Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 184 1240098 1217104 2026-09-07T20:01:47Z Drewes 2754 red. 1240098 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Dongeradiel Ropta HZPC.JPG|thumb|It kompleks fan de HZPC op Ropta mei de mûne yn 2007]] [[File:Pilaster en kapiteel van slotpoort Ropta - Metslawier - 20153633 - RCE.jpg|thumb|Pilaster en kapiteel fan de slotpoarte fan Ropstastate]] '''Ropta''' is in [[buorskip]] ien kilometer benoarden [[Mitselwier]] yn [[Noardeast-Fryslân]]. == Skiednis == [[File:Korenmolen - Ropta - 20190896 - RCE.jpg|thumb|left|250px|De mûne mei it spultsje fan mûnder Pieter van der Heide, krekt foar de bou fan it kweekbedruiw]] ===Roptastate=== Ropta is begûn mei [[Roptastate (Mitselwier)|Roptastate]], slot fan de Ropta's, dat der al wie yn [[1297]]. In Ropta dy't namme makke hat, wie [[Worp fan Ropta (1297)|Worp fan Ropta]] († [[1302]]). [[Ocko Scharlensis]] hat syn skeel mei [[Jucke fan Helbada]] wiidweidich beskreaun. Jucke Helbada hie de soan fan Worp om hals brocht. Doe't Worp letter Jucke foarby kaam by [[Hegebeintum]] hat hy him dêr delslein. Yn 1937 skreau [[Anders Minnes Wybenga|A.M. Wijbenga]] 'It Soenhûs', dat dêr oer giet.<br> In oare bekende Ropta wie grytman [[Worp fan Ropta (1504-1551)|Worp fan Ropta]] (1504-1551). ===De Mûne=== [[Ofbyld:Dongeradiel RoptaMoune2.JPG|thumb|''Nôt- en pelmûne Ropta'']] [[Ofbyld:Lyts Ropta.JPG|thumb|De pleats ''Lyts Ropta'' yn 2010]] Sa wie der yn [[1836]] romte en bou de [[Ropta (mole)|Ropstermûne]]. De earste hat der mar fjouwer jier stien. Doe't dy mei in stoarm delfallen wie is der yn [[1840]] in gruttere, swierdere nôt- en pelmûne kaam. Dy hat fol yn bedriuw west oant en mei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Nei de oarloch rûnen de saken tebek en yn [[1963]] hat de gemeente [[East-Dongeradiel]] de mûne kocht foar it symboalyske bedrach van ien [[gûne]]. De Ropstermûne wurdt no yn goede steat hâlden troch de [[Stifting Monumintebehâld Dongeradiel]]. De [[Nijewier]]ster dichter [[Anders Minnes Wijbenga]] hat in fers oan 'e mûne wijd. ===Kweekbedriuw=== Tsjintwurdich is op it plak fan Ropta State it kweekbedriuw fan de HZPC te finen. It kweekbedriuw fan de [[Maatskippij fan Lânbou|Friesche Maatschappij van Landbouw]] kaam yn [[1965]] út [[Ingelum]] wei nei Mitselwier en waard op [[22 juny]] troch [[Margriet fan de Nederlannen|Prinsesse Margriet]] iepene. ===Undersyk=== By de tarieding fan 'e bou fan it kweekbedriuw yn [[1962]] binne de fûneminten fan 'e poarte fan Ropta State (ôfbrutsen yn [[1769]]) bleat lein en ûndersocht. Teffens is op it eastlik part fan it terrein, dêr't earder arbeiderswenten stiene, in hurdstiennen liuw, dy't it wapenskyld fan de Ropta's fêsthâld, fûn. In kopy dêrfan is by de yngong fan it kweekbedriuw set. Begjin 2009 hat in archeologysk ûndersyksburo, troch proefboarrings, ynventarisearjend ûndersyk op it eastlik diel fan it terrein útfierd, om't it bedriuw sloop en nijbou fan in kassekompleks fan doel wie. Op grûn fan de útkomsten fan it ûndersyk waard fierder ûndersyk op dat plak net nedich achte. <ref>F. B. Postma-Saan, Steekproefrapport 2009-04-03 ISSN 1871-269X Metslawier, kassencomplex Ropta, gemeente Dongeradeel. Buro 'De Steekproef' bv, Súdhorn.</ref> == Keppelings om utens == * [http://www.stinseninfriesland.nl/RoptaStateMetslawier.htm Oer de Ropta state] * [https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=105 www.molendatabase.nl] Feiten oer de Ropstermûne {{commonscat|Ropta, Metslawier}} {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{Koördinaten|53_22_10_N_6_4_10_E_type:landmark_zoom:16_region:NL|53° 21' NB, 6° 4' EL}} [[Kategory:Mitselwier]] [[Kategory:Buorskip yn East-Dongeradiel]] [[Kategory:Buorskip yn Dongeradiel]] [[Kategory:Buorskip yn Noardeast-Fryslân]] en64gfr8b0s79se007jduxsv1lwict4 0 958 1240136 1218426 2026-09-08T10:25:55Z Anoniem-NOF 39410 /* Doarpen */ 1240136 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks gemeente | namme = Dantumadiel | ôfbyld = [[File:NL - locator map municipality code GM1891 (2016).png|300px]] | flagge = [[File:Flagge fan Dantumadiel.png|border|125px]] | wapen = [[File:Coat_of_arms_of_Dantumadeel.svg|60px]]<br><small>[[Wapen fan Dantumadiel]]</small> | lokaasje = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | boargemaster = [[Anja Haga]] ([[KristenUny|CU]], waarnimmend)<br><ref>[https://vng.nl/personalia/anja-haga-waarnemend-burgemeester-dantumadiel#:~:text=Anja%20Haga%20is%20per%208,lid%20van%20het%20Europees%20Parlement VNG, oproppen 14 maart 2025.]</ref> | haadplak = [[Damwâld]] | grutste plak = [[Damwâld]] | ynwennertal = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Dantumadiel}} <small>(({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}))</small> <ref>[https://allecijfers.nl/gemeente/dantumadiel/ Alle Cijfers]</ref> | befolkingstichtens = 221,7 / [[km²]] | oerflak = 87,53 km² | wêrfan lân = 85,41 km² | wêrfan wetter = 2,12 km² | tal stêden = | tal doarpen = 11 | ferkearsieren = [[N356]] | oprjochte = [[1851]] | perioade 1 = oant 1851 | namme perioade 1 = [[File:Coat_of_arms_of_Dantumadeel.svg|10px]] [[Gritenij Dantumadiel]] | perioade 2 = | namme perioade 2 = | perioade 3 = | namme perioade 3 = | perioade 4 = | namme perioade 4 = | perioade 5 = | namme perioade 5 = | opheft = | opgien yn = | no part fan = | netnûmer = 0511 | postkoades = 9104–9114, 9269–9271 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | webside = [http://www.dantumadiel.frl/ www.dantumadiel.frl] }} '''Dantumadiel''' (offisjeel [[Frysk]]; [[Nederlânsk]]: ''Dantumadeel'') is in [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn it noardeasten fan [[Fryslân]], krekt súdlik fan [[Dokkum]], mei 18.896 ynwenners (30&nbsp;april 2017), en in [[oerflak]] fan 87,53 km², wêrfan 2,12 km² wetter. De gemeente hat {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|Dantumadiel}} ynwenners ({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). == Skiednis == [[File:Kaart van de grietenij Dantumadeel Dantuma-deel de zevende grietenije van Ooster-goo (titel op object), RP-P-AO-2-23A-7-1.jpg|thumb|250|left|Lânkaart, om 1700 hinne.]] Dantumadiel, ''Donthmadeil'', wie yn it ferline in grutter gebiet as no. Om 1200 hinne wie it in part fan [[Wininge]], en doe dat om 1250 hinne opsplitte wie Dantumadiel part fan de [[Noardlike Njoggen]]. Likernôch 1350 waard lykwols it eastlik part ôfskieden, en opdield ta [[Eastbroeksterlân]] en [[Kollumerlân]]. Yn [[1389]] waard ek [[Driezum]] in gebiet apart, mar yn [[1404]] waard it wer by Dantumadiel foege. De [[gritenij]] Dantumadiel waard yn [[1851]] in [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] nei de ynfiering yn Nederlân fan de [[gemeentewet]] fan [[Thorbecke]]. [[Dokkum]] hat yn de 20e iuw ferskate kearen grûngebiet fan Dantumadiel derby krigen en mei de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] giene it doarp [[Jannum]] en in lyts diel fan [[Burdaard]] dat yn Dantumadiel lei, oer nei de gemeente [[Ferwerderadiel]]. Yn [[2016]] en begjin [[2017]] liek it derop dat Dantumadiel op [[1 jannewaris]] [[2019]] mei [[Dongeradiel]], [[Ferwerderadiel]] en [[Kollumerlân]] fúzjearje soe ta de nije gemeente [[Noardeast-Fryslân]], mar yn [[maart]] en [[april]] [[2017]] waard dúdlik dat Dantumadiel him út dy plannen weromlûke soe, en dat de oare trije gemeenten sûnder Dantumadiel trochgean soene mei de fúzjeplannen. Sadwaande bleau Dantumadiel ek nei [[1 jannewaris]] [[2019]] selsstannich, mar sûnder eigen [[amtner|amtlike organisaasje]]. De gemeente behold in [[gemeenteried]], in eigen [[kolleezje fan boargemaster en wethâlders]] en in eigen [[gemeentesekretaris]], mar makke fierders gebrûk fan 'e [[amtner]]s fan Noardeast-Fryslân.<ref name="wijstdedeur">{{Fuotnoat|{{Aut|Fierant, Tim}}, ''Dokkum wijst Damwâld de deur'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 18 novimber 2021, s. 23}}</ref> Dat wie foar net ien fan beide gemeenten in befredigjende sitewaasje. Dantumadiel woe mear sels beslisse en Noardeast-Fryslân ûnderfûn de soarch foar Dantumadiel as in bongel oan 'e foet.<ref name="wijstdedeur"/> Yn [[2020]] rûn de gearwurking troch [[argewaasje]] yn Dantumadiel hast op 'e non, mar it spul waard delbêde troch foar dy gemeente binnen it amtlik apparaat fan Noardeast-Fryslân in fêst team amtners gear te stallen.<ref name="wijstdedeur"/> Ynstee dat soks de gearwurking flot loek, smiet it nije swierrichheden op. Yn Dantumadiel befoel it dusdanich goed, dat men útwreiding fan it team hawwe woe. Yn Noardeast-Fryslân soarge it foar in wy-sy-tsjinstelling binnen de eigen amtnerij dêr't men net bliid mei wie.<ref name="wijstdedeur"/> Der waard in ûnôfhinklik ûndersyk útfierd troch Advysburo Van de Laar út [[Eindhoven]], dat konkludearre dat Dantumadiel de eigen groeiende ambysjes nei ûnderen bystelle moat en dat Noardeast-Fryslân fleksibeler omgean moat mei de gearwurking.<ref name="wijstdedeur"/> Foar beide gemeenten wie dat in brêge te fier. Ynstee waard besletten in punt te setten efter de gearwurking: nei in twajierrige oergongsperioade hat Dantumadiel fan [[1&nbsp;jannewaris]] [[2024]] ôf wer in eigen amtnerij.<ref name="wijstdedeur"/> == Plakken == === Haadplak === Op [[10 desimber]] [[1999]] is yn Damwâld it nije gemeentehús iepene, wêrtroch Damwâld as grutste plak ek wer it [[haadplak]] fan de gemeente is. Yn it begjin fan de gemeenteskiednis wie Rinsumageast lange tiid it wichtichste plak fan de gemeente. De gritenijbestjoerders kamen gear yn 'It Rjochthús'. Yn 1881 waard op de krúshoeke yn Moarrewâld in nij gemeentehús boud. Oant en mei 1970 is it gemeentehús hjir bleaun. Dêrnei is it ferhuze nei [[Rinsma State]] yn Driezum. Omreden dat Rinsma State te lyts waard en men it gemeentehús ek leaver wer op in sintraal plak hawwe woe is efter it âld gemeentehús yn Moarrewâld, no part fan Damwâld, in nij gebou delsetten. === Doarpen === De folgjende doarpen lizze yn de gemeente Dantumadiel: {| class="wikitable sortable" |+ !Plaknamme !Oantal ynwenners |- |[[Broeksterwâld]] |1.205 |- |[[Damwâld]] |5.605 |- |[[Driezum]] |945 |- |[[De Falom]] |253 |- |[[Feanwâlden]] |3.580 |- |[[Feanwâldsterwâl]] | - |- |[[Rinsumageast]] |1.135 |- |[[Readtsjerk]] |190 |- |[[Sibrandahûs (Dantumadiel)|Sibrandahûs]] |40 |- |[[Wâlterswâld]] |970 |- |[[De Westereen]] ([[Standertfrysk]]: ''De Westerein'') |5.110 |} De gemeente brûkt Fryske plaknammen en ek alle strjit- en wetternammen binne Frysktalich. [[Feanwâldsterwâl]] hat gjin eigen [[postkoade]], dêrom kin it oantal ynwenners net krekt nommen wurde. De sifers komme fan https://allecijfers.nl/, út it jier 2024. === Buorskippen === De folgjende buorskippen lizze yn de gemeente Dantumadiel: [[Kûkherne]] (diels) en [[Eastwâld]]. == Wapens en flaggen == === Wapens === <gallery> Ofbyld:Broeksterwâld wapen.svg|[[Wapen fan Broeksterwâld]] Ofbyld:De Falom wapen.svg|[[Wapen fan De Falom]] Ofbyld:De Westerein wapen.svg|[[Wapen fan De Westereen]] Ofbyld:Driezum wapen.svg|[[Wapen fan Driezum]] Ofbyld:Feanwâlden wapen.svg|[[Wapen fan Feanwâlden]] Ofbyld:Readstjerk wapen.svg|[[Wapen fan Readtsjerk]] Ofbyld:Rinsumageast wapen.svg|[[Wapen fan Rinsumageast]] Ofbyld:Sibrandahûs wapen.svg|[[Wapen fan Sibrandahûs]] Ofbyld:Wâlterswâld wapen.svg|[[Wapen fan Wâlterswâld]] </gallery> === Flaggen === <gallery> Ofbyld:Broeksterwâld vlag.svg|[[Flagge fan Broeksterwâld]] Ofbyld:De Falom vlag.svg|[[Flagge fan De Falom]] Ofbyld:Zwaagwesteinde vlag.svg|[[Flagge fan De Westereen]] Ofbyld:Vlag Driesum.svg|[[Flagge fan Driezum]] Ofbyld:Veenwouden vlag.svg|[[Flagge fan Feanwâlden]] Ofbyld:Readtsjerk vlag.svg|[[Flagge fan Readtsjerk]] Ofbyld:Rinsumageast vlag.svg|[[Flagge fan Rinsumageast]] Ofbyld:Sibrandahûs vlag.svg|[[Flagge fan Sibrandahûs]] Ofbyld:Wouterswoude vlag.svg|[[Flagge fan Wâlterswâld]] </gallery>It plak Damwâld hat gjin wapen en/of flagge. == Polityk == === Ferdieling gemeenteried === De gemeenteried fan Dantumadiel bestiet út 17 sitten. De útslagen fan de gemeenteriedsferkiezings binne sûnt 2018: {| class="wikitable" |- ! style="text-align:left;" rowspan="2"| [[politike partij|Partij]] ! style="text-align:right;" colspan="2"|<small>ferkiezings 2018<ref>Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022</ref></small> ! style="text-align:right;" colspan="2"|<small>ferkiezings 2022<ref>Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022</ref></small> |- ! style="text-align:right;"|<small>%</small> ! style="text-align:right;"|<small>sitten</small> ! style="text-align:right;"|<small>%</small> ! style="text-align:right;"|<small>sitten</small> |- | [[CDA]] |style="text-align:right;"| 29,4 |style="text-align:right;"| 5 |style="text-align:right;"| 22,8 |style="text-align:right;"| 4 |- | [[Gemeentebelangen Dantumadiel|Gemeentebelangen]] |style="text-align:right;"| 18,3 |style="text-align:right;"| 3 |style="text-align:right;"| 14,8 |style="text-align:right;"| 3 |- | [[SocLinks]] |style="text-align:right;"| 17,2 |style="text-align:right;"| 3 |style="text-align:right;"| 18,9 |style="text-align:right;"| 3 |- | [[KristenUny]] |style="text-align:right;"| 15,3 |style="text-align:right;"| 3 |style="text-align:right;"| 15,1 |style="text-align:right;"| 3 |- | [[FNP]] |style="text-align:right;"| 7,2 |style="text-align:right;"| 1 |style="text-align:right;"| 9,5 |style="text-align:right;"| 2 |- | [[SGP]] |style="text-align:right;"| 8,8 |style="text-align:right;"| 1 |style="text-align:right;"| 7,2 |style="text-align:right;"| 1 |- | [[VVD]] |style="text-align:right;"| 5,2 |style="text-align:right;"| 1 |style="text-align:right;"| 3,0 |style="text-align:right;"| 0 |- | [[BVNL]] |style="text-align:right;"| 0 |style="text-align:right;"| 0 |style="text-align:right;"| 7 |style="text-align:right;"| 1 |- | ûnjildich & blanko |style="text-align:right;"| 0,3 |style="text-align:right;"| |style="text-align:right;"| 0,2 |style="text-align:right;"| |- | opkomst/totaal sitten |style="text-align:right;"| <small>56,2%</small> |style="text-align:right;"| <small>17</small> |style="text-align:right;"| <small>56,2%</small> |style="text-align:right;"| <small>17</small> |- |} == Befolkingsferrin == {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1714 || 1796 || 1848 || 1900 || 1939 || 1954 || 1969 || 1974 || 2003 || 2011 || 2014 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 2794 || 3965 || 7000 || 10000 || 14226 || 15295 || 15918 || 17127 || 19687 || 19310 || 19030 || 18943 |} == Bekende Nederlanners út Dantumadiel == * [[Sipke Jan Bousema]] (1976), telefyzjepresintator * [[Tineke Huizinga]] (1960), politika, steatssekretaris fan Ferkear en Wettersteat * [[Piet Jongeling]] (1909-1985), sjoernalist, fersetsstrider, politikus en berneboekeskriuwer * [[Theun de Vries]] (1907-2005), skriuwer * [[Syb van der Ploeg]] (1966), musikus en komponist * [[Tsead Bruinja]] (1974), dichter * [[Piet Oberman]] (1908-1972), ferneamd Frysk fersetman en lieder fan 'e oerfal op 'e Ljouwerter finzenis * [[Ype Poortinga]] (1910-1985), skriuwer * [[Theo Pijper]] (1980), gersbaanracer * [[Worp fan Thabor]] (14??-1538), skriuwer * [[Klaas van der Woude]] (1954), komponist/dirigint * [[Syds Scheltes Tjaerda]] (14??-1546), edelman/grytman * [[Arie Aalberts]] (1952), boargemaster fan De Fryske Marren * [[Fokke Sierksma]] (1917-1977), teoloog * [[Maurits Pico Diederik fan Sytzama (1789-1848)|Maurits Pico Diederik van Sytzama]] (1789-1848) politikus en bestjoerder * [[Jannes van der Wal]] (1956-1996), dammer * [[Meindert Koolstra]] (1917-1944), geheim agint == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] * [[Fryske gemeenten]] * [[List fan boargemasters fan Dantumadiel]] == Keppeling om utens == *[http://www.dantumadiel.frl/ Webstee fan de gemeente] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{commonscat|Dantumadiel}} }} {{GemeentenFryslân}} {{Dantumadiel}} [[Kategory:Dantumadiel| ]] [[Kategory:Gemeente yn Fryslân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1851]] 03x0c8rhr77arwhmsue2kgvyesmz0qu 0 1963 1240144 1120280 2026-09-08T11:05:22Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240144 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = De Keapman fan de Westereen..JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Stânbyld "De Keapman fan de Westereen"''<br><small>[[Suze Boschma-Berkhout]], 1988</small> | wapen = [[Ofbyld:Zwaagwesteinde vlag.svg|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:De Westerein wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Westereen}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 7,91 km², wêrfan: <br> lan: 7,52 km² <br> wetter: 0,38 km² | befolkingstichtens = 678 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Dantumadeel.svg|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_15_19_N_6_2_8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15' N 6° 2' E}} | webside = [http://www.112zwaagwesteinde.nl Webstee De Westereen] | ôfbylding2 = Map NL Dantumadiel De Westerein.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet fan De Westereen (grien) yn 'e gemeente Dantumadiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 15 | lat_sec = 19 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 2 | lon_sec = 8 | lon_dir = E }} '''De Westereen''' ([[Standertfrysk]]: '''De Westerein''') is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] leit. De Westereen leit noardwestlik fan [[Twizelerheide]] en [[Sweagerbosk]], eastlik fan [[De Falom]], westlik fan [[Kollumersweach]] en besuden [[Wâlterswâld]]. De Westereen hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Westereen}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan De Westereen bestiet út de Foarstrjitte, Tsjerkestrjitte, Skoallestrjitte, [[Stasjon De Westereen|Ferlinge Stasjonsstrjitte]] en de [[Stasjon De Westereen|Noarder Stasjonsstrjitte]] mei tusken en om dizze strjitten ferskate oare strjitten mei tichte bebouwing. It buorskip [[Kûkherne]] (grutste diel) heart ek by De Westereen. == Skiednis == [[Ofbyld:De Westereen.JPG|thumb|left|250px|''De Westereen'']] [[Ofbyld:De Westerein, Swemmer.JPG|thumb|250px|''Nije Feart, De Westereen'']] De namme fan it doarp betsjut ''de westlike ein'' fan [[Kollumersweach]]. It doarp is ûntstien as de westein fan it dykdoarp Kollumersweach, benammen dat part dat yn Dantumadiel lei. Dat dykdoarp, de dyk fan [[Feanwâlden]] nei [[Kollum]] bylâns, wie fral in doarp fan lytse keaplju en arbeiders. Yn de rin fan de [[20e iuw]] hat Kollumersweach him fierder eastlik, tichter by [[Feankleaster]] ûntwikkele, wylst De Westereen him los dêrfan westliker by de [[Nije Feart (De Westerein)|Nije Feart]] ûntwikkele en útwreide nei it suden nei it [[spoar fan Ljouwert nei Grins]]. Ein 1700 sette de joad [[Salomon Levy]] út it Dútske [[Hessen]] him yn De Westereen nei wenjen. Westereender bern dy't eartiids foar it earst nei skoalle gienen mochten in stik koeke fan de 'koekebeam' plukke. Dy koekebeam stie ferstoppe op de souder fan de skoalle. Op 18 desimber 2007 hat de folsleine Ried fan Dantumadiel by moasje besletten de eigen Fryske taalkleur fan it doarp foar de takomst fêst te lizzen. Dêrom waard de offisjele doarpsnamme as 'De Westereen' yn de gemeentlike basisadministraasje fêstlein. De [[Fryske Akademy]] hat de namme sa ek yn de wurdboeken opnommen mei de fermelding dat de net-Westereender Friezen de namme ornaris as 'De Westerein' útsprekke. De Westereen hat altyd al yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] lein. == Fryske Wâlden == [[Ofbyld:Hutten - Zwaagwesteinde - 20227997 - RCE.jpg|thumb|left|250px|''Heidespultsje'']] [[Ofbyld:2570 Zwaagwesteinde.JPG|thumb|250px|''Klokkestoel op it begraafplak'']] [[Ofbyld:De Westereen, Ferbiningstsjerke (foarhinne de Toertsjerke).jpg|thumb|250px|''De yn 2017-2018 ferboude Ferbiningstsjerke (foarhinne de Toertsjerke)'']] De Westereen leit yn de Noardlike Fryske Wâlden mei in soad beamwâlen en [[pingo]]'s. Eartiids wie it dêr in soad heide op earme sângrûn. De earmoede wie grut en de plaggehutten waarden bewenne troch grutte hûshâldings.De heidefjilden waarden oan it begjin fan de 20e iuw oanmakke en oant yn de 20e iuw bleaune minsken yn hutten wenjen. Yntusken binne ek de measte stiennen farianten fan dy plaggehutten hast allegear ferfongen troch moderne hûzen. Noardlik fan De Westereen lizze tusken de Petsleat, de Kollumersweachsterfeart, de Easterbroeksterwei en de Miedwei de [[Sweagermieden]]. Utsein de boskjes yn it suden is it lânskip dêr fral iepen. Yn de Sweagermieden fiele [[ljip]]pen, [[Skries|skrizen]], [[tsjirk]]en en [[waarlamke]]s harren thús. == Ferbinings == De Westereen leit op de eastigge fan de [[Nije Feart (De Westerein)|Nije Feart]], in part fan [[de Swemmer]]. Dit wetter jout nei it suden ta ferbining mei de [[Burgumer Mar (mar)|Burgumer Mar]] en it [[Prinsesse Margrietkanaal]] en nei it noarden mei [[Westergeast (Kollumerlân)]] en it [[Dokkumer Djip]]. De ''Foarstrjitte'' ferbynt it doarp nei it easten ta mei Kollumersweach. Nei it westen jout de ''Boppewei'' ferbining mei de [[Sintrale As]] en fia de ''Easterein'' mei [[Feanwâlden]]. Yn it suden hat it doarp sûnt [[1902]] in halte oan it spoar fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei [[Grins (stêd)|Grins]]. It stasjonsgebou út 1955 wie oant 1998 yn gebrûk en waard yn 2003 ôfbrutsen fanwege âlderdom.<ref>[http://www.stationsweb.nl/gebouw.asp?rec=774 Stationsweb.nl]</ref>. == Mienskip == [[Ofbyld:De Westereen, wâldhûske oan de Foarstrjitte (2022).jpg|thumb|250px|''Ien fan de lêste wâldhûskes oan de Foarstrjitte (ôfbrutsen begjin 2023)]] De doarpsferiening hjit De Westereen. De feriening 112 organisearret sûnt 2005 om it jier yn febrewaris in doarpsfeest. It sportpark hjit De Wieken. Oan de Sportleane stie it swimbad De Frosk dat yn 2016 oan reapsein rekke en neitiid sloopt is.<ref>[https://lc.nl/friesland/dantumadiel/Zwembad-De-Frosk-in-de-Westereen-wordt-gesloopt-26854064.html Ljouwerter Krante, 31 maaie 2021,]</ref> De Westereen hat in indoor [[Fierljeppen|fierljepsintrum]]. Dêr wurdt winterdeis treend. === Tsjerken === * [[Ferbiningstsjerke (De Westereen)|Ferbiningstsjerke]] * [[Filadelfiakapel (De Westereen)|Filadelfiakapel]] * [[Minnistetsjerke (De Westereen)|Mennistetsjerke]] * [[Rehobothtsjerke (De Westereen)|Rehobothtsjerke]] === Skoallen === * Iepenbiere basisskoalle 't Pompeblêd * Kristlike basisskoalle De Boustien === Ferienings === * ANJA - tafeltennis * AVIOS-SVK - gymnastyk * AVIOS - follybal * Fûgelwacht De Westereen * [[Fuotbalferiening De Westereen]] * Harmonia - korps * Hynstefreon en Het Paardenvriendje - hynsteriden * Ids - skeelerjen * It Koarkje - fiskjen * Judoferiening De Westereen * Tennisferiening == Befolkingsferrin == {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1744 || 1848 || 1900 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2000 || 2004 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 204 || 1.027 || 2.134 || 3.594 || 3.723 || 4.053 || 4.313 || 4.617 || 5.002 || 5.119 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2007 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 5.164 || 5.056 || 4.972 |} == Berne == *[[Jack Kooistra]], nazi-jager *[[Teake van der Meer]], komyk en kabaretier *[[Johan Zuidema]], fuotballer *[[Marianne Vaatstra]], slachtoffer fan in sededelikt ==Ynfrastruktuer== === Provinsjale wei === By De Westereen rint de [[Provinsjale wei 356|N356]]. === Iepenbier ferfier === ==== Bustsjinst ==== Troch De Westereen rint de folgjende busline: * '''Line 62:''' [[Bûtenpost]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Kollum]] en [[Feanwâlden]] De busline troch De Westereen wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. ==== Treinferbining ==== De Westereen hat in [[Stasjon De Westereen|stasjon]] oan it spoar tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Grins (stêd)|Grins]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]]. === Strjitten === Alle [[Strjitten op De Westereen|strjitten fan De Westereen]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.112zwaagwesteinde.nl Nijssite oer De Westereen]. * [http://www.fierljepcentrum.nl/ It Fierljepsintrum]. * [http://www.westereen-promoasje.nl Westereen promoasje]. {{Reflist}} * {{Wikiwurdboek|De Westereen}} ---- {{Commonscat|De Westereen}} }} {{Koördinaten|53_15_19_N_6_2_8_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 15' NB, 6° 2' EL}} {{Dantumadiel}} {{DEFAULTSORT:Westereen, De}} [[Kategory:De Westereen| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dantumadiel]] kl541e9rkza6h6gu8wep1bvywlzmie0 0 2796 1240141 1148459 2026-09-08T10:54:49Z Anoniem-NOF 39410 /* Ynfrastruktuer */ 1240141 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Feanwâlden, skierstins.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Skierstins'' | wapen = [[Ofbyld:Veenwouden vlag.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Feanwâlden wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Feanwâlden}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 13,46 km², wêrfan: <br> - lân: 12,55 km² <br> - wetter: 0,9 km² | befolkingstichtens = 286 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Dantumadeel.svg|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_14_22.1_N_5_59_27.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 5° 59' E}} | webside = [https://dorpsbelangveenwoudeneo.wordpress.com/ Doarpsbelang Feanwâlden-F'-wâl] | ôfbylding2 = Map NL Dantumadiel Feanwâlden.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet Feanwâlden (grien) yn 'e gemeente Dantumadiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 14 | lat_sec = 22.1 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 59 | lon_sec = 27.8 | lon_dir = E }} '''Feanwâlden''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] leit. Feanwâlden leit noardlik fan [[Noardburgum]], noardeastlik fan [[Hurdegaryp]], súdwestlik fan [[De Westereen|De Westerein]] en besuden [[De Falom]]. Feanwâlden hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Feanwâlden}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan Feanwâlden leit benammen oan de Oastein, Haadstrjitte, [[Skierstins (Feanwâlden)|Stinswei]] en Suderwei. It [[buorskip]] [[Kûkherne]] (lyts diel) en in diel fan it doarp (sûnt [[2011]]) [[Feanwâldsterwâl]] heart ek by Feanwâlden. == Skiednis == Ut [[Archeology|archeologyske]] fynsten is dúdlik woarn dat der al yn de [[Stientiid]] minsklike aktiviteit wie yn de omkriten fan Feanwâlden. Der binne in soad pylkpunten, fjoerstienmateriaal ensfh. fûn. === Ierste skiednis === Feanwâlden is ûntstien út twa doarpen: Eslawâld (earste fermelding 1387) en Jehanneswâld (earste fermelding yn 1372). Beide doarpen leinen op in hege sânkop. Yn it lânskip binne noch inkele [[terp|terpen]] sichtber dêr't út opmakke wurde kin dat der wat bewenning wie foardat begûn waard mei it oanlizzen fan diken. Doe't úteinlik yn de [[11e iuw]] diken oanlein waarden, kaam it omlizzende lân mei [[Fean (grûnsoarte)|heechfean]] en [[leechfean]] drûch te lizzen. Dat waard yn de iuwen dêrnei ôfgroeven. Eslawâld en Jehanneswâld hienen elts in eigen tsjerke. De beide plakken binne nei alle gedachten groeid nei de bediking; Eslawâld grif as earste. Twa [[parochy]]'s op lytse ôfstân (ûngefear in kilometer) fan elkoar wienen yn dy tiid net libbensfetber. Jehanneswâld sil in oerwicht krigen hawwe troch de bou fan de [[Skierstins (Feanwâlden)|Skierstins]] om 1300 hinne. Dat is it ienige oerbleaune [[stins|stienhûs]] fan Fryslân; in gebou is relatearre is oan de behearsking en beskerming fan in gebiet dat fan grut ekonomysk belang wie. [[Ofbyld:Tekening 1724 van J.Stellingwerf, origineel in Friesch Museum. - Veenwouden - 20239055 - RCE.jpg|thumb|250px|left|''De skierstins neffens Jakobus Stellingwerf (1724)'']] It kleaster [[Klaarkamp]] waard de wichtichste machtsfaktor yn Feanwâlden; al hielendal om't dy yn 1439 de Skierstins oankocht. Der binne oanwizings dat Eslawâld ynearsten ûnder kleaster [[Mariëngaarde]] foel en pas letter ûnder ynfloed fan Klaarkamp komd is. Der soe dus in soarte machtsstriid tusken de beide kleasters west hawwe kinne om grûn en [[turf (brânstof)|turf]]. Eslawâld ferdwûn tusken 1450-1500 as selsstannige parochy. It sintrum fan Feanwâlden kaam te lizzen yn Jehanneswâld wylst it eardere Eslawâld (tsjintwurdich 'de Hoek') in úthoeke fan it doarp waard. De tsjerke fan Eslawâld stoartte begjin 17e iuw yn. Oant nei 1800 wienen der begraffenissen op it tsjerkhôf fan it eardere doarp. Yn 1875 waard de grûn fan it Alde Tsjerkhôf ferkocht oan partikulieren. Sûnt begjin 16e iuw waarden beide doarpsnammen gearfoege ta de mienskiplike namme 'Feenwold', letter Feanwâlden. It is de ienige plaknamme dy't einiget op –wâlden ynstee fan –wâld(e). Dat meartal hat te krijen mei it feit dat it ûntstien is út twa doarpen. Lykas earder skreaun wie de macht fan it katolike kleaster tige grut yn Feanwâlden. De leauwensoertsjûging fan katolyk nei protestant ([[reformaasje]]) sil dan ek grutte gefolgen hân hawwe foar it doarp. Yn geskriften út [[1549]] is trouwens beskreaun dat der in 'ketterske' pastoar yn Feanwâlden wie. De lêste katolike pastoar waard fermeld yn [[1580]]. Yn dat jier waarden alle roomske besittings konfiskearre, wêrûnder de úthof Skierstins yn Feanwâlden (dy kaam fan 1609-1916 yn hannen fan partikulieren). It lânbesit fan de kleasters waard by opbod ferkocht. Ut folkstellingen út 1749 en 1829 kin in goede ynventarisaasje makke wurde fan de ferskillende beroppen yn Feanwâlden. Dêrút falt op te meitsjen dat it persintaazje arbeiders (ûngefear 45%) itselde bleaun is. Dêrneist is it oantal fan de boeren en feanbazen yn de tuskentiid bot sakke, wylst it oantal middenstanders en skippers/fiskers krekt mear waard. Ek docht út de folkstelling bliken dat yn 1829 goed 60% fan de befolking yn Feanwâlden berne is en dat in soad ôfkomstich binne út de súdlike buordoarpen [[Burgum]] en [[Hurdegaryp]]. Mear as 90% fan de doarpelingen is yn dat jiertal protestantsk. === Namme === De namme "Feanwâlden" is de iennige plaknamme mei in 'n' efter "wâlde". It plak is earder ûntstien út de plakken [[Johanneswâld]] en [[Eslawâld]]. Jehanneswâld lei wêr't de Jehannestsjerke en de [[Skierstins (Feanwâlden)|Skierstins]] no steane en Eslawâld moat krekt benoarden it hjoeddeiske [[Feanwâldsterwâl]] lein hawwe.[[Ofbyld:Feanwalden, filla Eldorado.JPG|thumb|260px|''Filla El Dorado'']] [[Ofbyld:Feanwâlden buorren.JPG|thumb|260px|''Buorren'']] === De Haven === De ûntginningsaktiviteit en turfwinning yn de midsiuwen wie oanlieding om fearten en sleaten oan te lizzen yn de rjochting fan Feanwâlden. Dy stienen yn ferbining mei de noardliker lizzende wetters, bygelyks de hjoeddeiske [[Lauwersmar]], of mear nei it suden de [[Burgumer Mar (mar)|Burgumer Mar]] en yn earder tiden oer dy wetters ek mei it kleaster [[Klaarkamp]]. De ienige feart dy't no noch befarber is, is de útgroeven [[Feanwâldster Feart]]. Oan beide kanten fan de feart (de strjitten de Finnen en de Haven) wie eartiids in soad aktiviteit en stienen in soad huzen. Boppedat wie der in helling en yn de haven leinen skûtsjes, tsjalken en oare binnenfeartskippen, dy't fracht ferfierden nei oare plakken. Der waard strie en reid, mar benammen turf ferfierd. Sûnt ûngefear 1900 ek [[sûkerei]]. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] rekken de havens geandewei har funksje kwyt. Tsjintwurdich lizze der allinnich noch plezierboatsjes. === Stasjon, trein en tram === Yn 1866 krige Feanwâlden in treinstasjon oan it spoar Grins-Ljouwert. It jier dêrop waard foar it stasjon oer it sjike stasjonskofjehûs ‘’villa Schoonoord’’ boud. Dit bleau bestean oant 1947. It treinstasjon is meardere kearen ferboud en útwreide. Om de hege ûnderhâldskosten waard yn 1972-1973 it âlde stasjonsgebou ferfongen troch in moderner en geryfliker stasjonsgebou. Yn 1880 kwam op inisjatyf fan de [[NTM]] de earste tramrûte fan Fryslân klear: Feanwâlden-Dokkum. De tramraljes waarden yn Feanwâlden oanlein oer de tsjintwurdige Stinswei, Haadstrjitte en Eastein. In herberch waard omboud ta in mânsk stasjon, dêr't in hotel en it regionale kantoar fan de NTM yn sieten. Tusken it treinspoar en it tramstasjon lei in ranzjearstasjon foar de trams. Yn 1881 waard in twadde tramspoar Feanwâlden-Burgum oanlein. Ek waarden meardere tramraljes oanlein foar it treinstasjon, sadat beide ferfiermiddels goed op inoar oan slueten. Earst wie op beide linen in hynstetram oanwêzich, nei 1913 (Feanwâlden-Drachten) en 1926 (Feanwâlden-Dokkum) waarden dy ferfongen troch de stoomtram. Noch wer letter kaam de motortram. Troch de hieltiten effisjinter wurdende bussen koe de tram de konkurrinsje net mear oan. Op 5 oktober 1947 ried de lêste tram út Feanwâlden. It eartiidske tramstasjon wie troch de eigener, de famylje Popma, omboud ta restaurant. Yn 1969 moast it gebou plakmeitsje foar de Rûnwei en is doe ôfbrutsen. In nij restaurant mei deselde namme waard inkele tsientallen meters fierderop boud. === Bûterfabryk Freia en feemerk === {{apart|Molkfabryk Freia}} [[Ofbyld:Zuivelfabriek Freia N.V. Veenwouden.jpg|thumb|260px|''Freia N.V.'']] Suvelpionier Mindert Bokma de Boer fêstige him yn [[1874]] te Feanwâlden. Hy kaam te wenjen yn de toch him sels boude grutte filla "El Dorado" oan de Suderwei. Yn de jierren dêrnei boude hy it bûterfabryk Freia efter syn hûs, dat iepene waard yn [[1879]]. Dat wie it earste bûterfabryk yn Fryslân. Nei in dreech begjin ferkocht Bokma de Boer it fabryk al nei trije jier. Yn de desennia dêrnei waard it fabryk tige winstjouwend. Ek de âlde feemerk fan Feanwâlden profitearre fan it fabryk. Ut sifers docht bliken dat de merk nei 1880 hurd groeide. Op de hjerstmerk fan topjier 1886 waarden bygelyks yn totaal 2250 stiks fee ferhannele. De merk hâlde op te bestean yn [[1921]]. De namme fan de feemerk libbet tsjintwurdich troch yn it koartlyn boude winkelsintrum "de Koemarkt", dat op itselde steed stiet as dêr't de merk hâlden waard. De fabrykspiip fan Freia stuts mei syn 50 meter boppe it hiele doarp út. It joech wurkgelegenheid oan maksimaal sechtich man. Yn 1970 gie it fabryk ticht. Der hawwe lang plannen west om der in museum fan te meitsjen, mar yn 1991 waard it gedieltlik oerbrocht nei it [[Iepenloftmuseum Arnhim]]. Yn Feanwâlden stie it fabryk op it plak dêr't no de Freiahôf is. === Wettertoer === Yn 1925 waard opdracht jûn ta de bou fan in wettertoer, oan de tsjintwurdige Wettertoerwei. It wetter waard dêr oppompt, suvere en troch in parslieding transportearre nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. De masines wurken op stoomkrêft en doe't it stoomtiidrek foarby wie, rekke de toer syn funksje kwyt. Yn [[1957]] waard de wettertoer dêrom ôfbrutsen. === De Sanjes === Krekt bûten Feanwâlden lei eartiids in iepenloftswimbad: de Nije Sanjes. Dat bestie út twa baden. It waard oanlein yn it begjin fan de twadde helte fan de tweintichste iuw. Om 1990 hinne is it swimbad sloopt. Op itselde plak as dêr't it eardere swimbad stie, is nei 1998 on boarterspark komd, oprjochte troch de hear Visbeek út [[Rinsumageast]]. Dat is it grutste boarterspark fan Fryslân en hjit [[SanjesFertier]]. In pear jier letter is dêrneist noch in amusemintspark, Sanjesplezier, iepene. Offisjeel falt de Sanjes ûnder [[de Westereen]], mar himelsbreed leit it tichter by Feanwâlden. It âlde swimbad foel wol altiten ûnder Feanwâlden. === Nijbou === Oant de [[19e iuw]] bestie it doarp benammen út in [[lintbebouwing]] fan de Hoeke, Achterwei, Haadstrjitte en it Eastein. Fierders wie der noch wat bewenning by de Haven, it stasjon en oan de súdlik lizzende doarpsgrins de Swette. Yn de [[20e iuw]] is it oantal wenten yn Feanwâlden hurd groeid. * Yn de jierren ’20 en ’30 waard it [[Bûtefjild]] oanmakke. Foarhinne wie dit sompich gebiet. Troch it oanmeitsjen kaam der hûnderten hektaren greide foar tsientallen boeren by. * Yn 1934 waarden de Falkenawei en Nijewei oanlein. * Yn de jierren ’50 waarden strjitten oanlein besuden de buorren. De strjitten waarden ûnder oare ferneamd nei yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] fallen doarpsgenoaten lykas [[Johannes Prins]]. * Om 1967 waard de Fûgelbuert foltôge yn it easten fan Feanwâlden. Dat binne rychjeshuzen. * Yn de jierren ’70 waard de beammebuert yn it noarden fan Feanwâlden boud. Dat binne benammen rychjeshuzen. * Fan de jierren '70 ôf waard begûn mei de oanlis en ynrjochting fan it yndustryterrein fan Feanwâlden yn it suden. Yn de fjouwer desennia dêrnei is it gebiet foar it meastepart folboud. * Yn 1982 waard troch [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|prins Bernhard]] it Tichelkamp yn it westen fan it doarp iepene. Dat is in wyk mei frijsteande huzen. De strjitten krigen nammen fan loftfeartpioniers. Tagelyk waard de sporthal ''Hoantserid'' mei byhearrende sportfjilden iepene oan de eastkant fan it doarp. * Ein jierren ’90 waard in nijbouwyk yn it noardwesten boud. Dy wurdt yn de folksmûle ''it nije plan'' neamd. Dêr steane frijsteande en twa-ûnder-ien-kape wenten. Feanwâlden hat altyd yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] lein. == Doarpswapen == Beskriuwing: ''Yn goud in toer fan keel, dekt fan azuer, mei in tichte poarte en fiif finsters, yn de boppeste skyldhoeken mei in elzeblêd fan sinopel; en in skylfoet skeake fan sulver en sabel fan fiif rigen fan sân balken''. It wapen is basearre op de namme fan it doarp. De skyldfoet ferwiist nei it fean (lykas eartiids yn de eardere wapens fan de feanpolders). De stins stiet foar de bekende Skierstins. De elzeblêden stean foar de Fryske Wâlden yn dit diel fan [[Eastergoa]] yn de oergong nei feangebieten oan de noardkant fan it doarp. Foar it oantal fan twa is keazen, omt Feanwâlden gearstald is út de eardere doarpkes Eslawâld en Johanneswâld. It gehiel yn de kleuren fan it gemeentewapen. == Mienskip == It doarpshûs hjit 'De Mienskip'. It multyfunksjoneel sintrum yn Feanwâlden wie in stapke tichterby kaam troch de oankeap fan de âlde drogisterij yn de Haadstrjitte. Der wurdt al jierren neitocht oer de bou fan in multyfunksjoneel sintrum, mar yn 2022 is dat noch jimmeroan sa.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/1153201/eigen-dorpshuis-feanwalden-verder-weg-dan-ooit-we-zijn-terug-bij-af Omrop Fryslân, 9 juny 2022]</ref> It doarpskrantsje Doarpskompas fan de Feriening Doarpsbelangen wurdt yn eigen behear fersoarge en besoarge yn Feanwâlden, Feanwâldsterwâl, [[Bûtefjild]] en Kûkherne. === Tsjerken === Feanwâlden hat yn 2009 fjouwer tsjerkegenoatskippen ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], [[Menisten]], [[Kristlik grifformearde Tsjerken|Kristlik Grifformearden]] en [[Als grifformearde Gemeenten yn Nederlân|Ald Grifformearden]]) en fiif tsjerkegebouwen. ==== [[Jehannestsjerke (Feanwâlden)|Jehannestsjerke]] ==== [[Ofbyld:Feanwâlden, Jehannestsjerke.jpg|thumb|260px|''Jehannestsjerke'']] Dit tsjerkegebou waard oant foar koart brûkt troch de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|Herfoarme Gemeente]]. Resint is de gemeente oansluten by de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], wêrby't de namme fan de tsjerke feroare is yn Jehannestsjerke. De takomst fan de tsjerke is ûnwis omdat der twa gemeentes yn Feanwâlden oansluten binne by de PKN en dat tsjerkegebou te lyts is foar beide gemeentes. De tsjerke is foltôge yn [[1648]] sa stiet op de toer te lêzen. Der is ek in âlde [[Steatenoersetting|Steatebibel]] út dy tiid. Pas nei hûndert jier krige de gemeente syn eigen [[dûmny]], dêrfoar wie der sprake fan ‘’dielde’’ predikanten mei de omlizzende doarpen. De tsjerke hat in [[sealtektoer]] dy't yn de tsjerke boud is mei dêrop in fergulde [[waarhoanne]]. Opmerklik is dat de drompel ûnder de tagongsdoar fan de tsjerke in Roomske alterstien west hat. De klokken yn de toer binne út [[1715]] en it oerwurk út [[1798]]. In balustrade-oargel kaam klear yn [[1890]] doe't ek de preekstoel restaurearre waard en ferpleatst waard fan de sydkant nei foaren. Der binne ek antike kroanluchters, jûnsmielsulver, doopbekken en tekstbuorden yn de tsjerke. Yn [[1924]] wie der in driigend tekoart fan sitplakken wêrtroch't keazen waard om in ''kreake'' te bouwen. Resintere grutte restauraasjes wienen yn 1971, [[1991]] en 2004-2005. Fan binnen is it ynterieur fan de tsjerke no frij modern en it oarspronklike karakter is dúdliker oan de bûtekant te sjen. [[File:Feanwâlden, pastorij.jpg|thumb|260px|''Pastorij Jehannestsjerke'']] De tsjerke hat ek in [[pastorij]] dy't op inkele tsjientallen meters stiet. Wannear't dy boud is, is ûnbekend, grif om 1780. It gebou hat in grutte tún en wurdt noch altiten brûkt as pastorij. ==== [[Swettetsjerke (Feanwâlden)|Swettetsjerke]] ==== Dit tsjerkegebou waard oant foar koart troch de [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|Grifformearde gemeente]] fan Feanwâlden brûkt. Resint is de gemeente oansluten by de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]] wêrby't de namme feroare is yn Swettetsjerke). De takomst fan dy tsjerke is ûnwis omdat de PKN gemeente fan Feanwâlden twa tsjerkegebouwen hat en dy tsjerke oan restauraasje ta is. It pân waard boud yn [[1871]]. Dêrfoar kamen de grifformearden gear yn [[Burgum]]. De pastorij waard njonken de tsjerke boud en hat dy funksje no noch. It grutter wurden fan de gemeente makket útwreiding fan it pân needsaak; dat waard yn 1922-1923 realisearre. Tagelyk krige it gebou in klokketoer. De lêste renovaasje wie yn 1954. ==== Meniste Tsjerke ==== [[Ofbyld:Overzicht met pastorie - Veenwouden - 20239074 - RCE.jpg|thumb|260px|''Menistetsjerke mei pastorij'']] Op [[10 septimber]] [[1609]] krige [[Michiel Saeckes]] út Feanwâlden in fisioen. Hy krige in soad bekendheid en troch him is nei alle gedachten in [[Menisten|menistegemeente]] yn Feanwâlden ûntstien. Al yn [[1691]] waard melding makke fan in menistegemeente yn Feanwâlden. Dy hie syn skûltsjerke yn [[Feanwâldsterwâl]], yn in gebou dat no omboud is ta wenning. Yn 1865/1866 lieten de dopersken in tsjerke en pastorije sette oan de tsjintwurdige Suderwei, dêr't de tsjerke no noch stiet. Yn [[1895]] kaam der in oargel yn. Yn [[1973]] en [[1997]] hawwe der restauraasjes west. ==== [[Kristlike Grifformearde tsjerke (Feanwâlden)|Kristlik-grifformearde tsjerke]] ==== De [[Kristlik Grifformearde Tsjerken|Kristlik Grifformearde Tsjerke]]gemeente fan Feanwâlden waard grut ûnder lieding fan doarpsgenoat Hindrik Bijlsma. Men tsjerke earst bûten it doarp, mar nei in skoftke kaam men gear yn de kapperssaak fan Bijlsma dêr't gastprekkers ûntfongen waarden. Dy romte waard al rillegau te lyts en neist de wenning fan Bijlsma waard in beskieden tsjerkegebou realisearre (no oan de Boargemaster Faberwei). Dy moast al gau útwreide wurde. De gemeenteleden waarden Bijlianen neamd, nei Hindrik Bijlsma. Yn [[1930]] sluet dy tsjerke fan Feanwâlden him oan by de Kristlik Grifformearde Tsjerke. Mar yn 1954 bruts de tsjerkerie wer mei dat tsjerkegenoatskip. In diel fan de gemeente folge de tsjerkerie, wylst in oar part fan de leauwigen him wer oanslute woe by de Kristlik Grifformearde Tsjerke fan Nederlân. Dy twadde groep kaam gear y it eardere hotel Schoonoord, foar it stasjon oer. Doe't it oantal gemeenteleden him sterk útwreide waard it eardere hotel opkocht en ferboud ta Kristlik Grifformearde Tsjerke mei pastorij. ==== [[Ald Grifformearde tsjerke (Feanwâlden)|Ald-Grifformearde tsjerke]] ==== Yn 1954 wie der in skuorring yn de Kristlik Grifformearde Gemeente fan Feanwâlden. De tsjerkerie en har folgelingen brutsen mei dat Tsjerkegenoatskip en neamden har Kristlik Grifformearde Tsjerke Bûten Ferbân. De tsjerkestjinsten bleaunen yn it Bijlsma tsjerkje oan de Boargemaster Faberwei. Yn [[1962]] sluet de gemeente him oan by it [[Ald Grifformearde Gemeenten yn Nederlân|Ald-Grifformearde Tsjerkegenoatskip]]. Yn de doarpsmûle wurdt it 'de swarte kousetsjerke' neamd. De lytse gemeente telt ûngefear 70 leden. Leden komme út de wide omkriten nei dy tsjerke, mei om't it de ienige tsjerke is yn it noarden fan Nederlân dy't oansluten is by it Ald-Grifformearde Tsjerkegenoatskip. === Skoallen === Yn 2009 hat Feanwâlden twa basisskoallen. De kristlike basisskoalle ''de Frissel'' mei ± 300 learlingen en de iepenbiere basisskoalle ''dr.'Theun de Vriesskoalle'' mei ± 150 learlingen. ==== Iepenbier ûnderwiis ==== [[Ofbyld:Feanwâlden, earder skoalgebou.jpg|thumb|260px|''Earder skoalgebou (1778)'']] It âldste bekende skoalgebou fan Feanwâlden kaam yn [[1778]] klear. It bestie út in skoallokaal en skoalhûs dat grinze oan it tsjerkhôf fan de herfoarme tsjerke. It gebou is resint sloopt wylst it skoalhûs noch bestiet. It hat noch in ynmitsele betinkingsstien. Yn 1892 ferlear de skoalle syn funksje en waard it in wenning. Troch romtegebrek waard yn 1892 in nije skoalle boud oan de Feintensleane. Dêrneist waard it skoalhûs setten. Beide gebouwen ferlearen harren oarspronklike funksje yn [[1954]]. Yn dat jier ferhuze de iepenbiere skoalle fan Feanwâlden nei in nij gebou oan de Johannes Prinsstrjite. Dêr sit de skoalle yn 2010 noch. Sûnt [[1979]] hjit dy skoalle de 'dr. Theun de Vriesskoalle', ferneamd nei [[Theun de Vries]], in ferneamd skriuwer. It âlde gebou oan de Feintensleane waard letter omboud en is noch brûkt as badhûs en gymnastyklokaal. Letter is it noch brûkt as ynloopsintrum, pjutteboartersplak en jeugdsoas. Yn 2009 is it gebou sloopt en it plan is om it op te nimmen yn it winkelsintrum. De eardere skoalmasterswente der njonken waard ein jierren ’60 ôfbrutsen en op it stee stiet no in moadehûs. ==== kristlik ûnderwiis ==== Yn 1869/1870 waard in kristlike skoalle mei in skoalhûs setten oan de Swette. Dat wie ien fan de earste kristlike basisskoallegebouwen fan Fryslân. Dat die tsjinst oant [[1909]], doe't de skoalle ferhuze nei in nij gebou efter de grifformearde tsjerke. Dat pân sluet yn [[1960]] en krige in oare funksje. Yn [[1930]] waard in twadde kristlike skoalle boud oan de Nijewei. De learlingen fan de oare kristlike skoalle kamen der tusken 1958-1960 by. Nei meardere útwreidings waard de skoalle te lyts. Der waard besluten ta it bouwen fan in twadde kristlike skoalle by de Haven. De skoalle oan de Nijewei krige de namme 'it Beaken' en dy oan de Haven ''de Paadwiizer''. Ein jierren '90 binne beide skoallen op it grûngebiet fan lêstneamde fusearre ta 'De Frissel'. Yn it gebou oan de Nijewei sit no in sportskoalle. === Ferienings === * Autocrossteam * Excelsior - brassband * [[Fuotbalferiening Feanwâlden]] * Fûgelwacht Feanwâlden en omkriten * Gymnastsykferiening Feanwâlden * It Kompas - dowen * Kuorbalferiening Feanwâlden * Motorklup * Volleybalferiening S.C. Feanwâlden === Rêsthuzen === [[Ofbyld:Feanwâlden, Hûs Patrimonium.jpg|left|thumb|250px|''Hûs Patrimonium (Villa de Clerq)'']] Yn Feanwâlden hawwe sûnt de jierren '20 ferskate rêsthuzen stien. De earste fersoargingstehuzen fan it doarp binne ûntstien troch de stichting Talma Rustoord. Dy stichting sette him yn foar de âldereinfersoarging. Earst waarden filla's opkocht foar âldereinopfang: Villa de Clerq (yn 1898 boud as wenhûs foar de Amsterdamse bankier [[Pieter de Clerq]]) en Filla Van Kleffens (fan om 1880-1920 in notariswenning). Oan de Stinswei waard yn 1930 in opkocht hearehûs omboud ta rêsthûs Talmahûs, foar it ferplegen fan langduorjende siken en ynfaliden. It gebou baarnde op [[5 febrewaris]] 1958 oan de grûn ta ôf. Twa pasjinten kamen dêrby om. [[Ofbyld:Feanwâlden, Talma Hûs.jpg|thumb|left|250px|''Talma Hûs'']] De bewenners fan de Talma rêstoarden waarden yn 1977 ferhuze nei it nije soarchsintrum Talma Rêstoard (no Talma Hoeve), oan de noardkant fan Feanwâlden. Yn 1967 waard foar demintearjende âlderein in oar rêsthûs iepene: ''Talmahûs''. Fierders stiet der noch it senioarekompleks ''de Swanneblom''. === Winkelsintrum === Sûnt 2006 binne der plannen foar it bouwen fan winkelsintrum ''de Komerk'' yn it sintrum fan Feanwâlden. Yn 2009 is it foar in part klear. It leit yn de bedoeling om alle winkels yn Feanwâlden dêr ûnder te bringen. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 1989 || 1994 || 2000 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1.739 || 1.736 || 1.861 || 2.252 || 2.581 || 3.710 || 3.656 || 4.003 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2005 || 2010 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 3.753 || 3.614 || 3.543 || 3.612 |} === Persoanen === [[Ofbyld:Feanwâlden, Haadstrjitte 2.jpg|thumb|260px|''Haadstrjitte 2'']] * [[Theun de Vries]], skriuwer is hjir hikke en tein. Hy publisearre syn proaza yn it [[Nederlânsk]], mar foar poëzij brûkte er it [[Frysk]]. Der is wol proaza fan him yn Frysk oerset. De roman ''Stiefmoeder aarde''/Stiefmem ierde is troch [[Jan de Jong]], [[Snits]], yn it Frysk oerset. * [[Douwe Kootstra]], skriuwer. * [[Bertus Mulder]], steatelid en deputearre fan Fryslân (PvdA). * [[Bert Looper]], direkteur [[Tresoar]]. * [[Arie Aalberts]], politikus. * [[Elske de Walle]], sjongster, hikke en tein yn Feanwâlden. * [[Femke de Walle]], presintatrise, hikke en tein yn Feanwâlden. * [[Theun Plantinga]], akteur en sjonger, berne yn Feanwâlden. * [[Durk van der Ploeg]], skriuwer. * [[Mindert Bokma de Boer]], suvelpionier * [[Pieter de Clerq]], bankier, wenne hjir. * [[Thijs Feenstra (politikus)|Thijs Feenstra]], politikus. * [[Trijntje Jansma-Boskma]], âldste Nederlanner, wenne yn [[Feanwâldsterwâl]]. * [[Willem den Toom (teolooch)|Willem den Toom]], teolooch, wenne hjir. * [[Gerhard Vlieger]], kampioen fierjeppen. * De muzykband [[De Kast]] kaam út Feanwâlden. == Ynfrastruktuer == === Tagongswegen === Iuwenlang wie de wichtichste ferbining fan Feanwâlden it eastlik lizzende kleasterpaad dat no fytspaad is. Yn [[1852]] waard in ferhurde wei fan [[Provinsjale wei 356|Dokkum-Quatrebras]] oanlein. Ek Feanwâlden waard dêryn opnomd wêrnei't de Haadstrjitte en it Eastein ferhurde waarden. De tsjintwurdige Stinswei en de Suderwei binne yn dy tiid oanlein. Pas yn [[1971]] kaam de rûnwei ree, dy't de sterk tanimmende ferkearsdrokte troch it sintrum fan it doarp ûntlêste moast. Yn 2014 waard in begjin makke mei de oanlis fan de [[Sintrale As]]. Dy waard oanlein om de berikberens fan it noarden fan Fryslân te fergrutsjen. Dy snelwei rint by Feanwâlden lâns en foarmet sa in twadde ringwei, dy't net fier fan de besteande rûnwei te lizzen komme sil. === Iepenbier ferfier === ==== Bustsjinst ==== Troch Feanwâlden rinne de folgjende buslinen: * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - [[Drachten]] fia Feanwâlden * '''Line 62:''' [[Bûtenpost]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Kollum]] en Feanwâlden * '''Line 356:''' Dokkum - Drachten fia Feanwâlden De buslinen troch Feanwâlden wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. ==== Treinferbining ==== Feanwâlden hat in [[Stasjon Feanwâlden|stasjon]] oan it spoar tusken Ljouwert en [[Grins (stêd)|Grins]]. De treinferbining dy't troch Feanwâlden rint wurdt fersoarge troch [[Arriva]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Feanwâlden]]. * De [[Lysterstrjitte (Feanwâlden)|Lysterstrjitte]] yn Feanwâlden kaam yn jannewaris [[2005]] folop yn it nijs troch in buorre-ynsidint. == Gebouwen == * Midden yn it doarp stiet de ienige oerbleaune stiennen ferdigeningstoer yn Fryslân: de [[Skierstins (Feanwâlden)|Skierstins]] út 1300. * De [[Jehannestsjerke (Feanwâlden)|eardere Herfoarme Tsjerke]] fan 1648. == Sjoch ek == *[[Fryske doarpen]] {{Boarnen|boarnefernijing= [[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissypedy|>]]]] * [http://www.veenwouden.net/ Webstee Feanwâlden]. * [http://www.schierstins.nl/ Webstee fan de Skierstins]. * [http://www.crwflags.com/fotw/flags/nl-fr_vw.html Flags of the World oer de doarpsflage fan Feanwâlden] {{noat|Ingelsk}} * [http://www.ngw.nl/f/feanwald.htm Oer it Doarpswapen]. * [http://webdisk.planet.nl/hoogh280/publiek/album/Butenfjild%20feanwalden/index.html Foto's fan it Bûtenfjild by Feanwâlden]. * [http://www.historischekerken.nl/Friesland/Veenwouden.html De herfoarme tsjerke fan Feanwâlden]. * [http://www.kerkpleinveenwouden.nl/kerkplein/index.htm Webside oer de tsjerken yn Feanwâlden] * [http://www.meiveenwouden.nl/ Doarpsferiening Feanwâlden] -------------- * {{Aut|Uilke J. De Vries en Douwe Kootstra}} - ''Ald Feanwâlden en De Wâl'', (1984); * {{Aut|Harm Woelinga en Maaike Veenstra-Haaksma}} - ''350 jaar Hervormde Kerk Veenwouden 1648-1998'', (1998); * {{Aut|Doarpsbelang Feanwâlden e.o.}} - ''Skiednis fan Feanwâlden, de Wâl en Kûkherne'', (2002); * ''Gemeentegids Dantumadiel 2008-2009'' (2008) {{reflist}} ---- {{Commonscat|Feanwâlden}} }} {{Nijsgjirrige side}} {{Dantumadiel}} [[Kategory:Feanwâlden| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dantumadiel]] e743brcfip8n0fowmxd1g1s1tkfi7ki 0 3333 1240055 1185257 2026-09-07T15:38:38Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240055 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Ferwert, Sint-Martinustsjerke mei it Frijhôf.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''It Frijhôf'' | wapen = [[Ofbyld:Ferwert vlag.svg|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Fertwert wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ferwert}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 18,22 km², wêrfan: <br> - lân: 18,16 km² <br> - wetter: 0,07 km² </br> | befolkingstichtens = 98 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_20_18.4_N_5_49_27.1_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 20' N 5° 49' E}} | webside = [https://www.ferwertonline.nl/dbfh7 Doarpsbelang Ferwert-Hegebeintum] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 18.4 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 49 | lon_sec = 27.1 | lon_dir = E }} '''Ferwert''' is in doarp oan de [[Waadsee]] yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]]. Ferwert leit noardeastlik fan [[Marrum]], súdlik fan de [[Waadsee]], súdwestlik fan [[Blije]], eastlik fan [[Hegebeintum]] en noardwestlik fan [[Ginnum]]. De buorskip [[De Ryp (buorskip)|De Ryp]] heart ek by Ferwert. Op 1 jannewaris 2023 hie Ferwert 1.815 ynwenners. == Geografy == Ferwert leit yn it westlike diel fan de gemeente oan de Provinsjale dyk [[N357]] fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei [[Holwert]], dy't it doarp ferbynt mei [[Marrum]] en [[Hallum]] nei it súdwesten en [[Blije]] nei it noardeasten. Eastlik fan Ferwert leit likernôch in kilometer fierder it terpdoarp [[Hegebeintum]], dêr't it oer de [[Ferwerter Feart]] mei ferbûn is. Oan de westkant ferbynt de [[Burmaniafeart]] it doarp mei [[Foswert]]. Beide fearten jouwe súdliker ferbining mei de [[Dokkumer Ie]]. Ferwert leit oan it [[Fryske Kustpaad]]. Fan [[1901]] oant [[1936]] lei it doarp oan it [[Dokkumer Lokaeltsje]]. == Skiednis == [[Ofbyld:2023 Ferwert, de lokaasje fan it eardere kleaster Foswert (of Betanië).jpg|thumb|left|260px|''Lokaasje fan it eardere kleaster Foswert'']] Ferwert ûntstie foar it begjin fan de jiertelling. It doarp leit op in [[kwelderwâl]] dêr't ek Hallum, Marrum en Blije op lizze. It is in [[terp]]doarp, mei in terp dy't heech genôch wie om de see te sjen, mar om 1900 hinne is oan de noardwest kant it grutste part fan de terp ôfgroeven. Súdlik fan it doarp lei oant de [[reformaasje]] it oan [[Jehannes de Doper]] wijde [[Benediktinen|benediktynske]] [[dûbelkleaster]] Foswert (ek Betanië). Neffens in oerlevering waard it kleaster yn 860 op [[It Amelân]] stifte en ferhûze it kleaster fanwegen de ynfallen fan [[Wytsings]] yn 1109 nei Ferwert. Foswert waard yn 1580 plondere en yn 'e brân stutsen; de grûn waard troch de oerheid yn beslach nommen en letter ferkocht. Op de lokaasje steane tsjintwurdich twa pleatsen, dêr't ien fan in ryksmonumint is. Njonken fynsten betinke allinne de grêften om it kleasterterrein, strjitnammen en de namme fan in wensoarchsintrum it eartiidske kleaster.<ref>Noordelijk Oostergo. Ferwerderadeel (1981) - Herma M. van den Berg</ref> Yn [[1999]] waard de doarpsnamme offisjeel Frysktalich. Sûnt [[2019]] leit Ferwert yn de gemeente Noardeast-Fryslân, dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Ferwerderadiel]]. Ferwert hat altyd [[haadplak]] west fan Ferwerderadiel. == Gebouwen == ;States [[Ofbyld:Ferwert Cammingha State 18e.jpg|thumb|250px|left|''Camminghastate'']] By Ferwert stie oant [[1500]] hinne de [[Tsjallingastate (Ferwert)|Tsjallingastate]] en oant it begjin fan de [[19e iuw]] de [[Camminghastate (Ferwert)|Camminghastate]], dêr't it [[Cammingha Hôf]] noch fan oer is. Fierders hawwe op it doarpsgebiet de states [[Deniastate]], [[Gerbrandastate]], [[Herjuwsmastate|Juwsmastate]] en [[Meekmastate]] stien. Fan Sminiastate binne noch twa pleatsen oer. ;Tsjerke {{Apart|Sint-Martinustsjerke (Ferwert)}} [[Ofbyld:2023 Ferwert, Sint-Martinustsjerke.jpg|thumb|260px|''Sint-Martinustsjerke'']] De foarse Sint-Martinustsjerke is in tsjerke út [[1421]]. Yn de toer hingje trije klokken út 1383, 1426 en 1457. De klok út [[1383]] hat mooglik fan de tsjerke fan it eardere [[Easterbeintum]] west. Yn de jierren 1930 waarden in tal feroarings útfierd dy't de toer in hiel oar uterlik joegen. Sûnt 12 febrewaris [[2007]] is de tsjerketoer troch in yngreven restauraasje yn de steat fan foar dy tiid werombrocht. Ek binne in oantal jierren lyn de klokken laske en ophongen oan oare liedassen. Op de súdmuorre fan de tsjerke sit in sânstiennen sinnewizer út 1640, dy't yn 1704 fernijd waard. ;Oars Súdlik fan it doarp stiet in lytse [[Wynmotor Ferwert|Amerikaanske wynmotor]]. == Mienskip == Ferwert dielt sûnt 1953 it ferieningslibben mei it oanbuorjende Hegebeintum. De beide doarpen hawwe ek in mienskiplike feriening fan Doarpsbelang. Foar de jongerein is der sûnt freed [[21 jannewaris]] 2000 soas de Yntro.<ref>[https://www.ferwertonline.nl/informatie/verenigingen/overig/jeugdsoos-de-intro Ferwert-online, oproppen 2 maart 2023]</ref> Ferwerters wurde ek wol útmakke foar skierroeken.<ref>List Fryske skelnammen 1982, AFUK</ref> === Beskerme doarpsgesicht === In diel fan Ferwert is hjoed-de-dei [[beskerme doarpsgesicht]]. === Tsjerken === [[Ofbyld:2023 Ferwert, Liudgertsjerke (protestantske tsjerke).jpg|thumb|260px|''Liudgertsjerke'']] * Sint-Martinustsjerke ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]] Ferwert) ([https://www.pknferwert.nl/ webstee]) * Liudgertsjerke (PKN Ferwert) === Skoallen === It doarp hat twa basisskoallen: * Iepenbiere basisskoalle Op 'e Trije ([https://www.opetrije.nl/ webstee]) * Kristlike basisskoalle Op Streek ([https://opstreek.nl/ webstee]) De lokaasje fan it Dockingakolleezje foar fuortset ûnderwiis is sûnt 2019/2020 sletten.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/878064/vestiging-dockinga-college-in-ferwert-gaat-dicht Omrop Fryslân, 3 april 2019]</ref> [[Ofbyld:2023 Ferwert, kafee 't Hoekje.jpg|thumb|260px|''Kafee 't Hoekje'']] === Ferienings === {| |valign=top| * Badmintonclub Ferwert * Brassband [[Excelsior Ferwert]] ([http://www.excelsiorferwert.nl/ webstee]) * Dartklub Heechfinne * EHBO feriening Ferwert e.o. * Fûgelferiening De Nachtegaal ([https://www.denachtegaalf03.nl/ webstee]) * [[Fuotbalferiening Wardy]] |valign=top| * Gymnastykferiening [[SVKV]] * Iisklub Ferwert/Hegebeintum * Keatsferiening Foswert * Kuorbalklub Ferwert * Lawn Tennis Club Ferwerderadiel * Toanielferiening Ferwert ([https://okktoneelferwert.nl/ webstee]) |} [[Ofbyld:2023 Ferwert, it gritenijhûs fan de eardere gemeente Ferwerderadiel (1840).jpg|thumb|260px|''It eardere gritenijhûs fan de gemeente Ferwerderadiel (1840)'']] [[Ofbyld:2023 Ferwert, Haadstrjitte - Havenstrjitte.jpg|thumb|260px|''Haadstrjitte'']] === Berne === {| |valign=top| * [[Antonius Petri]] (1620-1672), dûmny * [[Idzert fan Burmania (1655-1708)|Idzert fan Burmania]] (1655-1708), grytman * [[Pieter Boeles (1795-1875)|Pieter Boeles]] (1795-1875), taalkundige en dûmny * [[Gerardus Heymans]], (1857-1930), filosoof, logikus en psycholooch * [[Trinus Riemersma]] (1938-2011), Fryske skriuwer |valign=top| * [[Eeltsje Boates Folkertsma]] (1893-1968), Fryske foarman. * [[Romke Kalma]] (1921-2007), konsert-, opera en oratoariumsjonger. * [[Oene Spoelstra]] (1944), Frysk skriuwer en ûnderwizer. * [[Hans Jouta]] (1966), byldhouwer. * [[Maria Sterk]] (1979), Fryske maratonrydster |} === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1830 || 1848 || 1913 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1971 || 1973 || 1999 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1429 || 1463 || 1699 || 1965 || 2023 || 1892 || 1837 || 1898 || 2008 ||1824 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2002 || 2004 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1874 || 1915 || 1796 || 1781 |} == Ynfrastruktuer == === Provinsjale Wei === Troch Ferwert rint de [[Provinsjale wei 357|N357]]. === Bustsjinst === Troch Ferwert rinne de folgjende buslinen: * '''Line 60:''' [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Ternaard]] en [[Stiens]] * '''Line 66:''' [[Holwert]] - Ljouwert De buslinen troch Ferwert wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. == Strjitten == Alle [[strjitten yn Ferwert]]. == Ofbylden ryksmonuminten == <gallery> Ofbyld:Terp Keekmaloane Ferwerd.jpg|''Terp Keekmaloane'' Ofbyld:Marrumerweg3 Ferwerd.jpg|''Marrumerwei 3 (1870)'' Ofbyld:Hoofdstraat33 Ferwerd.jpg|''Haadstrjitte 33'' Ofbyld:2023 Ferwert, Tsjerkepaad 4 (kosterij).jpg|''Tsjerkepaad'' </gallery> == Byldzjende keunst == <gallery> Ofbyld:Vrouwenfiguur Hans Jouta Ferwerd.jpg|''Frouljusfiguer'' ( [[Hans Jouta]] ) Ofbyld:Monumint fan e tiid Hans Jouta Ferwerd.jpg|''Monumint fan de tiid (Hans Jouta) Ofbyld:Zonder titel Frans Ram Ferwerd.jpg|''Sûnder titel'' ([[Frans Ram]]) Ofbyld:Indiemonument Ferwerd.jpg|''Ynjemonumint Ferwert'' </gallery> <gallery> Ofbyld:As it nedich is Jan van Luijn Ferwerd.jpg|''As it nedich is'' ([[Fersetsmonumint Ferwert|oarlochsmonumint]], Jan van Luijn) Ofbyld:De Wardiaan Hans Jouta Ferwerd.jpg|''De Wardiaan (Hans Jouta) Ofbyld:De kringloop van het leven Frans Ram Ferwerd.jpg|''De omrin fan it libben'' (Frans Ram) Ofbyld:Gemme van Burmania Hans Jouta Ferwerd.jpg|''Gemme fan Burmania'' (Hans Jouta) </gallery> == Sjoch ek == * [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]] * [[Fryske doarpen]]. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Ferwert}} }} {{Koördinaten|53_20_16_N_5_49_29_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 20' NB, 5° 49' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Ferwert| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Ferwerderadiel]] o1tgv0k2xz5d83bx94lenrvx49db29g 0 3459 1240140 1230676 2026-09-08T10:44:48Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten yn Driezum */ 1240140 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Driezum, Rinsmastate.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Rinsmastate'' | wapen = [[Ofbyld:Vlag Driesum.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Driezum wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Driezum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 8,49 km², wêrfan: <br> - lân: 8,22 km² <br> - wetter: 0,28 km² | befolkingstichtens = 113 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Dantumadeel.svg|border|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_17_45_N_6_2_44_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 17' N 6° 2' E}} | webside = [http://www.driesum.info Webstee Fer. foar Doarpsbelangen Driezum] | ôfbylding2 = Map NL Dantumadiel Driezum.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet Driezum (grien) yn 'e gemeente Dantumadiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 17 | lat_sec = 45 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 2 | lon_sec = 44 | lon_dir = E }} '''Driezum''' is in doarp dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] leit. Driezum leit noardlik fan [[De Westereen|De Westerein]], eastlik fan [[Wâlterswâld]], westlik fan [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]] en besúdeasten [[Dokkum]]. Driezum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Driezum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan Wâlterswâld leit rûn de Van Sytzamawei. It buorskip [[Eastwâld]] heart ek by Driezum. == Skiednis == Driezum hat altyd yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] lein. === Terp === It âldste part fan Driezum leit in lytse twa kilometer oan de noardkant fan Driezum, dêr't de [[Driezumer terp]] leit. De terp is yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] ôfgroeven. Op de terp stie de [[Canterstate]], dy't yn de 19e iuw ôfbrutsen is. De state waard foar it earst neamd yn it "[[Register van den Aanbreng]]" út 1511 en is ferneamd nei de grutgrûnbesitster Renscke Jacobs Canter. Dochter Anna Canter, de lettere eigenaresse, troude mei de skepen Jacob Adams, dy't yn it stedsbestjoer fan Ljouwert siet. Hy liet him ek Canter neame. De state bleau lang yn it besit fan de famylje. Om't der yn 1847 in te leech bod útbrocht waard op de state, besleat de eigener Petrus Jacobus van Knijff de state yn 1855 ôf te brekken. By graafwurk oan in sleat by de terp binne yn [[1895]] in soad Romeinske munten fûn. === It streekdoarp === It streekdoarp sels is yn de midsiuwen lâns in ûntginningsas de hjoeddeiske, Efterwei/fan Sytzamawei, fierder yn kultuer brocht. Heaks op de as waarden lange sletten groeven. Op it plak fan it earste houten tsjerkje ûntstie letter de earste buorren. Yn de Midsiuwen stienen der wol fiif stinzen: Canter State, Halbada State, [[Ophuystra State]], Jarichsma State en Rinsma State. Fan Driezum rûn de [[Driezumer Feart]] nei de [[Driezumer Mar]]. Fan de mar rûn de [[Driezumer Ryd]] de Driezumer terp bylâns fierder nei it noarden, en kaam troch de [[Driezumer Syl]] út yn it [[Dokkumer Djip]]. === Agrarysk === Yn it agraryske doarp waard eartiids [[sûkerei]], mar ek woartel ferboud. Driezum waard dêrom ek wol de'' Woartelstêd'' neamd. === Rinsmastate === Oan de eastkant fan Driezum leit it buorskip [[Eastwâld]]. Tusken Driezum en Eastwâld leit [[Rinsmastate]], fan âlds in aadlike state dêr't oant [[1931]] de baronnen Van Sytsema wennen. Guon fan harren wiene boargemaster fan Dantumadiel. [[Douwe Jan Vincent van Sytzama]] is de bekendste fan dat aadlike skaai. Hy wie de earste boargemaster fan Dantumadiel, lid fan de Fryske Steaten en keamerhear fan Willem III. Yn [[1942]] waard Rinsmastate in hûs foar de âlderein, mar yn [[1944]] waard de state troch bommen rekke en it haadgebou baarnde út. De weropbou folge nei de oarloch yn deselde foarm, mar sûnder de eardere bepleistering. Ek it wetterskip hat letter noch in skoftke yn de state sitten. Fan [[1971]] oant [[1999]] wie de state it gemeentehûs fan Dantumadiel. Dêrnei kocht DSB-eigner [[Dirk Scheringa]] Rinsmastate, dy't de state yn âlde styl werom restaurearre. Ek de tún is doe wer neffens it âlde ûntwerp fan [[Lucas Pieters Roodbaard]] ynrjochte.