Dom Nassauer Altar und Taufbecken 2016-02-22-16-26-15.jpg|thumb|left|''Alter fan Nassau'']]
Yn 1631 waard de stêd troch Sweedske troepen beset, dy't de domtsjerke foar in part plonderen. Yn de musea fan [[Uppsala]] is hjoeddedei noch rôfkeunst te besjen fan de eardere Mainzer domskat. Trije troch Sweedske soldaten stellen alters waarden yn 1631 of 1632 mei in skip nei Sweden ferstjoerd mar binne mei in soad oare rôfkeunst troch skipbreuk ferlern gien.

Nei de [[Tritichjierrige Kriich]] makke Mainz in bloeitiid mei en ferfongen barokke alters de goatyske. Fan de barok bleau it Nassauer alter fan 1601 bewarre, dat yn it noardlike dwersskip stiet. Yn 1602 waard de boppeferdjipping fan de Nassauer Kapel, dy't midden yn it middenskip fan de dom stie, ôfbrutsen. De ûnderferdjipping fan de kapel bleau oan de dei fan hjoed bewarre. Tusken de noardlike en súdlike krusingspylders waarden yn 1687 barokke galerijen boud, dêr't musisi glâns oan de misse joegen. Letter waard dêr in oargel opsteld.
[[Ofbyld:Stalls - West choir - Mainz Cathedral - Mainz - Germany 2017.jpg|thumb|260px|''Koerstuolte'']]
It grutste keunstwurk wurdt foarme troch de [[rokoko]] [[Koerstuolte|koerbanken]] fan it westlike koer, dy't tysken 1760 en 1765 troch Franz Anton Hermann boud waarden. It koerstuolte fan it eastlike koer is folle ienfâldiger útfierd en datearret út de yn de [[Frânske tiid]] ôfbrutsen Mainzer slottsjerke Sint-Gangolf.

Yn de 19e iuw gyng al it omtinken nei it gebou. Oan ynrjochting waard der útsein grêfmonuminten foar de biskoppen yn dy tiid hast neat tafoege. Allinne it alter foar de bylden fan it Marije-alter binne is it neamen wurdich. Yn de 20e iuw is benammen it grutte brûnzen krús yn de westlike krusing it neamen wurdich, dat yn it ramt fan it 1000-jierrich bestean fan de dom makke waard. De Skryn fan de Mainzer Hilligen (''Schrein der Mainzer Heiligen'') yn de eastlike krypte fan de dom waard yn 1960 tafoege.

Wichtich foar de skiednis fan de dom binne it grutte tal grêfmonuminten foar de biskoppen, dy't alle tiidrekken fertsjintwurdigje. De grêfmonuminten binne oan de pylders en  muorren fan de tsjerke en kleastergong oanbrocht en fertsjintwurdigje de 11e oant 20e iuw. Sûnt 1928 wurde de biskoppen yn de nije krypte ûnder it westlike koer begroeven. Fan de 84 nei Bonifatius regearende biskoppen en aartsbiskoppen binne 45 yn de domtsjerke byset.

== Kroaningstsjerke ==
Yn 'e rin fan de midsiuwen hawwe yn Mainz ferskillende kroanings plakfûn. Yn de dom waarden de folgjende persoanen kroand:

* Agnes fan Poitou 1043 troch aartsbiskop Bardo;
* Rudolf fan Rheinfelden (ek: Rudolf fan Swaben) as tsjinkening fan Hindrik IV op 26 maart of 7 april 1077 troch Siegfried I fan Mainz;
* Mathilde, de letter frou fan Hindrik V, op 25 july 1110 troch de Keulske aartsbiskop Freark I fan Schwarzenburg;
* Filips fan Swaben  op 8 septimber 1198 troch Aimo fan Tarentaise;
* Freark II op 9 desimber 1212 troch Siegfried II fan Eppstein.

De kroanings fan [[Hindrik de Hillige|Hindrik II]] (6 juny 1002) troch aartsbikop Willigis en Koenraad II (8 septimber 1024) fûnen nei alle gedachten yn 'e âlde dom, de Johannestsjerke, plak.

== Dommuseum ==
It dommuseum is ûnderbrocht yn 'e romten fan de stiftsgebouwen dêr't earder de domhearen wennen. Ta de hichtepunten fan it museum heart de samling fan iergoatyske byldhoukeunst en de skatkeamer fan de dom.
{{Boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [https://de.wikipedia.org/wiki/Mainzer_Dom Einzelnachweise'', op dizze side].
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Mainz Cathedral|Mainzer Dom}}
}}
{{Koördinaten|49_59_56_N_8_16_27_E_region:NL_scale:10000|49° 59' NB 8° 27' EL}}         
 
[[Kategory:Bouwurk yn Mainz]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn Rynlân-Palts]]
[[Kategory:Katedraal yn Dútslân|Mainz]]
[[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Mainz]]
[[Kategory:Bouwurk út de 11e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]]</text>
      <sha1>cs2tv3fe6sb1goiil2xy2p10pwq1nm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goede tijden, slechte tijden</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181786</id>
    <revision>
      <id>1239974</id>
      <parentid>1239572</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T09:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RuedNL2</username>
        <id>54023</id>
      </contributor>
      <comment>Afleveringen geüpdatet</comment>
      <origin>1239974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1973" sha1="01svsnn5wqw3x7o58knavg5gyi5yzgs" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks telefyzjesearje
| ôfbylding             = Gtstlogo.gif
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 107px
| ferwizing             = 
| namme                 = Goede tijden, slechte tijden
| betocht troch         = [[Reg Watson]]
| ûntwikkele troch      = 
| produsint(en)         = [[Endemol]]&lt;br&gt;Joop van den Ende &lt;small&gt;(1990-2003)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;Reg Grundy/Grundy &lt;small&gt;(1990-2006)&lt;/small&gt;
| útfierend produsint   = 
| regisseur(s)          = 
| senario               = 
| basearre op           = {{Flagge AU}} [[The Restless Years]]
| kamerarezjy           = NEP The Netherlands
| muzyk                 = 
| tillefyzjestudio      = ''MediArena'', Amsterdam-Duivendrecht
| distribúsje           = 
| haadrollen            = 
| voice-over            = 
| foarm                 = 
| sjenre                = [[Soapsearje|soap]]
| seizoenen             = 37
| jierren               = [[1990]] - no
| tal ôfl.              = 7303 &lt;small&gt;(10 septimber 2026)&lt;/small&gt; 
| spyltiid (de ôfl.)    = ±22 min
| lân/lannen            = {{NEDf}}
| taal                  = [[Nederlânsk]]
| prizen                = 
| webside               =
| besibbe searjes       = 
}}'''Goede tijden, slechte tijden''', ek bekend as '''GTST''', is in Nederlânske [[soapsearje]] dy't sûnt [[1 oktober]] [[1990]] útstjoerd wurdt troch de kommersjele telefyzjestjoerder [[RTL 4]]. De searje draait om de ynwenners fan it fiktive plak Meerdijk.

It skript fan de earste twa seizoenen is basearre op de Australyske soaprige [[The Restless Years]] ([[1977]]-[[1981]]). Fan it tredde seizoen ôf is dizze formule loslitten en sûnt dy tiid binne de ferhaallinen fan GTST folslein útwurke troch Nederlânske auteurs.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
{{Commonscat|Goede tijden, slechte tijden}}
}}

[[Kategory:Nederlânske soapsearje]]
[[Kategory:Nederlânsktalige telefyzjesearje]]
[[Kategory:Telefyzjesearje út 1990]]
[[Kategory:RTL Nederlân]]</text>
      <sha1>01svsnn5wqw3x7o58knavg5gyi5yzgs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedy oerlis:Gjin ûnbegrûne teoryfoarming</title>
    <ns>5</ns>
    <id>193850</id>
    <revision>
      <id>1239959</id>
      <parentid>1239804</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>noch wat</comment>
      <origin>1239959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4954" sha1="6sa0gaa46l0b4lpsld23cezh26djp1l" xml:space="preserve">{{Ping|Kening Aldgilles}} By jo konklúzje oer ''Foarbyld 1: Frysk yn Noard-Hollân'' skriuwe jo: ''Op basis fan sokke gegevens kin in taalkaart in gebiet om 1450 hinne as Nederlânsk markearje (yn it gefal fan in dialektkaart; Hollânsk), mar dêrmei is noch net bewiisd dat de befolking dêr doe '''allinnich mar''' Nederlânsk spruts.'' Jo geane der dus fanút dat der doe al Nederlânsk sprutsen waard, mooglik yn kombinaasje mei Frysk, wylst jo foartiid krekt skreaun hawwe dat it net te witten is wat de taalsitewaasje doe wie. Jo geane dêrmei foarby oan dizze mooglikheid: dat West-Fryslân, Wetterlân en de Saanstreek yn 1450 noch (hast) folslein Frysktalich wiene, en dat it gebrûk fan it Nederlânsk as skriuwtaal yn dy gebieten inkeld de (folle hegere) status fan dy taal as bestjoerstaal yn it Greefskip Hollân werjout. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 2 sep 2026, 22.51 (CEST)

:Ieneach, lês alles noch ien kear troch. --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 2 sep 2026, 23.18 (CEST)

::Ik fyn dat jo wol wat delbûgend dogge. As jo wat te sizzen hawwe, kinne jo dat ek gewoan sizze. Mar goed, ik haw yndie it hiele stik nochris trochlêzen en no bin ik der wis fan dat ik neat mist haw. 

::Jo konklúzje is ûnfolslein. Jo skriuwe: &quot;''It bestean fan in Fryske tekst út 1643 jout gjin direkte ynformaasje oer de omfang fan it Frysk om 1450 hinne.''&quot; Mei iens. &quot;''Tagelyk litte Nederlânsktalige boarnen út de 15e iuw sjen dat it Nederlânsk yn Noard-Hollân om dy tiid al in wichtige skriftlike funksje hie.''&quot; Ja, mar in skriftlike funksje wol net sizze dat it ek de deistige sprektaal fan 'e skriuwers wie, lit stean harren memmetaal. Boppedat wie de grutte mearderheid fan 'e befolking doe analfabeet. Dus hjir soe ynpast wurde moatte: &quot;''Dat betsjut dat it ek mooglik is dat it Frysk om 1450 hinne noch de sprektaal wie fan  (hast) de folsleine befolking, en dat it gebrûk fan it Nederlânsk as skriuwtaal inkeld de (folle hegere) status fan dy taal as bestjoerstaal yn it Greefskip Hollân werjout.''&quot; 

::Jo geane fierder mei: &quot;''Op basis fan sokke gegevens kin in taalkaart in gebiet om 1450 hinne as Nederlânsk markearje (yn it gefal fan in dialektkaart; Hollânsk), mar dêrmei is noch net bewiisd dat de befolking dêr doe allinnich mar Nederlânsk spruts. De kaart is yn dat gefal in ynterpretaasje fan de beskikbere boarnen, net in direkt bewiis foar de sprutsen taal fan de hiele befolking.''&quot; Ja, wat net kin. Hjir skiede ús wegen, bin ik bang. Want by in taalkaart giet it derom hokker taal yn in beskaat gebiet ''sprutsen'' wurdt. As der troch gebrek oan boarnen inkeld de ''skriuwtaal'' yn in gebiet werjûn wurdt, dan liedt dat ûntsjinkearber ta misbegryp fan 'e lêzers as it net ekstreem dúdlik oanjûn wurdt. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 3 sep 2026, 00.47 (CEST)
:::@[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] en @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], Kening Aldgilles, wat besykje jo hjirmei te berikken? Jo wolle dat we goede boarnen brûke. Dat besykje we safolle mooglik, mar we binne net mei sa'n grutte groep, dus dêrom nimme we gauris siden fan 'e grutte wikys oer, as se genôch fan boarnen foarsjoen wurde. En jo woene in pear jier lyn noch siden oanmeitsje mei help fan ChatGPT, krekt as dat betrouber is. En boppedat prate jo josels algeduerigen tsjin.
:::As we allinnich boarnen fine moatte om in gebiet as Frysktalich oanmerke te moatten, dan soe Westerlauwersk Fryslân mei dat útgongspunt, tusken de 16e en 17e iuw ek as Nederlânsktalich gebiet oantsjut wurde moatte om't dat de bestjoerstaal wie en (hast) alle literatuer, op Gysbert Japiks en guon oaren nei, ek allegear Nederlânsk wie. It is slim om oeralgjer presiis boarnen foar te krijen. Der binne ek gjin boarnen dy't sizze dat minsken yn in beskate tiid op in beskaat plak ieten ja of nee. Mar we geane der fan út dat se ieten, oars soene se net libje kinne. Ja it is in ûnoazel foarbyld, mar komt op itselde del. We witte wis dat der yn it ferline Frysk en Noard-Hollân en 'e Ommelannen sprutsen waard en dêr binne se op in gegeven momint oergien op in oare taal, yn dit gefal Nederlânsk en Nederdútsk. En wat we fan de boarnen witte is dat yn de 15e iuw it ûntfryskingsproses yn beide gebieten oan 'e gong wiene, dêrom soene sokke gebieten, sa't ek al earder oanjoech, arsearre (Frysk-Nederlânsk/Hollânsk en Frysk-Nedersaksysk/Nederdútsk) oanjûn wurde kinne. Fierders bin ik it mei wat Ieneach hjirboppe skreau iens. Ik wit ek net wat ik hjir fierder oan taheakje moat. Ik haw nei boarnen ferwiisd dy dat taalkaarstje tsjinsprekke, mar neffens jo is dat net genôch. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 sep 2026, 03.27 (CEST)</text>
      <sha1>6sa0gaa46l0b4lpsld23cezh26djp1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Garreweer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193856</id>
    <revision>
      <id>1239938</id>
      <parentid>1239933</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T14:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Galery */  minus dûbele foto</comment>
      <origin>1239938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6609" sha1="bd4sz2wkanrvhe1dpgxya22rifdy5x6" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Garreweer
| ôfbylding                   = Garreweer.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = Pleatsen yn Garreweer
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Garreweer}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = 
| postkoade                   = 
| netnûmer                    = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_18_39_N_6_49_13_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 19' N 6° 49' E}}   
| webside                     = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Grinslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 18
| lat_sec                     = 39
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 49
| lon_sec                     = 13
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Garreweer op in kaart fan 'e eardere gemeente Appingedam om 1865 hinne
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}} 
'''Garreweer''' is in [[útbuorren]], besteande út in nustje pleatsen en huzen, westlik fan 'e stêd [[Appingedam]] yn 'e gemeente [[Iemsdelta]] yn 'e provinsje [[Grinslân]]. Garreweer hat {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Garreweer}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}}). De útbuorren moat lykwols net betiisd wurde mei it yn deselde gemeente lizzende doarp [[Garrelsweer]].

== Skiednis ==
Boaiemfynsten wize op bewenning út 'e [[Romeinske tiid]]. Ynearsten konsintrearre de bewenning op guon [[wierde]]n bylâns de ouwers fan it Garreweerstermaar, dat in groeven wetterrin wie dy't it oerstallige wetter út 'e [[Skyldmar]] nei it [[Damsterdjip]] ôffierde. Troch it ôffieren fan it wetter fan de Skyldmar koe it leech lizzend efterlân oanmakke wurde. Yn 'e 13e iuw waard der yn lytse [[syl]] yn 'e mûning fan de maar oanlein. 

Garreweer hearde fanâlds by it [[karspel]] [[Tjamsweer]] en lei yn it legere part dêrfan. It plak waard yn [[1325]] foar it earst neamd as ''Garreaweere'', yn [[1380]] as ''Gheerwere'', yn [[1385]] ''Garawere'' en yn [[1396]] ''Garrawere''. It twadde part fan de namme, ''*weer'' betsjut [[wierde]]/terp en de earste namme. De betsjutting fan it earste part is net dúdlik. Mooglik betsjut de namme &quot;opwurpen hichte fan de persoan Gero of ''gâra were'' - spits tarinnende hichte.&lt;ref&gt;G. van Berkel en K. Samplonius: [https://etymologiebank.nl/trefwoord/garreweer ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''], 2018 yn [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: &quot;Garreweer&quot;&lt;/ref&gt;

=== Stins === 
Op it plak dêr't hjoed-de-dei ien fan de pleatsen stiet, stie yn 'e [[midsiuwen]] in [[stins]] ''Keerweer'', mooglik in ferbastering fan Garreweer, dy't [[grêft]]en dêromhinne hie. Nei alle gedachten wenne dêr de ynfloedrike [[haadling]] Gayko Gaykinga, dy't yn [[1301]] en [[1325]] neamd waard. In neikommeling fan him wie Sjabbe fan Garreweer, om 1380 hinne, dy't de erfdochter Ulske fan Oosterwijtwerd boaske. Dêrnjonken hie er de [[boarch]] [[Dykhuzen (state)|Dykhuzen]] yn besit. Harren dochter boaske yn [[1411]] mei de machtige haadling [[Fokko Ukena]] út [[Neermoor]], dy't, nei't er út [[Eastfryslân]] ferdeaun wie, him op Dykuzen weromluts. Harren wichtichste erfgenamten wiene de [[Ripperda]]'s fan Tjamsweer en Oosterwijtwerd. Yn [[1555]] waard de stins bewenne troch Frerick to Kierweer. Nei mid 16e iuw waard it hûs ôfbrutsen en letter weropboud tichter by it wetter. Dat nije hearehûs oan Stadsweg 39 waard ek wol it Hûs Garreweer neamd. Yn [[1727]] waard it hûs ferfongen troch in boarch dy't yn [[1820]] omboud waard ta in pleats. Dy pleats baarnde yn [[1932]] ôf en dêrnei waard de hjoeddeistige pleats boud.

=== Tsjerklik === 
Garreweer hat mooglik in selsstannich tsjerkedoarp west.&lt;ref&gt;O.D.J. Roemeling, ''[https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/22940/Roemeling_-_Heiligen_en_Heren.pdf?sequence=1 Heiligen en Heren. Studies over het parochiewezen in het noorden van Nederland vóór 1600]'', Ljouwert 2013, side 375. [https://web.archive.org/web/20190528044216/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/22940/Roemeling_-_Heiligen_en_Heren.pdf?sequence=1 Gearchiveerd] op 28 mei 2019.&lt;/ref&gt; Yn [[1396]] wie der in pastoar Edzeco te Garrewera of Gherdmirswere, dy't segele mei in ôfbyld fan de hillige [[Sebastiaan (hillige)|Sebastiaan]]. In parochyregister fan om 1475 hinne neamt (ynstee fan Tjamsweer) it tsjerkedoarp ''Geredinoneswer'' en yn 'e 16e iuw waar der noch sprutsen fan it tsjerkelân fan de ''Garweerster hillygen'' ûnder Tjamsweer. Oare boarnen jouwe oan dat Garreweer yn 'e kerspel fan Tjamsweer lei. Mei't sebastiaan de [[patroanhillige]] fan Tjamsweer wie, moat men dêr fan út gean dat er mei dy parochy ornearre waard. Sa't it liket waard de parochy mei de haadlingefamylje fan Garreweer idintifisearre. 

De Sint Walburgstsjerke en it Earmhûssittend Konvint fan Grins en de tsjerke fan Appingedam hiene grut grûnbesit yn Garreweer.

== Galery ==
&lt;gallery widths=220 heights=150&gt;
Garreweer - plaatsnaambord.jpg|Plaknammeboerd oan de Keerweersterweg
Garreweer - Keerweer.jpg|Pleats op it plakdêr't eartiids de stins Keerweer stien hie 
&lt;/gallery&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Iemsdelta}}
[[Kategory:Plak yn Iemsdelta]]</text>
      <sha1>bd4sz2wkanrvhe1dpgxya22rifdy5x6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Władysław Taczanowski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193904</id>
    <revision>
      <id>1239939</id>
      <parentid>1239908</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T14:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1239939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3228" sha1="7yfuuez9i52f9k323q1wyo61qito3ye" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = Wladyslaw Taczanowski.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = 
| berne                        = [[1 maart]] [[1819]]
| berteplak                    = [[Jabłonna]]
| stoarn                       = [[17 jannewaris]] [[1890]] (70 jier)
| stjerplak                    = [[Warsjau]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = [[soölooch]], [[ornitolooch]]
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = sjoch wurken
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Władysław Ladislaus Taczanowski''' ([[1 maart]] [[1819]] – [[17 jannewaris]] [[1890]]) wie in [[Poalen|Poalske]] [[soölooch]], spesifyk in [[ornitolooch]], mar beskreau ek tal fan oare taksons, wêrûnder [[reptilen]] en [[spineftigen]].

== Biografy ==
Taczanowski waard yn 1819 yn Jabłonna berne yn in âlde Poalske aadlike famylje. Hy wurdt beskôge as ien fan de wichtichste Jeropeeske soölogen fan de njoggentjinde ieu. Hy krige syn oplieding yn [[Parys]] en wurke by musea yn [[Wenen]], [[Berlyn]], Parys en [[Londen]]. Fan 1862 ôf (as opfolger fan [[Feliks Jarocki]]) oant syn ferstjerren yn 1890 wie er konservator fan de soölogyske ôfdieling fan de [[Universiteit fan Warsjau]].

Fan 1866 oant 1867 die Taczanowski mei oan in ekspedysje nei [[Algerije]] mei [[Anthony S. Waga]].

Hy is de beskriuwer fan 69 fûgelsoarten (wêrfan't er der 12 tegearre mei [[Hans von Berlepsch|Hans Graf von Berlepsch]] beskreaun hat), lykas de [[Kaukazyske kuorhin]] (''Lyrurus mlokosiewiczi'') en de readwjukbosktiran (''Polioxolmis rufipennis''). Ta syn eare binne in grut oantal bistesoarten nei him ferneamd, wêrûnder de Taczanowski-tinamoe (''Nothoprocta taczanowskii''), de [[Punadûker]] (''Podiceps taczanowskii''), de berchpaka (''Cuniculus taczanowskii'', in kjifdier) en ''Ladislavia taczanowskii'' (in soarte fan strielfinnige fisk).

== Lidmaatskippen ==
[[File:Władysław Taczanowski (zoolog) (grób).JPG|thumb|left|upright|It grêf fan Taczanowski yn Warsjau]]
Taczanowski wie lid fan it Feriening fan natuerhistoarisy fan Sint Petersburch, it Deutschen Ornithologen-Gesellschaft, de Société zoologique de France, it Zoologisch-Botanische Gesellschaft yn Wenen, de Zoological Society of London en de American Ornithologists' Union.

== Publikaasjes ==
Kar-ut:
* ''Birds of Poland'', 1882
* ''Ornithologie du Pérou'', 1884-1886 [https://www.biodiversitylibrary.org/page/14456875 BHL]
* ''&quot;Les Aranéides de la Guyane française,&quot; Horae Societatis entomologicae Rossicae'', 1871
* ''&quot;Les Aranéides de la Guyane française,&quot; Horae Societatis entomologicae Rossicae'', 1873
* ''&quot;Les Aranéides du Perou. Famille des Attidés&quot;'', 1879

{{Commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Taczanowski, Wladyslaw}}
[[Kategory:Poalsk soölooch]]
[[Kategory:Poalsk ornitolooch]]
[[Kategory:Poalsk publisist]]
[[Kategory:Poalske adel]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1819]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1890]]</text>
      <sha1>7yfuuez9i52f9k323q1wyo61qito3ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Laskwerd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193914</id>
    <revision>
      <id>1239937</id>
      <parentid>1239935</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T14:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>stikje red.</comment>
      <origin>1239937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6365" sha1="2z85c9v772xggy3uivaa8fe63k5vxqh" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Laskwerd
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Laskwerd}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = 
| postkoade                   = 
| netnûmer                    = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_17_49_N_6_51_05_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 18' N 6° 51' E}}   
| webside                     = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Grinslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 17
| lat_sec                     = 49
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 51
| lon_sec                     = 5
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Laskwerd op in kaart fan 'e eardere gemeente Appingedam om 1865 hinne
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}} 
'''Laskwerd''' is in útbuorren yn 'e gemeente [[Iemsdelta]] yn 'e provinsje [[Grinslân]] en leit justjes súdlik fan de stêd [[Appingedam]], dêr't er ek offisjeel ûnder falt. Laskwerd leit oan de Tolweg en bestiet út in pear pleatsen en de [[poldermûne]] de ''Olinger Koloniemolen'' oan oare kant fan it kanaal [[De Groeve (kanaal)|De Groeve]]. Laskwerd hat {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Laskwerd}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}}).

== Skiednis ==
Om Schildweg 3 en 5 hinne stie eartiids it [[foarwurk]] '''t Groot Laskwerd'' fan it kleaster Feldwerd (yn [[Oldenklooster (Iemsdelta)|Oldenklooster]]), letter ferparte yn de pleatsen Grut en Lyts Lasquerd.

Laskwerd waard foar it earst neamd as ''Lumscwerth'' yn [[1295]], dêrnei as ''Lasquert'' (1422), ''Leesquart'' (1491), ''Lutke Lasquert'' (1576) en ''Grothe lasquerdt'' (1597). De [[wierde]] fan Grut-Laskwerd foel fanâlds ûnder it [[karspel]] [[Tjamsweer]], dy fan Lyts-Laskwerd ûnder [[Siddebuorren]]. De lannen leine foar in part oer de Groeve yn it Olingerhamrik en foar in part yn it Siddebuorsterhamrik.