<ref>[https://driezum.info/nieuws/38/Hernieuwd-Rinsmapark-klaar-voor-romantiek.html Driezum Nijs, 19 juny 2006]</ref> Nei it faillissemint fan Scheringa waard de state ferkocht oan in Rus.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/nieuws/295602-rinsma-state-verkocht-aan-rus Omrop Fryslân, 3 oktoer 2013]</ref> Om Rinsmastate hinne leit in park, better bekend as de [[Driezumer bosk]].<br> Efter Rinsmastate is yn [[1972]] it baggerdepot [[Petsleat]]/[[Swemmer]] oanlein. Dat baggerdepot is yn [[1985]] omfoarme ta rekreaasje- en natoerterrein "Rinsma pôlle". === Skoalhûs === [[Ofbyld:Skoalhûs, Tsjerkestrjitte 2, Driezum.jpg|thumb|260px|''Skoalhûs út 1787'']] Oan de Tsjerkestrjitte 2 stiet in skoalhûs út 1787. It gebou hat in sealdak tusken topgevels. Boppe de yngong is in klokgevel boud mei de stiftingsstien en it jiertal fan de bou. Yn de rjochter keamer sit in ienfâldige betimmering en in 18e-iuwske doar. It Skoalhûs is in [[ryksmonumint]].<ref>[http://www.kich.nl/kich2010/rapport.jsp?id_qualifier=ODB:Rijksmonumentnr&id=11682 Rykstsjinst foar it Kultureel Erfgoed]</ref> == Mienskip == Mei [[Wâlterswâld]] hat Driezum in doarpskrante. == Tsjerke == [[Ofbyld:Driesum, herfoarme tsjerke.jpg|thumb|260px|''Herfoarme tsjerke'']] {{Apart|Herfoarme tsjerke (Driezum)}} De herfoarme tsjerke oan de Sytzamawei yn Driezum is de tsjerke fan de herfoarme PKN-gemeente. === Ferienings === Ien kear yn 't jier, sa ein augustus wurdt de Kennedymars fan Driezum nei Wâlterswâld organisearre. It giet der om, binnen 20 oeren 80 km. te rinnen. In oar evenemint is de hyndertriatlon Driezum-Wâlterswâld. *[[Fuotbalferiening VIOD]] *De Fleanende Pylken - darts *Onvoorspelbaar - biljerten *Utdagers - biljerten *Lyts Begjin - keatsen *Excelsior - muzyk *Jubilate deo - sjongen *De Wâldtsjers - folleybal *Fûgelwacht Driezum-Wâlterswâld *Redsum - gymnastyk *Ut 'e Sleur - feest *It Plûmke - badminton === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1850 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 450 || 1.004 || 1.057 || 944 || 873 || 861 || 1.000 || 970 || 935 |} === Berne yn Driezum === * [[Willem Buma]] of Bonninga, ien fan de ûndertekeners fan it [[Ferbûn fan Eallju]]. * in [[Geertruida]], dy't troch [[Freark fan Hallum|Fredericus]], de earste abt fan [[Mariëngaarde]], oansteld waard as opsichter foar oare kleasters. * [[Maurits Pico Diederik fan Sytzama]] (1789-1848) politikus en bestjoerder * [[Jannes van der Wal]] ([[12 novimber]] [[1956]]) - [[Damjen|dammer]] (†&nbsp;[[1996]]). == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === By Driezum rint de [[Provinsjale wei 910|N910]]. === Bustsjinst === Troch Driezum rinne de folgjende buslinen: * '''Line 61:''' [[Damwâld]] - [[Bûtenpost]] * '''Line 151:''' [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia Driezum De buslinen troch Driezum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:Driesum kruising.JPG|thumb|260px|''T-splitsing Van Sytzamawei/Achterwei/H.G. van der Veenstrjitte'']] [[File:Driezum, Achterwei.jpg|thumb|260px|''Achterwei'']] === Strjitten === * ''Brakkenspaad'' - * ''Achterwei'' - * ''Canterstrjitte'' - [[Canterstate]] * ''De Steech'' - * ''Driezumerterp'' - [[Driezumerterp]] * ''Eastwâld'' - [[Eastwâld]] * ''Foarwei'' - * ''Freulestrjitte'' - dizze ‘freule' wie de lêste telch fan de Van Sytzama's dy't [[Rinsmastate]] as bûtenferbliuw brûkte. * ''Headollewei'' - * ''H.G. van der Veenstrjitte'' - Fryske skriuwer [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] * ''Kolkensloane'' - * ''Leiensingel'' - Dizze sydwei fan [[Eastwâld]] mei dan in eintsje fan de aadlike [[Rinsmastate]] ôflizze, it heart wol by it lângoed. It leantsje is grif oanlein om [[1863]] en waard ûnder mear brûkt om efter de state te kommne. De namme Leiensingel waard pas op 27 febrewaris [[1990]] troch de gemeenteried fêststeld en ferwiist nei it gebiet efter it park dat oantsjutten waard mei De Leien. * ''Master Hofstrastrjitte'' - * ''Nijewei'' - * ''Ophuystrawei'' - [[Ophuystra]] * ''Sape Meijerstrjitte'' - [[Sape Meijer]] * ''Singel'' - * ''Terpwei'' - * ''Trekwei'' - bylâns de [[Strobosser Trekfeart]] * ''Tsjerkestrjitte'' - * ''Van Zytsamawei '' - [[Douwe Jan Vincent van Sytzama]] * ''Wâlddyk'' - == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == * [http://www.driesum.info Webstee fan Driezum] * [http://www.ngw.nl/d/driesum.htm Oer it doarpswapen] * [http://www.historischekerken.nl/Friesland/Driesum.html Herfoarme tsjerke] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Driesum|Driezum}} }} {{Dantumadiel}} [[Kategory:Driezum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dantumadiel]] t0u7fw7bcaz97f552e58vw7kjuxbgh7 0 3889 1240126 1224587 2026-09-08T09:44:54Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240126 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Nes | ôfbylding = 2023 Nes, Keatsbuorren.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Keatsbuorren'' | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Nes-Dongeradiel.gif|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Nes (Noardeast-Fryslân) wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nes (Noardeast-Fryslân)}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 7,52 km², wêrfan <br> lân: 7,48 km² <br> wetter: 0,04 km² </br> | befolkingstichtens = 49,5 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_22_21_N_6_5_19_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 22' N 6° 5' E}} | webside = [https://www.nes-nof.nl/ nes-nof.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 22 | lat_sec = 21 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 5 | lon_sec = 19 | lon_dir = E }} '''Nes''' is in [[doarp]] yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. Nes leit noardlik fan [[Easternijtsjerk]], eastlik fan [[Wierum]], westlik fan [[Moddergat]] en besuden de [[Waadsee]]. Nes hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nes (Noardeast-Fryslân)}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan it [[doarp]] leit benammen om de [[Jehannestsjerke (Nes)|tsjerke]] op de [[terp]] fan Nes. De [[buorskip]] [[Wie]] heart by Nes. Earder hearde de buorskip [[Nesser Grou]] ek by Nes mar dy buorskip bestiet net mear. == Skiednis == In [[Nes (lânfoarm)|nes]] is in útstekkende lânpunt, en is besibbe oan it wurd '[[noas]]'. Nes sil dus op in útstekkende lânpunt lein hawwe. It wurdt foar it earst neamd yn [[1369]] as Nesse. Yn [[1453]] wurdt in Pijbe ter Nesma neamd, yn [[1466]] wurdt it skreaun as Nees. Yn [[1511]] en oare [[16e iuw|16e-iuw]]ske kaarten komt de namme Nes(s) foar. De buorskip Nesser Grou is dan in ûnderdiel fan it doarp. [[Ofbyld:2023 Nes, Jehannestsjerke (4).jpg|thumb|left|''Jehannestsjerke'']] It gebiet is yn de [[12e iuw]] bedike, en de âldste bewenningsresten fûn yn de omkriten fan Nes binne ek fan dy tiid. De markante bakstiennen tsjerke fan it doarp is boud yn de [[13e iuw]]. Nei de [[reformaasje]] foarme Nes mei it oanbuorjende [[Wierum]] ien herfoarme gemeente. Yn [[1639]] wurdt der foar it earst sprutsen fan in [[nôtmûne]] yn Nes. Yn [[1734]] waaide dy [[standertmûne]] om en waard er ferfongen troch in [[Achtkantmole|achtkante mûne]] mei omrin, dy't yn [[1891]] ôfbaarnde. De nije mûne fan [[1897]] hat tsjinne oant [[1945]], de stiennen ûnderbou is sloopt ein jierren 1970. <ref>Keune, Molens s. 46-50. Wijnja, Windmolens, Nes</ref> Súdwestlik fan it doarp leit de beskerme terp Wie. Neffens de [[Schotanuskaart]] leinen dêr trije stimhawwende pleatsen. [[Wopke Eekhoff]] neamt ien dêrfan Wat State.<ref>{{aut|Herma M. van den Berg}}, Noordelijk Oostergo/De Dongeradelen, Nes. Steatsútjouwerij, [[De Haach]] 1983</ref>[[Ofbyld:2023 Nes, pleats Wierumerwei 3.jpg|thumb|260px|''Pleats oan de Wierumerwei'']] Sûnt [[2019]] leit Nes yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[West-Dongeradiel]]. == Mienskip == Doarpsferiening Nes hat har gearkomsten yn doarpshûs De Nespel en de doarpskrante hjit NesNijs. Der is in aktiviteitekommisje, in Grienkommisje, in Keatskommisje en in jeugdhonk 'Us Paleis'. Foar mear ynformaasje sjoch op de ynternetside http://www.nesdongeradeel.nl/ === Tsjerke === * Protestantske gemeente Nes-Wierum ([https://www.pgneswierum.nl/ webstee]) === Skoalle === 'De Tarissing' wie de protestantsk-kristlike basisskoalle fan Nes, dy't yn 2006 sletten waard. Bern fan Nes geane tsintwurdich nei it oanbuorjende [[Easternijtsjerk]] nei skoalle. === Ferienings === * Biljertferiening 'De Koarte Keu' * Darts Nes * Gymnastykklup 'Warber Bliuwe' * Klaverjasklub * Motorklup de Waadriders * Muzykferiening Soli Deo Gloria (SDG) === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 || 2014 || 2015 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1275* || 1219* || 622 || 605 || 572 || 450 || 360 || 361 || 370 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2016 || 2017 || 2018 || 2019 || 2020 || 2021 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 375 || 375 || 375 || 385 || 365 || 390 || 370 |} * <small>Mei de befolking fan [[Moddergat]].</small> === Bustsjinst === De busline troch Nes wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. De folgjende line rydt troch Nes: * '''Line 52 Dokkum - Peazens:''' [[Dokkum]] - [[Wetsens]] - [[Easternijtsjerk]] - [[Ljussens]] - [[Peazens (plak)|Peazens]] - [[Moddergat]] - ''Buorren'' - [[Wierum]] - Easternijtsjerk - Nijewier - Wetsens - Dokkum == Berne == [[Ofbyld:2023 Nes, monumint foar Nynke fan Hichtum (1).jpg|thumb|260px|''Byld fan Nynke fan Hichtum makke troch [[Hans Jouta]]. '']] * [[Nynke fan Hichtum]] (1860-1939), [[De tsien fan Martens Afke]], de earste frou fan [[Pieter Jelles Troelstra]] * [[Krine Boelens]] (1914-1995), ûnderwizer * [[Ids de Beer]] (1916-1945), fersetman * [[Pieter Soepboer]] (1920-1998), politikus en boargemaster * [[Jan de Graaf (CDA)|Jan de Graaf]] (1944), CDA-politikus * [[Harke Bremer]] (1955-), oersetter === Keunstners === Yn de eardere iepenbiere skoalle eksposearje wikseljende keunstners harren wurk ûnder de namme Gang. Dielnimmers wienen ûnder oare: * [[Gerrit Breteler]], sjonger en keunstskilder * [[Ineke Ekkers]] * [[Wouter Koek van Egmond]], byldhouwer en dichter út Nes * [[Gerrit Offringa]] * [[Jo Rispens]] (* Ulrum) * [[Johanna Schuurman]] * [[Wigle Engelsma]] (Koudum) * [[Sieta Jellema]] (Ljouwert) * [[Thea Hoek]] (Kollum) == Ferskaat == * De tulpen yn de flagge ferwize nei de tulpen dy't earder maitiids de lannen om it doarp kleurden. * De pleatsen yn en by Nes hawwe [[ûleboerd|ûlebuorden]] mei seehynderkes ynstee fan swannen. === Nesser ûlebuorden mei seehynderkes === <gallery perrow=6 widths="120px" heights="120px"> 2023 Nes (ûleboerd mei seehynderkes) - 1.jpg| 2023 Nes (ûleboerd mei seehynderkes) - 2.jpg| 2023 Nes (ûleboerd mei seehynderkes) - 3.jpg| </gallery> == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Nes rint de folgjende busline: * '''Line 52:''' [[Dokkum]] - [[Peazens (plak)|Peazens]] De busline troch Nes wurdt fesoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:2023 Nes, Haadstrjitte.jpg|thumb|260px|''Haadstrjitte'']] [[Ofbyld:2023 Nes, De Kamp.jpg|thumb|260px|''De Kamp'']] === Strjitten === {| |valign=top| * ''Achterwei'' * ''Ids de Beerstrjitte''- [[Ids de Beer]] * ''De Kamp'' * ''De Kop'' * ''Dyksterwei'' * ''Foarstrjitte'' * ''Haadstrjitte'' * ''Keatsbuorren'' * * ''Meinsmawei'' * ''Molebuert'' |valign=top| * ''Molewei'' * ''Nijewei'' * ''Noarderwei'' * ''Nykerksterwei'' * ''Nynke van Hichtumstrjitte'' - skriuwster [[Nynke van Hichtum]] * ''Sybespaad'' * ''Wierumerwei'' - nei it doarp [[Wierum]] * ''Wiesterwei'' * ''Wâldwei'' |} :(*) Yn it ferline waard de Keatsbuorren ek Middelbuorren en Doarpsstrjitte neamd. Yn it boek ''Nes in doarp yn 'e Dongeradielen'' fan [[Krine Boelens]] 1949-1950, en ek yn ''Om Nijtsjerk en Nes hinne'' fan J. Hartmans 1974 waard skreaun oer de keatspartijen dy't hjir spile waarden. Eartiids wie it wizânsje dat it keatsen begûn mei in jiermerke, op snein nei de mis yn de Nessumer Sint-Jehannes de Dopertsjerke. Der waard dan keatst om skiepfleis en oar iten, wêrby't ek in oantal kreammen opsteld stiene yn de Middelbuorren. == Publikaasjes == * {{Aut|Jan de Jager}} "Nes en haar bewoners" {{boarnen|boarnefernijing= * [http://www.friesfotoarchief.nl/Atlantis/?application=tha&database=tha&service=result&templatename=result-template.htm&aantal_per_pagina=10&exactzoeken=off&filter_lege_datums=off&query=&vanaf=0&sessienummer=5f1.17e40&aantal_per_pagina=10&relatienr=0&extra1=&extra2=&Metatag%3AVrijZoeken=Nes+Dongeradeel&Identificatie=&document+type%2C+documenttype=%22Ansichtkaart%22&collectie%2C+omschrijving=%22PBF+Prentbriefkaarten%22&Metatag%3AVervaardiger=&zoekveld_vandatum=vroegst+mogelijke+datering&vandag=&vanmaand=&vanjaar=&zoekveld_totdatum=laatst+mogelijke+datering&totdag=&totmaand=&totjaar=&zoeken.x=0&zoeken.y=0 Foto's fan Nes op Tresoar]. * [http://www.nesdongeradeel.nl Webstee fan Nes (D)]. * [http://www.byldzje.nl/ Webstee Byldzje] * [http://www.byldzje.nl/GalerieGangPagina/galeriegang.htm Galery Gang] <references/> ---- {{Commonscat|Nes (Noardeast-Fryslân)}} }} {{koördinaten|53_23_46_N_6_2_48_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 24' NB, 6° 3' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Nes (Noardeast-Fryslân)| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn West-Dongeradiel]] c0ug1y07eznt4r2jv6lx68x1a0t5y20 0 4025 1240133 1182568 2026-09-08T10:18:53Z Anoniem-NOF 39410 /* Ynfrastruktuer */ 1240133 wikitext text/x-wiki {{Doarpstabel | doarpsnamme = Westergeast | flagge = Westergeast (Noardeast-Fryslân) vlag.svg | wapen = Westergeast wapen.svg | lokaasje = Map NL Kollumerlân Westergeast.png | | gemeentenamme= [[Noardeast-Fryslân]] | teljier = 2022 | ynwennertal = 613 | webstee = [http://www.westergeest.net Webstee Westergeast] }} [[Ofbyld:Hervormde kerk van Westergeest..JPG|thumb|left|De tsjerke fan Westergeast]] '''Westergeast''' (pleatslik ek: De ''Geast'') is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Westergeast leit noardlik fan [[De Trieme]], eastlik fan [[Driezum]] en noardwestlik fan [[Aldwâld]]. Yn [[2022]] hie Westergeast 613 ynwenners. De doarpskearn leit om de Kalkhúswei, Bumawei en Eelke Meinertswei, by de tsjerke fan Westergeast, hinne. De buorskippen [[Beintemahûs (buorskip)|Beintemahûs]], [[Westerbuorren (Noardeast-Fryslân)|Westerbuorren]], [[Weardebuorren]], [[De Bûnte Hûn]] (diel) en [[Keatlingwier]] hearre ek by Westergeast. Earder hearde [[De Trieme]] ek by Westergeast mar dat is sûnt [[1940]] in selsstannich doarp. == Skiednis == It doarp is ûntstien op in sânhichte. It wie sa ek in taflecht as der wer ris in wetterfloed wie. De namme wurdt wol ferklearre as de [[Geast (sân)|geast]], sânhichte, bewesten [[De Wygeast]]. Van der Aa neamt as buorskippen [[Beintemahûs (buorskip)|Beintemahûs]], [[De Trieme]], [[Weardebuorren]], [[Westerbuorren (Kollumerlân)|Westerbuorren]] en [[De Wurden]]. Andrea neam ek noch [[Hanenburch (buorskip)|Hanenburch]], [[Keatlingwier]] [[Sânbulten]] en [[Sweagerfean]]. Alear wie it doarpsgebiet grutter as it no is. De Trieme is selsstannich wurden en earder Sweagerfean en Sânbulten binne no part fan [[Kollumersweach]]. == De tsjerke == {{Apart|Herfoarme tsjerke (Westergeast)}} [[Ofbyld:Tsjerke Westergeast wiki.jpg|thumb|De tsjerke neffens in tekening fan [[Jan Bulthuis]] (1791)]] [[File:Eelke Meinertswei 22, Westergeest.JPG|thumb|Eelke Meinertswei 22]] De tsjerke fan Westergeast is likernôch fan [[1150]]. Der moat earst in [[dowestien]]nen tsjerkje stien hawwe, dêr't lykwols net folle fan werom te finen is. De hjoeddeiske [[Romaanske Bouwurken|romaanske]] tsjerke wie de twadde tsjerke. De [[patroanhillige]] wie [[Martinus fan Toers|Sint Marten]]. De geastliken waarden mei de stimhawwenden oanwiisd troch it kleaster fan [[Dokkum]]. Oarspronklik wie de toer in [[sealtektoer]], mar yn [[1802]] is de toer ferlege en hat er in spits krige. Yn it koar fan de tsjerke binne der noch fragminten fan ferwulfskilderingen. By de restauraasje yn [[1957]] binne dy wer dúdliker makke. Yn de tsjerke stiet in hiel ienfâldige hearebank foar de bewenners fan Beintemahûs. In bysûnderheid binne de beide balken dêr't de beide doarren fan binnenút mei ôfsletten wurde kinne. Ek yn tiden fan gefaar gienen de minsken foar har feiligens de tsjerke yn. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale Wei === By Aldwâld rint de [[Provinsjale wei 910|N910]]. === Strjitten === *''Teijenswei'' - nei skoalmaster Harmen van Teijen dy't yn 1796 [[skoalmaster]] yn Westergeast wie. Hy hat oant 1810 ek [[doarpsrjochter]] west en letter wie er [[fjildwachter]]. Yn 1954 krige de strjitte syn namme. *''Bumawei'' - waard oant 1954 de Achterwei neamd. Pas yn 1925 waard de modderwei befluorre. Oant 1900 stienen der allinnich mar in pear pleatsen oan. De wei is neamd nei de destiids foaroansteande famylje Buma. Der wie ek in pleats nei neamd, de Buma State, no Bumawei 21. *''Trekwei'' - De trekwei fan Dokkum nei [[Strobos]] rint 2,5 km oer grûngebiet fan Westergeast. De [[trekfeart]] foar [[trekskip|trekskûte]]n waard groeven fan 1654-1656, letter kaam der in wei neist te lizzen. *''Kalkhúswei'' - Eartiids stie it Kalkhús lâns de Trekwei, it hús wurdt yn 1758 foar it earst neamd. De brêge waard de Hamstertille neamd. It hús wie earst in opstapplak foar passazjiers fan it beurtskip. De namme Kalkhús komt grif omdat der eartiids skulpen oanfierd waarden dêr't kalk út makke waard yn [[kalkûne]]n. Om 1905 waard de wei ferhurde. De earste namme foar de wei wie [[Lykwei]] om't er oansluet op it Lykpaad oan de oare kant fan de Trekfeart. *''Eelke Meinertswei'' - tusken de Keuningsbrêge en de Bûntehûsbrêge, de ienige wei yn Westergeast dy't foar in part troch it doarp en foar in diel troch it bûtengebiet rint. Foar [[1954]] ek wol ''Foarwei'' neamd. Yn 1954 neamd nei ûnderwizer/dichter [[Eelke Meinerts]] (1732 - 1810) dy't yn 1775 ûnderwizer wie yn Westergeast. * ''Weardebuorsterwei'' - begjint by de Keuningsbrêge oer de [[Nije Swemmer]] en rint troch oant de Wâlddyk. Eigentlik bestiet de Weardebuorsterwei út twa âlde wegen en in letter dêrtusken oanlein ferbiningsstik. It stik fanôf de Keuningsbrêge oant de Keatlingwiersterhoeke is ûnderdiel fan de âlde wei fan Kollum nei Dokkum. * ''[[Beintemawei]]'' - stikje Wâlddyk yn de uterste noardwesthoeke fan Westergeast. It komt der op del dat de Wâlddyk oer in ôfstân fan in pear hûndert meter in oare namme hat. === Wetter === By it doarp rinne de [[Strobosser Trekfeart]], [[Nije Swemmer]] en [[Aldswemmer]]. === Bustsjinst === Troch Westergeast rint de folgjende busline: * '''Line 61:''' [[Damwâld]] - [[Bûtenpost]] De bustsjinst troch Westergeast wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. == Sjoch ek == * [[Bumastate (Westergeast)|Bumastate]] == Keppeling om utens == * {{Wikiwurdboek}} {{CommonsBalke|Westergeast}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Westergeast| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Kollumerlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] 85j71t45ozy9i03cgqkbz82u5d5idiw 0 4148 1240131 1165486 2026-09-08T10:12:25Z Anoniem-NOF 39410 1240131 wikitext text/x-wiki {{Doarpstabel | doarpsnamme = De Trieme | flagge = De Triemen vlag.svg | wapen = De Trieme wapen.svg | lokaasje = Map NL Kollumerlân De Trieme.png | | gemeentenamme= [[Noardeast-Fryslân]] | teljier = 2022 | ynwennertal = 328 | webstee = [] }} '''De Trieme''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. De Trieme leit noardlik fan [[Kollumersweach]], westlik fan [[Aldwâld]] en besuden [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. Yn [[2022]] hie De Trieme 328 ynwenners. De doarpskearn leit oan De Triemen. De [[buorskip]] [[De Bûnte Hûn]] (diel) heart ek by De Trieme. Sûnt [[1940]] is De Trieme in selsstannich doarp, dêrfoar hearde it by [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. == Skiednis == [[File:Triemen..jpg|thumb|left|250px|In part fan De Trieme]] De Trieme is yn syn kearn in streekdoarp. It is earst sûnt [[1940]] selsstannich; foar dy tiid wie it in [[buorskip]] ûnder [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. De namme komt lykwols al foar yn in akte út [[1467]], as "op 'e Trema" ("''op de seewarring''"). De Trieme wie fan âlds in plak dêr't de adel de simmerhuzen hie. In restaurearre wenpleats stiet op it plak dêr't de [[grytman]]sfamylje [[Van Aylva]] harren simmerhûs Bommelatijer hie. It doarp leit op in sânrêch. Omdat der altyd in soad ikebeammen op de sângrûn groeie stiet der ek in iik yn it doarpswapen. De kantelen op it doarpswapen binne ôflaat fan de eardere stins fan Buma. De Trieme leit oan it Lykpaad. It Lykpaed rint fan de Dôlle nei de Strobossertrekwei. In oare histoaryske rûte rint oer de Hanecroothsingel. De namme Hanecroothsingel is ûntliend oan in famylje, dy't út [[Nassau (Lahn)|de stêd Nassau]] yn [[Dútslân]] kaam. De legerkapitein Everhard Wilhelm fan Hanecrooth, dy't yn [[1747]] op mysterieuze wize in de "Oudwoudener Zijlriedt" ferdronken is, hat hjir in skoft wenne. == Kristlike skoalle == De kristlike skoalle fan De Trieme, dy't yn [[1876]] stifte is troch de earste otterdokse dûmny fan [[Aldwâld]], ds. Joh. Politiek, wie de earste kristlik nasjonale skoalle yn 'e wide omkriten. De bern kamen sels út Aldwâld en [[Kollumersweach]]. Yn [[1957]] is der in nije skoalle kommen. Dy leit tichter by [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. Dat hie der mei te krijen dat de skoalle yn Westergeast doe opheven is. == Natuerreservaat == Ta De Trieme heart ek [[natuerreservaat]] ''[[De Dôle]]''. Dit reservaat, dat 3 bunder grut is, is partikulier besit, mar wurdt beheard troch [[It Fryske Gea]]. Der briede in protte fûgels yn it reservaat en der komme ferskate moerasplanten foar. == Mienskip == === Doarpshûs === It doarpshûs hjit De Bazuin. === Untwikkeling ynwennertal === * [[2004]] - 373 * [[1973]] - 286 * [[1969]] - 284 * [[1964]] - 300 * [[1959]] - 292 * [[1954]] - 480 == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Lâns De Trieme rint de [[Provinsjale wei 910|N910]]. === Bustsjinst === Troch De Trieme rinne de folgjende buslinen: * '''Line 61:''' [[Damwâld]] - [[Bûtenpost]] * '''Line 62:''' Bûtenpost - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Kollum]] en [[Feanwâlden]] De buslinen troch De Trieme wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''De Dôle'' - * ''De Triemen'' - * ''Migchelbrinkewei'' - De nammejouwing fan de Migchelbrinkwei is ûntstien troch in misferstân. Master Migchelbrink wie haad fan de iepenbiere skoalle fan Aldwâld en net it earste haad fan de skoalle op De Trieme. It misferstân sil der kommen wêze om't Migchelbrink en ds. Politiek net allinne buorlju wienen, mar ek in mienskiplike leafhawwerij hienen. Master wie dwaande mei nije ierpelrassen en dûmny hie syn kas. * ''Trekwei'' - wei lâns de [[Strobosser Trekfeart]] * ''Triemsterloane'' - * ''Ulkeloane'' - * ''Van Hanecrootsingel'' - [[singel]] fername nei [[Everhard van Hanecroot]] == Keppeling om utens == * [https://www.kollumerland.nl Webstee gemeente Kollumerlân] {{Commonscat|De Trieme}} {{Noardeast-Fryslân}} {{DEFAULTSORT:Trieme, De}} [[Kategory:De Trieme| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Kollumerlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] nwxuwpsbeytpiccguq43w1ebqbp9cin 0 4156 1240091 1227871 2026-09-07T19:40:10Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240091 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Kollum, Sytzamahûs.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Sytzamahûs'' | wapen = [[Ofbyld:Flag_of_Kollum.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Kollum_dorpswapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Kollum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 15,79 km², wêrfan: <br> - lân: 15,27 km² <br> - wetter: 0,51 km² </br> | befolkingstichtens = 377 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_16_45_N_6_9_3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 16' N 6° 9' E}} | webside = [https://aldwald.nl/db/ aldwald.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 45 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 9 | lon_sec = 3 | lon_dir = E }} '''Kollum''' ([[Frysk]] en [[Kollumersk]]) is in [[doarp]] yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. Kollum leit noardlik fan [[Bûtenpost]], eastlik fan [[Aldwâld]], noardwestlik fan [[Augsbuert-Lytsewâld]], súdwestlik fan [[De Pomp]] en besuden [[Ingwierrum]]. De doarpskearn leit om de Foarstrjitte, Easterdjipswâl en Westerdjipswâl. De [[buorskip]]pen [[It Paradyske]], [[Kollumer Aldsyl]], [[Leechlân]], [[Ter Lune]] en [[Sânhuzen (Noardeast-Fryslân)|Sânhuzen]] lizze yn 'e [[himrik]] fan Kollum. Earder hearde [[De Pomp]] ek by Kollum, mar dat is al lang in selsstannich doarp. Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Kollum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Kollum}} ynwenners. == Lizzing == Súdlik fan it doarp leit it typyske [[kûlisselânskip]] fan de [[Fryske Wâlden]]. Dy kant út wurdt Kollum begrinze troch de Strobosser Trekfeart, in kanaal dat rint fan it [[Prinses Margrietkanaal]] by [[Strobos]] nei [[Dokkum]]. Bylâns dit kanaal rint de Trekwei, of [[N911]]. Wat fierder nei it suden leit it doarp [[Bûtenpost]] mei de spoar- en weiferbining nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Grins (stêd)|Grins]]. It kûlisselânskip rint ek fierder yn westlike rjochting. Dêr lizze de doarpen [[Kollumersweach]], [[Feankleaster]] en [[Aldwâld]], nammen dy't alle trije te krijen hawwe mei de wâldstreek. Tusken Kollum en Aldwâld leit de Lauwersmarwei, de provinsjale wei [[N358]] tusken Bûtenpost en [[Dokkumer Nije Silen]]. Dy wei rint mei in bôge noardlik om Kollum hinne. Krekt noardlik fan it doarp wurdt it lânskip behearske troch de grutte keale [[greide]]n fan de klaaigrûnen. Dielen fan dat gebiet binne ynpolderde see-earmen en wurde de [[Tochmalannen]] neamd. Yn it noardeasten grinzet de himrik fan it doarp oan de râne fan de [[Lauwersmar]]. Nei it easten ta wurdt Kollum omseame troch fruchtbere greiden mei fierderop de doarpkes [[Kollumerpomp]] en [[Boerum]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Kollum kaart mei states.jpg|thumb|left|''Eardere States om Kollum hinne'']] De skiednis fan Kollum giet werom op ± [[750]] nei Kr. It doarp bestie mar út in lytse delsetting, ''Colheim'', letter ek wol de Kollumerterp, neamd. Troch de lizzing fan Colheim oan in brede natoerlike stream (de Dwersryd), dy't yn ferbining stie mei de [[Lauwerssee]], wie Kollum geskikt as haven foar de útfier fan [[bûter]], [[tsiis]] en benammen [[nôt]]. Tusken de [[11e iuw|11e]] en [[13e iuw]] waard it lân benoarden Kollum yndike en waarden de omlizzende (fean)grûnen súdlik fan it doarp yn kultuer brocht. Sadwaande krige Kollum steesoan mear in sintrumfunksje yn de omkriten. Troch de bou fan in rjochthûs waard de flekke ek haadplak fan de gemeente Kollumerlân. Fan âlds wie it in [[flekke]], in doarp mei [[merkrjocht]]. Yn de [[16e iuw]] wie Kollum, neist de stêden, in wichtich hannelssintrum wurden. Dy funksje waard noch fuortsterke troch de stifting fan in waachgebou, wêrtroch't ûnder mear in grut diel fan de Dokkumer tsiishannel nei Kollum ferhûze. De [[17e iuw|17e]] en [[18e iuw]] wiene foar Kollum tiden fan groei en bloei troch hannel en skipfeart. Midden 17e iuw kaam op kosten fan de stêd [[Dokkum]] de [[Strobosser Trekfeart]] ta stân, sadat Kollum oer de koarte [[Kollumer Trekfeart]] in goede ferbining krige mei it suden. Der rûn in [[Hessewei]] lâns Kollum, noch altyd werkenber yn in strjitnamme. [[Ofbyld:Rjochtshûskollum.png|thumb|It eardere rjochtshûs yn Kollum oan de ein fan de [[19e iuw]], doe't der in [[herberch]] yn siet]] Dat rjochthûs wie op [[3 febrewaris|3]] en [[4 febrewaris]] [[1797]] it toaniel fan it saneamde [[Kollumer Oproer]], doe't in smite minsken ûnder oanfiering fan [[Jan Binnes]] en [[Salomon Levy]] dêr [[Abele Reitses]] út hannen fan it gesach befrijden. It oproer waard feroarsake troch in tanimmend ferset tsjin de [[boargerbewapening]], ynsteld troch de [[patriotten|Frânske oerhearskers]] om har te warjen tsjin de [[Prins fan Oranje|Prinsgesinden]]. De arrestaasje en finzennimming yn it Kollumer rjochthûs fan de oranjegesinde Abele Reitzes soarge foar safolle opskodding yn de regio, dat in smite minsken ûnder oanfiering fan [[Jan Binnes]] en [[Salomon Levy]] dêr him út hannen fan it gesach befrijden. Op de wei nei it rjochthûs waarden grutte fernielings oanrjochte. Troch mei grut machtsfertoan dit oproer yn de kym te smoaren en 168 minsken te arrestearjen, wisten de patriotten de boel del te bêdzjen. Stadichoan is Kollum benammen oan de Foarstrjitte en inkele sydstrjitten útwreide, yn de 19e iuw kaam der yn it suden, westlik fan de trekwei, bebouwing by. Yn de 20e iuw en benammen nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] is Kollum sterk útwreide. Earst yn it súdwesten en ek oan de eastlike side fan de trekfeart, letter oan de noardeastlike side en op 't lêst oan de westlike (wenningbou) en de eastlike kant (bedriuwsterrein) fan it doarp. == It besjen wurdich == Omdat Kollum yn it ferline altyd in sintraal plak yn de omkriten west hat, wie der by de ûndernimmers fan it doarp in relatyf reedlike wolfeart. Seker ôfsetten tsjin it feit dat Kollum yn ien fan de earmste regio's fan Fryslân lei. Oan de haadstrjitte, de Foarstrjitte is dat te sjen oan de typysk Hollânske gevels as de [[trepgevel]], [[listgevel]] en de [[klokgevel]]. Meiïnoar hat Kollum 31 monuminten, ûnder mear de beide hjirûnder neamde tsjerken, it âlde postkantoar en it âlde riedhûs. === Alde riedhûs === It âlde gemeentehûs wie yn it begjin fan de 19e iuw boud yn [[empirestyl]] as wenhûs fan de hear Eskes. Yn 1895 waard it oankocht troch it gemeentebestjoer. Yn 2003 ferhuze it gemeentebestjoer nei it Westenstein, yn earder tiden ek yn it besit fan in lid fan de famylje Eskes. === Martentsjerke === [[Ofbyld:Martenstsjerke, Kollum.jpg|left|thumb|''Martenstsjerke]] It besjen wurdich yn Kollum is de Martenstsjerke, in [[Goatysk|Goatyske]] tsjerke mei boudielen út de trettjinde en fyftjinde iuw en op 'e nij ûntdutsen muorreskilderingen út de roomske tiid. De Martenstsjerke is de eardere [[Nederlânsk Heroarme Tsjerke|herfoarme]] tsjerke en ien fan de tsjerken fan de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente. === Eastertsjerke === {{Apart|Oosterkerk (Kollum)}} De Eastertsjerke út 1925 waard as [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke boud en is in ûntwerp fan arsjitekt [[Egbert Reitsma]]. Reitsma makke diel út fan it Grinzer keunstnersrûnte [[De Ploeg]]. De modern eagjende souderskilderingen binne fan [[George Martens]], ek lid fan De Ploeg. Sûnt 2007 wurdt de tsjerke de Eastertsjerke neamd. De ynwenners fan Kollum koenen har yn in enkête útlitte oer de namme fan de tsjerke. De nije namme is diels ûntliend oan it feit dat de tsjerke oan de Oostenburgstrjitte stiet. === Mûne === {{Apart|Tochmalân (wynmole)}} Noardlik fan it doarp stiet oan de strjitte Tochmalân de [[poldermûne]] mei deselde namme út 1893. === Musea === * Streekmuseum ([[Aldheidkeamer Mr. Andreae]]) == Mienskip == === Foarsjennings === [[File:Kollum, hoeke Easterdjipswâl - Foarstrjitte.jpg|thumb|250px|''Foarstrjitte'']] [[File:Kollum, Easterdjipswâl.jpg|thumb|250px|''Wester- en Easterdjipswâl'']] It doarp hat in soad foarsjennings mei njonken in goed fertsjintwurdige middenstân it kulturele sintrum 'De Colle'. Der binne trije basisskoallen en twa skoallen foar fuortset ûnderwiis. Der is in binnen- en bûtenbad, tennisbanen, in jachthaven. Yn it doarp wurdt ek de streekkrante, it [[Nijsblêd fan Noard-East Fryslân]] útjûn, ek wol de Kollumer Krante neamd of gekjeiend it 'Kollumer âld-wiif'. === Skoallen === * Kristlike Skoalle Mienskip Lauwers Kolleezje * Iepenbiere Middelbere Skoalle !mpulse Kollum * Iepenbiere basisskoalle Prof. Casimir * Kristlike basisskoalle Prins Bernhard * Kristlike basisskoalle Keninginne Juliana === Tsjerken === [[File:Eastertsjerke, Kollum.jpg|thumb|250px|''Eastertsjerke'']] Kollum hat noch twa tsjerken, dy't alle twa by de PKN oansletten binne: * Martenstsjerke * Eastertsjerke De Kandelaar, in tredde tsjerke fan de PKN, dy't brûkt waard troch de Herfoarme Gemeente op Grifformearde Grûnslach, hat yn 2021 de doarren sletten.<ref>[https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/67968/De_Kandelaar_sluit_de_deuren.html Wâldnet, 19 juny 2021]</ref> === Eveneminten === Alle jierren waarden yn de wike foar [[Keninginnedei]] de Kollumer Tsiisdagen organisearre. Kollum hat ek syn namme oan in tsiis jûn, de [[Kollumer tsiis]]. Troch't dat organisaasjekommitee opgien is yn de Stifting Aktiviteiten Platfoarm Kollum is de namme feroare yn Kollumer Kat-dagen. Ien fan de aktiviteiten op dy dagen is in sponsorloop, de saneamde Kollumerkatloop. [[File:Kollum, Nij Oostenburg.jpg|thumb|250px|''Nij Oostenburg'']] [[File:Kollum, Eyso de Wendtstrjitte.jpg|thumb|250px|''Eyso de Wendtstrjitte'']] === Ferienings === * Pleatslik Belang Kollum * EHBO feriening Kollum * Kulturele Feriening Freonerûnte Kollum * Fûgelwacht Kollum e.o. * [[Fuotbalferiening Kollum]] * Triumphera -follybal * Wettersportferiening Kollum * KTC - Kollumer Tennis Club * Tamboer, -Lyra,-Majorettekorps Kollum * Badmintonclub Kollum === Bekende Kollumers === * [[Anno Henstra]] (1650-1723), keunstskilder * [[Bonne Kazemier]] (1875-1967), arsjitekt * [[Rommert Casimir]] (1877-1957), opfiedkundige en ûnderwiisfernijer * [[Jan Feitsma]] (1884-1945), yn de Twadde Wrâldoarloch prokureur-generaal yn Amsterdam * [[Anton Hildebrand|A.D. Hildebrand]] (1907-1977), berneboekeskriuwer * [[Foekje Dillema]] (1926-2007), atlete * [[Sipke van der Land]] (1937-2015), tv-presintator, kristlik skriuwer en predikant * [[Bartele Vries]] (1942), politikus * [[Feike Salverda]] (1946-1996), ûndersyksjoernalist * [[Jacob Slagter]] (1958), hoarnist en dirigint * [[Alex de Jong]] (1967), fantasyskriuwer [[File:Willem loreweg 22.jpg|thumb|250px|''Pleats oan de Willem Loréwei'']] === Befolkingsûntwikkeling === Oantal ynwenners troch de jierren hinne op 1 jannewaris. {|{{wikitable}} ! 1999 || 2000 || 2001 || 2002 || 2003 || 2004 || 2005 || 2006 || 2007 || 2012 |- | 5.664 || 5.676 || 5.692 || 5.752 || 5.789 || 5.613* || 5.621 || 5.654 || 5.654 || 5.525 |- ! 2013 || 2015 || 2020 |- | 5.477 || 5.513 || 5.639 |- |} <small>''(* Delgong yn dat jier fanwegen de sluting fan it AZC)''</small> == Ynfrastruktuer == === Provinsjale Wei === By it doarp rinne de [[Provinsjale wei 358|N358]] en [[Provinsjale wei 910|N910]]. === Bustsjinst === Troch Kollum rinne de folgjende buslinen: * '''Line 62:''' [[Bûtenpost]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia Kollum en [[Feanwâlden]] * '''Line 63:''' [[Dokkum]] - Bûtenpost fia Kollum De buslinen troch Kollum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[Strjitten fan Kollum]]. == Sjoch ek == * [[Salomon - It Kollumer oproer]], it iepenloftspul oer it [[Kollumer Oproer]] (2019) * [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]] == Keppeling om utens == * [https://nieuwsuitkollum.nl/ Nijs út Kollum en omkriten] {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.hilbrandtanja.nl/Kollum/index.htm Alde foto's fan Kollum.] * [http://www.oudheidkamerkollum.nl/ Aldheidkeamer Kollum] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Kollum}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Kollum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Kollumerlân]] 3vjecx6hygxtg8eddv1oq9lr2rtsznt 0 4164 1240130 1120350 2026-09-08T10:04:00Z Anoniem-NOF 39410 1240130 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Kollumerpomp - gereformeerde kerk van rechts.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Grifformearde tsjerke'' | wapen = [[Ofbyld:Kollumerpomp vlag.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Kollumerpomp wapen.svg|60px]] | ynwennertal = 453 (2022) | oerflak = 18,37 km², wêrfan: <br> - lân: 18,17 km² <br> - wetter: 0,20 km² </br> | befolkingstichtens = 377 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_18_14.1_N_6_11_26.6_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 18' N 6° 11' E}} | webside = [http://www.kollumerpomp.eu www.kollumerpomp.eu] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 18 | lat_sec = 14.1 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 11 | lon_sec = 26.6 | lon_dir = E }} '''De Pomp''' ([[Frysk]] en [[Pompstersk]]; [[Nederlânsk]], Frysk en offisjeel: '''Kollumerpomp''') is in [[doarp]] yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]]. De Pomp leit noardlik fan [[Augsbuert-Lytsewâld]], noardeastlik fan [[Kollum]], westlik fan [[Warfstermûne]], súdeastlik fan [[Ingwierrum]] en besuden it [[Lauwersmar]]. De doarpskearn leit oan de Foijingawei. De Pomp hat 453 ynwenners (2022). == Skiednis == Kollumerpomp is in streekdoarp oan de om [[1315]] hinne oanleine âlde dyk dy't yn [[1529]] in [[slieperdyk]] waard doe't om it [[Nijkrúslân]] in nije dyk oanlein waard. Dêrnei is der bebouwing kaam yn de buert fan de yn de [[15e iuw]] oanleine dûker yn 'e dyk (de [[pomp]]). De Pomp hat hiel lang in [[buorskip]] west fan [[Kollum]], mar hat tsjintwurdich de status fan doarp. De bebouwing ûntstie yn it begjin benammen oan de súdkant fan de dyk, mar nei de oarloch wreide it doarp him benammen oan de noardkant fan de dyk út. Kollumerpomp hearde oant de gemeentlike weryndieling yn 2019 by de gemeente [[Kollumerlân en Nijkrúslân|Kollumerlân]]. == Taal == Yn De Pomp wurdt in [[Nedersaksysk]] Grinslanner [[dialekt]] sprutsen dat in soad [[Westerlauwersk Frysk|Fryske]] ynfloeden hat. It [[Pompstersk]] wurdt noch sprutsen troch in 200 minsken en wurdt sterk mei útstjerren bedrige. === Plaknamme === Yn 2021 mochten de ynwenners fan it doarp in kar meitsje tusken de twa Frysktalige plaknammen: de eardere namme De Pomp of de sûnt de 20e iuw wenstige namme Kollumerpomp. It doarp hat keazen foar de lêste. It slút dêrmei oan by de nammen [[Kollum]] en [[Kollumersweach]]. == Mienskip == It doarpshûs fan De Pomp hjit It Trefpunt. Boppe De Pomp leit it rekreaasjepark Kollumeroard. === Tsjerke === * [https://www.kollumerpomp.eu/index.php/kerken/17-pkn-kerk-kollumerpomp PKN-gemeente Kollumerpomp]. Yn [[1906]] waard yn it doarp in [[Grifformearde tsjerke (De Pomp)|Grifformearde]] tsjerke sûnder toer setten. Kollumerpomp hie sûnt 1984 ek in [[Russysk-Otterdokse Tsjerke|russysk-otterdoks]] tsjerkje yn in omboude skuorre. De oan de hillige [[Pantaléon (hillige)|Pantaléon]] wijde tsjerke waard stifte troch Frans Lucassen. Tsjinsten wiene yn it [[Nederlânsk]] en somtiden ek yn it [[Frysk]]. De Pantaléontsjerke ferhûze yn 2010 nei de [[Karmelkleaster|Karmel]] fan [[Drachten]], mar waard yn 2019 sletten.<ref>[https://reliwiki.nl/index.php/Kollumerpomp,_Brongersmaweg_15_-_H._Panteleimon Reliwiki, ]</ref> === Skoalle === 'De Wegwijzer' wie de kristlike skoalle fan it doarp en waard yn 2023 sletten. Ynwenners fan 'e Pomp stjoere de bern sûnt nei skoallen yn Kollum, Ingwierrum of Aldwâld.<ref>[https://frieschdagblad.nl/regio/Ouders-Kollumerpomp-zetten-vervoersplan-naar-nieuwe-scholen-op-28245366.html Frysk Deiblêd, 16 febrewaris 2023]</ref> == Gebouwen == * Op de [[Nije Seedyk|Nije-]] of Bûtendyk stiet it saneamde ''kontribúsjehûske'' dat it wetterskip [[Seediken Kontribúsje Kollumerlân en Nijkrúslân]] dêr yn [[1828]] bouwe liet. It waard brûkt as stoarmwachtershûske en foar it hâlden fan gearkomsten. * It doarp hat ek in út [[1845]] stammende wettermûne, de [[Westermûne (De Pomp)|Westermûne]]. <gallery widths="150" heights="150"> Ofbyld:Kollumerpomp - dorpshuis.jpg|Doarpshûs 'Trefpunt' Ofbyld:Westermolen.jpg|[[Westermûne (De Pomp)|De Westermûne]] Ofbyld:contributiehuisje.jpg|Kontribúsjehûske </gallery> == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === By De Pomp rint de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Bustsjinst === Troch De Pomp rint de folgjende busline: * '''Line 63:''' [[Dokkum]] - [[Bûtenpost]] fia [[Kollum]] De busline troch De Pomp wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] {{Koördinaten|53_18_16_N_6_11_22_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 18' NB, 6° 11' EL}} {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{commonscat|Kollumerpomp}} }} {{Noardeast-Fryslân}} {{DEFAULTSORT:Pomp, De}} [[Kategory:De Pomp| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Kollumerlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] 13xvomjmjbgvlehrwgn7jr15oxsjbe9 0 4177 1240092 1182555 2026-09-07T19:43:06Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240092 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Kollumersweach, herfoarme tsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:VlagKollumerzwaag.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Kollumerzwaag wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Kollumersweach}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 10,22 km², wêrfan: <br> - lân: 10,13 km² <br> - wetter: 0,09 km² </br> | befolkingstichtens = 299 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_15_46.7_N_6_04_54.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15' N 6° 04' E}} | webside = [https://www.kollumerzwaag.nl/website/ www.kollumerzwaag.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 56.11 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 6 | lon_sec = 53.41 | lon_dir = E }} '''Kollumersweach''' (pleatslik ek: ''De Sweach'') is in [[doarp]] yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]]. Kollumersweach leit noardlik fan [[Twizel]], eastlik fan [[De Westereen|De Westerein]], westlik fan [[Feankleaster]] en besuden [[De Trieme]]. De doarpskearn leit om de Foarwei hinne. De buorskippen [[Sânbulten]] en [[Hanenburch (buorskip)|Hanenburch]] hearre ek by Kollumersweach. Kollumersweach hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Kollumersweach}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == [[Ofbyld:Kollumersweach dyk.JPG|thumb|left|''Trochgeande wei'']] [[Ofbyld:Kollumersweach, Willems hûske.JPG|thumb|left|''Willems hûske'']] Yn [[1443]] wurdt it doarp Swaech foar it earst neamd yn in offisjele akte: ''...Greetmans, Rechters ende meente in Oestbroecksterlande, also Kolmerland, Zwaech, Oldewolde ende Gaest...''<ref>Andreae, A.J., 1885: Oudheidkundige plaatsbeschrijving van de gemeente Kollumerland en Nieuw-Kruisland, Kollum.</ref>. De namme betsjut ''greide''. It destiidse doarp wie tige útstrekt en omfieme it tsjintwurdige [[Sweagerbosk]], De Westerein en it westlik part fan it hjoeddeistige Kollumersweach Nei [[1543]] kaam de tsjintwurdige namme yn swang. Sweagerbosk is fan 1880 ôf in selsstannich doarp. Fan de eartiidske earmoede is net folle mear oer. De beskieden wenninkjes en boerespultsjes binne frijwol allegearre opromme. Tsjin de tsjerke oer is op nûmer 120, mei in soad ynspannings, ‘Willems Húske’ bewarre bleaun. It foldocht abslút net mear oan bou- en bewenningsfoarskriften, mar as belangrike tsjûgenis fan hoe't hjir troch kreas en himmel folk op in beskieden manier libbe waard, is it stean bleaun en restaurearre. Yn dit húske wennen generaasjes lang de kloklieders fan de tsjerke. === Tsjerke === {{Apart|Herfoarme tsjerke (Kollumersweach)}} Yn it sintrum stiet yn in slinger oan de Foarwei op in ferheging de âlde doarpstsjerke. Tsjerke en [[sealtek]]toer datearje út de [[12e iuw]]. It [[Koer (tsjerke)|koar]] is yn de [[15e iuw]] fernijd. Der binne doe nije finsters oanbrocht. De tsjerke is yn [[1888]] fan de ûndergong rêden om't jonkhear [[Victor de Stuers]] yn it kueroard [[Mariënbad]] in rapport oer de werstelplannen fan de tsjerke skreau: ''Deze kerk [...] verdient in zijn oorspronkelijke karakter hersteld en onderhouden te worden, iets wat zonder veel moeite noch kosten kan geschieden.'' == Mienskip == === Tsjerken === * [https://kerkinkollumerzwaag.nl/ PKN-gemeente Kollumersweach] * [https://www.bgdethuishaven.nl/ Baptistengemeente De Thuishaven] * Evangelyske Vineyard Gemeente De Grifformearde tsjerke is yn 2008 fan binnen folslein renovearre; dat wie te folgjen wie op in spesjale ynternetside.<ref>http://www.kerkenkollumerzwaag.nl/</ref> === Skoalle === * [https://stapstien-arlanta.nl/ Kristlike basisskoalle De Stapstien] === Befolkingsferrin === Oantal ynwenners troch de jierren hinne op 1 jannewaris. {|{{wikitable}} ! 1850* || 1998 || 1999 || 2000 || 2001 || 2002 || 2003 || 2004 || 2005 || 2006 || 2007 |- | 510 || 3.031 || 2.993 || 3.017 || 3.034 || 3.049 || 3.109 || 3.076 || 3.074 || 3.056 || 3.053 |- ! 2008 || 2009 || 2010 || 2012 || 2013 || 2014 || 2015 || 2020 |- | 3.001 || 3.028 || 3.031 || 2.989 || 2.967 || 2.969 || 2.983 || 2.921 |- |} <small>* neffens [[Abraham Jacob van der Aa]]</small> == Berne yn Kollumersweach == * [[Joop Schotanus]] (1932-2011), sindeling * [[Ale Geert de Vries]] (1980-), fuotbalkeeper == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Kollumersweach rinne de folgjende buslinen: * '''Line 61:''' [[Damwâld]] - [[Bûtenpost]] * '''Line 62:''' Bûtenpost - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Kollum]] en [[Feanwâlden]] De busline troch Kollumersweach wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Kollumersweach]].{{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Kollumersweach}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Kollumersweach| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Kollumerlân]] 1khci1parzwzkjvk2pnx4uzxx93j0be 0 4180 1240054 1201159 2026-09-07T15:36:41Z Anoniem-NOF 39410 1240054 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Veenklooster, de Fogelsangh State RM408908 foto1 2013-08-25 15.04.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Fogelsangh State'' | wapen = [[Ofbyld:Veenklooster vlag.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Feankleaster wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Feankleaster}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 2,43 km², wêrfan: <br> - lân: 2,41 km² <br> - wetter: 0,02 km² </br> | befolkingstichtens = 42 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_15_49.6_N_6_06_16_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15' N 6° 06' E}} | webside = [https://www.feankleaster.nl/ www.feankleaster.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 15 | lat_sec = 49.6 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 06 | lon_sec = 16.0 | lon_dir = E }} '''Feankleaster''' is in [[doarp]] yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]]. Feankleaster leit eastlik fan [[Kollumersweach]], súdeastlik fan [[De Trieme]], súdlik fan [[Aldwâld]], súdwestlik fan [[Kollum]] en noardwestlik fan [[Bûtenpost]]. Feankleaster hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Feankleaster}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == Hoewol't it doarp nea in tsjerke hân hat, hinget de ûntjouwing wol gear mei de stifting fan in kleaster op de krusing fan diken nei [[Kollum]], [[Aldwâld]], [[Kollumersweach]], [[Bûtenpost]] en [[Twizel]]. Nei't it gea yn de [[11e iuw|11e]] of [[12e iuw]] yn kultuer brocht wie, stiften de [[Norbertinen]] of Premonstratinzers yn de [[13e iuw]] fan Dokkum út it dûbelkleaster [[Kleaster De Oliveberch]], dat foar it earst neamd wurdt yn [[1287]]. Troch legaten waakste it grûnbesit fan it kleaster oant leafst 245 bunder. It kleaster waard yn [[1579]] ferlitten en yn [[1644]] kamen de oerbliuwsels fan de gebouwen en lannen oan de famylje [[Van Fogelsangh]]. Feankleaster hearde oant de gemeentlike weryndieling yn 2019 by de gemeente [[Kollumerlân en Nijkrúslân|Kollumerlân]]. === It kleaster 'De Oliveberch' === De kleasters hienen in sletten ekonomy. As it heal koe, waard der neat fan bûtenút kocht. Yn 'e winter hienen se ek branje nedich. Dat krigen se troch't se eigen [[fean]]grûn krigen. De kleasters binne begûn mei de earste, foar dy tiid, grutskalich ôfgraven fan feangrûn. It kleaster wie ornearre foar aadlike persoanen. Letter binne de muontsen nei [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]] ferhuze. De nonnen waarden oantsjutten as de "Norbertinessen fan Aldwâld". Yn 1560 fine we dat wat letter de "Slotpleats" neamd wurdt al in part fan it kleasterbesit wie. Yn [[1579]] hawwe de nonnen it kleaster al ferlitten. Nei 1580 namen de Steaten fan Fryslân, sa as alle kleasterbesit op it plattelân oer. === Sjouck van Fogelsangh en har erfgenamten === [[Ofbyld:Fogelsanghstatefeankleaster.png|thumb|left|''[[Fogelsanghstate]] op in âlde printsjekaart'']] Sjouck fan Fogelsangh út [[Boerum]] kocht it kleaster mei alles wat dêr by hearde. Har opfolger waard har soan Theodorus. Dy hat it earste hûs boud. Doe krige troch in erfenis de grytman fan [[Kollumerlân]] [[Willem Hindrik fan Heemstra]] Fogelsanghstate yn hannen. De van Heemstra's hawwe oant yn 'e tritiger jierren fan de foarige iuw eigeners west. Doe erve de kommissaris van de keninginne [[P.A.V. Harxinxma thoe Sloten]] Fogelsanghstate. No is de eigener de [[greve de Marchant et d'Anseumbourgh]]. Hy hat, mei stipe fan de gemeente [[Kollumerlân]] en fûnsen Fogelsanghstate wer yn oarder brocht en it fertutearze museum wer op 'en nij iepene. De lannerijen foarmje tsjintwurdich ien fan de grutste parken fan [[Fryslân]]. Yn de [[18e iuw]] hie it gebiet in [[barok (stylperioade)|barokke]] útstrieling. De ferneamde túnarsjitekt [[Lucas Roodbaard]] hat it gebiet stikje by bytsje feroare yn in lânskipspark mei ôfwikseljend parkeftige en boskeftige stikken. === De Keningswei === Yn april [[1852]] brocht kening [[Willem III fan de Nederlannen|"Willem III]] in besite oan Kollumerlân. Hy die doe ek Fogelsanghstate oan. Yn maaie [[1873]] kaam de kening wer nei Fryslân. Ek doe stie Feankleaster wer op it programma. [[H.L. baron van Heemstra]] hat doe de kening sjen litten dat hy in goede gasthear wie. It sânpaad nei de wei fan [[Kollum]] nei [[Bûtenpost]] waard in strjitwei. Nei't der sein waard, hie de baron dat betelle. Ek Fogelsangh-state krige in opknapbeurt. De kening kaam te sitten op stoel dy't in kopy wie fan syn stoel op [[Het Loo]]. Doe't de kening wer nei Bûtenpost ôfreizge, frege de baron oft de nije strjitwei ''Keningswei'' hite mocht. De kening hie dêr gjin beswier tsjin. === It Sindingsfeest === Yn [[1877]] kaam der in ferhaal fan Fryske skriuwer [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] út oer Gepke dy't sûnder moffen oan nei it sindingsfeest yn Feankleaster west hie. Dizze sindingsfeesten wienen wichtich foar it otterdokse folksdiel. Op sa'n dei wienen de sprekkers, wat we no 'de preektigers' neame. De kollekte wie foar de sinding. Nei de Twadde Wrâldoarloch kamen de sindingsdagen dy't ek wol yn de bosk fan [[Rinsmastate]] yn [[Driezum]] holden waarden, wat yn 'e nederklits. Der waard in komitee foarme om de sindingsdagen nij libben yn te blazen. De dei waard ferpleatst nei Pinkstermoandei. Moarns wurdt der in ''dienst te velde'' holden. Dêr wurde de tsjerkegongers út in wide krite ferwachte. De middeis is der dan in kristlik festival. No begjint it al op sneon-te-jûn mei in jûn foar de jongerein. Fan ynfloed hat ek west dat de bekende evangelist [[Johannes de Heer]] ien kear yn 't jier mei in tinte op de Brink stie. Feankleaster hat sa lanlik bekendheid krige. == Ferskaat == Feankleaster hie yn 'e jierren 1960 en 1970 in saneamde ''sneinsmerk'': jonges en fammen út de wide omkriten paradearren dan troch it sintrum fan it doarp op syk nei in skarrel. Oant it sluten fan diskoteek Ringo yn 2004 gong in soad jongerein út de kontrijen te stappen nei Feankleaster. Yn maaie [[1999]] kaam it doarp yn it nijs troch de grouwélige moard op de 16 jier âlde [[Marianne Vaatstra]] út [[De Westereen]]. <gallery widths="120" heights="120"> Ofbyld:Fogelsanghstate achterkant.JPG|[[Fogelsangh State]] Ofbyld:Veenklooster - It Lytse Slot.jpg|It Lytse Slot, in bûtenpleats út 1870 Ofbyld:Veenklooster - Cafe de Poel.jpg|Kafee ''De Swaen'' Ofbyld:Veenklooster - Kleasterwei.jpg|De Kleasterwei </gallery> == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Lâns Feankleaster rint de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Bustsjinst === Troch Feankleaster rint de folgjende busline: * '''Line 61:''' [[Damwâld]] - [[Bûtenpost]] De busline troch Feankleaster wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].{{boarnen|boarnefernijing= * [http://www.aldwald.nl/frame.htm Ynformaasje oer skiednis en foarsjennings yn de ‘Doarpsfisy 2002’] <references/> ---- {{Commonscat|Feankleaster}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Feankleaster| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Kollumerlân]] 8h858cu1l175jyuyf90rz3pbf0pcirg 0 4195 1240124 1120343 2026-09-08T09:40:51Z Anoniem-NOF 39410 /* Passantehaven */ 1240124 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Munnekezijl - Methardusstraat.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Methardusstrjitte'' | wapen = [[Ofbyld:Munnikenzijl vlag.svg|border|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Muntsjesyl wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Muntsjesyl}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 20,09 km², wêrfan: <br> - lân: 19,83 km² <br> - wetter: 0,27 km² </br> | befolkingstichtens = 23,85 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_18_12_N_6_16_17_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 18' N 6° 16' E}} | webside = [https://www.munnekezijl.nu/experiences www.munnekezijl.nu] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 18 | lat_sec = 12 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 16 | lon_sec = 17 | lon_dir = E }} '''Muntsjesyl''' ([[Kollumerlânsk]]: ''Muntjesziel''; [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Munnekezijl'') is in [[doarp]] yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]]. Muntsjesyl leit noardlik fan [[Pitersyl]], eastlik fan [[Warfstermûne]], westlik fan [[Lauwerssyl]] en súdwestlik fan [[Sâltkamp]]. De doarpskearn leit benammen oan de Methardusstrjitte. De buorskippen [[De Skâns (buorskip)|De Skâns]], [[Krabbuorren]] en [[De Kolk (buorskip)|De Kolk]] (grutendiels) hearre ek by Muntsjesyl. Muntsjesyl hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Muntsjesyl}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == [[Ofbyld:Muntsjesyl.JPG|thumb|260px|left|''[[Slûs fan Muntsjesyl]] yn it Syldjip'']] Muntsjesyl is in kûmdoarp dat yn de lette [[midsiuwen]] ûntstien is by de yn [[1476]] troch [[Sistersjinzers|Sistersjinzer]] muontsen fan [[Gerkeskleaster]] sleine slûs yn de [[Lauwers]], dy't it troch harren bedike lân beskermje moast. De slûs is in tal kearen ferlein en fernijd. Oan de ein fan de [[16e iuw]] waard in ferdigeningsskâns oanlein. De bou fan de tsjintwurdige slûs yn [[1741]] foarme in ûnderdiel yn de ferbettering fan it [[Syldjip]] en de [[Muntjesylster Ryd|Muntsjesylster Ryd]]. Foar de gemeentlike weryndieling fan 2019 wie it ien fan de tolve [[doarp|doarpen]] yn de gemeente [[Kollumerlân]]. == Bouwurken == === Tsjerken === {{Apart|Herfoarme tsjerke (Muntsjesyl)}} It hat lang duorre foar't Muntsjesyl sels in tsjerke krige. De eardere herfoarme tsjerke (ek "Sylstertsjerke") waard yn 1899 boud, mar gyng werom op in gebou út de 17e iuw. Yn 2020 waard de tsjerke troch de PKN-gemeente ferkocht. Yn de tsjerke wie in oargel út om [[1755]] hinne, dat yn 2021 ferhûze nei de [[tsjerke fan Terkaple]]. {{Apart|Grifformearde tsjerke (Muntsjesyl)}} De grifformearden lieten yn 1913-1914 de [[Grifformearde tsjerke (Muntsjesyl)|grifformearde tsjerke]] bouwe. It ûntwerp wie fan de Grinslânske tsjerke-arsjitekt [[Lammert Reitsma]]. De tsjerke is noch jimmeroan yn gebrûk. === Oare bouwurken === [[Ofbyld:Rustroest.jpg|thumb|260px|''Rust Roest yn 2009'']] Yn it doarp stiet de yn [[1856]] boude [[nôtmole|nôtmûne]] [[Rust Roest]], dy't ek wol de Muntsjesylster Mûne neamd wurdt. De mûne is in reiddekte achtkante [[stellingmûne]] mei stiennen ûnderbou. Deunby Muntsjesyl stiet de [[slûs fan Muntsjesyl]], in [[ryksmonumint]] út [[1882]]. Súdlik fan it doarp leit 'it Pypke', in âlde bôgebrêge fan [[1802]]. == Mienskip == It yn 2016 ferboude doarpshûs hjit De Skâns. === Tsjerke === * [https://www.pknburummunnekezijl.nl/ PKN gemeente Boerum-Muntsjesyl-Warfstermûne] * [https://pknmunnekezijl.nl/nl PKN Muntsjesyl-Lauwersyl] === Ferienings === * Biljertferiening * [https://www.facebook.com/ijsclubdelauwers/ Iisferiening 'De Lauwers'] * [https://tidakira.nl/ Muzykferiening 'Tida Kira'] * [https://www.facebook.com/SchuttersverenigingMunnekezijl/ Skuttersferiening 't Mikpunt'] * [[Fuotbalferiening De Lauwers]] === Skoalle === * Kristlike basisskoalle [https://oegh-arlanta.nl/ 't Oegh] == Ynfrastruktuer == === Passantehaven === It doarp leit oan de [[Muntjesylster Ryd|Muntsjesylster Ryd]] tsjin [[Grinslân]] oan. It doarp hat tsjintwurdich in passantehaven. === Bustsjinst === Troch Muntsjesyl rint de folgjende busline: * '''Line 37:''' [[Súdhorn]] - [[Sâltkamp]] De busline troch Muntsjeyl wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. == Publikaasje == * {{Aut|M. de Vries-Adema}} - ''Munnekezijl-Beeld van een dorp'' {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Munnekezijl|Muntsjesyl}} }} {{Koördinaten|53_18_12_N_6_16_17_E_type:city(540)_scale:30000_region:NL|53° 18' NB 6° 16' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Muntsjesyl| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Kollumerlân]] 52finlcbjalvl7l579w5qma4oe8ui0k 0 4198 1240064 1224636 2026-09-07T16:12:19Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240064 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Ie, protestantske Sint-Gangulfustsjerke (1).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Sicht op de Gangulfustsjerke'' | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Ie.gif|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Ee wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ie (Noardeast-Fryslân)}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 13,26 km², wêrfan: <br> lân: 13,12 km² <br> wetter: 0,14 km² </br> | befolkingstichtens = 64 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_19_48_N_6_6_0_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 19' N 6° 6' E}} | webside = [https://www.dorp-ee.nl/ Side fan Ie] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 19 | lat_sec = 48 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 6 | lon_sec = 0 | lon_dir = E }} {{Oar|it doarp yn Noardeast-Fryslân|Ie}} '''Ie''' is in [[doarp]] yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. Ie leit noardlik fan [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]], eastlik fan [[Eastrum]], súdeastlik fan [[Jouswier]] en [[Mitselwier]], súdlik fan [[Eanjum]] en westlik fan [[Ingwierrum]]. De buorskippen [[It Stienfek]], [[De Tibben]], [[Brânbuorren]], [[Ald Terp]], [[Dykshoarne (Noardeast-Fryslân)|Dykshoarne]] en in lyts diel fan [[Grut Midhuzen]] hearre ek by Ie. Ie hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ie (Noardeast-Fryslân)}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == Ut [[Argeology|argeologyske]] fynsten hat bliken dien dat Ie al begjin fan de jiertelling bewenne wie. Ie hat yn 'e rin fan de tiid in wichtich doarp yn [[East-Dongeradiel]] west. It doarp hie 50 stimmen. Guon aadlike slachten hawwe dêrom ek [[grytman]]nen levere. Yn de [[16e iuw]] wiene de Mockema's belangryk foar it doarp mei harren [[Mockemastins (Ie)|stins]] op Grut Midhuzen. Nei in fûle striid waard de stins mei kanonnen besketten en ferovere troch de [[Saksetiid|Saksen]] ûnder lieding fan Schelto Tjaerda, Taeko Heemstra en Tjalling Lieuwes Jellinga. Ek [[Obbemastate]] op [[Ald Terp]] waard troch de Saksen oermastere en dêrby ferlear Poppe Obbema it libben. De Mockema's waarden fêstset yn de [[Sjaerdemaslot|Sjaardema stins]] yn Frjentsjer. Fjouwer manlju waarden rêdbrake en twa waarden pealle. Under Ie stie ek de [[Wattema state]], mar it krekte plak is net mear bekend.<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/ Wattema state]</ref> Op [[11 april]] [[2001]] briek der op [[Grut Midhuzen]] [[tongblier]] út. Der rekken 37 bedriuwen by belutsen. Der moasten 55 [[kij]], [[jongfee]] en [[Skiep (skaai)|skiep]], dy't fertocht wienen, romme wurde. Oant de weryndieling fan 2019 lei Ie yn de gemeente [[Dongeradiel]]. ==Bouwurken== === Sint-Gangulfustsjerke (ek: Tsjerke op 'e Terp) === Der wurdt oannaam dat de tsjerke boud is op oantrunen fan it ferneamde kleaster [[Mariëngaarde]] by [[Hallum]], dat sûnt 1170 ta de Abdij fan Dokkum hearde. De tsjerke wie wijd oan de hillige [[Gangulfus]] of [[Jarich fan Mariëngaard]], dy't abt fan it kleaster Mariëngaard west hat. Yn 'e rin fan de skiednis hawwe der ferbouwings west; de noardmuorre is [[Romaanske arsjitektuer|romaansk]] en de súdmuorre is [[Gotyk|goatysk]]. De 43 meter hege toer is rûnom te sjen; de brekfallige [[sealtek]]toer waard om 1840 hinne ôfbrutsen en yn 1869 ferfongen troch in nije toer mei in spits. Yn 1971 is de toer restaurearre. Yn de tsjerke binne trije [[hearebank]]en en oan de muorren hingje njoggen [[rouboerd|roubuorden]] fan Iester aadlike slachten. It [[hûnegat]], dêr't de Iesters dy't net om lyk woenen, ynearsten opsletten waarden is der noch. ===Mûnen=== [[Ofbyld:Ie, mûne 1930.jpg|thumb|left|250px|''De mûne oan it haventsje, ± 1930'']] Ie hie al yn [[1636]] in [[nôtmûne]], dy't neffens in fan de [[Steaten fan Fryslân]] opstelde list net út koe. Op de [[Schotanusatlas|Schotanuskaarten]] fan [[1664]] en 1718 komme ek mûnen foar. Yn de 18e en 19e iuw binne de eigendomsrjochten fan de mûnen bekend. Yn 1809 waard der skreaun oer fjouwer mûnen: twa nôt- en [[pelmûne]]n en twa [[houtseachmûne]]n. Op ien nei binne dy tusken 1842 en 1855 ôfbrutsen. De lêste mûne, in [[achtkante boppekruier]] mei stelling, is op 3 septimber 1962 ôfbaarnd. ===It Braakhok=== [[Ofbyld:2023 Ie, Flaaksmuseum It Braakhok.jpg|thumb|260px|''Flaaksmuseum It Braakhok'']] It eardere braakhok is no in [[flaaksbewurkingsmuseum]]. Der wurde op fersyk demonstraasjes jûn hoe't it [[flaaks]] bewurke waard. == Mienskip == Doarpshûs De Jister is multyfunksjoneel. It hat in sportakkommodaasje en in hoarekapart dy't by grutte eveneminten ta ien seal makke wurde kinne. De feriening foar doarpsbelang út 1947 komt hjir gear en jeugdhonk Skûlplak sit der by yn. It "Iester Nijs" hâldt elts fan alles op 'e hichte. Ienkear yn de trije jier is der in doarpsfeest. De Gearing is de basisskoalle fan it doarp. === Tsjerke === [[Ofbyld:2023 Ie, protestantske Ebenhaëzer tsjerke.jpg|thumb|260px|''Ebenhaëzer tsjerke'']] {{apart|Sint-Gangulfustsjerke (Ie)}} De Protestantske gemeente Ie-Eastrum-Jouswier-Ebenhaëzer Tsjerke hat yn Ie twa tsjerken: de eardere herfoarme tsjerke (tsjintwurdich de Sint-Gangulfustsjerke) en de eardere grifformearde Ebenhaëzer Tsjerke. === Skoalle === [[Ofbyld:2023 Ie, kristlike basisskoalle De Gearing.jpg|thumb|260px|''Kristlike basisskoalle De Gearing'']] * Kristlike basisskoalle De Gearing. [[Ofbyld:2023 Ie, Lytse Loane.jpg|thumb|260px|''Lytse Loane'']] === Ferienings === * KMF Lauwers fanfare * Freedomsingers - koar * [[Fuotbalferiening Oostergo]] * Gymnastykferiening Wêz Fluch * Keatsferiening De Trochsetters * Follybalferiening Oer 't Net * Karbydferiening * Postdoweferiening S.S.A. * Tennisferiening Ie == Befolking == === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1879 || 1889* || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2014 || 2023 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1.085 || 993 || 1.272 || 1.163 || 1.085 || 998 || 897 || 780 || 844 || 850 |} <small>* tongblier</small> [[Ofbyld:2023 Ie, Unia Zathe (Omgong 7).jpg|thumb|260px|''Unia Zathe (Omgong 7)'']] === Berne === * [[Foeke Sjoerds]] (1713-1770). De histoarjeskriuwer [[Foeke Sjoerds]] is yn [[1713]] yn Ie berne en hat dêr skuonmakker west. Letter waard er skoalmaster yn [[Moarre]] en [[Easternijtsjerk]]. Syn wurk wurdt no noch rieplachte. Om't er gjin akademyske oplieding hân hie, koe er ynearsten gjin lânhistoarikus wurde. Uteinlik is hy it yn [[1770]] dochs wurden, mar hy hat noait oan it wurk west, want hy is yn dat jier ferstoarn. * [[Jan Keuning]] (1850-1926), ûnderwizer en skriuwer. * [[Nyckle Haisma]] (1907-1943), Frysk skriuwer. * [[Eelkje Tuma]] (1966-), skriuwster. [[Ofbyld:2023 Ie, Humaldawei 13.jpg|thumb|260px|''Humaldawei 13'']] === Master besocht dûmny yn 't fet te draaien === Yn de jierren 1770 wie [[Jan Goslings]] skoalmaster yn Ie. Hy hie it bêste ynkommen fan alle skoalmasters yn [[East-Dongeradiel]], om't er ek bysitter yn it gerjocht wie. Master liet him net folle op skoalle sjen. It lesjaan liet er oan syn soantsje fan 11 jier oer. Der kamen klachten, yn 't lêst skreauwen de âlden in brief op poaten nei de Steaten. Ien fan de nammen dy't ûnder it brief stienen, wie dy fan dûmny Revius. Goslings fielde him bedrige en socht om in foar him geunstige útwei. Goslings stelde in ferklearring op, wêryn stie dat ds. Revius him misdroegen hie yn de herberch fan [[Dokkumer Nije Silen]]. Hy gie dêr mei nei de kastlein Tsjeard Durks. Goslings sei dat hy fjouwer tsjûgen hie en oft Tsjeard ek efkes tekenje woe. Tsjeard lies it en betocht dat Goslings it wol hiel moai makke hie. Hy wegere dan ek om syn namme der ûnder te setten, want op dat stuit hie hy er sels dronken west. Boppedat hie Goslings al fjouwer tsjûgen. Goslings koe mei lege hannen wer nei Ie werom. Dûmny ûntkende alles, mar hy wist wol hoe't it ferhaal yn 'e wrâld kommen wie. Hy hie nei Kollum west en op Nije Silen soe der efkes oanstekke. Der wie net ien yn 'e herberch. Dûmny hie him doe sels mar betsjinne en letter hie er mei Tsjeard ôfrekkene. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale Wei === Troch Ie rint de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Bustsjinst === Troch Ie rint de folgjende busline: * '''Line 63:''' [[Dokkum]] - [[Bûtenpost]] fia [[Kollum]] De busline troch Ie wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === [[Ofbyld:2023 Ie, Foeke Sjoerdsstrjitte.jpg|thumb|260px|''Foeke Sjoerdsstrjitte'']] Alle [[strjitten fan Ie (Dongeradiel)|strjitten fan Ie]]. == Sjoch ek == * [[Llanfair PG]] == Keppeling om utens == * [https://www.dorp-ee.nl Oer it doarp] * [https://www.walddyk.nl/walddyk.htm Buertferiening Wâlddyk] * [http://www.koartebun.startje.com/ Buertferiening Nije Koarte Bun] {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|[[Herma M. van den Berg]]}} - ''De monumenten van geschiedenis en kunst, Noordelijk Oostergo, De Dongeradelen''. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Ie, Noardeast-Fryslân}} }} {{koördinaten|53_19_48_N_6_6_0_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 20' NB, 6° 6' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Ie| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] 8oc550bdzywi5ljs012nzqlem86zlnj 0 4314 1240090 1231900 2026-09-07T19:38:13Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240090 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Jouswier, Sint-Petrustsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Jouswier.gif|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Jouswier wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Jouswier}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 2,55 km² <br> lân: 2,49 km² <br> wetter: 0,06 km² | befolkingstichtens = 18 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_20_59.5_N_6_04_24.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 20' N 6° 04' E}} | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 59.5 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 04 | lon_sec = 24.4 | lon_dir = E }} '''Jouswier''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Jouswier leit noardlik fan [[Eastrum]], noardeastlik fan [[Dokkum]], noardwestlik fan [[Ie (Noardeast-Fryslân)|Ie]] en besuden [[Mitselwier]]. De doarpskearn leit oan de Bergsmawei op de [[terp]] fan Jouswier. De buorskippen [[Lyts Midhuzen]] (grutdiels) en [[Grut Midhuzen]] (lyts diel) hearre ek by Jouswier. Jouswier hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Jouswier}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Etymology == Jouswier waard yn 1495 fernijd as ''Juusweer''; letter ek as ''Jwsweer'' (1511), ''Juyswier'' (1543), ''Ionswie'' (1588) en ''Iuswier'' (1622). De namme soe sokssawat as 'wier fan Juw' betsjutte kinne. == Skiednis == Foarhinne hie it doarp trije states: [[Eernsmastate]], [[Winiastate (Jouswier)|Winiastate]] en [[Jangastate]]. Se wienen yn 1800 al ôfbrutsen. Jouswier leit op in relatyf hege terp dy't oan it begjin fan de jiertelling ûntstie. Yn de terp is in 5e-iuwske mantelspjelde en in fluit fûn. In soad bebouwing hat Jouswier nea hân. De Tegenwoordige Staat (1789) skreau dat Jouswier it lytste doarp fan de gritenij wie en dat it doarpke mar 7 stimmen hie.<ref>De Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden, 16e deel (1789)</ref> Noch jimmeroan is Jouswier net mear as de tsjerke mei wat hûzen deromhinne. De wei hat altiten al oer de terp rûn. De tsjintwurdich dearinnende Bergsmawei wie eartiids it paad nei [[Eastrum]] oer [[Tilbuorren]]. De strjitte is ferneamd nei de famylje Bergsma. Pieter Arriens Bergsma (1668-± 1735) wie ôfkomstich fan de state [[Barwegen]] ûnder [[Ingwierrum]]. Hy waard sekretaris fan [[Eastdongeradiel]] en om ynfloed út te oefenjen op de ferkiezings foar [[grytman]]nen en oare funksjes kocht syn soan [[Willem Bergsma]] (1706-1774) healwei de 18e iuw stimhawwende pleatsen op yn de [[gritenij]]. Dêrnei ferkocht er de pleats sûnder de grûn dêr't de pleats op stie en dêr't it stimrjocht oan ferbûn wie. [[Ofbyld:Boerderij op de Terp van Jouswier.JPG|220px|thumb|left|''Eardere buorkerij yn Jouswier'']] Yn Jouswier wiene mar sân stimhawwende pleatsen. As immen fjouwer stimhawwende pleatsen besiet, hie dy it sadwaande foar it sizzen. It slagge Bergsma yn 1758 om fjouwer fan de sân pleatsen yn hannen te krijen. Tsien jier letter wied er eigener fan alle sân pleatsen en koed er him mei rjocht en reden "hear fan Jouswier" neame. Willem wie û.o. kommittearre foar de Steaten fan Fryslân, [[dykgraaf]] en sekretaris fan Eastdongeradiel. Syn soan [[Petrus Adrianus Bergsma]] (1743-1824) waard grytman fan [[Dantumadiel]] en fan him en syn frou hingje roubuorden yn de [[Damwâld]]ster [[Benediktustsjerke (Damwâld)|Benediktustsjerke]]. Dy dyk roan eartiids oer de [[Reidswâl]] en hie by Jouswier in heakske bocht. Yn 1949 waard útein set mei it rjochtlûken fan dy wei en kaam der in nije brêge oer de [[Súdie]]: de Kowebrêge (yn de folksmûle: Nije Brêge)<ref> Ljouwerter Krante, 5 novimber 1951. ''Commissaris der Koningin opent nieuwe weg''</ref> Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn 1984 makke Jouswier diel út fan de gemeente [[East-Dongeradiel]]. Tusken 1984 oant de lêste weryndieling yn 2019 lei Jouswier yn de gemeente [[Dongeradiel]]. == De tsjerke == [[Ofbyld:Petrustsjerke fan Jouswier.jpg|thumb|220px|left|''Petrustsjerke'']] {{Apart|Petrustsjerke (Jouswier)}} It pronkstik fan Jouswier is de tsjerke. De tsjerke wie wijd oan [[Petrus (apostel)|Petrus]]. De bou fan de yn de rin fan de tiid faak ferboude tsjerke wie yn [[1557]]. Yn [[1978]] hat der in restauraasje plak fûn en is de bepleistering fuorthelle en de tsjerke stiet der no wer yn syn âlde gloarje. De tsjerke is oerdroegen oan de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]]. Elektryske ferljochting hat de tsjerke net; op de banken steane bleakers en der hingje kearsekroanen. Opfallend binne de trije [[rouboerd|roubuorden]] foar de Bergsma's. De famylje hat ek in grêfkelder yn de tsjerke dêr't de trije persoanen dy't op de roubuorden neamd wurde, byset binne. De Bergsma's hawwe op it wapen trije bargen stean en dêrom wurdt de tsjerke ek wol de "Bargetsjerke" neamd. === De toer === De tsjerke hat in [[sealtek]]toer en der hinget in troch Hermanus getten klok út 1395. It ynwurk fan de toer is fernijd yn 1752. Yn 1915 is de toer opklampe mei nije bakstien, útsein de eastlike muorre, dy't bepleistere waard. == De Jouswierster polder == [[Ofbyld:Jouswier 1718 Schotanus..png|thumb|260px|''Jouswier en Marlannen, 1718'']] Iuwenlang leinen súdeastlik fan it doarp twa lytse markes. De "Jouswierster Mar" en it "Mellema Marke", ferneamd nei [[Mellemastate (Eastrum)|Mellemastate]]. Dy leine oan in natuerlik wetter, de [[Mûzerid]], dat fan súdwest nei noardeast troch de [[Marlannen]] rint en op 'e [[Suderie]] útkomt. It part fan dy ryd, noard fan de wei [[Mitselwier]]-[[Ie (Dongeradiel)|Ie]], is in soarte fan opfeart. De Jouswierster Mar is yn 1855 drûchmeald. Sûnt wettere in mûne it wetter troch in [[tochtsleat (wetter)|tochtsleat]] út op 'e Suderie. De mûne waaide by in stoarm op 4 maart 1926 om en waard dêrnei ferfongen troch in elektrysk gemaal.<ref>[https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&nummer=11526 Molendatabase, oproppen 15 maart 2022]</ref> == Mienskip == It doarp hat in feriening foar Doarpsbelang. De tsiisbuorkerij fan de famylje van Zelderen is ferneamd nei de eardere mar; 'it Marlânner Tsiishûs'. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" border="1" ! Jier !! 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2010 || 2015 || 2020 |- | '''Befolking''' || 63 || 50 || 64 || 60 || 53 || 52 || 55 || 40 || 45 |} == Anders Minnes Wijbenga == De bekende Fryske dichter [[Anders Minnes Wijbenga|A.M. Wybenga]] (1881-1948) ferwurde it doarp en syn omkriten mei it fers: {| |----- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; || style="background-color:#f0e0ff;" | ''Jouswier'', Dou bist mar in pjut fan in doarpke,<br /> Hwat sobers oan d’ ein fan in wei,<br /> Seis huzen en in âld tsjerkje,<br /> En dêr is nou alles mei sei.<br /> Dou hast mar in himpen fatsoentsje:<br /> Hja groeven dyn terp amper wei;<br /> Nou steane op it oerbleaune klobke<br /> Dyn huzen elkoarren sa nei.<br /> Mar dochs, as yn leaflike jounen<br /> De dauwe oer dyn Marlannen tynt,<br /> Dan likest in eilân yn ‘t sulver,<br /> Dat wyt om dyn wenten him wynt.<br /> Do leist dêr yn ‘t mids fan dyn greiden<br /> Sa fredich, sa stil en sa blier;<br /> Wol bistou de lytse fan trettjen,<br /> Mar dochs sa’n romantysk Jouswier.<br /> |} == Wapen == De kaai yn it wapen ferwiist nei Petrus, de [[Beskermhillige|patroanhillige]] fan it doarp. De kleuren fan dat fjild binne ûntliend oan it wapen fan it [[Aartsbisdom Utert (roomsk-katolyk)|bisdom Utert]] en it wapen fan [[Eastergoa]]. De bargekop is ôfkomstich fan it wapen fan de famylje Bergsma, dy't stimhawwende pleatsen opkocht om sa in soad ynfloed te krijen. Dy famylje hie sels alle stimhawwende pleatsen fan Jouswier yn hannen. De griene kleur ferwiist nei de mei gers begroeide terp. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Troch Jouswier rint de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Bustsjinst === Troch Jouswier rint de folgjenden busline: * '''Line 63:''' [[Dokkum]] - [[Bûtenpost]] fia [[Kollum]] De busline troch Jouswier wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''Bergsmawei'' - * ''Humaldawei'' - * ''Winia's Reed'' - == Keppeling om utens == * [http://www.aldefrysketsjerken.nl/jouswier.html Ynformaasje oer de tsjerke by Alde fryske tsjerken]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Jouswier}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Jouswier| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] riw25kpyxn7yh2z5b7t6o9mmf336sqq 1240093 1240090 2026-09-07T19:46:18Z Drewes 2754 /* Bustsjinst */ 1240093 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Jouswier, Sint-Petrustsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Jouswier.gif|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Jouswier wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Jouswier}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 2,55 km² <br> lân: 2,49 km² <br> wetter: 0,06 km² | befolkingstichtens = 18 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_20_59.5_N_6_04_24.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 20' N 6° 04' E}} | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 59.5 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 04 | lon_sec = 24.4 | lon_dir = E }} '''Jouswier''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Jouswier leit noardlik fan [[Eastrum]], noardeastlik fan [[Dokkum]], noardwestlik fan [[Ie (Noardeast-Fryslân)|Ie]] en besuden [[Mitselwier]]. De doarpskearn leit oan de Bergsmawei op de [[terp]] fan Jouswier. De buorskippen [[Lyts Midhuzen]] (grutdiels) en [[Grut Midhuzen]] (lyts diel) hearre ek by Jouswier. Jouswier hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Jouswier}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Etymology == Jouswier waard yn 1495 fernijd as ''Juusweer''; letter ek as ''Jwsweer'' (1511), ''Juyswier'' (1543), ''Ionswie'' (1588) en ''Iuswier'' (1622). De namme soe sokssawat as 'wier fan Juw' betsjutte kinne. == Skiednis == Foarhinne hie it doarp trije states: [[Eernsmastate]], [[Winiastate (Jouswier)|Winiastate]] en [[Jangastate]]. Se wienen yn 1800 al ôfbrutsen. Jouswier leit op in relatyf hege terp dy't oan it begjin fan de jiertelling ûntstie. Yn de terp is in 5e-iuwske mantelspjelde en in fluit fûn. In soad bebouwing hat Jouswier nea hân. De Tegenwoordige Staat (1789) skreau dat Jouswier it lytste doarp fan de gritenij wie en dat it doarpke mar 7 stimmen hie.<ref>De Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden, 16e deel (1789)</ref> Noch jimmeroan is Jouswier net mear as de tsjerke mei wat hûzen deromhinne. De wei hat altiten al oer de terp rûn. De tsjintwurdich dearinnende Bergsmawei wie eartiids it paad nei [[Eastrum]] oer [[Tilbuorren]]. De strjitte is ferneamd nei de famylje Bergsma. Pieter Arriens Bergsma (1668-± 1735) wie ôfkomstich fan de state [[Barwegen]] ûnder [[Ingwierrum]]. Hy waard sekretaris fan [[Eastdongeradiel]] en om ynfloed út te oefenjen op de ferkiezings foar [[grytman]]nen en oare funksjes kocht syn soan [[Willem Bergsma]] (1706-1774) healwei de 18e iuw stimhawwende pleatsen op yn de [[gritenij]]. Dêrnei ferkocht er de pleats sûnder de grûn dêr't de pleats op stie en dêr't it stimrjocht oan ferbûn wie. [[Ofbyld:Boerderij op de Terp van Jouswier.JPG|220px|thumb|left|''Eardere buorkerij yn Jouswier'']] Yn Jouswier wiene mar sân stimhawwende pleatsen. As immen fjouwer stimhawwende pleatsen besiet, hie dy it sadwaande foar it sizzen. It slagge Bergsma yn 1758 om fjouwer fan de sân pleatsen yn hannen te krijen. Tsien jier letter wied er eigener fan alle sân pleatsen en koed er him mei rjocht en reden "hear fan Jouswier" neame. Willem wie û.o. kommittearre foar de Steaten fan Fryslân, [[dykgraaf]] en sekretaris fan Eastdongeradiel. Syn soan [[Petrus Adrianus Bergsma]] (1743-1824) waard grytman fan [[Dantumadiel]] en fan him en syn frou hingje roubuorden yn de [[Damwâld]]ster [[Benediktustsjerke (Damwâld)|Benediktustsjerke]]. Dy dyk roan eartiids oer de [[Reidswâl]] en hie by Jouswier in heakske bocht. Yn 1949 waard útein set mei it rjochtlûken fan dy wei en kaam der in nije brêge oer de [[Súdie]]: de Kowebrêge (yn de folksmûle: Nije Brêge)<ref> Ljouwerter Krante, 5 novimber 1951. ''Commissaris der Koningin opent nieuwe weg''</ref> Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn 1984 makke Jouswier diel út fan de gemeente [[East-Dongeradiel]]. Tusken 1984 oant de lêste weryndieling yn 2019 lei Jouswier yn de gemeente [[Dongeradiel]]. == De tsjerke == [[Ofbyld:Petrustsjerke fan Jouswier.jpg|thumb|220px|left|''Petrustsjerke'']] {{Apart|Petrustsjerke (Jouswier)}} It pronkstik fan Jouswier is de tsjerke. De tsjerke wie wijd oan [[Petrus (apostel)|Petrus]]. De bou fan de yn de rin fan de tiid faak ferboude tsjerke wie yn [[1557]]. Yn [[1978]] hat der in restauraasje plak fûn en is de bepleistering fuorthelle en de tsjerke stiet der no wer yn syn âlde gloarje. De tsjerke is oerdroegen oan de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]]. Elektryske ferljochting hat de tsjerke net; op de banken steane bleakers en der hingje kearsekroanen. Opfallend binne de trije [[rouboerd|roubuorden]] foar de Bergsma's. De famylje hat ek in grêfkelder yn de tsjerke dêr't de trije persoanen dy't op de roubuorden neamd wurde, byset binne. De Bergsma's hawwe op it wapen trije bargen stean en dêrom wurdt de tsjerke ek wol de "Bargetsjerke" neamd. === De toer === De tsjerke hat in [[sealtek]]toer en der hinget in troch Hermanus getten klok út 1395. It ynwurk fan de toer is fernijd yn 1752. Yn 1915 is de toer opklampe mei nije bakstien, útsein de eastlike muorre, dy't bepleistere waard. == De Jouswierster polder == [[Ofbyld:Jouswier 1718 Schotanus..png|thumb|260px|''Jouswier en Marlannen, 1718'']] Iuwenlang leinen súdeastlik fan it doarp twa lytse markes. De "Jouswierster Mar" en it "Mellema Marke", ferneamd nei [[Mellemastate (Eastrum)|Mellemastate]]. Dy leine oan in natuerlik wetter, de [[Mûzerid]], dat fan súdwest nei noardeast troch de [[Marlannen]] rint en op 'e [[Suderie]] útkomt. It part fan dy ryd, noard fan de wei [[Mitselwier]]-[[Ie (Dongeradiel)|Ie]], is in soarte fan opfeart. De Jouswierster Mar is yn 1855 drûchmeald. Sûnt wettere in mûne it wetter troch in [[tochtsleat (wetter)|tochtsleat]] út op 'e Suderie. De mûne waaide by in stoarm op 4 maart 1926 om en waard dêrnei ferfongen troch in elektrysk gemaal.<ref>[https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&nummer=11526 Molendatabase, oproppen 15 maart 2022]</ref> == Mienskip == It doarp hat in feriening foar Doarpsbelang. De tsiisbuorkerij fan de famylje van Zelderen is ferneamd nei de eardere mar; 'it Marlânner Tsiishûs'. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" border="1" ! Jier !! 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2010 || 2015 || 2020 |- | '''Befolking''' || 63 || 50 || 64 || 60 || 53 || 52 || 55 || 40 || 45 |} == Anders Minnes Wijbenga == De bekende Fryske dichter [[Anders Minnes Wijbenga|A.M. Wybenga]] (1881-1948) ferwurde it doarp en syn omkriten mei it fers: {| |----- | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; || style="background-color:#f0e0ff;" | ''Jouswier'', Dou bist mar in pjut fan in doarpke,<br /> Hwat sobers oan d’ ein fan in wei,<br /> Seis huzen en in âld tsjerkje,<br /> En dêr is nou alles mei sei.<br /> Dou hast mar in himpen fatsoentsje:<br /> Hja groeven dyn terp amper wei;<br /> Nou steane op it oerbleaune klobke<br /> Dyn huzen elkoarren sa nei.<br /> Mar dochs, as yn leaflike jounen<br /> De dauwe oer dyn Marlannen tynt,<br /> Dan likest in eilân yn ‘t sulver,<br /> Dat wyt om dyn wenten him wynt.<br /> Do leist dêr yn ‘t mids fan dyn greiden<br /> Sa fredich, sa stil en sa blier;<br /> Wol bistou de lytse fan trettjen,<br /> Mar dochs sa’n romantysk Jouswier.<br /> |} == Wapen == De kaai yn it wapen ferwiist nei Petrus, de [[Beskermhillige|patroanhillige]] fan it doarp. De kleuren fan dat fjild binne ûntliend oan it wapen fan it [[Aartsbisdom Utert (roomsk-katolyk)|bisdom Utert]] en it wapen fan [[Eastergoa]]. De bargekop is ôfkomstich fan it wapen fan de famylje Bergsma, dy't stimhawwende pleatsen opkocht om sa in soad ynfloed te krijen. Dy famylje hie sels alle stimhawwende pleatsen fan Jouswier yn hannen. De griene kleur ferwiist nei de mei gers begroeide terp. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Troch Jouswier rint de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Bustsjinst === By Jouswier rint de folgjenden busline: * '''Line 63:''' [[Dokkum]] - [[Bûtenpost]] fia [[Kollum]] De busline troch Jouswier wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''Bergsmawei'' - * ''Humaldawei'' - * ''Winia's Reed'' - == Keppeling om utens == * [http://www.aldefrysketsjerken.nl/jouswier.html Ynformaasje oer de tsjerke by Alde fryske tsjerken]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Jouswier}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Jouswier| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] kqew581kfqe9d95ajiv9u0savjy69b2 0 4768 1240089 1185315 2026-09-07T19:31:07Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240089 wikitext text/x-wiki {{Doarpstabel | doarpsnamme = Ingwierrum | flagge = Ingwierrum vlag.svg | wapen = Engwierum wapen.svg | lokaasje = Map NL Dongeradiel Ingwierrum.png | gemeentenamme= [[Noardeast-Fryslân]] | teljier = 2021 | ynwennertal = 585 | koördinaten = 53_19_11_N_6_8_12_E_type:city_region:NL | koördinaten_tekst = 53° 19' NB, 6° 8' EL | webstee = [http://www.dorp-ee.nl Oer it doarp] }} [[Ofbyld:Ingwierrum tsjerke 2.JPG|thumb|left|''Tsjerkebuorren'']] [[Ofbyld:Kerk Engwierum1.jpg|thumb|280px|''[[Tsjerke fan Ingwierrum]]'']] '''Ingwierrum''' is in [[doarp]] dat yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]] leit. Ingwierrum leit noardlik fan [[Kollum]], eastlik fan [[Ie (Noardeast-Fryslân)|Ie]] en súdlik fan [[Eanjum]]. De buorskippen [[Nijlân (Ingwierrum)|Nijlân]], [[Mûnebuorren (Ingwierrum)|Mûnebuorren]] en [[Dokkumer Nije Silen]] hearre ek by Ingwierrum. Yn [[2021]] hie Ingwierrum 585 ynwenners. == Namme == De ferklearring fan de namme Ingwierrum is net alhiel dúdlik. Yn 1447 waard it plak fernijd as ''Edygwerum'', yn 1491 as ''Enghwerum'', yn 1558 as ''Engwerum'', yn 1573 as ''Engwierum'' en yn 1843 as ''Engwierum'' of ''Aengwierum''. De namme soe 'wier fan de famylje Edinga of fan Ede' betsjutte kinne. == Skiednis == Ingwierrum is al yn de Midsiuwen ûntstien op in [[kwelderwâl]]. Yn it lânskip binne der noch parten fan in [[12e iuw]]ske dyk werom te finen. Westlik op de terp, tsjin de dyk, lei [[Dodingastate]]; dêr stiet no in begjin 19e iuwske kop-hals-romp pleats. ([[Worp fan Thabor]] neamd in Botte Doedinga as [[Fetkeapers|Fetkeaper]] yn [[1422]].) De bebouwing fan it doarp stiet by de letter ta trochgeande rydwei fan Dokkum nei de Dokkumer Nijesilen ferbettere Dodingawei lâns. Benammen oan ‘e Tsjerkebuorren en de Buorren heaks dêrop, is dúdlik it profyl fan de terp te fernimmen. Tusken dizze haadstrjitten yn rinne noch inkele dwerspaden mei bebouwing. Nei de oarloch is it doarp fan it Roster ôf fierder yn súdeastlike rjochting útwreide. Eastlik fan it doarp wie by de trochgeande dyk lâns en fuort efter de seedyk al earder in losse bebouwing ûntstien. == Tsjerke en toer == De tsjerke sa as dy der no stiet is fan 1746 en waard tsjin in âlde midsiuwske tsjerketoer út de 13e iuw oan boud. Nei't de âlde yn [[1722]] ôfbrutsen is der doe in nije tsjerke boud <ref>{{Aut|Herma M. van den Berg}}, Noordelijk Oostergo/De Dongeradelen/Engwierum, 1983. Side 322 </ref>. De finsters hawwe, no hiel seldsum, latteroasters. Miskien om de brânskildere ruten te beskermjen. Der binne twa brânskildere ruten yn. Dy binne yn [[1746]] makke troch [[Ype Staak]] en [[Jurjen Staak]] út [[Snits]]. Op it iene stiet as wapen fan de skinker dat fan de Prins fan Oranje en op it oare it [[wapen fan Fryslân]]. Der omhinne steane allegoaryske frouljusfigueren. Ek doe woenen de sponsors harren namme al ferivige hawwe. De [[tsjerke fan Ingwierrum]] hat ek noch barokke preekstoel mei de bûgde kûpe. De net sa hege toer kin út [[13e iuw]] stamme. Yn 1746 binne de topgevels fan de toer opnij opmitsele en hat er in nij sealtek krige.<ref> {{Aut|Herma M. van den Berg}}, Noordelijk Oostergo/De Dongeradelen/Engwierum, 1983. Side323.</ref> <gallery> Ofbyld:Kerk Engwierum2.jpg|''tsjerke Ingwierrum'' Ofbyld:Kerk Engwierum3.jpg|''tsjerke Ingwierrum'' Ofbyld:Kerk Engwierum4.jpg|''tsjerke Ingwierrum'' Ofbyld:Kerk Engwierum5.jpg|''tsjerke Ingwierrum'' </gallery> == It Ingwierrumer Nijlân == {{Apart|Nijlân (Ingwierrum)}} Yn [[1752]] is 160 bunder kwelder wûn op de [[Lauwerssee]] troch der in dyk omhinne te lizzen. == Mienskip == [[Ofbyld:Ingwierrum dyk.JPG|thumb|200px|''Oerbliuwsel 12e iuwske dyk Dokkumer Grutdjip'']] Ingwierrum hat in feriening foar doarpsbelang en it doarpshûs De Mande. De Springplanke" is de basisskoalle fan Ingwierrum. De supermerk fan it doarp is yn 2006 sluten. [[File:Korenmolen, romp - Engwierum - 20070020 - RCE.jpg|thumb|Oerbliuwsel fan de mûne fan Helder, 1981]] === Ferienings === * Euphonia - korps * [[Fuotbalferiening Oostergo]] tegearre mei [[Ie (Dongeradiel)|Ie]]. === Befolking === * [[1954]] - 901 * [[1959]] - 842 * [[1964]] - 771 * [[1969]] - 714 * [[1974]] - 640 * [[2004]] - 420 * [[2013]] - 578 * [[2014]] - 583 * [[2015]] - 575 * [[2016]] - 555 * [[2017]] - 560 * [[2018]] - 560 * [[2019]] - 580 * [[2020]] - 575 * [[2021]] - 585 === Bekende minsken === * [[Miranda van Kralingen]] - operasjongster * [[Dick Passchier]] - presintator == Ferskaat == [[Ofbyld:De Dobbe 2 Engwierum.jpg|thumb|''De Dobbe 2'']] * Oan de Mûnebuorren stie oan 'e ein fan de [[19e iuw]] in de mûne fan Helder. * Op it wapen fan Ingwierrum steane ferwizings nei it [[Dokkumer Grutdjip]], de slûs en de [[einekoai]]en by it doarp. * [[Sake Kornelis Feitsma]] hat hjir yn de [[19e iuw]] skoalmaster west. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale Wei === Troch Ingwierrum rint de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Bustsjinst === Troch Ingwierrum rint de folgjende busline: * '''Line 63:''' [[Dokkum]] - [[Bûtenpost]] fia [[Kollum]] De busline troch Ingwierrum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''Bakkersreed'' - * ''Bûtendykswei'' - * ''De Buorren'' - * ''De Dobbe'' - ferneame nei in [[dobbe]] * ''De Kampen'' - * ''Dodingawei'' - ferneame nei de [[Dodingastate]] * ''Fjellingsreed'' - ferneame nei [[fjellingen]] * ''It Roster'' - * ''Lytse Wei'' - * ''Mûnebuorren'' - de buorskip [[Mûnebuorren (Ingwierrum)|Mûnebuorren]] * ''Nijlân'' - de buorskip [[Nijlân (Noardeast-Fryslân)|Nijlân]] * ''Sylsterwei'' - wei nei [[Dokkumer Nije Silen|Dokkumer Nij Silen]] * ''Tempelsteed'' - * ''Tsjerkepaed'' - paad by de [[Tsjerke fan Ingwierrum]] == Keppeling om utens == * [http://www.historischekerken.nl/Friesland/Engwierum.html De tsjerke fan Ingwierrum] {{boarnen|boarnefernijing= * G. van Berkel & K. Samplonius (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard'' * [https://www.frieslandwonderland.nl/?pagina=plaats&id=384 Frieslandwonderland.nl (Stichting Fryslâns Ferline)]; NoordBoek - [[Peter Karstkarel]] <references/> {{Commonscat|Ingwierrum}} }} {{Koördinaten|53_19_11_N_6_8_12_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 19' NB, 6° 8' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Ingwierrum]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] f81x9gs4378aoblogkk78bci49w5rch 0 4815 1240139 1183905 2026-09-08T10:33:10Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240139 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Bonifatiustsjerke, Damwâld (Moarrewâld).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Bonifatiustsjerke'' | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Damwâld}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 13,29 km², wêrfan: <br> - lân: 13,27 km² <br> - wetter 0,1 km² | befolkingstichtens = 443 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Dantumadeel.svg|border|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_17_25_N_5_59_58_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 17' N 5° 59' E}} | webside = [http://www.itkin.nl/damwoude Webstee Damwâld] | ôfbylding2 = Map NL Dantumadiel Damwâld.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet Damwâld (grien) yn 'e gemeente Dantumadiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 17 | lat_sec = 25 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 59 | lon_sec = 58 | lon_dir = E }} '''Damwâld''' is in [[doarp]] dat yn de gemeente [[Dantumadiel]] leit. Damwâld leit noardlik fan [[Broeksterwâld]], eastlik fan [[Rinsumageast]], westlik fan [[Wâlterswâld]] en besuden [[Dokkum]]. Damwâld hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Damwâld}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan Damwâld leit by [[De Krúswei (herberch)|De Krúswei]], by de krúsing fan de Haadwei, de Foarwei en Doniawei. == Skiednis == [[Ofbyld:Plaknammeboerd_Damwâld.png|thumb|left|<center>''Plaknammeboerd fan Damwâld''</center>]] Damwâld is yn [[1971]] ûntstien troch de gearfoeging fan de eardere doarpen [[Dantumawâld]], [[Ikkerwâld]] en [[Moarrewâld]]. De namme '''DAM'''wâld ferwiist nei de begjinletters fan de trije eardere doarpen yn it Nederlânsk: Dantumawoude, Akkerwoude en Murmerwoude. It ferkoarte ''Dam'' bestie earder ek al en waard brûkt foar Dantumawâld. Dit is bygelyks te sjen oan de strjitnammen Damwâldsterreedsje, Damwâldster Trekwei (tsjintwurdich gewoan ''Trekwei'') en Dammeloane. De fúzje fan dy trije doarpen, in yn Nederlân tige seldsum barren, hie in politike achtergrûn. Oant en mei 1881 stie it gemeentehûs fan Dantumadiel yn [[Rinsumageast]]. Sûnt 1881 sieten de ''grytmannen'' yn Moarrewâld. Dat stie de ynwenners fan [[De Westereen]] net oan. Omdat De Westereen eartiids it grutste doarp yn de gemeente wie, mienden hja rjocht op it gemeentehûs te hawwen. Dêrom waard yn 1971 besletten de trije neamde doarpen gear te foegjen ta Damwâld. Omdat de ynwenners fan Damwâld oan de nije namme wenne moasten, ha de âlde plaknammebuorden der noch in skoftke stien. Hjoed-de-dei steane dizze âlde plaknammebuorden der net mear. Earder hearde [[Broeksterwâld]] (doe mei de namme De [[Ikkerwâld|Ikkerwâldster Broek]]) ek by Damwâld mar dat is sûnt [[1964]] in selsstannich doarp. Damwâld hat altyd yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] lein en is sûnt [[1881]] haadplak. === Dantumawâld === De tsjerke moat om 1200 hinne boud wêze en yn [[1755]] ôfbrutsen. De earste boarnen skriuwe yn [[1369]] oer "Dointhimwalda", letter wurdt dit yn [[1421]] "Dontimwalda" en yn 1505 Dantumwald. ''Dont'' wiist op in hege sânrêch yn in fierder sompich feangebiet. Dizze ''dont'' rint fan [[Driezum]] en Damwâld nei [[Rinsumageast]]. Op dizze sânrêch hawwe yn de rin fan de tiid in soad foaroansteande famyljes wenne yn Dantumawâld. It docht bliken út de states en stinzen dy't hjir stienen en stean: *[[Botniastate (Damwâld)|Botniastate]], op de byhearrende grûn is no it Lânskipsaktiviteitesintrum Botniahiem *[[Bongastate]] *[[Doniastate (Damwâld)|Doniastate]] *[[Ewingastate]] *[[Onnemahûs]] *[[Plantenhove]] === Ikkerwâld === Foardat it gebiet ôfgroeven waard wie de grûn geskikt foar lânbou. It doarp krige dêrtroch har namme. Mar nei de feanterij bleaun der skrale sângrûn oer. Hjir stiene ek aadlike huzen: * Grut Saakma en Lyts Saakma *[[Jousmastate]] *[[Remmersmastate]] === Moarrewâld === It doarp is boud op de Murimma terp, en krige syn namme troch ''moarre'' nei de swarte (wiete) feangrûn dêr't letter turf fan stutsen waard. Hjir hawwe ek in soad aadlike huzen stien. Yn Moarrewâld kaam yn [[1881]] by de Krúswei in nij gemeentehûs te stean. == Mienskip == [[Ofbyld:Hoofdweg 46 Damwoude.jpg|thumb|260px|''eardere [[Gemeentehûs fan Moarrewâld|Gemeentehûs]]'']] [[Ofbyld:Damwoude, kerk foto3 2009-09-19 11.44.JPG|thumb|260px|''[[De Ikker (Damwâld)|De Ikker]]'']] [[Ofbyld:Benediktustsjerke, Damwâld (2022).jpg|thumb|260px|''[[Benediktustsjerke (Damwâld)|Benediktustsjerke]]</center>'']] === Basisskoallen === * KBS De Sprankeling ''(Kristlik)'' * Dr. J. Botkeskoalle ''(Iepenbier)'' Mei it begjin fan skoaljier 2020-2021 binne de eardere Kristlike basisskoallen De Bron en De Fontein gearfoege ta ien skoalle: De Sprankeling. Dizze nije skoalle sit mei de Dr. J. Botkeskoalle en in nije sporthal op [[Kampus Damwâld]] oan de Badhúswei. === Spesjaal ûnderwiis === Yn Damwâld stiet in ynstelling foar dreech learende en/of beheinde bern: De Wingerd. De Wingerd is in Kristlike skoalle foar learlingen mei in ûntwikkelingsachterstân. De skoalle hat twa lokaasjes: ien oan De Klimmer foar it basisûnderwiis en ien oan de Nijewei foar it fuortset ûnderwiis. === Fuortset ûnderwiis === Sûnt 1919 hie Damwâld in feriening foar fuortset ûnderwiis, de feriening foar Kristlik MULO yn de gemeente Dantumadiel. Op 1 augustus 1921 waard de [[MULO|(M)ULO]] iepene, yn in pân oan de haadwei dêr't hjoed-de-dei in meubelsaak sit. De skoalle stie dêrnei jierrenlang oan de Nijewei, ûnder de namme [[Kristlike Mafû De Saad]]. Mei yngong fan skoaljier 2020/2021 is de skoalle fanwege it weromrinnend tal learlingen definityf sletten. Yn it skoalgebou is tsjintwurdich it fuortset ûnderwiis fan De Wingerd húsfeste. === Ferieningen === * [[WIK'34]] - kuorbal * Sportferiening Damwâld (SVD) - gymnastyk * [[Fuotbalferiening Broekster Boys]] * [[De Wâlden]] - fuotbal * [[K '75]] - basketbal * Nut en Nocht - keatsen * Blauwe Doffer - dowen * It Honk - grifformearde jongerein * Hjir Binne We Dan - toaniel * Skaakwâld (Schaakwoude) - skaken === Befolkingsferrun === * 1974: 4814 * 2004: 5934 * 2008: 5568 * 2014: 5640 * 2016: 6067 * 2018: 5610 * 2021: 5600 === Bekende ynwenners === * [[Jan Kooistra (skilder)|Jan Kooistra]], keunstskilder * Dr. [[Jacob Botke]], learaar yn Moarrewâld fan [[1896]]-[[1898]]. Nei him is in skoalle en in strjitte en in park neamd * [[Geart Arend Roorda]], fuotballer [[SK It Hearrenfean]] * [[Sipke Ernst]], skaker * [[Willem Verf]], skriuwer == Foarsjennings == Damwâld hat in winkelsintrum oan de Conradi-Veenlandstrjitte, mei dêryn in twatal supermerken en noch in stikmannich oare winkels/ytgelegenheden. Neist dit winkelsintrum leit bedriuweterrein De Moarren, dêr't in stikmannich bedriuwen te finen binne. Dêrbûten binne der troch it doarp hinne noch mear winkels en bedriuwen te finen. Herberch De Krúswei is it doarpshûs fan Damwâld. Fierder hat it doarp noch in park, in sporthal en twa fuotbalklups. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Hoofdweg 42 Damwoude.jpg|thumb|260px|''[[De Krúswei (herberch)|De Krúswei]]'']] === Monuminten === * [[Bonifatiustsjerke (Damwâld)|Bonifatiustsjerke]] ''(Foarwei 2)'' * [[Benediktustsjerke (Damwâld)|Benediktustsjerke]] ''(Doniawei 76)'' * [[Wolkomstsjerke (Damwâld)|Wolkomstsjerke/Fermanje]] ''(Doniawei 34)'' * [[De Ikker (Damwâld)|Oargel fan De Ikker]] ''(Hearewei 1)'' * Earder gemeentehûs fan Dantumadiel ''(Haadwei 46)'' * De Krúswei ''(Haadwei 42)'' It âldste diel fan de herfoarme tsjerke dy't wijd wie oan Sint-Benediktus is út de [[12e iuw]]. === De Sûkerei === {{apart|Kultuerhistoarysk Sintrum de Sûkerei}} De Sûkerei is in museum wêr't it libben yn de [[Fryske Wâlden]] rûnom 1900 sintraal stiet. De eardere sûkereidrûgerij, wêroan't it museum har namme ûntlient, fungearret as besikerssintrum. Yn dizze âlde drûgerij is it produksjeproses fan sûkereikofje te sjen, in produkt wat eartiids yn de gemeente Dantumadiel in soad produsearre waard. Fierder binne der yn dit museum in oantal wâldhûskes te bewûnderjen, dy't earne oars yn de gemeente ôfbrutsen binne en hjir opnij opboud binne. Yn 2016 is de poldermûne De Mearmin fan Rinsumageast hjiroan tafoege wurden. Dy mûne is ôfbrutsen en op it terrein fan De Sûkerei yn Damwâld opnij opboud. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === By Damwâld rinne de [[Provinsjale wei 356|N356]] en de [[Provinsjale wei 361|N361]]. === Bustsjinst === Troch Damwâld rinne de folgjende buslinen: * '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Dokkum]] * '''Line 55:''' Dokkum - [[Drachten]] fia [[Feanwâlden]] * '''Line 61:''' Damwâld - [[Bûtenpost]] * '''Line 151:''' Dokkum - Ljouwert fia [[Driezum]] De buslinen troch Damwâld wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Damwâld]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.damwoude.com/ Webstee fan Damwâld] * [http://www.historischekerken.nl/Friesland/DamwoudeMurmerHK.html Oer de herfoarme tsjerke] * [http://www.hallofryslan.nl/hallo_fryslan_/2010/06/ambachtsdei__damwoude Ambachtsdei Damwâld] (yn de Sûkerei) * [http://www.weerstation-damwald.nl/ Waarstasjon Damwâld] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Damwâld}} }} {{Koördinaten|53_17_19_N_5_59_43_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 17' NB, 5° 60' EL}} {{Dantumadiel}} [[Kategory:Damwâld| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dantumadiel]] [[Kategory:Plak stifte yn 1971]] 5jfqc4seept24dlrka8u5eo9wf8zp0x 0 4817 1240123 1231907 2026-09-08T09:34:43Z Anoniem-NOF 39410 /* Ynfrastruktuer */ 1240123 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 00 0312 Morra, Noardeast-Fryslân.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Moarre vlag.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Moarre wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Moarre}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 4,68 km² <br> lân: 4,64 km² <br> wetter: 0,04 km² | befolkingstichtens = 52 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_22_20.3_N_6_05_20.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 22' N 6° 05' E}} | webside = [https://moarre-ljussens.frl/ moarre-ljussens.frl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 22 | lat_sec = 20.3 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 05 | lon_sec = 20.4 | lon_dir = E }} '''Moarre''' is in [[doarp]] dat yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]] leit. Moarre leit noardeastlik fan [[Mitselwier]], eastlik fan [[Easternijtsjerk]], westlik fan [[Eanjum]] en besuden [[Ljussens]]. Moarre hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Moarre}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn leit benammen oan de Bûtenwei op de [[terp]] fan Moarre. De buorskip [[De Reidswâl]] (diel) en [[Welgelegen (Moarre)|Welgelegen]] hearre ek by Moarre. Mei [[Ljussens]] foarmet Moarre it [[twillingdoarp]] [[Moarre-Ljussens]]. == Namme == De namme sil fan "sompich lân" komme. Dat kin strike, want Moarre leit oan de noardkant fan it gebiet tusken [[Eanjum]] en [[Ie (Noardeast-Fryslân)|Ie]] dat [[Eanjumer Kolken|De Kolken]] neamd wurdt en earst sa om [[1900]] hinne troch in bettere regeling fan de wetterstân brûkber makke is. Guon miene dat de plaknammen 'Longonmore' en 'Mure' út de registers fan [[Kleaster Fulda]] (twadde helte [[8e iuw]]) nei Moarre ferwize. == Skiednis == Moarre is in terpdoarp, wêrfan't de measte bebouwing ek tsjintwurdich noch op de terp binnen de omwei leit. Der wurdt wol tocht dat Moarre al in pear iuwen foar de jiertelling ûntstien is.<ref>[Peter Karstkarel, Friesland Wonderland]</ref>. [[Ofbyld:Vrouwenklooster Weerdt, 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Metslawier - 20153681 - RCE.jpg|left|thumb|''Oerbliuwsel fan frouljuskleaster Weerd yn 1723'']] Súdlik fan Moarre, oan de noardkant fan de tsjintwurdige Kleasterwei lei op in terpke it [[kleaster Weard]] of ''Templum Domnini'' ('de Tempel fan God'). Folle is der oer dat [[Norbertinen|nobertinessekleaster]] net bekend. Moarre hie eartiids 19 stimmen. Regel wie dat dy stimhawwers de tsjerkfâden keazen. Dy tsjerkfâden foarmen dan ek it deistich doarpsbestjoer. Yn Moarre lei dat oars; troch in âld foarrjocht fan de eigners fan de states Hooghuistra, [[Buttemastate|Botma]], [[Heemstrastate (Moarre)|Heemstra]] en [[Nittemastate|Nittema]] wienen dy om bar tsjerkfâd. [[Oldhuistrastate (Moarre)|Aldhuistra]] wie in state efkes noardwestlik fan it doarp. [[Ofbyld:2023 Moarre, earder stasjon oan de Moarsterwei.jpg|thumb|left|''It eardere stasjon oan de Moarsterwei'']] Oan it begjin fan de 20e iuw ûntstie der tusken Moarre en Ljussens mear drokte troch de bou fan in molkfabryk (1915) en de oanlis fan it spoar mei in stasjon (1919). It [[molkfabryk]] "De Dongeradielen" is yn [[1973]] sletten. It eardere molkfabryk wurdt (2023) ferboud ta rekreaasjewenten en der komt in museum dat ynformearret oer de skiednis fan it fabryk. It spoar is yn de [[Twadde Wrâldkriich]] opbrutsen. Sûnt 1933-1936 waarden der al gjin reizgers mear ferfierd, mar it stasjonsgebou is noch oanwêzich en docht hjoed-de-dei tsjinst as wenhûs en ek de namme "Stasjonswei" is oerbleaun.<ref>[https://dvhn.nl/groningen/Recreatiewoningen-en-museum-in-voormalige-melkfabriek-Morra-Lioessens.-Subsidie-van-1-miljoen-euro-Waddenfonds-is-binnen-27638700.html Deiblêd fan it Noarden, 26 april 2022]</ref> Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]] hearde Moarre by de gemeente [[East-Dongeradiel]]. Dêrnei hearde it plak by de gemeente Dongeradiel en sûnt de lêst weryndieling by de gemeente Noardeast-Fryslân. == De tsjerke == {{Apart|Herfoarme tsjerke (Moarre)}} [[Ofbyld:Herfoarme tsjerke fan Moarre.jpg|260px|thumb|''Jehannestsjerke'']] De tsjerke, dy't foar de [[reformaasje]] wijd wie oan [[Evangeelje fan Jehannes|Jehannes de Evangelist]], ûntstie yn 'e twadde helte fan de [[13e iuw]]. Yn it ramt fan fernijingen yn de 18e iuw krige de tsjerke yn 1737 in nij tonferwulft. Yn [[1843]] wie der in grutte ferbouwing en doe is de mooglik [[16e iuw]]ske [[sealtek]]toer ôfbrutsen en ferfongen troch in [[Neoklassisisme|neoklassisistyske]] lantearne op it dak en yn 1920-1921 krige it gebou in nije flier en kape. De klok (diameter 85cm) is fan [[1659]] en getten troch [[Jurjen Balthasar]] út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Yn de tsjerke binne noch sarken út de [[16e iuw|16e]] oant [[18e iuw]]. Ut [[1625]] is it lytse [[epitaaf]] foar Wopke fan Scheltema en Frouck Roorda fan [[Ginnum]], bewenners fan de [[Heemstrastate (Moarre)|Heemstrastate]]. Moarre hat in oargel út [[1740]], it is ien fan de fjouwer oargels dy't makke binne troch [[Johann Michaell Schwarzburg]]. De opdrachtjouster wie de widdo Jantsje Nannes Botma. It wapen fan har en har man is der dan ek op oanbrocht. Yn [[1989]] hat oargelmakkerij [[Bakker & Timmenga]] de oarspronklike disposysje fan Schwarzburg werombrocht. == Mienskip == [[Ofbyld:2023 Moarre, Grutte Buorren 7.jpg|thumb|260px|''Ryksmonumint oan de Grutte Buorren 7'']] Der is in feriening foar Doarpsbelangen dy't gearkomt yn doarpshûs De Stikel. Bern geane meast yn Ljussens nei de kristlike Skoalle mei de Bibel 'De Griffel'. [[Ofbyld:2023 Moarre, Achterwei.jpg|thumb|260px|''Achterwei'']] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 || 2014 || 2015 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 473 || 429 || 390 || 348 || 295 || 240 || 242 || 237 || 235 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2016 || 2017 || 2018 || 2019 || 2020 || 2021 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 230 || 225 || 235 || 245 || 250 || 250 || 240 |} === Tsjerke === * Herfoarme tsjerke Moarre-Ljussens ([https://morra-lioessens.protestantsekerk.net/ webstee]) * Grifformearde tsjerke Moarre-Ljussens ([https://www.gerefkerklioessens.nl/ webstee]) === Ferienings === * Advendo - muzyk * Keatsferiening Warber Bliuwe - Moarre/Ljussens * Oranjeferiening ([https://www.facebook.com/profile.php?id=100064518527342 FB-side]) === Berne === * [[Gerbrand fan Mockema]] († 1512), Fetkeaperske haadling. * [[Teatske Alzum]] (1899-1962), Frysk skriuwster. [[Kate Ashton]] út Skotlân skreau oer har it boek "Teatske Alzum har wrâld". * [[Anneke Douma]] (1944-), sjongster. == Ynfrastruktuer == === Ferbinings === Hjoeddeisk Moarre leit oan de Lauwersseewei tusken [[Dokkum]] en Eanjum. De [[Moarster Feart]] rint fan Moarre nei it súdeasten nei de [[Reidswâl]] ûnder Mitselwier en slút der oan op de [[Suderie]]. === Strjitten === [[Ofbyld:2023 Moarre, Bûtenwei (1).jpg|thumb|260px|Bûtenwei]] Achterwei, Bûtenwei, Fjellingswei, Grutte Buorren, Griene Reed, Headamsterwei, Hearrewei, Keechsdyk, Kleasterwei, Koudenburgerreed, Lytse Buorren, Moarsterwei, Skyligerwei, [[Teatske Alzum]]strjitte, Tsjerkestrjitte, [[Weard (buorskip)|Weardwei]]. === Bustsjinst === Troch Moarre rinne de folgjende buslinen: * '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Dokkum]] * '''Line 52:''' Dokkum - [[Peazens (plak)|Peazens]] * '''Line 355:''' Dokkum - [[Boalsert]] fia Ljouwert De buslinen troch Moarre wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. == Sjoch ek== * [[De Moarre]] - in mar yn súdwest Fryslân. * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == * [https://moarre-ljussens.frl/ Webstee Moarre-Ljussens] * [http://www.historischekerken.nl/Friesland/Morra.html Tsjerke fan Moarre] {{boarnen|boarnefernijing= *{{Aut|[[Kerst Huisman]]}}, [[Ljouwerter Krante]], 13 februaris 1996, artikel: 'Weard by Moarre: in kleasterhistoarje fol fragen'. *{{Aut|[[Herma M. van den Berg]]}} Noordelijk Oostergo/De Dongeradelen, 1983. Haadstik Moarre. <references/> ---- {{commonscat|Moarre}} }} {{koördinaten|53_22_21_N_6_5_19_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 22' NB, 6° 5' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Moarre| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] h5pv1j3pt1k97u803k1higu5ud2kuya 0 4826 1240094 1231908 2026-09-07T19:49:03Z Anoniem-NOF 39410 1240094 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Sicht op Ljussens fanôf de Garewei.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''"Hoek en Wâd", loswâl oan de eastkant fan it doarp'' | wapen = [[Ofbyld:Lioessens vlag.svg|border|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Lioessens wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ljussens}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 4,57 km² <br> lân: 4,52 km² <br> wetter: 0,04 km² | befolkingstichtens = 84 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_22_50.5_N_6_05_15.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 22' N 6° 05' E}} | webside = [https://moarre-ljussens.frl/ moarre-ljussens.frl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 22 | lat_sec = 50.5 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 05 | lon_sec = 15.4 | lon_dir = E }} '''Ljussens''' is in doarp yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. Ljussens leit noardlik fan [[Moarre]], eastlik fan [[Nes (Noardeast-Fryslân)|Nes]], westlik fan [[Eanjum]] en besuden [[Peazens (plak)|Peazens]]. Ljussens hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ljussens}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan Ljussens leit benammen oan de Reinsleat, Doarpsstrjitte en Siniastrjitte. Mei [[Moarre]] foarmet Ljussens it [[twillingdoarp]] [[Moarre-Ljussens]]. == Skiednis == Opfallend is dat de [[terp]] fan Ljussens eastlik fan de tsjerke leit. De namme fan it hege stee wie ''Huickwert'', letter troch de Ljussemers ferbastere ta 'Hoek en Wâd'. De kaart fan [[Schotanusatlas|Schotanus]] lit sjen dat dy begjin [[18e iuw]] al net mear beboud wie. Deselde [[Bernardus Schotanus à Sterringa|Schotanus]] skriuwt ein [[17e iuw]] ek: ''"plag de mond van de [[Peazens (wetter)|Paesens]] eertijds zo wijd en diep te zijn, dat men met carvielen en de andere grote schepen tot Lioessens kon invaren"''. Ljussens waard neamd yn in brief fan de [[Biskoppen fan Utert|Utertske biskop]] [[David fan Boergonje|David]] út [[1480]]. Hy joech dêryn hear en master Botto, pastoar fan [[Eanjum]] en Johan, pastoar fan Ljussens, it foech om in útspraak oer in skeel tusken de hege hearen fan [[Easternijtsjerk]] en Ljussens te dwaan. Neffens de ''[[Tegenwoordige Staat van Friesland]]'' út [[1786]] is de tsjerke fan Ljussens ûntstien nei dat skeel. De Ljussemers besleaten doe om harren los te meitsjen fan it memmedoarp Easternijtsjerk. Tusken Moarre en Ljussens waard yn 1915 it molkfabryk 'De Dongerdielen' stifte, dat yn 1973 sletten waard. Foaral oan de bou fan de direkteurswente en it kantoar waard omtinken jûn. Tsjintwurdich wurdt it kompleks renovearre en ferboud ta rekreaasjewenten. Fan [[24 augustus]] [[1913]] oant [[15 maaie]] [[1935]] hiene de doarpen Ljussens en Moarre in stasjon fan de tredde klasse oan it spoar tusken Eanjum en Dokkum. Sûnt 1933-1936 waarden der al gjin reizgers mear ferfierd, mar it stasjonsgebou is noch oanwêzich en docht hjoed-de-dei tsjinst as wenhûs en ek de namme "Stasjonswei" is oerbleaun. Sûnt [[2019]] leit Ljussens yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[East-Dongeradiel]]. === Herfoarme tsjerke === {{Apart|Herfoarme tsjerke (Ljussens)}} [[Ofbyld:Dongeradiel Ljoesens Herf Tsjerke.JPG|thumb|left|''Petrustsjerke'']] Yn de toer fan de oarspronklik oan de apostel [[Petrus (apostel)|Petrus]] wijde herfoarme tsjerke sit noch [[12e iuw|12-iuwsk]] mitselwurk fan [[dowestien]]. It 13e-iuwske part fan de tsjerke is noch it bêste te besjen oan de noardkant. Yn de [[15e iuw]] is de tsjerke ferbrede en ferhege yn [[Goatyk|goatyske]] foarm. De klok mei reliëfs fan Sint-Petrus en [[Katarina fan Aleksandrje|Sint-Katarina]] is fan [[1498]]. === De grifformearde tsjerke === {{Apart|Grifformearde tsjerke (Ljussens)}} De tsjerke lykas dy der no stiet is fan 1927. De arsjitekt wie [[Ane Nauta]]. De grifformearde tsjerke is stifte yn [[1851]]. It wie de ienige [[Ofskieding fan 1834|ôfskieden]] tsjerke yn [[East-Dongeradiel]]. Hoewol't in protte minsken yn de Dongeradielen sympatyk foar de ôfskieding oer stiene, fûnen se de stap dochs te grut. It grutte brek is dan ek kommen mei de [[Doleânsje]] nei 1886. It oargel út 1876 is boud troch [[Lodewijk Ypma]] en yn 1932 yn de tsjerke set. It stie earder yn de Sint-Martinustsjerke fan [[Boalsert]]. === States === [[Ofbyld:Schotanus, himrik Ljussens.png|thumb|left|''Himrik Ljussens mei Gerroltsma'']] Fan Ljussens wurde yn de 15e iuw twa states neamd. [[Gerroltsmastate|Gerroltsma]] lei op it plak dêr't de Dyksterwei einiget, oan de âld seedyk. [[Dyksterastate|Dijkstera]] lei ek oan dy seedyk, op de grins fan de [[himrik]]ken fan [[Eanjum]] en Ljussens. Op beide plakken stiet hjoed-de-dei (2010) in [[kop-hals-romppleats]]. == Mienskip == [[Ofbyld:2023 Ljussens, doarpskafee De Bûte Bok.jpg|thumb|260px|''Doarpskafee De Bûnte Bok'']] 'De Stikel' is it mienskiplike doarpshûs fan Ljussens-Moarre. It stiet yn Moarre en it wie earder it herfoarme ferieningsgebou fan de frijsinnigen. De doarpskrante hjit 'Oer de Brêge'. Ljussens hat in kafee dat de namme 'De Bûnte Bok' draacht. === Tsjerke === [[Ofbyld:Ljussens, grifformearde tsjerke.jpg|thumb|260px|''Grifformearde tsjerke'']] * Herfoarme tsjerke Moarre-Ljussens ([https://morra-lioessens.protestantsekerk.net/ webstee]) * Grifformearde tsjerke Moarre-Ljussens ([https://www.gerefkerklioessens.nl/ webstee]) === Skoalle === [[Ofbyld:2023 Ljussens, Skoalle mei de Bibel.jpg|thumb|260px|''Skoalle mei de Bibel'']] De iennige skoalle fan Ljussens is in 'Skoalle mei de Bibel', 'De Griffel'. Ek bern fan Moarre geane nei 'De Griffel'. === Ferienings === * Toanielferiening Mei nocht foar't ljocht * Muzykferiening Advendo Moarre/Ljussens ([https://www.facebook.com/groups/663121183760265/ FB-side]) * Keatsferiening Warber Bliuwe - Moarre/Ljussens ([http://www.kvwarberbliuwe.nl/ webstee]) * Oranjeferiening ([https://www.facebook.com/profile.php?id=100064518527342 FB-side]) [[Ofbyld:2023 Ljussens, Masterspaad.jpg|thumb|260px|''Masterspaad'']] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 ||| 2007 || 2013 || 2014 || 2015 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 624 || 572 || 537 || 485 || 458 || ±400 || 387 || 344 || 349 || 355 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2016 || 2017 || 2018 || 2019 || 2020 || 2021 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 345 || 345 || 350 || 365 || 375 || 380 || 380 |} === Berne === * [[Liepke Scheepstra]] (1918-2002), fersetsstrider yn de [[Twadde Wrâldkriich]]. * [[Anneke Douma]] (1944-), Frysk sjongster. == Ferskaat == * De balke yn it doarpswapen stelt de dyk troch it doarp foar. De klavers komme fan it boerewapen fan Kornelis Folkerts, de foarfaar fan in hiel soad Ljussemer famyljes. De kaai is it symboal fan de tsjerkepatroan, de apostel [[Petrus (apostel)|Petrus]]. * De [[Skotlân|Skotske]] skriuwster [[Kate Ashton]], dy't it boek '[[Teatske Alzum]] har wrâld' skreau, hat hjir en yn Moarre in skoft taholden. * Skriuwer [[Anders Rozendal]] (*[[27 augustus]] [[1946]]) hat ek in skoft yn Ljussens wenne. * Mei Ald en Nij 2007/2008 kaam it doarp yn 't nijs doe't jongelju aaien en blauwe farve smieten tsjin it hûs fan in ynwenster fan it doarp. * Op 13 jannewaris 2023 waard bekend makke dat út DNA-ûndersyk bliken dien hie dat in skiep by Ljussens deabiten wie troch de seldsume [[goudjakhals]]. <ref>[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/1187628/schaap-in-ljussens-doodgebeten-door-een-goudjakhals Omrop Fryslân, 13 jannewaris 2023]</ref> == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Lâns Ljussens rint de [[Provinsjale wei 361|N361]]. === Bustsjinst === Troch Ljussens rint de folgjende busline: * '''Line 52:''' [[Dokkum]] - [[Peazens (plak)|Peazens]] De busline troch Ljussens wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * Alddyk - * De Kamp - * Doarpsstrjitte - * Dyksterwei - * Garewei - * Grytsjewei - * Hoek en Waad - * Masterspaad - * Moarsterwei - wei nei [[Moarre]] * Mûnehiem - * Mûnewei - * Reinsleat - * Siniastrjitte - * Tsjerkepaed - paad by de [[Herfoarme tsjerke (Ljussens)|Petrustsjerke]] == Sjoch ek == Mear ynformaasje oer '''Ljussens''' is ek te finen ûnder [[Moarre]]. == Keppeling om utens == * [http://www.ngw.nl/l/lioessen.htm Doarpswapen] {{boarnen|boarnefernijing= *{{Aut|[[Herma M. van den Berg]]}} Noordelijk Oostergo/De Dongeradelen, 1983. Haadstik Moarre. <references/> ---- {{Commonscat|Ljussens}} {{Commonscat|Engelina (ship, 1926)|De Engelina, binnenfeartskip registrearre yn Ljussens}} }} {{Koördinaten|53_22_50_N_6_5_19_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 23' NB, 6° 5' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Ljussens| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] 7cpegani8x14vpbt972csi5pkninf24 0 4833 1240134 1207925 2026-09-08T10:24:10Z Anoniem-NOF 39410 1240134 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Wetsens, Sint-Fitustsjerke (2).jpg | ôfbyldingsbre→edte = | ôfbyldingstekst = Sint-Fitustsjerke'' | wapen = [[Ofbyld:Wetsens vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Wetsens wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wetsens}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 2,65 km², wêrfan: <br> - lân: 2,58 km² <br> - wetter: 0,07 km² </br> | befolkingstichtens = 21 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_20_50.5_N_6_01_59.75_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 20' N 6° 01' E}} | webside = [https://niawier-wetsens.nl/de-geschiedenis-van-wetsens/ Side Nijewier-Wetsens] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 50.5 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 59.7 | lon_dir = E }} '''Wetsens''' is in doarp yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. Wetsens leit noardeastlik fan [[Dokkum]], eastlik fan [[Ealsum]], súdwestlik fan [[Mitselwier]] en besuden [[Nijewier]]. Wetsens hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wetsens}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan it doarp leit oan de Jaerlawei, de alde ringwei fan de [[terp]] fan Wetsens. De buorskipe [[Lytse Wier]] (diel) heart ek by Wetsens. == Skiednis == [[Ofbyld:Wetsens Schotanuskaart.png|thumb|left|250px|Wetsens op de Schotanuskaart]] Wetsens hat nea in grut doarp west. It hie mar 9 stimmen, mar wie dochs it fjirde yn rang yn [[East-Dongeradiel]]. Mei troch't it wat oan de kant fan de wegen lei is Wetsens in frij geef doarp bleaun. De namme Wetsens kin 'wiet lân' betsjutte. Oaren tinke oan de mienskip fan Wetse en syn famylje. De [[terp]] is sa'n 4 meter heech, mar is yn it lêst fan 'e [[19e iuw]] foar in grut part ôfgroeven. Allinnich it part om de tsjerke hinne is oerbleaun, dat dy leit no iensum op in hichte lykas dy yn [[Ealsum]]. Sûnt [[2019]] leit Wetsens yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[East-Dongeradiel]]. === De tsjerke === {{apart|Sint-Fitustsjerke (Wetsens)}} [[Ofbyld:Kerk in 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Wetsens - 20255439 - RCE.jpg|thumb|250px|left|De tsjerke yn 1723 neffens [[Jacobus Stellingwerf|Stellingwerf]]]] De tsjerke wie foar de reformaasje oan [[Fitus (hillige)|Sint-Fitus]] wijd. Dat soe der op wize kinne dat de [[norbertinen]] dêr ynfloed hienen. De [[12e iuw|12e-iuwske]] tsjerke is fan [[dowestien]] boud. Der binne noch oansetten fan kapellen. Yn de 16e iuw is de tsjerke ferhege mei bakstien. Yn [[1842]] stoarte de [[sealtektoer]] yn en der kaam in trijehoekich westlike ôfsluting. De klok waard dêrnei ophongen yn in klokkestoel oan de foarkant. De tsjerke wurdt sneins net mear brûkt. De wurde allinnich noch trou- en routsjinsten holden. Yn [[2016]] waard it behear fan de tsjerke oernaam troch de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]]. De Fryske dichter [[A.M. Wijbenga]] en de skriuwer [[Rink van der Velde]] lizze dêr op it hôf. === De Jaarla's === Yn Wetsens spilen de Jaerla's in grutte rol, dy't op [[Jaerlastate|Grut- en Lyts Jaerlastate]] wennen. Yn [[1498]] hiene oare eallju fan Eastdongeradiel har by de Saksyske partij oansletten, wylst Auke Jaerla oan it lêst ta foar de Gelderske kant keas. Hja holden rjochtdei en Auke Jaerla moast him oerjaan. Der waard besletten dat Auke Jaerla yn [[Rinsumageast]] berjochte wurde moast, mar hy kaam dêr net libben oan want hy waard ûnderweis deaslein. Under it Saksyske bewâld binne de eigendommen fan syn soannen oan Hessel en [[Doeke fan Martena (1530)|Doeke fan Martena]] jûn. Nei [[1580]] binne de Jaarla's wer rehabilitearre en in pakesizzer fan Auke Jaarla waard sels [[grytman]] fan Eastdongeradiel. Yn 1640 wie Jaerlastate al in hierpleats, dat de âlde state sil flak foar dy tiid ôfbrutsen wêze. Yn 1700 is [[Wilco fan Holdinga, baron fan Schwartzenbergh]] de grutte man yn Wetsens. === It Jellegat === It [[Jellegat]] (ek wol Jeltegat, Jaarlagat, Jaarlasleat) joech Wetsens in goede oansluting mei de [[De Peazens|Peazens]]. De ferbining mei de [[Suderie]] kaam letter om de ôfwettering fan [[West-Dongeradiel]] te ferbetterjen. Troch it tichtslykjen fan de mûning fan de Peazens yn de 15e iuw soarge dy iepen ferbining mei de Suderie gauris foar wetteroerlêst yn East-Dongeradiel, itjinge gauris ta striid late tusken de beide Dongeradielen. It lân om Wetsens hinne leit leech en ek dêr strûpte it lân der gauris ûnder. Yn 'e rin fan de tiid waard om Wetsens hinne in protte [[leechfean]] ôfgroeven. Dat gie net allinne om der [[Turf (brânstof)|turf]] fan te meitsjen, mar ek om út it fean sâlt te winnen ([[moarnearje]]). It sil laat hawwe ta it ûntstean fan in grutte poel súdeastlik fan it doarp, de Wetsemer Mar. Fan dy ek hjoed-de-dei noch wiete stikken lân, mei in lege opbringst, gie oan it begjin fan de 21e iuw 0,7 hektare oer nei [[Natuermonuminten]]<ref>Wetterskip Fryslân, Ontwerp watergebiedsplan Dongeradeel, ''Wetzens''; s. 32. Oktober 2012</ref>. == Mienskip == [[Ofbyld:2023 Wetsens, Jaerlawei.jpg|thumb|260px|Jaerlawei]] It doarp hat mei Nijewier in mienskiplike feriening foar Doarpsbelang. Yn Nijewier stiet ek it doarpshûs 'Nij Sion' fan de twa doarpen. De doarpen dogge in soad tegearre. Foar it ferieningslibben is Wetsens ek op de doarpen Easternijtsjerk en Mitselwier rjochte. === Tsjerke === [[Ofbyld:2023 Wetsens, Sint-Fitustsjerke (4).jpg|thumb|260px|De terp mei de Fitustsjerke]] * [https://dokkum-aalzum-wetsens.protestantsekerk.net/ PKN Dokkum-Ealsum-Wetsens] === Skoalle === Wetsens hat gjin eigen skoalle. De bern gyngen oant 2018 nei de kristlike basis 'By de Boarne' yn Nijewier. Tsjintwurdich binne de bern foar basisûnderwiis op de skoalle yn [[Easternijtsjerk]] oanwiisd. === Ferienings <ref>[https://niawier-wetsens.nl/verenigingen/ Side Nijewier-Wetsens]</ref> === * [https://niawier-wetsens.nl/portfolio-item/begrafenisvereniging-de-laatste-eer/ Begraffenisferiening De Lêste Ear] * [https://niawier-wetsens.nl/portfolio-item/sionsjongers/ Muzykferiening Sionsjongers] * [https://niawier-wetsens.nl/portfolio-item/oranje-vereniging/ Oranjeferiening Nijeiwer-Wetsens] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2013 || 2014 || 2015 || 2016 || 2017 || 2018|| 2019 || 2020 | 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 63 || 53 || 55 || 55 || 55 || 55 || 55 || 50 | 55 |} * == Ynfrastruktuer == === Bustsjint === Troch Wetsens rint de folgjende busline: * '''Line 52:''' [[Dokkum]] - [[Peazens (plak)|Peazens]] De busline troch Wetsens wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * Dokkumerwei - wei nei [[Dokkum]] * Fellingswei - * Grytmanswei - ferneame nei [[grytman]] * It Heech - * Jaerlawei - wei nei de [[Jaarlasleat]] * Kowereed - * Opslach - * Pypsterwei - == Keppeling om utens == * [https://niawier-wetsens.nl/ Side fan Wetsens en Nijewier] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} ---- {{commonscat|Wetsens}} }} {{Koördinaten|53_20_50_N_6_2_0_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 21' NB, 6° 2' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Wetsens| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] paq5l55nkkpe6gn9awxrdworzpq9klp 1240135 1240134 2026-09-08T10:24:20Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjint */ 1240135 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Wetsens, Sint-Fitustsjerke (2).jpg | ôfbyldingsbre→edte = | ôfbyldingstekst = Sint-Fitustsjerke'' | wapen = [[Ofbyld:Wetsens vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Wetsens wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wetsens}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 2,65 km², wêrfan: <br> - lân: 2,58 km² <br> - wetter: 0,07 km² </br> | befolkingstichtens = 21 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_20_50.5_N_6_01_59.75_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 20' N 6° 01' E}} | webside = [https://niawier-wetsens.nl/de-geschiedenis-van-wetsens/ Side Nijewier-Wetsens] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 50.5 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 59.7 | lon_dir = E }} '''Wetsens''' is in doarp yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. Wetsens leit noardeastlik fan [[Dokkum]], eastlik fan [[Ealsum]], súdwestlik fan [[Mitselwier]] en besuden [[Nijewier]]. Wetsens hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wetsens}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan it doarp leit oan de Jaerlawei, de alde ringwei fan de [[terp]] fan Wetsens. De buorskipe [[Lytse Wier]] (diel) heart ek by Wetsens. == Skiednis == [[Ofbyld:Wetsens Schotanuskaart.png|thumb|left|250px|Wetsens op de Schotanuskaart]] Wetsens hat nea in grut doarp west. It hie mar 9 stimmen, mar wie dochs it fjirde yn rang yn [[East-Dongeradiel]]. Mei troch't it wat oan de kant fan de wegen lei is Wetsens in frij geef doarp bleaun. De namme Wetsens kin 'wiet lân' betsjutte. Oaren tinke oan de mienskip fan Wetse en syn famylje. De [[terp]] is sa'n 4 meter heech, mar is yn it lêst fan 'e [[19e iuw]] foar in grut part ôfgroeven. Allinnich it part om de tsjerke hinne is oerbleaun, dat dy leit no iensum op in hichte lykas dy yn [[Ealsum]]. Sûnt [[2019]] leit Wetsens yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[East-Dongeradiel]]. === De tsjerke === {{apart|Sint-Fitustsjerke (Wetsens)}} [[Ofbyld:Kerk in 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Wetsens - 20255439 - RCE.jpg|thumb|250px|left|De tsjerke yn 1723 neffens [[Jacobus Stellingwerf|Stellingwerf]]]] De tsjerke wie foar de reformaasje oan [[Fitus (hillige)|Sint-Fitus]] wijd. Dat soe der op wize kinne dat de [[norbertinen]] dêr ynfloed hienen. De [[12e iuw|12e-iuwske]] tsjerke is fan [[dowestien]] boud. Der binne noch oansetten fan kapellen. Yn de 16e iuw is de tsjerke ferhege mei bakstien. Yn [[1842]] stoarte de [[sealtektoer]] yn en der kaam in trijehoekich westlike ôfsluting. De klok waard dêrnei ophongen yn in klokkestoel oan de foarkant. De tsjerke wurdt sneins net mear brûkt. De wurde allinnich noch trou- en routsjinsten holden. Yn [[2016]] waard it behear fan de tsjerke oernaam troch de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]]. De Fryske dichter [[A.M. Wijbenga]] en de skriuwer [[Rink van der Velde]] lizze dêr op it hôf. === De Jaarla's === Yn Wetsens spilen de Jaerla's in grutte rol, dy't op [[Jaerlastate|Grut- en Lyts Jaerlastate]] wennen. Yn [[1498]] hiene oare eallju fan Eastdongeradiel har by de Saksyske partij oansletten, wylst Auke Jaerla oan it lêst ta foar de Gelderske kant keas. Hja holden rjochtdei en Auke Jaerla moast him oerjaan. Der waard besletten dat Auke Jaerla yn [[Rinsumageast]] berjochte wurde moast, mar hy kaam dêr net libben oan want hy waard ûnderweis deaslein. Under it Saksyske bewâld binne de eigendommen fan syn soannen oan Hessel en [[Doeke fan Martena (1530)|Doeke fan Martena]] jûn. Nei [[1580]] binne de Jaarla's wer rehabilitearre en in pakesizzer fan Auke Jaarla waard sels [[grytman]] fan Eastdongeradiel. Yn 1640 wie Jaerlastate al in hierpleats, dat de âlde state sil flak foar dy tiid ôfbrutsen wêze. Yn 1700 is [[Wilco fan Holdinga, baron fan Schwartzenbergh]] de grutte man yn Wetsens. === It Jellegat === It [[Jellegat]] (ek wol Jeltegat, Jaarlagat, Jaarlasleat) joech Wetsens in goede oansluting mei de [[De Peazens|Peazens]]. De ferbining mei de [[Suderie]] kaam letter om de ôfwettering fan [[West-Dongeradiel]] te ferbetterjen. Troch it tichtslykjen fan de mûning fan de Peazens yn de 15e iuw soarge dy iepen ferbining mei de Suderie gauris foar wetteroerlêst yn East-Dongeradiel, itjinge gauris ta striid late tusken de beide Dongeradielen. It lân om Wetsens hinne leit leech en ek dêr strûpte it lân der gauris ûnder. Yn 'e rin fan de tiid waard om Wetsens hinne in protte [[leechfean]] ôfgroeven. Dat gie net allinne om der [[Turf (brânstof)|turf]] fan te meitsjen, mar ek om út it fean sâlt te winnen ([[moarnearje]]). It sil laat hawwe ta it ûntstean fan in grutte poel súdeastlik fan it doarp, de Wetsemer Mar. Fan dy ek hjoed-de-dei noch wiete stikken lân, mei in lege opbringst, gie oan it begjin fan de 21e iuw 0,7 hektare oer nei [[Natuermonuminten]]<ref>Wetterskip Fryslân, Ontwerp watergebiedsplan Dongeradeel, ''Wetzens''; s. 32. Oktober 2012</ref>. == Mienskip == [[Ofbyld:2023 Wetsens, Jaerlawei.jpg|thumb|260px|Jaerlawei]] It doarp hat mei Nijewier in mienskiplike feriening foar Doarpsbelang. Yn Nijewier stiet ek it doarpshûs 'Nij Sion' fan de twa doarpen. De doarpen dogge in soad tegearre. Foar it ferieningslibben is Wetsens ek op de doarpen Easternijtsjerk en Mitselwier rjochte. === Tsjerke === [[Ofbyld:2023 Wetsens, Sint-Fitustsjerke (4).jpg|thumb|260px|De terp mei de Fitustsjerke]] * [https://dokkum-aalzum-wetsens.protestantsekerk.net/ PKN Dokkum-Ealsum-Wetsens] === Skoalle === Wetsens hat gjin eigen skoalle. De bern gyngen oant 2018 nei de kristlike basis 'By de Boarne' yn Nijewier. Tsjintwurdich binne de bern foar basisûnderwiis op de skoalle yn [[Easternijtsjerk]] oanwiisd. === Ferienings <ref>[https://niawier-wetsens.nl/verenigingen/ Side Nijewier-Wetsens]</ref> === * [https://niawier-wetsens.nl/portfolio-item/begrafenisvereniging-de-laatste-eer/ Begraffenisferiening De Lêste Ear] * [https://niawier-wetsens.nl/portfolio-item/sionsjongers/ Muzykferiening Sionsjongers] * [https://niawier-wetsens.nl/portfolio-item/oranje-vereniging/ Oranjeferiening Nijeiwer-Wetsens] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2013 || 2014 || 2015 || 2016 || 2017 || 2018|| 2019 || 2020 | 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 63 || 53 || 55 || 55 || 55 || 55 || 55 || 50 | 55 |} * == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Wetsens rint de folgjende busline: * '''Line 52:''' [[Dokkum]] - [[Peazens (plak)|Peazens]] De busline troch Wetsens wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * Dokkumerwei - wei nei [[Dokkum]] * Fellingswei - * Grytmanswei - ferneame nei [[grytman]] * It Heech - * Jaerlawei - wei nei de [[Jaarlasleat]] * Kowereed - * Opslach - * Pypsterwei - == Keppeling om utens == * [https://niawier-wetsens.nl/ Side fan Wetsens en Nijewier] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} ---- {{commonscat|Wetsens}} }} {{Koördinaten|53_20_50_N_6_2_0_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 21' NB, 6° 2' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Wetsens| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] ksze29vwi1apvode3341qghpkdbgie5 0 4836 1240129 1182491 2026-09-08T09:59:58Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240129 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Peazens | ôfbylding = Windmolen De Hond, Paesens.