Neffens taalkundige en dialektolooch Wobbe de Vries is de namme ôflaat fan de [[Aldfrysk]]e plantenamme ''liask'' (de plant iris of liis) mei de útgong ''-werd'' (wierde/terp).&lt;ref&gt;Wobbe de Vries, ''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB28:006516000:00316 Groninger plaatsnamen]'', Grins 1946, side 304, 325.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;G. van Berkel en K. Samplonius: [https://etymologiebank.nl/trefwoord/laskwerd ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''], 2018 yn [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: &quot;Lakwerd&quot;&lt;/ref&gt;

Yn 'e omkriten dêr fuortendaliks omhinne komme [[toponimen]] foar, lykas: ''in den Oert'', ''bij de Plassen'', ''De Teugen'', ''Lange Teugen'' en ''Dwarsteugen''. De namme Teugen komt fan it Aldfryske wurd ''tiuch'', dêr't lykas by de plaknamme [[Tjuchem]] it miene lân mei ornearre waard. In part fan it gebiet lei aardich leech; yn [[1597]] waard der sprutsen oer ''zeeckere onlanden ofte hoenlanden'' [= healân?] ''van den Grove aff uuth het oosten totten Oerts wrynge'' [= hikke] ''int westen aldoe rontomme int water veel meer ende diepen nu onder water''. Ek de namme ''Meedland'' (ferlykje [[miedlân]], fier/efter leech lizzend healân) westlik fan Laskwerd docht dêroan tinken.

De kleasterpleats waard al oan 'e ein fan de [[midsiuwen]] opspjalte yn trije grutte pachtpleatsen fan elts goed 40 bunder. Yn 'e 19e iuw bestie Laskwerd noch hieltyd út trije steatlike pleatsen. In fjirde pleats lei yn it streekje Twiezel oan oare kant de Groeve. Om it gebiet better te ûntwetterjen waarden yn 'e 19e iuw twa mûnepolders ynrjochte. 

De pleatsen fan Grut-Laskwerd ferhuzen om 1900 hinne nei de trochgeande dyk (de hjoeddeistige Tolweg). De midsiuwske wierde waard ferlitten, de sleatten deromhinne waarden tichtsmiten. De wierde is in [[argeology]]sk monumint.

=== Syl ===
Noardeastlik fan Laskwerd lei al om 1400 hinne de ''Buxzijl'' (''Buczijl'', ek ''Bocxzijl'', ''in de Buchsell''), in lytse [[slûs]] ([[syl]]) dêr't de Bolhamstersleat (ek Boerhamstersleat) út it Woldmeer troch yn de Groeve útmûne. De sleat fierde faaks ek wetter oan út Tjuchem en Siddebuorren oer it Gaarmaar. It gebiet en de bewenning njonken de slûs foelen ûnder het karspel Siddebuorren. It kleaster [[Heveskeskleaster|Easterwierrum]], dat grut besit yn Siddebuorren en [[Oostwold (Aldamt)|Oostwold]] hie, hie dêr yn [[1598]] in [[heerd]] lân fan 20 bunder.&lt;ref&gt;Wiersum, E., ‘[https://www.dbnl.org/tekst/_bij005192401_01/_bij005192401_01_0005.php ''De bezittingen van de drie Groningsche commanderijen in het laatst van de 16de eeuw'']’, yn: ''Bijdragen en Mededeelingen van het Historisch Genootschap'' 45 (1924), siden 1-31, hjir side 20.&lt;/ref&gt;  Dêr kin fan ôflaat wurde dat it kleaster belang hie by it ûntwetterjen troch it slûske hinne. 

De bewenners fan de ''Buckzijl, Bugtzijl'' of ''Buxel'' wurde yn de tsjerkeboeken fan Siddebuorren gauris neamd. 


{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Iemsdelta}}
[[Kategory:Plak yn Iemsdelta]]</text>
      <sha1>2z85c9v772xggy3uivaa8fe63k5vxqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokotragoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193915</id>
    <revision>
      <id>1239940</id>
      <timestamp>2026-09-05T14:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Sokotragoars |Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza socotrana - Morten Ross - 255768448.jpeg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'') |Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'') |Wittenskiplike namme = Emberiza jankowskii |Beskriuwer, jier= William Robert Ogilvie-Grant|Ogil...&quot;</comment>
      <origin>1239940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3828" sha1="nobp0bdbjhmhsbrmcy0niifp9qnqbrt" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Sokotragoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza socotrana - Morten Ross - 255768448.jpeg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme = Emberiza jankowskii
|Beskriuwer, jier= [[William Robert Ogilvie-Grant|Ogilvie-Grant]] &amp; [[Henry Ogg Forbes|Forbes]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
|lânkaart= 
}}
De '''Sokotragoars''' (''Emberiza socotrana'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''). De fûgel is [[endemisme|endemysk]] op it eilân [[Sokotra]] yn 'e [[Yndyske Oseaan]].

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Fringillaria socotrana.jpg|thumb|left|De Sokotragoars neffens in tekening fan Henrik Grönvold út ''The Natural History of Sokotra and Abd-el-Kuri''.]]
De Sokotragoars is mei syn 13 sintimeter lichemslingte in relatyf lytse goars. De kop is swart-wyt streke, de boppekant readbrún en de ûnderkant wyt mei in readeftige tint op it boarst. Yn 'e flecht is in wyteftige bân dwers oer it ûnderste part fan 'e rêch te sjen. De soartgelikense [[berchgoars]] (''Emberiza tahapisi'') hat donkere wjukdekfearren, in swarte kiel, in donkere ûnderkant en mist de wite bân oer de rêch. 

== Fersprieding en systematyk ==
De fûgel briedt allinnich yn heechlizzende gebieten op it eilân [[Sokotra]] foar de kust fan [[Jemen]], dêr't er op likernôch fyftjin plakken foarkomt. De measte briedplakken lizze yn it [[Hajhirberchtme]] en yn bercheftige gebieten yn it uterste westen fan it eilân. Winterdeis binne kloften fûgels yn leger lizzende kustgebieten en it noarden fan it eilân waarnommen.

De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, dat wol sizze dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt.

=== Taksonomy ===
De soarte wurdt tradisjoneel yn it skaai ''[[Emberiza]]'' yndield, mar guon taksonomyske autoriteiten hawwe ''Emberiza'' no opdield yn ferskate lytsere skaaien. De Sokotragoars en de oare Afrikaanske goarzen wurde yn dat gefal yn it skaai ''[[Fringillaria]]'' yndield.

=== Ekology ==
De Sokotragoars briedt yn heechlizzende gebieten, nei alle gedachten op in hichte tusken de 500 en 1.200 meter, op rûch terrein mei kliffen en rotsblokken yn 'e buert fan graniten toppen. Syn foerazjeargedrach is noch foar in grut part ûnbekend, mar hy is sjoen wylst er ferskate soarten sied yt. Ek oer it briedgedrach is net in soad bekend. Der wurdt tocht dat it briedseizoen fan novimber oant febrewaris rint en it is mooglik dat de fûgel foar in part yn koloanjes briedt.

== Status ==
Oant en mei 2016 klassifisearre de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] de soarte op basis fan it tige beheinde ferspriedingsgebiet as [[kwetsber]] (''Vulnerable'', VU). Om't de populaasje stabyl liket te wêzen en der op it stuit gjin streekrjocht bedrigingen foar de soarte binne, wurdt er sûnt 2017 beskôge as gefoelich (''Near Threatened'', NT) klassifisearre. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op sa'n 2.500 folwoeksen fûgels.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/socotra-bunting-emberiza-socotrana BirdLife, oproppen 5 septimber 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/socbun1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 septimber 2026] 
*[https://ebird.org/species/socbun1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen 5 septimber 2026]
*Sjoch foar oare boarnen: [[:se:Granitsparv]]
----
{{reflist}} 
----
{{Commonscat|Emberiza socotrana}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sokotragoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]</text>
      <sha1>nobp0bdbjhmhsbrmcy0niifp9qnqbrt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239943</id>
      <parentid>1239940</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T15:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* = Ekology */ - tikfl.</comment>
      <origin>1239943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3827" sha1="fwnbuoqh5gy1c3be5ywjwkrffemrnwp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Sokotragoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza socotrana - Morten Ross - 255768448.jpeg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme = Emberiza jankowskii
|Beskriuwer, jier= [[William Robert Ogilvie-Grant|Ogilvie-Grant]] &amp; [[Henry Ogg Forbes|Forbes]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
|lânkaart= 
}}
De '''Sokotragoars''' (''Emberiza socotrana'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''). De fûgel is [[endemisme|endemysk]] op it eilân [[Sokotra]] yn 'e [[Yndyske Oseaan]].

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Fringillaria socotrana.jpg|thumb|left|De Sokotragoars neffens in tekening fan Henrik Grönvold út ''The Natural History of Sokotra and Abd-el-Kuri''.]]
De Sokotragoars is mei syn 13 sintimeter lichemslingte in relatyf lytse goars. De kop is swart-wyt streke, de boppekant readbrún en de ûnderkant wyt mei in readeftige tint op it boarst. Yn 'e flecht is in wyteftige bân dwers oer it ûnderste part fan 'e rêch te sjen. De soartgelikense [[berchgoars]] (''Emberiza tahapisi'') hat donkere wjukdekfearren, in swarte kiel, in donkere ûnderkant en mist de wite bân oer de rêch. 

== Fersprieding en systematyk ==
De fûgel briedt allinnich yn heechlizzende gebieten op it eilân [[Sokotra]] foar de kust fan [[Jemen]], dêr't er op likernôch fyftjin plakken foarkomt. De measte briedplakken lizze yn it [[Hajhirberchtme]] en yn bercheftige gebieten yn it uterste westen fan it eilân. Winterdeis binne kloften fûgels yn leger lizzende kustgebieten en it noarden fan it eilân waarnommen.

De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, dat wol sizze dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt.

=== Taksonomy ===
De soarte wurdt tradisjoneel yn it skaai ''[[Emberiza]]'' yndield, mar guon taksonomyske autoriteiten hawwe ''Emberiza'' no opdield yn ferskate lytsere skaaien. De Sokotragoars en de oare Afrikaanske goarzen wurde yn dat gefal yn it skaai ''[[Fringillaria]]'' yndield.

== Ekology ==
De Sokotragoars briedt yn heechlizzende gebieten, nei alle gedachten op in hichte tusken de 500 en 1.200 meter, op rûch terrein mei kliffen en rotsblokken yn 'e buert fan graniten toppen. Syn foerazjeargedrach is noch foar in grut part ûnbekend, mar hy is sjoen wylst er ferskate soarten sied yt. Ek oer it briedgedrach is net in soad bekend. Der wurdt tocht dat it briedseizoen fan novimber oant febrewaris rint en it is mooglik dat de fûgel foar in part yn koloanjes briedt.

== Status ==
Oant en mei 2016 klassifisearre de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] de soarte op basis fan it tige beheinde ferspriedingsgebiet as [[kwetsber]] (''Vulnerable'', VU). Om't de populaasje stabyl liket te wêzen en der op it stuit gjin streekrjocht bedrigingen foar de soarte binne, wurdt er sûnt 2017 beskôge as gefoelich (''Near Threatened'', NT) klassifisearre. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op sa'n 2.500 folwoeksen fûgels.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/socotra-bunting-emberiza-socotrana BirdLife, oproppen 5 septimber 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/socbun1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 septimber 2026] 
*[https://ebird.org/species/socbun1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen 5 septimber 2026]
*Sjoch foar oare boarnen: [[:se:Granitsparv]]
----
{{reflist}} 
----
{{Commonscat|Emberiza socotrana}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sokotragoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]</text>
      <sha1>fwnbuoqh5gy1c3be5ywjwkrffemrnwp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239958</id>
      <parentid>1239943</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1239958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3824" sha1="dd4r9nurdknt6mg07ipwimwjgfvwiyl" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Sokotragoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza socotrana - Morten Ross - 255768448.jpeg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme = Emberiza socotrana
|Beskriuwer, jier= [[William Robert Ogilvie-Grant|Ogilvie-Grant]] &amp; [[Henry Ogg Forbes|Forbes]], 1899
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
|lânkaart= 
}}
De '''Sokotragoars''' (''Emberiza socotrana'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae''). De fûgel is [[endemisme|endemysk]] op it eilân [[Sokotra]] yn 'e [[Yndyske Oseaan]].

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Fringillaria socotrana.jpg|thumb|left|De Sokotragoars neffens in tekening fan Henrik Grönvold út ''The Natural History of Sokotra and Abd-el-Kuri''.]]
De Sokotragoars is mei syn 13 sintimeter lichemslingte in relatyf lytse goars. De kop is swart-wyt streke, de boppekant readbrún en de ûnderkant wyt mei in readeftige tint op it boarst. Yn 'e flecht is in wyteftige bân dwers oer it ûnderste part fan 'e rêch te sjen. De soartgelikense [[berchgoars]] (''Emberiza tahapisi'') hat donkere wjukdekfearren, in swarte kiel, in donkere ûnderkant en mist de wite bân oer de rêch. 