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Mûne 'De Hond' | wapen = [[Ofbyld:Paesens and Moddergat vlag.svg|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Peazens-Moddergat wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Peazens}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 3,63 km², wêrfan: <br> - lân: 3,62 km² <br> - wetter: 0,01 km² </br> | befolkingstichtens = 61 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_24_06.2_N_6_08_55.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL||53° 24' N 6° 08' E}} | webside = [http://www.paesens-moddergat.nl/ paesens-moddergat.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 24 | lat_sec = 06.2 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 05 | lon_sec = 05.6 | lon_dir = E }} '''Peazens''' is in [[doarp]] yn de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]]. Peazens leit noardlik fan [[Ljussens]], eastlik fan [[Nes (Noardeast-Fryslân)|Nes]] en oan de [[Waadsee]]. Peazens hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Peazens}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan it doarp leit benammen oan De Buorren. Mei [[Moddergat]] foarmet Peazens it [[twillingdoarp]] [[Peazens-Moddergat]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Paesens atlas Schotanus 1718.jpg|thumb|left|250px|''Peazens om 1718 op in kaart fan [[Eastdongeradiel]] yn de [[Schotanusatlas]]'']] Dat Peazens gjin [[terp]] hat wiist op ûntstean yn as nei de [[11e iuw]]. Peazens hat syn namme krige fan de âlde seeslinke [[de Peazens]]. ''Paezens'' is ôflaat fan ''pagingi'': 'modder, ierde of slyk'. Der wie in [[syl]] yn de Peazens. Troch in oanslibjen is dy syl om [[1449]] hinne ôfdamme <ref>Rienks en Walther, 84</ref>. Neffens it [[Register van de Aanbreng|Register fan 'e Oanbring]] hie de tsjerke fan Peazens yn [[1511]] in pastoar en in fikaris, wat op in beskate wolstân tsjut <ref>Herma M. van den Berg, Noordelijk Oostergo. Dongeradelen. ''Paesens''. Steatsútjouwerij, De Haach 1983</ref>. Sûnt [[2019]] leit Peazens yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[East-Dongeradiel]]. ===De fiskerij=== Fanâlds wie Peazens in fiskersdoarp, dat oan de Peazens lei en dat de slinke dêrfan brûkte foar de fiskersboaten. Om't dy slinke yn de 17e iuw fersâne mei troch de oanlis fan de [[Eanjumer - en Ljussenserpolder]] yn [[1592]], moasten de fiskers út it doarp doe opskowe nei in westliker plak om de fisk oan wâl krije te kinnen. Sa ûntstie it doarp Moddergat. De fiskerij smiet net folle op. De "[[Tegenwoordige Staat van Friesland]]" (18e iuw) skriuwt oer in earm fiskersdoarp. De skippen leinen winterdeis om't der yn Peazens net oan te lizzen wie yn [[Iezumasyl]]. De fisk dy't net oan de opkeapers ferkocht waard, sutelen de froulju oer de Peazens, en letter ek wol mei karren, oant yn [[Dokkum]] ta út. It measte waard útsutele mei it jok. De froulju gienen dan mei twa kuorren by de huzen lâns. Ek wienen guon fiskers binnenfiskers. Yn [[1812]] wienen der 18 fiskersskippen fan 30 ton mei 5 bemanningsleden. Om 1850 waarden de skippen grutter. Yn 'e maitiid waard der op [[Skol (fisk)|skol]] fiske en yn 'e hjerst op [[skylfisk]]. Ek waard der op granaten fiske. Der wienen ek fiskers dy't har op de skulpefiskerij taleinen. Yn de nacht fan 5 op 6 maart [[1883]] fergie it grutste part fan de Peazemer float en ferlearen 83 fiskers it libben. Dit wie de ein fan de seefiskerij. In monumint op 'e dyk yn Moddergat mei de nammen fan de fiskers betinkt de ramp. Letter binne der guon wer mei it fiskjen op granaten begûn. Yn 1909 wienen der noch 2 skippen oer. Dochs is Peazens lang noch, wat de sfear oangiet, in fiskersdoarp bleaun. Sûnt [[2017]] wurdt yn Peazens en it oanbuorjende [[Moddergat]] elts jier yn ein [[juny]] of begjin [[july]] de [[Dei fan de Fiskerij]] holden. == De tsjerke == [[Ofbyld:Sint-Antoniuskerk Paesens.jpg|left|250px|thumb|''De herfoarme tsjerke fan Peazens'']] {{apart|Sint-Antoniustsjerke (Peazens)}} De [[Romaanske arsjitektuer|Letromaanske]] tsjerke moat oan it begjin fan de 13de iuw boud wêze. Foar de [[reformaasje]] wie de tsjerke oan [[Antonius fan Egypte]] wijd. De [[sealtek]]toer waard yn [[1792]] sloopt en in houten spitske kaam der foar yn 't plak. Yn de tsjerke stiet in oargel [[1758]] fan de oargelbouwer [[Johann Theodor Gilman|J.T. Gilman]]. It oargel is yn 1908 oerbrocht út de Laurentiustsjerke fan [[Haarlim]].<ref>Historische kerken in Friesland http://www.historischekerken.nl/friesland/Paesens.html</ref> == Bebouwing == Peazens is in streekdoarp, dat 1½ kilometer lang is. Oan de súdkant fan it doarp stiet [[De Hûn (mole)|mûne De Hûn]], in nôtmûne út 1861. == Mienskip == [[Ofbyld:2023 Sicht op Peazens.jpg|thumb|260px|''Sicht op Peazens'']] [[Ofbyld:2023 Peazens, De Buorren 2, Peazens.jpg|thumb|260px|''De Buorren 2'']] Peazens hat mienskiplik mei Moddergat in feriening foar doarpsbelang. De doarpskrante ferskynt fjouweris yn 't jier.<ref>[http://www.paesens-moddergat.nl/dorpskrant/ paesens-moddergat.nl]</ref> Yn 2015 waard it doarpshûs 'De Dûbelslach' iepene, in multyfunksjonele akkomodaasje dêr't ek de keatsklub in plak krige.<ref>[https://www.rtvnof.nl/multifunctionele-accommodatie-paesens-moddergat-officieel-open/245830/ RTV NOF, 07 juny 2015 ]</ref> === Tsjerke === * PKN-gemeente Peazens-Moddergat === Skoalle === * Kristlike basisskoalle 't Kompas ([https://kompas-arlanta.nl/ webstee]) [[Ofbyld:2023 Peazens, Eastein 22.jpg|thumb|260px|''Eastein 22'']] === Ferienings === * Keatsferiening Thomas Prins * Brommerklub “It âlde barrel” * Reddingboat L.A. Buma Moddergat * Kristlike frouljusgroep === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2013 || 2014 || 2015 || 2016 || 2017 || 2018 || 2019 || 2020 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 257 || 257 || 250|| 250 || 240 || 230 || 225 || 230 || 230 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 220 |} === Berne === * [[Cornelis Ekama]] (1773-1826), astronoom en wiskundige. * [[Lútzen Dijkstra]] (1909-1964), reedrider. * [[Jack Talstra|Jacob Talstra]] (1946-2014), boargemaster fan Terrace ([[Britsk-Kolumbia]]) == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Peazens rint de folgjende busline: * '''Line 52:''' [[Dokkum]] - Peazens De busline troch Peazens wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''Achterwei'' - * ''Bakkerssteechje'' - * ''De Buorren'' - * ''De Donger'' - ferneame nei [[De Peazens|De Donger/De Peazens]] * ''De Wiel'' - * ''Dykspaad'' - * ''Dyksterwei'' - * ''Eastein'' - * ''Kokentún'' - * ''Langgrousterwei'' - wei troch [[Langgrou]] * ''Lytse Wei'' - * ''Mûnewei'' - wei nei de mûne [[De Hûn (mûne)|De Hûn]] * ''Orneawei'' - * ''Smidspaad'' - Fierders binne der ek noch [[Moddergat#Strjitten|strjitten yn Moddergat]]. == Keppeling om utens == * [http://www.paesens-moddergat.nl/ Oer Peazens-Moddergat] * [http://www.museummoddergat.nl Museum Moddergat] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> {{Commonscat|Peazens}} }} {{Koördinaten|53_24_7_N_6_4_57_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 24' NB, 6° 5' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Peazens| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] bkynp5vho62ckm2zjynd469a90c7brk 0 4838 1240097 1226633 2026-09-07T19:58:01Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240097 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Reddingsboatreed2 Moddergat.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Reddingsboatreed'' | wapen = [[Ofbyld:Paesens and Moddergat vlag.svg|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Peazens-Moddergat wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Moddergat}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 1,91 km², wêrfan: <br> - lân: 1,91 km² <br> - wetter: 0,01 km² </br> | befolkingstichtens = 118 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_24_7_N_6_4_57_E_scale:12500_type:landmark_region:NL||53° 24' N 6° 4' E}} | webside = [http://www.paesens-moddergat.nl/ paesens-moddergat.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 24 | lat_sec = 7 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 4 | lon_sec = 57 | lon_dir = E }} '''Moddergat''' is in [[doarp]] dat yn [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Moddergat leit noardlik fan [[Easternijtsjerk]], eastlik fan [[Nes (Noardeast-Fryslân)|Nes]], westlik fan [[Peazens (plak)|Peazens]] en besuden de [[Waadsee]]. Moddergat hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Moddergat}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan Moddergat leit benammen oan de Seewei. It buorskip [[De Oere]] heart ek by Moddergat. Earder wie [[De Kamp]] ek in buorskip, mar De Kamp is no part fan it doarp sels. Mei Peazens foarmet Moddergat it [[twillingdoarp]] [[Peazens-Moddergat]]. == Skiednis == Moddergat is ûntstien út it fiskersdoarp [[Peazens (plak)|Peazens]] wei, dat oan [[de Peazens]] lei en de slinke dêrfan brûkte foar de fiskersboaten. Om't dy slinke yn de [[17e iuw]] mei troch de oanlis fan de [[Eanjumer - en Ljussenserpolder]] yn [[1592]] fersâne, moasten de fiskers út it doarp opskowe nei in oar, wat westliker plak om de fisk oan wal te krijen. Dat lei oer de grins yn [[West-Dongeradiel]], wylst Peazens yn [[East-Dongeradiel]] lei. Bestjoerlik foel Moddergat doe ûnder [[Nes (Noardeast-Fryslân)|Nes]]<ref>{{aut|[[Herma M. van den Berg]]}}, Noordelijk Oostergo. Dongeradelen. ''Paesens'' s. 445. Steatsútjouwerij, De Haach 1983</ref>, mar letter waard Moddergat in selsstannich doarp. De namme kin sompich lân betsjutte. It doarp bestiet út twa parten: [[De Kamp]] leit tsjin Peazens oan en foarmet dêrmei ien gehiel. Westliker leit De Oere, dat igge betsjut. Foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&nbsp;jannewaris]] [[2019]] hearde it ta [[Dongeradiel]] en foar de weryndieling fan [[1984]] lei it doarp yn [[West-Dongeradiel]]. === De Ramp === [[Ofbyld:2023 Moddergat, fiskersmonumint.jpg|thumb|left|220px|''Fiskersmonumint'']] Yn 'e nacht fan 5 op 6 maart 1883 trof Moddergat in ramp, dêr't it doarp nea wer oer hinne kommen is. Yn dy nacht wie de float op see wylst der in swiere stoarm opstiek. Hast de hiele float is doe fergien. Der kamen 83 fiskers om. It [[Fiskersmonumint Moddergat]] op de seedyk betinkt dy ramp mei de nammen fan de slachtoffers. De Moddergatsters wienen fiskers en besochten dat ek te bliuwen. In protte fan har gienen yn tsjinst by reders. Guon fûnen wurk oant yn [[Flaardingen]] en [[Emden]] ta. Oaren besochten as grenatefisker wer in bestean op te bouwen. === Doleânsje === [[Ofbyld:2023 Moddergat, griff. tsjerke 't Anker.jpg|thumb|left|220px|''[[It Anker (Moddergat)|Grifformearde tsjerke]] fan Moddergat'']] Mei't Moddergat yn de gemeente West-Dongeradiel ûnstie, foel Moddergat tsjerklik eartiids ûnder de herfoarme gemeente Nes-Wierum, dêr't de liberaal Albertus Minderts Bokma de Boer, de heit fan [[Nynke fan Hichtum]], dûmny wie. It wie sadwaande ek logysk dat Moddergat him by de stifting fan de Dolearjende Tsjerke fan Nes-Wierum oanslette. Sawol Peazens as Moddergat hiene in eigen lokaal resp. boereskuorre, dêr't de [[Doleânsje|dolearjenden]] harren tsjinsten hiene, mar Peazens en Moddergat woene graach as ien grifformearde tsjerke fierder en yn 8 maart 1889 waard tastimming jûn om de ''Nederduitsche Gereformeerde Kerk te Paesens-Moddergat'' te ynstituearjen. De fiskers hiene in soad foar de saak oer want fan de achttjin linen op elts skip waard de opbringst fan seis linen foar de bou fan de tsjerke ornearre, sels al sieten der oan de oare 12 linen hast gjin fangst. De plannen foar de bou fan in eigen tsjerke einen tige hurd, want al tsjin it ein fan 1889 waard der in mânske grifformearde tsjerke oan de Seewei iepene. Yn 1909 folge de bou fan in oargel.<ref>[https://gereformeerdekerken.info/2020/07/30/de-gereformeerde-kerk-te-paesens-moddergat-2/ gereformeerdekerken.info, oproppen 23 febrewaris 2023]</ref> ===Grenatefiskerij=== [[Ofbyld:Aankomst.Garnalenvangst Moddergat ca. 1937.jpg|thumb|left|220px|''Grenatefangst komt oan (± 1937)'']] {{apart|Garnalefabryk (Moddergat)}} De tiid tusken de beide Wrâldoarloggen gyng it mei de grenatefiskerij foar de wyn en de fangst op [[Waadsee|It Waad]] en de [[Lauwerssee]] wie poerbêst. Yn [[1924]] kaam der dan ek in koöperative grenatefabryk. Dêr waarden de fongen grenaten drûge en ferkocht as feefoer. Puf, sa as men it neamde, waard brûkt om oan feefoer mear aaiwyt ta te foegjen. Puf wie eins de namme foar ûndermjitske fisk. [[Ofbyld:2023 Moddergat, Fiskerspaad 4 en 6.jpg|thumb|260px|''Fiskerspaad 6 en 8'']] It gie sa goed mei it fabryk, dat der yn [[1930]] noch útwreide waard. Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] mocht der net mear fiske wurde en boppedat waard it mei de fangsten minder. Yn [[1943]] foel it beslút om it fabryk te sluten, mar it gebou stiet der noch altyd. It waard yn [[2003]] oankocht troch Museum 't Fiskershûske en yn [[2004]] restaurearre. It tsjinnet no as besikerssintrum en der kin fergadere wurde. As wurkgegelegenheidsobjekt waard besletten om dêr in nije (Wierumer) aak te bouwen. It skip is [[8 maart]] 2008 te wetter litten. [[Ofbyld:Moddergat (NL) - panoramio (15).jpg|thumb|260px|''Moddergat efter de seedyk'']] Sûnt [[2017]] wurdt yn Moddergat en it oanbuorjende [[Peazens (plak)|Peazens]] alle jierren yn ein [[juny]] of begjin [[july]] de [[Dei fan de Fiskerij]] holden. == Mienskip == Moddergat hat mienskiplik mei Peazens in feriening foar doarpsbelang. De doarpskrante ferskynt fjouweris yn 't jier.<ref>[https://www.paesens-moddergat.nl/dorpskrant/ paesens-moddergat.nl]</ref> Yn 2015 waard it doarpshûs 'De Dûbelslach' iepene, in multyfunksjonele akkomodaasje, dêr't ek de keatsklub in plak krige.<ref>[https://www.rtvnof.nl/multifunctionele-accommodatie-paesens-moddergat-officieel-open/245830/ RTV NOF, 07 juny 2015 ]</ref> [[Ofbyld:Grenaatfabryk en werf.JPG|thumb|260px||''It grenaatfabryk mei de werf dêr't de aak boud is'']] === Tsjerke === {{Apart|It Anker (Moddergat)}} {{Apart|Sint-Antoniustsjerke (Peazens)|Antoniustsjerke}} De PKN-gemeente Peazens-Moddergat hat twa tsjerken: yn Peazens de [[Sint-Antoniustsjerke (Peazens)|Antoniustsjerke]] en yn Moddergat [[It Anker (Moddergat)|It Anker]]. === Skoalle === Yn 1895 krige Moddergat in kristlike basisskoalle. Foar dy tiid gyngen in soad bern út Peazens en Moddergat al nei de kristlike basisskoalle fan [[Easternijtsjerk]], dêr't ien fan de âldste kristlike basisskoallen yn Fryslân stie. De iepenbiere basisskoalle fan Moddergat moast fanwegen brek oan learlingen yn 1909 sletten wurde, de iepenbiere skoalle fan Peazens folge yn 1918.<ref>[https://gereformeerdekerken.info/2020/07/30/de-gereformeerde-kerk-te-paesens-moddergat-2/ gereformeerdekerken.info]</ref> De beide doarpen hawwe tsjintwurdich ien kristlike basisskoalle: 't Kompas ([https://kompas-arlanta.nl/ webstee]). [[Ofbyld:De Oere 10 12 Moddergat.jpg|thumb|260px|''Dûanehûs De Oere 10 en 12'']] === Ferienings === * Keatsferiening Thomas Prins * Brommerklub “It âlde barrel” * Reddingboat L.A. Buma Moddergat * Kristlike frouljusgroep === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1969 || 1974 || 2004 ||| 2007 || 2013 || 2014 || 2015 || 2016 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 429 || 396 || 308 || ±230 || ±230 || 238 || 237 || 220 || 230 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2017 || 2018 || 2019 || 2020 || 2021 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 220 || 220 || 225 || 225 || 225 || 225 |} === Berne === * [[Leo Brouwer (boargemaster)|Leendert (Leo) Brouwer]] (1924-2003), boargemaster == It Fiskershúske == [[Ofbyld:De Oere2 Moddergat.jpg|thumb|260px|''De Oere 2'']] Yn it ramt om âlde doarpsgesichten yn stân te hâlden en doarpen wer bewenber te meitsjen hawwe de [[Dongeradiel|Dongeradielen]] de fertutearze fiskerswenten oan De Oere út de twadde helte fan de 18ste iuw restaurearre. Ien dêrfan, Fiskerspaad 4, is hielendal wer yn âlde styl werombrocht. Dat is it museum ''[[It Fiskershúske]]'' wurden. == Fûgelpits == Westlik fan it doarp oan de Mokselbankwei leit de [[Fûgelpits]], in opfangsintrum foar fûgels en wylde bisten. It asyl waard oarspronklik mei de snierike winter fan 1978 yn [[Iezumasyl]] troch Sikke en Fetsje Visser oprjochte en ferhûze yn 1989 nei in grutter ferbliuw yn Eanjum, dêr't de dochters Gaatske en Akke mei harren manlju it asyl behearden. Yn 2003 ferhûze de Fûgelpits nei Moddergat, dêr't in bargehâlderij oernommen wurde koe en de bisten gruttere ûnderkommens bean wurde koene. Under normale omstannichheden is it mooglik om in besite te bringen oan de Fûgelpits. Fanwegen de fûgelgryp is de Fûgelpits lykwols al in skoft sletten foar publyk (sitewaasje fan febrewaris 2023).<ref>[https://www.fugelpits.nl/ Side Fûgelpits]</ref> == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Moddergat rint de folgjende busline: * '''Line 52:''' [[Dokkum]] - [[Peazens (plak)|Peazens]] De busline troch Moddergat wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:2023 Moddergat, KNZHRM-gebou oan 'e ein fan de Reddingsboatreed.jpg|thumb|260px|''KNZHRM-gebou oan 'e ein fan de Reddingsboatreed'']] === Strjitten === * '''t Reedtsje'' * ''De Kamp'' - buorskip [[De Kamp]] * ''De Oere'' - buorskip [[De Oere]] * ''De Wiel'' * ''Fiskerspaad'' * ''It Grenaatfabryk'' - [[It Grenaatfabryk]] * ''Meinsmawei'' * ''Mokselbankwei'' * ''Seewei'' * ''Skoallereed'' == Ferskaat == Op 27 novimber 2004, einige Moddergat op it twadde plak yn de finale-útstjoering fan it [[NCRV]]-telefyzjeprogramma ''De mooiste plek van Nederland''. [[Nasjonaal Park De Weerribben]] waard winner, de [[Lauwersmar]] waard tredde. == Sjoch ek == * [[Fiskersmonumint Moddergat]] * [[Fryske doarpen]] == Ofbylden == <gallery> Ofbyld:2023 Moddergat, grifformearde tsjerke It Anker.jpg|''Grifformearde tsjerke'' Ofbyld:De Oere 42 44 Moddergat.jpg|[[Dûanehûs|''De Oere 42 en 44'']] Ofbyld:Boethuisje De Oere Moddergat.jpg|''[[Boethúske]] De Oere'' Ofbyld:Zeeweg 49 Moddergat.jpg|''Seewei 49'' </gallery> <gallery> Ofbyld:Visserspad10 Moddergat.jpg|''Visserspad 10'' Ofbyld:Visserspad4 Moddergat.jpg|''[[Museum 't Fiskershúske|Fiskerspaad 4]]'' Ofbyld:Visserspad2 Moddergat.jpg|Fiskerspaad 2 Ofbyld:2023 Moddergat, De Oere 10.jpg|''De Oere 10'' </gallery> == Keppelings om utens == *[https://www.museummoddergat.nl/ Museum 't Fiskerkúske] *[http://www.fiskersskip-moddergat.nl/ Fiskersskip Moddergat] *[https://www.fugelpits.nl/ Fûgelpits] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Moddergat}} }} {{Koördinaten|53_24_7_N_6_4_57_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 24' NB, 6° 5' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Moddergat| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn West-Dongeradiel]] [[en:Paesens-Moddergat]] eb48fi0hqgso9rt03ls9mi6s7k8g2pr 0 4879 1240127 1200438 2026-09-08T09:53:26Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240127 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Nijewier, Linepaad.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Linepaad'' | wapen = [[Ofbyld:Nijewier vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Nijewier wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nijewier}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 4,87 km², wêrfan: <br> - lân: 4,86 km² <br> - wetter: 0,01 km² </br> | befolkingstichtens = 74 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_21_49.8_N_6_02_57.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 21' N 6° 02' E}} | webside = [https://niawier-wetsens.nl/ nijewier-wetsens.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 21 | lat_sec = 49.8 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 02 | lon_sec = 57.9 | lon_dir = E }} '''Nijewier''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Nijewier leit noardlik fan [[Wetsens]], eastlik fan [[Hantumerútbuorren]], westlik fan [[Mitselwier]] en besuden [[Easternijtsjerk]]. Nijewier hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nijewier}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan it doarp leit benammen oan de Siercksmawei, Bornensisstrjitte en Bredewei. De [[buorskip]] [[Lytse Wier]] heart ek foar in lyts diel by Nijewier. == Skiednis == ===Unstean=== Dizze terp waard opsmiten yn de Romeinske tiid doe't [[Eastergoa]] frij ticht befolke wie. Nei it opsmiten fan terpen op de hegere kwelderwâlen lykas de line Eastrum-Ie-Ingwierrum, ûntstienen ek terpen yn de leger lizzende gebieten derachter. Nijewier en Mitselwier binne dêr foarbylden fan. <ref>Vries, G. de. ''Oostergo''. [online] Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, Kenniscentrum Landschap. Beskikber fia: [http://landschapsgeschiedenis.nl/deelgebieden/25-Oostergo.html Landschapsgeschiedenis.nl.] [Rieplachte op 21 jannewaris 2019].</ref> Nijewier leit op in legere rêch dy't fan Nijewier oer Wetsens nei Ealsum rint. De terp waard yn 1915 foar in part ôfgroeven, mar yn 1973 waard dy wer oanfolle. <ref>Walda, J., 2008. ''De Terpstrjitte''. [online] Beskikber fia: [https://web.archive.org/web/20190122044319/http://niawier-wetsens.nl/pg_2/walda/walda_de_terpstrjitte.htm Niawier-Wetsens.nl.] [Rieplachte op 21 jannewaris 2019].</ref> De oarspronklike bebouwing beheinde him ta de rjochthoeke dy't foarme wurdt troch de strjitten Siercksmawei, Auck Doniastrjitte, Terpstrjitte en Bornensisstrjitte. Noch altyd binne der op de terp benammen pannen út de 19e iuw. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] wreide de bebouwing him út yn súdwestlike rjochting lâns De Singel en de Siercksmawei. Yn de jierren 80 folge in fierdere útwreiding mei De Skulp oan de súdkant fan de terp. === Kleaster Sion === {{Apart|Kleaster Sion}} [[Ofbyld:Nijewier Sion 1718.png|thumb|left|225px|''Nijewier mei it plak fan kleaster Sion en Ypsmastate (± 1700)'']] [[Ofbyld:Sion, Nijewier. N.A. van Loon.jpg|thumb|left|''Oerbliuwsel fan Kleaster Sion''<br><small>nei in tekening fan N.A van Loon</small>]] [[Ofbyld:Kleastertsjerke, Nijewier.jpg|thumb|''Kleastertsjerke'']] Eartiids stie yn it doarp it [[kleaster]] Sion fan de [[sistersjinzers]]; dat yn [[1180]] stifte wie. It kleaster wie ien fan de rykste kleasters fan Fryslân. De bewensters kamen út de hegerein. Ien fan de lêste prioressen wie Auck Donia, dêr't in strjitte nei ferneamd is. Nei de [[reformaasje]] is it kleaster yn [[1580]] opheft. De namme fan it kleaster komt werom yn de namme fan it [[doarpshûs]] dat "Nij Sion" hjit. === Ypsma === Benei alle lân fan de [[himrik]] fan Nijewier wie [[Kleaster Sion|kleasterbesit]]. Allinne it lân fan Ypsmastate, mei in [[stinswier]], healwei [[Easternijtsjerk]] wie lekebesit. It aadlik hûs Ypsma wie it al yn de [[15e iuw]] mei dien. Yn [[1511]] en letter wie de state troch yn pachter bewenne. Yn [[1557]] waard it hûs foar it earst neamd en beskreaun as "de huisstede waar het huis gestaan heeft" dat doe al ôfbrutsen wie. Yn de 15e iuw stoar it laach Ypsma yn de manlike line út. Troch houliken mei de Stenstera's fan [[Foudgum]] en de Stania's fan [[Reitsum]] kaam it goed úteinlik yn hannen fan de famylje [[Fan Burmania]]. Nei de [[Ljouwert (stêd)|Ljouwerter]] preester Upke fan Burmania, kaam it yn hannen fan syn neef [[Gemme fan Burmania]]. Gemme liet de state nei oan syn dochter Saepck dy't boaske wie oan Watze fan Ockinga.<ref>Braaksma, K., 2018.</ref> Harren soan Douwe stoar sûnder bern yn 1666. Yn de iere 18e iuw wie Ypsma besit fan Douwes achterneef [[Sicco fan Goslinga]], [[list fan grytmannen fan Frjentsjerteradiel|grytman fan Frjentsjeradiel]].<ref>Wierstra, S. ''Genealogie van het adellijk geslacht van Goslinga'': [http://www.simonwierstra.nl/GOSLINGA.htm Simonwierstra.nl.].</ref> De stinswier is earne tusken 1557 en [[1718]] ferdwûn. Fan Ypsma binne gjin ôfbylden bekend. Sûnt der in pleats stiet hjit it stee ek wol Healwei (of Helewey).<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/YpsmaStinsMorra.htm stinzeninfriesând.nl ''Ypsmastins te Niawier'', rieplachte 9 febr. 2015]</ref> === Bestjoer === Sûnt [[2019]] leit Nijewier yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[East-Dongeradiel]]. === Tsjerken === ==== De Herfoarme Tsjerke ==== {{apart|Kleastertsjerke (Nijewier)}} De tsjerke, sa as dy der no stiet, is boud yn [[1678]]. (Bakstien mei opskrift: ''Douwe Roelofs mr. metselaar 1678. Geert Hendrik 1678''). Der is brûk makke fan de stien fan de eardere tsjerke ([[kleastermop]]pen) Yn [[1811]] is de westkant ferboud en it tuorke der opsetten. De tsjerke hat in oargel út [[1818]] fan [[Jan Adolf Hillebrand|J.A. Hillebrand]] (in oargelbouwer dy't fan [[Dútslân]] kaam). Sa as it mei mear oargels fan him barde, liket it derop dat er de bou net dien makke hat. Yn [[1822]] hat [[Lohman (laach)|N.A. Lohman]] it oargel nammentlik foltôge. ==== Grifformearde tsjerke ==== [[Ofbyld:Metslawier-Niawier-It-Lokaal.jpg|thumb|left|It Lokaal]] [[Ofbyld:2023 Nijewier, eardere grifformearde tsjerke Bornensisstrjitte.jpg|thumb|left|''De eardere grifformearde tsjerke yn 2023'']] Fan 1860 ôf tsjerken de Nijewiersters dy't harren [[Ofskieding fan 1834|ôfskieden]] hiene fan de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarme tsjerke]] yn [[Ljussens]] by de "Christelijke Afgescheidene Gemeente". Nijewier krige letter in gebou dat bekend wie as "It Lokaal". Tegearre mei [[Mitselwier]] waard yn 1887, nei de [[Doleânsje]] fan 1886, de "Nederduitsche Gereformeerde Kerk te Metslawier en Niawier" ynstituearre. Yn 1892 folge in ôfskieding fan Mitselwier en waard de "Gereformeerde Kerk te Niawier-Wetsens" stichte. De gemeente krige in eigen tsjerke yn Nijewier yn 1893.<ref>Kok, G.J., 2017. ''Het ontstaan van de gereformeerde kerk te Metslawier''. Online fia: [https://gereformeerdekerken.info/2017/01/11/het-ontstaan-van-de-gereformeerde-kerk-te-metslawier/ Gereformeerdekerken.info.] [Sjoen 21 jannewaris 2019].</ref> Yn 1912 waard in oargel pleatst fan de firma Vermeulen út [[Woerden]].<ref>Veldmans, F., 2017. ''Gereformeerde kerk Nij Sion''. [online] fia: [https://www.kerk-en-orgel.nl/record.php?action=display_ordered&province=fr&page_num=29&sort=city&direction=desc&item=569&id=15126 Kerkenorgel.nl.] [Rieplachte 3 febrewaris 2019].</ref> Itselde jier waard de tsjerke fergrutte. Yn 1956 waard it gebou restaurearre en waard de preekstoel fuorthelle.<ref>Ljouwerter Krante, 1956. Restauratie van gereformeerde kerk te Niawier. ''Leeuwarder Courant'', [online] fia: [https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&query=%28kerk+niawier%29&identifier=ddd%3A010614546%3Ampeg21%3Aa0248&resultsidentifier=ddd%3A010614546%3Ampeg21%3Aa0248 Delpher.nl.].</ref> Yn 2010 fusearre de herfoarme gemeente Mitselwier en Nijewier mei de grifformearde gemeente fan dy doarpen. De grifformearde tsjerke "De Moeting" yn Nijewier waard doe ferkocht. Hjoed-de-dei is it in wenhûs. Yn 2011 waard it doarpshûs "Nij Sion" út 1967 multyfunksjoneler, dêr wurde no ek wol tsjinsten holden. == Mienskip == [[Ofbyld:2023 Nijewier, doarpshûs “Nij Sion” Bornensisstrjitte 4.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs Nij Sion'']] It doarpshûs hjit "Nij Sion". It doarp docht in soad dingen mei [[Wetsens]]. Fierders is der in keatsfjild. De lêste winkel hat yn 2003 de doarren sletten. Yn it doarpswapen stiet in terp en in [[Jeruzalimkrús]], dat nei it eardere kleaster Sion ferwiist. === Tsjerke === * PKN Mitselwier-Nijewier ([https://www.pkn-metslawier-niawier.nl/ PKN Mitselwier-Nijewier]) [[Ofbyld:2023 Nijewier, Linepaad 11.jpg|thumb|260px|''Linepaad 11'']] === Skoalle === Yn 2022 fan Nijewier waard de yn 1986 boude kristlike basisskoalle 'By de Boarne' definityf sletten. Bern geane hjoed-de-dei nei de yn 2022 nij iepene basisskoalle 'De Wrâldwizer' yn it oanbuorjende [[Easternijtsjerk]], dêr't ek de bern fan [[Nes (Noardeast-Fryslân)|Nes]] en [[Wetsens]] hinne geane.<ref>[https://niawier-wetsens.nl/nog-een-keer-deuren-open-van-school-niawier/#:~:text=Donderdag%2021%20april%2C%20wat%20al,het%20dorp%20een%20moderne%20school. Doarpsside Nijewier-Wetsens]</ref> === Ferienings === * De Bazuin - korps * Begraffenisferiening Nijewier-Wetsens * Fuotbalferiening Ropta Boys * Gymferiening S.S.S * Keatsferiening de Trije Doarpen * Oranjeferiening Nijewier-Wetsens * Sion Sjongers [[Ofbyld:2023 Nijewier, Bornensisstrjitte.jpg|thumb|260px|''Bornensisstrjitte'']] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 || 2014 || 2015 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 504 || 455 || 435 || 409 || 387 || 415 || 377 || 387 || 365 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2016 || 2017 || 2018 || 2019 || 2020 || 2021 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 355 || 365 || 360 || 365 || 365 || 370 || 360 |} === A.M. Wijbenga === [[Ofbyld:Nijewier AndersMinnes.JPG|thumb|Byld fan [[Anders Minnes Wijbenga|Anders Minnes]]<br><small>fan [[Maria van Everdingen]]</small>]] [[Anders Minnes Wijbenga]] waard yn 1881 te Nijewier berne. Fan syn fak wie er [[komelker]]/[[gernier]]. Hy wie tige frysksinnich. Yn [[1908]] wie hy ien fan de oprjochters fan it [[Kristlik Frysk Selskip]]. Yn dat selskip hat hy tige warber west. Yn [[1923]] joech it Selskip him de opjefte om de psalmen yn it Frysk te berymjen. It doel wie om dy yn 'e tsjerke te brûken. It hat lang sa west dat der yn Fryske tsjinsten Hollânske psalms en gesangen songen waarden. De bondel fan Wijbenga is net yn de tsjerken ynfierd. De beriming fan [[Fedde Schurer]] waard better fûn. Yn [[1930]] kaam der in bondeltsje fan syn gedichten út mei as titel: 'Libbensgong'. Nei syn dea yn [[1948]] is it bêste wurk fan Wijbenga sammele yn de bondel: 'Ljocht oer it fjild'. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale Wei === By Nijewier rint de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Bustsjinst === Troch Nijewier rint de folgjende busline: * '''Line 52:''' [[Dokkum]] - [[Peazens (plak)|Peazens]] De busline troch Nijewier wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * Auck Doniastrjitte - ferneame nei [[Auck Donia]] * Bartenswei - * Bornensisstrjitte - * Bredewei - * De Singel - [[singel]] * De Skulp - * Grutte Stege - * Grytmanswei - [[grytman]] * Linepaad - * Mearswei - wei nei de [[Aldmear (Mitselwier)|Aldmear]] * Miedwei - * Siercksmawei - ferneame nei [[Doede Siercksma]] * Terpstrjitte - [[terp]] fan Nijewier * Tsjerkepaad - paad by de [[Kleastertsjerke (Nijewier)|Kleastertsjerke]] == Sjoch ek == * [[Steur fan Nijewier]] == Keppelings om utens == * [http://niawier-wetsens.nl/ Nijewier-Wetsens] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{commonscat|Nijewier}} }} {{Koördinaten|53_21_48_N_6_2_56_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 22' NB, 6° 3' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Nijewier| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] 9p1do5bbuwrx1pbidby2mpg2u1bkfrj 1240128 1240127 2026-09-08T09:54:20Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240128 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Nijewier, Linepaad.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Linepaad'' | wapen = [[Ofbyld:Nijewier vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Nijewier wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nijewier}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 4,87 km², wêrfan: <br> - lân: 4,86 km² <br> - wetter: 0,01 km² </br> | befolkingstichtens = 74 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_21_49.8_N_6_02_57.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 21' N 6° 02' E}} | webside = [https://niawier-wetsens.nl/ nijewier-wetsens.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 21 | lat_sec = 49.8 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 02 | lon_sec = 57.9 | lon_dir = E }} '''Nijewier''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Nijewier leit noardlik fan [[Wetsens]], eastlik fan [[Hantumerútbuorren]], westlik fan [[Mitselwier]] en besuden [[Easternijtsjerk]]. Nijewier hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nijewier}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan it doarp leit benammen oan de Siercksmawei, Bornensisstrjitte en Bredewei. De [[buorskip]] [[Lytse Wier]] heart ek foar in lyts diel by Nijewier. == Skiednis == ===Unstean=== Dizze terp waard opsmiten yn de Romeinske tiid doe't [[Eastergoa]] frij ticht befolke wie. Nei it opsmiten fan terpen op de hegere kwelderwâlen lykas de line Eastrum-Ie-Ingwierrum, ûntstienen ek terpen yn de leger lizzende gebieten derachter. Nijewier en Mitselwier binne dêr foarbylden fan. <ref>Vries, G. de. ''Oostergo''. [online] Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, Kenniscentrum Landschap. Beskikber fia: [http://landschapsgeschiedenis.nl/deelgebieden/25-Oostergo.html Landschapsgeschiedenis.nl.] [Rieplachte op 21 jannewaris 2019].</ref> Nijewier leit op in legere rêch dy't fan Nijewier oer Wetsens nei Ealsum rint. De terp waard yn 1915 foar in part ôfgroeven, mar yn 1973 waard dy wer oanfolle. <ref>Walda, J., 2008. ''De Terpstrjitte''. [online] Beskikber fia: [https://web.archive.org/web/20190122044319/http://niawier-wetsens.nl/pg_2/walda/walda_de_terpstrjitte.htm Niawier-Wetsens.nl.] [Rieplachte op 21 jannewaris 2019].</ref> De oarspronklike bebouwing beheinde him ta de rjochthoeke dy't foarme wurdt troch de strjitten Siercksmawei, Auck Doniastrjitte, Terpstrjitte en Bornensisstrjitte. Noch altyd binne der op de terp benammen pannen út de 19e iuw. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] wreide de bebouwing him út yn súdwestlike rjochting lâns De Singel en de Siercksmawei. Yn de jierren 80 folge in fierdere útwreiding mei De Skulp oan de súdkant fan de terp. === Kleaster Sion === {{Apart|Kleaster Sion}} [[Ofbyld:Nijewier Sion 1718.png|thumb|left|225px|''Nijewier mei it plak fan kleaster Sion en Ypsmastate (± 1700)'']] [[Ofbyld:Sion, Nijewier. N.A. van Loon.jpg|thumb|left|''Oerbliuwsel fan Kleaster Sion''<br><small>nei in tekening fan N.A van Loon</small>]] [[Ofbyld:Kleastertsjerke, Nijewier.jpg|thumb|''Kleastertsjerke'']] Eartiids stie yn it doarp it [[kleaster]] Sion fan de [[sistersjinzers]]; dat yn [[1180]] stifte wie. It kleaster wie ien fan de rykste kleasters fan Fryslân. De bewensters kamen út de hegerein. Ien fan de lêste prioressen wie Auck Donia, dêr't in strjitte nei ferneamd is. Nei de [[reformaasje]] is it kleaster yn [[1580]] opheft. De namme fan it kleaster komt werom yn de namme fan it [[doarpshûs]] dat "Nij Sion" hjit. === Ypsma === Benei alle lân fan de [[himrik]] fan Nijewier wie [[Kleaster Sion|kleasterbesit]]. Allinne it lân fan Ypsmastate, mei in [[stinswier]], healwei [[Easternijtsjerk]] wie lekebesit. It aadlik hûs Ypsma wie it al yn de [[15e iuw]] mei dien. Yn [[1511]] en letter wie de state troch yn pachter bewenne. Yn [[1557]] waard it hûs foar it earst neamd en beskreaun as "de huisstede waar het huis gestaan heeft" dat doe al ôfbrutsen wie. Yn de 15e iuw stoar it laach Ypsma yn de manlike line út. Troch houliken mei de Stenstera's fan [[Foudgum]] en de Stania's fan [[Reitsum]] kaam it goed úteinlik yn hannen fan de famylje [[Fan Burmania]]. Nei de [[Ljouwert (stêd)|Ljouwerter]] preester Upke fan Burmania, kaam it yn hannen fan syn neef [[Gemme fan Burmania]]. Gemme liet de state nei oan syn dochter Saepck dy't boaske wie oan Watze fan Ockinga.<ref>Braaksma, K., 2018.</ref> Harren soan Douwe stoar sûnder bern yn 1666. Yn de iere 18e iuw wie Ypsma besit fan Douwes achterneef [[Sicco fan Goslinga]], [[list fan grytmannen fan Frjentsjerteradiel|grytman fan Frjentsjeradiel]].<ref>Wierstra, S. ''Genealogie van het adellijk geslacht van Goslinga'': [http://www.simonwierstra.nl/GOSLINGA.htm Simonwierstra.nl.].</ref> De stinswier is earne tusken 1557 en [[1718]] ferdwûn. Fan Ypsma binne gjin ôfbylden bekend. Sûnt der in pleats stiet hjit it stee ek wol Healwei (of Helewey).<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/YpsmaStinsMorra.htm stinzeninfriesând.nl ''Ypsmastins te Niawier'', rieplachte 9 febr. 2015]</ref> === Bestjoer === Sûnt [[2019]] leit Nijewier yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[East-Dongeradiel]]. === Tsjerken === ==== De Herfoarme Tsjerke ==== {{apart|Kleastertsjerke (Nijewier)}} De tsjerke, sa as dy der no stiet, is boud yn [[1678]]. (Bakstien mei opskrift: ''Douwe Roelofs mr. metselaar 1678. Geert Hendrik 1678''). Der is brûk makke fan de stien fan de eardere tsjerke ([[kleastermop]]pen) Yn [[1811]] is de westkant ferboud en it tuorke der opsetten. De tsjerke hat in oargel út [[1818]] fan [[Jan Adolf Hillebrand|J.A. Hillebrand]] (in oargelbouwer dy't fan [[Dútslân]] kaam). Sa as it mei mear oargels fan him barde, liket it derop dat er de bou net dien makke hat. Yn [[1822]] hat [[Lohman (laach)|N.A. Lohman]] it oargel nammentlik foltôge. ==== Grifformearde tsjerke ==== [[Ofbyld:Metslawier-Niawier-It-Lokaal.jpg|thumb|left|It Lokaal]] [[Ofbyld:2023 Nijewier, eardere grifformearde tsjerke Bornensisstrjitte.jpg|thumb|left|''De eardere grifformearde tsjerke yn 2023'']] Fan 1860 ôf tsjerken de Nijewiersters dy't harren [[Ofskieding fan 1834|ôfskieden]] hiene fan de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarme tsjerke]] yn [[Ljussens]] by de "Christelijke Afgescheidene Gemeente". Nijewier krige letter in gebou dat bekend wie as "It Lokaal". Tegearre mei [[Mitselwier]] waard yn 1887, nei de [[Doleânsje]] fan 1886, de "Nederduitsche Gereformeerde Kerk te Metslawier en Niawier" ynstituearre. Yn 1892 folge in ôfskieding fan Mitselwier en waard de "Gereformeerde Kerk te Niawier-Wetsens" stichte. De gemeente krige in eigen tsjerke yn Nijewier yn 1893.<ref>Kok, G.J., 2017. ''Het ontstaan van de gereformeerde kerk te Metslawier''. Online fia: [https://gereformeerdekerken.info/2017/01/11/het-ontstaan-van-de-gereformeerde-kerk-te-metslawier/ Gereformeerdekerken.info.] [Sjoen 21 jannewaris 2019].</ref> Yn 1912 waard in oargel pleatst fan de firma Vermeulen út [[Woerden]].<ref>Veldmans, F., 2017. ''Gereformeerde kerk Nij Sion''. [online] fia: [https://www.kerk-en-orgel.nl/record.php?action=display_ordered&province=fr&page_num=29&sort=city&direction=desc&item=569&id=15126 Kerkenorgel.nl.] [Rieplachte 3 febrewaris 2019].</ref> Itselde jier waard de tsjerke fergrutte. Yn 1956 waard it gebou restaurearre en waard de preekstoel fuorthelle.<ref>Ljouwerter Krante, 1956. Restauratie van gereformeerde kerk te Niawier. ''Leeuwarder Courant'', [online] fia: [https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&query=%28kerk+niawier%29&identifier=ddd%3A010614546%3Ampeg21%3Aa0248&resultsidentifier=ddd%3A010614546%3Ampeg21%3Aa0248 Delpher.nl.].</ref> Yn 2010 fusearre de herfoarme gemeente Mitselwier en Nijewier mei de grifformearde gemeente fan dy doarpen. De grifformearde tsjerke "De Moeting" yn Nijewier waard doe ferkocht. Hjoed-de-dei is it in wenhûs. Yn 2011 waard it doarpshûs "Nij Sion" út 1967 multyfunksjoneler, dêr wurde no ek wol tsjinsten holden. == Mienskip == [[Ofbyld:2023 Nijewier, doarpshûs “Nij Sion” Bornensisstrjitte 4.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs Nij Sion'']] It doarpshûs hjit "Nij Sion". It doarp docht in soad dingen mei [[Wetsens]]. Fierders is der in keatsfjild. De lêste winkel hat yn 2003 de doarren sletten. Yn it doarpswapen stiet in terp en in [[Jeruzalimkrús]], dat nei it eardere kleaster Sion ferwiist. === Tsjerke === * PKN Mitselwier-Nijewier ([https://www.pkn-metslawier-niawier.nl/ PKN Mitselwier-Nijewier]) [[Ofbyld:2023 Nijewier, Linepaad 11.jpg|thumb|260px|''Linepaad 11'']] === Skoalle === Yn 2022 fan Nijewier waard de yn 1986 boude kristlike basisskoalle 'By de Boarne' definityf sletten. Bern geane hjoed-de-dei nei de yn 2022 nij iepene basisskoalle 'De Wrâldwizer' yn it oanbuorjende [[Easternijtsjerk]], dêr't ek de bern fan [[Nes (Noardeast-Fryslân)|Nes]] en [[Wetsens]] hinne geane.<ref>[https://niawier-wetsens.nl/nog-een-keer-deuren-open-van-school-niawier/#:~:text=Donderdag%2021%20april%2C%20wat%20al,het%20dorp%20een%20moderne%20school. Doarpsside Nijewier-Wetsens]</ref> === Ferienings === * De Bazuin - korps * Begraffenisferiening Nijewier-Wetsens * Fuotbalferiening Ropta Boys * Gymferiening S.S.S * Keatsferiening de Trije Doarpen * Oranjeferiening Nijewier-Wetsens * Sion Sjongers [[Ofbyld:2023 Nijewier, Bornensisstrjitte.jpg|thumb|260px|''Bornensisstrjitte'']] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 || 2014 || 2015 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 504 || 455 || 435 || 409 || 387 || 415 || 377 || 387 || 365 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2016 || 2017 || 2018 || 2019 || 2020 || 2021 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 355 || 365 || 360 || 365 || 365 || 370 || 360 |} === A.M. Wijbenga === [[Ofbyld:Nijewier AndersMinnes.JPG|thumb|Byld fan [[Anders Minnes Wijbenga|Anders Minnes]]<br><small>fan [[Maria van Everdingen]]</small>]] [[Anders Minnes Wijbenga]] waard yn 1881 te Nijewier berne. Fan syn fak wie er [[komelker]]/[[gernier]]. Hy wie tige frysksinnich. Yn [[1908]] wie hy ien fan de oprjochters fan it [[Kristlik Frysk Selskip]]. Yn dat selskip hat hy tige warber west. Yn [[1923]] joech it Selskip him de opjefte om de psalmen yn it Frysk te berymjen. It doel wie om dy yn 'e tsjerke te brûken. It hat lang sa west dat der yn Fryske tsjinsten Hollânske psalms en gesangen songen waarden. De bondel fan Wijbenga is net yn de tsjerken ynfierd. De beriming fan [[Fedde Schurer]] waard better fûn. Yn [[1930]] kaam der in bondeltsje fan syn gedichten út mei as titel: 'Libbensgong'. Nei syn dea yn [[1948]] is it bêste wurk fan Wijbenga sammele yn de bondel: 'Ljocht oer it fjild'. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale Wei === By Nijewier rint de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Bustsjinst === Troch Nijewier rint de folgjende busline: * '''Line 52:''' [[Dokkum]] - [[Peazens (plak)|Peazens]] De busline troch Nijewier wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''Auck Doniastrjitte'' - ferneame nei [[Auck Donia]] * ''Bartenswei'' - * ''Bornensisstrjitte'' - * ''Bredewei'' - * ''De Singel'' - [[singel]] * ''De Skulp'' - * ''Grutte Stege'' - * ''Grytmanswei'' - [[grytman]] * ''Linepaad'' - * ''Mearswei'' - wei nei de [[Aldmear (Mitselwier)|Aldmear]] * ''Miedwei'' - * ''Siercksmawei'' - ferneame nei [[Doede Siercksma]] * ''Terpstrjitte'' - [[terp]] fan Nijewier * ''Tsjerkepaad'' - paad by de [[Kleastertsjerke (Nijewier)|Kleastertsjerke]] == Sjoch ek == * [[Steur fan Nijewier]] == Keppelings om utens == * [http://niawier-wetsens.nl/ Nijewier-Wetsens] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{commonscat|Nijewier}} }} {{Koördinaten|53_21_48_N_6_2_56_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 22' NB, 6° 3' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Nijewier| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] 7u4hv245jt8hv7g9u1cvmca0rj9dged 0 4934 1240096 1231902 2026-09-07T19:54:50Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240096 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Mitselwier, doarpstsjerke en Tsjerkebuorren (2).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Metslawier vlag.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Mitselwier wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Mitselwier}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 3,66 km², wêrfan: <br> lân: - 3,61 km² <br> - wetter: 0,04 km² | befolkingstichtens = 243 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_21_36.4_N_6_04_02.0_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 21' N 6° 04' E}} | webside = [https://www.mitselwier.nl/ www.mitselwier.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 21 | lat_sec = 36.4 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 04 | lon_sec = 02.0 | lon_dir = E |ferkearsieren={{Piktogram dyk Nederlân N-wei|358}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|361}}}} '''Mitselwier''' is in doarp yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. Mitselwier leit noardeastlik fan [[Dokkum]]. Mitselwier hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Mitselwier}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De buorskippen [[Ropta]] en [[De Reidswâl]] (foar in part) hearre ek by Mitselwier. == Skiednis == === Namme === It doarp komt yn 1417 foar yn in tekst as ''tho Mitzlawere''. It earste part fan dy namme giet wierskynlik werom op de manljusnamme Matsila, dêr't de bestjutting 'bewarplak' yn sit. 'Wier' hat as grûnslach it wurd 'werf'. Hjoed-de-dei is in wier synonym foar '[[terp]].'<ref>[[Pieter Duijff]], ''Plaknammen'', Frysk Deiblêd 2 maart 2019</ref> Yn de rin fan de tiid waard it doarp ek as Matsilawier, Metzlawier en Mijtslawier en noch mear farianten oantsjut. === De gefolgen fan de Alderheljenfloed === [[Ofbyld:2023 Mitselwier, gevelstien ta neitins fan de Alderheljenfloed oan it koer fan de tsjerke.jpg|thumb|left|250px|''Gevelstien oan it koer fan de tsjerke ta neitins oan de Alderheljenfloed fan 1570 '']] De [[Alderheljenfloed (1570)|Alderheljenfloed]] fan [[1570]] hat grutte gefolgen foar East-Dongeradiel hân. Der giet in ferhaal dat der net sa fier fan Mitselwier in [[kabbeljau]] fongen waard. De gritenijsiktaris, Arend Boymer, soarge der foar dat de fisk oanbean waard oan [[steedhâlder]] [[Willem Loadewyk]]. Dy waard lykwols earst yn [[1584]] [[steedhâlder]] fan Fryslân, dat it ferhaal doocht net hielendal. Yn [[1592]] waard der risselwaasjes makke om it lân feiliger te meitsjen: der kaam in nije seedyk en der waard ek noch in stik lân ynpoldere yn it noarden fan Eastdongeradiel: de [[Eanjumer- en Ljussenserpolder]]. Deputearre Steaten joegen [[Ernst fan Aylva]] it tafersjoch dêr oer. === It âlde gemeentehûs === [[Ofbyld:Dorpsgezicht, tekening van D.Andr‚ (1834) -Metslawier.jpg|thumb|left|250px|''Mitselwier yn 1834'']] Yn earder tiden hâlde de gritenij syn gearkomsten yn in [[herberch]]; yn Mitselwier stie dy herberch op it plak fan it lettere gemeentehûs oan de Balthasar Beckerstrjitte. Yn [[1837]] waard de herberch oankocht troch de gritenij, it waard doe noch wol in skoft ferhierd as herberch. Yn 1876 wie it gemeentebestjoer fan betinken dat it tiid waard dat der in nij gemeentehûs komme moast. It âlde rjochthûs waard ôfbrutsen. Op [[20 febrewaris]] [[1877]] waard de earste gearkomste hâlden yn it nije gemeentehûs ûnder lieding fan boargemaster [[Sybrand Witteveen]]. In part fan it gemeentehûs hat doe noch oant [[1909]] yn gebrûk west as herberch. Mei de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] waard it gemeentehûs oerstallich. It is doe earst noch in skoft brûkt troch it Wetterskip, mar wurdt no brûkt as wenhûs, in [[Thomashûs]]. === Doarpsfernijing === Der is yn Mitselwier in protte dien om it doarp yn âlde steat te hâlden. De doarpsfernijing yn it begjin fan de jierren 1970 krige ek fan bûten Fryslân omtinken. Dat hie benammen te krijen mei it opknappen fan de Tsjerkebuorren, in stik as wat [[steechje]]s om de tsjerke midden op de terp hinne. === States === [[Ofbyld:Mitselwier1 Kadastrale Kaart 1832.jpg|thumb|left|175px|''Kadastrale kaart út 1832 mei de states fan Mitselwier'']] [[Ofbyld:Roptastate, J. Stellingwerf.jpg|thumb|260px|''Ropta State, 1723'']] De wichtichste state fan Mitselwier wie [[Roptastate (Mitselwier)|Ropta]] of Ropperda, dat al yn de [[13e iuw]] neamd wurdt. De Ropta's wie in machtich slachte. De Ropta's dy't it measte namme makke hawwe, wiene [[Worp fan Ropta (1297)|Worp fan Ropta]] († 1302) en [[Worp fan Ropta (1504)|Worp fan Ropta]] (* 1505 - † 1551). Oan de súdkant fan de tsjerke lei de state Wibalda. Yn de ''Tegenwoordige Staat van Friesland'' wurdt de tún en it hûs fan [[Wibalda-state]] neamd. Direkt eastlik fan 'e tsjerke, mei in grêft rûnom, lei Jaarsmastate, yn de 18e iuw werneamd ta [[Uniastate (Mitselwier)|Uniastate]]. Fan dy states, dêr't neat fan oer is, wurdt oannaam dat it [[stins|stinzen]] west hawwe; fan de neikommende states is dat net wis. [[Ofbyld:2023 Mitselwier, kop-hals-romppleats Master fan Loanstrjitte 31.jpg|thumb|260px|''Kop-hals-romppleats Master fan Loanstrjitte'' (Oldhuistrastate)]] Noardeastlik fan it doarp lei [[Fridhuistrastate]], dat lykwols ta de himrik fan [[Moarre]] hearde, op in lege hichte (pleatslik bekend as 'it âld heech') mei in, diels noch besteande, grêft omjûn. Fan Fridhuistra rûn in reed dy't oansluet op De Singel. It terpke wurdt beskôge as archeologysk tige wichtich en hat de status fan beskerme terrein.<ref>F. B. Postma-Saan, ''Steekproefrapport 2009-04-03 ISSN 1871-269X Metslawier, kassencomplex Ropta, gemeente Dongeradeel''. Buro 'De Steekproef' bv, Súdhorn</ref> De [[kop-hals-romppleats]] oan eastrâne fan de terp (oan de Master fan Loanstrjitte) is [[Oldhuistrastate (Mitselwier)|Oldhuistra]] (state), dy't foar it earst yn it ''[[Register van den Aanbreng]]'' fan [[1511]] neamd wurdt. === It stasjon === De ferbining mei [[Nijewier]] wie lange tiid in kuierpaad troch it fjild; earst yn 1876 waard der in ferhurde dyk oanlein. Meidat it [[Dokkumer Lokaeltsje]] op [[1 oktober]] [[1901]] oant Mitselwier trochlutsen waard, krige dy strjitte yn de beboude kom al gau de namme Stasjonswei. Lang is it spoar net brûkt: op [[30 juny]] [[1936]] ried de lêste reizgerstrein tusken Dokkum en Mitselwier. It spoar tusken [[Eanjum]] en [[Dokkum]] is yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] opbrutsen. Oan de westkant fan it doarp leit al noch in stik fan de eardere spoardyk, mei it [[Stasjon Mitselwier|âlde stasjon]] dat no brûkt wurdt as wenhûs. === Kristlik ûnderwiis === [[Ofbyld:2023 Mitselwier, monumint Balthasar Bekker, Balthasar Bekkerstrjitte.jpg|thumb|260px|''Monumint Balthasar Bekker oan de <br>B. Bekkerstrjitte'']] Op 22 maart 1922 krige Mitselwier in kristlike [[legere skoalle]]. Foar dy datum wienen de bern foar kristlik ûnderwiis oanwiisd op de skoallen yn [[Nijewier]] en [[Easternijtsjerk]]. Yn [[1978]] kaam der op it stee fan de âlde skoalle in nijenien. Yn 1985 waarden de beukerskoalle en de legere skoalle gearfoege ta in [[Basisûnderwiis|basisskoalle]] dy't de namme 'De Rank' krige.<ref>{{aut|Warner Banga, Harm Woelinga}}, 'Skoalle meitsje' - 75 jaar christelijk onderwijs in Metslawier 1922-1997.</ref> === De Skûle === Op 1 novimber 1965 iepene âldereintehûs De Skûle oan de Stasjonswei de doarren foar de earste bewenners. Yn 1975 waard der in nije fleugel oanboud, mei om plak te meitsjen foar de bewenners fan it eartiidske Bumahûs út [[Eanjum]]. Yn 1983 wie der in grutte renovaasje fan it gebou. It earste part fan it hjoeddeiske kompleks waard yn 2003 yn gebrûk nommen en doe waard it âlde gebou sloopt. Op 18 juny 2004 wie de offisjele iepening fan it multyfunksjonele gebou De Skûle fan no <ref>[[Wâldnet]], 1 novimber 2005. Sjoen op 10 septimber 2019</ref> === Tsjerken === {{apart|Doarpstsjerke (Mitselwier)}} [[Ofbyld:2023 Mitselwier, eardere grifformearde tsjerke (no PKN).jpg|thumb|260px|''PKN-tsjerke Rehoboth'']] De Doarpstsjerke is yn [[1776]] boud. Hy kaam yn 't plak fan in eardere tsjerke út wierskynlik de [[13e iuw]]. [[J. Stellingwerf]] syn tekening út [[1722]] lit in tsjerke sjen mei in mânske [[sealtektoer]]. By de restauraasje yn [[1970]] binne oerbliuwsels fan midsiuwske flierren oan it ljocht kaam. De toer is yn [[1925]] ek alris restaurearre. Yn de tsjerke is in tinkstien foar [[Balthasar Bekker]], predikant en ien fan de earste filosofen fan de [[Ferljochting]], dy't yn Mitselwier berne waard as soan fan dûmny Henricus Bekker út Bielefeld. Yn de bûtenmuorre fan it koar is in tinkstien oanbrocht dy't seit hoe heech it wetter stien hat by de [[Alderheljenfloed (1570)|Alderheljenfloed fan 1570]]. Dêr binne doe 1.800 minsken by omkommen yn de Dongeradielen. It oargel is yn 1819 boud troch [[Radersma (oargelbouwers)|J.R. Radersma]] en [[L. van Dam]] & Sn. It hat in skoft yn [[Spannum]] stien. Yn 1852 is it nei Mitselwier oerbrocht. Yn 1986 hat [[Mense Ruiter]] Orgelmakers it werombrocht sa as it foar Spannum boud wie. Yn de tsjerke lizze grêfstiennen foar [[Focke fan Ropta]], [[Worp fan Ropta (1504)]] en Wick fan Abinga, [[Christoffel fan Sternsee]] († 1560) en [[Cunera fan Ropta]] († 1555). Op it tsjerkhôf leit Rintie fan Aytta, de broer fan steatsman [[Viglius fan Aytta]], mei syn frou. [[Rintie fan Aytta]] hat fan 1552 oant 1570 grytman west fan Eastdongeradiel.<ref>[http://www.omropfryslan.nl/nijs/ieuwenalde-grefstien-untdutsen-yn-mitselwier Ieuwenâlde grêfstien ûntdutsen yn Mitselwier]. Augustus 2015</ref> Yn 2015 en 2016 waard de tsjerke ferboud en restaurearre nei't er ferkocht wie troch de tsjerklike gemeente oan de Stichting Doarpstsjerke. De tsjerke waard in multyfunksjoneel mienskipshûs, mar bliuwt ek beskikber foar spesjale tsjinsten by gelegenheid fan houliken, begraffenissen en betinkingen. Oan de Balthasar Bekkerstrjitte stiet [[Rehoboth (Mitselwier)|Rehoboth]], de eardere grifformearde tsjerke en tsjintwurdige [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-tsjerke fan Mitselwier. === Bestjoer === Sûnt [[2019]] leit Mitselwier yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[East-Dongeradiel]]. Mitselwier hat altyd [[haadplak]] west fan East-Dongeradiel. == Mienskip == [[Ofbyld:Tennispark Worp fan Ropta.JPG|thumb|260px|''Tennispark 'Worp fan Ropta' '']] Under de feriening foar Doarpsbelang falle ek de Werynrjochtingkommisje, de Grienkommisje, it Iiskomitee, de Aldjierskommisje en de Braderykommisje. Buorljuhelp Mitselwier-[[Nijewier]]-[[Wetsens]] is in tsjinst foar buorljuhelp. === Skoalle === 'De Rank' is de basisskoalle en 'De Pikestjelp' it pjutteboartersplak. Yn 1978, 1993 en 1997 (skoalreüny) en 2008 wie in doarpsreüny. By it lêste barren is ek in fotoboek útbrocht oer Ald en Nij Mitselwier. [[Ofbyld:2023 Mitselwier, kafee Fjildsicht.jpg|thumb|260px|Kafee ''Veldzicht'']] === Tsjerke === * PKN Mitselwier-Nijewier ([https://www.pkn-metslawier-niawier.nl/ webstee]) === Ferienings === * De Wierklank - sjongen; * Metslawjisters - jongerein<ref>[http://www.metslawjisters.nl metslawjisters.nl]</ref>; * [[Fuotbalferiening Ropta Boys]]; * Tennisferiening Mitselwier - tennis; * OVMNW - ûndernimmers. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2006 || 2008 || 2013 || 2014 || 2015 || 2016 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 645 || 597 || 677 || 847 || 824 || 920 || 935 || 910 || 920 || 910 || 910 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2017 || 2018 || 2019 || 2020 || 2021 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 908 || 910 || 910 || 915 || 900 || 880 |} === Berne === [[Ofbyld:2023 Mitselwier, stien ta oantinken fan Balthasar Bekker yn de Doarpstsjerke.jpg|thumb|260px|''Tinkstien foar Balthasar Bekker yn de Doarpstsjerke'']] * [[Fokke Sybrens fan Ropta|Fokke fan Ropta]] († 1512), eigner fan Ropta State. * [[Petrus Adrianus Bergsma]] (1743-1824), deputearre. * [[Evert Sjerps Ferwerda]] (1755-1835), matematikus. * [[Balthasar Bekker]] (1634-1698), dûmny en ien fan de earste filosofen fan de Ferljochting, bekend om de striid tsjin it byleauwe * [[Jan Kooistra (NSB-boargemaster)|Jan Kooistra]] (1894-?), NSB-boargemaster yn de Twadde Wrâldkriich. * [[Sybrand Witteveen]] (1823-1893), boargemaster. * [[Jacobus Witteveen]] (1821-1915), politikus. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale Wei === By Mitselwier rinne de [[Provinsjale wei 358|N358]] en [[Provinsjale wei 361|N361]]. === Bustsjinst === Troch Mitselwier rinne de folgjende buslinen: * '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Dokkum]] * '''Line 63:''' Dokkum - [[Bûtenpost]] fia [[Kollum]] * '''Line 355:''' Dokkum - [[Boalsert]] fia Ljouwert De busline troch Mitselwier wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === [[Ofbyld:2023 Mitselwier, Tsjerkebuorren 5-7.jpg|thumb|260px|''Tsjerkebuorren 5-7'']] [[Ofbyld:2023 Mitselwier, Balthasar Bekkerstrjitte.jpg|thumb|260px|''Balthasar Bekkerstrjitte'']] [[Ofbyld:Dongeradiel RoptaMoune1.JPG||thumb|260px|[[Ropta (mole)|''Ropster mûne'']]]] * ''Balthasar Bekkerstrjitte'' - [[Balthasar Bekker]] wie predikant en [[Teology|teolooch]], in bestrider fan [[byleauwe]] en ien fan de foarrinders fan de [[Ferljochting]]. * ''Julianastrjitte'' - keninginne [[Juliana fan Nederlân]]. * ''Master Fan Loanstrjitte'' - [[Jimke fan Loan]] wie in Frysksinnich ûnderwizer * ''De Oerslach'' - strjitte tichteby it eardere haventsje * ''De Pelfinne''' - Justjes westlik fan de brêge, oan de súdlike ouwer fan de Súdie lei de [[De Burch|(Pelfinne)burch]] of Pelfinne, dêr't lywols fierders neat oer bekend is, dat neffens it [[floreenkohier]] fan 1768 ta de eigners fan [[Roptastate (Mitselwier)|Roptastate]] hearde. * ''Reidswâl'' - [[Reidswâl]] is in [[buorskip]] eastlik fan Mitselwier oan de [[Suderie]] en de [[Moarster Feart]]. * ''Roptawei'' -Haadwei dy't troch it doarp rint. It begjint by de Roptamûne / HZCP en einiget by de Brede Wei fan [[Nijewier]]. It is ek in buorskip [[Ropta]] tusken Mitselwier, [[Easternijtsjerk]] en [[Ljussens]], neamd nei de eardere [[Roptastate (Mitselwier)|Roptastate]]. * ''Sânewei'' - dyk fan Ropta nei [[Ljussens]]. * ''Singel'' - in [[Singel]] is in âlde namme foar in paad mei beammen, hjir dy fan [[Bosmanhûs]] . * ''Skipfearsein'' - wei nei de ein fan de [[Opfeart|skipfeart]], dêr't it haventsje wie. * ''Skûlestrjitte'' - nei fersoargingshûs de Skûle. * ''It Skûtsje'' - frachtskip [[Skûtsje]]. * ''De Snikke'' - fartúch [[Snikke]]. * ''Stasjonswei'' - meidat it [[Dokkumer Lokaeltsje]] op [[1 oktober]] [[1901]] oant Mitselwier trochlutsen waard, krige dizze strjitte yn de beboude kom al gau de namme Stasjonswei. * ''Tsjerkebuorren'' - huzen by de tsjerke. * ''Túnstrjitte'' - * ''Wilhelminastrjitte'' - keninginne [[Wilhelmina fan Nederlân]]. == Ferskaat == * Eartiids wie der lange tiid in [[Ielreager]]koloanje yn it doarp yn de beammen fan de singel om de pleats 'Reigershof'. * [[Tilburch]] hat in ''Metslawierstraat''. == Publikaasjes == * {{Aut|Doede Douma}} "100 jaar Begrafenisvereniging Helpt Elkander te Metslawier" * {{Aut|Warner Banga, Harm Woelinga}} "Skoalle Meitsje -75 jaar Christelijk Onderwijs in Metslawier" == Sjoch ek == * [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]. {{boarnen|boarnefernijing= * [http://www.mitselwier.nl Webstee fan Mitselwier] * [http://www.stinseninfriesland.nl/RoptaStateMetslawier.htm Oer de Roptastate] <references/> ---- {{commonscat|Mitselwier}} }} {{Koördinaten|53_21_36_N_6_4_4_E_type:city_zoom:14_region:NL|53°21'36.08"NB, 6° 4'4.61"EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Mitselwier| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn East-Dongeradiel]] rhfmms0trtlm1503iisw6dmko91v7dd 0 5046 1240056 1185258 2026-09-07T15:47:30Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240056 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Foudgum, hûzen oan de omwei fan de terp (De Terp).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = ''Huzen oan de terp'' | wapen = [[Ofbyld:Foudgum vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Foudgum wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Foudgum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 3,39 km², wêrfan: <br> - lân: 3,38 km² <br> - wetter: 0,01 km² </br> | befolkingstichtens = 22 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_20_42_N_5_56_32_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 20' N 5° 56' E}} | webside = [https://www.facebook.com/Foudgum/ FB-side fan Foudgum] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 42 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 56 | lon_sec = 32 | lon_dir = E }} '''Foudgum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Foudgum leit súdeastlik fan [[Brantgum]] en noardwestlik fan [[Boarnwert]] en [[Dokkum]]. Fanâlds wurdt Foudgum rekkene ta de [[Holwerter Seis]]. Foudgum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Foudgum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Etymology == De ierste fermelding fan it plak is Fodtenheim of Foldenheim (944). Dêrnei wurdt it plak Foldeghum (1422, Foudtgum (1449) Foedegum (1487), Foudeghum (1491), Fowdum (1511) neamd. De Fryske fariant is tsjin it ein fan de 16e iuw Foedgum. It diel 'um' wiist op hiem; de namme soe dan betsjutte kinne: it hiem fan Foldinga of Foldo.<ref><small>KAREL F. GILDEMACHER</small>: Friese Plaatsnamen, ISBN 978 90 330 0643 2</ref>. == Skiednis == Nei't earder op de kwelderwâl fan Hijum-Ferwert-Ternaard terpen opsmiten waarden, barde dat ek yn it gebiet djipper it lân yn. Sa ûntstie ek de rige terpen fan Fougum, Brantgum en Waaksens. Dy terpen leine yn in leger gebiet; de lânbougrûn dêr wie kweazich en smiet minder op en dêrom geskikter foar gerslân. Troch dy lege lizzing brochten de [[Alderheljenfloed (1570)|Alderheljenfloed]] yn 1570 en de [[Krystfloed (1717)|Krystfloed]] fan 1717 in soad skea yn Foudgum. It soe kinne dat it doarp yn de 2e en 3e iuw nei Kristus troch it hegere seenivo leechrûn en yn de 6e of 7e iuw wer bewenne rekke nei't dat seenivo wer sakke wie. It tij soarge foar it ôfsetten fan [[knipklaai]] op de [[fean]]grûn. Oant yn de [[midsiuwen]] waard dy sâlte feangrûn ôfgroeven en ferbaarnd om sâlt te winnen. Dat barde op grutte skaal súdeastlik fan it doarp yn it gebiet fan de Foudgumer Kolken. Oant yn de 19e iuw bleau Foudgum in typysk terpdoarp. Oan de foet fan de terp wie de sirkelfoarmige ringwei, trochsnien troch de fjouwer op like ôfstân fan inoar lizzende tsjerkepaden. Op it heechste punt fan de 5,7 meter hege terp stie sintraal yn it doarp de tsjerke. Mei it oanlizzen fan in nije strjitwei yn de jierren 1860 feroare de struktuer fan it terpdoarp. It súdwestlike diel fan de âlde ringwei waard ûnderdiel fan dy nije strjitwei. Hûndert jier letter waard de strjitwei ferbettere en oer de terp oanlein, wêrmei't de histoaryske ienheid fan it doarp ferneatige waard. Fan de fjouwer tsjerkepaden binne der trije paden bewarre bleaun. Yn de 19e iuw wie de terp hast net mear bewenne en yn 1896 waard útein setten mei it foar in part ôfgraven fan de terp. De terp waard lykwols yn de twadde helte fan de 21e iuw wer opfolle. Tsjintwurdich is de terp in ryksmonumint. Eastlik fan it doarp leit de Foudgumerfeart, dy't it doarp mei de [[Dokkumer Ie]] ferbynt en eartiids brûkt waard foar lyts skipferkear. Foudgum hearde oant 1984 by de gemeente [[Westdongeradiel]]. Nei de weryndieling hearde Foudgum by de gemeente [[Dongeradiel]], dy't sûnt 2019 opgien is yn de gemeente Noardeast-Fryslân. == Marijetsjerke == [[Ofbyld:Marijetsjerke fan Foudgum.jpg|thumb|left|250px|''De Marijetsjerke'']] {{Apart|Marijetsjerke (Foudgum)}} De earste tsjerke moat sa om [[1200]] hinne boud wêze. De tsjerke wie oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] wijd. Fan dy [[romaanske]] [[Marijetsjerke (Foudgum)|Marijetsjerke]] is, útsein in diel fan de eastmuorre fan de toer, neat oerbleaun. Yn 1808 besleaten de tsjerkfâden dat der in nije tsjerke komme moast. Dy is neffens de moade fan dy tiid yn [[empirestyl]] boud. Ek oan de toer is it nedige feroare. Yn de toer hingje twa liedklokken, in silinderfoarmige út [[1395]] en ien út [[1732]]. De lêste is getten troch [[Jan Nicolaas Derk]] út [[Hoarn (Noard-Hollân)|Hoarn]]. It oerwurk is út [[1640]] en is by de lêste restauraasje yn [[1972]] wer oan 'e gong brocht en automatisearre. De tsjerke hat in iken [[preekstoel]] út de [[17e iuw]]. It kabinetsoargel is om [[1775]] hinne, nei't der tocht wurdt, troch [[J.E. Hageman]] makke. It is it tredde plak wêr't it oargel stiet. Yn [[1929]] waard it oernaam fan de Frije Evangelyske Gemeente yn Ljouwert. De tsjerke mei [[sealtektoer]] is eigendom fan de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]]. == Stinstrastate == {{Apart|Stinstrastate (Foudgum)}} Eartiids stie oan de súdlike kant fan de terp yn Foudgum de [[Stinstrastate (Foudgum)|Stinstrastate]] (ek wol Stenstera State). De stins stie earst op de terp en nei it bedykjen dernjonken. Tzaling Stenstera soe de earste bewenner west ha. Troch it houlik fan Frau Stenstera mei Hero fan Burmania gyng de stins op de Burmania's oer, dy't it besit yn 1640 ferkochten. De neikommende bewenners neamden har Stinstra. Nei 1640 wurdt Stinstra, útsein ien kear yn de ''Tegenwoordige Staat'' net mear neamd. De kadastrale kaart fan 1830 lit dêr in pleats sjen, mar sûnder namme.<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/StinstraStateFoudgum.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 18 maart 2022]</ref> == Mienskip == [[Ofbyld:Foudgum, terp.jpg|thumb|260px|''De terp'']] [[Ofbyld:Foudgum, nije pastorij.jpg|thumb|260px|''Nije pastorij'']] Foudgum wurket in soad gear mei de doarpen Boarnwert, Raard, Waaksens en Brantgum. Doarpsbelang dielt Foudgum mei Waaksens en Brantgum. It doarpshûs stiet yn Brantgum. Dy trije doarpen organisearje ek mei-inoar it doarpsfeest, dat ienris yn de twa jier mei keatsen fierd wurdt. === Tsjerke === Tsjerklik foarmet Foudum mei Raard en Boarnwert de protestantske gemeente 'Meiïnoar Ien Raard-Foudgum'. === Skoalle === [[Ofbyld:Foudgum, âlde pastorij.jpg|thumb|left|250px|''Alde pastorij'']] Yn 1882 waard de legere skoalle fan Foudgum sletten; it gebou waard te brekfallich en it tal bern te lyts. De Foudgumer bern moasten doe nei de Ids Wiersmaskoalle fan Brantgum, oant ek dy ticht moast fanwegen it lytse tal bern. Tsjintwurdich moatte de bern nei Boarnwert (prot. kristlik) of Dokkum. === Ferienings === * Doarpsbelang Foudgum-Waaksens-Brantgum * Fûgelwacht Brantgum/Raard === Befolkingsferrin === Foudgum hat yn it ferline wolris mear ynwenners hân, mar ek hjir hat de ûntfolking fan it plattelân taslein. {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1744 || 1799 || 1859 || 1869 || 1889 || 1920 || 1930 || 1954 || 1964 || 1971 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 73 || 89 || 119 || 123 || 141 || 144 || 142 || 165 || 113 || 90 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2000 || 2010 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 80 || 80 || 80 || 75 |} == Piet Paaltjens == Ien fan de bekendste bewenners fan it doarp hat faaks [[François Haverschmidt]] west. [[François Haverschmidt]] ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[14 febrewaris]] [[1834]] - [[Skiedam]] [[19 jannewaris]] [[1894]]), ek bekend as [[Piet Paaltjens]]. Fan 1859 oant 1863 wenne Havenschmidt yn de pastorij en waard nei syn amtstiid yn Ljouwert yn Foudgum beneamd. Hy waard bekend om syn ferhalen, fersen en foardrachten. François Haverschmidt wie in depressive man, dy't him úteinlik yn Skiedam ferhinge yn 'e bedstee mei it gerdinekoarde . Yn 1994 is der by gelegenheid fan syn 100e stjerjier in monumintsje makke troch [[Hille van der Gang]]. It monumintsje by de tsjerke stelt in iepen bibel en in brutsen hert foar: de twa kanten fan dûmny en dichter. Neffens de muorre-ankers moat de âlde fan kleastermoppen boude pastorij út [[1723]] stamme. De lêste dûmnys wennen yn in nije pastorij. Tsjin it tsjerkhôf oan stiet 'It Lokaal', de kosterswente en it tsjerklike tsjinstgebou. François Haverschmidt joech dêr les en kategisaasje. It is noch te sjen dat it boud is as skoalle. No is it in ûnderdiel fan de âlde kosterswente. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Troch Foudgum rint de [[Provinsjale wei 356|N356]]. === Busstsjinst === Troch Foudgum rint de folgjende busline: * '''Line 56:''' [[Dokkum]] - [[Holwert]] De busline troch Foudgum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''De Terp'' - dizze strjitte leit op de [[terp]] fan Foudgum * ''Doekemawei'' - * ''François Haverschmidtwei'' - fernaam nei [[François Haverschmidt]] * ''Heemstrawei'' - * ''Kolkreed'' - * ''Piet Paaltjenspaad'' - fernaam nei François Haverschmidt, 'Piet Paaltjens' wie syn dichtersnamme * ''Pijbemawei'' - == Keppeling om utens == * [http://www.foudgumonline.eu/templates/redirect.asp?partID=51&pageNR=2 Oer de Marijetsjerke fan Foudgum] {{boarnen|boarnefernijing=Foar boarnen en oare literatuer oer de skiednis, sjoch op [https://nl.wikipedia.org/wiki/Foudgum, dizze side] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Foudgum}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Foudgum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn West-Dongeradiel]] 92k0qv913xg2omy7wp7tu7xggods8ms 0 5120 1240060 1185261 2026-09-07T16:04:41Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240060 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Sicht op Hantum.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Sicht op Hantum'' | wapen = [[Ofbyld:Hantum vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Hantum wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hantum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 3,51 km² <br> - lân: 3,49 km² <br> - wetter: 0,02 km² </br> | befolkingstichtens = 113 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_21_46.7_N_5_57_52.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 21' N 5° 57' E}} | webside = [http://www.4h-side.nl/index.html Side 4-H doarpen] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 21 | lat_sec = 46.7 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 57 | lon_sec = 52.8 | lon_dir = E }} '''Hantum''' is in doarp dat yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]] leit. Hantum leit noardlik fan [[De Lytse Jouwer]], eastlik fan [[Brantgum]], súdeastlik fan [[Holwert]], súdlik fan [[Ternaard]], súdwestlik fan [[Hantumhuzen]] en noardwestlik fan [[Hantumerútbuorren]]. De [[buorskip]] [[Hantumerhoeke]] (diel) heart ek by Hantum. Hantum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hantum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Untstean en namme == Der wurdt tocht dat Hantum om it begjin fan de jiertelling hinne op in [[kwelderwâl]] ûntstien is. Der waard in [[terp]] opsmiten dy't sa no en dan wer ferhege waard. Yn de [[10e iuw]] wurdt der sprutsen oer ''Hanaten''. De namme kin tsjutte op ''hiem fan Hante'', fan ''Hana'' of ''Hund''. Oaren geane der fan út dat wy tinke moatte oan it [[Aldfrysk]]e wurd ''hä'', yn it hjoeddeisk Frysk ''hea''. It ûnbeboude súdlike diel fan de frij hege terp is om 1900 hinne ôfgroeven. De tsjerke is sa oan de râne fan it doarp kommen te stean. Yn de rin fan de tiid is it doarp mei wat nijbou oan de eastlike kant útwreide. === Wapen === De skeandieling is ôflaat fan it wapen fan [[Westdongeradiel]]. De peinjes binne oan de iene kant it symboal fan de hillige [[Nikolaas fan Myra|Nikolaas]], de patroanhillige fan it doarp en oan de oare kant in symboal foar de rjochtsittingen dy't hjir eartiids barden. De ikel komt út it wapen fan de famylje Hettinga. == Gebouwen == === De Tsjerke === [[Ofbyld:Hantum, Nikolaastsjerke.jpg|thumb|250px|left|''Nikolaastsjerke'']] {{Apart|Nikolaastsjerke (Hantum)}} De [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerke fan [[dowestien]] moat yn de [[12e iuw]] boud wêze. It sizzen is dat in [[Prinsbisdom Utert|Utertske]] [[wijbiskop]] yn 1335 it alter wijd hat. De [[beskermhillige|patroanhillige]] wie yn de roomske tiid fan de tsjerke [[Nikolaas fan Myra]]. De romaanske finsters binne noch te sjen. Letter hat der in ferbouwing west yn [[Gotyk|goatyske]] styl. De foarse toer is tagelyk mei in fernijing fan it [[westwurk]] boud yn [[1808]]. === Kinnema sate === [[Ofbyld:Kinnema-sathe Hantum.jpg|thumb|260px|Kinnema sate]] Oan de noardwestkant fan it doarp stiet [[Kinnema sate]]. De foarein is boud yn de styl fan in deftige boargerwenning. De gong rint yn it midden en der binne treppen foar it hûs. === De Stûpa === [[File:Hantumer stûpa Karma 'Deleg Chö Phel Ling'.jpg|thumb|260px|''De Hantumer stûpa'']] In frjemde ein yn it byt is de stûpa, dy't yn [[1993]] boud is. De stûpa is boud yn de styl fan in [[Tibet]]aanske timpel. Hy stiet op it eardere plak fan in pleats. Dy is oan in [[Boeddhisme|boeddhistyske]] organisaasje skonken en wurdt brûkt as boeddhistysk besinnings- en meditaasjesintrum. Under lieding fan de yn útwykte Tibetaanske [[muonts]] Chödje Lama Gawang Rinpoche (1927-2014) fûnen der ferskillende útwreidings plak. === De mûne === [[Ofbyld:Hantum, Hantumermûne.jpg|thumb|260px|''Hantumermûne'']] {{Apart|Hantumermûne}} Yn 1880 waard it wetterskip Hantumerleech stifte en yn itselde jier waard ek de Hantumer[[poldermûne]] boud. De mûne waard yn de jierren 1970 restaurearre. Yn it net mear besteande mûndershûs siet yn de [[Twadde Wrâldkriich]] in joadinne ûnderdûkt. Yn it doarp stie eartiids ek in [[nôtmûne]] út [[1862]]. Dy stellingmûne waard oarspronklik yn [[1789]] as 'De Rooseboom' yn [[Huzum]] boud. By de útwreiding fan it [[Ljouwert (stêd)|Ljouwerter]] stasjon waard De Rooseboom ôfbrutsen en yn Hantum wer opboud. Om [[1930]] hinne gie de mûnder oer ta it meitsjen fan [[lynkoeke]]n. Om net hielendal ôfhinklik fan wyn te wêzen hat er in [[diselmotor]] oanskaft. Op 1 maart [[1949]] brocht in swiere stoarm yn Hantum en omkriten in soad skea. Fan de mûne waaide de kape derôf; de mealder hat doe de romp ynkoarte, betimmere en is fierder gien mei syn foeraazjebedriuw. Yn de jierren 1970 is de ûnderbou ek ôfbrutsen; in mûnestien is bewarre bleaun yn [[De Hoop (Holwert)|De Hoop]] fan [[Holwert]].<ref>Noordelijk Oostergo, De Dongeradelen, Herma M. van den Berg, side 49-50</ref> === De skoalle === Hantum hat noch in skoalle út 1845. It gebou is útwreide en wurdt tsjintwurdich brûkt as doarpshûs d´Ald Skoalle. == Mienskip == [[Ofbyld:Hantum, pleats oan de Stasjonswei.jpg|thumb|260px|''Pleats oan de Stasjonswei'']] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2006 || 2013 || 2017 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 510 || 484|| 457 || 462|| 407 || 380 || 403 || 405 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 400 |} === Doarpsbelang === Mei Hantumerútbuorren hat Hantum ien Feriening Doarpsbelang. 'Hichtepunten' is al sûnt ein santiger jierren it doarpsblêd foar Hantum, Hantumhuzen, Hantumerútbuorren en De Lytse Jouwer. === Sport === De sportfjilden hjitte 'Yn 'e bedelte'. === Ferienings === * Skaakclub Hantum c.a. * [[Kuorbalferiening DTL]] === Tsjerken === Alhoewol't de herfoarme tsjerke fan Hantum altiten rjochtsinnich west hat, ûntstie der yn de tiid fan de [[doleânsje]] dochs in grifformearde tsjerke. De grifformearden hiene sûnt 1891 mei de grifformearden fan Hantumerhuzen harren tsjerke oan de Fennewei. Yn 1987 sette stadichoan it 'Samen-op-Weg'-proses útein, dat lang om let yn 2007 late ta de foarming fan de Protestantske gemeente Hantum. De lêste tsjinst yn de grifformearde tsjerke hie op 21 oktober 2007 plak. De grifformearde tsjerke waard lykas op oare plakken neitiid ferkocht en ta in wente ferboud. De protestantske gemeente tsjerket yn de herfoarme tsjerke, dy't wer de namme fan foar de reformaasje werom krige en no Nikolaastsjerke hjit.<ref>[https://gereformeerdekerken.info/2019/03/23/de-gereformeerde-kerk-te-hantum-c-a-2/ Gereformeerde Kerkeninfo, 23 maart 2019]</ref> === Lju === * [[Klún & Knoffelhakke]] is in kabaretduo út Hantum * In bekende Hantumer is [[Antonius Brugmans]] ([[22 oktober]] [[1732]] - [[1789]]). Hy wurke oan de universiteit fan [[Grins (stêd)|Grins]] as heechlearaar yn de Wiisbegearte. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Hantum rint de folgjende busline: * Line 60: [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Ternaard]] en [[Stiens]] De busline troch Hantum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''Brantgumerwei'' - wei nei [[Brantgum]] * ''De Terpen'' - * ''Dokkumerwei'' - wei nei [[Dokkum]] * ''Doarpsstrjitte'' - * ''Fetsewei'' - rint troch [[Fetse (buorskip)|Fetse]] * ''Gruttesteech'' - * ''Hearewei'' - * ''Jousterwei'' - wei nei [[De Lytse Jouwer]] * ''Kennemareed'' - * ''Master Beymastrjitte'' - * ''Pastorijlân'' - * ''Smidstrjitte'' - * ''Stoepawei'' - wei nei de [[stoepa]] [[Karma Deleg Chö Phel Ling]] * ''Ternaarderwei'' - wei nei [[Ternaard]] * ''Titus Conradistrjitte'' - ferneame nei [[Titus Conradi]] * ''Tsjerkestrjitte'' - strjitte by de [[Nikolaastsjerke (Hantum)|Nikolaastsjerke]] == Keppeling om utens == *[http://www.anniegermeraad.nl/dorp.htm Foto's fan Hantum en omkriten] {{Koördinaten|53_21_45_N_5_57_51_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 22' NB, 5° 58' EL}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} ---- {{Commonscat|Hantum}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Hantum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn West-Dongeradiel]] gwhf4eqi5m7dvx6q6wb96h2ggn795m5 0 5126 1240132 1120267 2026-09-08T10:17:02Z Anoniem-NOF 39410 1240132 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Waaksens | ôfbylding = Waaksens, poartegebou Sjuksma State.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Waaxens vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Waaksens (Dongeradeel) wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Waaksens (Noardeast-Fryslân)}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 1,81 km², wêrfan: <br> - lân: 1,80 km² <br> - wetter: 0,01 km² </br> | befolkingstichtens = 22 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_21_23_N_5_55_10_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 21' N 5° 55' E}} | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 21 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 55 | lon_sec = 10 | lon_dir = E }} '''Waaksens''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Waaxens'') is in doarp dat yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]] leit. Waaksens leit noardlik fan [[Brantgum]], eastlik fan [[Blije]], westlik fan [[Hantum]] en besuden [[Holwert]]. Waaksens hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Waaksens (Noardeast-Fryslân)}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn leit oan de [[Tsjessens|Tjessenswei]] ([[Provinsjale wei 356|N356]]) op de [[terp]] fan Waaksens. Fanâlds wurdt Waaksens rekkene ta de [[Holwerter Seis]]. == Skiednis == Waaksens is altiten in lyts doarpke bleaun; de hast 5 1/2 meter hege terp wie en is mar tin beboud. Der wurdt oannommen dat Waaksens yn 't begjin fan de jiertelling ûntstien wêze moat. Yn de [[8e iuw]] wurdt Waaksens neamd as 'Wacheringe'. Wêr't de namme Waaksens wei komt en wat der betsjut is net dúdlik. Fanâlds waard Waaksens ta de [[Holwerter Seis]] rekkene. Dat binne de doarpen dy't oan de wei fan [[Holwert]] nei [[Dokkum]] lizze. Yn de jierren 1860 krige Waaksens súdlik fan it doarp in oansluting op de nije ferhurde dyk fan Holwert nei Dokkum. In iuw letter waard by de tsjerke lâns oer de terp de grutte dyk fan Holwert nei Dokkum oanlein. Oars as op oare plakken is de terp fan Waaksens mar foar in lyts part ôfgroeven. Oant de weryndieling by de gemeente Noardeast-Fryslân lei Waaksens yn de gemeente [[Dongeradiel]]. Foardat de gemeente Dongeradiel troch gearfoeging fan [[Dokkum]], [[Eastdongeradiel|East-]] en [[Westdongeradiel]] ûntstie wie Waaksens it lytste doarpke fan Westdongeradiel. == Gebouwen == === De Thomastsjerke === [[Ofbyld:Waaksens, tsjerke en pastorij oan de Tjessenswei.jpg|thumb|left|260px|''Thomastsjerke'']] {{Apart|Sint-Thomastsjerke (Waaksens)}} Neffens it siermitselwurk moat de [[Gotyk|goatyske]] tsjerke yn de 12e iuw boud wêze. Wa't de patroanhillige west hat is net hielendal dúdlik. Der binne guon dy't tinke dat it de apostel Thomas west hat. Op de tsjintwurdige klok is [[Jehannes de Doper]] ôfbyld. It geheim hjirfan sil lizze yn de ôfbylding dy't op de no ferdwûne klok stien hat. De herfoarme tsjerke is yn 1962-1963 restaurearre troch de arsjitekt [[A. Baart jr.]] By de restauraasje waard de bepleistering ferwidere. De preekstoel en dooptún binne [[17e iuw|17e-iuwsk]]. Yn de tsjerke stiet in hearebank mei de wapens fan Harinxma thoe Slooten en [[Burmania]]. Opmerklik is it epitaaf út 1592 foar [[Douwe van Aylva]] dy't by [[Dimter]] sneuvele is. Yn [[1234]] is [[Botte Reinalda]] deaslein op it tsjerkhôf troch [[Jan Albada]]. De mannen hienen rûzje oer wa't earst it offer bringe mocht. Dat hat politike gefolgen hân. De saak moast útfochten wurde. === De pastorij === [[Ofbyld:Waaksens, pastorij (1894).jpg|thumb|260px|''Pastorij'']] De Waaksensers binne der fan oertsjûge dat hja de moaiste pastorij fan Fryslân hawwe. It is ek in tige steatlik gebou. Sa kin in lyts doarp ek fan alluere wêze. === Sjucksmastate === Oan de Tjessenswei stiet de [[poarte]] fan de eardere [[Sjucksmastate]]. Op it plak fan Sjucksmastate stiet no in pleats, dy't al desennia ferlyn gjin agraryske funksje hat. Noch te sjen is de âlde gibbeflecht of dowematte. == Dûmny Rinse Posthumus == Yn in eardere pastorij fan Waaksens hat dûmny [[Rinse Posthumus]] wenne. Posthumus kaam út [[Ternaard]]. Hy is dêr op 30 oktober 1790 berne út in boerelaach. Mar it blykte dat der yn Rinse gjin boer siet. Nei syn stúdzje yn Grins, waard hy yn 1813 helppreker yn Waaksens/[[Brantgum]]. Twa jier letter waard er dêr dûmny. Nei't er 44 jier lang it amt beklaaid hie, stoar er 22 septimber 1859. Posthumus wie in apart man. Hy kaam noait op de klassisgearkomsten, it útsje foar de dûmnys. Hy sei dat er syn tiid better brûke koe. Posthumus stie tige kritysk tsjinoer hoe't it der yn 'e tsjerke om tagie. Posthumus wie befreone mei [[Joast Hiddes Halbertsma|Joast Halbertsma]]. Posthumus hat in trijetal oersettings yn it Frysk fan stikken fan [[William Shakespeare]] op syn namme stean. Ek binne der twa dichtbondels en teologyske boeken fan him útjûn. Hy hat in net sa slagge begjin makke mei in Frysk wurdboek. == Mienskip == [[Ofbyld:Waaksens, 18e iuwske pleats mei grêft.jpg|thumb|260px|''18e iuwske pleats mei grêft (Tjessenswei)'']] It doarp is mar lyts en docht in soad mei [[Brantgum]] en [[Foudgum]] lykas de Feriening Doarpsbelang Foudgum-Brantgum-Waaksens. === Tsjerke === Der is in herfoarme gemeente Brantgum-Waaksens dy't oansletten is by de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]. De twa tsjerken fan Brantgum en Waaksens binne ûnderbrocht by de protestantske stifting Silean. Dy stifting draacht der sûnt 2018 soarch foar dat tsjerken ûnderholden wurde en ek foar de takomst de funksje as tsjerkegebou yn stân bliuwt.<ref>[https://www.anbi-s.nl/stichting-silean/ Stifting Silean]</ref> === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2008 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 88 || 77 || 77 || 66 || 66 || 40 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 35 || 40 |} == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Troch Waaksens rint de N356. === Bustsjinst === Troch Waaksens rint de folgjende busline: * '''Line 56:''' [[Dokkum]] - [[Holwert]] De busline troch Waaksens wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''Hillige Wei -'' * ''Poelewei -'' eartiidsk leinen yn de omkriten is soad [[Poel|puollen]] * ''Sjuksmawei -'' ferneame nei de [[Sjuxmastate]] * ''Tjessenswei -'' wei nei [[Tsjessens]] * ''Van Harinxmawei -'' {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.friesland-digitaal.eu/Dongeradeel/Waaxens/Waaxens.html Oer Waaksens] * [http://www.dbnl/tekst/_jaa002186101_01/_jaa002186101_01_001.htm Joast Halbertsma oer ds Posthumus] * {{Wikiwurdboek|Waaxens}} {{reflist}} ---- {{Commonscat|Waaksens, Noardeast-Fryslân}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Waaksens (Noardeast-Fryslân)| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn West-Dongeradiel]] 6fyttyx3dsokyoonnfqqvkwdfuiuf1e 0 5149 1240142 1225848 2026-09-08T10:57:47Z Anoniem-NOF 39410 1240142 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = De dubbelbeukige hervormde Alexanderkerk van Rinsemageest.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Aleksandertsjerke'' | wapen = [[Ofbyld:Rinsumageast vlag.svg|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Rinsumageast wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Rinsumageast}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 16,45 km², wêrfan: <br> - lân: 15,72 km² <br> - wetter: 0,73 km² | befolkingstichtens = 70,61 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Dantumadeel.svg|border|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_17_49.9_N_5_56_56.6_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 17' N 5° 56' E}} | webside = [http://www.itkin.nl/rinsumageest/ Side Rinsumageast] | ôfbylding2 = Map NL Dantumadiel Rinsumageast.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet Rinsumageast (grien) yn 'e gemeente Dantumadiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 17 | lat_sec = 49.9 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 56 | lon_sec = 56.6 | lon_dir = E }} '''Rinsumageast''' (pleatslik ek: ''De Geast'') is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] leit. Rinsumageast leit noardeastlik fan [[Readtsjerk]], eastlik fan [[Burdaard]], westlik fan [[Damwâld]] en besuden [[Sibrandahûs (Dantumadiel)|Sibrandahûs]]. Rinsumageast hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Suwâld}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan Rinsumageast leit rûn de krúsing fan de Baron van Sytzamawei, [[Tjaardastate (Rinsumageast)|Tjaerdawei]], Rjochthússtrjitte, [[Fan Aylva|Van Aylvawei]], [[Aleksandertsjerke (Rinsumageast)|Tsjerkestrjitte]] en [[Thomas Sjolles Sinia|Thomas Sjolles Siniawei]]. Ek it buorskip [[Stiennen Daam]] heart ek by Rinsumageast. == Skiednis == [[Ofbyld:Tekening van 1723, J.Stellingwerf, Origineel in Friesch Museum. - Rinsumageest - 20188522 - RCE.jpg|thumb|left|250px|''[[Tjaardastate (Rinsumageast)|Tjaardastate]] ([[Jacob Stellingwerf]], 1723)'']] Rinsumageast stie eartiids as Ringesheim bekend, neamd nei in âld wetter [[de Moark]] dat troch it doarp rûn. De namme komt fan it Alddryske "hring", dat in slingerjend wetterke betsjut. It is in âld doarp. Fan it eartiidske [[Kleaster Klaarkamp]] tsjûget hjoed-de-dei it [[Clearcampster Bitterke]] noch fan. Om [[1165]] hinne waard op de terp ''Ringesheim'' it [[Sistersjinzers|Sistersjinzer]] kleaster [[Klaarkamp]] stifte. Mei de ynfiering fan de reformaasje waard it kleaster yn [[1580]] opheft. De besittings ferfoelen oan de [[Steaten fan Fryslân]]. De [[terp]] dêr't Klaarkamp op stie waard tusken [[1858]] en [[1941]] ôfgroeven, de grûn waard ferkocht. Ea stienen der fjouwer [[stins|stinzen]] yn 'e omkriten fan 'e Geast, mar dy stinzen binne tsjintwurdich allegear ferdwûn. De [[Juwsmastate (Rinsumageast)|Juwsmastate]] waard troch Ljouwerters en de buorman fan de Tjaarda State ferwoaste. De [[Melkemastate]] dêr't de [[Aylva]]'s wennen, is it earst sloopt. De [[Eysingastate (Rinsumageast)|Eysingastate]] is yn [[1805]] nei in brân ôfbrutsen. En [[Tjaardastate (Rinsumageast)|Tjaardastate]] dêr't [[Schelte fan Tjaarda]] wenne, is sloopt yn [[1834]]. Rinsumageast hat altyd yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] lein. Foar [[1881]] wie Rinsumageast it haadplak fan de gritenij Dantumadiel. == Gebouwen == === Aleksandertsjerke === {{Apart|Aleksandertsjerke (Rinsumageast)}} It âldste diel fan de [[romaansk]]e [[Aleksandertsjerke (Rinsumageast)|Aleksandertsjerke]] fan Rinsumageast is [[11e iuw]]sk. Yn de 13e iuw is de tsjerke fergrutte troch de oanbou fan in [[Gotyk|let-goatyske]] sydbeuk oan de súdkant fan de tsjerke. Under it [[Koer (tsjerke)|koar]] sit in foar Noard-Nederlân seldsume [[krypte]] ûnder de grûn. De toer hat as bekroaning in saneamd [[sealtek]]. Om de tsjerke lizze in tal aadlike grêven, mei "napkestiennen". Dat binne balstiennen mei rûne boargatten, dêr't nei alle gedachten yn de [[Heidendom|heidenske]] tiden en temûk ek noch wol nei't de minsken harren dope lieten fruchtberheidoffers foar heidenske goaden yn treaun waarden. It boargrús dat by it boarjen fan de gatten ûntstie waard neffens sizzen troch froulju opiten sadat hja earder bern krigen. It stee soe eartiids in wichtich heidensk kultusplak west hawwe kinne. === Rjochthûs === [[Ofbyld:Rjochthûs, Rinsumageast.jpg|thumb|260px|''Rjochthûs'']] Foar 1880 wie Rinsumageest it haadplak fan Dantumadiel en de grytmannen kamen gear yn it rjochthûs "Het Wapen van Dantumadeel". Yn it eardere rjochthûs fan Rinsumageast sit tsjintwurdich in restaurant. Rinsumageast hat altiten oansjen hân troch de aadlike Tjaarda's, de Juckema's (of Juwsma's), de Eijsinga's en de Aylva's mei harren states. === Mûnen === [[Ofbyld:Klaarkampstermolen, Rinsumageest 3.jpg|thumb|260px|''Klaarkampstermûne'']] {{Apart|Klaarkampstermûne}} {{Apart|Wynmotor Rinsumageast}} Tichteby De Geast stiet de [[Klaarkampstermole]], in [[poldermole]], dy't oarspronklik út 1862 datearret. <br> Oan de noardrâne fan it doarp stiet in [[Wynmotor Rinsumageast|Amerikaanske wynmotor]] út de jierren 1920. == Mienskip == Tegearre mei [[Sibrandahûs (Dantumadiel)|Sibrandahûs]], hat it doarp in feriening foar Doarpsbelang, dy't syn gearkomsten yn Doarpshûs De Beyer hat. Op de iere moarn fan [[5 oktober]] 2007 is dat doarpshûs ôfbaarnd. Yn 2010 waard it nije multyfunksjoneelsintrum De Beyer iepene, dêr't ek de basisskoalle en it pjutteboartersplak yn ûnderbrocht binne.<ref>[https://www.rtvnof.nl/rinsumageast-maakt-zich-op-voor-offici%C3%ABle-opening-mfc-de-beijer/116295/ TRVNOF.nl, 13 augustus 2010]</reF> De doarpsfeesten wurde meast yn juny hâlden. === Tsjerke === [[Ofbyld:Rinsumageast, (eardere grifformearde tsjerke).jpg|thumb|260px|''Eardere grifformearde tsjerke'']] * De Aleksandertsjerke is de tsjerke fan de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente Claerkamp. Ek Sibrandahûs falt ûnder dy gemeente.<ref>[https://www.claercamp.com/ PKN Claerkamp]</ref> * De [[Grifformearde tsjerke (Rinsumageast)|grifformearde tsjerke]] fan Rinsumageast waard yn it ramt fan de fúzje fan beide grutte protestantske tsjerken yn 2010 sletten en is tsjintwurdich in Bêd- en Brochje-adres. It Steendam-oargel út 1993 ferhûze yn dat jier nei de Hersteld Herfoarme tsjerke fan Kesteren. === Ferienings === * Fûgelwacht Rinsumageast/Sibrandahûs * Angelferiening HSV Kûtsjitters * Damklub Rinsumageast * [[Fuotbalferiening VCR]] * Keatsferiening Dreech Genôch * Kouorbalferiening Nij Quick Libben * Muzykferiening Soli Deo Gloria * Kr. Oranjeferiening <ref>[http://www.itkin.nl/rinsumageest/adressen2.htm List ferienings op de doarpsside]</ref> === Bynamme === De bynamme foar ynwenners fan Rinsumageast is 'Hûnewippers'. Dy skelnamme komt fan it hûnegoaien, dat earder organisearre waard op de merke fan it doarp. Op de earste freed fan septimber wie der hynstemerk en de oare deis merke. De nije bewenners yn Rinsumageast moasten dy sneon mei bleate holle ûnder de flagge trochrinne, dy't trijeris oer har hinne swaaid waard. Se wienen dan ynwijd en opnomd yn de doarpsmienskip. Der moast dan noch wol in 'foai' jûn wurde, dy't letter yn de herberch yn in sûperij omset waard. Oan it ein kaam dan it "hûnewippen" op de brêge. Nei't der ien of mear hûnen fongen waarden, stiene in pear manlju klear mei in koarde, dy't hja slop hingje lieten. Yn 'e midden waard de hûn dêrop setten, wêrnei't it tou mei krêft oanlutsen waard. Sa waard de hûn oer de feart yn 'e midden fan it doarp hinne gisele. Manlju stienen dan ree om de hûn te heinen, mar as soks mislearre foel de hûn op de stiennen. Sûnt 1880 wurdt soks fanwegen de wredens net mear mei libbene bisten dien. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1.378 || 1.304 || 1.193 || 984 || 995 || 990 || 1.130 || 1.120 |} === Berne === * [[Worp fan Thabor]] (14??-1538), kronykskriuwer * [[Syds Tjaerda]] (14??-1546), edelman/grytman * [[Ype Poortinga]] (1910-1985), skriuwer * [[Chris Hofing]] (1914-1998), belangryk Frysk fersetsman en dielnimmer oerfal Ljouwerter finzenis * [[Meindert Koolstra]] (1917-1944), geheim agint * [[Klaas van der Woude]] (1954), komponist/dirigint * [[Pieter Duijff]] (1957), taalkundige * [[Tsead Bruinja]] (1974), dichter * [[Theo Pijper]] (1980), gersbaanracer === Eveneminten === * Sûnt [[2011]] wurdt yn Rinsumageast alle jierren it [[muzykfestival]] [[Hûnewipperrock]] holden. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Rinsumageast rinne de folgjende buslinen: * '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Dokkum]] * '''Line 151:''' Dokkum - Ljouwert fia [[Driezum]] De buslinen troch Rinsumageast wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:Rinsumageast, Juckemawei.jpg|thumb|260px|''Juckemawei'']] [[Ofbyld:20200623 oorlgsmonument Rinsumageest.jpg|thumb|260px|''Oarlochsmonumint'']] === Strjitten === * ''Aldewei'' - * ''Baron Van Sytzamawei'' - * ''Camstrastrjitte'' - * ''D.K. Boersmastrjitte'' - * ''De Fintsjes'' - * ''De Kapelle'' - * ''Dr. Ype Poortingawei'' - neamd nei de skriuwer [[Ype Poortinga]] * ''Eysingawei'' - * ''Fjildwei'' - * ''Fliet'' - * ''Galgeheech'' - * ''Heechfinne'' - * ''Juckemawei'' - * ''Klaarkampsterwei'' - kleaster [[Klaarkamp]] * ''Kolkhuzerwei'' - * ''Kûperspaad'' - * ''Lauwersseewei'' - rint rjochting de [[Lauwerssee]] * ''Master Frenkelstrjitte'' - * ''Melkemawei'' - neam nei [[Melkema State]] * ''Reidfjild'' - * ''Rjochthússtrjitte'' - * ''Skoallestrjitte'' - * ''Stiennendaamsterdyk'' - * ''Stinzepaad'' - * ''Thomas Sjolles Siniawei'' - Eartiids Heaerestrjitte, noch te werlieden oan de steatlike hearehuzen. Yn 1952 neamd nei [[Thomas Sjolles Sinia]] * ''Tjaerdawei'' - wei nei [[Tjaarda State]] * ''Trekwei'' - * ''Tsjerkestrjitte'' - * ''Tuskendammen'' - * ''Tuskenlytsen'' - * ''Tuskenmarren'' - * ''Van Aylvawei'' - * ''Van Burmaniastrjitte'' - * ''Wierewei'' - * ''Witewei'' - * ''Worp van der Geeststrjitte'' - Worp van der Geest is in oare namme foar [[Worp fan Thabor]]. == Publikaasjes == * {{Aut|Ed Zietsma}} - ''De Adel van Rinsumageest'', ISBN/EAN: 9789492052797 * {{Aut|Erwin Boers}} - ''Klaarkamp, middeleeuws klooster bij Rinsumageast'' == Keppeling om utens == * [http://www.itkin.nl/rinsumageest/ Oer Rinsumageast] * [https://www.noorderbreedte.nl/pdf/91408.pdf Dantumadiel: op de grins fan sân, fean en klaai] * [http://www.historischekerken.nl/Friesland/Rinsumageest.html Tsjerke Rinsumageast] {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ------- {{Commonscat|Rinsumageast}} }} {{Dantumadiel}} [[Kategory:Rinsumageast| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dantumadiel]] kc33ys94cobtmlnrz9ry2shg7uj7131 0 5154 1240057 1240039 2026-09-07T15:48:48Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240057 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Brantgum, strjitwei fan Dokkum nei Holwert.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''De strjitwei dy't it doarp midstwa snijd'' | wapen = [[Ofbyld:Brantgum vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Brantgum wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Brantgum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 3,59 km², wêrfan: <br> - lân: 3,58 km² <br> - wetter: 0,01 km² </br> | befolkingstichtens = 68 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_21_7_N_5_55_52_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 21' N 5° 55' E}} | webside = [http://brantgum.com/ Side fan Brantgum] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 21 | lat_sec = 7 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 55 | lon_sec = 52 | lon_dir = E }} '''Brantgum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Brantgum leit súdeastlik fan [[Waaksens (Noardeast-Fryslân)|Waaksens]] en [[Holwert]], súdwestlik fan [[Hantum]] en noardwestlik fan [[Foudgum]]. De buorskip [[Fjildbuorren]] heart ek by Brantgum. Brantgum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Brantgum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == Neffens [[argeology]]ske fynsten is Brantgum om it begjin fan de jiertelling ûntstien. Ien ferklearring fan de namme is: 'hiem fan Brant'. Oaren tinke dat de namme ôflaat is fan in famyljenamme, Brantinga of Brandinga. Brantgum waard yn [[1450]] neamd yn de trou-akte fan Aede Keijmpes Jongema Teytsma en Harka Eijsingha; in Liwa Homma's soan bringt 12 âlde skylden "rente uit Brantgum' yn. Yn [[1491]] wie it doarp belutsen by in bûn dat de stêd Grins sleat mei in grut tal [[kleaster]]s en [[haadling]]en yn [[Eastergoa]] ûnder lieding fan abt [[Jehannes fan Dokkum]] en Menne Jaerla út [[Wetsens]]. Yn 1539 wie Brantgum belutsen by in proses tsjin it kleaster [[Klaarkamp]] oer it ûnderhâld fan de hege brêge oer de [[Dokkumer Ie]]. It gie om in bedrach fan 250 goudgûnen en Aebe Sjucksma út [[Waaksens (Noardeast-Fryslân)|Waaksens]] wie ien fan de riedsleden fan de easkers. Yn [[1700]] wienen hast alle Brantgumer boeren pachters. Eigners wienen bûten it doarp wenjende aadlike grutgrûnbesitters lykas Aylva, Harinxma en Camstra. Allinnich Rinse Jans en de bruorren Jacob en Lieuwe Lieuwes wiene eigner fan harren pleats. Hja wienen besitter fan it grutte [[Monsmasate]] en dat soe de fierdere tiid sa bliuwe. Nei de [[Frânske tiid]] feroare de tastân folslein. De rol fan de adel wat grûnbesit oanbelange wie sa goed as dien. Yn 1818 hienen noch mar fjouwer pleatsen in aadlike eigener. Nije nammen as Memerda, Terpstra en Hannema dûkten op. Yn 1867 stifte ds. [[Rinse Posthumus]] (sjoch ek [[Waaksens (Dongeradiel)|Waaksens]]) in bibleteek. De kosten wienen, om't der gjin Nutsdepartemint wie, foar de tsjerkfâden fan Brantgum en Waaksens. By it 25-jierrich bestean hie de bibleteek 2500 boeken yn 'e útlien. === Holwerter Seis === Tegearre mei de doarpen [[Holwert]], [[Waaksens (Noardeast-Fryslân)|Waaksens]], [[Raard]], [[Foudgum]] en [[Boarnwert]] foarmet Brantgum de [[Holwerter Seis]]. Dit wien de doarpen dy op de rûte lein fan [[Kleaster Klaarkamp]] nei [[It Amelân]]. === Gemeente === Sûnt [[2019]] leit Brantgum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[West-Dongeradiel]]. === Nije wei === Troch de oanlis fan in nije wei fan [[Holwert]] nei [[Dokkum]] wurdt it doarp yn twa parten ferdield omdat de nije wei rjocht oer de terp lein is. == Gebouwen == === De states === ==== Mennerdastate ==== [[Ofbyld:Brantgum Mennerdastate 2010.jpg|thumb|Mennerdastate yn 2010]] [[Mennerdastate]] lei noardeastlik fan it doarp yn de hjoeddeiske [[buorskip]] [[Fjildbuorren]]. De state wurde foar it earst neamd yn [[1511]]. Yn it stik tekst wurde skreaun dat Adzert Mennerden bewenner wie mei syn frou Auck Stania. Yn de jierren [[1700]], [[1718]] en [[1832]] wurde Mennerdastate ek neamd. Yn dy jierren wurde der skreaun dat de state gjin bysûnderheid hie, sa as in grêft of in hege wier. Wannear’t de state sloopt is, is net bekent. Op it terrein fan de state stiet hjoed-de-dei in [[Stjelp|stjelppleats]]. === De tsjerke === [[File:Brantgum, Katharinatsjerke.jpg|thumb|250px|''Katharinatsjerke'']] {{apart|Tsjerke fan Brantgum}} De tsjerke wie oan [[Katarina fan Aleksanderje|Sint-Katarina]] wijd en is yn de [[12e iuw]] boud. It oansjen fan de tsjerke fan no is ûntstien nei de restauraasje fan 1876-1877. Doe is ek de toer boud. By de restauraasje yn [[1973]] waarden ûnder de bepleistering muorredielen fan [[dowestien]] ûntdutsen. == Doarpswapen == 'Yn sulver in rjochterskeanbalke, linksboppe mei in leelje en rjochtsûnder in seisspeakich rêd, alles fan keel, de balke beladen mei in pinsiel fan goud mei de stâle nei ûnderen ta rjochte'. De balke is ôflaat fan it wapen fan Westdongeradiel en ferwiist ek nei de wei dy't it doarp midstwa snijt. It pinsiel is in oantinken oan de skilder Ids Wiersma. It rêd is it symboal fan de hillige Catharina, de eardere [[patroanhillige]]. De leelje komt út it wapen fan de famylje Rinnerda. == Mienskip == Oan de Roasterwei stiet mienskipshûs [[De Terpring]]. Sûnt [[Simmer 2000]] wurde der geregeldwei [[iepenloftspul]]len opfierd. Foar de bern is der alle jierren in Tintekamp. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 376 || 327 || 248 || 235 || 236 || 250 || 230 || 235 |} === Tsjerke === Der is in herfoarme gemeente Brantgum-Waaksens dy't oansletten is by de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]. De twa tsjerken fan Brantgum en Waaksens binne ûnderbrocht by de protestantske stifting Silean. Dy stifting draacht der sûnt 2018 soarch foar dat tsjerken ûnderholden wurde en ek foar de takomst de funksje as tsjerkegebou yn stân bliuwt.<ref>[https://www.anbi-s.nl/stichting-silean/ Stifting Silean]</ref> === Ferienings === * Feriening Doarpsbelangen Brantgum-Foudgum-Waaksens * Feriening Fûgelwacht Brantgum-Raard e.o. * Alles oan de hang - keatsen. Sjoch ek: [[Alles oan de hang]]) * Biljertferiening * Frouljusferiening [[File:Brantgum, wenhûs Roasterwei.jpg|thumb|250px|''Krusing Ids Wiersmastrjitte/Roasterwei'']] === Skoalle === Brantgum hie al betiid in skoalle. Ien fan de prysters wie ek skoalmaster. Hy hie foar it ûnderhâld fan de skoalle lân. Dat skoallân hat letter ûnder behear fan de tsjerkfâden oant yn de 19de iuw bestien. Nei [[1580]] bleauwen de skoalmasters. Wat opfalt is dat de skoalmasters hiel lang net by de offisjele tsjerke hearden. Yn 1889 boude de gemeente in nije skoalle en de bân tusken tsjerke en skoalle waard doe ferbrutsen. Yn 2015 ferlear Brantgum de iennige skoalle, de iepenbiere Ids Wiersmaskoalle. Yn 't lêst hie de skoalle noch mar 25 bern. [[Ids Pjutten]] is it pjutteboartersplak fan it doarp.<ref>https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/49769/Basisschool_in_Brantgum_wordt_woonhuis.html Wâldnet, 30 oktober 2015]</ref> [[File:Brantgum, stelp Roasterwei.jpg|thumb|250px|''Roasterwei'']] === Iepenloftspullen === Sûnt Simmer 2000 wurde der faker iepenloftspullen hâlden. Yn 2007 wûn de ploech twa [[Gouden Gurbe]]s, ien foar de bêste oanklaaiïng en foar de Publykspriis. * [[2019]] - ''De lêste floed'' ([[Baukje van Hijum]]) * [[2015]] - ''De Ferskoppeling'' (Baukje van Hijum en Atsje Lettinga) * [[2011]] - ''Cupido'' (Baukje van Hijum) * [[2007]] - ''Swart mar leaflik'', (Baukje van Hijum) * [[2004]] - ''Relikwy fan de mieden'' (S.Joostema) * [[2000]] - ''De Trochgong fan Jierren'' (Baukje van Hijum) == Berne == [[Ofbyld:Stânbyld Ids Wiersma Brantgum.wiki.jpg|''It byldsje fan Gosse Dam''|frame|left]] Brantgum is it berteplak fan [[Ids Wiersma]], dy't dêr [[21 juny]] [[1878]] berne waard. Yn it doarp waard in strjitte nei Ids Wiersma neamd en der kaam in stânbyldsje fan him fan [[Gosse Dam]]. Men is dwaande om in fêst betinkingsplak foar Ids Wiersma yn te rjochtsjen en syn neilitten wurk in goed plak te jaan. [[Tony Feitsma]] waard op 18 jannewaris 1928 op in pleats yn Brantgum berne. Feitsma wie warber foar de Fryske Beweging, it Frysk en de taal yn it offisjele ferkear. Feitsma ferstoar op 9 augustus 2009 en waard op it hôf fan Brantgum begroeven. Op [[2 septimber]] [[2018]] organisearre it [[Feitsma Fûûns fwar it Frysk]] yn 'e [[tsjerke fan Brantgum]] in [[betinking]] fan Tony Feitsma, mei as namme it [[Bûter yn 'e Brij Festival 2018]].<ref>[https://lc.nl/friesland/Biografie-Tony-Feitsma-over-twee-jaar-klaar-23504754.html Ljouweerter Krante, 2 septimber 2018]</ref> == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Troch Brantgum rint de [[Provinsjale wei 356|N356]]. === Bustsjinst === Troch Brantgum rint de folgjende busline: * '''Line 56:''' Dokkum - Holwert De busline troch Brantgum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''De Jister'' - * ''Dokkumerwei'' - de wei fan [[Holwert]] nei [[Dokkum]] * ''Fjildbuorren'' - it buorskip [[Fjildbuorren]] * ''Fjildbuorsterwei'' - de wei nei de buorskip Fjildbuorren * ''Ids Wiersmastrjitte'' - ferneame nei [[Ids Wiersma]] * ''Lytse Buert'' - * ''Koopmanswei'' - * ''Miedwei'' - * ''Ringwei'' - * ''Roasterwei'' - * ''Stimhûsstrjitte'' - ferneame nei it eardere [[Stimhúske|stimhûs]] * ''Strjitwei -'' == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.nofriesland.nl/brantgum/ Webstee fan Brantgum] * [http://www.ngw.nl/b/brantgum.htm Oer it doarpswapen] * [http://kerken.eldoc.ub.rug.nl/root/B/Brantgum/ Oer de restauraasje fan it tsjerke] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Brantgum}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Brantgum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn West-Dongeradiel]] 5h5mp7qmo36j6n8l71rt5of19wf0rft 0 5212 1240063 1236059 2026-09-07T16:09:55Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240063 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Holwert, Willibrordustsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Holwerd vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Holwerd wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Holwert}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 18,42 km², wêrfan: <br> - lân: 18,33 km² <br> - wetter: 0,08 km² | befolkingstichtens = 84 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_22_07_N_5_54_00.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 22' N 5° 54' E}} | webside = [https://www.holwerd.nl/ Side Holwert] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 22 | lat_sec = 07 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 54 | lon_sec = 00.3 | lon_dir = E }} '''Holwert''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Holwert leit noardeastlik fan [[Blije]], súdlik fan de [[Waadsee]], westlik fan [[Ternaard]], noardwestlik fan [[Hantum]] en noardlik fan [[Waaksens (Noardeast-Fryslân)|Waaksens]] en [[Brantgum]]. De buorskippen [[Kletterbuorren]], [[Medwert]] en [[Trijeboerehuzen]] hearre ek by Holwert. Op [[1 jannewaris]] [[2023]] hie Holwert 1.545 ynwenners. Holwert wurdt fan âlds rekkene ta de [[Holwerter Seis]]. == Namme == [[Ofbyld:Holwert, It Amelanner fearhûs.jpg|thumb|260px|''It Amelanner fearhûs'']] Yn de earste helte fan de 11e iuw komt it plak foar as ''Holeuurt'', yn 1399 as ''tot Hoelwerde'' en ''Holwerde'', yn 1486-1487 as ''to holwert'', yn 1500 as ''jn dat holuerde'' en yn 1505 as ''Holwerdt''. It wurd ''hol'' kin sawol 'heech', der wurdt dan tocht oan it [[Ingelsk]]e wurd "hill", as 'leech' betsjutte. Oaren tinke dat ''hol'' "hillich" betsjut, fergelykje it mei it Ingelske wurd "holy". == Skiednis == [[Ofbyld:Holwert, Hegebuorren.jpg|thumb|260px|''Hegebuorren'']] === Terpen === Holwert moat al fier foar it begjin fan de jiertelling bewenne west hawwe. Yn de [[8e iuw|8ste]] of [[9e iuw]] is de [[terp]] útwreide. Holwert bestie doe út in wenterp en in tsjerketerp. Doe't de earste seedyk oanlein waard, kaam de tsjerke bûtendyks te lizzen, dat doe waard der in nije tsjerketerp yndyksk opsmiten. Neffens de ferhalen moat it âlde tsjerkhôf noch lang brûkt wêze. Der is sein dat yn Holwert de manlju by de tsjerke begroeven waarden en de froulju bûtendyks. === Willibrord === Holwert is ek ferbûn oan de namme fan de misjonaris [[Willibrord]]. Neffens de kroniken gie [[Willibrord]], nei't er op [[It Amelân]] wurke hie, nei Holwert. Dat der in bân west hat, docht bliken út it feit dat [[Abdij fan Echternach|kleaster yn Echternach]] yn [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] grûn hie yn Holwert. It soe kinne dat guon Holwerters nei Echternach gien binne, dêr't Willibrord de lêste tiid fan syn libben wenne hat. De namme mountsehûs komt yn Holwert twa kear foar. Der is eins neat mear bekend oer [[Uthof (kleaster)|úthoven]] fan kleasters. === Untjouwing === [[Ofbyld:Pier Holwerd.jpg|thumb|260px|''Holwerter pier]] It doarp is twaris ôfbaarnd. De earste kear wie yn [[1421]] en de twadde kear yn [[1515]]. Dy lêste kear hawwe de Ljouwerters dêrfoar soarge. [[Sieds Bonga]], dy't it doe yn Holwert foar it sizzen hie, hie de kant fan de [[Gelre (hartochdom)|Geldersken]] keazen. Om dêr mei ôf te weven hawwe de Ljouwerters it hiele doarp delbaarnd. Dat Holwert in wichtich doarp west hat docht bliken út it feit dat it it earst stimmende doarp yn [[West-Dongeradiel]] wie en 45 stimhawwende pleatsen hie. Sûnt de 19e iuw hat Holwert him súdeastlik fan de de âlde kearn útwreide. De karakteristike stoepen fan de huzen oan de Hegebuorren binne ûntstien troch ôfgraving fan grûn yn de jierren 1870 om sa it hichteferskil oer de terp lytser te meitsjen. Sûnt [[1845]] fart de boat nei [[It Amelân]] fan Holwert ôf. Holwert hat in haventsje hân en hie earder ek noch fiskerij fan betsjutting. Yn de jierren 1960 waard Holwert in waadrinsintrum. === Bestjoer === Sûnt [[2019]] leit Holwert yn de gemeente Noardeast-Fryslân, dêrfoar lei it yn de gemeente [[Dongeradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente [[West-Dongeradiel]]. == Gebouwen == === Tsjerken === ==== Sint-Willibrordtsjerke ==== {{Apart|Sint-Willibrordustsjerke (Holwert)}} [[Ofbyld:Holwert, Sint-Willibrordtsjerke.jpg|thumb|left|''Willibrordtsjerke'']] Holwert moat al ier in oan Willibrord wijde tsjerke hân hawwe. De [[Sint Willibrordustsjerke (Holwert)|Sint-Willibrordustsjerke]] fan [[dowestien]] stie los fan de toer. Al yn 'e 13de iuw hie Holwert in frij hege toer, dy't troch de waadskippers as in beaken brûkt waard. Yn [[1661]] waard in spits boud, dy't yn [[1792]] fierder ferhege waard ta 52 meter. Yn de toer hinget in klok út 1653 makke troch [[Jurjen Balthasar]]. Yn 1776-1778 boude de arsjitekt [[Willem Douwes]] út [[Harns (stêd)|Harns]] de hjoeddeiske tsjerke. De tsjerkebou is grut opsetten; de [[Van Aylva]]'s moasten konkurrearje tsjin oaren. It stúkwurk is makke troch [[Jan Filipps]] en [[Johan George van Hempel]]. De [[rokoko]] preekstoel en dooptún mei koperwurk is fan [[Yge Rintsjes]]. Willem Douwes hie ek noch in houthannel, dat hy brûkte in protte hout. De [[bûnte kjifkrobbe]] hie him dêr lykwols yn de rin fan de tiid te goed oan dien. Yn 1967-1968 is de tsjerke, dy't der doe min oan ta wie, restaurearre. Yn [[1890]] is in part fan de tsjerketerp ôfgroeven. Dêrtroch kaam it silhûet fan de tsjerke better út. Yn de tsjerke binne der noch sarken fan de famyljes [[van Aylva]], Tsjessens, Jaersma, Ringia en Bonga. Op it tsjerkhôf leit de Fryske skriuwer [[Waling Dykstra]] begroeven. De tsjerke wurdt brûkt troch de PKN-gemeente Holwert. ==== Fermanje ==== [[Ofbyld:Holwert, Fermanje.jpg|thumb|260px|''De Fermanje fan Holwert'']] Yn Holwert hat al in hiel skoft in minnistegemeente west. It is no in streekgemeente mei [[Ternaard]] en [[Blije]]. De hjoeddeiske fermanje út 1850 stiet prominint midden yn it doarp. Opfallend is de gevelstien mei de dúdlike minniste boadskip: ''Een is uw Meester en gij zijt allen broeders''. Mei de nijbou hawwe de herfoarmen brûk makke fan de fermanje. Yn de lêste tsjinst dêr gie de minniste learaar foar. De herfoarmen joegen út tankberens seis nachtmielbekers. De wichtichste tsjerkfâd wie doe [[Hessel Douwe Ernst van Aylva]], dy't foarstanner wie fan mear gearwurking tusken herfoarmen en minnisten. ==== Grifformearde tsjerke ==== [[Ofbyld:Holwert, (eardere) grifformearde tsjerke.jpg|thumb|left|''Grifformearde tsjerke'']] De [[Grifformearde Tsjerke yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke waard yn de jierren 1933-1934 boud neffens in ûntwerp fan de bruorren Offringa. It yn de styl fan de [[Amsterdamske Skoalle]] boude tsjerkegebou waard yn 2014 troch de foarming fan ien [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|protestantske]] gemeente mei de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarmen]] sletten foar tsjerketsjinsten. It karakteristike gebou bleau lykwols fan bûten itselde en krige in funksje as Waadsintrum. Dat koe yn 2020 net út en nei't it sletten waard hat it tsjerkebestjoer de tsjerke te keap oanbean. Yn jannewaris 2022 waard de tsjerke ferkocht oan in boubedriuw út [[Bûtenpost]] om der apparteminten yn te bouwen. === Mûnen === [[Ofbyld:5236 Holwerd.JPG|thumb|260px|''De Miedemûne'']] {{Apart|De Hoop (Holwert)}} {{Apart|Miedemûne}} Holwert hat mûglik al om [[1400]] in [[mûne]] hân. Dy waard yn [[1515]] lykwols tagelyk mei de rest fan it doarp delbaarnd. Earst yn [[1677]] wurdt der wer skreaun fan in mûne, in [[roggemûne]]. Dy mûne hat in trochgeande skiednis mei de hjoeddeiske mûne [[De Hoop (Holwert)|De Hoop]]. Yn [[1699]] waard noch in twadde mûne neamd, in [[pelmûne]]. Koart foar [[1750]] waard dy ek geskikt makke foar rogge. Dat waard lykwols gjin súkses en in 1751 waard fernijd dat de mûne ôfbrutsen is. Nije konkurrinsje foar wynmûnen komt der earst yn rin fan de [[20e iuw]]. Yn [[1954]] waard de mûne stilset en feroare yn in opslach. Yn 1963 waard de mûne lykwols troch de gemeente oankocht, dy't fiif jier letter mei de restauraasje begûn. Sûnt [[1982]] draait de mûne wer. Besuden Holwert stiet de [[Miedemûne]]. === Stinzen === [[Ofbyld:Holwert, Bonga state.jpg|thumb|260px|''Bonga State'']] Yn Holwert hawwe ferskillende stinzen stien. Oant 1752 stie oan de súdwestlike hoeke fan de dyk en de Foarstrjitte de [[stins]] [[Brandstede]]. <ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/BrandstedeHolwerd.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 8 maart 2022]</ref> De stins 't Gebuirte hat yn 't lêst noch tsinst dien as jeneverstokerij en bleau oant 1804 stean.<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/StinsGebuirteIHolwerd.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 8 maart 2022]</ref> Fan beide hûzen is neat werom te finen. Fan de oarspronlike Bongastins is allinne de letmidsiuwske kelder bewarre bleaun. Súdeastlik fan Holwert tsjin de grins mei Waaksens stie eartiids it [[hûs Tjessens]]. == Mienskip == [[Ofbyld:Holwert, pleats op de hoeke Ljouwerterdyk-Medwerterwei.jpg|thumb|260px|''Pleats op de hoeke Ljouwerterdyk-Medwerterwei'']] === Tsjerken === * [https://protestantse-gemeente-holwerd.protestantsekerk.net/ PKN-gemeente Holwert]: Sint-Willibrordustsjerke (yn it ramt fan de foarming fan in PKN-gemeente waard de grifformearde tsjerke fan Holwert sletten). * [https://dgholwerd.doopsgezind.nl/ Fermanje fan Holwert] === Skoallen === * Basisskoalle [https://www.detsjelke.nl/ De Tsjelke] De protestantsk-kristlike Ploos van Amstelskoalle en de iepenbiere skoalle de Tsjelke binne op 1 augustus 2019 fusearre en krigen op 6 maart 2023 in nij ûnderkommen yn it MFA De Ynset.<ref>[https://www.detsjelke.nl/ Side De Tsjelke, oproppen 15 maaie 2023]</ref> === Ferienings === {| |valign=top| * Feriening fan Doarpsbelang * Concordia - Feriening foar Folksfermaak * Crescendo - fanfare * Chariëtto - gymnastyk * De Bazuin - fanfare * [[Fuotbalferiening Holwert|VV Holwert]] |valign=top| * De Roeken/DVC - follybal * Vriendschap - iisklub * Badmintonferiening * Jeu de bouleferiening * Pro Rege - toaniel |} [[Ofbyld:Molen De Hoop, Holwerd (2).jpg|thumb|''De Hoop'']] === Befolkingsferrin === Holwert heart ta it krimpgebiet. De befolking fergrizet en it tal ynwenners rint al jierren tebek. Om dat te kearen hawwe fjouwer Holwerters in plan ûntwikkele om by Holwert de dyk troch te brekken. In haven oan see soe neffens de inisjatyfnimmers fan Holwert wer in libben plak meitsje kinne.<ref>[https://www.2doc.nl/nieuws/artikelen/binnenland/2019/holwerd-aan-zee-de-toekomst-voor-het-waddengebied.html NPO dokumintêre 'Holwerd aan Zee']</ref> Swierrichheid dêrby is lykwols it fersânjen fan it far en de hege kosten fan it jimmeroan útbaggerjen.<ref>[https://frieschdagblad.nl/regio/Vaargeul-blijft-maar-dichtslibben-Hoe-blijft-Ameland-in-de-toekomst-bereikbaar-26792103.html Frysk Deiblêd, 9 novimber 2019]</ref> {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 2.020 || 1.906 || 1.959 || 2.168 || 2.127 || 1.762 || 1.670 || 1.580 || 1.580 |} === Berne === * [[Johannes Phocylides Holwarda]] (1618-1651), filosoof * [[Hâns Willem fan Aylva]] (1633-1691), ritmaster * [[Sicco Douwe fan Aylva]] (1734-1807), steatsman * [[Wessel Ruwersma]] (gedoopt 1751-1827), skilder * [[Albert ten Broeke Hoekstra]] (1765-1828), grytman * [[Douwe Petrus van Steenwijk]] (1784-1867), dokter en skriuwer * [[Cees Egas]] (1913-2001), PvdA-politikus * [[Kobus Walsma]] (1942-), CDA-politikus * [[Theo Hiddema]] (1944-), abbekaat en FvD-politikus * [[Hans Jouta]] (1966-), byldhouwer * [[Albertina Soepboer]] (1969-), skriuwster * [[Eelke van der Wal]] (1981-), hurdfytser == Ferskaat == [[File:Holwert, Wachtsje op heech Wetter.jpg|thumb|260px|''Wachtsje op heech Wetter'']] * Op de pier fan Holwert stiet it walfiskbyld fan [[Anne Woudwijk]]. Earder lei dat yn de [[Waadsee]] mar de sokkel fan it grutte byld rekke yn 2001 flink skansearre doe't de fearboat der tsjinoan fear. * Yn de Buorren stiet de stins fan de eardere grytman fan West-Dongeradiel. Eartiids wie it ek de rjochtbank, yn de kelders is it gefang, dêr't dieven, swalkers en sûplappen yn opsluten waarden. * Hjir stiet ek it ûntfangstasjon fan de eardere [[molklieding]] fan de feriene boeren fan It Amelân. * Op de Nije Seedyk steane sûnt 2019 de bylden fan twa fiif meter hege froulju fan metaal. It keunstwurk draacht de titel ''Wachten op hoog water'' en waard makke troch Jan Ketelaar. == Ynfrastuktuer == === Provinsjale Wei === Troch Holwert rinne de [[Provinsjale wei 356|N356]], [[Provinsjale wei 357|N357]] en de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Feartsjinst === Fanút Holwert is der in feartsjinst nei It Amelân. [[Wagenborg Passazjierstsjinsten]] fersoarget de feartsjinst. === Bustsjinst === Troch Holwert rinne de folgjende buslinen: * '''Line 56:''' [[Dokkum]] - Holwert * '''Line 60:''' Dokkum - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Ternaard]] en [[Stiens]] * '''Line 66:''' Holwert - Ljouwert De busline troch Holwert wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Holwert]]. == Sjoch ek == * [[Amelânske Daam]] * [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]] * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == * [https://www.holwerdaanzee.nl/over-haz/project/ Webstee projekt Holwert oan Zee (''Holwerd aan Zee'')] {{Boarnen|boarnefernijing= [[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissypedy|>]]]] * [http://www.holwerdonline.nl/ Webstee Holwert] * [http://home.hetnet.nl/~molendehoop/geschied.htm Skiednis fan de mûne]. * [http://www.dgholwerd.doopsgezind.nl/geschiedenis.htm Skiednis fan de Fermanje] * [http://home.hetnet.nl/~molendehoop/ Pelmole De Hoop] * [http://www.traildatabase.org/wadlopen/index-nl.html Oer it waadrinnen by Holwert] {{reflist|2}} ---- {{commonscat|Holwert}} }} {{koördinaten|53_22_6_N_5_54_2_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 22' NB, 5° 54' EL}} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Holwert| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dongeradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn West-Dongeradiel]] fjeo6w6b74uqxsdhpp7wnnfjlflmkyr 0 5514 1240137 1201324 2026-09-08T10:27:28Z Anoniem-NOF 39410 /* Ynfrastruktuer */ 1240137 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2022.01 Broeksterwâld, Grutte Mûne mei wjukken yn roustân.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Grutte mûne'' | wapen = [[Ofbyld:Broeksterwâld vlag.svg|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Broeksterwâld wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Broeksterwâld}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 6,24 km², wêrfan: <br> - lân: 6,14 km² <br> - wetter: 0,9 km² <br /> | befolkingstichtens = 192 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Dantumadeel.svg|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_16_27.3_N_5_59_45.1_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 16' N 5° 59' E}} | webside = [https://dorpsbelangbroeksterwoude.wordpress.com/ Side Doarpsbelang Broeksterwâld] | ôfbylding2 = Map NL Dantumadiel Broeksterwâld.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet Broeksterwâld (grien) yn 'e gemeente Dantumadiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 27.3 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 59 | lon_sec = 45.1 | lon_dir = E }} '''Broeksterwâld''' (pleatslik ek: ''De Broek'') is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] leit. Broeksterwâld leit noardlik fan [[De Falom]], noardwestlik fan [[De Westereen|De Westerein]] en besuden [[Damwâld]]. Broeksterwâld hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Broeksterwâld}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan Broeksterwâld leit benammen om de Kavelwei. == Skiednis == It doarp is boud op ôf- en útfeane grûn. "Broek" betsjut "sompich lân". It hiele gebiet tusken de eardere doarpen [[Ikkerwâld]], [[Moarrewâld]] en [[Dantumawâld]] stie earder bekend as "(De) Broek". No is der westlik fan Broeksterwâld rjochting [[Feanwâlden]] en [[Readtsjerk]] noch altyd feanlân, lykas [[It Bûtenfjild]]. Nammerste mear men eastliker fan Broeksterwâlde komt, feroaret it lânskip hieltyd mear yn sângrûnen, tink dêrby oan [[De Sânhorst]] tichteby [[Driezum]]. Lange tiid hearde de Broek, ek wol 'De Broekpollen' of 'De Ikkerwâldster Broek' neamd, as buorskip by [[Ikkerwâld]]. It is in betreklik jong ûntginningsdoarp dat ûntstien is op de ôf- en útfeane grûn. De meast betide fermelding, yn de tiid dat it feangebiet noch net bewenne wie, stiet yn in oarkonde út 1453. Dan wurdt der skreaun om "de wey wr de fean to meckyen ende to halden twischen den Broek ende dae Swetta", om it paad oer it fean te meitsjen en te ûnderhâlden tusken de Broek en de Swette. Dat binne no Singel, Schwartzenbergenlaan en de [[Goddeleaze Singel]]. Broeksterwâld is ûntstien as wenplak foar arbeidersfolk yn de omkriten. Sûnt [[1964]] is Broeksterwâld in selsstannich doarp, dêrfoar hearde it by [[Damwâld]] ([[Ikkerwâld]]) mei de namme: ''De Broek'' of ''De Ikkerwâldster Broek''. Broeksterwâld hat altyd yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] lein. == It begraafplak == It begraafplak fan Broeksterwâld leit op [[liem]]grûn. Dêrtroch kin der minder [[soerstof]] by de liken komme, sadat se net fergeane. Dit ferskynsel wurdt [[adiposire]] (fersjipping) neamd. == Mienskip == [[Ofbyld:Broeksterwâld Broekstermûne1.JPG|thumb|260px|''Broekstermûne'']] Tsjintwurdich hat it doarp in protte wenten yn de frije sektor en yn ferhâlding in soad lytse selsstannige ûndernimmers. Foar in protte foarsjennings binne de ynwenners lykwols oanwiisd op [[Damwâld]], [[De Westereen]] of [[Dokkum]]. Om't it doarp lyts bleau is de mienskipssin grut. De Pipegaal is it doarpshûs en Broeksterwâld is ryk oan ferieningen. Der is in soad te rêden: fan konserten en toanieljûnen oant tipelwedstriden en alle jierren in doarpsfeest. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1969 || 1973 || 2004 || 2008 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1.158 || 1.268 || 1.276 || 1.236 || 1.181 || 1.186 |} === Tsjerken === [[Ofbyld:Broeksterwâld, Kristlike Grifformearde tsjerke (Petrusgemeente).jpg|thumb|260px|''Kristlike Grifformearde tsjerke (Petrusgemeente)'']] * [[Grifformearde tsjerke (Broeksterwâld)|Grifformearde tsjerke]] (PKN) * [[Kristlike Grifformearde tsjerke Petrusgemeente (Broeksterwâld)|Kristlike Grifformearde tsjerke Petrusgemeente]] * [[Kristlike Grifformearde tsjerke Andreasgemeente (Broeksterwâld)|Kristlike Grifformearde tsjerke Andreasgemeente]] === Skoalle === * Prot. Kristlike basisskoalle De Wel. === Ferieningen === * [[Fuotbalferiening Broekster Boys]] * [[BSV]] - Broekster Sport Feriening * [[Dit is 't wat ús bynt]] - reformatoaryske sjongferiening foar manlju * Fûgelwacht Ikkerwâld e.o. * [[De Haleruiters]] - hynsteriden * [[It moat kinne]] - toaniel * [[Sla Raek]] - keatsen en tipeljen * [[Wâldflucht]] - dowehâlders * [[De Wâldsjitters]] - kloatsjitten * [[Winterwille]] - iisclub === Bekende Broeksterwâldster === * [[Piet Jongeling]] (1909-1985), sjoernalist, fersetsman, politikus en berneboekeskriuwer. == Ferskaat == [[Ofbyld:Bekeerlingen monument.jpg|thumb|260px|''Monumint ta oantinken fan de earste Mormoanske doop'']] * Yn Broeksterwâld doopte Anne Wiegers van der Woude op [[22 septimber]] [[1861]] de earste leden fan de [[Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen]] yn Nederlân. Op it plak fan de doop oan de Schwartzenbergloane is in monumint oprjocht. * West fan it doarp stiet oan de râne fan it Bûtefjild de [[De Grutte Mûne (Broeksterwâld)|De Grutte Mûne]] út [[1887]]. De [[Broekmûne]] oan de Schwartzenbergloane is in [[poldermûne]] út [[1876]] * Súdlik fan it doarp leit it natoergebiet 'De Houtwiel' mei de [[Goddeleaze Tolhûs|Goddeleaze Singel]], dêr't in soad spûkferhalen oer besteane. == Ynfrastruktuer == === Ferbinings === Eastlik fan it doarp rint de [[Sintrale As]], dêr't Broeksterwâld oer de Dwarsloane in ferbining mei hat. De [[N356]] ferbynt Broeksterwâld mei de doarpen [[Damwâld]] en [[De Falom]] en oer de Miedloane (of de Sintrale As) mei [[De Westereen]]. Oer it Bûtefjild is in ferbining mei de [[Trynwâlden]]. Oer de [[Broekster Feart]] en de [[Falomster Feart]] is der in wetterferbining mei de [[Swemmer]]. === Bustsjinst === Troch Broeksterwâld rint de folgjende busline: * '''Line 55:''' Dokkum - Drachten fia Feanwâlden De busline troch Broeksterwâld wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Broeksterwâld]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.itkindesign.nl/broeksterwoude/index1.htm Oer it doarp] * [http://www.mvgcontact.org/Monument%20te%20Broeksterwoude.htm Oer it monumint fan de Mormoanen] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Broeksterwâld}} }} {{koördinaten|53_16_24_N_5_59_47_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 16' NB, 5° 60' EL}} {{Dantumadiel}} [[Kategory:Broeksterwâld| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dantumadiel]] a4p9jda1g6o2vbhhsddlszsqyw64dnm 1240138 1240137 2026-09-08T10:27:45Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240138 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2022.01 Broeksterwâld, Grutte Mûne mei wjukken yn roustân.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Grutte mûne'' | wapen = [[Ofbyld:Broeksterwâld vlag.svg|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Broeksterwâld wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Broeksterwâld}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 6,24 km², wêrfan: <br> - lân: 6,14 km² <br> - wetter: 0,9 km² <br /> | befolkingstichtens = 192 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Dantumadeel.svg|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_16_27.3_N_5_59_45.1_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 16' N 5° 59' E}} | webside = [https://dorpsbelangbroeksterwoude.wordpress.com/ Side Doarpsbelang Broeksterwâld] | ôfbylding2 = Map NL Dantumadiel Broeksterwâld.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet Broeksterwâld (grien) yn 'e gemeente Dantumadiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 27.3 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 59 | lon_sec = 45.1 | lon_dir = E }} '''Broeksterwâld''' (pleatslik ek: ''De Broek'') is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] leit. Broeksterwâld leit noardlik fan [[De Falom]], noardwestlik fan [[De Westereen|De Westerein]] en besuden [[Damwâld]]. Broeksterwâld hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Broeksterwâld}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn fan Broeksterwâld leit benammen om de Kavelwei. == Skiednis == It doarp is boud op ôf- en útfeane grûn. "Broek" betsjut "sompich lân". It hiele gebiet tusken de eardere doarpen [[Ikkerwâld]], [[Moarrewâld]] en [[Dantumawâld]] stie earder bekend as "(De) Broek". No is der westlik fan Broeksterwâld rjochting [[Feanwâlden]] en [[Readtsjerk]] noch altyd feanlân, lykas [[It Bûtenfjild]]. Nammerste mear men eastliker fan Broeksterwâlde komt, feroaret it lânskip hieltyd mear yn sângrûnen, tink dêrby oan [[De Sânhorst]] tichteby [[Driezum]]. Lange tiid hearde de Broek, ek wol 'De Broekpollen' of 'De Ikkerwâldster Broek' neamd, as buorskip by [[Ikkerwâld]]. It is in betreklik jong ûntginningsdoarp dat ûntstien is op de ôf- en útfeane grûn. De meast betide fermelding, yn de tiid dat it feangebiet noch net bewenne wie, stiet yn in oarkonde út 1453. Dan wurdt der skreaun om "de wey wr de fean to meckyen ende to halden twischen den Broek ende dae Swetta", om it paad oer it fean te meitsjen en te ûnderhâlden tusken de Broek en de Swette. Dat binne no Singel, Schwartzenbergenlaan en de [[Goddeleaze Singel]]. Broeksterwâld is ûntstien as wenplak foar arbeidersfolk yn de omkriten. Sûnt [[1964]] is Broeksterwâld in selsstannich doarp, dêrfoar hearde it by [[Damwâld]] ([[Ikkerwâld]]) mei de namme: ''De Broek'' of ''De Ikkerwâldster Broek''. Broeksterwâld hat altyd yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] lein. == It begraafplak == It begraafplak fan Broeksterwâld leit op [[liem]]grûn. Dêrtroch kin der minder [[soerstof]] by de liken komme, sadat se net fergeane. Dit ferskynsel wurdt [[adiposire]] (fersjipping) neamd. == Mienskip == [[Ofbyld:Broeksterwâld Broekstermûne1.JPG|thumb|260px|''Broekstermûne'']] Tsjintwurdich hat it doarp in protte wenten yn de frije sektor en yn ferhâlding in soad lytse selsstannige ûndernimmers. Foar in protte foarsjennings binne de ynwenners lykwols oanwiisd op [[Damwâld]], [[De Westereen]] of [[Dokkum]]. Om't it doarp lyts bleau is de mienskipssin grut. De Pipegaal is it doarpshûs en Broeksterwâld is ryk oan ferieningen. Der is in soad te rêden: fan konserten en toanieljûnen oant tipelwedstriden en alle jierren in doarpsfeest. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1969 || 1973 || 2004 || 2008 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1.158 || 1.268 || 1.276 || 1.236 || 1.181 || 1.186 |} === Tsjerken === [[Ofbyld:Broeksterwâld, Kristlike Grifformearde tsjerke (Petrusgemeente).jpg|thumb|260px|''Kristlike Grifformearde tsjerke (Petrusgemeente)'']] * [[Grifformearde tsjerke (Broeksterwâld)|Grifformearde tsjerke]] (PKN) * [[Kristlike Grifformearde tsjerke Petrusgemeente (Broeksterwâld)|Kristlike Grifformearde tsjerke Petrusgemeente]] * [[Kristlike Grifformearde tsjerke Andreasgemeente (Broeksterwâld)|Kristlike Grifformearde tsjerke Andreasgemeente]] === Skoalle === * Prot. Kristlike basisskoalle De Wel. === Ferieningen === * [[Fuotbalferiening Broekster Boys]] * [[BSV]] - Broekster Sport Feriening * [[Dit is 't wat ús bynt]] - reformatoaryske sjongferiening foar manlju * Fûgelwacht Ikkerwâld e.o. * [[De Haleruiters]] - hynsteriden * [[It moat kinne]] - toaniel * [[Sla Raek]] - keatsen en tipeljen * [[Wâldflucht]] - dowehâlders * [[De Wâldsjitters]] - kloatsjitten * [[Winterwille]] - iisclub === Bekende Broeksterwâldster === * [[Piet Jongeling]] (1909-1985), sjoernalist, fersetsman, politikus en berneboekeskriuwer. == Ferskaat == [[Ofbyld:Bekeerlingen monument.jpg|thumb|260px|''Monumint ta oantinken fan de earste Mormoanske doop'']] * Yn Broeksterwâld doopte Anne Wiegers van der Woude op [[22 septimber]] [[1861]] de earste leden fan de [[Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen]] yn Nederlân. Op it plak fan de doop oan de Schwartzenbergloane is in monumint oprjocht. * West fan it doarp stiet oan de râne fan it Bûtefjild de [[De Grutte Mûne (Broeksterwâld)|De Grutte Mûne]] út [[1887]]. De [[Broekmûne]] oan de Schwartzenbergloane is in [[poldermûne]] út [[1876]] * Súdlik fan it doarp leit it natoergebiet 'De Houtwiel' mei de [[Goddeleaze Tolhûs|Goddeleaze Singel]], dêr't in soad spûkferhalen oer besteane. == Ynfrastruktuer == === Ferbinings === Eastlik fan it doarp rint de [[Sintrale As]], dêr't Broeksterwâld oer de Dwarsloane in ferbining mei hat. De [[N356]] ferbynt Broeksterwâld mei de doarpen [[Damwâld]] en [[De Falom]] en oer de Miedloane (of de Sintrale As) mei [[De Westereen]]. Oer it Bûtefjild is in ferbining mei de [[Trynwâlden]]. Oer de [[Broekster Feart]] en de [[Falomster Feart]] is der in wetterferbining mei de [[Swemmer]]. === Bustsjinst === Troch Broeksterwâld rint de folgjende busline: * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - [[Drachten]] fia [[Feanwâlden]] De busline troch Broeksterwâld wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Broeksterwâld]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.itkindesign.nl/broeksterwoude/index1.htm Oer it doarp] * [http://www.mvgcontact.org/Monument%20te%20Broeksterwoude.htm Oer it monumint fan de Mormoanen] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Broeksterwâld}} }} {{koördinaten|53_16_24_N_5_59_47_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 16' NB, 5° 60' EL}} {{Dantumadiel}} [[Kategory:Broeksterwâld| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dantumadiel]] 394mypc6l69o730nap5e3l4qmnd6io5 0 5571 1240147 1181615 2026-09-08T11:16:58Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240147 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 20210824 Walburgakerk2 Drogeham.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Walburgatsjerke'' | wapen = [[Ofbyld:Drogeham vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Droegeham wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Droegeham}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 10,45 km², wêrfan: <br> - lân: 10,15 km² <br> - wetter: 0,30 km² | befolkingstichtens = 166 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|20px]] [[Achtkarspelen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_12_09.1_N_6_06_42.6_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 12'N 6° 06'E}} | webside = [https://www.drogeham.com/ www.drogeham.com] | ôfbylding2 = Map NL Achtkarspelen Droegeham.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje Droegeham (grien) yn 'e gemeente Achtkarspelen'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 12 | lat_sec = 09.1 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 06 | lon_sec = 42.6 | lon_dir = E }} '''Droegeham''' (ek ''De Ham'') is in [[doarp]] yn it westen fan de gemeente [[Achtkarspelen]]. Noardlik fan it doarp lizze de [[Hamstermieden]], in natoergebiet fan Steatsboskbehear en de provinsje Fryslân. Under Droegeham falt ek de [[buorskip]] [[Buwekleaster (buorskip)|Bouwekleaster]]. Droegeham hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Droegeham}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. It doarp leit oan de súdkant fan it [[Knillesdjip]]. Droegeham leit op in sânkop sadat it doarp yn it ferline by wetteroerlêst drûch bleau. ==Skiednis== Hoe âld it doarp is wit nimmen. De toer fan de Walburgatsjerke is út it earste fearn fan 'e 13e iuw. De namme is streekrjocht ôflaat fan de lizzing fan it doarp op in drûge sânrêch tusken wetter. ''Ham'' betsjut ek in fan de dyk ynsletten stik lân. Yn in dekanaatsregisters fan 1475 wurdt Droegeham as ''Asterham'' (Easterham) neamd. Mooglik foarmen de nammen Westerham (Koaten) en Easterham eartiids ien doarp en dat Easterham him letter fan Westerham ôfskuorde. Koaten hat âldere papieren as Droegeham om't bekend is dat dêr oan de Alde Dyk in âldere tsjerke dan dy fan Droegeham stien hat. [[Ofbyld:De klokkenstoel van Buweklooster.jpg|thumb|left|De klokkestoel fan Bouwekleaster]] Eastlik fan Droegeham lei eartiids it ''Sepulchrum Sanctae Maria'' (Grêf fan de Hillige Marije), better bekend as it [[Buwekleaster (buorskip)|Bouwekleaster]]. It nonnekleaster hearde ta de oarder fan de [[premonstratinzers]] en bestie likernôch 350 jier. Nei de [[reformaasje]] rekke it yn ferfal en om 1800 hinne binne de lêste oantinkens ôfbrutsen. De âlde tsjerke wie foar de reformaasje wijd oan [[Walburga|Sint-Walburga]]. Yn 1842 krige Droegeham in twadde tsjerke oan 'e Sannen foar de [[Ofskieding fan 1834|ôfskieden]] gemeente, dy't yn 1877 ferfongen waard troch in neogoatysk gebou. Dy tsjerke waard yn 1968 ferfongen troch de hjoeddeiske Jakob Tsjerke. Sûnt 1931 hat Droegeham in [[Kristlik Grifformearde Tsjerken|kristlik-grifformearde]] tsjerke en nei de oarloch krige Droegeham ek noch in [[Grifformearde Tsjerken frijmakke|grifformeard-frijmakke]] tsjerke. It doarp wie earder yn haadsaak rjochte op de [[lânbou]]. Tsjintwurdich hawwe in soad fan de ynwenners harren wurk yn omlizzende plakken lykas [[Drachten]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Surhústerfean]]. De [[Nederlânske Ierdoalje Maatskippij|NAM]] boarre yn 2007 opnij nei [[Ierdgas|gas]] by Droegeham. By it doarp waard yn [[1980]] ek al nei gas boarre, mar dat waard dêr doe net fûn. Der wurdt tocht dat it der wol wêze moat. == Mienskip == Dorpskrante fan Droegeham hjit "Brinkpraat". === Tsjerken === * [https://www.pkndrogeham.nl/walburgatsjerke PKN-gemeente]: [[Walburga-Tsjerke (Droegeham)|Walburgatsjerke]] * PKN-gemeente: [[Jakob Tsjerke (Droegeham)|Jakobtsjerke]] * Kristlik-grifformearde [[Maranathatsjerke (Droegeham)|Maranathatsjerke]] * [[Frijmakke Tsjerke (Droegeham)|Grifformeard-frijmakke tsjerke]] === Skoalle === * Kristlike basisskoalle [https://tarissing.noventa.nl/ De 'Tarissing]. === Ferieningen === * [[Fuotbalferiening Droegeham]] * [https://www.facebook.com/alle.dejong.771/ Toanielferiening Droegeham] * [https://dacapo-drogeham.nl/ Kristlike brassband Dacapo] * [https://www.facebook.com/volleybal.drogeham/?locale=nl_NL Follybalferiening Sterke Yerke] * [https://tcdedelte.nl/ De Delte] * Dartklub The Slotstee Bulls * Biljertklub Droegeham * [https://www.facebook.com/vogelwachtdrogeham/ Fûgelwacht Droegeham] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 ||1955 || 1960 || 1965 || 1970 || 1973 || 2004 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 264 || 1394 || 1372 || 1391 || 1472 || 1564 || 1759 || 1752 || 1686 |} === Berne === * [[Hearke Tjerks Witteveen]] (1801–1890), bekend as Sterke Jerke * [[Klaas Fokkinga]] (1953), FNP-politikus * [[Teake Oppewal]] (1952), taalkundige === Eveneminten === * It grutste evenemint yn Droegeham is de "Gondelfeart op Tsjillen" dat elk jier yn septimber holden wurdt en dêr't tûzenen minsken op ôf komme. * Oare weromkommende eveneminten binne "De Ronde fan de Kerspelen", in hurdfytsomgong foar amateurs en in grut Concours Hippique. == Ferskaat == * Troch de nije stavering yn 2015 soe de nije skriuwwize ''Drûgeham'' wêze moatte, mar dan moat de gemeenteried dy earst sa fêststelle. * In 'Droegehamster' is ek de beneaming fan in net al te fette ko. * De Fryske skriuwer [[Jan Dotinga]] wurke sûnt 1969 as haad fan de kristlike basisskoalle fan Droegeham, dêr't er oant 1995 bleau.<ref>[https://www.sirkwy.frl/index.php/schrijvers-biografieen/88-d/408-dotinga-jan Sirkwy.nl, oproppen 19 maaie 2023]</ref> == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Troch Droegeham rint de [[Provinsjale wei 369|N369]]. === Bustsjinst === Troch Droegeham rint de folgjende busline: * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] fia [[Surhústerfean]] De busline troch Droegeham wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Droegeham]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. == Keppeling om utens == * [http://www.gondelvaartopwielen.nl/ Webstee Gondelfeart op Tsjillen] * [http://www.historischekerken.nl/Friesland/Drogeham.html Walburgatsjerke] * [http://www.chdrogeham.nl/ Webstee Concours Hippique] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Drogeham|Droegeham}} }} {{Koördinaten|53_12_04_N_6_06_49_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 12' NB, 6° 07' EL}} {{Achtkarspelen}} [[Kategory:Droegeham| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Achtkarspelen]] op49e1r5gsz2qiitv7f8tpaclhht141 0 5576 1240157 1236063 2026-09-08T11:57:50Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240157 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Burgumer Poppestien.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Burgumer poppestien'' | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Burgum.gif|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Burgum wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Burgum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 11,71 km², wêrfan: <br> - lân: 10,96 km² <br> - wetter: 0,76 km² | befolkingstichtens = 884 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_11_34.9_N_5_59_19.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 11' N 5° 59' E}} | webside = [https://www.burgum.nl/ www.burgum.nl] | ôfbylding2 = Locator map of Burgum.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje Burgum yn de gemeente Tytsjerksteradiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 12 | lat_sec = 34.9 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 59 | lon_sec = 19.7 | lon_dir = E }} '''Burgum''' is it haadplak fan de gemeente [[Tytsjerksteradiel]]. It plak leit oan it [[Prinses Margrietkanaal]]; nei it wêst giet dat troch de [[Krûme Ie|Kromme Ie]] fierder nei de [[Wide Ie (Burgum)|Wide Ie]], nei it easten oer de [[Grinzer Feart]] nei de [[Burgumer Mar (mar)|Burgumer Mar]]. Foar Burgum oer leit oan de súdkant fan it kanaal it doarp [[Sumar]]. Burgumers wurde tradisjoneel útskolden foar 'kowesturten'. Neffens it ferhaal ha de Burgumers dy namme ferstjinne om't der in Burgumer west hat dy't in ofskuorde sturt fan in ko wer oplape troch it ôfskuorde stik der wer mei in spjelde oan fêst te setten.<ref>Tietjerksteradeel, Spahr en Ypma, side 364</ref> Under Burgum falt ek it buorskip [[Noardermar]]. Oant 1930 hearde ek Burgerheide (tsjintwurdich [[Noardburgum]]) by Burgum. Sûnt [[1989]] is de offisjele namme fan it doarp it Fryske ''Burgum'', derfoar wie dat ''Bergum''. Burgum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Burgum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Namme == De plaknamme is yn de rin fan de tiid net hiel bot feroare. Yn de 13e iuw waard Burgum as 'Berchem' skreaun, in iuw letter as 'Berghym' en wer letter as 'Beergum', 'Birgum' en lang om let Burgum. De betsjutting fan it earste diel ('Berg') moat socht wurde yn 'hichte'. Burgum soe dan 'op 'e hichten' betsjutte, in ferwizing nei de súdrâne fan de sânrêch dêr't de earste Burgumers harren nei wenjen setten.<ref>Burgum, Wâld- en Wetterdoarp, ISBN 90-9006084-7</ref> == Skiednis == === Kleaster === [[Ofbyld:Burgum, Krústsjerke.jpg|thumb|left|250px|''De Krústsjerke'']] Yn it lêst fan de 12e iuw waard út it [[Kleaster Lúntsjerk]], ûnder [[Achlum]], wei, it Burgumer Nikolaaskleaster stifte, dat befolke waard mei [[Augustiner Koarhearen|augustynske]] koarhearen fan [[Barrahûs]]. It Barrahûs (in stins mei in kapel) bleau tenei bestean as in úthôf fan it Burgumer kleaster, dat ek wol it Berchkleaster of it Barrakonvint neamd wurdt. De muontsen setten fuort útein mei de bou fan it kleaster, dat wat noardliker fan de tsjerke fan Noardermar kaam te stean (no ûnderdiel fan it tsjerkhôf). Dy oan Sint-Martinus wijde tsjerke hie der nei alle gedachten doe al in iuw stien en waard yn it ramt fan de komst troch de bewenners fan it kleaster ferboud. Njonken de úthôf yn Barrahûs krige it kleaster yn 'e rin fan de tiid in soad grûnbesit troch skinkings en ek in stins yn [[Wurdum]]. Nammen lykas de Mûntsewei (rjochting [[Suwâld]]), Mûntsesleat, de Burger Stûken ûnder [[Garyp]] en [[Warten]] en de Mûslannen ( > Mûntselannen) yn [[Alde Miede]] ferwize nei dy besittings. De koarhearen brochten it rûge lân yn kultuer, bediken, soargen foar in bettere ôfwettering en wurken yn de feanterij. Mei de [[reformaasje]] kaam der in ein oan it Berchkleaster. Nei it ferried fan [[George fan Lalaing, greve fan Rennenberch|Rennenberg]] moasten de muontsen flechtsje en rintmaster Popke Roorda krige de taak fan de Steaten om tafersjoch op de leechsteande kleastergebouwen te hâlden. Om't der ferlet fan boumateriaal wie stie it frij alles ôf te brekken wat net ferhierd wurde koe. Wis is dat it kleaster der teminsten noch oant yn 1606 stien hat en as pastorije en pleats ferhierd waard. Fan it kleaster is fierder neat oerbleaun. Yn 'e jierren 1970 moast it tsjerkhôf útwreidzje mei de grûn dêr't earder it kleaster stien hie. Om't de grûn groatfol boupún siet fan it kleaster moast it stik earst ôfgroeven wurde. Dêrby waarden ek dielen fan de fûneminten werom fûn. === Opskuor fan 1747 === It systeem fan de belestingpacht foar de plattelânsbefolking en de ûnfrede oer it útoefenjen fan de macht troch de reginten yn de 17e iuw late ta in opskuor yn 1747. De grytmannen wiene hast allegear oan inoar besibbe en skoden inoar de amten ta yn ruil foar wat oars. De hege belestings en it ynsetten fan belestingamtners, dy't foar it beteljen fan in fêst bedrach oan de oerheid it rjocht krigen om alles wat der oan belesting ynhelle waard sels te hâlden, joegen in soad argewaasje. Yn Fryslân sette de rebûlje yn Burgum útein, dêr't in kliber folk it opsichtershûs by de mûne sloopte. Ut Burgum wei fersprate de opskuor nei oare plakken yn Fryslân. Fan tasizzings om it systeem te feroarjen is neat op 'e hispel kommen, de steedhâlder woe it hâlde sa't it wie. === 19e iuw === De Frânsen makken in ein oan it systeem fan de macht fan de grytmannen. De gritenij Tytsjerksteradiel waard yn 1812 yn fjouwer lytsere 'communes' ferdield mei oan it haad in 'maire'. Under de 'mairie Burgum' foelen njonken Burgum sels ek de doarpen [[Hurdegaryp]] en [[Earnewâld]]. Dat hat mar eefkes sa duorre, want doe't de Frânsen wer fuort giene, waarden de communes ek wer ôfskaft. Op 24 april 1850 waard yn Burgum in [[Ofskieding fan 1834|ôfskate]] gemeente stifte nei't de [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] dûmny Kooiker út [[Oentsjerk]] yn Burgum foar in mannichte in preek holden hie. Dêrmei kaam der in ein oan de tsjerklike ienheid fan it doarp. Fuort waard der yn Tuskendiken in lyts grifformeard tsjerkje boud, dat yn de jierren 1870 ferfongen waard troch in nije tsjerke yn Burgum. De [[doleânsje]] yn 1886 soarge foar in nije úttocht fan rjochtsinnigen út de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke]]. In diel fan de rjochtsinnich herfoarmen bleaune lykwols yn de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke en stiften de Feriening foar Evangelisaasje, dy't net fier fan de Krústsjerke harren kapel '[[Uw Koninkrijk Kome (Burgum)|Uw Koninkrijk Kome]]' bouden. Oarspronklik wie de buorskip [[Burgumer Daam]] it iennige part fan it doarp dat oan it wetter lei. Yn 1850 wie it noch sa dat de opfeart dy't fan dêr nei it noarden rûn de ferbining fan de buorren mei it wetter wie. Burgum en Burgumer Daam binne oan inoar groeid en it buorskip en de opfeart binne letter ferdwûn. Oant [[1930]] hearde ek de buorskip [[Noardburgum]] by it doarp, mar dat is dat jier in selsstannich doarp wurden. === Twadde Wrâldkriich === [[Ofbyld:Burgum, kriichsgrêven alliearde bemanning fan de Whitley Z6881 RAF No. 78 Squadron.jpg|thumb|260px|''Kriichsgrêven alliearde bemanning fan de Whitley Z6881 RAF No. 78 Squadron'']] De earste jierren fan de Dútske besetting ferrûnen yn Burgum relatyf rêstich. Yn 'e nacht fan 6 op 7 desimber 1941 stoarte tusken de Kleasterloan en de Lykwei in fleantúch fan de [[Royal Air Force|RAF]] del. De bemanning út [[Ingelân]], [[Nij-Seelân]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] kaam om en hja waarden op 9 septimber troch de Dútsers mei militêre eare begroeven op it hôf oan it noardlike kant fan de Krústsjerke. De befolking mocht der net by wêze, mar de oare deis leine grêven bedobbe ûnder in see fan blommen. Nei it begjin fan de [[joadeferfolging]] wurde ek yn Burgum joaden by minsken ûnderbrocht. In soad minsken wiene op de hichte mei dy ûnderdûkplakken, mar ferried kaam net foar. As der in joad op syn ûnderdûkplak komt te ferstjerren, wurdt de joad op ljochtskyndei oer de Noardersingel en de Skoalstrjitte nei it hôf brocht. Efter de baar rûnen de frou dy't him it ûnderdûkplak joech en dûmny Nawijn. As immen der al wat oer sizze woe krige dy it andert 'dat er him better de bek hâlde moast'. [[File:Burgum, gemeentehûs.jpg|thumb|250px|left|''It âlde gemeentehûs'']] Sûnt 1943 wie boargemaster [[Frederik Willem Steenhuisen (1883-1953)|Steenhuysen]] ferfongen troch de NSB-er [[Gerhard Willem Frijling|Frijling]]. De NSB-boargemaster wie ien fan de redens dat it ferset Burgum útsocht om dêr in oerfal op it gemeentehûs út te fieren. Op 4 febrewaris 1944 waard yn gearwurking mei lokale bewenners op ljochtskyndei it gemeentehûs oerfallen. De oerfallers waarden lykwols ûntdutsen troch in meiwurker dy't te let op it wurk kaam en troch de ruten syn kollega's mei de hannen omheech seach. De meiwurker makke dat er nei de plysje kaam, dy't op de hoeke fan de Noardersingel/Hillemawei wenne. De frou fan de plysje die de doar iepen mar hold har ûnnoazel en fertelde dat har man der net wie en dat de tillefoan it net die om sa tiid te rekken. Yn alle konsternaasje moasten de oerfallers de sekken mei persoanskaarten stean litte, mar de oerfal soe dochs in súkses wêze: 18.000 segels, 584 blanko persoansbewizen en 500 gûne. De joadske hûshâldings fan Burgum, werfan't de manlju op it stjonkfabryk of op it postkantoar wurken, binne de oarloch goed trochkommen. Allinne de oprjochter fan de NTF, José Vigeveno, is yn kamp [[Westerbork]] troch in hertoanfal ferstoarn. De klok út de Krústsjerke soe yn maart 1943 troch in bedriuw út it suden wei helle wurde. Dy soe klear lizze mar doe't de manlju mei immen fan it gemeentehûs kamen die bliken dat de klok in ein yn de grûn bedobbe wie. Dat hie Tjaarda dy't op de hoeke Skoalstrjitte/Kleasterloane wenne nachts mei twa ûnderdûkers dien. Hja wiene fan doel om de klok hielendal te bedobjen, mar stjitten op in grêf en sa bleau de klok foar in stik út de grûn stekken. De manlju fan it bedriuw diene it harren net oan tiid en graaf de klok sels wer út en seine dat de gemeente der fierder mar mei rêde moast. Hja hiene lykwols earder by it opheljen fan de gemeentemeiwurker op it gemeentehûs al in ûntfangstbewiis ôfjûn. De gemeente liet de klok wer opgrave, mar al gau waard de klok doe troch Burgumers temûk nei it koalehok sleept en dêr ûnder in dikke laach koalen ferstoppe. Doe't de Dútsers letter foar de klok kamen, waard harren foarliicht dat de klok al fuort. It ûntfangstbewiis op it gemeentehûs wie it bewiis. Yn 'e simmer fan 1944 kaam in grutte groep Dútsers út [[Grins (stêd)|Grins]] wei nei Burgum. De ''Kriegsmarine'' besette it doarp en de Burgumer Nijstêd krige in pantserôfdieling, dêr't de Feldgendarmerie al oanwêzich wie. Yn Glinstra State siet de [[Grüne Polizei]]. Gruttere gebouwen lykas skoallen waarden foardere en in soad minsken mei wat romte moasten Dútsers yn hûs nimme. Dochs waard der op 'e jierdei fan [[Wilhemina fan Nederlân|Wilhelmina]] in alternatyf keninginnefeest fierd tusken de baggerbulten oan it kanaal en yn de finsterbanken waarden massaal potten mei goudsjeblommen set. Om't Burgum fol mei Dútsers siet kin it hast net oars dat hja der wat fernommen ha, mar it hie fierder gjin gefolgen. Op 14 april wiene de [[Kanada|Kanadezen]] al by Drachten. De Dútsers fernielden mei eksposiven de draaibrêge oer it kanaal, mar der waard mei man en macht wurke oan in provisoaryske brêge, sadat de Kanadezen op snein 15 april om 10:00 Burgum offisjeel befrije koene. De skoallen tsjinnen foar it ynternearjen fan Dútsers en NSB-ers en oaren dy't foar Dútsers wurken. Ek de NSB-boargemaster Frijling waard fêstset. Dochs hie Burgum it minder treffe kind want Frijling hat nea immen ferret, ek al wist er wêr't ûnderdûkers sieten.<ref>Slein mar Oerien, E. Spyksma-Schotanus</ref> Nei de oarloch waard Steenhuizen wer boargemaster. === Doarpsútwreiding === [[Ofbyld:Burgum, Wide Ie.jpg|thumb|left|''Sicht op de Wide Ie'']] Lykas de measte wâlddoarpen is Burgum nei de oarloch troch nijbou bot feroare en folle grutter woarn. Sûnt de jierren 1950 waard Burgum ynearsten oan de westkant útwreide mei de strjitten dy't ferneamd binne nei de leden fan it keninklik hûs en oan de eastlike kant fan de Noardersingel mei strjitten dy't ferneamd waarden nei âld-ynwenners. Yn de jierren 1970 waard der fierder nei it easten boud oan de Kleasterloane ta. Dêrnei folge de oanlis fan Winterswyk en it plan Tuskendiken. Dêr't it eartiids in earmoedige boel wie, kamen no de grutste hûzen. Nei't de lêste grutskalige útwreiding westlik fan de sportfjilden plak fûn, waard it lestiger om nije útwreidingsplannen te ûntwikkeljen. Nijbouplannen om yn De Warren by de Wide Ie te bouwen soargen foar protesten fan bewenners, boeren en miljeu-organisaasjes,<ref>[https://www.debewonersraad.nl/burgum-de-warren-blijft-natuurlijk-groen De Bewonersraad]</ref> mar it alternatyf om eastlik fan de Kleasterloane nij te bouwen ûnderfynt ek wjerstân ûnder de befolking.<ref>[https://lc.nl/friesland/tytsjerksteradiel/Burgumers-maken-bezwaar-tegen-nieuwbouwplan-aan-westkant-dorp-26188168.html Ljouwerter Krante, 10 novimber 2020]</ref> === Staten === [[Ofbyld:Burgum, Glinstrastate.jpg|thumb|260px|''It 19e-iuwske Glinstrastate'']] Yn Gaestmabuorren hat oan de brân yn 1829 de Groustins stien, in foars toerfoarmich gebou mei in sealtek en hiele grouwe muorren út 1398. Ruïnen fan it gebou wiene noch yn 1838 oanwêzich. Oan de westkant foar de poppestien oer stie it kastieltsje Hillemastate. Hillemastate hie in grêft en in toer en is yn 1744 foar ôfbraak ferkocht. In oare state wie it Hoge Huys yn Noardermar. Dat hûs waard foar 1640 boud, nei alle gedachten as jachthûs foar steedhâlder [[Hindrik Kasimir I fan Nassau-Dietz]]. Dêrnei hat [[Menno fan Coehoorn]] der mei syn âlders wenne. Yn 1721 kocht grytman Hector Willem van Glinstra it Hoge Huys, dy't der fiverpartijen en tunen liet oanlizze. Nei't Hobbe Baerdt van Sminia it hûs yn besit kriget lit dy it yn 1771 ôfbrekke. Oare grutte hûzen dy't noch op de kaart fan 1718 stiene wiene Recalf, Walsdorf en Rhala, mar dêr is fierder net in soad oer bekend.<ref>Tietjerksteradiel, Spahr en Ypma, side 60</ref><ref>Burgum Wâld en Wetterdoarp, haadstik 4 Stinzen en States, side 54-61</ref> It noch besteande Glinstra State waard yn 1855 boud foar de famylje Ferf. De namme Glinstra State datearret fan 1914, doe't boargemaster Lohman it ferfallen hûs opknapte. == It besjen wurdich == === De Pleats === [[File:Burgum, foarein fan De Pleats.jpg|thumb|left|''De Pleats'']] "De Pleats" is in pleats út [[1773]] mei in foarnaam foarhûs. De pleats waard boud foar de famylje Haisma, wêrfan't Tjalling Hajes Haisma yn de [[Frânske tiid]] "maire" fan de kommune Burgum wie. Ea waard de pleats by it kaarten ûnder ynfloed fan drank ferspile en gie sadwaande oer fan de famylje Haisma nei de famylje Ferf. Yn [[1954]] is de pleats oankocht troch de gemeente en is er nei in restauraasje it doarpssintrum woarn mei in grutte seal en romten foar gearkomsten Op it hiem fan De Pleats waarden sûnt 1960 iepenloftspullen spile. Hjoed-de-dei is yn de pleats in restaurant en partysintrum ûnderbrocht. De iepenloftspullen wurde op oare lokaasjes holden, lykas by De Molkfabryk. === Observeum === [[File:Burgum, Menno van Coehoornwei, Observeum.jpg|thumb|260px|''Observeum oan de Menno van Coehoornwei'']] Oan de Menno van Coehoornwei stiet it [[Observeum]]. Yn it museum wurde fêste kolleksjes útstald, lykas Frysk sulver en argeologyske en geologyske saken. Ek wurdt der omtinken jûn oan bekende ynwenners fan Burgum, lykas Hendrik Bulthuis dy't de BM-er ûntwurp. Dêrnjonken hat it museum ek wikseljende eksposysjes. By it museum is de Stjerrewacht, dy't alle wiken op freedtejûnen iepen is sadat minsken by goed waard troch de teleskopen sjen kinne. === Poppestien === Oan de Hillemawei leit de '[[Poppestien]]', in grutte swerfkei dêr't wat folkloare oan ferbûn is. Grutte minsken makken de bern earder wiis dat de poppen ûnder de stien wei kamen. De Burgumer Bulthuis skreau yn 1938 foar in revue it ferske: :As de leaden hoanne kraait, :tilt er efkes op :en ús Burgumer memke krijt :dan har lyts pop. De stien komt oarspronklik út [[Sweden]] en hat likernôch 120.000 jier lyn in lange reis makke mei it lâniis. Nei it ranen fan it iis bleau de stien lizzen. Hoe't de stien yn it Wêst fan Burgum kommen is, wit nimmen. === Poepekrús === [[Ofbyld:Burgum, Simmerdyk, poepekrús.jpg|thumb|260px|''Poepekrús'']] Oan de Simmerdyk rjochting Hurdegaryp betinkt it poepekrús de tragyske dea fan in [[hantsjemier]]. Yn 1783 waard op it plak in poep fermoarde. Sûnt 2009 hat de gemeente it útgroeven krús ferfongen troch in lizzend krús fan stien. == Mienskip == Burgum hat in heech fersjenningsnivo. De Skoalstrjitte wie altiten de winkelstrjitte, mar nei de nijbou oan de Markt hat der in foarse útwreiding fan it winkelbestân plakfûn. [[Ofbyld:Burgum, Berchhiem.jpg|thumb|260px|''Berchhiem'']] As wetterdoarp hat Burgum ek in jachthaven oan de Burgumerdaam. Oan de westlike kant stiet op de râne fan it doarp it Soarchsintrum Berchhiem. Aktiviteiten en kursussen yn it ramt fan sosjaal-kultureel wurk binne sûnt 2018 ûnderbrocht yn Glinstra State.<ref>[https://lc.nl/friesland/Pand-Kiehool-Burgum-wordt-uitvaartcentrum-22667725.html Ljouwerter Krante, 16 novimber 2017]</ref> === Tsjerken === * [[Krústsjerke (Burgum)|Krústsjerke]] ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân]]) * [[PKN-tsjerke De Ikker (Burgum)|De Ikker]] (Protestantske Tsjerke yn Nederlân) * [[Frije Evangelyske Tsjerke (Burgum)|Frije Evangelyske Tsjerke]] * [[Sint-Martinustsjerke (Burgum)|Sint-Martinustsjerke]] ([[Roomsk-Katolike Tsjerke]]) === Skoallen === [[Ofbyld:Burgum, Iepenbiere Skoalle Mienskip Singelland.jpg|thumb|260px|''Iepenbiere Skoalle Mienskip Singelland'']] * Iepenbiere basisskoalle 't Partoer * Kristlike basisskoalle De Arke en Modus * Kristlike basisskoalle De Reinbôge * Kristlike Skoallemienskip Liudger * Iepenbiere Skoalle Mienskip Singelland * Op Papilio wurdt ûnderwiis jûn oan bern dy't wenje op it AZC. === Sport === Yn it noardwestlik diel fan Burgum lizze de sportfjilden fan Burgum. Op it plak dêr't yn 2017 de sporthal 'Westermar' ôfbaarnde, is in nij multyfunksjoneel sportkompleks boud, de 'Nije Westermar'.<ref>[https://lc.nl/friesland/tytsjerksteradiel/Heel-Burgum-moet-meeprofiteren-van-vernieuwd-sportcomplex-26750192.html Ljouwerter Krante, 4 april 2021]</ref> De skâns foar it [[fierljeppen]] is yn 2018 fernijd en útwreide leit súdlik fan it gemeentehûs. Sûnt [[1969]] wurde der ljepwedstriden fan it [[FLB]] holden. Yn it 'Wetter en Willepark' by it kanaal is in skeeler-, atletyk- en fytsbaan, dy't by't winter as iisbaan tsjinst docht. Ek is der in multycourt, dêr't bern ferskillende sporten beoefenje kinne. Fierder beskikt Burgum oer it swimbad "De Wetterstins", midgetgolfbaan, maneezje en in karthal. === AZC === Yn Burgum stiet oan de noardwestlike kant it AZC. Dêr is plak foar likernôch 600 asylsikers dy't útprosedearre binne. It ferboude AZC waard op 1 septimber 2021 wer op 'e nij iepene.<ref>[https://www.actiefonline.nl/nieuws/algemeen/49415/azc-burgum-officieel-heropend-met-praktische-kunst Actyf, 2 septimber 2021]</ref> === Ferieningen === {{Kolommen2 |Kolom1= * [[Sport Club Fytris]] - hurdrinnen * [[Rapido]] - kuierjen en hurddraven * [[VV Burgum]] - fuotbal * [[BCV]] - fuotbal * [[ZV de Herauten]] - sealfuotbalferiening * [[BF Burgum]] - basketball * DFS Burgum - sportferiening * DFS Volleybal - Volleybal * Stifting [[Fytskommitee Burgum]] * [[De Leechkamp]] - [[tennis]] |Kolom2= * TTV Bergum - tafeltennis * Yntertsjerklik [[Burgumer Manljuskoar]] * Sjonkkoar 'De Lofstem' (Frije Evangelyske Gemeente) * Swingkoar Burgum * [[De Marko's]] - drumband * Jazzclub Burgum * [[Apollo Burgum]] - muzykferiening * Fûgelwacht Burgum e.o. * Stifting [[Indoor Burgum]] - hynsteriden * [[Eastergoa Skotsers]] - folkloristyske dûnsgroep * [[Burgumer Folksdounsploech]] }} * == Eveneminten == * [[Wâldrock]] festival. * Iepenloftspul Burgum (ienris yn de twa jier) * It Ynternasjonaal Dûnsfestival Burgum is in ynisjatyf fan de folkloristyske dûns-, muzyk- en sjongroep 'Eastergoa Skotsers Burgum' en wurdt ienris yn de twa jier holden. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 1999 || 2001 || 2005 || 2010 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 3.365 || 3.868 || 4.659 || 5.595 || 6.412 || 9.148 || 9.149 || 9.669 || 10.121 || 9.934 || 9.664 |} === Bekende Burgumers === [[File:Burgum, jachthaven mei monumint Hendrik Bulthuis.jpg|thumb|260px|''Jachthaven mei monumint foar Hendrik Bulthuis'']] * [[Rombertus van Uylenburgh]] (1554-1624) * [[Adriaen van Cronenburg]] ([[Skagen (stêd)|Skagen]], om 1545 - Burgum, om 1604), keunstskilder en gemeentesiktaris fan Tytsjerksteradiel. * [[Nicolaas Ypey]], wiskundige (1714-1785) * [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]], Fryske skriuwer (1824 - 1906). Syn grêfstien stiet op it tsjerkhôf fan de Krústsjerke, oan de súdkant, tichtbij de tsjerkeyngong. * [[Petrus Boele Jacobus Ferf]] (1854-1916), politikus * [[Rinze Douma]] (1910-1945), predikant en fersetsstrider * [[Hendrik Bulthuis]], kapper en de ûntwerper fan de [[Burgumer Mar (sylboat)|Burgumer Mar]]-sylboat. * [[Harmen Sytstra]], Fryske skriuwer. Stie hjir om 1845 yn Burgum oan skoalle. * [[Abe Brouwer]] (1901-1985), skriuwer * [[Jehannes Ytsma]] (1957), taalsosjolooch († 2005) * [[Job Gosschalk]] (1967), castingdirector * [[Simone Lamsma]] (1985), fioeliste * [[Auke de Vries]] (1937), byldhouwer * [[Joop Wittermans]] (1946), akteur * [[Sipke Zijlstra]] (1985), sporter * [[Jan van der Kooi]] (1957), keunstner == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === By Burgum krúst de [[N356]] ([[Sintrale As]]) mei it [[Hendrik Bulthuis Akwadukt]] it wetter fan it [[Prinses Margrietkanaal]]. Nei it noarden rint de wei om de westkant fan it doarp hinne en dan fierder by [[Feanwâlden]] lâns nei [[Dokkum]], en jout by [[Quatrebras (buorskip)|Quatrebras]] ferbining mei [[Hurdegaryp]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Nei it suden stekt de wei tusken Sumar en [[Garyp]] troch en jout sa ferbining mei [[Drachten]]. === Bustsjinst === Troch Burgum rinne de folgjende buslinen: * '''Line 21:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] fia Burgum * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]] De buslinen troch Burgum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Burgum]]. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Burgum}} }} {{Tytsjerksteradiel}} [[Kategory:Burgum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]] 0k6r2if09g60y9eiq8l3e60xl3drz92 0 6388 1240095 1182559 2026-09-07T19:51:09Z Anoniem-NOF 39410 /* Ynfrasruktuer */ 1240095 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Marrum, Langebuorren (2022).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Langebuorren'' | wapen = [[Ofbyld:Marrum vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Marrum-Westernijtsjerk wapen.svg|75px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Marrum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 12,25 km², wêrfan: <br> - lân: 12,15 km² <br> - wetter: 0,10 km² </br> | | befolkingstichtens = 116 ynw./km² | | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_19_20.1_N_5_48_00.1_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 19' N 5° 48' E}} | webside = [http://www.marrumonline.nl/ Side Marrum] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 19 | lat_sec = 20.1 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 48 | lon_sec = 00.1 | lon_dir = E }} '''Marrum''' is in doarp dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Marrum leit noardeastlik fan [[Hallum]], noardwestlik fan [[Wânswert]] en súdwestlik fan [[Ferwert]]. Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Marrum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Marrum}}<ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. De doarpskearn leit om de krusing fan de Ringwei en de Lege Hearewei. It eardere doarp [[Westernijtsjerk]] heart ek by Marrum. == De namme == De namme kin mear betsjuttings hawwe. De earste soe wêze kinne: ''hiem oan de mear''; in 'mear' of ek wol 'mar' is wetterskieding/grins tusken twa gebieten. De twadde betsjutting soe wêze kinne: ''hiem op leech lân''. == Skiednis == Likernôch om de [[11e iuw]] hinne waard de seedyk oanlein, dêr't hjoed-de-dei de Hege Hearrewei rint. [[Ofbyld:Marrum doarpsoansjoch.wiki.jpg|thumb|250px|left|''Marrum op in âlde printbrievekaart'']] Marrum hat ferskate states hân. De âldste wie [[Botniastate (Marrum)|Botniastate]]. Botniastate moat om 900 stifte wêze troch Ode Botnia. Letter is dy oergien op de famylje [[Fan Kamminga]]. Der hat praat west dat Botniastate in sterke stins west hat, no is der hast neat mear fan te finen. In oare state wie [[Pongastate]]. De Ponga's moatte in foarnaam plak yn Marrum ynnommen hawwe. Letter is dy state oergien op de Fan Harinksma's en om 1750 hinne hat der in Idsinga wenne. Guon fan de oare states binne noch werom te finen yn nammen fan pleatsen. Marrum wie ferneamd om de [[sûkerei]]bou. Yn 1840 wienen der yn Marrum noch 19 sûkereifabriken, mar der hawwe mear west. De sûkereiwoartel, dy't wy no noch kenne by de fariant wytlof, waard drûge en meald. Dan waard it ferkocht as sûkerei. It waard dronken yn 't plak fan kofje. Yn 2006 koene by heechwetter mear as 200 hynders op in lytse ferheging gjin kant mear út, nei't it bûtendykske lân by Marrum der ûnderstrûpt wie. Trije dagen lang waard besocht de hynders nei it fêstelân te heljen, mar alles mislearre. Op de tredde dei slagge it mei lokhynders om oer in útset paad de hynders út harren benearjende sitewaasje te heljen. Fan de 200 hynders ferstoaren der 25 troch ferdrinking of ûnderkuolling. Fiif jier letter waard op it inisjatyf fan Doarpsbelang Marrum-Westernijtsjerk ta neitins fan de reddingsaksje in monumint fan keunstner Machiel Braaksma ûntbleate op it plak dêr't de hynders feilich oan lân kamen. It monumint bestiet út in stielen plaat mei dêrop de ôfdrukken fan hynstehoeven.<ref>[http://www.marrumonline.nl/geschiedenis/snypsnaren/320-het-paardendrama-in-2006 Marrum Online, oproppen 26 july 2022]</ref> De reddingsaksje krige in soad omtinken fan de nasjonale en ynternasjonale parse. Sûnt [[2019]] leit Marrum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Ferwerderadiel]]. Yn it ferline foarme Marrum in [[twillingdoarp]] mei Westernijtsjerk. == Gebouwen == === Godehardustsjerke === [[Ofbyld:Godehardustsjerke, Marrum (2022).jpg|thumb|260px|''Godehardustsjerke'']] {{Apart|Godehardustsjerke (Marrum)}} De oarspronklik [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerke moat boud wêze yn de [[13e iuw]]. De [[Beskermhillige|patroanhillige]] wie [[Godehardus fan Hildesheim|Sint-Godehardus]]. De tsjerke is boud fan reade en giele [[kleastermop]]pen. Der sitte sels noch fragmintarysk boudielen fan [[dowestien]] yn. De tsjerke is faak ûnder hannen nommen. Yn [[1858]] is de toer yn de foartsjerke boud. Oan de súdside binne der noch spoaren fan in eardere kapel. De preekstoel is út de [[17e iuw]]. Fierders is der noch in [[Barok (styl)|barokke]] hearebank. It oargel is yn 1831 makke troch de oargelbouwer [[L.A. Hillebrand]]. It oargel is faak ûnder hannen nommen. Yn 1944 hat [[H. Spanjaard]] it oargel restaurearre en útwreide. Dat it oargel der kommen is, is mei mooglik makke troch [[frelle]] A.J.A. baronesse Collet d'Escury, dy't doe grutgrûnbesitster yn Marrum en Westernijtsjerk wie. === It Heephûs === [[Ofbyld:Marrum It Heephûs.wiki.jpg|thumb|250px|left|''It Heephûs, de âlderein wenne sa ek yn in filla'']] Om 1915 hinne foldie it earmhûs yn [[Hallum]] net mear oan de easken. As alternatyf foel it each fan it gemeentebestjoer op it eardere notarishûs yn Marrum. Doe't soks bekend waard, stie Marrum op ien ein. De Hallumers mochten om harren it earmhûs wol hâlde; it paste net yn Marrum en wat soe der barre mei dat moaie hûs? De ûnderhannelings mei juffer Louise Heep, de dochter fan de eardere notaris, en it gemeentebestjoer gienen troch. Op [[21 desimber]] [[1917]] droech juffer Heep har hûs fergees oer oan de gemeente. Wol mei it betingst dat it hûs oan de bûtenkant net feroare wurde mocht. It hat de gemeente dochs noch it nedige koste foar de ferbouwing. Yn Marrum waard noch wat neiprottele, mar guon fûnen it oars ek wol moai dat de Marrumers no yn it eigen doarp bliuwe koenen. Yn 1952 waard it Heephûs ôfkard, mar it moast noch oant 1971 duorje foar't de lêste bewenners nei in nije âldereintehûs 'Foswert' yn [[Ferwert]] ferhúzje koenen. It gebou is letter Griene Krúsgebou wurden en is no wer yn partikuliere hannen. === De mûnen === [[Ofbyld:De Feniks (Marrum).jpg|thumb|260px|''De Grutte Mûne'']] * De [[De Feniks]] (1917). * De [[Grutte Mole (Marrum)|Grutte Mûne]]. * De [[Klaailânsmole|Klaailânsmûne]] (1845) === De betonnen huzen === Yn Marrum wie it betonfabryk fan Mellema. Mellema woe ek wol ris sjen litte dat hy mear koe as betonplaten meitsje. Sa binne der yn Marrum twa huzen fan beton boud. === It bûterfabryk === [[Ofbyld:Marrum, âlde molkfabryk.jpg|thumb|260px|''Molkfabryk'']] Yn 1881 waard der yn [[Westernijtsjerk]] in bûterfabryk oprjochte. It fabryk ferhuze letter nei Marrum. Yn Marrum wie men grutsk op harren fabryk. It wie ek de grutste wurkjouwer yn Marrum. Nei 1945 ûntkaam Marrum ek net oan de fúzjes. De namme Marrum waard feroare yn 'De Takomst'. In lange takomst hat it fabryk net mear hân. Yn desimber 1981 waard de lêste molke ôflevere. Earder hie de gersdrûgerij al de doarren slute moatten. === Stasjon === [[Ofbyld:"Pannekoektrein" Station Marrum-Westernijkerk.jpg|thumb|260px|''Stasjonsgebou mei pankoektrein Marrum-Westernijtsjerk'']] Tusken Marrum en Westernijtsjerke stiet it âlde stasjonsgebou fan it eartiidske spoar fan Ljouwert nei Dokkum (Dokkumer lokaaltje) fan de NFLS. It stasjonsgebou is tsjintwurdich yn gebrûk as pankoekbakkerij. By it stasjonsgebou steane âlde lokomotiven mei restaurearre rydtugen út de earste helte fan de 20e iuw dy't it restaurant foarmje. == Mienskip == It doarpshûs stiet oan de Ringwei, de feriening foar It Nut set him yn foar it doarp. It doarp hat noch in goed tal foarsjennings. Der is noch middenstân en hoareka oanwêzich en Marrum ken in goed sport- en ferieningslibben. === Skelnamme === Marrumers wurde tradisjoneel foar 'katten' útskolden, Westernijtsjerkers foar 'roeken'. Beide bisten komme ek yn de mienskiplike doarpsflagge en it wapen foar. <ref>[http://www.marrumonline.nl/images/pdf/wapenmarrum.pdf Beskriuwing wapen op Marrum Online]</ref> === Tsjerke === * Protestantske gemeente Marrum-Westernijtsjerk === Skoalle === * Kristlike basisskoalle 'Aasterage'. === Ferienings === * Drumband de Eendracht * Brassband De Eendracht * Toanielferiening Marrum * Pleatslik Nut - toaniel * [[Fuotbalferiening Marrum]] * Tennisvereniging De Gibben * Keatsferiening yn Marrum * MGGV- gymnastyk * Biljertferiening De Klos === Befolkingsûntwikkeling === {| class="wikitable" border="1" ! Jier !! 1744 || 1830 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2008 |- | '''Befolking''' || 497 || 987* || 1358 || 1311 || 1335 || 1414 || 1653 || 1450 || 1477 |- ! Jier !! 2015 || 2020 |- | '''Befolking''' || 1445 || 1400 |} (* folkstelling; Van der Aa:1050) === Berne === * [[Sieds Johannes Rienks]] (1770-1845), boer en ynstrumintmakker * [[Benne Holwerda]] (1909-1952), teolooch, dûmny en heechlearaar * [[Sjoerd Westra]] (1940-2012), musikus * [[Alie Jager]] (1949), keunstner * [[Bearn Bilker]] (1952), wethâlder, boargemaster === Watze Cuperus === Marrum wie it wenplak fan de yn [[Blije]] berne kristlike folksskriuwer [[Watze Cuperus]] (1891-1966). Cuperus wie meteropnimmer fan syn fak. Sa koe hy de minsken yn 't gea. Syn boeken spylje dan ek yn Marrum en omkriten. Cuperus hat ek in wichtich plak yn it doarpslibben ynnommen. == Ynfrasruktuer == === Provinsjale wei === Lâns Marrum rint de [[Provinsjale wei 357|N357]]. === Bustsjinst === Troch Marrum rint de folgjende busline: * '''Line 60:''' [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Ternaard]] en [[Stiens]] De busline troch Marrum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Marrum]]. == Sjoch ek == * [[Westernijtsjerk]] * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == * [http://web.archive.org/20090831060455/www.geocities.com/piervandijk/marruminoudeansichten.html Marrum yn âlde printbrievekaarten] {{Koördinaten|53_19_20_N_5_48_5_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 19' NB, 5° 48' EL}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Marrum}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Marrum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Ferwerderadiel]] j0w2vztrfgz88ez453nnp2q79y57j65 0 6411 1240059 1209438 2026-09-07T15:50:58Z Anoniem-NOF 39410 /* Provinsjale Wei */ 1240059 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 20220808 Hallum, Langebuorren.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Langebuorren'' | wapen = [[Ofbyld:Vlag Hallum.png|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Hallum wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hallum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 29,95 km², wêrfan: <br> - lân: 29,69 km² <br> - wetter: 0,25 km² </br> | befolkingstichtens = 90 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|20px]] [[Noardeast-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_18_25.3_N_5_47_07.2_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 18' N 5° 47' E}} | webside = [https://www.hallumonline.nl/ www.hallumonline.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 18 | lat_sec = 25.3 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 47 | lon_sec = 07.2 | lon_dir = E }} '''Hallum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Noardeast-Fryslân]] leit. Hallum leit noardlik fan [[Hijum]], noardeastlik fan [[Alde Leie]], eastlik fan [[Aldebiltsyl|Aldebitlsyl]], súdlik fan [[Marrum]] en westlik fan [[Wânswert]]. De buorskippen [[Fiifhuzen (Hallum)|Fiifhuzen]] en [[Hallumerhoeke]] hearre ek by Hallum. Earder hearde [[Alde Leie]] (diel) ek by Hallum, mar dat is sûnt [[1984]] in selsstannich [[doarp]]. Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Hallum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hallum}}<ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Namme == [[Ofbyld:Hallum doarpsoansjoch 1950.wiki.jpg|thumb|260px|''Hallum om 1950 hinne'']] In ferklearring fan de namme fan Hallum (yn de âlde stavering Hâllum) kin 'doarp op de hichte' wêze. De namme soe ôflaat wêze fan it [[Aldfrysk]]e wurd 'havilla' of 'hal', dat 'hichte' betsjut. In oare ferklearring soe 'hiem fan Halle' wêze kinne. 'Hal' kin ek ferwize nei 'hillich' of it hiem fan de goadinne 'Hal, Hel, Holda' of 'Hollier'. Wer oaren tinke dat it wurdt 'hal' (of 'health') hoeke of skûlplak betsjut. == Skiednis fan it doarp == Yn Hallum binne yn [[2007]] produksjeresten fan in [[koperslagger]] fûn út de tiid om [[400]] hinne. Der sieten twa ringen en in diel fan in knyft by. Boppedat sieten der ek in tal [[fibula]]’s en potdiggels by. It doarp is ûntstien op in terp op de [[kwelderwâl]] tsjin de Waadkust oan. Der wurdt tocht dat it begjin fan Hallum yn de [[Romeinske tiid]] leit. Yn [[11e iuw]] waard der in seedyk, no de Hege Hearrewei, oanlein. Hallum kaam sa yndyksk te lizzen. Stadichoan is doe it bebouwen begûn; der kamen tsjerkepaden mei huzen dêroan. Yn in âlde kronyk wurdt Hallum in 'hofstêd' neamd. Dat wol sizze in wichtige [[parochy]]. Letter waard der ek bûten de terp boud, foaral by de feart. Oant 2019 wie Hallum it grutste doarp fan de gemeente [[Ferwerderadiel]]. Yn dat jier gyng Hallum mei de rest fan de gemeente op yn de doe nije gemeente Noardeast-Fryslân. === De Hallumer Trekfeart === It doarp waard ûntsletten troch de [[Hallumer Mear]] nei [[Bartlehiem]]. '[[Mear]]' betsjut grinsskieding. Yn [[1648]] waard der in jaachpaad neist de feart oanlein, tsjintwurdich is dêr it nijbouplan 'Oer de Feart' oanlein. Boatsjeminsken hawwe dêr harren boat foar it hiem lizzen. De [[Hallumer Feart]] biedt ek perspektyf foar rekreaasje. === De States === [[Ofbyld:Stinzen om Hijum,Hallum en Marrum.jpg|thumb|left|''Yn de omkriten fan Hallum is dúdlik dat it kleasterbesit fan Mariëngaarde en Nazareth en de stinslokaasjes elkoar oanfolje'']] [[Ofbyld:Hallum sythiemastate 1723.wiki.jpg|thumb|260px|''Sytsjemastate yn al syn gloarje'']] [[Ofbyld:Hallum Sloterdijkhûs 1723 Stellingwerf.jpg|thumb|260px|''Sloterdijkhûs (1723)'']] Om Hallum hinne leinen eartiids ferskillende states: * De wichtichste wie [[Goslingastate (Hallum)|Goslingastate]] (of Aebingastate), dy't fuort súdlik fan de doarpskearn lei. Nei de Goslinga's is de state oergien nei de Roorda's. Dy waarden wer opfolge troch de Burmania's. Op it plak fan de eardere state waard yn 1905 in pleats boud. Fan de state binne it 18e-iuwske hek, in pear túnfazen en in sinnewizer bewarre bleaun.<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/GoslingaStateHallum.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 8 augustus 2022]</ref> * In oare state wie [[Sythiemastate|Sytsjemastate]], dy't eastlik fan it âlde doarp stie. Dy waard al yn [[1307]] neamd as wenplak fan Oene Sytsjema, [[grytman]] fan Ferwerderadiel. Letter binne dêr de Burmania's kommen. Sytsjemastate is yn 1798 ôfbrutsen. De stiennen waarden brûkt om de [[Waltastate (Boazum)|Waltastate]] yn [[Boazum]], dy't net rjochtlik ôfbrutsen wie, op 'e nij te bouwen. <ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/SythiemaStateHallum.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 8 augustus 2022]</ref> * Tsjin [[Hijum]] oan lei súdwestlik fan Hallum [[Ondersmastate]], dêr't ûnder oaren riedshear en diplomaat [[Allard Pieter fan Jongstal]] wenne. Yn de [[16e iuw]] is dêr in nije state boud. Yn 1800 wie dy al wer ôfbrutsen. De state is ek bekend as it 'Hûs fan Berou' of 'Jongestalstate'. * Westlik fan de state stie de Offingastate, dy't nei alle gedachten yn 1738 ôfbrutsen is. <ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/OffingaStateHallum.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 8 augustus 2022]</ref> Oare states wiene noardwestlik fan Hallum de [[Feitsmastate (Hallum)|Feitsmastate]] en de [[Jayemastate]]. Op Jayemastate hat Schelte Jajema wenne. Hy is yn [[1228]] yn in gefjocht sneuvele. De nammen fan de states bliuwe yn 't ûnthâld troch nei de states ferneamde strjitnammen. Op it plak fan de eardere states steane tsjintwurdich pleatsen. Fan de Feitsmastate is it terrein noch goed te werkennen troch de grêft. Oan de gevel fan de kop fan de pleats binne oansetkrullen ferwurke, dy't mooglik fan de eardere poarte fan de state stamme. Yn de gevel fan it hûs is it alliânsjewapen Feitsma-Douma en it jiertal 1602 oanbrocht.<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/FeitsmaStateHallum.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 8 augustus 2022]</ref> === De kleasters === {{Apart|Kleaster Mariëngaard}} Under Hallum foelen twa kleasters. De ferneamde abdij [[Mariëngaarde]] en it nonnekleaster [[Genezareth]], ek wol [[Genezareth|Nazareth]] neamd. === De Martinustsjerke === {{Apart|Sint-Martinustsjerke (Hallum)}} [[Ofbyld:Hallum herf..tsjerke 1732.wiki.jpg.jpg|thumb|left|260px|''De Martinustsjerke mei [[sealtek]] (1732)'']] [[Ofbyld:20220808 PKN-tsjerke Sint-Martinus, Hallum.jpg|thumb|260px|''Sint-Martinustsjerke'']] De tsjerke is wijd oan [[Martinus fan Toers|Sint-Marten]]. Neffens de libbensbeskriuwing fan [[Freark fan Hallum]] moat op it plak earder in tsjerke stien hawwe. Deryn wurdt ek beskreaun dat de pommeranten fan Hallum rûzje hienen. Dat moast útfochten wurde. In part flechte de tsjerke yn. De oaren wisten dêr wol rie op en stieken de tsjerke yn 'e brân. It âldste stik is de oanbou oan de noardkant. Letter hat dêr, nei't der wol tocht wurdt, it alter fan de fikarus, kapelaan, stien. Op dy oanbou stie in tuorke, yn 'e folksmûle 'De lytste toer' neamd. Dêr kin it oarspronklike angelusklokje yn hongen hawwe. Dy oanbou kin om 1100 hinne boud wêze as tsjerke. Der kaam ek in súdlike oanbou. De Hallumers sprekke oer de 'Koarte Gaarde'. Dat is in ferbastering fan ''Corps du Garde''. Yn [[Frânske tiid]] wie der in Frânske besetting yn Hallum. De Hallumer toer wie in part fan it seinstelsel dat [[Napoleon]] oer syn hiele ryk brûkte foar it trochjaan fan befellen. Yn [[1804]] stoarte by wurk de sealtektoer yn. Ek it noch mar 40 jier âlde [[Albertus Antoni Hinsz|Hinsz]]-oargel waard ferwoaste. De Hallumers gienen oan 'e slach en yn [[1806]] waard de spitse toer lykas dy der noch stiet foltôge. Yn [[1811]] hie [[Johan Adolf Hillebrand]] ek wer in nij oargel foar de tsjerke boud, de masterfeint fan de oargelbouwers [[Albertus fan Gruisen]] en Soannen. [[Willem Hardorff|Hardorff]] en oaren brochten der faak feroarings oan. De preekstoel is makke yn [[1773]]. Hy is ryk fersierd mei moai snijwurk fan [[Durk Embderveld|Embderveld]]. Ek sit der oan de oargelkas snijwurk. Yn de tsjerke hingje noch [[rouboerd|roubuord]]en dy't in oantinken jouwe oan de eardere Hallumer slachten. Yn [[1876]] makke Jacob Douma it getten izeren stek om it tsjerkhôf hinne. === De Hoekstien === {{Apart|De Hoekstien (Hallum)}} [[Ofbyld:20220808 PKN -tsjerke De Hoekstien, Hallum.jpg|thumb|left|250px|''De Hoekstien'']] Yn 1836 waard der troch [[Hendrik de Cock]] in [[Ofskieding fan 1834|ôfskieden tsjerke]] stifte. De gemeente groeide en der waard besletten om in eigen dûmny te beroppen. Dat waard [[Marten Annes Ypma]] fan [[Minnertsgea]]. Der waard ôfpraat dat salang't er noch by [[Tamme Foppes de Haan]] studearre, hy 200 gûne traktemint krije soe. As er klear wie, krige er 400 gûne. Yn 1845 wie dat safier. Doe blykte it dat de Hallumers fergetten wienen wat se fersein hienen. Ypma krige in berop fan in emigraasjeferieniging en gie yn 1846 nei [[Feriene Steaten|Amerika]]. De Hallumers betochten te let dat it sa net moatten hie. De ôfskieden gemeente is letter mei de [[Doleânsje|dolearjende]] gemeente gear gien. Yn [[1913]] waard de âlde tsjerke troch de tsjintwurdige tsjerke ferfongen neffens in ûntwerp fan de op [[De Gordyk|'e Gordyk]] berne arsjitekt [[Tjeerd Kuipers]]. Yn [[1946]] hat in part de [[Grifformearde Tsjerken frijmakke|Frijmakke Grifformearde Tsjerke]] stifte. Yn [[2006]] hat de fúzje fan de grifformearde tsjerke mei de [[Nederlânske Herfoarme Tsjerke|herfoarmen]] plak hân. Sûnt draacht de protestantske gemeente nei it eardere kleaster de namme 'Prostestantske Gemeente 'Mariëngaarde'. As motto is der keazen foar wat oan de eardere Hallummer pastoar Freark fan Hallum taskreaun wurdt: 'God loovje en jins brea diele mei wa't it minder hawwe'. De eardere grifformearde tsjerke krige de namme ''De Hoekstien''. === De Fermoanje === De [[Fermanje|fermoanje]] is der yn [[1875]] delset. Hallum hat al hiel lang in menniste-gemeente. Sûnt 1780 hiene de mennisten harren gebou oan de Langebuorren (nû. 53). Dat is tsjintwurdich in wenhûs. De mennisten hawwe harren fermoanje sûnt 1912 oan de Offingawei. De dûmny wurdt dield mei de mennisten fan [[Sint Anne]]. == Mienskip == [[Ofbyld:20220808 Hallum, Swimbad 'De Sawn Stjerren'.jpg|thumb|260px|''De Sawn Stjerren'']] It doarp hat in feriening fan Doarpsbelang en in kommisje foar it jierlikse doarpsfeest. It doarp hat twa skoallen: Op 'e Dobbe en It Fundamint. It iepenloftswimdbad hjit "De Sân Stjerren". It doarpsblêd hjit it Sân Stjerren Nijs. It histoarysk argyf komt te stean by it argyf op de side fan de LC. === Skelnamme === Hallumers wurde foar 'Koekefretters' útmakke. === Tsjerken === * [https://www.pgm-hallum.nl/ Protestantske gemeente Mariëngaarde] (PKN) * [https://www.dghallum.doopsgezind.nl/ Menistegemeente Hallum] === Skoallen === [[Ofbyld:20220808 Hallum, kristlike basisskoalle It Fundamint.jpg|thumb|260px|''It Fûnemint'']] [[Ofbyld:20220808 Hallum, iepenbiere basisskoalle Op 'e Dobbe.jpg|thumb|260px|''Op 'e Dobbe'']] * Kristlike basisskoalle '[https://itfundamint.nl/ It Fundamint]' * Iepenbiere basisskoalle '[https://www.opedobbe.nl/ Op 'e Dobbe]' === Ferienings === * De Koekefretters - [[shanty]]koar * Gospelgroep God Unlimited * Hallumer fanfare * Toanielferiening 'Foar ús wille' Hallum * KV Hallum - kuorbal * [[Wykels-Hallum]] - fuotbal * Keatsferiening Hallum * D'r Boppe op - biljerten * Turnlust - gymnastyk * Havot - folleybal * Tennisferiening Hallum * Diep Triest - darten === Berne yn Hallum === [[Ofbyld:20220808 Freark fan Hallum.jpg|thumb|260px|''[[Freark fan Hallum]]'']] * [[Freark fan Hallum]] (1113-1175), pastoar en abt fan Mariëngaarde * [[Cornelis Douwes van der Weg]] (1834-1893), boer, feearts, boargemaster en toanielskriuwer * [[Jan Rutgers|Johannes (Jan) Rutgers]] (1850-1924), dokter, neomalthusianist en dûmny * [[Barend Kamphuis]] (1950-), heechleraar en teolooch * [[Sierd van der Berg]] (1968-), fuotballer * [[Pieter van Tuinen]] (1976-), keatser * [[Jurjen Bosch]] (1985-), fuotballer * [[Marijke Groenewoud]] (1999-), reedrydster === Befolkingsûntwikkeling === Yn [[1744]] wie it ynwennertal 1.009, mar tsjintwurdich wenje der folle mear minsken. {| class="wikitable" border="1" ! Jier !! 1744 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2004 || 2008 |- | '''Befolking''' || 1009 || 2617 || 2492 || 2367 || 2293 || 2282 || 2775 || 2747 |- ! Jier !! 2015 || 2020 |- | '''Befolking''' || 2748 || 2663 |} == Yndustry == [[Ofbyld:20220808 Hallumer bakfabryk.jpg|thumb|left|250px|''Hallumer bakfabryk'']] Om [[1800]] hinne hie Hallum acht [[sûkerei]]fabriken. Hallumers wurde foar koekefretters útskolden en wurdt ek wol it bakkersdoarp neamd. Der stiet in banketfabryk en in fabryk dêr't toastjes makke wurde. Nei in lange tradysje fan it meitsjen fan bakken kundige Van der Meulen yn 2022 oan it bakfabryk yn Hallum en Broeksterwâld te sluten.<ref>[https://www.rtvnof.nl/beschuitfabriek-van-der-meulen-sluit-vestigingen-in-hallum-en-broeksterwald/555164/ RTV NO-Fryslân 2 febrewaris 2022]</ref> Op it terrein fan it ferdwûne koeke- en banketfabryk fan Hellema waard it multifunsjoneel soarchsintrum Hof van Hallum boud. Yn de eardere mingerij/foarmerij en de direksjewente fan it fabryk sil in bakkerijmuseum anneks teeskinkerij, "It Hellemahûs", komme. Fierders is der noch in metaalfabryk, dat begûn is as ûnderstypjend foar de [[Suvelfabryk|suvelfabryk]]. Oan de oare kant fan de strjitwei rjochting Hallumerhoeke is sûnt de jierren 1980 in lytsskalich bedriuwepark oanlein. == Mûne == {{Apart|Kleasterpoldermûne}} Oan de Hallumerfeart/Trekwei stiet súdeastslik fan it doarp de Genezareth-kleastermûne, in [[mûne|muonts]] dy't yn 1850 boud waard. Eigner is de stifting [[De Fryske Mole]]. Fanwegen de útwreiding fan it yndustryterrein west fan it doarp moast yn 1999 de Hoekstermûne ôfbrutsen wurde. De mûne ferhûze ûnder protest fan de Hallumers nei [[Burchwert]], dêr't de mûne wer opboud waard om de yn 1959 ôfbaarnde [[Aylvapoldermole|Aylvamûne]] te ferfangen.<ref>[https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&nummer=971 Mûnedatabase, oproppen 8 augustus 2022]</ref> De yn 1848 boude nôt- en pelmûne 'De Reiger' (ek 'Sytsma's mûne') oan de Hearreweisterfeart is al yn 1927 ôfbrutsen. == Evenminten == [[Ofbyld:20220808 Hallum,Tsjerkepaad.jpg|thumb|260px|''Tsjerkepaad'']] === Autocross === Alle jierren wurdt op de lêste sneon fan augustus de autocross fan Hallum hâlden, dêr't sa'n 150 [[Koereur|koereurs]] oan meidogge. Der wurdt yn fiif klassen riden: de Grand National Stockcar F1-klasse, de regioklasse H.A.C. 1600 (ferneamd nei de organisearjende partij de Hallumer Autocross Club), de frije klasse (foar de Durk Wagenaarbokaal), de keverklasse en de rodeoklasse. Oan de Grand National, foarhinne de massastart neamd, dogge sa'n 30 stockcars F1 mei, dy't stride om de Kafee H17-bokaal. === Bartlehiem Skeelertocht === Sûnt 1988 wurdt alle jierren mei start en finish yn Hallum de Bartlehiem Skeelertocht organisearre. De wedstriid oer 100 kilometer stiet bekend as iepen Nederlânsk kampioenskip en is acht kear wûn troch Erik Hulzebosch. De rider dy't it measte oanfalt yn 'e wedstriid kriget de Willem Poelstra Wikselbokaal, dy't ferneamd is nei de op 16 oktober 1999 ferstoarne marathonrider [[Willem Poelstra]] (24) út Hijum. Tagelyk mei de wedstriid wurdt ek in toertocht organisearre. === Grutste puzel fan de wrâld === Yn novimber 2011 wie de grutste (yn searje makke) puzel fan de wrâld klear. Dy puzel fan 6x2 meter waard makke troch Henk Braak. Hy hie 14 moanne wurk om it 17 kilo swiere gefaarte mei 32.256 puzelstikjes dien te meitsjen. De foarstelling is in plaat fan keunstner Keith Haring besteande út kleurrike puzels besteande út 32 rjochthoeke foarstellings. Om de grutte puzel tsjin de muorre te krijen moast in raam wike, sadat ien grutte muorre ûntstean koe. Foarôfgeand hie Braak al ris in puzel fan 24.000 stikjes makke, dy't in grut oerwâld foarstelde. [[Ofbyld:20220808 Hallumerhoeke, pleats Mariëngaarderwei (1810).jpg|thumb|260px|''Pleats Mariëngaarderwei (1810)'']] == Ynfrasruktuer == === Provinsjale Wei === Troch Hallum rint de [[Provinsjale wei 357|N357]]. === Bustsjinst === Troch Hallum rinne de folgjende buslinen: * '''Line 60:''' [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Ternaard]] en [[Stiens]] * '''Line 66:''' [[Holwert]] - Ljouwert De buslinen troch Hallum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * Alle [[strjitten yn Hallum]]. == Sjoch ek == * [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]] == Keppeling om utens == * [http://www.hallumonline.nl Webstee Hallum] * [http://www.weerstation-hallum.nl/ Waarstasjon Hallum] {{Koördinaten|53_18_23_N_5_47_8_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 18' NB, 5° 47' EL}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Hallum}} }} {{Noardeast-Fryslân}} [[Kategory:Hallum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Ferwerderadiel]] cc1oizhyurbof4x1kc3k86m81biugs7 0 6798 1240146 1225743 2026-09-08T11:14:22Z Anoniem-NOF 39410 /* Ynfrastruktuer */ 1240146 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Bûtenpost, Jeltingahûs.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Jeltingahûs'' | wapen = [[Ofbyld:Buitenpost vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Buitenpost wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Bûtenpost}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 18,50 km², wêrfan: <br> - lân: 18,38 km² <br> - wetter: 0,12 km² | befolkingstichtens = 315 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|20px]] [[Achtkarspelen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_15_07.4_N_6_08_41.5_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15'N 6° 08'E}} | webside = [https://bijbuitenpost.nl/ Side Bûtenpost] | ôfbylding2 = Map NL Achtkarspelen Bûtenpost.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje Bûtenpost (grien) yn 'e gemeente Achtkarspelen'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 15 | lat_sec = 07.4 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 08 | lon_sec = 41.5 | lon_dir = E }} '''Bûtenpost''' is in [[doarp]] yn it [[easten]] fan [[Fryslân]]. It is it [[haadplak]] fan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Achtkarspelen]]. Bûtenpost leit yn it [[noardeasten|noardeastlike]] part fan dy gemeente. Bûtenpost stiet bekend om it [[Konkoers Hippyk Bûtenpost]], dat der elts jier op 'e earste [[woansdei]] fan [[augustus]] holden wurdt. Bûtenpost hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Bûtenpost}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == Bûtenpost leit yn it noarden fan Achtkarspelen tusken [[Grins (stêd)|Grins]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en dy lizzing is fanâlds fan belang west foar dit grinsdoarp. Bûtenpost is earder ûntstien út de oangrinzjende buorskip [[Lytsepost]]. De namme Bûtenpost ferwiist nei bûtenste wacht ^{<small>[boarne nedich]</small>} of fuotbrêge dy't eartiids [[Post (brêge)|post]] neamd waard. [[Ofbyld:Mariakerk, Buitenpost.jpg|thumb|left|''Marijetsjerke'']] Stadichoan fêstigen har der leden fan foarname Fryske famyljes; [[roubuorden]] yn de [[Marijetsjerke (Bûtenpost)|Marijetsjerke]] binne dêr stille tsjûgen fan. Eartiids wie hjir [[Boelensstate]]. Yn de [[19e iuw]] begûn Bûtenpost foardiel te lûken út de lizzing tusken twa haadstêden. It doarp waard pleisterplak foar de [[postwein]]en. De hynders ferdwûnen nei't yn [[1866]] it spoar tusken Grins en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] iepene waard en kamen der auto's. Yn [[2013]] kaam der in omwei east fan it doarp fan de rotonde yn it suden nei de buorskip [[De Lêste Stoer]]. Dy omwei krige de namme 'Bûtenom' en krúst it spoar ûngelyk middels in brêge. It moat de oplossing wêze foar it drokke ferkear yn it sintrum fan Bûtenpost. De nije dyk hat in ôfslach nei yndustryterrein De Swadde. Tusken it doarp en de omwei waard de nij wenwyk Bûtenpost-Súd boud. == Flagge en Wapen == Bûtenpost hat yn it ferline in skoft by it Westerkertier yn [[Grinslân]] heart. No't it al iuwenlang yn [[Eastergoa]] yndield en haadplak fan [[Achtkarspelen]] is, waard foar it wapen ek oansletten by Eastergoa: ''yn read twa sulveren dwersbalken'' mei as oanfolling wapenfigueren dy't mei Bûtenpost te krijen hawwe. Doarpswapens wurde faak ôflêzen fan de wynwizer of -roas oan it krús op it [[Koer (tsjerke)|koer]] fan it tsjerkedak. Yn Bûtenpost stiet dêr in swart metalen krús mei in krânse fan acht leeljes (in [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]]-embleem). De acht gouden leeljes binne oer de reade dielen fan it skyld siedde yn de getalsferhâlding 3:3:2. De twa sulveren dwersbalken binne elk mei in figuer yn Eastergoa-kleuren belein mei op 'e midden fan de boppeste balke in seispuntige stjer. Yn de Fryske heraldyk is dit in saneamde "liedstjer", dy 't ferwiist nei de bestjoerlike lieding fan it gemeentehûs dat yn Bûtenpost stiet. Bûten Bûtenpost stiene eartiids in oantal aadlike states, lykas [[Jeltingastate]] en [[Herbrandastate]]. Fan alle famyljewapens fan de eigeners fan dy states, stiene yn trijefjirde diel ien of mear roazen. As ferwizing dêrnei stiet in reade roas yn de midden fan de ûnderste balke. De liedstjer èn de leelje komme werom yn de doarpsflagge fan Bûtenpost. Alhoewol't de flagge net offisjeel is, hat Pleatslik Belang de flagge yn 2007 op'e nij yntrodusearre as symboal fan it doarpseigene.