== Fersprieding en systematyk ==
De fûgel briedt allinnich yn heechlizzende gebieten op it eilân [[Sokotra]] foar de kust fan [[Jemen]], dêr't er op likernôch fyftjin plakken foarkomt. De measte briedplakken lizze yn it [[Hajhirberchtme]] en yn bercheftige gebieten yn it uterste westen fan it eilân. Winterdeis binne kloften fûgels yn leger lizzende kustgebieten en it noarden fan it eilân waarnommen.

De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, dat wol sizze dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt.

=== Taksonomy ===
De soarte wurdt tradisjoneel yn it skaai ''[[Emberiza]]'' yndield, mar guon taksonomyske autoriteiten hawwe ''Emberiza'' no opdield yn ferskate lytsere skaaien. De Sokotragoars en de oare Afrikaanske goarzen wurde yn dat gefal yn it skaai ''[[Fringillaria]]'' yndield.

== Ekology ==
De Sokotragoars briedt yn heechlizzende gebieten, nei alle gedachten op in hichte tusken de 500 en 1.200 meter, op rûch terrein mei kliffen en rotsblokken yn 'e buert fan graniten toppen. Syn foerazjeargedrach is noch foar in grut part ûnbekend, mar hy is sjoen wylst er ferskate soarten sied yt. Ek oer it briedgedrach is net in soad bekend. Der wurdt tocht dat it briedseizoen fan novimber oant febrewaris rint en it is mooglik dat de fûgel foar in part yn koloanjes briedt.

== Status ==
Oant en mei 2016 klassifisearre de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] de soarte op basis fan it tige beheinde ferspriedingsgebiet as [[kwetsber]] (''Vulnerable'', VU). Om't de populaasje stabyl liket te wêzen en der op it stuit gjin streekrjocht bedrigingen foar de soarte binne, wurdt er sûnt 2017 beskôge as gefoelich (''Near Threatened'', NT) klassifisearre. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op sa'n 2.500 folwoeksen fûgels.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/socotra-bunting-emberiza-socotrana BirdLife, oproppen 5 septimber 2026.]
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/socbun1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 septimber 2026] 
*[https://ebird.org/species/socbun1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen 5 septimber 2026]
*Sjoch foar oare boarnen: [[:se:Granitsparv]]
{{reflist}} 
----
{{Commonscat|Emberiza socotrana}}
}}

{{DEFAULTSORT:Sokotragoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]</text>
      <sha1>dd4r9nurdknt6mg07ipwimwjgfvwiyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emberiza socotrana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193916</id>
    <redirect title="Sokotragoars" />
    <revision>
      <id>1239941</id>
      <timestamp>2026-09-05T14:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Sokotragoars]]</comment>
      <origin>1239941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="kca6js8pkl9aefclzvec9m2q2bkiek4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Sokotragoars]]</text>
      <sha1>kca6js8pkl9aefclzvec9m2q2bkiek4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rustgoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193917</id>
    <revision>
      <id>1239944</id>
      <timestamp>2026-09-05T15:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Sokotragoars |Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza caesia 118530556.jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'') |Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'') |Wittenskiplike namme = Emberiza caesia |Beskriuwer, jier= [[Philipp Jakob Cretzschmar|Cretzschmar]], 1827 |IUCN-statu...&quot;</comment>
      <origin>1239944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4345" sha1="65hnt599xhv2ecczxovugn071ggwf1h" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Sokotragoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza caesia 118530556.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme = Emberiza caesia
|Beskriuwer, jier= [[Philipp Jakob Cretzschmar|Cretzschmar]], 1827
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Emberiza caesia 2.jpg|250px]]
}}
De '''rustgoars''' (''Emberiza caesia'') is in [[fûgel]] dy't ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] heart. De fûgel briedt lâns kustgebieten yn it eastlike part fan 'e [[Middellânske See]] en oerwinteret benammen yn [[Sûdan]] yn [[Afrika]]. Ut en troch wurdt er noardlik fan syn ferspriedingsgebiet waarnommen. De rustgoars is nau besibbe oan 'e [[nôtfink]] en de [[stiengoars]]. De [[IUCN]] klassifisearret him as net bedrige (''Least Concern'', LC).

== Skaaimerken ==
De fûgel wurdt likernôch 14 oant 15,5 sintimeter lang en is wat lytser as de [[nôtfink]], dêr't er wat foarm en fearrekleed oanbelanget op liket. It briedende mantsje ferskilt fan 'e nôtfink troch de grize kop, dy't net oliifkleurich is, en syn oranjekleurige snorstreek en kiel ynstee fan 'e gielkleurige. De dúdlike [[eachring]] is wyt, net giel. De boppesturt is effen readbrún en oars as de streke grize boppesturt fan 'e nôtfink. It wyfke liket op it mantsje, mar is minder fel fan kleur.

== Fersprieding en systematyk ==
De rustgoars briedt oan kustgebieten oan 'e eastlike kant fan 'e [[Middellânske See]], mear bepaald yn súdwestlik [[Albaanje]], it grutste part fan [[Grikelân]], [[Kreta]], it grutste part fan it kustgebiet fan westlik en súdlik [[Turkije]], [[Syprus]], westlik [[Syrje]], [[Libanon]], westlik [[Jordaanje]], noardlik [[Israel]], [[Palestina]] en mooglik ek noardwestlik [[Irak]]. Winterdeis trekt er nei Sûdan, dêr't er sawol oan 'e kust as oan 'e [[Nyl]]delling foarkomt. Alteast earder waard er ek yn [[Eritreä]] waarnommen. Guon eksimplaren binne ek oantroffen yn súdlik [[Egypte]] en noardwestlik en súdwestlik [[Saûdy-Araabje]].

De rustgoars is in seldsume dwaalgast yn [[West-Jeropa]]. 

=== Sibskip ===
De rustgoars is tige besibbe oan 'e [[nôtfink]] (''Emberiza hortulana''). Tegearre mei de [[Smyrnagoars]] (''Emberiza cineracea'') en [[stiengoars]] (''Emberiza buchanani'') foarmet de rustgoars in sustergroep yn it skaai.

== Ekology ==
De rustgoars briedt op sinnige hellingen dêr't strûken steane. Hy libbet benammen lâns de kust of op eilannen, en briedt meast op in legere hichte as de tige besibbe stiengoars. De fûgel leit fjouwer oant seis aaien yn in nêst dat op 'e grûn boud wurdt. Simmerdeis yt de fûgel ynsekten en de rest fan it jier libbet er fan sied.

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as [[net bedrige]]. De ûntwikkeling fan 'e populaasje is lykwols net dúdlik. In tige hoeden rûzing giet út fan 271.000 oant 531.000 folwoeksen fûgels.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cretzschmars-bunting-emberiza-caesia BirdLife, 5 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/crebun2/cur/introduction Birds of the World, 5 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/crebun2 eBird, 5 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Emberiza caesia|rustgoars}}
}}
{{DEFAULTSORT:rustgoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]</text>
      <sha1>65hnt599xhv2ecczxovugn071ggwf1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emberiza caesia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193918</id>
    <redirect title="Rustgoars" />
    <revision>
      <id>1239945</id>
      <timestamp>2026-09-05T15:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Rustgoars]]</comment>
      <origin>1239945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="m7ev7igr5o95nrlmb3c353mun9x3pcw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Rustgoars]]</text>
      <sha1>m7ev7igr5o95nrlmb3c353mun9x3pcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brúneargoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193919</id>
    <revision>
      <id>1239946</id>
      <timestamp>2026-09-05T16:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = brúneargoars |Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza fucata (cropped).jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'') |Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'') |Wittenskiplike namme = Emberiza lathami |Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776 |IUCN-status= IUCN-...&quot;</comment>
      <origin>1239946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5553" sha1="fep0avpighjnf2qs4zyygl99yqkhtd5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = brúneargoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza fucata (cropped).jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme = Emberiza lathami
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart= 
}}
De '''brúneargoars''' (''Emberiza fucata'') is in [[goarsfûgels|goars]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Emberiza]]'' dy't briedt fan [[Sintraal-Aazje]] oant yn [[Koreä]] en [[Japan]]. Winterdeis ferhuzet er sa fier nei it suden as [[Súdeast-Aazje]]. It is in tige seldsume dwaalgast yn [[Jeropa]]. De [[IUCN]] klassifisearret de [[Soarte (taksonomy)|soarte]] as net bedrige (''Least Concern'', LC).

== Skaaimerken ==
De brúneargoars is in stevige goars dy't 15–16 sintimeter lang wurdt. It fearrekleed is foar it meastepart brún mei donkere streken. It mantsje hat in grize kroan en nekke mei donkere streken, kastanjebrune earfearkes en swarte en kastanjebrune bannen oer it boarst. Op 'e skouders sit in [[readbrún]] plak en ek de boppesturt is readbrún. De wyfkes lykje op 'e mantsjes, mar binne doffer fan kleur en hawwe in minder dúdlik patroan op 'e kop en it boarst. Fûgels yn it earste winterkleed binne ienfâldiger fan uterlik, mar hawwe waarmbrune earbedekkings en in dúdlike ring om it each.

== Fersprieding en systematyk ==
It briedgebiet rint fan 'e [[Himalaya]] lokaal troch [[Sina]] oant súdeastlik [[Sibearje]], [[Koreä]] en noardlik [[Japan]]. Fûgels út it noarden ferhúzje nei it suden om te oerwinterjen yn súdlik Japan, súdlik Sina, [[Taiwan]], noardeastlik [[Yndia]], [[Bangladesj]] en [[Súdeast-Aazje]]. De soarte is in [[dwaalgast]] yn [[Kazachstan]] en yn oktober 2004 waard de earste waarnimming yn Jeropa fêststeld op [[Fair Isle]] yn [[Skotlân]]. 

It leefgebiet fan 'e fûgel bestiet by foarkar út strûkguod, fjilden en gerslân.

=== Undersoarten ===
De soarte wurdt ferdield yn trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Emberiza fucata fucata'' – de nominaatfoarm briedt yn 'e noardlike parten fan it ferspriedingsgebiet, fan eastlik [[Mongoalje]] en súdeastlik [[Transbaikal]] nei it easten ta oant súdeastlik [[Sibearje]], noardeastlik Sina ([[Heilongjiang]]), [[Sachalin]], [[Koreä]] en [[Japan]] (de súdlike [[Koerilen]] en [[Hokkaido]] nei it suden oant súdlik [[Honsjû]] en [[Kjûsjû]]); oerwinteret yn súdlik Japan, súdlik Koreä, súdlik Sina ynklusyf [[Hainan]] en seldsum ek op [[Taiwan]];
* ''Emberiza fucata arcuata'' – briedt yn 'e Himalaya fan noardlik [[Pakistan]] nei it easten oant westlik [[Nepal]] en súdlik Sina (noardlik [[Yunnan]]); oerwinteret yn 'e legere parten fan 'e westlike Himalaya;
* ''Emberiza fucata kuatunensis'' – komt foar yn eastlik Sina ([[Zhejiang]] en [[Fujian]]); oerwinteret oant súdeastlik Sina, [[Bangladesj]], noardlik en sintraal [[Birma]] en noardlik [[Yndosina]].

=== Sibskip ===
Genetyske stúdzjes litte sjen dat de brúneargoars ta in [[klade]] yn it skaai ''Emberiza'' heart, dêr't ek soarten as de [[koarnmosk]], [[gielfink]], [[grize goars]] en [[nôtfink]] ta hearre, mar net bygelyks de [[reidmosk]] of [[swartkopgoars]]. Dêr foarmet er in eigen ûntwikkelingsline, as sustersoarte fan 'e rest fan 'e klade útsein de koarngoars.

== Ekology ==
De brúneargoars briedt yn iepen gerslannen mei strûken, lykas greiden, en oan 'e râne fan sompen. Hy briedt op hichten oant 2.750 meter boppe seenivo. Hy oerwinteret yn iepen gebieten en lânbougebieten op oant 1.900 meter boppe seenivo. It skaalfoarmige nêst wurdt op 'e grûn of leech yn in strûk pleatst. Hy leit meastentiids fjouwer aaien, mar nêsten mei trije oant seis aaien komme foar. De aaien binne wyteftich mei readbrune stipkes. Se wurde sa'n tolve dagen bebret. It briedseizoen ferskilt fan maaie oant augustus yn Yndia, fan maaie oant july op [[Honsjû]] en fan juny oant augustus op [[Hokkaido]].

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De ûntwikkeling fan 'e populaasje is lykwols ûnbekend.

== Namme ==
De wittenskiplike soartenamme ''fucata'' fan 'e brúneargoars betsjut &quot;readferve&quot;, nei it [[Latyn]]ske ''fucare'', &quot;read farve&quot;.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chestnut-eared-bunting-emberiza-fucata BirdLife, 5 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chebun2/cur/introduction Birds of the World, 5 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/chebun2?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 5 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Emberiza fucata|brúneargoars}}
}}
{{DEFAULTSORT:bruneargoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>fep0avpighjnf2qs4zyygl99yqkhtd5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239948</id>
      <parentid>1239946</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T16:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1239948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5782" sha1="462ivn3vcnfnidid5gcolbvvnkjjnhg" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = brúneargoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza fucata (cropped).jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme = Emberiza lathami
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart= 
}}
De '''brúneargoars''' (''Emberiza fucata'') is in [[goarsfûgels|goars]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Emberiza]]'' dy't briedt fan [[Sintraal-Aazje]] oant yn [[Koreä]] en [[Japan]]. Winterdeis ferhuzet er sa fier nei it suden as [[Súdeast-Aazje]]. It is in tige seldsume dwaalgast yn [[Jeropa]]. De [[IUCN]] klassifisearret de [[Soarte (taksonomy)|soarte]] as net bedrige (''Least Concern'', LC).

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Chestnut-eared Bunting - Nainital, Uttarakhand, India (14979940218) (cropped).jpg|thumb|left|Brúneargoars.]]
De brúneargoars is in stevige goars dy't 15–16 sintimeter lang wurdt. It fearrekleed is foar it meastepart brún mei donkere streken. It mantsje hat in grize kroan en nekke mei donkere streken, kastanjebrune earfearkes en swarte en kastanjebrune bannen oer it boarst. Op 'e skouders sit in [[readbrún]] plak en ek de boppesturt is readbrún. De wyfkes lykje op 'e mantsjes, mar binne doffer fan kleur en hawwe in minder dúdlik patroan op 'e kop en it boarst. Fûgels yn it earste winterkleed binne ienfâldiger fan uterlik, mar hawwe waarmbrune earbedekkings en in dúdlike ring om it each.

== Fersprieding en systematyk ==
It briedgebiet rint fan 'e [[Himalaya]] lokaal troch [[Sina]] oant súdeastlik [[Sibearje]], [[Koreä]] en noardlik [[Japan]]. Fûgels út it noarden ferhúzje nei it suden om te oerwinterjen yn súdlik Japan, súdlik Sina, [[Taiwan]], noardeastlik [[Yndia]], [[Bangladesj]] en [[Súdeast-Aazje]]. De soarte is in [[dwaalgast]] yn [[Kazachstan]] en yn oktober 2004 waard de earste waarnimming yn Jeropa fêststeld op [[Fair Isle]] yn [[Skotlân]]. 

It leefgebiet fan 'e fûgel bestiet by foarkar út strûkguod, fjilden en gerslân.

=== Undersoarten ===
De soarte wurdt ferdield yn trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Emberiza fucata fucata'' – de nominaatfoarm briedt yn 'e noardlike parten fan it ferspriedingsgebiet, fan eastlik [[Mongoalje]] en súdeastlik [[Transbaikal]] nei it easten ta oant súdeastlik [[Sibearje]], noardeastlik Sina ([[Heilongjiang]]), [[Sachalin]], [[Koreä]] en [[Japan]] (de súdlike [[Koerilen]] en [[Hokkaido]] nei it suden oant súdlik [[Honsjû]] en [[Kjûsjû]]); oerwinteret yn súdlik Japan, súdlik Koreä, súdlik Sina ynklusyf [[Hainan]] en seldsum ek op [[Taiwan]];
* ''Emberiza fucata arcuata'' – briedt yn 'e Himalaya fan noardlik [[Pakistan]] nei it easten oant westlik [[Nepal]] en súdlik Sina (noardlik [[Yunnan]]); oerwinteret yn 'e legere parten fan 'e westlike Himalaya;
* ''Emberiza fucata kuatunensis'' – komt foar yn eastlik Sina ([[Zhejiang]] en [[Fujian]]); oerwinteret oant súdeastlik Sina, [[Bangladesj]], noardlik en sintraal [[Birma]] en noardlik [[Yndosina]].

=== Sibskip ===
Genetyske stúdzjes litte sjen dat de brúneargoars ta in [[klade]] yn it skaai ''Emberiza'' heart, dêr't ek soarten as de [[koarnmosk]], [[gielfink]], [[grize goars]] en [[nôtfink]] ta hearre, mar net bygelyks de [[reidmosk]] of [[swartkopgoars]]. Dêr foarmet er in eigen ûntwikkelingsline, as sustersoarte fan 'e rest fan 'e klade útsein de koarngoars.

== Ekology ==
[[Ofbyld:Emberiza fucata MHNT.ZOO.2010.11.219 Fuji Japon Naurois.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e brúneargoars.]]
De brúneargoars briedt yn iepen gerslannen mei strûken, lykas greiden, en oan 'e râne fan sompen. Hy briedt op hichten oant 2.750 meter boppe seenivo. Hy oerwinteret yn iepen gebieten en lânbougebieten op oant 1.900 meter boppe seenivo. It skaalfoarmige nêst wurdt op 'e grûn of leech yn in strûk pleatst. Hy leit meastentiids fjouwer aaien, mar nêsten mei trije oant seis aaien komme foar. De aaien binne wyteftich mei readbrune stipkes. Se wurde sa'n tolve dagen bebret. It briedseizoen ferskilt fan maaie oant augustus yn Yndia, fan maaie oant july op [[Honsjû]] en fan juny oant augustus op [[Hokkaido]].

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De ûntwikkeling fan 'e populaasje is lykwols ûnbekend.

== Namme ==
De wittenskiplike soartenamme ''fucata'' fan 'e brúneargoars betsjut &quot;readferve&quot;, nei it [[Latyn]]ske ''fucare'', &quot;read farve&quot;.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chestnut-eared-bunting-emberiza-fucata BirdLife, 5 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chebun2/cur/introduction Birds of the World, 5 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/chebun2?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 5 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Emberiza fucata|brúneargoars}}
}}
{{DEFAULTSORT:bruneargoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>462ivn3vcnfnidid5gcolbvvnkjjnhg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239960</id>
      <parentid>1239948</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1239960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5781" sha1="p7f1actyo3upbxh1bsj0bqq7r6qsoib" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = brúneargoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza fucata (cropped).jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme = Emberiza fucata
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart= 
}}
De '''brúneargoars''' (''Emberiza fucata'') is in [[goarsfûgels|goars]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Emberiza]]'' dy't briedt fan [[Sintraal-Aazje]] oant yn [[Koreä]] en [[Japan]]. Winterdeis ferhuzet er sa fier nei it suden as [[Súdeast-Aazje]]. It is in tige seldsume dwaalgast yn [[Jeropa]]. De [[IUCN]] klassifisearret de [[Soarte (taksonomy)|soarte]] as net bedrige (''Least Concern'', LC).

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Chestnut-eared Bunting - Nainital, Uttarakhand, India (14979940218) (cropped).jpg|thumb|left|Brúneargoars.]]
De brúneargoars is in stevige goars dy't 15–16 sintimeter lang wurdt. It fearrekleed is foar it meastepart brún mei donkere streken. It mantsje hat in grize kroan en nekke mei donkere streken, kastanjebrune earfearkes en swarte en kastanjebrune bannen oer it boarst. Op 'e skouders sit in [[readbrún]] plak en ek de boppesturt is readbrún. De wyfkes lykje op 'e mantsjes, mar binne doffer fan kleur en hawwe in minder dúdlik patroan op 'e kop en it boarst. Fûgels yn it earste winterkleed binne ienfâldiger fan uterlik, mar hawwe waarmbrune earbedekkings en in dúdlike ring om it each.

== Fersprieding en systematyk ==
It briedgebiet rint fan 'e [[Himalaya]] lokaal troch [[Sina]] oant súdeastlik [[Sibearje]], [[Koreä]] en noardlik [[Japan]]. Fûgels út it noarden ferhúzje nei it suden om te oerwinterjen yn súdlik Japan, súdlik Sina, [[Taiwan]], noardeastlik [[Yndia]], [[Bangladesj]] en [[Súdeast-Aazje]]. De soarte is in [[dwaalgast]] yn [[Kazachstan]] en yn oktober 2004 waard de earste waarnimming yn Jeropa fêststeld op [[Fair Isle]] yn [[Skotlân]]. 

It leefgebiet fan 'e fûgel bestiet by foarkar út strûkguod, fjilden en gerslân.

=== Undersoarten ===
De soarte wurdt ferdield yn trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Emberiza fucata fucata'' – de nominaatfoarm briedt yn 'e noardlike parten fan it ferspriedingsgebiet, fan eastlik [[Mongoalje]] en súdeastlik [[Transbaikal]] nei it easten ta oant súdeastlik [[Sibearje]], noardeastlik Sina ([[Heilongjiang]]), [[Sachalin]], [[Koreä]] en [[Japan]] (de súdlike [[Koerilen]] en [[Hokkaido]] nei it suden oant súdlik [[Honsjû]] en [[Kjûsjû]]); oerwinteret yn súdlik Japan, súdlik Koreä, súdlik Sina ynklusyf [[Hainan]] en seldsum ek op [[Taiwan]];
* ''Emberiza fucata arcuata'' – briedt yn 'e Himalaya fan noardlik [[Pakistan]] nei it easten oant westlik [[Nepal]] en súdlik Sina (noardlik [[Yunnan]]); oerwinteret yn 'e legere parten fan 'e westlike Himalaya;
* ''Emberiza fucata kuatunensis'' – komt foar yn eastlik Sina ([[Zhejiang]] en [[Fujian]]); oerwinteret oant súdeastlik Sina, [[Bangladesj]], noardlik en sintraal [[Birma]] en noardlik [[Yndosina]].

=== Sibskip ===
Genetyske stúdzjes litte sjen dat de brúneargoars ta in [[klade]] yn it skaai ''Emberiza'' heart, dêr't ek soarten as de [[koarnmosk]], [[gielfink]], [[grize goars]] en [[nôtfink]] ta hearre, mar net bygelyks de [[reidmosk]] of [[swartkopgoars]]. Dêr foarmet er in eigen ûntwikkelingsline, as sustersoarte fan 'e rest fan 'e klade útsein de koarngoars.

== Ekology ==
[[Ofbyld:Emberiza fucata MHNT.ZOO.2010.11.219 Fuji Japon Naurois.jpg|thumb|left|Aaien fan 'e brúneargoars.]]
De brúneargoars briedt yn iepen gerslannen mei strûken, lykas greiden, en oan 'e râne fan sompen. Hy briedt op hichten oant 2.750 meter boppe seenivo. Hy oerwinteret yn iepen gebieten en lânbougebieten op oant 1.900 meter boppe seenivo. It skaalfoarmige nêst wurdt op 'e grûn of leech yn in strûk pleatst. Hy leit meastentiids fjouwer aaien, mar nêsten mei trije oant seis aaien komme foar. De aaien binne wyteftich mei readbrune stipkes. Se wurde sa'n tolve dagen bebret. It briedseizoen ferskilt fan maaie oant augustus yn Yndia, fan maaie oant july op [[Honsjû]] en fan juny oant augustus op [[Hokkaido]].

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De ûntwikkeling fan 'e populaasje is lykwols ûnbekend.

== Namme ==
De wittenskiplike soartenamme ''fucata'' fan 'e brúneargoars betsjut &quot;readferve&quot;, nei it [[Latyn]]ske ''fucare'', &quot;read farve&quot;.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chestnut-eared-bunting-emberiza-fucata BirdLife, 5 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chebun2/cur/introduction Birds of the World, 5 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/chebun2?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 5 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Emberiza fucata|brúneargoars}}
}}
{{DEFAULTSORT:bruneargoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>p7f1actyo3upbxh1bsj0bqq7r6qsoib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emberiza fucata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193920</id>
    <redirect title="Brúneargoars" />
    <revision>
      <id>1239947</id>
      <timestamp>2026-09-05T16:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Brúneargoars]]</comment>
      <origin>1239947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="lx4p7ouvunsvpb5qdjrlxfhwz1nvepw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Brúneargoars]]</text>
      <sha1>lx4p7ouvunsvpb5qdjrlxfhwz1nvepw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Philipp Jakob Cretzschmar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193921</id>
    <revision>
      <id>1239949</id>
      <timestamp>2026-09-05T17:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding                    = Cretzschmar Philipp Jacob 1786-1845.png | ôfbyldingstekst              =  | ôfbyldingsbreedte            =  | echte namme                  =  | oare namme(n)                =  | nasjonaliteit                = {{GERnasj}} | berne                        = [[11 juny]] [[1786]] | berteplak                    = [[Sulzbach (Taunus)|Sulzbach]] | stoarn                       = [[4 maaie]] [[1845]] (58 jier) | stjerplak...&quot;</comment>
      <origin>1239949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3443" sha1="r3b0kylzsiw2x75yrlmc3qbe4zumd4q" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = Cretzschmar Philipp Jacob 1786-1845.png
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{GERnasj}}
| berne                        = [[11 juny]] [[1786]]
| berteplak                    = [[Sulzbach (Taunus)|Sulzbach]]
| stoarn                       = [[4 maaie]] [[1845]] (58 jier)
| stjerplak                    = [[Frankfurt am Main]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = [[dokter]], [[natuerlike histoarje|natuurûndersiker]]
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = It beskriuwen fan sa'n tritich nije soarten, ''Atlas zu der Reise im nördlichen Afrika''
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Philipp Jakob Cretzschmar''' ([[11 juny]] [[1786]] – [[4 maaie]] [[1845]]) wie in Dútske [[dokter]] en [[natuerûndersiker]].