<ref>[https://html.binnenbuitenpost.nl/buitenpost/vlagwapen.html Binnenbuitenpost.nl, oproppen 2 maaie 2022]</ref> == Mienskip == Yn Bûtenpost stiet ek it gemeentehûs fan Achtkarspelen. It peil fan foarsjenningen en de lizzing soargje dat Bûtenpost in groeiende wenfunksje hat. Der is ek in oerdekt swimbad ('De Kûpe') en in sporthal ('De Houtmoune'). De doarpskrante is in inisjatyf fan Pleatslik Belang en hjit "De Binnenste Bûten". Bûtenpost hat fanâlds wat hân mei hynders. Alle jierren is der yn july-augustus in feestwike mei aktiviteiten as in merke en in konkoers Hippyk. [[Ofbyld:Haersma State Buitenpost.JPG|thumb|260px|''Haersma State'']] [[Ofbyld:Monument-7037-1.jpg|thumb|Monument-7037-1|260px|''Alde gritenijhûs'']] [[Ofbyld:Buitenpost, uitzendbureau in monumentaal pand foto5 2013-08-25 14.20.JPG|thumb|260px|''It Alde Kantoar'']] === Tsjerken === * [[Mariatsjerke (Bûtenpost)|Mariatsjerke]] (PKN-gemeente, foarhinne herfoarme gemeente) * [[Krústsjerke (Bûtenpost)|Krústsjerke]] (PKN-gemeente, foarhinne grifformeard-synodale gemeente) * [[Fonteintsjerke (Bûtenpost)|Fonteintsjerke]] (grifformeard-frijmakke gemeente) * [[Doopsgesinde Tsjerke (Bûtenpost)|Fermanje]] (doopsgesinde gemeente) * [[Het Lichtbaken (Bûtenpost)|Het Lichtbaken]] (Kristengemeente; profyl: evangelysk) === Skoallen === Fuortset ûnderwiis: :Iepenbiere Skoalle Mienskip Nordwin Kolleezje (fmbû en mbû-grien) :Kristlike Skoalle Mienskip Lauwers Kolleezje (gymnasium, fwû, hafû en fmbû) Basisskoallen: :Kristlike basisskoalle 'De Lichtbron' :Grifformearde (frijmakke) basisskoalle 'De Fontein' :Iepenbiere basisskoalle 'De Mienskip' === Ferienings === {| |valign=top| * Kritetoaniel Bûtenpost * V.C.Bûtenpost * Keatsklup Bûtenpost * [[Kuorbalferiening Flamingo's]] * Ljepferiening Bûtenpost * G.V MAAS * Angelsportferiening Bûtenpost |valign=top| * iisclub Bûtenpost * Swim- en wetterpoloferiening Bûtenpost 'P.W.C' * Tennisfereniging Buitenpost * Hynders- en Pony klup 'De Postruters' * Fytstoerklup Bûtenpost * Badmintonklup Bûtenpost * [[Fuotbalferiening Bûtenpost]] * [[VV Bûtenpost]] - Bûtenpost is faak yn it nijs kaam troch it beropsfuotbal. Profclubs lykas [[SC It Hearrenfean]], [[AFC Ajax|Ajax]], [[Cambuur Ljouwert]], [[Valencia CF|Valencia]], [[FC Grins]] en in soad oare clubs kamen hjir. |} === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1955 || 1960 || 1965 || 1970 || 1973 || 1990 || 1992 || 1994 || 1996 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 2.689 || 2.814 || 3.123 || 3.600 || 4.049 || 5.498 || 5.552 || 5.602 || 5.625 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1998 || 2000 || 2002 || 2004 || 2006 || 2009 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 5.632 || 5.639 || 5.650 || 5.719 || 5.762 || 5.785 || 5.803 || 5.703 |} === Berne === * [[Tarquinius fan Boelens]] (1632-1670), grytman * [[Martinus fan Scheltinga]] (1656-1726), grytman * [[Dirk Jan Jacob Hellema]] (1872-1947), boargemaster * [[Meine Fernhout]] (1884-1977), politikus * [[Jacob Rusticus]] (1913-1972), keunstskilder * [[Jo Bosma]] (1943-2015), politikus * [[Gosse Dam]] (1950), byldhouwer * [[Bienze IJlstra]] (1954), dirigint * [[Jan Jacob van Dijk]] (1964), politikus * [[Stephan van Hoving]] (1983), fuotballer === Iepenbier ferfier === ==== Bustsjinst ==== De buslinen troch Bûtenpost wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. De folgjende buslinen ride troch Bûtenpost: * '''Line 12 Bûtenpost - Drachten fia Surhústerfean:''' ''Bûtenpost Stasjon'' - ''De Roskam'' - ''De Achtkant'' - ''Mûne-erf'' - ''Swimbad'' - ''Alde Dyk'' - ''Blauforlaet'' - [[Stynsgea]] - [[Surhuzum]] - [[Surhústerfean]] - [[De Rottefalle]] - [[Drachten]] == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Buitenpost windmill.JPG|thumb|220px|''Mûnts fan Bûtenpost'']] * [[Mariatsjerke (Bûtenpost)|Mariatsjerke]] * [[De Mûnts]], in oarspronklik út 1871 datearjende [[Muonts (mole)|muonts]]. * [[Iistidemuseum]], mei alderlei archeologyske fynsten út de iistiid yn Bûtenpost. * Der steane ferskate keunstwurken yn it doarp. Yn juny 2009 is der in nij keunstwurk setten op de hoeke fan it Nijenstijn Plein, in keunstwurk fan [[Hans Jouta]] út Ferwert. It wurk is fjouwer meter heech en hat de foarm fan in hynstesturt. * [[Jeltingahûs]] Fierders hat Bûtenpost de grutste [[botanyske tún|botanyske krûdetún]] fan Nederlân. Dit is [[Botanyske Tún De Kruidhof]]. Op de lokaasje fan 3,5 [[bunder]] binne bysûndere plantekolleksjes te besjen, lykas in [[flinter]]tún en in ôfdieling mei túnkrûden en genêskrêftige planten. Op 'e earste [[woansdei]] fan [[augustus]] wurdt yn Bûtenpost alle jierren it [[Konkoers Hippyk Bûtenpost]] holden. Dat is ien fan 'e grutste [[hynsteport]]eveneminten yn [[Fryslân]]. Fierders waard op [[14 july]] [[2018]] foar it earst de [[Feteranedei fan Achtkarspelen]] holden. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Lâns Bûtenpost rinne de [[Grinzer Strjitwei|N355]] en [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Iepenbier ferfier === ==== Bustsjinst ==== Troch Bûtenpost rinne de folgjende buslinen: * '''Line 12:''' Bûtenpost - [[Drachten]] fia [[Surhústerfean]] * '''Line 61:''' [[Damwâld]] - Bûtenpost * '''Line 62:''' Bûtenpost - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Kollum]] en [[Feanwâlden]] * '''Line 63:''' [[Dokkum]] - Bûtenpost fia Kollum * '''Line 101:''' [[Gruttegast (plak)|Gruttegast]] - [[Koatstertille]] fia Bûtenpost ==== Treinferbining ==== Bûtenpost leit oan it spoar Grins-Ljouwert. Yn beide rjochtingen kin men trije kear yn 't oere op de trein stappe. Twa dêrfan binne stoptreinen en ien is in sneltrein. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Bûtenpost]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{koördinaten|53_15_N_6_09_E_type:waterbody_zoom:13_region:NL|53° 15' NB, 6° 09' EL}} == Keppeling om utens == * [http://www.achtkarspelen.nl/pages/home.aspx Webstee Achtkarspelen] * [http://www.binnenbuitenpost.nl/ Webstee Binnenste Bûten] * [https://www.dekruidhof.nl/ Webstee De Kruidhof] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Buitenpost|Bûtenpost}} }} {{Achtkarspelen}} {{DEFAULTSORT:Butenpost}} [[Kategory:Bûtenpost| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Achtkarspelen]] rjqaf8ta5u2yjkb5nt3tclz2xsmr676 0 6933 1240145 1181618 2026-09-08T11:07:44Z Anoniem-NOF 39410 /* Iepenbier ferfier */ 1240145 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Boelensloane 2006 06 11 ballon 088.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Boelenslaan vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Boelenslaan.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Boelensloane}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 7,03 km², wêrfan: <br> - lân: 7,03 km² <br> - wetter: 0,00 km² | befolkingstichtens = 173 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|20px]] [[Achtkarspelen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_09_46.1_N_6_08_30.6_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 09'N 6° 08'E}} | webside = [https://www.facebook.com/groups/705669429450260/ FB-side Boelensloane] | ôfbylding2 = Map NL Achtkarspelen Boelensleane.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje Boelensleane (grien) yn 'e gemeente Achtkarspelen'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 09 | lat_sec = 46.1 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 08 | lon_sec = 30.6 | lon_dir = E }} '''Boelensloane''' is in doarp yn de gemeente [[Achtkarspelen]], súdwest fan [[Surhústerfean]]. Boelensloane hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Boelensloane}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Namme == De namme Boelensloane waard yn 1899 foar it earst neamd en ferwiist nei de famylje Boelens, dy't in state hie yn Bûtenpost (Grut Skepper) en yn de krite in soad grûn besiet. De famylje levere ek ferskillende grytmannen yn Achtkarspelen.<ref>Friese Plaatsnamen, K.F. Gildemacher, side 44</ref> De haadwei fan it doarp wie ynearsten in sânpaad. == Skiednis == Boelensloane wie eartiids in heidegebiet yn it doarpsgebiet fan Surhústerfean en ûntstie as doarp pas yn de 19e iuw. It gebiet waard ynearsten Surhústerfeanske heide of Feansterheide neamd. De earmoede wie grut en de earmsten wennen yn [[Spitkeet|plaggehutten]] en hoalen. [[Ofbyld:2023 Boelensloane, eardere herfoarme tsjerke (no aula).jpg|thumb|left|''De yn 1852 boude herfoarme tsjerke'']] Yn 1852 waard der in herfoarme tsjerke boud en stadichoan ûntstie der út de fersprate lytsere delsettings in lintbebouwing. Pas oan it begjin fan de 20e iuw waarden der yn it ramt fan de Wenningwet stiennen hûzen boud. It [[sosjalisme]] krige yn dy tiid in soad oanhing yn Boelensloane. Foar de tsjerke oer lieten de sosjalisten yn 1933 in Folksgebou delsette, dêr't de arbeiders harren ferheffe koene.<ref>[https://achtkarspelen.pvda.nl/nieuws/volksgebouw-boelenslaan/ PvdA Achtkarspelen]</ref> It gebou bleau oant 1976 iepen. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] kamen fiif ynwenners fan Boelensloane om troch besjittings, by it besykjen om te flechtsjen of yn 'e konsintraasjekampen. Ta harren neitins en de twa slachtoffers fan [[Houtigehage]] is in plaquette oan de eardere herfoarme tsjerke oanbrocht.<ref>[https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/767/boelenslaan-monument-aan-de-boelenswei 4en5mei.nl]</ref> Om [[1960]] hinne is besocht om de namme Boelensloane om te setten yn Boelensfean, mar dat is der net fan kommen. Troch de nijbou hat it doarp dat earder bestie út streekjes huzen en fersprate bebouwing wat mear in buorren krigen. == Mienskip == [[Ofbyld:2023 Boelensloane, doarpshûs De Smoutte.jpg|thumb|260px|''De Smoutte'']] Boelensloane hat sûnt 2012 in doarpshûs, dat De Smoutte hjit. Pleatslik Belang ynformearret de bewenners mei de [[doarpskrante]] Nijs fan 'e Loane. De ynwenners op 'e Loane wurde tradisjoneel foar heidemannen útmakke.<ref>AFUK list út de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy fan P.H. Breuker.</ref> === Tsjerken === {{Apart|Wite Tsjerkje (Boelensloane)}} {{Apart|Herfoarme tsjerke (Boelensloane)}} De herfoarme tsjerke út 1852 waard yn 1980 sletten en docht hjoed-de-dei tsjinst as aula fan 'e begraffenisferiening. It Wite Tsjerkje wurdt brûkt troch de Fuortsette Grifformearde Tsjerke. === Skoalle === [[Ofbyld:2023 Boelensloane, gearwurkingsskoalle De Wâldiik.jpg|thumb|260px|''Gearwurkingsskoalle De Wâldiik'']] Der is ien skoalle: de gearwurkingsskoalle [https://www.dewaldiik.nl/ De Wâldiik]. Dy skoalle is ûntstien troch in fúzje yn 2013 fan de eardere kristlike skoalle De Stile en de eardere iepenbiere skoalle de Jan van Zuilenskoalle. === Ferienings === * [https://www.facebook.com/vogelwachtdrachtstercompagnie.eo/ Fûgelwacht De Kompenije-Boelensloane-De Houtigehage-De Rottefalle] * [https://www.facebook.com/KCBoelenslaan/ Kuorbalferiening Boelensloane] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1970 || 1973 || 1999 || 2008 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1621 || 1481 || 1412 || 1263 || 1223 || 1186 || 1143 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1138 || 1199 |} == Doarpswapen en flagge == Boelensloane ûntstie yn de tiid fan de [[turf (brânstof)|turfwinning]]. It wapen is keperfoarmich trochsnien fan read en goud, mei oer alles hinne kruse twa stikken turfstekkersark: in stekker en in oplizzer mei de stâle nei ûnderen ta; in griene skyldfoet beladen mei in sulveren roas. It read ferwiist nei de heide en de striidberens fan de befolking, wylst it goud de sângrûn foarstelt. De griene skyldfoet is in ferwizing nei [[De Wâlden]]. De roas dêryn is ûntliend oan it famyljewapen Boelens. [[Ofbyld:2023 Boalensloane, Wite Tsjerkje (Fuortsette griff. tsjerke) - 1.jpg|thumb|260px|''Wite Tsjerkje'']] == Ynfrastruktuer == === Strjitten === Alle [[strjitten yn Boelensloane]]. === Iepenbier ferfier === Troch Boelensloane rint de folgjende busline: * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] fia [[Surhústerfean]] De busline troch Boelensloane wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. == Publikaasje (s) == * {{Aut|Siebe Bos, Jan Post, Ines Pultrum}} "Later is vroeger niet mooier" (1991) * {{Aut|Martinus Jongsma en Jaap Jongejan}} "Twa doarpen op 'e heide (2020)" [[Ofbyld:2023 Boelensloane, pleats Boelenswei 6.jpg|thumb|260px|''Pleats Boelenswei 6'']] == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. == Keppeling om utens == * [https://www.youtube.com/watch?v=eyLprOxCbzM Film oer Boelensloan (1969)] {{Koördinaten|53_09_43_N_6_08_41_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 10' NB, 6° 09' EL}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{commonscat|Boelenslaan|Boelensloane}} }} {{Achtkarspelen}} [[Kategory:Boelensloane| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Achtkarspelen]] ix6tg851sniw9l4wg3mmni3gig25hch 0 6935 1240149 1222527 2026-09-08T11:22:18Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240149 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = De Harkema, grifformearde tsjerke mei de eardere pastory, letter kosterswente.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Warmoltstsjerke'' | wapen = [[Ofbyld:Harkema vlag.svg|border|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Harkema wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Harkema}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 6,50 km², wêrfan: <br> - lân: 6,46 km² <br> - wetter: 0,02 km² | befolkingstichtens = 670 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|20px]] [[Achtkarspelen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_11_8_N_6_8_12_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 11'N 6° 8'E}} | webside = [https://www.facebook.com/oudnieuwsdoarpdeHarkema/?locale=nl_NL FB-side De Harkema] | ôfbylding2 = Map NL Achtkarspelen De Harkema.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje De Harkema (grien) yn 'e gemeente Achtkarspelen'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 11 | lat_sec = 8 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 8 | lon_sec = 12 | lon_dir = E }} '''De Harkema''' is in doarp yn de gemeente [[Achtkarspelen]], west fan [[Surhústerfean]]. De ynwenners hjitte offisjeel Harkemasters, mar yn de folksmûle wurde hja meast Harrekiten neamd. De Harkema hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Harkema}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == [[Bouwe Harkema|Bouwe]] of Buvo Harckema hie in broer Gercke (nammejouwer fan [[Gerkeskleaster]] en bouwer fan it kleaster '[[Kleaster Jeruzalim (Gerkeskleaster)|Jeruzalim]]', dat in grutte rol spile by de [[feanterij|ferfeantingen]]). Lykas syn broer stifte Bouwe yn [[1242]] by [[Droegeham]] ek in kleaster. Ek dat kleaster spile in rol yn 'e feanterij en dêrmei yn it lettere ûntstean fan De Harkema. En Bouwe Harkema soe letter ek de nammejouwer fan it doarp wurde. [[Ofbyld:Sjoerd ût de wâl. Themapark De Spitkeet Harkema.JPG|thumb|left|''Holwente'']] Yn 'e [[17e iuw|17e]] en [[18e iuw]] lei healwei Droegeham en [[Stynsgea]] oan beide kanten fan de wei it lange [[lintdoarp|streekdoarp]] Harkema-Opeynde. Dy aardich grutte boeremienskip ferdwûn troch ferskillende omstannichheden, mar op de súdliker lizzende heidefjilden ûntstie yn 'e 19e iuw nije bewenning yn 'e foarm fan tige earmoedige wenten en in soad [[Spitkeet|spitketen]]. Groepkes spitketen dy't by elkoar stiene waarden Smoarhoeke, de Fûgelkamp, Barchhiem, de Bulten, de Dunen en de Bosk neamd. De heidebewenners hiene net folle kontakt mei de lju út de omlizzende doarpen en hja waarden ek in soad skoudere. De tsjerklike grinzen fan de omlizzende doarpen [[Droegeham]], [[Stynsgea]], [[Surhústerfean]] en [[Surhuzum]] wiene op de heide net dúdlik, sadat der ek hast gjin pastoraal wurk dien waard. Mei de komst fan de evangelist [[Lambertus Nankes Warmolts]] feroare dat en hy stifte in ynearsten houten evangelisaasjegebouke en yn 1908 in skoalle foar de bern. Yn 'e selde tiid kaam ek it [[sosjalisme]] op en mannen as [[Jelle Dam]] en [[Durk Mozes]] setten harren ek tige foar de heidsjers yn. [[Ofbyld:Betonwei 30- Harkema.JPG|thumb|left|''Stiennen arbeiderswente'']] De Wenningwet soarge der foar dat de spitketen ferfongen waarden troch stiennen hûzen. Yn [[1920]] waarden de eardere heidegebieten fan Droegeham, [[Surhústerfean]] en [[Surhuzum]] gearfoege en ûnstie De Harkema-Opeinde as in selsstannich doarp. Sûnt de jierren 1950 groeide de ynearsten losse bebouwing fan De Harkema ta in oanslutende ienheid. Tusken 1953 en 1964 waarden fral troch partikuleren wol 300 wentes boud, De Harkema waard ek wol in boufakkersdoarp neamd. Oan de Betonwei ûnstiene mear resint ek ferskillende bedriuwen. Yn 2013 krige De Harkema yn it sintrum in nij winkelgebiet. == Namme == De namme waard foar it earst yn 1530 neamd as Opeyndt. Oare nammen wiene Harckma Op Eynd (1718) en Harkema Opeynde (1786). Yn de folksmûle waard it doarp ek wol Opein neamd; oare nammen wiene De Harkema-Opeinde, de Hamsterpein, de Hamsterheide of De Harkema. Om gjin betizing mei de [[Grinzer Pein]] (''Opende'') en [[De Pein]] (''Opeinde'') te krijen krige it doarp yn [[1972]] de namme Harkema, de namme waard letter feroare yn De Harkema. == Wapen fan De Harkema == De liuw is ôfkomstich fan it wapen fan de famyljenamme Harckema. Op in tsjerkebank yn [[Stynsgea]] is dy ek noch te sjen. Bouwe Harckema, de stifter fan it Bouwekleaster, hie dat wapen doe noch net. De reade kleur tsjut de bloeiende heide oan, it turfblok it turfstekken en de ikel symbolisearret de iken yn de Fryske Wâlden. == Mienskip == [[Ofbyld:Monument 1940-1945 met de namen van 8 slachtoffers..JPG|thumb|260px|''Oarlochsmonumint'']] De redaksje fan it Doarpsblêd hat yn eigen behear in fotoboek útjûn. Sûnt 2003 bestiet de Kommisje Doarpsfeest. De "Panne" is in priis dy't alle jierren útrikt wurdt oan immen dy't him fertsjinstlik makke hat foar it doarp. Kluphûs Harkema is der foar sosjaal-kultureel wurk. === Tsjerken === [[Ofbyld:De Harkema, PKN-tsjerke.jpg|thumb|260px|''PKN-tsjerke'']] * [[Frije Evangelyske tsjerke (De Harkema)|Frije Evangelyske tsjerke]] (Warmoltstsjerke) * [[Protestanske tsjerke fan De Harkema|PKN-tsjerke]] === Skoalle === * Kristlike basisskoalle [https://wynroas.noventa.nl/ De Wynroas] * Iepenbiere basisskoalle [https://www.holdersnest.nl/ It Holdersnêst] === Ferienings === {| |valign=top| * [https://harrekieten.nl/ Boerekapel De Harrekiten] * [[It Heideblomke|Kristlike Brassband It Heideblomke]] ([https://www.heideblomke.com/ webstee]) * [https://hvcharkema.nl/ Follybalferiening HVC] * [[VV Harkemase Boys|Fuotbalferienings VV Harkemase Boys]] ([https://www.harkemaseboys.nl/ webstee]) * [[Fuotbalferiening Harkema-De Pein|VV Harkema-Opeinde]] ([https://www.harkemaopeinde.nl/ webstee]) * [https://www.herculesharkema.nl/ Gymnastykferiening Hercules] |valign=top| * [https://www.facebook.com/people/Psv-De-Heideruiters/100057238466948/ De Heideruters] * [https://www.facebook.com/ijsbaanharkema/?locale=nl_NL Iisklup De Harkema] * [https://kommarop.wordpress.com/ Jongereintoaniel Kom Mar Op!] * [https://www.kv-harkema.nl/ Kuorbalferiening De Harkema] * [https://www.tcdeharkema.nl/ Tennisferiening De Harkema] * [http://www.harkjemar.nl/harkjemar/ Toanielferiening Harkjemar] |} === Bekende Harkiten === De hurdfytsers [[Wiebren Veenstra]] en [[Pieter Weening]] komme út De Harkema. Pieter Weening wûn op [[9 july]] [[2005]] as earste Fries in etappe yn de [[Tour de France]]. * [[Lambertus Nankes Warmolts]] (1845-1928), dûmny * [[Jelle Dam]] (1857-1935), sosjalistysk foaroanman * [[Durk Mozes]] (1894-1985), sosjalistysk foaroanman * [[Pier Alma]] (1939-2000), fuotbaltalint * [[Wiebren Veenstra]] (1966), hurdfytser * [[Ronnie Pander]] (1977), âld-proffuotballer * [[Pieter Weening]] (1981), hurdfytser dy't op [[9 july]] [[2005]] as earste Fries in etappe yn de [[Omgong fan Frankryk]] wûn hat. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1848 || 1913 || 1955 || 1960 || 1965 || 1970 || 1990 || 1994 || 1998 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 483 || 1204 || 2841 || 2839 || 3224 || 3486 || 4215 || 4296 || 4291 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2002 || 2006 || 2008 || 2012 || 2014 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 4275 || 4292 || 4228 || 4203 || 4268 || 4263 || 4308 |} == Temapark De Spitkeet == [[Ofbyld:Themapark de Spitkeet 2.JPG|thumb|260px|''Spitkeet (Temapark)'']] Simmerdeis is yn it [[Iepenloftmuseum De Spitkeet]] te sjen yn hokker omstannicheden de bewenners tusken 1850-1920 libben en wennen. Der is in earmetsjerkhôf, in [[spitkeet]], in klokkestoel, in wâldhúske, in fruithôf, in skieppehok en in wenningwetwente. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Troch De Harkema rint de [[Provinsjale wei 369|N369]]. === Bustsjinst === Troch De Harkema rint de folgjende busline: * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] fia [[Surhústerfean]] De busline troch De Harkema wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn De Harkema]]. == Publikaasjes == * {{Aut|Simon Hoeksma}} -"De erfenis van Bouwe Harkema" * {{Aut|Simon Hoeksma}} -"Boerderijen met hun bewoners en andere bijzonderheden in Drogeham en het oude Harkema-Opeinde." * {{Aut|Simon Hoeksma}} -"Spitketen op de Friesch-Groningsche Heide; over het wonen, leven en werken op de heide van 1850 tot 1950." * {{Aut|[[Anita Terpstra]]}} -"Al mijn moeders" * {{Aut|Daan Sindelka}} - "Groeten uit Harkema" {{Boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Hendrik Land}} - ''Van Harckma Op’t Eynde tot Harkema- Opeinde'' * [http://www.mooiharkema.nl/ oer De Harkema] * [https://www.achtkarspelen.nl/ oer Achtkarspelen] <References/> ---- {{Commonscat|Harkam|De Harkema}} }} {{Achtkarspelen}} {{DEFAULTSORT:Harkema, De}} [[Kategory:De Harkema| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Achtkarspelen]] k5lno3lw7slgw7uud08h4v9xfiwv3ra 0 6936 1240151 1223192 2026-09-08T11:41:18Z Anoniem-NOF 39410 /* Ynfrastruktuer */ 1240151 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = De Brug over het P.M.Kanaal.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Kootstertille vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Koatstertille wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Koatstertille}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 7,87 km², wêrfan: <br> - lân: 7,40 km² <br> - wetter: 0,47 km² | befolkingstichtens = 330 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|20px]] [[Achtkarspelen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_12_42.2_N_6_05_39.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 12'N 6° 5'E}} | webside = [https://www.facebook.com/groups/846586175459477/?locale=nl_NL FB-side Koatstertille] | ôfbylding2 = Map NL Achtkarspelen Koatstertille.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje Koatstertille (grien) yn 'e gemeente Achtkarspelen'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 12 | lat_sec = 42.2 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 05 | lon_sec = 39.3 | lon_dir = E }} '''Koatstertille''', yn de folksmûle ek wol koartwei "De Tille" neamd, is in doarp yn de gemeente [[Achtkarspelen]]. It doarp leit east fan de [[Burgumer Mar (mar)|Burgumer Mar]] oan it [[Knillesdjip]]. Under it doarp falle ek de buorskippen De Koaten (foarhinne Koaten), Mûntsetille en Opperkoaten. Koatsterille hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Koatstertille}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. ==Skiednis== [[Ofbyld:De Koaten, tsjerke (1722).jpg|thumb|left|''De âlde tsjerke fan Koaten (1722)'']] Fan oarsprong wie [[Koaten]] in boeredoarp (Koaten is ôflaat fan ''Cottum'' dat wer komt fan koaterboeren, oftewol "de koaters"). Mei't yn 1571 de Spaanske ofsier en steedhâlder [[Caspar de Robles]] de opdracht joech om it [[Knillesdjip]] te graven, setten minsken harren nei de omkriten fan de brêge oer it kanaal nei wenjen en ferskode dus in diel fan it doarp. Dy delsetting krige de namme De [[Tille]] (de Fryske beneaming foar hege brêge). Fynsten fan stikken [[dowestien]] oan de súdkant fan 'e Alde Dyk ferwize dêr nei it bestean fan in tsjerke út likernôch de 11e-12e iuw, dy't nei alle gedachten oan [[Benediktus fan Nursia|Sint-Benediktus]] wijd wie. Der wurdt oannommen dat dy tsjerke al foar de [[reformaasje]] ôfbrutsen waard. De tsjerke ferhûze neffens de tradysje letterlik stien foar stien nei it plak dêr't it hjoeddeiske hôf leit (Tillebuorren 45). Fan dy tsjerke bestiet in ôfbyld fan [[Jacobus Stellingwerf]] út 1722. Fierders binne fan dy tsjerke allinne in pear [[kleastermop]]pen bewarre bleaun. In tredde tsjerke waard boud yn Koaten, dy't foar de arbeiders fan De Tille te fier fuort lei en doe't dy ek wat yn de tsjerkeried te sizzen krigen, lieten hja de tsjerke ôfbrekke en yn 1882 op it hjoeddeiske plak werbouwe.<ref>[https://www.pgkootstertille.nl/default.aspx?lIntNavId=7799 Side PKN-gemeente Koatstertille]</ref> Yn de 19e iuw ûntstie der mear warberens oan it kanaal. Der kaam in jeneverstokerij, in skipstimmerwerf en der waarden oan it kanaal ferskillende [[Nôtmûne|nôt-]] en [[oaljemûne]]n boud. De nôt- en oaljemûne Vries wie de lêste fan de mûnen fan Koatstertille. Dy mûne ferfong de yn 1865 ôfbaarnde nôtmûne fan Ritsma út 1858 en waard yn 'e jierren 1960 nei in eardere ûnttakeling yn 1939 foar in grut part ôfbrutsen. De stiennen romp baarnde yn 1986 ôf en dêrnei is alles opromme.<ref>[https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&nummer=464 Alle Molens, oproppen 25 maaie 2023]</ref>. By it omlizzen fan it kanaal om it doarp hinne ein jierren 1930 ûnstie der tusken de haven en it kanaal in dearinnend stik lân, dêr ferskate bedriuwen gebrûk fan makken. Dat hie ta gefolgen dat De Tille it doarp Koaten benefter liet en dêrom is yn 1959 de doarpsnamme Koaten opgien yn Koatstertille. Troch in wiziging fan it yndustrialisaasjebelied fan it Ryk waard Koatstertille oanwiisd as ûntwikkelingskearn. == Mienskip == Yn Koatstertille stiet foar aktiviteiten it MFA It Tillehûs. De ynwenners fan Koatstertille wurde tradisjoneel foar rinkjespuiers útmakke. === Tsjerken === {{Apart|Benediktustsjerke (Koatstertille)}} [[Ofbyld:Koatstertille, Benediktustsjerke.jpg|thumb|260px|[[Benediktustsjerke (Koatstertille)|Benediktustsjerke]]]] De [https://www.pgkootstertille.nl/ PKN-gemeente Koatstertille] makket gebrûk fan de [[Benediktustsjerke (Koatstertille)|Benediktustsjerke]]. Sûnt 1966 waard fanút Droegeham in grifformeade tsjerke stifte. De [[Grifformearde Tsjerke (Koatstertille)|grifformearde tsjerke]] waard yn 2022 foar it lêst brûkt en oerdroegen oan de gemeente om dêr flechtlingen yn op te fangen.<ref>[https://www.reliwiki.nl/index.php/Kootstertille,_Van_Harinxmastrjitte_2_-_Gereformeerde_Kerk_(1974_-_2022) Reliwiki, oproppen 25 maaie 2023]</ref> === Skoallen === * [https://www.oranjenassau-kootstertille.nl/ Skoalle mei de Bibel Oranje-Nassau] * [https://www.debalkwar.nl/ Iepenbiere Basisskoalle De Balkwar] * [https://merlettes.noventa.nl/ Kristlike Basisskoalle De Merlettes] [[Ofbyld:Skûlenboarch 2006 06 11 ballon 105.jpg|thumb|260px|''Koatstertille oan it Knillesdjip'']] [[Ofbyld:Kootstertille Klokkenstoel 2010.JPG|thumb|260px|''Klokkestoel'']] === Ferienings === * [https://derietvoorn.mijnhengelsportvereniging.nl/ Angelsportferiening Koatstertille] * [https://www.facebook.com/pvdedowetille.kootstertille/?locale=nl_NL Doweferiening De Dowejager] * [[Fuotbalferiening Koatstertille]] * [https://www.facebook.com/revuploech/?locale=nl_NL Revuploech Koatstertille] * [https://www.facebook.com/groups/1104933722851710/ Toanielferiening Nij Begjin] * [https://tilstertennisclub.nl/ Tilster Tennisklub] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1955 || 1960 || 1964 || 1969 || 1973 || 1992 || 2000 || 2004 || 2006 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 961* || 1257 || 1458 || 1997 || 2380 || 2557 || 2517 || 2515 || 2533 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2012 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 2547 || 2502 || 2432 |} <small> (*) Koaten</small> === Berne === * [[Sybrand van Haersma]] (1766-1839), grytman * [[Gauke Kootstra]] (1874–1942), bestjoerder * [[Louw de Graaf]] (1930), politikus * [[Arno Bunnig]] (1985), basketballer === Eveneminten === * [https://www.facebook.com/Survivalkootstertille/ Survival Koatstertille] * De stifting Revuploech Koatstertille bringt dêr de lêste jierren de [[Nijjiersrevu fan Koatstertille]]. == Ferskaat == * Neffens in stien by it [[poepekrús]] oan de Harstewei waard dêr yn 1580 in Dútske lapkepoep fermoarde. * Yn 1976 begûn minister [[Jos van Kemenade]] mei stimulearringsûnderwiis, foar bern mei efterstânsproblemen, ek op de skoallen yn Koatstertille. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Koatstertille rinne de folgjende buslinen: * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] en [[Surhústerfean]] * '''Line 101:''' [[Gruttegast (plak)|Gruttegast]] - Koatstertille fia [[Bûtenpost]] De buslinen troch Koatstertille wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === De [[Strjitten yn Koatstertille]] == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. ==Keppeling om utens== *[https://www.achtkarspelen.nl/ Webstee Achtkarspelen] *[http://www.ngw.nl/k/koatster.htm Oer it wapen fan Koatstertille] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Kootstertille|Koatstertille}} }} {{Achtkarspelen}} [[Kategory:Koatstertille| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Achtkarspelen]] miqb9jl9zxo6vapdeh4regcreilygtw 0 6937 1240152 1225741 2026-09-08T11:44:26Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240152 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Stynsgea - Augustinustsjerke (2022).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Augustinustsjerke'' | wapen = [[Ofbyld:Augustinusga vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Stynsgea wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Stynsgea}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 7,44 km², wêrfan: <br> - lân: 7,16 km² <br> - wetter: 0,29 km² | befolkingstichtens = 166 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|20px]] [[Achtkarspelen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_15_04.61_N_6_09_44.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 13'N 6° 09'E}} | webside = [https://www.facebook.com/Dorpsbelang-Stynsgea-147875629016618/ FB-side Doarpsbelang] | ôfbylding2 = Map NL Achtkarspelen Stynsgea.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje Stynsgea (grien) yn 'e gemeente Achtkarspelen'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 13 | lat_sec = 04.61 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 09 | lon_sec = 44.7 | lon_dir = E }} '''Stynsgea''' is in doarp súd fan [[Bûtenpost]] oan it [[Knillesdjip]] yn de gemeente [[Achtkarspelen]]. By Stynsgea hearre ek de buorskippen [[Blauferlaat]] (mei in haven), [[Reahel (Achtkarspelen)|Reahel]] (in stripe mingde bebouwing by de noardkant fan it Knillesdjip en [[Reaskuorre]] (de kant fan [[De Harkema]] út). Stynsgea hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Stynsgea}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == It doarp wie eartiids haadplak fan de [[gritenij]] en is neamd nei de hillige [[Augustinus]]. Eartiids stie hjir de stins [[Siccama State (Stynsgea)|Siccamastate]]. Tusken 1897 en 1968 hie Stynsgea in eigen molkfabryk, dy't oer de Fabryksfeart in ferbining hie mei it Knillesdjip. By it fabryk waard ek in rige arbeiderswentes boud. === Tsjerken === {{Apart|Augustinitsjerke (Stynsgea)}} It âldste part fan de Augustinustsjerke is de 13e-iuwske toer, dy't oant 1895 in [[sealtek]] hie. De oan Augustinus fan Hippo wijde goatyske tsjerke waard healwei de 14e iuw nei alle gedachten troch de muontsen fan [[Kleaster Jeruzalim (Gerkeskleaster)|kleaster Jeruzalim]] ([[Gerkeskleaster]]) boud. By in ferbouwing yn ± 1765 is de kap twa meter ferhege. Fan de eardere fresko's yn de tsjerke binne twa skansearre foarstellings fan twa [[ingel]]s en [[Kristoffel (hillige)|Sint-Kristoffel]] bewarre bleaun. De klok út [[1617]] is getten troch [[Hans Falck fan Neurenberch]] út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. {{Apart|Pypketsjerke (Stynsgea)}} Njonken de Augustinustsjerke wie der oant 2016 ek noch in [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke, de Pypketsjerke. De Pypketsjerke lei healwei Stynsgea en [[Surhuzum]] en wie it tsjerklik sintrum fan twa grifformearde gemeenten. Mei de fúzje fan de grifformearden en herfoarmen ta ien [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|protestantske tsjerke]] waard de Pypketsjerke oerstallich en ferkocht. == Doarpswapen == It boek mei in baarnend hert yn it wapen ferwiist nei Augustinus fan Hippo. De ikels en klaverbledsjes komme fan eardere aadlike famyljes (Gaickema, Jensma en Siccama), dy't hjir eartiids wennen. [[Ofbyld:Villa Woudenhof.jpg|thumb|right|260px|''Filla Wâldhof'']] == Mienskip == [[Ofbyld:Stynsgea, âlde weinmakkerij (2022).jpg|thumb|260px|''Alde weinmakkerij'']] Doarpsblêd 'Us Blêd' ferskynt sûnt oktober 1975 hast alle moannen. Der is gjin eigen doarpshûs. === Tsjerke === * [https://augustinusga.protestantsekerk.net/kerkdiensten_uitgezonden PKN-gemeente Stynsgea] === Doarpsskoalle De Twa-ikker === Yn 2015 binne de iepenbiere skoalle De Maskelyn en de kristlike skoalle De Saad opgien yn in gearwurkingsskoalle. Fanâlds joegen boeren faak in namme oan harren stikken lân. Sa ferwiist de strjitnamme Skoalikker noch nei in stik lân by de earste iepenbiere skoalle fan Stynsgea. Yn 2016 is der, om't oerdrachtlik de ikkers fan twa skoallen gearfoege waarden, de namme [https://twa-ikker.noventa.nl/ De Twa-ikker] ûntstien. === Ferienings === * [[Fuotbalferiening ASC '75]] * Toanielferiening 'Jounswille' === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1121 || 1188 || 1147 || 1157 || 1134 || 1253 || 1187 |} * [[Ofbyld:Stynsgea, Feartswâl.jpg|thumb|260px|''Feartswâl'']] == Ynfrastuktuer == === Provinsjale wei === By Stynsgea rint de [[Provinsjale wei 358|N358]]. === Bustsjinst === Troch Stynsgea rint de folgjende busline: * '''Line 12:''' [[Bûtenpost]] - [[Drachten]] fia [[Surhústerfean]] De busline troch Stynsgea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Stynsgea]]. *De nammen Gaickema, Jensma en Siccama komme fan de aadlike famyljes dy't hjir wenne ha. == Berne yn Styngea == * [[Willem Barteles van der Kooi]] (1768-1836), keunstskilder * [[Ytzen van der Veen]] (1861-1931), arsjitekt == Ferskaat == East fan it doarp stiet de [[Tsjasker Stynsgea|tsjasker fan Stynsgea]], ien fan de lêste trije [[tsjasker|boktsjaskers]] fan Nederlân. Noch wat fierder by Blauferlaat stiet it oarlochsmonumint fan it doarp. It bestiet út in bulte fjildstiennen, wêrfan't ien de tekst ''FRIJDOM WIE DE HEEGHSTE WET'' draacht. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.achtkarspelen.nl/ Webstee Achtkarspelen] {{reflist}} ---- {{commonscat|Augustinusga|Stynsgea}} }} {{koördinaten|53_13_02_N_6_09_46_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 13' NB, 6° 10' EL}} {{Achtkarspelen}} {{DEFAULTSORT:Stynsgea}} [[Kategory:Stynsgea| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Achtkarspelen]] grd1ckh8pqhy5024sjrxj8764484nls 0 6938 1240153 1181578 2026-09-08T11:45:51Z Anoniem-NOF 39410 /* Ynfrastruktuer */ 1240153 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Surhuizum.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Surhuzum vlag.svg|border|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Surhuzum wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Surhuzum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 14,58 km², wêrfan: <br> - lân: 14,53 km² <br> - wetter: 0,06 km² | befolkingstichtens = 87 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|20px]] [[Achtkarspelen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_12_21.7_N_6_10_21.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|6° 10'N 39.1° 8'E}} | webside = [https://www.surhuzum.nl/ www.surhuzum.nl] <br> [https://www.facebook.com/SurhuzumNL/ FB-side Surhuzum] | ôfbylding2 = Map NL Achtkarspelen Surhuzem.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje Surhuzum (grien) yn 'e gemeente Achtkarspelen'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 12 | lat_sec = 21.7 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 10 | lon_sec = 39.1 | lon_dir = E }} '''Surhuzum''' is in doarp noard fan [[Surhústerfean]] yn de gemeente [[Achtkarspelen]]. Eastlik fan Surhuzum leit it buorskip Surhuzumer Mieden. Ek it tsjin Surhústerfean oanlizzende buorskip [[Koartwâld (buorskip)|Koartwâld]] heart noch by Surhuzum. Surhuzum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Surhuzum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == It doarp foarme yn de midsiuwen de grutste kearn fan de acht kerspels fan de gritenij. Oare nammen fan Surhuzum wiene Sutherhusum (1224), Sutherum (13e iuw), Suderhusen (1355), Zuderhusen (1441), Sundenhuyssen (1579), Suyrhuysum (1718), Zuurhuizum (1786) en Zuiderhuizum. De namme betsjut soksawat as 'by de suderhuzen'. Guon ûndersikers leauwe dat op it âld tsjerkhôf by it doarp al yn de 12e iuw in houten tsjerke stien hat. Surhuzum waard foar it earst neamd doe't [[Olivier fan Keulen|Olifernus]] preke op it tsjerkhôf yn [[1217]]. By dy gelegenheid soe in blau krús oan de himel ferskynd wêze, dat hjoed-de-dei yn it wapen fan Surhuzum betocht wurdt. Hy rôp de minsken op om diel te nimmen oan de [[Fiifde Krústocht]]. Yn [[1217]] soene leafst 80 skippen mei krúsfarders de Lauwers ôffearn wêze. Surhuzum hie yn alle gefallen oan it begjin fan de 13e iuw in stiennen tsjerke. Doe wie it oanmeitsjen fan it omlizzend fean al safier dat der in tsjerke stifte wurde koe, Nei alle gedachten wiene de [[Lauwers]] en de Ried de ûntginningsassen fan wêrút útein set waard. Yn de eartiidske gritenij lei ek it tsjerkedoarp (kerspel) [[Koartwâld (buorskip)|Koartwâld]], dat troch te min bewenners hie om de eigen tsjerke te ûnderhâlden en yn 1441 tastimming krige fan de [[paus]] om har oan te sluten by Surhuzum. Surhuzumer boeren stiften yn 1900 in eigen molkfabryk, mar net foar lang want yn 'e âldjiersnacht fan 1903 of 1904 baarnde it fabryk ôf.<ref>[https://www.zuivelfabriekenfriesland.nl/surhuizum Suvelfabriken Fryslân, oproppen 22 maaie 2023]</ref> It doarp krige yn de jierren 1950 yn de rjochting fan de wei [[Bûtenpost]]-[[Surhústerfean]] nijbou. === Gebouwen === {{Apart|Antoniustsjerke (Surhuzum)}} [[Ofbyld:Surhuzum, protestantske doarpstsjerke.jpg|thumb|260px|''Protestantske Antoniustsjerke]] [[File:Konsistoarje Surhuzum.JPG|thumb|left|175px|Ferieningsgebou]] De earste stiennen tsjerke is yn [[1594]] ferwoastge troch de Spanjerts en yn [[1617]] werboud. Yn [[1734]] waard er ôfbrutsen en folslein opnij boud, mei âlde [[kleastermop]]pen oanfold mei lytse bakstien. Yn it [[Koer (tsjerke)|koar]] sitte trije brânskildere ruten fan [[Ype Staak]]. De toer hat allinne in boppegrûnske ferbining mei de tsjerke, seldsum yn Fryslân, en hat in mitsele spits, ek seldsum. De klok, mei in trochsnee fan 1.22m en in gewicht fan 1100&nbsp;kg, is getten troch [[Hans Falck fan Neurenberch|Hans Falck]] yn [[1630]]. It behindige ferieningsgebou by de tsjerke út [[1929]] is boud yn de styl fan de [[Amsterdamske Skoalle]] neffens in ûntwerp fan [[arsjitekt]] [[Jacob Cornelis Velding|J. C Velding]]. Oarspronklik hie it hoektuorke in mei lead beklaaid koepelsje. Lykas de tsjerke is it ferieningsgebou in [[ryksmonumint]]. == Mienskip == Om doarpshûs 'De Delfeart' wurdt yn augustus de 'Spulwike Surhuzum' holden. Underdiel dêrfan is it WK [[seine (ark)|seineharjen]]. Yn de Delfeart komt ek de feriening foar Pleatslik Belang gear. Us Stek is it honk foar de jongerein. === Skoalle === Mei de opgong fan it konfesjonele ûnderwiis waard yn 1881 troch de herfoarme gemeente de hier opsein fan de iepenbiere skoalle om it gebou oan de feriening foar Kristlik Underwiis op Grifformearde Grûnslach te beskikking te stellen. Yn 1883 koe de nije iepenbiere skoalle iepene wurde. Tsjintwurdich hat it doarp allinne noch in kristlike skoalle, de [https://jls.noventa.nl/ Johannes Looijenga Skoalle] oan de 'Lustenburg'. Oan de W.B. van der Koaiwei stiet yn Stynsgea it pjutteboartersplak 'It Hummelhoekje'. [[Ofbyld:Surhuzum, De Balkespringer.jpg|thumb|250px|''De Balkespringer'']] === Tsjerke === * [https://www.pknsurhuizum.nl/ PKN-gemeente Surhuzum] === Ferienings === It sportpark hjit De Woudlust. * [[Fuotbalferiening ASC '75]] * Fûgelwacht Stynsgea/Surhuzum * [https://www.facebook.com/CPSurhuizum/ Karbidploech Surhuzum] * Kristlike Muzykferiening Excelsior * Kuorbalferiening DTS * Tennisferiening ASC '75 (op sportpark De Easterbuorren yn [[Stynsgea]]) === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 ||1890 || 1955 || 1960 || 1965 || 1970 || 1973 || 2006 || 2008 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 644 || 1433 || 1407 || 1300 || 1275 || 1270 || 1272 || 1346 || 1379 || 1265 |} === Berne === * [[Jelle Dam]] (1857-1935), sosjalistysk foaroanman. * [[Goaitsen van der Vliet]] (1951), skriuwer en sjonger, skriuwer fan it grutste Twintske wurdboek. === Knilles Eiberts === Yn 1984 waard ta neitins fan Knilles Eiberts it keunstwurk 'De Balkespringer' fan Frans Ram ûntbleate. Knilles Eiberts (syn echte namme wie Cornelis Egberts Gayckema) wie in yn 1603 yn [[Surhústerfean]] berne beurtskipper, dy't nei de weropbou fan de troch de Spanjerts fernielde tsjerke yn 1617 yn ien loop oer sechtjin balken sprong, dy't goed 2,5 meter fan inoar leine. Hy waard yn Surhuzum begroeven en syn grêf is letter oan de súdkant fan 'e tsjerke werom fûn. === Eveneminten === * [https://www.facebook.com/soa.frl Muzykfestival Surhuzum Open Air] (ein juny/begjin july) * [https://www.facebook.com/SpulwikeSurhuzum/?locale=nl_NL Spulwike Surhuzum] (augustus) * [https://www.facebook.com/slachometoer/?locale=nl_NL Kuiertocht Slach om 'e Toer] (desimber) * Karbidspektakel op It Noard (âldjiersdei) (âldjiersdei) == Ynfrastruktuer == === Strjitten === Oer de [[strjitten fan Surhuzum]]. === Bustsjinst === Troch Surhuzum rint de folgjende busline: * '''Line 12:''' [[Bûtenpost]] - [[Drachten]] fia [[Surhústerfean]] De busline troch Surhuzum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == * [https://www.aldsurhuzum.nl/ Ald Surhuzum] {{Boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|G. J. de Langen}}, Middeleeuws Friesland. De economische ontwikkeling van het gewest Oostergo in de vroege en volle Middeleeuwen. 1992. (Foar tsjerke en ûntginning) {{reflist}} ---- {{commonscat|Surhuizum|Surhuzum}} }} {{Achtkarspelen}} [[Kategory:Surhuzum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Achtkarspelen]] ridhrgiykd4clyacykwodjr37fybb8t 0 6939 1240154 1120888 2026-09-08T11:48:28Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240154 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Petrustsjerke, Twizel.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Twizel vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Twizel wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Twizel}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 9,04 km², wêrfan: <br> - lân: 8,95 km² <br> - wetter: 0,09 km² | befolkingstichtens = 119 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|20px]] [[Achtkarspelen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_13_57_N_6_5_26_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 13'N 6° 5'E}} | webside = | ôfbylding2 = Map NL Achtkarspelen Twizel.png | ôfbyldingstekst2 = ''Lokaasje Twizel (grien) yn 'e gemeente Achtkarspelen'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 13 | lat_sec = 57 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 5 | lon_sec = 26 | lon_dir = E }} {{Of|it doarp Twizel yn Fryslân|it doarp Twizel yn Nij-Seelân|Twizel (Nij-Seelân)}} '''Twizel''' is in doarp yn de gemeente [[Achtkarspelen]], súdwest fan [[Bûtenpost]]. De buorskippen Egypte (foar in diel) en [[Wedzebuorren]] falle ek ûnder Twizel. Twizel hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Twizel}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == [[Ofbyld:Kop-hals-rompboerderij Twijzel.JPG|thumb|left|''Kop-hals-romppleats út 1818'']] Twizel waard yn 'e 13e iuw Twislum (1240) neamd, yn 1395 Opwysel, yn 1441 Up-twyzel, yn 1664 Opt Wysel, yn 1718 Twysel en yn 1840 Optwijzel. De namme Optwizel betsjut "wiksel" of "by de twasprong". Optwizel is no noch in strjitnamme yn it doarp. Fan 1898 oant 1974 hie Twizel in eigen molkfabryk. It molkfabryk De Iendracht fusearre yn 1962 mei dy fan Burgum en krige doe de namme De Foarútgong. Yn 1974 kaam der in ein oan de produksje en waard it gebou oernommen troch in timmerbedriuw en in keukenstudio. It histoaryske kafee "De Drie Witte Kannen" baarnde yn 1979 ôf en waard net werboud. Sûnt de lêste desinnia is mei de ûntwikkeling fan de [[Twizelermieden]] eastlik fan it doarp in wichtich natoergebiet ûntstien, dat oanslút op de [[Hamstermieden]], de [[Izermieden]], de [[Bûtenpostermieden]] en de polder [[Reahel (Achtkarspelen)| Reahel]]. It gebiet is ryk oan greide- en wetterfûgels en plantesoarten. == Doarpswapen == De gaffel yn it wapen ferwiist nei de twasprong. Mei de kleur swart wurdt de swarte moude fan de net-ferhurde diken (notiids asfalt) oantsjut. De sângrûn dêr't it doarp op leit, wurdt oanjûn troch it gouden fjild. Op it hege diel, meastal oan wjerskanten fan de dyk, wie boulân, dêr't in soad rogge ferboud waard. Oan de eastkant waard fierwei de measte grûn as greide brûkt. Dy situaasje wurdt troch de rogge-ier rjochts en de klaver links yn it skyld oanjûn. Yn it skyldhaad sit in [[bokweet]]kerl, as oantinken oan de [[pelmole]] en it ferbouwen fan [[boekweet]]. Yn it reade hertskyld stiet in ferwizing nei de bynamme fan de ynwenners fan Twizel: ''wezelingen''. == Mienskip == Sintraal stiet doarpshûs De Bining. Hjir sitte ek pjutteboartersplak Date's Plakje, Pleatslik Belang en oare ferienings yn. Sosjaal Kultureel Wurk (SKW) soarget foar in soad aktiviteiten yn Twizel. De Twirre is de doarpskrante fan it doarp. De doarpsbiblioteek "De Klink" stiet neist de gymseal fan it doarp. === Tsjerken === * [[Petrustsjerke (Twizel)|Petrustsjerke]] (PKN-gemeente) * [[Frije Grifformearde Rehobothtsjerke (Twizel)|Rehobothtsjerke]] (Frije Grifformearde gemeente) * [[Grifformearde Tsjerke (Twizel)|Grifformearde Tsjerke]] (PKN-gemeente) * [[Grifformeard-frijmakke tsjerke (Twizel)|De Regenboog]] (Grifformeard-frijmakke gemeente) [[Ofbyld:Kerkelijke dienst woning.JPG|thumb|260px|''Eardere herfoarme pastorij'']] === Skoalle === * [https://oanrin.noventa.nl/ Kristlike basisskoalle De Oanrin] De iepenbiere basisskoalle De Lytse Wiman waard yn 2013 sletten. === Ferienings === * [https://www.facebook.com/people/Amateurtuinders-vereniging-Twijzel/100076659734239/?paipv=0&eav=AfaV_9PQGsqIt3Q9LI-UXH1epj3brwgrnTF6GFWM9wonoAtHfy3DUrG6gvF06XuwigE&_rdr Amateur tuinvereniging Twijzel] * [https://www.facebook.com/p/Nocht-en-Wille-Volleybal-Twizel-100063790220703/?paipv=0&eav=AfZZRoTWXZ1PeowgRStQ4d_vICuDRJnLMk4urKpbIMS2eBX3N2aWCt9KQpKZIPNJdP8&_rdr Follybalferiening Nocht en Wille] * Fuotbalferiening [[SC Twizel]] * [https://www.kvolympia.nl/ Kuortbalferiening Olympia] * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100069874279995 Toanielferiening Vriendenkring] == Simke Kloosterman == [[Ofbyld:Simke Kloostermanhûs.jpg|thumb|260px|''It Simke Kloostermanhûs'']] Bekende ynwenster wie de Fryske skriuwster [[Simke Kloosterman]]. It hûs dêr't se altyd wenne is neffens har testamint oergien nei in stifting dy't it Simke Kloostermanhûs yn stân hâldt. Hjir is in soad ynformaasje oer har libben en har wurk. Yn Twizel wurdt elk jier de [[Simke Kloostermanpriis]] útrikt. Yn [[1999]] hat Twizel in [[wapen (heraldyk)|wapen]] oannomd. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1955 || 1960 || 1965 || 1970 || 1973 || 2004 || 2008 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1088 || 1078 || 1068 || 1092 || 1047 || 1030 || 1120 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2014 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1093 || 1095 || 1092 |} === Berne === * [[Jan Ritskes Kloosterman]] (1847-1914), dichter * [[Simke Kloosterman]] (1876-1938), skriuwster * [[Peter Tuinman]] (1947), akteur == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Twizel rint de folgjende busline: * '''Line 101:''' [[Gruttegast (plak)|Gruttegast]] - [[Koatstertille]] fia [[Bûtenpost]] De busline troch Twizel wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === {| |valign=top| * ''Beukerspaadsje'' * ''Boppelannen'' * ''Bosselân'' * ''De Haven'' * ''De Wedze'' * ''Dobbe'' * ''Egypte'' (buorskip) * ''Flaakskampke'' * ''Jan Ritskesstrjitte'' |valign=top| * ''Krikehoeke'' * ''Mounewei'' * ''Optwizel'' * ''Persieltsjelân'' * ''Piterpôlle'' * ''Simke Kloostermanstrjitte'' * ''Tsjerkebuorren'' * ''Tsjerkelân'' * ''Wedzebuorren'' (buorskip) |} ==Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Twijzel|Twizel}} }} {{Achtkarspelen}} [[Kategory:Twizel| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Achtkarspelen]] 7f8lsra4o7fsxpb71rqr9iy1wumycke 0 7006 1240156 1217010 2026-09-08T11:54:39Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240156 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Oudkerk De Klinze.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''De Klinze'' | wapen = [[Ofbyld:Aldtsjerk vlag.svg|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Aldtsjerk wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldtsjerk}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 7,08 km², wêrfan: <br> lân: 6,90 km² <br> wetter: 0,18 km² | befolkingstichtens = 92 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_15_49_N_5_53_18_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15' N 5° 53' E}} | webside = [https://www.trynwalden.nl/aldtsjerk/ Aldtsjerk op de side 'Trynwâlden'] | ôfbylding2 = Map NL Tytsjerksteradiel Aldtsjerk.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet fan Aldtsjerk yn de gemeente Tytsjerksteradiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 15 | lat_sec = 49 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 53 | lon_sec = 18 | lon_dir = E }} '''Aldtsjerk''' is in doarp yn de gemeente [[Tytsjerksteradiel]]. It doarp hat likernôch 635 ynwenners (2022) en is it noardlikste en âldste doarp fan de [[Trynwâlden]]. Aldtsjerk grinzget oan de noardkant fan [[Oentsjerk]]. It doarp leit oan de grutte dyk fan Ljouwert nei [[Dokkum]]. Der binne gjin winkels. Súdwest fan it doarp leit de [[Aldtsjerkster Mar]]. Yn Aldstjerk stiet ek [[de Klinze]], in âlde [[States en Stinzen|state]] dêr't de famylje Fan Sminia wenne hat. Eastlik fan de kearn leit rjochting [[Readtsjerk]] de [[buorskip]] Sânhuzen. Aldtsjerk hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldtsjerk}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == It doarp waard yn 1421 'Aldakerka' neamd, yn 1486-1487 as 'auldatzercka' en yn 1579 as 'Altzierck'. De namme ferwiist nei in âlde tsjerke dy't der stie, Alda is Aldfrysk foar âlde. === De Paulustsjerke === [[Ofbyld:Aldtsjerk, Paulustsjerke mei tsjerkhôf.jpg|thumb|left|''Paulustsjerke'']] {{apart|Paulustsjerke (Aldtsjerk)}} De Paulustsjerke is út de [[12e iuw]] en foar in diel fan [[dowestien]] boud. Der is troch de jierren in hiel soad oan ferboud. Yn [[1750]] waard de tsjerke fergrutte, en de yngong gie fan de súdkant nei de noardkant. By de tsjerke is in [[grêfhichte]], dêr't [[jonkhear]] [[Arent Johannes van Sminia]] (1806-1857) en syn frou [[Clara Coehoorn fan Scheltinga]] (1806-1875) lizze. === De Klinze === {{apart|De Klinze}} Om [[1680]] hinne liet [[Hessel fan Aysma]] dizze Aysmastate sette. Der wiene yn dy tiid in soad aadlike lju dy't bûtenút wenje woenen. Yn [[1722]] waard der in oprydleane by makke. Tusken 1990 en 1995 is de state hielendal opknapt. Der leit in park omhinne mei bochtige paadsjes en brechjes ([[Ingelske lânskipsstyl]]). It is ûntwurpen troch arsjitekt [[Lucas Pieters Roodbaard|Roodbaard]] yn [[1834]]. De Klinze is no in hotel en konferinsjesintrum. === Iisherberch === It doarpskafee 'De Moarkswâl' wie in ferneamde [[iisherberch]] by de klapbrêge. De nammen fan de earste reedriders dy't út Ljouwert wei, oer [[De Moark]] en de [[Bonke (feart)|Bonke]], by it kafee oankamen waarden op de balken skreaun. Yn [[1982]] is it kafee lykwols ôfbrând. Yn it nije kafee is ek in nije balke oanbrocht. == Mienskip == [[Ofbyld:Aldtsjerk, Van Sminiawei 86.jpg|thumb|260px|''Van Sminiawei'']] Al jierren organisearret de doarpsferiening mei it ''Feintebûn'' de doarpsfeesten. Fan it Feintebûn kinne allinnich frijfeinten oant 30-jier lid wêze. De jierlikse optocht rydt op it doarpsfeest troch hiel [[Trynwâlden]]. De Stifting Alde Kultuer Aldtsjerk wol de skiednis libben hâlde troch lêzingen, eksposysjes en klank- en diabylden. Foar sport is Aldtsjerk op Oentsjerk oanwiisd. Winkels hat it doarp net mear en de boadskippen kinne út Oentsjerk of Gytsjerk helle wurde. === Tsjerke === [[Ofbyld:Aldtsjerk, eardere pastorij, Van Sminiawei.jpg|thumb|260px|''Pastorij'']] * [https://www.pgtrynwalden.nl/ PKN Trynwâlden] === Skoalle === * Iepenbiere basisskoalle [https://www.sinnehonk.nl/ Sinnehonk] === Ferienings === [[Ofbyld:Oudkerk IJsclub gebouw.JPG|thumb|260px|''Iisklubgebou'']] * [https://www.aldtsjerkfoarut.nl/ Aldtsjerk Foarút] * [https://www.facebook.com/ijscluboudkerk/?locale=nl_NL Iisklub]. De iisclub bestiet al sûnt [[1865]], der wurde hurdriderijen hâlden op de Aldtsjerker Mar, súdwestlik fan it doarp. Der is in strantsje by de mar oanlein. * [https://mingdkoaraldtsjerk.nl/de-vereniging-2/ Mingd Koar Aldtsjerk] === Berne === * [[Jurgen Uitterdijk]] (1781-1845),wiskundige * [[Sijo Kornelis Thoden fan Velzen]] (1809-1900), teolooch. * [[Johan Bothenius Lohman]] (1887–1977), boargemaster * [[Johannes Doedes de Jong]] (1912-1996), fotograaf en dichter * [[Ernst Langhout]] (1956), folksmuzikant * [[Erik Sinnema]], betinker fan in iisflier fan keunstof === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2004 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 635 || 606 || 602 || 564 || 595 || 610 || 630 |} * == Aldtsjerkermûne == [[Ofbyld:Detail, gedeelte van een schroefrad - Oentsjerk - 20420788 - RCE.jpg|thumb|260px|''Aldtsjerkermûne'']] {{apart|Aldtsjerkermûne}} De Aldtsjerkermûne is in poldermole tichtby it doarp Aldtsjerk. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === Lâns Aldstjerk rint de [[Provinsjale wei 361|N361]]. === Bustsjinst === Troch Aldtsjerk rinne de folgjende buslinen: * '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Dokkum]] * '''Line 151:''' Dokkum - Ljouwert fia [[Driezum]] De buslinen troch Aldtsjerk wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''Aldemiedwei'' - * ''Boerfinne'' - * ''Eysingapaad'' - * ''Freuleleane'' - * ''Jonkerspaad'' - * ''Klaas Douweswei'' - ferneame nei [[Klaas Douwes]] * ''Marwei'' - * ''Miedemawei'' - * ''Rhaladyk'' - * ''Sânhuzen'' - de buorskip [[Sânhuzen (Tytsjerksteradiel)|Sânhuzen]] * ''Van Sminiawei'' - * ''Wierewei'' == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. == Keppeling om utens == * [https://www.facebook.com/pages/Aldtsjerk/133733373366903 FB-side oer Aldtsjerk] * [http://www.stinseninfriesland.nl/DeKlinze.htm Oer De Klinze] {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Aldtsjerk}} }} {{Tytsjerksteradiel}} [[Kategory:Aldtsjerk| ]] [[Kategory:Trynwâlden]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]] fkt7bx72b87ahc7e9rf56rqsj6sh2zo 0 7068 1240143 1225131 2026-09-08T11:00:59Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240143 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Herfoarme tsjerke fan Wâlterswâld (2022).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Herfoarme tsjerke'' | wapen = [[Ofbyld:Wouterswoude vlag.svg|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Wâlterswâld wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wâlterswâld}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 7,06 km², wêrfan: <br> - lân: 6,94 km² <br> - wetter: 0,11 km² | befolkingstichtens = 136 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Dantumadeel.svg|border|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_18_05.5_N_6_01_38.5_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 18' N 6° 01' E}} | webside = [http://www.wouterswoudeinfo.nl/ Webstee Wâlterswâld] | ôfbylding2 = Map NL Dantumadiel Wâlterswâld.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet Wâlterswâld (grien) yn 'e gemeente Dantumadiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 18 | lat_sec = 05.5 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 01 | lon_sec = 38.5 | lon_dir = E }} '''Wâlterswâld''' is in doarp dat yn de gemeente [[Dantumadiel]] leit. Wâlterswâld leit noardlik fan [[De Westereen|De Westerein]], eastlik fan [[Damwâld]], westlik fan [[Driezum]] en besúdeasten fan [[Dokkum]]. Wâlterswâld hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wâlterswâld}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. Wâlterswâld hat twa doarpskearnen: Wâlterswâld-Noard leit oan de Koailoane, Achterwei, Dokkumerloane en Tsjerkeloane en Wâlterswâld-Súd leit oan de Tsjerkeloane, Foarwei, Broekloane en ferskate oare strjitten. == Skiednis == [[Ofbyld:Wâlterswâld, Foarwei 8.jpg|thumb|left|''Spultsje oan de Foarwei'']] Wâlterswâld is in [[feanûntginning]]sdoarp dat by twa ûntginningsassen lâns, de Foarwei en de Koailoane/Achterwei, oanmakke is. It is it iennichste doarp fan de Dokkumer Wâlden wêr’t de kearn rûnom de tsjerke oan de Achterwei kommen is. Oan dy wei en de Koailoane binne de spoaren fan de âlde agraryske bebouwing te finen; oan de Achterwei in mids [[19e iuw|19e-iuw]]sk wâldpleatske, oan de Koailoane itselde type en in foarse [[kop-hals-romppleats]] út it lêste kwart fan de [[18e iuw]]. Oan de Foarwei steane in tsiental ferskillende en frij geve buorkerijen út it lêste kwart fan de 18e en út de 19e iuw. Mei it plaknammebeslút fan de gemeente Dantumadiel yn 2009 waard yn 2009 Wâlterswâld as de offisjele namme fan it doarp ynfierd.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/nijs/521881-dantumadiel-wol-fryske-nammen Omrop Fryslân, 3 oktober 2007]</ref> Wâlterswâld hat altyd yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Dantumadiel]] lein. == Mienskip == It doarp foarme oarspronklik in "twillingdoarp" mei [[Driezum]]. Wâlterswâld dielt ferienings en tsjerken en in doarpskrante mei Driezum. It mienskiplike doarpshûs, "De Nije Warf" stiet yn Wâlterswâld. === Tsjerken === [[Ofbyld:Grifformearde tsjerke fan Wâlterswâld (2022).jpg|thumb|250px|''Grifformearde tsjerke'']] De doarpen Driezum en Wâlterswâld hawwe in reformatoaryske ynslach en foarmje yn dat opsicht in eilân yn Fryslân. Mei de foarming fan de [[PKN]] is in diel fan de herfoarme tsjerke meigien yn it nije tsjerkegenoatskip, wylst in oar diel ûnderdak fûn by de [[Hersteld Herfoarme Tsjerke]]. Yn it doarp binne twa grifformearde tsjerken: in grifformearde tsjerke en in grifformeard-frijmakke tsjerke. * [[Herfoarme tsjerke (Wâlterswâld)|Herfoarme tsjerke]], Tsjerkeloane 34 * [[Grifformearde tsjerke (Wâlterswâld)|Grifformearde tsjerke]], Foarwei 27 * [[Frijmakke tsjerke (Wâlterswâld)|De Lichtbron]] (grifformeard-frijmakke), Tsjerkeloane 12 === Skoallen === Wâlterswâld hat twa skoallen (sitewaasje 2021): * De Wynroas (prot. kristlik basisûnderwiis) * De Kristlike Nasjonale Skoalle (reformatoarysk basisûnderwiis) === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2008 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 977 || 938 || 862 || 772 || 780 || 1.108 || 1.079 || 990 || 980 |} === Eveneminten === * De Hynstedagen binne meast ein july. * De Kennedymars Wâlterswâld-Driezum is in kuiertocht fan 80 km, dy't binnen 20 oeren rûn wurde moat. === Berne yn Wâlterswâld === * [[Hette Gerrit Abma|Abma, Hette Gerrit]] - ([[1917]] -[[1992]]) * [[Tineke Huizinga]] * [[Jan Kooistra (1959)]] == Gebouwen == === Herfoarme tsjerke === {{Apart|Herfoarme tsjerke (Wâlterswâld)}} De herfoarme tsjerke stiet oan de Achterwei op de krusing mei de Tsjerkeloane, earder de Woutersloane. De ienfâldige [[sealtsjerke]] mei in trijesidich sletten koar en yn ferhâlding lytse rûnbôgefinsters ferfong yn 1805 in oare tsjerke. De preekstoel is ek út dy boutiid. De toer is in yn de [[17e iuw]] oplutsen fan âlder, fannijs brûkt boumateriaal en wurdt dekt troch in wat ynsnuorre piramidale spits. Oan de Achterwei stiet de karakterisearre pastorije yn de lette 19e-iuwske mingde styl. Tsjinoer de tsjerke stiet it ferieningsgebou Maranatha út [[1926]]. It falt op troch it foarútspringende middenpart mei in tradisjonele trepgevel. === Grifformearde tsjerke === {{Apart|Grifformearde tsjerke (Wâlterswâld)}} Oan de Foarwei oan de Driezumer kant stiet de yn [[1922]] nei ûntwerp fan [[Ane Nauta]] (1882-1946) boude grifformearde tsjerke. Dy ferfong in ienfâldige foargonger út de 19e iuw, hat in T-foarmige plattegrûn en klimmende finsterrige yn de geveltoppen. Westlik fan de leech útboude yngongsportyk riist de yn segminten ferdielde toer op mei in list op de oergong fan romp nei fjouwersidige spits. === Sûkereifabryk === It eardere [[sûkerei]]fabryk oan de Foarwei hat de foarm fan in grutte pleats: it is ien fan de pear spoaren fan de yn de 19e en betide 20e iuw bloeiende tylt en ferwurking fan dit gewaaks yn Dantumadiel. It ensemble mei direkteurswente is fan ûngefear 1920. Tsjintwurdich is it in grûnferset- en houtferwurkingsbedriuw. == Ynfrastruktuer == === Provinsjale wei === By Wâlterswâld rint de [[Provinsjale wei 356|N356]]. === Bustsjint === Troch Wâlterswâld rinne de folgjende buslinen: * '''Line 61:''' [[Damwâld]] - [[Bûtenpost]] * '''Line 151:''' [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Driezum]] De buslinen troch Wâlterswâld wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].[[File:Wâlterswâld, Achterwei 12.jpg|thumb|250px|''Achterwei 12 (ryksmonumint)'']] [[File:Wâlterswâld, Foarwei 55.jpg|thumb|250px|''Foarwei 55 (ryksmonumint)'']] === Strjitten === {| class="vatop" | * ''Achterwei'' - * ''Blaulânsreed'' - * ''Bonifatiusstrjitte'' - sindeling [[Bonifatius]] * ''Brakkenspaad'' - * ''Broekloane'' - * ''Dinzerloane'' - * ''Dokkumerloane'' - leane nei [[Dokkum]] * ''Dwarsikker'' - * ''Foarwei'' - * ''Fuldastrjitte'' - nei [[kleaster Fulda]] * ''Gouweloane'' - | width=25 | | * ''Halepaad'' - * ''Koailoane'' - * ''Mearikkerpaad'' - * ''Mids yn 'e Wrâld'' - * ''Prysterikker'' - * ''Reinous Reed'' - * ''De Sânharst'' - Súdeastlik fan Wâlterswâld leit yn de lannen in frij heech sânplak. It plak wurdt troch [[Jacob Botke]] yn syn boek "De gritenij Dantumadiel" omskreaun as in ‘frij heech, drûch, sânich plak'; der woe hast neat groeie. * ''Spyckhernsterpaad'' - * ''Trekwei'' - * ''Tsjerkeloane'' - * ''Waldheem'' - * ''Wâlddyk'' - |} == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] == Keppelings om utens == *[http://www.driesum.info/ Webstee Driezum] *[https://www.paardendagen.nl/ Hynstedagen] *[https://www.sportdriewo.nl/ Sport Driezum-Wâlterswâld] *[https://www.excelsiordriwo.nl Muzykferiening Excelsior] * {{Wikiwurdboek}} {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Wâlterswâld}} }} {{Dantumadiel}} {{DEFAULTSORT:Walterswald}} [[Kategory:Wâlterswâld| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Dantumadiel]] 9mt0jz2gyj502e5tq21slc3eorov2m5 0 7131 1240148 1225350 2026-09-08T11:19:54Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240148 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Herfoarme tsjerke (Gerkeskleaster).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Herfoarme tsjerke'' | wapen = [[Ofbyld:Gerkesklooster vlag.