== Biografy ==
Cretzschmar wie de soan fan dûmny Otto Cretzschmar en syn frou Anna Katharina (berne Eberhardt). Philipp Cretzschmar begûn yn 1804 yn Würzburg mei in stúdzje natuerlike histoarje en studearre letter genêskunde yn [[Halle (Saale)]]. Hoewol't er troch [[Napoleon]] skrast waard, gie er yn 1807 werom nei Würzburg, dêr't er eksamen die en promovearre. Yn 1808 waard er legerarts yn it Frânske leger en naam er diel oan de [[Slach by Wagram]]. Oant 1813 tsjinne er as rezjimintsdokter — earst by in Frânske militêre ienheid en dêrnei by it rezjimint fan it [[Gruthartochdom Würzburg]], dat yn [[Spanje]] focht.

Letter wurke er as sjirurch yn [[Wenen]] en [[Parys]], en úteinlik fêstige er him mei in medyske praktyk yn [[Frankfurt am Main]]. Hy spesjalisearre him yn [[anatomy]] en [[soölogy]] oan it Senckenberg Medysk Ynstitút. Hy troude mei Katharina Josephina Müller.

Tegearre mei [[Eduard Rüppell]] wied er ien fan de oprjochters fan de Senckenbergischen Naturforschenden Gesellschaft (SNG). Yn 1817 waard er direkteur fan dat ynstitút en dat bleau er oant syn dea.

Hy publisearre ûnder mear de resultaten fan in Afrika-ekspedysje dêr't Rüppell oan dielnommen hie. Hy fersoarge de ornitologyske ôfdieling fan Rüppell syn ''Atlas zu der Reise im nördlichen Afrika'' (Atlas fan de reis yn Noard-Afrika), dy't tusken 1826 en 1828 yn ôfleverings yn Frankfurt útkaam. Dêrtroch waard Cretzschmar de autoriteit foar 19 earder net beskreaun fûgelsoarten, wêrûnder de [[gielskouderpappegaai]] (''Poicephalus meyeri''), de [[rustgoars]] (''Emberiza caesia''), de [[Nûbyske trap]] (''Neotis nuba'') en de Maquissjonger (''Scotocerca inquieta'').&lt;ref&gt;{{en}} {{aut|F. Gill, M. Wright D. &amp; Donsker}} (2014) - [http://www.worldbirdnames.org/ IOC World Bird Names (version 4.3)]&lt;/ref&gt; De eksimplaren fan Cretzschmar foarmen de basis fan de kolleksje fan it Senckenberg Natuurhistoarysk Museum yn Frankfurt.

{{Commonscat}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
Dit artikel of in eardere ferzje dêrfan is basearre op it artikel [[:de:Philipp Jakob Cretzschmar]] fan de Dútsktalige Wikipedy.
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Cretzschmar, Philipp Jakob}}
[[Kategory:Dútsk soölooch]]
[[Kategory:Dútsk ornitolooch]]
[[Kategory:Dútsk dokter]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1786]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1845]]</text>
      <sha1>r3b0kylzsiw2x75yrlmc3qbe4zumd4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tristramgoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193922</id>
    <revision>
      <id>1239950</id>
      <timestamp>2026-09-05T17:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Tristramgoars |Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza tristrami from iNaturalist photo 144291592 (cropped).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Wyfke&lt;/small&gt; |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'') |Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'') |Wittenskiplike namme = Emberiza tristrami |Beskriuwer, j...&quot;</comment>
      <origin>1239950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4212" sha1="5hjhp3gfcmxrlleq7zrueyrg5zrnchv" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Tristramgoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Emberiza tristrami from iNaturalist photo 144291592 (cropped).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Wyfke&lt;/small&gt;
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai    = [[goarzen]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme = Emberiza tristrami
|Beskriuwer, jier= [[Robert Swinhoe|Swinhoe]], 1870
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart= 
}}
De '''Tristamgoars''' (''Emberiza tristrami'') is in in [[Aazje|Aziatyske]] fûgel Aziatyske fûgel yn it skaai fan 'e goarzen [[goarzen]] (''Emberiza'') en de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e goarsfûgels (''Emberizidae''), dy't heart ta it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').   
== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Tristram's Bunting 9849.jpg|thumb|left|Tristamgoars.]]
De Tristamgoars is in lytse (14–15 sm), ûnderskiedende en kompakte goars mei in streke kop. It mantsje yn it briedkleed is goed te werkennen oan 'e swarte kop  en wite wynbraustreken, eardekfearkes, krúnstreek en snorstreek. Bûten de briedtiid is it mantsje doffer, wêrby't de swarte fearren wite punten hawwe en it wyt mear nei it bêzje giet. It wyfke hat in ferlykber kleed, mar hat in bêzje-wite kiel, ljochtbrune wangen en in ljochtbrún team en brune streken op  'e siden en it boarst.

== Fersprieding en systematyk ==
De Tristamgoars briedt fan noardeastlike Sina (fan de [[Lytse Hinggan]] en de rivier de [[Zeja (rivier)|Zeja]] yn [[Heilongjiang]]) eastlik nei it meast súdeastlike part fan [[Sibearje]] ([[Amoer (kraj)|Amoerlân]] en it [[Kustterritoarium]], ynklusyf [[Sichote-Alin]]) en [[Noard-Koreä]]. Winterdeis ferhuzet er nei it súdeastlike [[Sina]] (súdeastlik [[Yunnan]] eastlik nei [[Fujian]], ek [[Hunan]] en it eastlike [[Sichuan]]) en wurdt er seldsum yn Noard-Birma, Noardwest-Tailân, Noard-Laos en Noard-Fjetnam waarnommen.

=== Sibskip ===
De soart wurdt as [[monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat der gjin ûnderskied makke wurdt yn [[ûndersoarte]]n.

Tradisjoneel wurdt de soarte yn it skaai ''Emberiza'' yndield, mar guon autoriteiten dielen dat skaai op yn meardere lytsere skaaien. De Tristamgoars wurdt yn dat gefal tegearre mei bygelyks de [[reidmosk]] en de [[boskgoars]] ta it skaai ''Schoeniclus'' rekkene.

== Ekology ==
De Tristamgoars wurdt yn bosk oantroffen yn tichte ûnderbegroeiïng, oan 'e boskrânen en yn jonge bosk tusken 900 en 2.525 meter hichte. It iten bestiet út sawol planten as ynsekten. It brieden set útein oan 'e ein fan maaie of begjin fan juny, wylst de trek yn septimber begjint.

== Status en bedriging ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de populaasje te lijen hat fan krimp, mar net sa bot dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer]] neamt de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje is net rûsd, mar yn geskikt biotoop soe de fûgel frij gewoan wêze.

== Namme ==
De wittenskiplike soartenamme fan 'e Tristramgoars earret de Britske [[ornitolooch]] en pryster [[Henry Baker Tristram]] (1822-1906).

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/tristrams-bunting-emberiza-tristrami BirdLife, oproppen 5 septimber 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/tribun1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 septimber 2026 ]
*[https://ebird.org/species/tribun1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 5 septimber 2026]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Emberiza tristrami}}
}}

{{DEFAULTSORT:Tristramgoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>5hjhp3gfcmxrlleq7zrueyrg5zrnchv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emberiza tristrami</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193923</id>
    <redirect title="Tristramgoars" />
    <revision>
      <id>1239951</id>
      <timestamp>2026-09-05T17:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Tristramgoars]]</comment>
      <origin>1239951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="b7lds7si2d0iuub873urlzflo7dc3b9" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Tristramgoars]]</text>
      <sha1>b7lds7si2d0iuub873urlzflo7dc3b9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sirlgoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193924</id>
    <revision>
      <id>1239954</id>
      <timestamp>2026-09-05T18:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme      = boskgoars |Ofbyld     = [[Ofbyld:Emberiza cirlus -Valencian Community, Spain -male-8.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Emberiza cirlus -Valencian Community, Spain -female-8 (1).jpg|250px]]&lt;br&gt;Wyfke&lt;/small&gt; |lûd        = [[Ofbyld:Cirl Bunting Song With Chiffchaff.ogg|250px]] |Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift      = [[moskeftigen]] (''Passe...&quot;</comment>
      <origin>1239954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5099" sha1="0123j3cqakjg5ctbd0r86pj44lhf6gr" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme      = boskgoars
|Ofbyld     = [[Ofbyld:Emberiza cirlus -Valencian Community, Spain -male-8.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Emberiza cirlus -Valencian Community, Spain -female-8 (1).jpg|250px]]&lt;br&gt;Wyfke&lt;/small&gt;
|lûd        = [[Ofbyld:Cirl Bunting Song With Chiffchaff.ogg|250px]]
|Ryk        = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme     = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse     = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift      = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje    = [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'')
|Skaai      = [[goarzen]] (''Emberiza'')
|Wittenskiplike namme = Emberiza cirlus
|Beskriuwer, jier= [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart   = [[Ofbyld:Emberiza cirlus distribution map.jpg|250px]]
}}
De '''sirlgoars''' (''Emberiza cirlus'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[goarsfûgels]] (''Emberizidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]]. It is in [[stânfûgel]] dy't foarkomt yn [[Súd-Europa]] en [[Noard-Afrika]]. De [[IUCN]] klassifisearret de [[Soarte (taksonomy)|soarte]] as net bedrige.

== Skaaimerken ==
De sirlgoars docht tinken oan in lytse [[gielfink]]. De fûgel wurdt 15 oant 16,5 sintimeter lang en hat in spanwiidte fan 22 oant 22,5 sintimeter mei in stevige snaffel dy't karakteristyk is foar in siediter. It mantsje hat in ljochtgiele kop mei in swarte krún, eachstreek en kiel, in grieneftige boarstbân oer de fierders giele ûnderkant, en in sterk streke brune rêch. It wyfke liket mear op 'e [[gielfink]], mar hat in streke griisbrune boppesturt en kastanjebrune skouderfearren.

== Fersprieding ==
De sirlgoars is in [[stânfûgel]] dy't briedt yn Súd-Europa, op 'e eilannen yn 'e [[Middellânske See]] en yn [[Noard-Afrika]]. De soarte komt foar yn alle soarten iepen gebieten mei strûken of beammen, mar hat in foarkar foar sinnige hellingen. Hy wurdt komselden noardlik fan syn ferspriedingsgebiet waarnommen.

De soarte wurdt ornaris as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, dat wol sizze dat er net yn [[ûndersoarte]]n opdield wurdt.

== Ekology ==
[[Ofbyld:Emberiza cirlus nest eggs.jpg|thumb|left|Nêst.]]
De sirlgoars is te finen yn in lânskip mei lytse perselen en in soad ôfwikseling, mei hege beammen en tichte strewellen, fan iepen bosk en grutte parken oant sinnerike drûge hellingen. Hy mijd lykwols de neite fan minsken en grutte lânbouflakten. Simmerdeis libbet de sirlgoars fan ynsekten lykas gaanders, dêr't er ek syn jongen mei fuorret. Winterdeis libbet er fan sied fan stoppelikkers en braaklizzend lân en feefoer. Hy foarazjearret winterdeis by foarkar yn kloften.

It nêst wurdt op 'e grûn boud, goed ferside yn tichte hagen of strûken. De briedtiid is fan april oant mids septimber, mei twa oant fiif aaien per lechsel en oant trije lechsels yn ien seizoen.

De sirlgoars is honkfêst. By it foerazjearjen beweecht er him simmerdeis selden fierder as 250 meter, en winterdeis oant twa kilometer.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Oannommen wurdt dat er yn oantal tanimt. Dêrom klassifisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). Yn Europa wurdt rûsd dat der tusken de knap 2,5 miljoen en hast 4,5 miljoen pearkes briede. Om't Europa mear as 95% fan it ferspriedingsgebiet útmakket, komt dit likernôch oerien mei de hiele wrâldpopulaasje.

{{boarnen|boarnefernijing=
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cirl-bunting-emberiza-cirlus BirdLife, oproppen 5 septimber 2026] 
*[https://birdsoftheworld.org/bow/species/cirbun1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 5 septimber 2026 ]
*[https://ebird.org/species/cirbun1/TR eBird, oproppen 5 septimber 2026]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Emberiza cirlus}}
}}
{{DEFAULTSORT:Sirlgoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]</text>
      <sha1>0123j3cqakjg5ctbd0r86pj44lhf6gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emberiza cirlus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193925</id>
    <redirect title="Sirlgoars" />
    <revision>
      <id>1239955</id>
      <timestamp>2026-09-05T18:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Sirlgoars]]</comment>
      <origin>1239955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="k2vnfsq2arr5p53cmvuwhde3vs2t62n" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Sirlgoars]]</text>
      <sha1>k2vnfsq2arr5p53cmvuwhde3vs2t62n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swartkielgoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193926</id>
    <revision>
      <id>1239962</id>
      <timestamp>2026-09-05T20:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = swartkielgoars |Ofbyld  = [[Ofbyld:Amphispiza bilineata -Arizona -USA -cactus-8.jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''	Passerellidae '') (''Amphispiza'') |Skaai   = [[Swartkielgoarzen]] (''Amphispiza'')  |Wittenskiplike namme = Amphispiza bilineata |Beskriuwer,...&quot;</comment>
      <origin>1239962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5313" sha1="m0n2jlyb07v6ncenyz4d4oupur8ked3" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = swartkielgoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Amphispiza bilineata -Arizona -USA -cactus-8.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''	Passerellidae '') (''Amphispiza'')
|Skaai   = [[Swartkielgoarzen]] (''Amphispiza'') 
|Wittenskiplike namme = Amphispiza bilineata
|Beskriuwer, jier=  ([[John Cassin|Cassin]], 1850)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Amphispiza bilineata map.svg|250px]]{{Color box|#ff6600}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]] &lt;br&gt;{{Color box|#7137c8}} [[stânfûgel]]
}}
De '''swartkielgoars''' (''Amphispiza bilineata'') is in [[fûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]]. Hy komt foar yn strûkwoastinen yn it súdwestlike diel fan 'e [[Feriene Steaten]] oant yn it sintrale diel fan [[Meksiko]] ta. De soarte nimt yn oantal ôf, mar de wrâldpopulaasje wurdt net as bedrige beskôge.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Black-throated Sparrow (Amphispiza bilineata).jpg|thumb|left|Swartkielgoars.]]
De swartkielgoars is in lytse oant middelgrutte (12–14,5 sm) Amerikaanske goars mei in karakteristyk fearrekleed. De kop is kreas tekene mei in donker wang en in donkere krún, in wite wynbrau- en kielstreek, en in breed swart plak op 'e kiel, dat smeller wurdt oant oer it boarst. De boppekant is ljocht griiseftich, de ûnderkant ljochter. Yn 'e flecht binne wite hoeken te sjen op 'e swarte sturt.

== Fersprieding en systematyk ==
De swartkielgoars wurdt ferdield yn tsien [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Amphispiza bilineata bilineata'' – noardlik en sintraal [[Teksas]] oant noardeastlik [[Meksiko]] (eastlik [[Coahuila]], [[Nuevo León]] en [[Tamaulipas]])
* ''Amphispiza bilineata opuntia'' – súdeastlik [[Colorado]] oant eastlik [[Nij-Meksiko]], westlik Teksas en noardwestlik Coahuila
* ''Amphispiza bilineata deserticola'' – drûge westlike dielen fan it sintrale diel fan 'e Feriene Steaten oant noardlik [[Baja California]], eilannen yn 'e [[Golf fan Kalifornje]] en noardwestlik [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]
* ''Amphispiza bilineata bangsi'' – de Cape-regio yn it súdlike diel fan Baja California en oanswettende eilannen
* ''Amphispiza bilineata tortugae'' – it eilân [[La Tortuga]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata carmenae'' – [[Isla del Carmen]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata belvederei'' – [[Isla Cerralvo]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata cana'' – [[Isla San Esteban]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata pacifica'' – drûge dielen fan noardwestlik Meksiko (súdlik [[Sonora]], noardlik [[Sinaloa]] en [[Tiburón]])
* ''Amphispiza bilineata grisea'' – it westlike diel fan it sintrale diel fan Meksiko ([[Chihuahua (steat)|Chihuahua]] oant súdlik [[Coahuila de Zaragoza|Coahuila]], noardlik [[Jalisco]], súdwêstlik [[Tamaulipas]])

De ûndersoarte ''carmenae'' wurdt faak opnommen yn ''bangsi''.

== Taksonomy ==
De swartkielgoars wurdt yn it skaai ''Amphispiza'''yndield, dat er earder dielde mei de nau besibbe [[Kalifornyske goars]] (''Artemisiospiza belli'') en [[Nevadagoars]] (''Artemisiospiza nevadensis''), dy't earder as ien en deselde soarte beskôge waarden. [[DNA]]-stúdzjes litte lykwols sjen dat dy beide soarten fier fan 'e swartkielgoars ôf steane. 

Earder waarden de Amerikaanske goarzen ta de goarsfûgels (''Emberizidae'') fan 'e [[Alde Wrâld]] rekkene. Ut ferskate genetyske stúdzjes die lykwols bliken dat se in aparte groep foarmje dy't mooglik tichter by de [[Amerikaanske sjongfûgels]] (''Parulidae''), [[troepiaalfûgels]] (''Icteridae'') en ferskate soartearme famyljes stiet, dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk Gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
De swartkielgoars libbet yn drûge strûkwoastinen en wurdt meastentiids yn pearkes of lytse groepkes sjoen. De fûgel briedt yn april en maaie, mar soms al sa betiid as febrewaris.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme nei alle gedachten ôf, al is dat noch net sa slim om de soarte as bedrige te beskôgjen. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 62 miljoen folwoeksen yndividuen.

== Namme ==
De wittenskiplike soartenamme ''fucata'' fan 'e brúneargoars betsjut &quot;readferve&quot;, nei it [[Latyn]]ske ''fucare'', &quot;read farve&quot;.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-throated-sparrow-amphispiza-bilineata BirdLife, 6 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/bktspa/cur/introduction Birds of the World, 5 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/bktspa?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 5 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Amphispiza bilineata|swartkielgoars}}
}}
{{DEFAULTSORT:swartkielgoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Amerikaanske goars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>m0n2jlyb07v6ncenyz4d4oupur8ked3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239964</id>
      <parentid>1239962</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T20:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1239964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5309" sha1="jnn6sdzco9mn3hbmznfyhovyj5x0udw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = swartkielgoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Amphispiza bilineata -Arizona -USA -cactus-8.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''	Passerellidae '') (''Amphispiza'')
|Skaai   = [[Swartkielgoarzen]] (''Amphispiza'') 
|Wittenskiplike namme = Amphispiza bilineata
|Beskriuwer, jier=  ([[John Cassin|Cassin]], 1850)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Amphispiza bilineata map.svg|250px]]{{Color box|#ff6600}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]] &lt;br&gt;{{Color box|#7137c8}} [[stânfûgel]]
}}
De '''swartkielgoars''' (''Amphispiza bilineata'') is in [[fûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]]. Hy komt foar yn strûkwoastinen yn it súdwestlike diel fan 'e [[Feriene Steaten]] oant yn it sintrale diel fan [[Meksiko]] ta. De soarte nimt yn oantal ôf, mar de wrâldpopulaasje wurdt net as bedrige beskôge.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Black-throated Sparrow (Amphispiza bilineata).jpg|thumb|left|Swartkielgoars.]]
De swartkielgoars is in lytse oant middelgrutte (12–14,5 sm) Amerikaanske goars mei in karakteristyk fearrekleed. De kop is kreas tekene mei in donker wang en in donkere krún, in wite wynbrau- en kielstreek, en in breed swart plak op 'e kiel, dat smeller wurdt oant oer it boarst. De boppekant is ljocht griiseftich, de ûnderkant ljochter. Yn 'e flecht binne wite hoeken te sjen op 'e swarte sturt.

== Fersprieding en systematyk ==
De swartkielgoars wurdt ferdield yn tsien [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Amphispiza bilineata bilineata'' – noardlik en sintraal [[Teksas]] oant noardeastlik [[Meksiko]] (eastlik [[Coahuila]], [[Nuevo León]] en [[Tamaulipas]])
* ''Amphispiza bilineata opuntia'' – súdeastlik [[Colorado]] oant eastlik [[Nij-Meksiko]], westlik Teksas en noardwestlik Coahuila
* ''Amphispiza bilineata deserticola'' – drûge westlike dielen fan it sintrale diel fan 'e Feriene Steaten oant noardlik [[Baja California]], eilannen yn 'e [[Golf fan Kalifornje]] en noardwestlik [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]
* ''Amphispiza bilineata bangsi'' – de Cape-regio yn it súdlike diel fan Baja California en oanswettende eilannen
* ''Amphispiza bilineata tortugae'' – it eilân [[La Tortuga]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata carmenae'' – [[Isla del Carmen]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata belvederei'' – [[Isla Cerralvo]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata cana'' – [[Isla San Esteban]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata pacifica'' – drûge dielen fan noardwestlik Meksiko (súdlik [[Sonora]], noardlik [[Sinaloa]] en [[Tiburón]])
* ''Amphispiza bilineata grisea'' – it westlike diel fan it sintrale diel fan Meksiko ([[Chihuahua (steat)|Chihuahua]] oant súdlik [[Coahuila de Zaragoza|Coahuila]], noardlik [[Jalisco]], súdwêstlik [[Tamaulipas]])

De ûndersoarte ''carmenae'' wurdt faak opnommen yn ''bangsi''.

== Taksonomy ==
De swartkielgoars wurdt yn it skaai ''Amphispiza'''yndield, dat er earder dielde mei de nau besibbe [[Kalifornyske goars]] (''Artemisiospiza belli'') en [[Nevadagoars]] (''Artemisiospiza nevadensis''), dy't earder as ien en deselde soarte beskôge waarden. [[DNA]]-stúdzjes litte lykwols sjen dat dy beide soarten fier fan 'e swartkielgoars ôf steane. 

Earder waarden de Amerikaanske goarzen ta de goarsfûgels (''Emberizidae'') fan 'e [[Alde Wrâld]] rekkene. Ut ferskate genetyske stúdzjes die lykwols bliken dat se in aparte groep foarmje dy't mooglik tichter by de [[Amerikaanske sjongfûgels]] (''Parulidae''), [[troepiaalfûgels]] (''Icteridae'') en ferskate soartearme famyljes stiet, dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk Gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
De swartkielgoars libbet yn drûge strûkwoastinen en wurdt meastentiids yn pearkes of lytse groepkes sjoen. De fûgel briedt yn april en maaie, mar soms al sa betiid as febrewaris.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme nei alle gedachten ôf, al is dat noch net sa slim om de soarte as bedrige te beskôgjen. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 62 miljoen folwoeksen yndividuen.

== Namme ==
De wittenskiplike soartenamme ''fucata'' fan 'e brúneargoars betsjut &quot;readferve&quot;, nei it [[Latyn]]ske ''fucare'', &quot;read farve&quot;.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-throated-sparrow-amphispiza-bilineata BirdLife, 6 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/bktspa/cur/introduction Birds of the World, 5 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/bktspa?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 5 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Amphispiza bilineata|swartkielgoars}}
}}
{{DEFAULTSORT:swartkielgoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Swartkielgoars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>jnn6sdzco9mn3hbmznfyhovyj5x0udw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239967</id>
      <parentid>1239964</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T05:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1239967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5290" sha1="gjv7zm0kolxvqjnczkvqn3fg1ouzshw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = swartkielgoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Amphispiza bilineata -Arizona -USA -cactus-8.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[Swartkielgoarzen]] (''Amphispiza'') 
|Wittenskiplike namme = Amphispiza bilineata
|Beskriuwer, jier=  ([[John Cassin|Cassin]], 1850)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Amphispiza bilineata map.svg|250px]]{{Color box|#ff6600}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]] &lt;br&gt;{{Color box|#7137c8}} [[stânfûgel]]
}}
De '''swartkielgoars''' (''Amphispiza bilineata'') is in [[fûgel]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]]. Hy komt foar yn strûkwoastinen yn it súdwestlike diel fan 'e [[Feriene Steaten]] oant yn it sintrale diel fan [[Meksiko]] ta. De soarte nimt yn oantal ôf, mar de wrâldpopulaasje wurdt net as bedrige beskôge.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Black-throated Sparrow (Amphispiza bilineata).jpg|thumb|left|Swartkielgoars.]]
De swartkielgoars is in lytse oant middelgrutte (12–14,5 sm) Amerikaanske goars mei in karakteristyk fearrekleed. De kop is kreas tekene mei in donker wang en in donkere krún, in wite wynbrau- en kielstreek, en in breed swart plak op 'e kiel, dat smeller wurdt oant oer it boarst. De boppekant is ljocht griiseftich, de ûnderkant ljochter. Yn 'e flecht binne wite hoeken te sjen op 'e swarte sturt.

== Fersprieding en systematyk ==
De swartkielgoars wurdt ferdield yn tsien [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Amphispiza bilineata bilineata'' – noardlik en sintraal [[Teksas]] oant noardeastlik [[Meksiko]] (eastlik [[Coahuila]], [[Nuevo León]] en [[Tamaulipas]])
* ''Amphispiza bilineata opuntia'' – súdeastlik [[Colorado]] oant eastlik [[Nij-Meksiko]], westlik Teksas en noardwestlik Coahuila
* ''Amphispiza bilineata deserticola'' – drûge westlike dielen fan it sintrale diel fan 'e Feriene Steaten oant noardlik [[Baja California]], eilannen yn 'e [[Golf fan Kalifornje]] en noardwestlik [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]
* ''Amphispiza bilineata bangsi'' – de Cape-regio yn it súdlike diel fan Baja California en oanswettende eilannen
* ''Amphispiza bilineata tortugae'' – it eilân [[La Tortuga]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata carmenae'' – [[Isla del Carmen]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata belvederei'' – [[Isla Cerralvo]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata cana'' – [[Isla San Esteban]] (Golf fan Kalifornje)
* ''Amphispiza bilineata pacifica'' – drûge dielen fan noardwestlik Meksiko (súdlik [[Sonora]], noardlik [[Sinaloa]] en [[Tiburón]])
* ''Amphispiza bilineata grisea'' – it westlike diel fan it sintrale diel fan Meksiko ([[Chihuahua (steat)|Chihuahua]] oant súdlik [[Coahuila de Zaragoza|Coahuila]], noardlik [[Jalisco]], súdwêstlik [[Tamaulipas]])

De ûndersoarte ''carmenae'' wurdt faak opnommen yn ''bangsi''.

== Taksonomy ==
De swartkielgoars wurdt yn it skaai ''Amphispiza'''yndield, dat er earder dielde mei de nau besibbe [[Kalifornyske goars]] (''Artemisiospiza belli'') en [[Nevadagoars]] (''Artemisiospiza nevadensis''), dy't earder as ien en deselde soarte beskôge waarden. [[DNA]]-stúdzjes litte lykwols sjen dat dy beide soarten fier fan 'e swartkielgoars ôf steane. 

Earder waarden de Amerikaanske goarzen ta de goarsfûgels (''Emberizidae'') fan 'e [[Alde Wrâld]] rekkene. Ut ferskate genetyske stúdzjes die lykwols bliken dat se in aparte groep foarmje dy't mooglik tichter by de [[Amerikaanske sjongfûgels]] (''Parulidae''), [[troepiaalfûgels]] (''Icteridae'') en ferskate soartearme famyljes stiet, dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk Gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
De swartkielgoars libbet yn drûge strûkwoastinen en wurdt meastentiids yn pearkes of lytse groepkes sjoen. De fûgel briedt yn april en maaie, mar soms al sa betiid as febrewaris.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme nei alle gedachten ôf, al is dat noch net sa slim om de soarte as bedrige te beskôgjen. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 62 miljoen folwoeksen yndividuen.

== Namme ==
De wittenskiplike soartenamme ''fucata'' fan 'e brúneargoars betsjut &quot;readferve&quot;, nei it [[Latyn]]ske ''fucare'', &quot;read farve&quot;.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-throated-sparrow-amphispiza-bilineata BirdLife, 6 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/bktspa/cur/introduction Birds of the World, 5 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/bktspa?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 5 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Amphispiza bilineata|swartkielgoars}}
}}
{{DEFAULTSORT:swartkielgoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Swartkielgoars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>gjv7zm0kolxvqjnczkvqn3fg1ouzshw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amphispiza bilineata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193927</id>
    <redirect title="Swartkielgoars" />
    <revision>
      <id>1239963</id>
      <timestamp>2026-09-05T20:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Swartkielgoars]]</comment>
      <origin>1239963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="jrfegggdg7uwr5lqs7nu0bsc9o1wnyw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Swartkielgoars]]</text>
      <sha1>jrfegggdg7uwr5lqs7nu0bsc9o1wnyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Swartkielgoars</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193928</id>
    <revision>
      <id>1239965</id>
      <timestamp>2026-09-05T20:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Amphispiza|''Amphispiza''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]&quot;</comment>
      <origin>1239965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="jzfcbaly322zfhy16f7rafukrytcie3" xml:space="preserve">{{Commonscat|Amphispiza|''Amphispiza''}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]</text>
      <sha1>jzfcbaly322zfhy16f7rafukrytcie3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Amerikaanske goarsfûgel</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193929</id>
    <revision>
      <id>1239966</id>
      <timestamp>2026-09-05T20:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Passerellidae|''Passerellidae''}} [[Kategory:Moskeftige]] [[Kategory:Fûgelfamylje]]&quot;</comment>
      <origin>1239966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="5z40f1zptddx71hf25xxj6ahkn2gdkm" xml:space="preserve">{{Commonscat|Passerellidae|''Passerellidae''}}
[[Kategory:Moskeftige]]
[[Kategory:Fûgelfamylje]]</text>
      <sha1>5z40f1zptddx71hf25xxj6ahkn2gdkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swartkielgoarzen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193930</id>
    <revision>
      <id>1239968</id>
      <timestamp>2026-09-06T06:26:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding         = Black-throated sparrow Rodrigues' Feeders 4.13.22 DSC 3279.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst   = [[swartkielgoes]] (''Amphispiza bilineata'') | takson1           = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1            = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2           = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2            = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3           = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3...&quot;</comment>
      <origin>1239968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2038" sha1="57xz04bzm2lj6htp9jqacakt08kvpgn" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding         = Black-throated sparrow Rodrigues' Feeders 4.13.22 DSC 3279.jpg
| ôfbyldingsbreedte =
| ôfbyldingstekst   = [[swartkielgoes]] (''Amphispiza bilineata'')
| takson1           = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1            = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2           = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2            = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3           = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3            = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4           = [[skift]]:
| namme4            = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson5           = [[famylje]]:
| namme5            = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'')
| takson6           = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme6            = '''swartkielgoarzen''' (''Amphispiza'')
| beskriuwer, jier  = [[Elliott Coues|Coues]], 1874
}}
It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''swartkielgoarzen''' (''Amphispiza'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]]. It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet allinnich út de [[soarte (taksonomy)|soarte]] [[swartkielgoars]]. De fûgel komt foar yn it súdwestlik part fan [[Noard-Amearika]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]]. 

== Skaaimerken ==
De swartkielgoes is in lytse sjongfûgel mei in opfallend swart kin en masker, in wite wynbrau en griisbrune boppedielen.

== Soarte ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Amphispiza bilineata.jpg|120px]] || [[swartkielgoars]] || ''Amphispiza bilineata'' || Feriene Steaten en Meksiko || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-throated-sparrow-amphispiza-bilineata ''Amphispiza bilineata'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Amphispiza bilineata|Swartkielgoarzen}}
}}
[[Kategory:Swartkielgoars|Swartkielgoars]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goars]]</text>
      <sha1>57xz04bzm2lj6htp9jqacakt08kvpgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1239971</id>
      <parentid>1239968</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T07:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1239971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2025" sha1="erghz94je67dwx4vfloiifzd08fqpak" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding         = Black-throated sparrow Rodrigues' Feeders 4.13.22 DSC 3279.jpg
| ôfbyldingsbreedte =
| ôfbyldingstekst   = [[swartkielgoes]] (''Amphispiza bilineata'')
| takson1           = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1            = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2           = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2            = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3           = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3            = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4           = [[skift]]:
| namme4            = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson5           = [[famylje]]:
| namme5            = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'')
| takson6           = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme6            = '''swartkielgoarzen''' (''Amphispiza'')
| beskriuwer, jier  = [[Elliott Coues|Coues]], 1874
}}
It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''swartkielgoarzen''' (''Amphispiza'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]]. It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet allinnich út de [[soarte (taksonomy)|soarte]] [[swartkielgoars]]. De fûgel komt foar yn it súdwestlik part fan [[Noard-Amearika]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]]. 

== Skaaimerken ==
De swartkielgoes is in lytse sjongfûgel mei in opfallend swart kin en masker, in wite wynbrau en griisbrune boppedielen.

== Soarte ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Amphispiza bilineata.jpg|120px]] || [[swartkielgoars]] || ''Amphispiza bilineata'' || Feriene Steaten en Meksiko || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-throated-sparrow-amphispiza-bilineata ''Amphispiza bilineata'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Amphispiza bilineata|Swartkielgoarzen}}
}}
[[Kategory:Swartkielgoars| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goars]]</text>
      <sha1>erghz94je67dwx4vfloiifzd08fqpak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Amerikaanske goars</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193931</id>
    <revision>
      <id>1239969</id>
      <timestamp>2026-09-06T06:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Amphispiza bilineata|''Amphispiza''}} [[Kategory:Goarsfûgel]] [[Kategory:Fûgelskaai]]&quot;</comment>
      <origin>1239969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="8thra61bsme2sw0daizpqxeoz7wop81" xml:space="preserve">{{Commonscat|Amphispiza bilineata|''Amphispiza''}}
[[Kategory:Goarsfûgel]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>8thra61bsme2sw0daizpqxeoz7wop81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Junco's</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193932</id>
    <revision>
      <id>1239970</id>
      <timestamp>2026-09-06T07:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding            = Dark-eyed Junco (Oregon) (14557821416).jpg | ôfbyldingsbreedte    = | ôfbyldingstekst      = [[donkereach junco]] (''Junco hyemalis'') | takson1              = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1               = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2              = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2               = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3              = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3...&quot;</comment>
      <origin>1239970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3859" sha1="gldapmyhr79xgjsivusp4skktgwj0f4" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding            = Dark-eyed Junco (Oregon) (14557821416).jpg
| ôfbyldingsbreedte    =
| ôfbyldingstekst      = [[donkereach junco]] (''Junco hyemalis'')
| takson1              = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1               = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2              = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2               = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3              = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3               = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4              = [[skift]]:
| namme4               = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson5              = [[famylje]]:
| namme5               = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'')
| takson6              = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme6               = '''juncos''' (''Junco'')
| beskriuwer, jier     = [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1831
}}
It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''junco's''' (''Junco'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]]. It skaai bestiet út ferskate soarten lytse, griis- en brúnkleurige sjongfûgels dy't foar it meastepart yn [[Noard-Amearika|Noard-]] en [[Midden-Amearika]] foarkomme. De [[typesoarte]] is de [[donkereachjunco]] (''Junco hyemalis'').

De namme junco komt út it [[Spaansk]] en betsjut reid (fan it [[Latyn]]ske ''iuncus'', dat reid betsjut). De [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Johann Georg Wagler]] joech it skaai yn 1831 de namme, mar de soarten yn it skaai hâlde har eins komselden op yn sompige gebieten tusken reid en komme yn 'e regel yn in drûger habitat foar.  

== Skaaimerken ==
Junco's binne te werkennen oan harren faak opfallende wite bûtenste sturtfearren, in karakteristyk dat by it fleanen goed sichtber is. De ferskillende soarten hawwe fakentiden in grize of brune kop en boppekant mei in ljochtere ûnderkant.

== Soarten ==
It skaai fan 'e juncos bestiet út de fjouwer of fiif erkende soarten. Guon taksonomen behannelje de Kalifornyske junco ek wol as [[ûndersoarte]]:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Dark-eyed Junco (51041796211).jpg|120px]] || [[donkereachjunco]] || ''Junco hyemalis'' || [[Noard-Amearika]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dark-eyed-junco-junco-hyemalis ''Junco hyemalis'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|120px]] || [[Gûadalûpjunco]] || ''Junco insularis'' || It noardlik part fan [[Isla Guadalupe]] ([[Meksiko]]) || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis ''Junco insularis'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Yellow-eyed Junco.jpg|120px]] || [[gieleachjunco]] || ''Junco phaeonotus'' || Súdwestlike [[Feriene Steaten]] oant Meksiko || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-eyed-junco-junco-phaeonotus ''Junco phaeonotus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Junco bairdi, Sierra de la Laguna, Baja California Sur 1.jpg|120px]] || [[Kalifornyske junco]] || ''Junco bairdi'' || [[Baja California Sur]] (Meksiko) || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/baja-california-junco-junco-bairdi ''Junco bairdi'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Volcano Junco - Cerro de la Muerte - Costa Rica MG 6764 (26073174254).jpg|120px]] || [[fulkaanjunco]] || ''Junco vulcani'' || [[Kosta Rika]] en [[Panama]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/volcano-junco-junco-vulcani ''Junco vulcani'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
|}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Junco|Juncos}}
}}
[[Kategory:Junco| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goars]]</text>
      <sha1>gldapmyhr79xgjsivusp4skktgwj0f4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Junco</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193933</id>
    <revision>
      <id>1239972</id>
      <timestamp>2026-09-06T07:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Junco|''Junco''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]&quot;</comment>
      <origin>1239972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="jmbfrzpup05rpe9ja5l8jpx5kykyuc3" xml:space="preserve">{{Commonscat|Junco|''Junco''}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]</text>
      <sha1>jmbfrzpup05rpe9ja5l8jpx5kykyuc3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>