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Gerkeskleaster-Strobos wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Gerkeskleaster}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 5,48 km², wêrfan: <br> - lân: 5,36 km² <br> - wetter: 0,12 km² </br> | befolkingstichtens = 144 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|border|20px]] [[Achtkarspelen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_14_18.4_N_6_12_25_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 6° 12' E}} | webside = [https://www.gerkesklooster-stroobos.nl/ www.gerkesklooster-stroobos.nl] | ôfbylding2 = Map NL Achtkarspelen Gerkeskleaster.png | ôfbyldingstekst2 = ''Doarpsgebiet fan Gerkeskleaster yn de gemeente Achtkarspelen'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 14 | lat_sec = 18.4 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 12 | lon_sec = 25 | lon_dir = E }} '''Gerkeskleaster''' is in doarp oan it [[Prinses Margrietkanaal]] yn it noardeasten fan de gemeente [[Achtkarspelen]]. Tegearre mei [[Strobos]] foarmet Gerkeskleaster it twillingdoarp [[Gerkeskleaster-Strobos]]. De doarpen lizze yn in iepen [[klaai]]gebiet, dat de houtwâlen fan De Wâlden mist. Gerkeskleaster hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Gerkeskleaster}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == [[Ofbyld:Jacobus Stellingwerff - Gezicht op het Gerkesklooster ofwel Klooster Jeruzalem te Gerkesklooster in Achtkarspelen, 1722.jpg|thumb|250px|left|De brouwerij neffens [[Jacobus Stellingwerff]] (1720)]] Yn it earstoan lei hjir de delsetting ''Wigerathorp''. De grutgrûnbesitter Gercke Harkema út [[Twizel]] liet der yn [[1240]] troch muontsen út it kleaster [[Klaarkamp]] in [[kleaster]] ''Jeruzalem'' stiftsje, dat yn [[1249]] yn de [[Sistersjinzers|Sistersjenzer kleasteroarder]] opnommen waard. Der waard ek in tsjerke stifte, wêrtroch't de delsetting ien fan de acht [[kerspel]]s (tsjerkedoarpen) waard. Yn de folksmûle waard it kleaster ''Gerckes' kleaster'' neamd. Dy namme gie oer op de delsetting. De [[nôtmole]] fan dat kleaster hat der wierskynlik oant [[1580]] stien. Yn de [[Tachtichjierrige Oarloch]] soe yn [[1571]] de klok út de tsjerketoer stellen en ferkocht wêze. Oare boarnen sizze dat de klok yn [[1503]] troch de wetter[[geuzen]] rôve waard. Yn alle gefallen hinget de klok no yn de tsjerke fan de [[Denemark|Deenske]] plak [[Gadstrup]] (op [[Seelân (Deenske regio)|Seeland]]). Nei de ynfiering fan de [[reformaasje]] waard it kleaster yn [[1580]] ôfbrutsen. Allinnich de [[brouwerij]] fan it kleaster bleau stean. Dy waard op [[7 augustus]] [[1629]] as protestantske tsjerke yn gebrûk nommen. De tsjerke waard yn [[1786]] fergrutte en ferhege en waard yn de jierren [[1974]]-[[1975]] op 'e nij ferboud. Yn Gerkeskleaster fûn de [[Ofskieding fan 1834|ôfskieding]] en letter de [[doleânsje]] in hiel soad stipe. De [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke (no [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]) fan Gerkeskleaster waard yn [[1926]] boud en ferfong de twa âldere grifformearde tsjerken fan Strobos en Gerkeskleaster. Fan [[1913]] oant [[1991]] hie Gerkeskleaster in [[stienfabryk]]. It [[molkfabryk]] dat om [[1900]] boud waard, is tsjintwurdich in ûnderdiel fan it suvelkonsern [[FrieslandCampina]]. Oant [[1993]] waard it doarp Strobos trochsnien troch de grins mei de eartiidske [[Grinslân|Grinslan]]ner gemeente [[Gruttegast (gemeente)|Gruttegast]], dy't tagelyk ek de grins mei de provinsje [[Grinslân]] foarme. Om't dat foar in soad praktyske beswieren soarge is it Grinslanner diel fan Strobos nei Achtkarspelen oergien. De lizzing oan it [[Prinses Margrietkanaal]]/[[Van Starkenborghkanaal]] is al hiel lang fan grut belang foar de doarpen. De goede ferbinings oer it wetter soargen al gau foar in soad warberens. == Mienskip == [[Ofbyld:4388 Stroobos.JPG|thumb|260px|''[[Wynmotor Strobos]]'']] It doarpshûs hjit "Rehobot" en de doarpskrante "De Tweeling". Der is in feriening foar Pleatslik Belang en in Stifting Doarps Aktiviteiten. Yn Gerkeskleaster en Strobos wurdt njonken Frysk fral it [[Kleastersk]] praat. === Tsjerken === [[Ofbyld:Gerkeskleaster, grifformearde tsjerke.jpg|thumb|260px|''Grifformearde tsjerke (PKN)'']] * [[Herfoarme Tsjerke (Gerkeskleaster)|Herfoarme Tsjerke]] * [[Grifformearde Tsjerke fan Gerkeskleaster-Strobos|Grifformearde Tsjerke]] === Skoalle === * It doarp hat mei Strobos ien basisskoalle: de prot.-kristlike basisskoalle "[https://claercamp.noventa.nl/ De Claercamp]". === Ferienings/stiftings === [[Ofbyld:Welkom in Gerkesklooster.JPG|thumb|260px|''Gerkeskleaster, lofts it suvelfabryk'']] * Biljertferiening * [http://www.gloriadei.nl/ Brassband Gloria Deï] * Brassband jongerein [https://www.gloriadei.nl/projunior/ Pro Junior] * [https://www.facebook.com/vocaalensemble.intermezzo/ Fokaal Enseble Intermezzo] * Fûgelwacht Gerkeskleaster/Strobos * Fuotbalferiening [[GSVV]] * Gymnastiekferiening MBVO en DIO * Koar Zingt Gode Lof * Kuorbalferiening Frigro * Shantykoar Grinsgefal * Stifting Histoaryske Kring Gerkeskleaster-Strobos * Stifting Musical === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1955 || 1960 || 1965 || 1970 || 1973 || 2006 || 2015 ||2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1.064 || 966 || 949 || 918 || 961 || 821 || 820 || 795 |} == Ferskaat == * Op [[22 febrewaris]] 2007 is de nije brêge oer it [[Prinses Margrietkanaal]] iepene. == Publikaasjes == * {{Aut|Klaas van der Schuit, Jannie Geertsma-Hamstra}} -"Gerkesklooster – Stroobos, het dorp dat leeft" * {{Aut|Klaas van der Schuit}} - "Tweede Wereldoorlog 1940-1945 Gerkesklooster Stroobos" * {{Aut|Klaas van der Schuit}} - "100 jaar Bijzonder Onderwijs te Gerkesklooster-Stroobos 1884-1984" * {{Aut|Klaas van der Schuit}} - "Zangvereniging " Zingt Gode Lof " 50 jaar 1946-1996" * {{Aut|Klaas van der Schuit}} - "Brassband "Gloria Deï" 1923-1998" * {{Aut|Klaas van der Schuit}} - "Barkmeijer Shipyards 150 jaar 1850-2000" * {{Aut|Klaas van der Schuit}} - "Gereformeerde Kerk Gerkesklooster-Stroobos 1926-2001" * {{Aut|Klaas van der Schuit}} - "Korfbalvereniging Frigro Gerkesklooster-Stroobos 1953-2003" == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Gerkeskleaster rint de folgjende busline: * '''Line 101:''' [[Gruttegast (plak)|Gruttegast]] - [[Koatstertille]] fia [[Bûtenpost]] De busline troch Gerkeskleaster wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten fan Gerkeskleaster]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. == Keppeling om utens == * [http://www.dorpskrant-detweeling.nl/ website Doarpskrante De Tweeling] {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gerkesklooster|Gerkeskleaster}} }} {{Achtkarspelen}} [[Kategory:Gerkeskleaster| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Achtkarspelen]] jin3m3hfbjy1sqt7qi1sw3q26d13b1i 0 26732 1240044 1120443 2026-09-07T12:54:47Z Drewes 2754 foto 1240044 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = Tony(1)-1- (1).jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 180px | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{Flagge_NL|border}} [[Nederlân|Nederlânsk]] | berne = [[1928]] | berteplak = [[Brantgum]] | stoarn = [[2009]] (81 jier) | stjerplak = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] | etnisiteit = {{Flagge_FY|border}} [[Westerlauwerske Friezen|Frysk]] | regionale identiteit = | berop/amt = heechlearaar | aktyf as = frisiast, taalaktivist, polityk aktivist | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=feit008 DBNL-profyl] }} '''Anthonia (''Tony'') Feitsma''' ([[Brantgum]], [[18 jannewaris]] [[1928]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[9 augustus]] [[2009]]) wie heechlearaar [[Frysk]] oan de [[Frije Universiteit Amsterdam|VU]] yn [[Amsterdam]]. == Biografy == [[Ofbyld:TonyFeitsma1975.jpg|thumb|Tony Feitsma yn har wurkkeamer (om 1975 hinne)]] Tony Feitsma waard berne op in boerepleats yn [[Brantgum]]. Doe't se lyts wie ferfearen har âlden nei in nije pleats yn de [[Wieringermar]]. Se folge it Murmelliusgymnasium yn [[Alkmaar]] en studearre Frysk, [[Deensk]] en [[Frânsk]] oan de [[Universiteit fan Amsterdam|UfA]]. Nei in jier as fiif as learares Frânsk yn Harns wurksum west te hawwen, waard se yn 1961 wittenskiplik meiwurker oan it [[Frysk Ynstitút]] yn [[Grins (stêd)|Grins]]. Yn augustus 1968 waard se, tagelyk mei Henk Meijering, beneamd as wittenskiplik meiwurker oan de [[Frije Universiteit|VU]], om de fakatuere fan heechlearaar [[Klaas Fokkema]] yn te foljen, dy't op 26 febrewaris 1967 ferstoarn wie. De stúdzjerjochting Frysk beskikte dêrmei oer twa fte's. Yn 1974 promovearre Feitsma ''cum laude'' op it [[Midfrysk]] fan [[Gysbert Japicx]] en yn 1976 waard se oansteld as bûtengewoan heechlearaar Frysk oan de VU, wat se bleau oant har emeritaat yn 1993. Se hie it mêd fan de [[Nijfrysk|Nij]]- en [[Midfrysk]]e taal- en letterkunde op har noed. Tony Feitsma hat har har hiele libben aktyf ynset foar de Fryske taal. Se hat in protte wittenskiplike publikaasjes op har namme, yn it foarste plak taalkundich, mar se hat ek skreaun oer Frysk ûnderwiis en de sosjale skiednis fan it Frysk. Yn 2008 hat se noch har eigen fûns yn it libben roppen om it Frysk yn it deistich libben te stypjen, dêr't se it gebrûk fan de taal dy't se altiten bestudearre hat, stypje woe. Doe't it [[Frysk Hânwurdboek]] yn [[2009]] publisearre waard, waard it twadde eksimplaar oerlange oan Feitsma. Ek op kultureel en polityk mêd wie Tony Feitsma aktyf. Sa hat se yn it bestjoer fan de [[Koperative Utjouwerij]] sitten en se hat yn de begjinjierren foarsitter fan de [[Fryske Nasjonale Partij]] west. De [[neilittenskip]] fan Feitsma waard nei har [[ferstjerren]] beheard troch it [[Feitsma Fûûns fwar it Frysk]]. Op [[2 septimber]] [[2018]] waard Tony Feitsma yn har berteplak [[Brantgum]] [[betinking|betocht]] by it [[Bûter yn 'e Brij Festival 2018]]. Sprekker wie dêrby [[Liuwe H. Westra]], [[predikant]] en [[oersetter]] te [[Lollum]], dy't bekendmakke dat er troch it Feitsma Fûûns fwar it Frysk frege wie om in [[biografy]] fan Feitsma te skriuwen. It wie eins de bedoeling dat dy mei twa jier klear wêze soe, mar trochdat ûnder de [[koroanafiruspandemy (2019-2022)|koroanafiruspandemy]] moannenlang alle [[argiven]] ticht wiene, rûn dat út ta twa en in heal jier. It boek krige as [[titel (opskrift)|titel]]: ''Pionier foar it Frysk: Libben en Striid fan Tony Feitsma''. It earste eksimplaar waard op [[14 septimber]] [[2022]] by in offisjele boekpresintaasje yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] troch Westra útrikt oan [[kommissaris fan 'e kening]] yn Fryslân [[Arno Brok]]. == Oer Feitsma == * Wittenskip en Beweging - Skôgings oer wurk en stribjen fan prof. dr. Tony Feitsma. Red: [[Anne Tjerk Popkema]], [[Lolke Folkertsma]], [[Redbad Veenbaas]], [[Alex Riemersma]]. 2015 * {{Aut|[[Liuwe H. Westra]]}}, ''Pionier foar it Frysk. Libben en striid fan Tony Feitsma'', biografy. [[Afûk]] (2022) == Keppeling om utens == * [http://www.feitsmafuns.nl Webstee fan it Feitsma Fûns] * [https://www.facebook.com/Feitsmafuns/ Facebookside fan it Feitsma Fûns] {{boarnen|boarnefernijing= * [[Ljouwerter Krante]] fan [[10 augustus]] [[2009]], haadside * [http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=20090811&id=LC-20090811-NO01004001&words=+(+tony%20+feitsma)%20tony%20feitsma ‘In libben fan oanhâldende stúdzje en striid’], nekrology troch Pieter de Groot yn de ''Leeuwarder Courant'', 11 augustus 2009. * [http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=46077 ‘Wittenskipper Tony Feitsma wie mei hert en siel ferbûn mei it Frysk’], nekrology yn it ''Friesch Dagblad'', 11 augustus 2009. * ‘In rasjoneel minske mei nuvere gritsen’, in persoanlik in memoriam troch Tr. Riemersma, ''Friesch Dagblad'', 11 augustus 2009. * [http://www.ensafh.nl/?p=3104 ‘Tony Feitsma en har fertsjinsten foar de wittenskip’], Durk Gorter, Ensafh, 17 augustus 2009. * [http://www.ensafh.nl/?p=3117 ‘Fochten hat se har hiele libben, fochten om heard te wurden’], Irénke Meekma, Ensafh, 20 augustus 2009. * [http://www.trouw.nl/achtergrond/Naschrift/article2861425.ece/Een_leven_voor_het_Fries_.html ‘Een leven voor het Fries’], Frans Dijkstra, ''Trouw'', 14 septimber 2009. * 'Frysk & Vrije Universiteit (1949-1989)', ûnder redaksje fan [[Alex M.J. Riemersma]], [[Trinus Riemersma]] en [[Willem W. Visser]], Amsterdam 1989.}} {{DEFAULTSORT:Feitsma, Tony}} [[Kategory:Frysk taalkundige]] [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk heechlearaar]] [[Kategory:Frysk publisist]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk taalaktivist]] [[Kategory:Frysk polityk aktivist]] [[Kategory:Frysk politikus]] [[Kategory:FNP-politikus]] [[Kategory:Frisiast]] [[Kategory:Frysk nasjonalist]] [[Kategory:Nederlânsk taalkundige]] [[Kategory:Nederlânsk ûnderwizer]] [[Kategory:Nederlânsk heechlearaar]] [[Kategory:Heechlearaar oan de Frije Universiteit Amsterdam]] [[Kategory:Nederlânsk publisist]] [[Kategory:Nederlânsk polityk aktivist]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Brantgum]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1928]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2009]] 8l7zibdzoy7cgxzy97frntb8glpze6l 0 29500 1240048 1222366 2026-09-07T13:22:35Z Drewes 2754 [[]] 1240048 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Portret van de architect Karel de Bazel (1869-1923) door Martin Monnickendam (1874-1943).jpg|thumb|De Bazel tekene troch [[Martin Monnickendam]] (1915)]] [[Ofbyld:Nhm bazel gebouw.jpg|thumb|Yn gebou ''De Bazel'', earder haadkantoar fan de ''Nederlandsche Handel-Maatschappij'', sit sûnt 2007 it stedsargyf fan Amsterdam. Foto:&nbsp;bma.amsterdam.nl.]] [[Ofbyld:Synagoge Enschede interieur.jpg|thumbnail|200px|right|Ynterieur [[synagoge fan Ynskedee]]]] '''Karel Petrus Cornelis de Bazel''' ([[De Helder]], [[14 febrewaris]] [[1869]] - [[Amsterdam]], [[28 novimber]] [[1923]]) wie in Nederlânske [[arsjitekt]], [[graveur]], [[tekener]], [[meubelûntwerper]], tapytûntwerper, glêskeunstner en [[boekebânûntwerper]]. Hy wie learaar fan [[Adriaan Frederik van der Weij]] en de earste foarsitter fan it [[Bûn fan Nederlânske Arsjitekten]] (BNA). ==Libbensrin== ===Jeugd en oplieding=== Karel de Bazel wie in soan fan Karel Pieter Cornelis de Bazel, konsjerzje fan it Ministery fan Marine, en Petronella Elisabeth Koch. De Bazel kaam út in ienfâldich fermidden en besocht allinne mar de legere skoalle. De Bazel begûn as learfeint by in timmerman. Nei de jûnsoplieding [[boukunde]] oan de [[Keninklike Akademy fan Byldzjende Keunsten]] yn [[De Haach]] waard er tekener by in [[1888]] Haachsk [[arsjitekteburo]]. Yn [[1889]] waard De Bazel tekener op it buro fan [[P.J.H. Cuypers]] yn Amsterdam. Bekend út dizze perioade binne syn perspektyftekeningen fan de Sint-Vitustsjerke te [[Hilfertsom]] en de [[Katedrale Basilyk Sint Bavo|Sint-Bavokatedraal]] yn [[Haarlim]]. Cuypers wie tige optein oer dit wurk dat hy befoardere De Bazel ta opsichter en letter ta sjef de bureau. Doe't De Bazel lykwols yn 1894 lid wurden wie fan de [[Teosofyske Feriening]] kaam it ta in brekken mei de katolike Cuypers. Yn [[1895]] foarme De Bazel tegearre mei [[Johannes Ludovicus Mathieu Lauweriks]] in eigen firma. ===Ferneamdens=== Yn [[1904]] stifte er it ferneamd wurden Amsterdamske meubelatelier De Ploeg. Letter wie er ek tegearre mei [[Hendrik Petrus Berlage]], foaroanman fan in boustyl opkaam krekt foar de [[Earste Wrâldkriich]]: it [[Rasjonalisme (design)|Rasjonalisme]]. De ûntwerpen fan De Bazel út dy tiid litte easterske ynfloeden sjen. Dan folgje: * Kantoargebou foar de [[Nederlandsche Handel-Maatschappij]], boud fan [[1919]]-[[1926]], oan de Vijzelsttjitte 32 yn [[Amsterdam]]. It gebou wurdt ''De Bazel'' neamd. * It gebou fan de Nederlânske Heidemaatskippij yn [[Arnhim]]. * De Synagoge fan Ynskedee, in ûntwerp dat earst nei syn dea realisearre waard. [[Ofbyld:K.P.C. de Bazel World Capital 1905.jpg|thumb|300px|''Untwerp foar in Wrâldfredesintrum op de Mussenberch, ûnder Den Haach.'' 1905.]] Ek ûntwurp er yn [[1905]] foar de [[Stichting foar Ynternasjonalisme]] in achthoekige Wrâldhaadstêd, justjes bûten Den Haach. Dit plan waard lykwols net útfierd. Ynstee waard it [[Fredespaleis]] dêr set. It oarspronklike plan waard wol opnaam yn Berlage syn ''Utwreidingsplan foar Den Haach 1908'', mar ek dit plan waard nea realisearre. Yn [[1921]] krige De Bazel fan de gemeente [[Bussum]] de opdracht om in nije wenwyk te ûntwerpen, it Brediuskertier. Dit waard ién fan de moaiste en meast kompleet bewarre foarbylden fan in wen/filla wyk yn de styl fan de [[Amsterdamske Skoalle]] yn Nederlân. Op [[17 novimber]] [[2006]] is de wyk offisjeel [[beskerme doarpsgesicht]] wurden. De Bazel hâlde him ek dwaande mei it ûntwerpen fan meubels en gebrûksfoarwerpen. Bekende foarbylden dêrfan binne de yn[[1909]] makke widze fan [[Juliana fan de Nederlannen|prinses Juliana]] en in [[Pulchri]]kast dy't er by gelegenheid fan it houlik fan [[Wilhelmina fan de Nederlannen|Keninginne Wilhelmina]] mei [[Hendrik fan Mecklenburg-Schwerin|prins Hendrik]] yn [[1901]] ûntwurp. Dan de [[postsegels]] ta eare fan it iuwfeest fan it keninkryk yn [[1913]] wiene ek fan De Bazel. Dêrfoar portrettearre er de keninginne en har trije foargongers. De Bazel makke yn Amsterdam tusken [[1913]] en [[1916]] in stikmannich arbeiderswenten yn de Spaarndammerbuorren. De Bazel wie teffens ien fan de ûntwerpers fan it [[Nasjonaal Glêsmuseum|glêsfabryk]] yn [[Leardam]], dêr't er tige mei opfoel. Dat fabryk beluts fan [[1915]] ôf keunstners by it ûntwerpen fan gebrûks- en sierglês. Arsjitekten sa as [[Hendrik Petrus Berlage|Berlage]] en [[Frank Lloyd Wright]] hearden ek ta de ûntwerpers fan it Leardamer glês. ===De ein=== Karel de Bazel stoar doe't er 54 jier âld wie yn 'e trein ûnderweis nei de begraffenis fan kollega-arsjitekt [[Michel de Klerk]]. Hy makke de foltôging fan ien fan syn wichtichste ûntwerpen - it gebou fan de ''Nederlandsche Handel-Maatschappij'' - yn 1925 net mear mei. ==Foarbylden fan ûntwerpen fan Karel de Bazel== <gallery> Ofbyld:Villa-de-Bazel2.jpg|Untwerp Menko-van-Dam hûs yn [[Ynskedee]] Ofbyld:Villa de Bazel1.jpg|Menko-van-Dam hûs Ofbyld:Menko Dam.jpg|Kast foar it pear Menko-van Dam Ofbyld:Entree villa de Bazel.jpg|Entree fan in [[filla]] yn Ynskedee Ofbyld:Synagoge Enschede.jpg|[[synagoge fan Ynskedee]] Ofbyld:Lamp synagoge de Bazel.jpg|lampe yn 'e [[synagoge]] fan Ynskedee Ofbyld:Interieur de Bazel.jpg|Ytkeamer foar it pear Schuurman-Gentis Ofbyld:Glasservies de Bazel.jpg|Diel glêsservys fan Glêsfabryk Leardam </gallery> == Sjoch ek == *[[Nederlânske Arsjitekten]] ==Keppelings om utens== *[http://www.kunstbus.nl/verklaringen/k.p.c.+de+bazel.html Karel Petrus Cornelis de Bazel] *[http://gemeentearchief.amsterdam.nl/algemeen/archief_naar_de_bazel/gebouw_de_bazel_1926/een_monumentaal_gebouw/index.nl.html Gemeenteargyf Amsterdam] *[http://www.gemeentemuseum.nl/index.php?id=034512 Gemeentemuseum Den Haag] {{DEFAULTSORT:Bazel, Karel de}} [[Kategory:Nederlânsk glêzenier]] [[Kategory:Nederlânsk graveur]] [[Kategory:Nederlânsk tekener]] [[Kategory:Nederlânsk arsjitekt]] [[Kategory:Nederlânsk ûntwerper]] [[Kategory:Westfrysk persoan]] [[Kategory:Persoan berne yn 1869]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1923]] r56kkkajxhn900z33ni6zg840ieawql 0 88946 1240051 1062967 2026-09-07T14:51:40Z Drewes 2754 wurk 1240051 wikitext text/x-wiki {{wurk}} [[File:Vrouwenklooster Weerdt, 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Metslawier - 20153681 - RCE.jpg|thumb|Oerbliuwsel fan frouljuskleaster Weerd yn 1723, tekene troch [[Jacob Stellingwerf]]]] [[Ofbyld:Moarre, states Halma Schotanus 1718.png|thumb|Moarre mei states en yn 't suden kleaster Weerd<br><small>Schotanus-Halmakaart 1718</small>]] It '''kleaster Weerd''' of ''Templum Domnini'' ('de Timpel fan God'), lei súdeastlik fan [[Moarre]] op in terpke oan de noardkant fan de tsjintwurdige Kleasterwei. Folle is der oer dit [[Norbertinen|nobertinessenkleaster]] net bekend. Guon ûndersykers binne fan betinken dat it kleaster al yn 1326 bestie, dat soe dan opmakke wurde kinne út de libbensbeskriuwingen fan guon abten fan [[Kleaster Mariëngaard]], mar earst yn [[1401]] is der sprake fan in 'kelner fan Weard'. It is net fan de abdij fan [[Dokkum]] út stifte, mar wie der wol ôfhinklik fan, want de abt fan Dokkum fersegele alle stikken foar Weerd. Neffens de ''[[Staat van Aanbreng]]'' fan 1511, it register dêr't de grûnbelêsting út opmakke waard, hie it kleaster yn Moarre 834 pûnsmiet lân yn besit en docht bliken dat it in [[Uthof (kleaster)|úthof]] efkes bewesten [[Iezumasyl]] hie: Muontsehûs. Yn [[1569]] hawwe de [[wettergeuzen]] it kleaster plondere en yn 'e brân stutsen. Dat wie de deastek foar it kleaster. Yn [[1580]] namen de Steaten it kleasterbesit oer. De lettere pleats dy't op it plak fan it kleaster kaam te stean, hie 187 pûnsmiet lân. Foar in pleats in protte, mar der is dus ek in protte lân yn oare hannen oergien. Yn 'e 18e iuw stie der neffens [[Jacob Stellingwerf]] noch in gebou mei [[Gotyk|goatyske]] skaaimerken, finsters tichtmitsele, op it terrein fan Weerd. Op it stee fan it eardere kleaster sitte noch fûneminten yn de grûn. Om reden fan [[archeology]]ske wearde hat it perseel hat in beskerme status.<ref>[http://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Rapport Morra, KLeasterwei 1 troch de Steekproef, archeologysk ûndersyksburo]</ref> == Besit == Hoewol't it kleaster wat eigendom oanbelanget in ienheid foarme mei it [[Sint-Bonifatiuskleaster (Dokkum)|kleaster yn Dokkum]], bliek it kleaster by de opheffing yn 1580 in oerflak fan 1733 [[pûnsmiet]] (637 bunder) te hawwen. <ref>Mol, J.A. (2002). De materiële grondslagen van de Premonstratenzer kloosters in Westlauwers Friesland. In: H. Janssens (Red.) (2002). ''Norbertijnen in Westlauwers Friesland'', 10, s.7-24.</ref> Weard hie ûnder mear besit yn [[Eanjum]], Ie, [[Ingwierrum]], [[Jouswier]], [[Ljussens]], Mitselwier, [[Moarre]], [[Nes (Dongeradiel)|Nes]], [[Nijewier]], Peazens en [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. Dêrneist wie de [[Fridshuistera State]] benoarden Mitselwier in kleasterpleats fan 115 pûnsmiet. <ref name="noomen"/> By it opmeitsjen fan de ynventaris fan de pachters is der in iken kast dy't "''van de convente Weert van de Priorinne geschoncken is"''. <ref name="berg"/> It kleaster besiet ek pleatsen yn [[Tibben]], [[Lyts Midhuzen]] en [[Stiem]]. Yn de omkriten fan [[Ingwierrum]] hie it fiif pleatsen op it [[Ingwierrumer Nijlân]], wêrûnder lân bûtendyks; dit wiist mooglik op belutsenens fan it kleaster by de polderwurken yn dat gebiet. <ref>{{fy}}Tolsma, R. (1989). ''Pleatsen yn Eastdongeradiel''. Metslawier: Friese Maatschappij van Landbouw.</ref> Dêrneist hie it kleaster in oandiel yn de [[Fean|feangebieten]] tusken [[Kûkherne]], Dantumawâld en Triemen. Yn de rin fan de lette fyftjinde en de iere sechstjinde iuw ûntstiene der ferskate konflikten oer dizze feangebieten tusken pleatslike grûneigeners oan de iene kant en de kleasters fan Dokkum, [[Kleaster Klaarkamp|Klaarkamp]], [[Kleaster Sion|​​Sion]] en Weerd oan de oare kant. <ref>Molen, S.J. van der (1978). ''Turf uit de Wouden: Bijdrage tot de geschiedenis van de hoogveengraverij in Oostelijk Friesland tot 1900''. Ljouwert: De Tille.</ref> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Kleaster yn Fryslân|Weerd]] [[Kategory:Moarre]] [[Kategory:Bouwurk yn Dongeradiel]] [[Kategory:Earder bouwurk yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Organisaasje mei ûnbekend jier fan oprjochting]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 14e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1580]] ce8hxqtgexgnqkmbav99b8nkm5wbo2e 1240052 1240051 2026-09-07T14:52:21Z Drewes 2754 wurk 1240052 wikitext text/x-wiki [[File:Vrouwenklooster Weerdt, 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Metslawier - 20153681 - RCE.jpg|thumb|Oerbliuwsel fan frouljuskleaster Weerd yn 1723, tekene troch [[Jacob Stellingwerf|Stellingwerf]]]] [[Ofbyld:Moarre, states Halma Schotanus 1718.png|thumb|Moarre mei states en yn 't suden kleaster Weerd<br><small>Schotanus-Halmakaart 1718</small>]] It '''kleaster Weerd''' of ''Templum Domnini'' ('de Timpel fan God'), lei súdeastlik fan [[Moarre]] op in terpke oan de noardkant fan de tsjintwurdige Kleasterwei. Folle is der oer dit [[Norbertinen|nobertinessenkleaster]] net bekend. Guon ûndersykers binne fan betinken dat it kleaster al yn 1326 bestie, dat soe dan opmakke wurde kinne út de libbensbeskriuwingen fan guon abten fan [[Kleaster Mariëngaard]], mar earst yn [[1401]] is der sprake fan in 'kelner fan Weard'. It is net fan de abdij fan [[Dokkum]] út stifte, mar wie der wol ôfhinklik fan, want de abt fan Dokkum fersegele alle stikken foar Weerd. Neffens de ''[[Staat van Aanbreng]]'' fan 1511, it register dêr't de grûnbelêsting út opmakke waard, hie it kleaster yn Moarre 834 pûnsmiet lân yn besit en docht bliken dat it in [[Uthof (kleaster)|úthof]] efkes bewesten [[Iezumasyl]] hie: Muontsehûs. Yn [[1569]] hawwe de [[wettergeuzen]] it kleaster plondere en yn 'e brân stutsen. Dat wie de deastek foar it kleaster. Yn [[1580]] namen de Steaten it kleasterbesit oer. De lettere pleats dy't op it plak fan it kleaster kaam te stean, hie 187 pûnsmiet lân. Foar in pleats in protte, mar der is dus ek in protte lân yn oare hannen oergien. Yn 'e 18e iuw stie der neffens [[Jacob Stellingwerf]] noch in gebou mei [[Gotyk|goatyske]] skaaimerken, finsters tichtmitsele, op it terrein fan Weerd. Op it stee fan it eardere kleaster sitte noch fûneminten yn de grûn. Om reden fan [[archeology]]ske wearde hat it perseel hat in beskerme status.<ref>[http://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Rapport Morra, KLeasterwei 1 troch de Steekproef, archeologysk ûndersyksburo]</ref> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Kleaster yn Fryslân|Weerd]] [[Kategory:Moarre]] [[Kategory:Bouwurk yn Dongeradiel]] [[Kategory:Earder bouwurk yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Organisaasje mei ûnbekend jier fan oprjochting]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 14e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1580]] 12rxttov04tsjhkhsqd2p74vh8mm2e1 1240053 1240052 2026-09-07T15:00:52Z Drewes 2754 Blinder 1240053 wikitext text/x-wiki {{wurk}} [[File:Vrouwenklooster Weerdt, 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Metslawier - 20153681 - RCE.jpg|thumb|Oerbliuwsel fan frouljuskleaster Weerd yn 1723, tekene troch [[Jacob Stellingwerf]]]] [[Ofbyld:Moarre, states Halma Schotanus 1718.png|thumb|Moarre mei states en yn 't suden kleaster Weerd<br><small>Schotanus-Halmakaart 1718</small>]] It '''kleaster Weerd''' of ''Templum Domnini'' ('de Timpel fan God'), lei súdeastlik fan [[Moarre]] op in terpke oan de noardkant fan de tsjintwurdige Kleasterwei. Folle is der oer dit [[Norbertinen|nobertinessenkleaster]] net bekend. Guon ûndersykers binne fan betinken dat it kleaster al yn 1326 bestie, dat soe dan opmakke wurde kinne út de libbensbeskriuwingen fan guon abten fan [[Kleaster Mariëngaard]], mar earst yn [[1401]] is der sprake fan in 'kelner fan Weard'. It is net fan de abdij fan [[Dokkum]] út stifte, mar wie der wol ôfhinklik fan, want de abt fan Dokkum fersegele alle stikken foar Weerd. Op it stee fan it eardere kleaster sitte noch fûneminten yn de grûn. Om reden fan [[archeology]]ske wearde hat it perseel hat in beskerme status.<ref>[http://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Rapport Morra, KLeasterwei 1 troch de Steekproef, archeologysk ûndersyksburo]</ref> == Besit == Hoewol't it kleaster wat eigendom oanbelanget in ienheid foarme mei it [[Sint-Bonifatiuskleaster (Dokkum)|kleaster yn Dokkum]], bliek it kleaster by de opheffing yn 1580 in oerflak fan 1733 [[pûnsmiet]] (637 bunder) te hawwen. <ref>Mol, J.A. (2002). De materiële grondslagen van de Premonstratenzer kloosters in Westlauwers Friesland. In: H. Janssens (Red.) (2002). ''Norbertijnen in Westlauwers Friesland'', 10, s.7-24.</ref> Weard hie ûnder mear besit yn [[Eanjum]], Ie, [[Ingwierrum]], [[Jouswier]], [[Ljussens]], Mitselwier, [[Moarre]], [[Nes (Dongeradiel)|Nes]], [[Nijewier]], Peazens en [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. Dêrneist wie de [[Fridshuistera State]] benoarden Mitselwier in kleasterpleats fan 115 pûnsmiet. <ref name="noomen"/> By it opmeitsjen fan de ynventaris fan de pachters is der in iken kast dy't "''van de convente Weert van de Priorinne geschoncken is"''. <ref name="berg"/> It kleaster besiet ek pleatsen yn [[Tibben]], [[Lyts Midhuzen]] en [[Stiem]]. Yn de omkriten fan [[Ingwierrum]] hie it fiif pleatsen op it [[Ingwierrumer Nijlân]], wêrûnder lân bûtendyks; dit wiist mooglik op belutsenens fan it kleaster by de polderwurken yn dat gebiet. <ref>{{fy}}Tolsma, R. (1989). ''Pleatsen yn Eastdongeradiel''. Metslawier: Friese Maatschappij van Landbouw.</ref> Dêrneist hie it kleaster in oandiel yn de [[Fean|feangebieten]] tusken [[Kûkherne]], Dantumawâld en Triemen. Yn de rin fan de lette fyftjinde en de iere sechstjinde iuw ûntstiene der ferskate konflikten oer dizze feangebieten tusken pleatslike grûneigeners oan de iene kant en de kleasters fan Dokkum, [[Kleaster Klaarkamp|Klaarkamp]], [[Kleaster Sion|​​Sion]] en Weerd oan de oare kant. <ref>Molen, S.J. van der (1978). ''Turf uit de Wouden: Bijdrage tot de geschiedenis van de hoogveengraverij in Oostelijk Friesland tot 1900''. Ljouwert: De Tille.</ref> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Kleaster yn Fryslân|Weerd]] [[Kategory:Moarre]] [[Kategory:Bouwurk yn Dongeradiel]] [[Kategory:Earder bouwurk yn Noardeast-Fryslân]] [[Kategory:Organisaasje mei ûnbekend jier fan oprjochting]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 14e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1580]] 0jl1ov9d0uob8ykwv0g2tjk0e2fscoj 0 120357 1240119 977280 2026-09-08T05:20:20Z Famberhorst 10270 /* Galery */ 1240119 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bouwurk | namme = toer fan Furdgum | ôfbylding = Firdgum kerktoren vanaf begraafplaats.JPG | ôfbyldingsbreedte = 180px | ôfbyldingstekst = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[File:Furdgum wapen.svg|10px]] [[Furdgum]] | adres = Camstrawei 7 | koördinaten = 53°14′55″ N 5°33′34″ E | type bouwurk = [[toer (bouwurk)|toer]] | subtype = [[tsjerketoer]] | keatling = | boujier = [[13e iuw]] | sloopjier = | arsjitekt = | yngenieur = | boustyl = | oerbrêget = | tunnelet ûnder = | wei of spoar = | monumintale status = [[ryksmonumint]] | monumintnûmer = 8632 | hichte = | lingte = | breedte = | draachkrêft = | oerflak = | tal ferdjippings = | kosten = | webside = }} De '''toer fan Furdgum''' is in frijsteande [[tsjerketoer]] yn it [[doarp]] [[Furdgum]], yn it [[noardwesten]] fan 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]]. ==Beskriuwing== De [[Midsiuwen|Midsiuwske]] [[tsjerke]] fan Furdgum waard boud yn 'e [[trettjinde iuw]] en wie foar de [[Reformaasje]] wijd oan 'e [[hillige]] [[Nikolaas fan Myra]] ([[Sinteklaas]]). Dit tsjerkegebou rekke lykwols geandewei de [[achttjinde iuw]] yn ferfal, en waard yn [[1794]] sloopt. Sûnt is de âlde tsjerketoer in frijsteande [[toer (bouwurk)|toer]]. It is in [[sealdak]]toer, besteande út trije [[gearstalling (boukunde)|gearstallings]], dy't middenmank it [[tsjerkhôf]] fan Furdgum op in [[terp]] stiet. Boppe yn 'e toer hinget in [[liedklok]] út [[1481]] fan 'e [[brûnsjitter]] Warnerus. Yn [[1922]] waard de toer restaurearre op basis fan plannen fan [[arsjitekt]] [[G.J. Veenstra]]. Dêrby waarden de [[gevel]]toppen foarsjoen fan in klimmend [[bôgefries]]. Yn [[1986]] fûn jitris in algehiele [[restauraasje]] plak. De toer fan Furdgum is in [[ryksmonumint]]. ==Galery== <gallery> File:Furdgum sjoen fanôf de Hoarnestreek.jpg|Furdgum (mei toer) sjoen fanôf [[De Hoarnestreek]] (it noarden). File:Furdgum sjoen fanôf de Tsjummearumer kant2.jpg|De toer fan Furdgum fanôf de Tsjummearumer kant. File:Furdgum, opreed nei de Furdgumer toer.jpg|Opreed nei it hôf fan Furdgum mei de toer. File:Furdgumer toer sjoen fanôf it hôf.jpg|De toer fan Furdgum sjoen fanôf it hôf. File:Kerktoren Firdgum.JPG|De doar fan 'e toer. File:Furdgum, útsicht fanôf it hôf nei it noardwesten.jpg|Utsjoch fanôf it hôf op it noardwesten. Tzummarum-Firdgum. 21-07-2026. (actm.) 01.jpg|Toer (21-07-2026) </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= *{{Aut|Stenvert, Ronald, et al.}}, ''Fryslân: Monumenten in Nederland, Deel 6'', Seist/Swol, 2000 (Rykstsjinst foar de Monumintesoarch/Utjouwerij Waanders), ISBN 9 04 00 94 764. ---- {{commonscat|Church tower, Firdgum}} }} [[Kategory:Furdgum]] [[Kategory:Toer yn Fryslân]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Frjentsjerteradiel]] [[Kategory:Ryksmonumint yn De Waadhoeke]] [[Kategory:Bouwurk yn Frjentsjerteradiel]] [[Kategory:Bouwurk yn De Waadhoeke]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] n5ym13xnvhjgqzbdxm0ihuo0zcse0j8 0 157762 1240083 1085852 2026-09-07T18:18:04Z Drewes 2754 Snypsnaren 1240083 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Rheiderland Emmius 1277.png|300px|thumb|Kaart fan it ferdronken lân fan Reiderlân út 1574, hjir yn de printe ferzje fan [[Johannes Fabricius]], 1592, sa as oernommen yn de atlassen fan [[Joan Blaeu]]]] [[Ofbyld:Dollardkaart 1574 cartouche.jpg|300px|thumb|Kartûsje fan de Doalertkaart troch Jacob van der Mersch, Emden 1574, 2e graads kopy.]] [[Ofbyld:Emden Rathaus (um 1880).jpg|300px|thumb|Stedhûs fan Emden dy't boud waard fan 1574-1576 nei it foarbyld nei dy fan Antwerpen (1880). It gebou waard yn 1943 troch Britske bommesmiters foar it grutste part ferwoastge]] '''Jacob van der Mersch (van der Meersch)''' (ferstoarn 1600) wie in lânmjitter út Flaanderen dy't warber wie yn [[Emden]]. Hy waard benammen ferneamd om syn kaart fan de ferdronken [[Doalert]]doarpen út [[1574]]. == Libben == Jacob van der Mersch kaam nei alle gedachten út Súd-Flaanderen of Henegouwen, mooglik út [[Kortrik]] of [[Waasten (Belgje)|Waasten]]. Faaks wie er ien fan de anonime meiwurkers fan kaartemakker [[Jabik fan Dimter]] en hie er yn [[Gint (stêd)|Gint]] syn oplieding krigen. Hy waard yn [[1568]] neamd by de bou fan de fêstingwâlen fan de foarstêd Faldern by Emden. Dat wurk stie nei alle gedachten ûnder lieding fan stedsboumaster Laurens fan Steenwinckel sr. (1517-1585), dy't ek it nije stedhûs ûntwurp. Dat stedhûs waard boud neffens foarbyld fan it [[Stedhûs fan Antwerpen]] (1564). Yn 1574 krige Van Mersch de opdracht fan it stedsbestjoer fan Emden en meitsje twa kaarten fan de riedseal fan it nije stedhûs. Ien dêrfan wie ''ein caerthe van older gestaldt deß Reiderlandtz'', sa as it gea der útsjoen hawwe soe foar it ûntstean fan de [[Doalert]] yn [[1277]]. De oare wie in aktuele kaart fan [[Eastfryslân]], dy't yn opdracht fan de greve fan Eastfryslân makke waard. Kopyen fan de earste kaart lieten sjen dat it om in [[Renêssânse]]-ûntwerp mei [[kartûsje]]s nei Súdnederlânsk foarbyld gie. De kaart fan Dampierre út Gint (1540), dy't de [[Westerskelde]] yn [[1274]] ôfbyldet, moat as foarbyld fan dy kaart tsjinne hawwe. In ynsetkaart lit de doetiidske sitewaasje sjen. Ek de stêd [[Grins (stêd)|Grins]] hie yn [[1546]] twa fan sokke kaarten meitsje litten, dy't yn de riedseal hingje. Van der Mersch basearre him, lykas earder yn Gint dien waard, op Fan Dimter syn kaart fan de noardlike Nederlannen út [[1545]], dochs die ek syn eigen mjittings dêr't er fantasy mei histoarje yn mjukse. Ien fan de kartûsjes lit it wapen fan de stannegearkomste fan de [[Upstalbeam]] sjen, dat boppe it wapen fan de lânshearen fan it hûs [[Sirksena]] oanbrocht waard. Dêr boppe stiet in ryksearn as beskermer fan de [[Fryske Frijheid]]. Dy folchoarder waard tagelyk ornearre foar de wapens op it midrisalyt fan it stedhûs. Dat wie ek dien nei it foarbyld fan it Antwerpske stedhûs mei boppe de ryksearn, dêrnei in ôfbyld fan de nasjonale held Silvius Brabo en alhiel ûnderoan it wapen fan lânshear kening [[Filips II fan Spanje|Filips II]]. Tsjin dy folchoarder makke greve [[Edzard II fan Eastfryslân|Edzard II]] beswier, en wist er it op te rêden dat syn famyljewapen boppe dy fan de stêd Emden en dy fan syn mem en frou oanbrocht wurde soe. De Upstalbeam waard fuort litten. De kaart wie benammen foar de polityk ornearre. Der stie in oersette útspraak fan [[Gaius Sallustius Krispus|Sallustius]] ''Mit Eendracht magh ein Landt bestaen, dat dorch tweedracht moet ondergaen'' (mei iendracht kin in lân bestean, dy't mei twadracht ûndergean sil). Dy útspraak stie ek yn de foarm ''Concordia res parvae crescunt'' boppe de yngong fan it stedhûs en wie tagelyk in warskôging oan de lutherske greve om syn skeel mei syn broer [[Jehan II fan Eastfryslân|Jehan]] en de grifformearde stêd Emden net fierder út de hân rinne te litten. De Doalertkaart waard in grut súkses. Sels [[Ubbo Emmius]] doarde in tal lytse flaters op de kaart net tsjin te praten. De histoaryske gegevens krigen as ynsetkaart in plak op de kaart fan [[Abraham Ortelius|Ortelius]] fan Eastfryslân út [[1592]], ûntwurpen troch de Antwerpske predikant Johannes Florianus. Om't de makker yn [[1585]] al eksekutearre wie, hat Van der Mersch mooglik dy útjefte besoarge. De wiere opmjittings waarden tagelyk troch oare kartografen oernommen, wêrûnder Laurentius Michaelis yn [[1579]]. It kin wêze dat Van der Mersch ek by oare kaartútjeften fan Easstfryslân belutsen west hat. Om [[1584]] wurke Van der Mersch as lânmjitter yn [[Siuwsk-Flaanderen]]. Oer syn warberens dêre is fierders neat bekend. Hy boaske yn Emden op [[20 july]] [[1595]] Swane Jansen en ferstoar justjes foar [[16 septimber]] [[1600]] yn syn hûs yn de foarstêd Faldern. De oarspronklike Doalertkaart rekke yn de [[njoggentjinde iuw]] ferdwûn. Ek de earstegraadskopy dy't de Emder stedsboumaster Jan Abrams Nanninga yn [[1827]] makke, is net bewarre bleaun. [[Gozewinus Acker Stratingh]] wie nei alle gedachten de lêste fan wa't bekend is dy't it orizjineel sjoen hie doe't er yn [[1833]] mei it ûnderwerp warber wie. In fersimpele mar sekuere kopy is oernommen yn de hântekene atlas ''Trifoleum aureum Oistfrisico-Emdanum'' út [[1679]]. == Literatuer == * {{Aut|O.S. Knottnerus}}, ''[https://web.archive.org/web/20160128210642/http://www.verdronkengeschiedenis.nl/nl/stormvloed/docs/9-%20Knottnerus%20-%20Dollardgeschiedenissen-opmaak-3def.pdf Dollardgeschiedenis(sen) – Mythe en realiteit]'', yn: K. Essink (red.), ''Stormvloed 1509. Geschiedenis van de Dollard'', Grins: ''Stichting Verdronken Geschiedenis'' 2013, siden 95-116.K == Keppeling om utens == *[http://kaarten.abc.ub.rug.nl/FILES/root/grp/krtms-1574-grp-kopie/krtms-1574-grp-kopie.jpg Twaddegraadskopy fan de Doalertkaart út 1574 (Ryksuniversiteit Grins)]. *[http://www.cadzandgeschiedenis.nl/images-1400/1274CartaFlandriae.html Dampierre-kaart út Gint: Greefskip Flaanderen om 1274 hinne] {{DEFAULTSORT:Mersch, Jacob van der}} [[Kategory:Súdnederlânsk kartograaf (foar 1830)]] [[Kategory:Flaamsk kartograaf]] [[Kategory:Emden]] [[Kategory:Reiderlân]] [[Kategory:Skiednis fan East-Fryslân]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1600]] kg21skv5gv9feh5up4mfuxso6du1fmb 0 157777 1240118 1223596 2026-09-08T04:57:24Z Kneppelfreed 2013 posysjekaart en berjocht ynwenners tafoege 1240118 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Marsum | ôfbylding = Marsum (Grinslân).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Sicht op Marsum'' | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Marsum}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = 0,12 km² </br> | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Groningen.svg|20px]] [[Grinslân]] | | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = 9901 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_20_22.6_N_6_52_29.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 20' N 6° 52' E}} | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 22.6 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 52 | lon_sec = 29.4 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg | ôfbyldingstekst99 = Marsum op in kaart fan 'e eardere gemeente Appingedam om 1865 hinne | ôfbyldingsbreedte99 = }} {{Of|it doarp Marsum yn Grinslân|it doarp Marsum yn Fryslân|Marsum}} '''Marsum''' is in lytse [[terp]]doarp mei [[beskerme doarpsgesicht]] yn 'e [[Grinslân]]ske gemeente [[Iemsdelta]]. Marsum hie op {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}} {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Marsum}} ynwenners. == Skiednis == It doarp ûntstie yn de iere midsiuwen troch it oanienriigjen fan in pear hûswieren. Op de sintrale wier waard yn de 12e iuw of krekt wat letter de oan [[Mauritius (hillige)|Mauritius]] wijde [[Mauritiustsjerke (Marsum)|tsjerke]] boud. Neffens in dokumint út 1344 bestie it doarp út twa helten of '[[kluft]]en' (in buorskip), nammentlik de Mentedakluft (Mentetaclowe) en de kluft om it tsjerkhôf (Hofsetenaclowe). Tegearre mei de pleatsen oan de oare kant fan de Heekt by Katmis (Heksetaclowa) foarmen hja de helte fan de [[Rjochtstuollen yn Grinslân|rjochtstoel]] fan [[Holwierde]] en Marsum. De namme Menteda ferwiist ek nei in kluft yn it feanterijdoarp [[Siddebuorren]], wêrfan't de earste bewenners faaks út Marsum kamen. De wier fan Marsum foarme it útgongspunt fan in kilometerslange stripe oanmakkerijen, dy't by Siddebuorren lâns rûn oant de eardere Siepsleat by Noardbroek. In dochterdelsetting fan Marsum is [[Solwerd]] oan it Damsterdjip, dy't nei alle gedachten yn de 13e iuw in eigen tsjerke krige. Marsum waard yn de rin fan de tiid in echt doarp, dat lykwols yn de [[Frânske tiid]] by it Belis fan Delfsyl (1813-1814) hast folslein fan 'e kaart fage waard. De wier fan Marsum waard yn it begjin fan de 20e iuw foar it measte ôfgroeven. De radiale struktuer fan it doarp is lykwols bewarre bleaun. Njonken de tsjerke en it tsjerkhôf hat it doarp noch in pear pleatsen. Der rint mar ien wei nei it doarp, de dearinnende Marsumerwei. Noardlik fan Marsum waard oan de Marsumerwei ûnder Holwierde yn de jierren 1950 troch de Keninklike Loftmacht yn ferskillende bunkers it Navigaasjestasjon Grinslân boud, dy't oant 1964 yn gebrûk wiene. == Sjoch ek == * [[Mauritiustsjerke (Marsum)]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://nl.wikipedia.org/wiki/Marsum_(Groningen) op dizze side]. <references/> ---- {{Commonscat|Marsum (Groningen)|Marsum (Grinslân)}} }} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] k8oc7o2ocuuyg6ki3w7k96q46hbzo07 0 166284 1240101 1114646 2026-09-07T23:21:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Produksjes */ + 1240101 wikitext text/x-wiki {{Bedriuw | ôfbylding = Goldenoakranch.jpg | ôfbyldingstekst = Yngong fan 'e Golden Oak Ranch. | ôfbyldingsbreedte = | namme = Golden Oak Ranch | histoaryske namme = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | type = privaat | sektor = [[tillefyzje]]- en [[filmyndustry]] | haadkertier = | fêstige yn = [[Santa Clarita (Kalifornje)]] | oprjochte = [[1959]] | opdoekt = | oprjochter = [[Walt Disney]] en [[Roy O. Disney]] | eigner = [[The Walt Disney Company]] | fuortkommen út = | opgien yn = | memme-ûndernimming = [[Walt Disney Studios Operations]] | dochterûndernimmings = | omset = | winst = | wearde = | aktyf yn = | wurknimmers = | tal lokaasjes = | webside = [http://www.studiosattheranch.com/ www.studiosattheranch.com] | mapname = Santa Clarita | lat_deg = 34 | lat_min = 22 | lat_sec = 26.4 | lat_dir = N | lon_deg = 118 | lon_min = 28 | lon_sec = 40.8 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = Lokaasje yn [[Santa Clarita (Kalifornje)|Santa Clarita]]. }} De '''Golden Oak Ranch''' is in [[filmranch]] by [[Santa Clarita (Kalifornje)|Santa Clarita]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Kalifornje]], minder as in [[oere]] riden benoarden [[Los Angeles]]. De [[ranch]] is eigendom fan [[The Walt Disney Company]] en foarmet in reuseftige [[backlot]] fan 360&nbsp;[[hektare|ha]] dy't brûkt wurdt foar de [[opnamen (film)|opnamen]] fan [[film]]s en [[tillefyzjesearje]]s. ==Skiednis== It lân fan wat de Golden Oak Ranch wurde soe, waard yn 'e twadde helte fan 'e [[1950-er jierren]] yn 't earstoan [[pacht]]e troch [[filmstudio]] [[Walt Disney Productions]] foar ''Adventures of Spin & Marty'', in segmint fan it [[berneprogramma]] ''[[The Mickey Mouse Club]]''. Yn [[1959]] waard it lân definityf troch Disney oankocht foar de priis fan [[$]]300.000. De namme fan 'e Golden Oak Ranch ferwiisd nei de ûntdekking fan [[goud]] yn it gebiet troch in Francisco López, jierren foar de útbraak fan 'e [[Kalifornyske Goudkoarts]]. ==Bestjoer== De Golden Oak Ranch is yn it bedriuwekonglomeraat fan Disney yndield by [[Walt Disney Studios Operations]] (foarhinne en no noch wol bekend as Disney Studio Services), in ôfdieling fan 'e [[difyzje (ûndernimming)|difyzje]] [[Walt Disney Studios (difyzje)|Walt Disney Studios]] dy't oer it behear fan [[studiokompleks]]en giet. Behalven de Golden Oak Ranch hat dy ôfdieling ek de [[Walt Disney Studios (Burbank)]], de [[Prospect Studios]], [[KABC|KABC7 Studio&nbsp;B]] en [[Disney Studios Australia]] op 'e noed. ==Fasiliteiten== De Golden Oak Ranch beslacht in [[oerflak]] 360&nbsp;[[hektare|ha]]. (Mei de oarspronklike oankeap yn [[1959]] wie mar 127&nbsp;ha muoid, mar troch letter oankeapen waard de filmranch fierder útwreide.) It grutste part fan 'e Golden Oak Ranch bestiet út [[gers|gerzige]] [[fjild]]en mei hjir en dêr in klútsje [[beam]]men, trochsnien troch twa [[beek]]jes. Der is ek in [[wetterfal]]. Al ier waarden op 'e ranch ferskate fêste [[filmset]]s yn 'e [[western (sjenre)|western]]styl boud, en yn [[2012]] waarden der ek in [[winkelstrjitte]] en in wenstrjitte boud. De winkelstrjitte omfiemet 42 [[winkel]]s, wylst de wenstrjitte út 23 [[huzen]] bestiet, dy't allegearre in oare [[arsjitektoanysk]]e styl hawwe. Yn [[maaie]] [[2013]] makke Disney bekend dat it bedriuw plannen hie foar de ûntwikkeling fan nochris 23&nbsp;ha lân fan 'e Golden Oak Ranch. Dêr moat in ultramodern [[filmstudiokompleks]] ferrize mei seis nije [[soundstage]]s en dêropta produksje[[kantoar]]en. It kompleks sil "Disney/[[ABC (Amerikaanske tillefyzjenetwurk)|ABC]] Studios at The Ranch" komme te hjitten. Yn [[augustus]] [[2013]] waarden de plannen goedkard troch [[Los Angeles County (Kalifornje)|Los Angeles County]]. ==Produksjes== ===Films=== In seleksje fan films dy't alteast foar in diel op 'e Golden Oaks Ranch opnommen binne: *''[[Old Yeller (film)|Old Yeller]]'' (1957) *''[[Toby Tyler or 10 Weeks with a Circus (film)|Toby Tyler or 10 Weeks with a Circus]]'' (1960) *''[[The Parent Trap (film út 1961)|The Parent Trap]]'' (1961) *''[[The Love Bug]]'' (1968) *''[[Herbie Rides Again]]'' (1974) *''[[Herbie Goes to Monte Carlo]]'' (1977) *''[[The Muppet Movie]]'' (1979) *''[[Back to the Future (film)|Back to the Future]]'' (1985) *''[[Short Circuit (film út 1986)|Short Circuit]]'' (1986) *''[[Buffy the Vampire Slayer (film)|Buffy the Vampire Slayer]]'' (1992) *''[[Fire Down Below (film út 1997)|Fire Down Below]]'' (1997) *''[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]]'' (2006) *''[[Pirates of the Caribbean: At World's End]]'' (2007) *''[[The Muppets (film)|The Muppets]]'' (2011) *''[[Behind the Candelabra]]'' (2013) *''[[Pete's Dragon (film út 2016)|Pete's Dragon]]'' (2016) ===Tillefyzje=== In seleksje fan tillefyzjesearjes dy't alteast foar in diel op 'e Golden Oaks Ranch opnommen binne: *''[[The Mickey Mouse Club]]'' (1955–1957) *''[[Zorro (tillefyzjesearje út 1957)|Zorro]]'' (1957–1959) *''[[Bonanza]]'' (1959–1973) *''[[Little House on the Prairie (tillefyzjesearje)|Little House on the Prairie]]'' (1974–1983) *''[[Roots: The Next Generation]]'' (1979) *''[[The Dukes of Hazzard (tillefyzjesearje)|The Dukes of Hazzard]]'' (1979–1985) *''[[The A-Team]]'' (1983–1987) *''[[Desperate Housewives]]'' (2011) <small>([[seizoen (omrop)|seiz.]] 8, [[ôfl.]] 6)</small> *''[[Westworld (tillefyzjesearje)|Westworld]]'' (2016–2022) ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://www.studiosattheranch.com/ Offisjele webside fan 'e Golden Oak Ranch] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Golden_Oak_Ranch ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Film- en telefyzjestudiokompleks yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Filmranch]] [[Kategory:Bouwurk yn Kalifornje]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1959]] [[Kategory:Bouwurk út 1959]] 5an1q6sim6kzvpm3ursj9h7rfzoffqf 0 172197 1240080 1142646 2026-09-07T17:14:58Z Drewes 2754 /* Militêre kamûflaazje */ - tikfl. 1240080 wikitext text/x-wiki [[File:Maskowanie.JPEG|right|thumb|250px|In [[militêr]] bringt kamuflearjende [[smink]] op syn [[gesicht]] oan. Sawol syn [[helm (holdeksel)|helm]] as syn [[militêr unifoarm]] hawwe kamûflaazjekleuren yn in ûnderbrutsen patroan.]] '''Kamûflaazje''' (fan it [[Frânsk]]e ''camouflage'', mei deselde betsjutting) is it gebrûk fan in kombinaasje fan materiaal, [[kleur]], tekening, foarm en [[ljocht|beljochting]] foar beskûl. Soks komt foar yn 'e [[natoer]], troch [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassings, mar it wurdt ek aktyf troch [[minske]]n dien. It kin op twa manearen wurkje: troch [[bist]]en of [[foarwerp]]en dreger te ûnderskieden te meitsjen, of troch se te fermommen as wat hiel oars. De dreger te sjen meitsjen foarm fan kamûflaazje wurdt ek wol in '''skutkleur''' neamd; dêrby wurdt sterk gebrûk makke fan [[gesichtsbedroch]]. Bekende foarbylden dêrfan binne [[militêr unifoarm|militêre unifoarmen]] yn in ûnderbrutsen patroan fan ûnregelmjittige [[grien]]e, [[brune]] en [[swart]]e flakken en de spikkelbûnte [[pels]] fan in [[panter]]. De fermommende foarm fan kamûflaazje hjit [[mimikry]]; in bekend foarbyld dêrfan is in ûngefaarlike [[sweefmiggen|sweefmich]] mei de [[giel]]-[[swart]]e warskôgingsstreken fan in [[meeps]] en in [[wanneljende tûke]] dy't it uterlik fan in echte [[tûke (beam)|tûke]] hat om oer de holle sjoen te wurden troch [[ynsektivoar|ynsekte-itende]] [[rôfdier]]en. ==Natuerlike kamûflaazje== Natuerlike kamûflaazje is kamûflaazje dy't foarkomt yn 'e [[natoer]]. Dit ferskynsel wurdt ek wol '''krypsis''' neamd. It kin ferskate foarmen oannimme. [[File:Caprimulgus aegyptius.jpg|left|thumb|250px|De [[Egyptyske nachtswel]] nêstelet yn iepen [[sân]], mar is dêr frijwol ûnsichtber troch in treflike skutkleur.]] ===Skutkleur=== De bekendste foarm fan natuerlike kamûflaazje is de skutkleur, wêrby't in [[organisme]] de kleur fan 'e eftergrûn oannimt om dreger opmerkber te wurden. Soms wurket dat sa goed dat it bist frijwol ûnsichtber is. Yn 'e regel is in skutkleur it gefolch fan in [[evolúsje|evolúsjonêre]] oanpassing. Skutkleuren komme sawol by [[proai]]dieren foar, dy't se brûke om net opmurken te wurden troch [[rôfdier]]en, as by rôfdieren, dy't in skutkleur brûke kinne om ûnopmurken in proai te beslûpen, of stil ôf te wachtsjen oant in proai sûnder euvelmoed ticht genôch by komt om pakt te wurden. In foarbyld fan in proaidier mei in skutkleur is de [[ree]], dy't yn syn [[wâld|beboske]] [[biotoop]] mar mei muoite opmerkber is; in foarbyld fan in rôfdier mei in skutkleur is de [[panter]] mei syn [[pels]] fan [[swart]]e stippen op in [[giel]]e ûndergrûn. [[File:Great male Leopard in South Afrika-JD.JPG|right|thumb|250px|In [[panter]] is yn it lange [[gers]] fan 'e [[Afrika]]anske [[savanne]] mar amper te sjen.]] Skutkleuren geane ornaris mank mei in oanpassing yn [[hâlden en dragen]]. Sa hawwe [[nachtflinters]] faak in skutkleur dy't makket dat se net opfalle as se op in [[beamstamme]] sitte. Trochdat se oerdeis deastil sitten bliuwe, wurket dy skutkleur. Sadree't se har bewege, wurdt it effekt ferbrutsen. Kamûflaazjekleuren sjocht men ek in protte by de [[wyfke]]s fan [[fûgel]]soarten. Dy hawwe in skutkleur om't se yn 'e [[briedtiid]] lang op it [[nêst (fûgels)|nêst]] sitte moatte de [[aai]]en [[brieden (fûgels)|út te brieden]], wylst de [[mantsje]]s, dy't dat net hoege te dwaan, gjin skutkleur hawwe, mar faak tige opfallend kleure binne (bgl. by de [[wylde ein]] en de [[fazant]]). Salang't it sijke stil op it nêst sitten bliuwt, is it faak hast net te sjen, mar sadree't it beweecht, wurdt it opmurken. Guon bisten, wêrûnder [[kameleons]], [[oktopussen]] en beskate [[fisk]]esoarten kinne harren [[hûdskleur]] [[aktive kamûflaazje|aktyf feroarje]]. Dat fermogen brûke se sawol foar kamûflaazje as foar [[dierlike kommunikaasje|ûnderlinge kommunikaasje]]. Behalven troch evolúsje kinne skutkleuren ek op oare manearen ta stân komme. Beskate soarten [[krabben]] fandelje bygelyks materiaal út harren [[habitat]] gear dat se oan har [[lichem (biology)|lichem]] fêstmeitsje. [[File:Flower flounder in Kona may 2010.jpg|left|thumb|250px|In [[paubot]] (''Bothus mancus'') kin syn kleurpatroan feroarje om himsels tsjin ferskate eftergrûnen te kamûflearjen.]] ===Foarmferdizening=== In twadde foarm fan natuerlike kamûflaazje is foarmferdizening. Dat wurdt ek wol oantsjut as disruptive kleuring. Dêrby hat it almeast [[fertikaal]] streke kleurpatroan ta gefolch dat de foarm en kontoeren fan it lichem fan in bist ferdizenje tsjin 'e natuerlike eftergrûn. Dy bestiet ommers ek út fertikale streken, foarme troch [[plant]]egroei of troch soartgenoaten. It bist sels is foar syn proai of natuerlike fijân wol te sjen om't er gjin skutkleur hat, mar trochdat it kleurpatroan de foarm fan syn lichem ûnderbrekt, wurdt er minder gau opmurken. Dizze foarm fan kamûflaazje komt bgl. foar by in rôfdier as de [[tiger]] en in proaidier as de [[sebra]]. [[File:Zebra Botswana edit.jpg|right|thumb|220px|De streken fan [[sebra's]] meitsje dat yndividuën foar [[rôfdier]]en min te ûnderskieden binne tsjin 'e eftergrûn fan in hiele [[keppel]].]] ===Tsjinkleuring=== In oare tige effektive foarm fan kamûflaazje is [[tsjinkleuring]], dat ek wol omdraaide skaadwurking neamd wurdt. Dêrby wurdt de romtlike waarnimming fersteurd. Dat komt fral foar by bisten dy't yn [[see]] libje, lykas [[haaien]] en [[pinguïns]]. Dy hawwe in dûnker kleure [[rêch]], sadat se net of mar skraachoan te sjen binne as men fan boppe-ôf yn it wetter op harren delsjocht, mei't se dan in dûnkere eftergrûn hawwe (de djipte fan 'e see). Mar de [[bealch]] is ljocht kleure, sadat se dreger te sjen binne as men fan ûnderen ôf nei harren omheech sjocht, om't se dan in ljochte eftergrûn hawwe (it [[ljocht]] oan it wetteroerflak). ===Neibearing=== Natuerlike kamûflaazje kin ek de foarm oannimme fan neibearing, oftewol [[mimikry]], wêrby't in organisme de kleur en foarm oannimt fan wat oars. In bekend foarbyld dêrfan wurdt foarme troch ferskate [[soarte]]n [[sweefmiggen]], dy't ûngefaarlik binne en net stekke kinne, en dêrom eins warleas binne foar rôfdieren oer. Mar troch evolúsje hawwe se in giel-swart streke liif krigen, dat de kleuren fan 'e [[meeps]], dy't wól flink stekke kin, neibeart. Rôfdieren dy't de meeps út 'e wei geane, sille dus ek de ûngefaarlike sweefmiggen gewurde litte. In oar foarbyld wurdt foarme troch [[wannejende tûken]] en [[wanneljende blêden]], wat [[ynsekten]] binne dy't de kleur en foarm fan in [[twiich]], resp. in [[blêd (plant)|blêd]] hawwe. Krekt sa liket de [[seedraak (fisk)|seedraak]] of grutte raffelfisk, in [[fisk]] dy't nau besibbe is oan it [[seehynderkes|seehynderke]], gâns op in yn it wetter omdriuwkeljend stik [[seewier]]. [[File:Leafy Seadragon Phycodurus eques 2500px PLW edit.jpg|left|thumb|250px|In [[seedraak (fisk)|seedraak]] of grutte raffelfisk sjocht der út en beweecht as is er in stik omdriuwend [[seewier]].]] ==Militêre kamûflaazje== Militêre kamûflaazje is it dreger opmerkber meitsjen fan [[militêr|militêr personiel]], militêre [[fiertugen]] en militêre [[legerbasis|bases]]. Dat is in ûntwikkeling dy't pas yn 'e [[njoggentjinde iuw]] begûn; foartiid waard it as [[leffens|lef]] en [[ear (achting)|earleas]] beskôge om jin yn in [[oarloch]]ssitewaasje te ferbergjen. Doe hiene [[militêr unifoarm|militêre unifoarmen]] krekt opfallende [[kleur]]en, dy't men no allinnich noch mar sjocht by militêre [[parade]]s, lykas it [[blau]] fan it [[Frânske Leger]] en it [[Amerikaanske Leger]] en it [[read]] fan it [[Britske Leger]]. [[File:Norwegian Winter War Volunteers.jpg|right|thumb|250px|[[Noarwegen|Noarske]] [[frijwilliger]]s yn 'e [[Winteroarloch]] ([[1939]]–[[1940]]) yn wite kamûflaazjepakken.]] Inkele [[skerpskutter]]sienheden fan it Britske Leger wiene yn 'e [[Napoleontyske Oarloggen]] ([[1803]]–[[1815]]) de earsten dy't fan kamûflaazje gebrûk makke troch in [[grien]] unifoarmjaske te yntrodusearjen. Ek yn 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]–[[1865]]) droegen de skerpskutters fan it [[Feriene Steaten|Noardlike]] [[Leger fan 'e Uny]] griene unifoarmen. De unifoarmen fan 'e soldaten dy't foar de [[Amerikaanske Suden|Súdlike]] [[Konfederearre Steaten fan Amearika]] fochten, droegen [[grize]] of [[hazzenút (kleur)|hazzenútkleurige]] unifoarmen, wat al in grutte ferbettering wie oer it blau fan 'e sljochtwei soldaten fan it Noardlike leger. Tsjin [[1896]] hie it Britske Leger oeral bûten de [[Britske Eilannen]] sels in [[kaki]]kleurich ([[brún]]-[[grien]]) unifoarm ynfierd. De [[Twadde Boere-oarloch]] ([[1899]]–[[1902]]) yn [[Súd-Afrika]] wie de earste oarloch wêryn't Britske soldaten dat ynifoarm yn in oarlochssitewaasje droegen. De Frânsen fochten oan it begjin fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]] ([[1914]]–[[1918]]) noch yn it blau, mar tsjin [[1920]] wiene hast alle moderne [[lânmacht]]en oergien op it gebrûk fan almeast [[legergrien]]e (of yn it gefal fan [[Dútslân]] [[fjildgriis|fjildgrize]]) unifoarmen. Letter waard foar op it slachfjild in noch bettere kamûflaazje ynfierd, besteande út in patroan fan [[disruptive kleuring]] mei ûnregelmjittige flakken yn ferskillende ûnopfallende kleuren. De militêren giene dêrtroch op yn it gefjochtsterrein. Fan sokke disruptive kamûflaazje waarden ferskate soarten ûntwikkele, mei't [[greide]]n, [[ikker]]s en [[bosk]]en ([[grien]], [[brún]] en [[swart]]) in hiele oare eftergrûn foarmje as [[woastyn]] (brún, [[bêzje]] en [[giel]]) of [[winter]]ske [[lânskip]]pen en de [[poalstreken]] ([[wyt]] en [[griis]]). De earste legerienheid dy't foar militêre unifoarmen op grutte skaal gebrûk makke fan sokke disruptive kleuring, wie de [[nazy-Dútslân|nazy-Dútske]] [[Waffen-SS]] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] ([[1939]]–[[1945]]). Tsjintwurdich wurdt oan sokke disruptyf kleure unifoarmen faak ek noch [[smink]] tafoege, dy't yn soartgelikense patroanen op it [[gesicht]] en eventueel oare ûntbleate lichemsdielen smaard wurdt. Op deselde manear kaam stadichoan kamûflaazje foar militêre fiertugen yn gebrûk, lykas [[tank (wapen)|tanks]], [[pânserfiertúch|pânserfiertugen]], militêre [[frachtwein]]en en [[auto's]], [[jachtfleanmasine]]n, [[bommesmiter]]s en [[marineskip]]pen. Earst waard dêrfoar in effen legergriene (foar marineskippen grize) kleur ynfierd, en pas letter waard disruptive kleuring tafoege. Der kamen ek saneamde [[kamûflaazjenet]]ten yn gebrûk, [[fisknet|netten]] mei stikjes disruptyf kleure [[weve stof|stof]] deroan, dy't men oer militêre fiertugen en ynstallaasjes hinne drapearje koe om dy te kamûflearjen foar fijannige [[militêre ferkenning]] út 'e loft wei. <gallery mode=packed heights=150px style="text-align:left"> File:British dpm2.jpg|disruptive kleuring fan it [[Britske Leger]] foar greiden en bosken File:Flecktarn.jpg|Disruptive kleuring fan it [[Heer (Bundeswehr)|Dútske Leger]] foar greiden en bosken File:Pla camo.svg|Disruptive kleuring fan it [[Sineeske Folksbefrijingsleger]] foar boskgebieten File:Six-Color Desert Pattern.jpg|disruptive kleuring fan it [[Amerikaanske Leger]] foar woastinen File:M05 snow pattern.jpg|Disruptive kleuring fan it [[Finske Leger]] foar yn 'e winter File:USS Richmond (CL-9) port side June 1944.jpg|De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[lichte kruser]] [[USS Richmond (CL-9)|USS ''Richmond'']] yn [[1944]] mei [[griis|seegrize]] kamûflaazjeferve, en ''dazzle''-kamûflaazje (de [[swart]]e foarmen). </gallery> Yn 'e [[Earste Golfoarloch]] ([[1990]]–[[1991]]) waard mei de yntroduksje troch de [[Amerikaanske Loftmacht]] fan 'e [[Lockheed Martin F-117 Nighthawk]] dúdlik dat militêre kamûflaazje ek mooglik is yn foarmen dy't foar it [[minsklik]] [[each]] net sichtber binne. De F-117 omfette nammentlik nije saneamde [[stealth (technyk)|stealth]]-[[technology]] dy't it fleantúch foar de fijannige [[radar]] frijwol ûnsichtber makke. Neitiid binne ek oare militêre fleantugen en guon marinskippen mei sokke technology tarist. In aparte foarm fan militêre kamûflaazje is ''dazzle''-kamûflaazje (''dazzle'' is [[Ingelsk]] foar "betizing" en "tûzelsinnigens"). Dy is der net op rjochte om 'e sichtberens te ferminderjen, mar om 'e waarnimmer of deteksje-apparatuer (lykas radar) te mislieden. Dat wurdt berikt troch bygelyks marineskippen yn bizare patroanen fan streken en blokken te fervjen, sadat it troch romtlik [[gesichtsbedroch]] wol liket as misse der stikken út. Dêrtroch wurdt it dreger om 'e rjochting en [[faasje]] fan farrende skippen te bepalen. ''Dazzle''-kamûflaazje waard yn 'e Earste Wrâldoarloch ûntwikkele troch de [[Admiraliteit fan Ingelân]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Camouflage ''References'', ''Bibliography'' en ''Further Reading'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Camouflage}} }} [[Kategory:Kamûflaazje| ]] [[Kategory:Kleur|*]] [[Kategory:Mislieding]] [[Kategory:Jacht]] [[Kategory:Lienwurd út it Frânsk]] l7j4k6hgaga5bhys5thptq9q2rvsevp 10 174959 1240121 1240030 2026-09-08T08:32:52Z RomkeHoekstra 10582 Oantal doarpen fan Dinkellân tafoege. 1240121 wikitext text/x-wiki {{ {{{subst|}}}#if: {{{TXT|}}} |{{ {{{subst|}}}#switch: {{{TXT}}} | Year = [[1 jannewaris]] [[2023]] <!-- mjitdatum --> | YearISO = 2022-01-01 <!-- mjitdatum as ISO notaasje --> }}|}}{{ {{{subst|}}}#if: {{{POP|}}} |{{ {{{subst|}}}#switch: {{{POP}}} | Albergen = 3669 | Aldemerk = 2610 | Baarlo = 60 | Baars = 125 | Basse = 265 | Belt-Schutsloot = 605 | Beuningen (Oerisel) = 1000 | Blankenham = 320 | Bloksyl = 1395 | De Bult = 530 | Denekamp = 10317 | Deurningen = 1991 | Eesveen = 610 | Follenhove = 4370 | Fleringen (Oerisel) = 948 | Geesteren (Oerisel) = 4269 | Giteren = 2865 | Glane (Nederlân) = 505 | Harbrinkhoek = 1588 | Het Stift = 75 | Iselham = 85 | Sint-Janskleaster = 2520 | Kalenberch = 225 | Kallenkote = 335 | De Kúnder = 925 | Langeveen = 1278 | Lattrop = 410 | Lattrop-Breklenkamp = 972 | Lemele = 1570 | Losser = 13730 | De Lutte = 3970 | Manderveen = 648 | Mariaparochie = 294 | Marijenkampen = 170 | Nederland (Oerisel) = 20 | Noord Deurningen = 1223 | Oldenzaal = 31778 | Ommen = 13200 | Onna = 310 | Ossensyl = 570 | Oud Ootmarsum = 315 | Overdinkel = 4155 | Paaslo = 405 | De Pol (Stienwikerlân) = 260 | Reutum = 1272 | Rossum (Oerisel) = 2323 | Saasveld = 1689 | Scheerwolde = 620 | Stienwyk = 17495 | Stienwikerwâld = 1890 | Tilligte = 890 | Tuk (Nederlân) = 2165 | Tubbergen = 5900 | Vilsteren = 380 | Wanneperveen = 1730 | Wetering (Oerisel) = 175 | Willemsoard (Stienwikerlân) = 880 | Witte Paarden = 220 | Zuidveen = 620 | Vasse (Nederlân) = 1001 | Weerselo = 3141 }} }}<noinclude> == Doel == Dit berjocht is dêrfoar ornearre om 1× of 2× it jier oan te passen sa't de ynwennertallen automatysk oanpast wurde yn de ynfoboksen op eltse side fan Oeriselske plakken. Boarne ynwennertallen: [https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85318NED/table?ts=1683167734895], Tabel: ''Kearnsifers wiken en buerten, {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}},'' Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen en ''[https://allecijfers.nl/woonplaatsen/ Alle Cijfers]'' '''Tink der om:''' Der binne gjin tûzental skiedingstekens; dat om rekkenjen mei de getallen mooglik te meitsjen, lykas it berekkenjen fan de sekuere befolkingstichtens. <!-- boarne: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85318NED/table?ts=1683167734895 --> * '''Brûk dit berjocht <u>nea</u> fuortendaliks op siden.''' Brûk dan: [[Berjocht:Statistyk wenplak Oerisel ynwenners]] == Tapasse == Dit wurdt tapast yn: * [[Berjocht:Statistyk wenplak Oerisel ynwenners]] [[Kategory:Berjochten wenplak yn Oerisel]] [[Kategory:Plak yn Nederlân]] </noinclude> bshs4rabhpan9t49v6611n7kd1asaot 1240150 1240121 2026-09-08T11:32:56Z RomkeHoekstra 10582 + Oatmarsum en Glanerbrug 1240150 wikitext text/x-wiki {{ {{{subst|}}}#if: {{{TXT|}}} |{{ {{{subst|}}}#switch: {{{TXT}}} | Year = [[1 jannewaris]] [[2023]] <!-- mjitdatum --> | YearISO = 2022-01-01 <!-- mjitdatum as ISO notaasje --> }}|}}{{ {{{subst|}}}#if: {{{POP|}}} |{{ {{{subst|}}}#switch: {{{POP}}} | Albergen = 3669 | Aldemerk = 2610 | Ald Oatmarsum = 310 | Baarlo = 60 | Baars = 125 | Basse = 265 | Belt-Schutsloot = 605 | Beuningen (Oerisel) = 1000 | Blankenham = 320 | Bloksyl = 1395 | De Bult = 530 | Denekamp = 10317 | Deurningen = 1991 | Eesveen = 610 | Follenhove = 4370 | Fleringen (Oerisel) = 948 | Geesteren (Oerisel) = 4269 | Giteren = 2865 | Glane (Nederlân) = 505 | Glanerbrug = 17760 | Harbrinkhoek = 1588 | Het Stift = 75 | Iselham = 85 | Sint-Janskleaster = 2520 | Kalenberch = 225 | Kallenkote = 335 | De Kúnder = 925 | Langeveen = 1278 | Lattrop = 410 | Lattrop-Breklenkamp = 972 | Lemele = 1570 | Losser = 13730 | De Lutte = 3970 | Manderveen = 648 | Mariaparochie = 294 | Marijenkampen = 170 | Nederland (Oerisel) = 20 | Noord Deurningen = 1223 | Oldenzaal = 31778 | Ommen = 13200 | Onna = 310 | Oatmarsum = 1100 | Ossensyl = 570 | Overdinkel = 4155 | Paaslo = 405 | De Pol (Stienwikerlân) = 260 | Reutum = 1272 | Rossum (Oerisel) = 2323 | Saasveld = 1685 | Scheerwolde = 620 | Stienwyk = 17495 | Stienwikerwâld = 1890 | Tilligte = 890 | Tuk (Nederlân) = 2165 | Tubbergen = 5900 | Vilsteren = 380 | Wanneperveen = 1730 | Wetering (Oerisel) = 175 | Willemsoard (Stienwikerlân) = 880 | Witte Paarden = 220 | Zuidveen = 620 | Vasse (Nederlân) = 1001 | Weerselo = 3141 }} }}<noinclude> == Doel == Dit berjocht is dêrfoar ornearre om 1× of 2× it jier oan te passen sa't de ynwennertallen automatysk oanpast wurde yn de ynfoboksen op eltse side fan Oeriselske plakken. Boarne ynwennertallen: [https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85318NED/table?ts=1683167734895], Tabel: ''Kearnsifers wiken en buerten, {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}},'' Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen en ''[https://allecijfers.nl/woonplaatsen/ Alle Cijfers]'' '''Tink der om:''' Der binne gjin tûzental skiedingstekens; dat om rekkenjen mei de getallen mooglik te meitsjen, lykas it berekkenjen fan de sekuere befolkingstichtens. <!-- boarne: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85318NED/table?ts=1683167734895 --> * '''Brûk dit berjocht <u>nea</u> fuortendaliks op siden.''' Brûk dan: [[Berjocht:Statistyk wenplak Oerisel ynwenners]] == Tapasse == Dit wurdt tapast yn: * [[Berjocht:Statistyk wenplak Oerisel ynwenners]] [[Kategory:Berjochten wenplak yn Oerisel]] [[Kategory:Plak yn Nederlân]] </noinclude> my1bw9j0eogxjn7hwe6x9hcs5993euf 3 191294 1240086 1239601 2026-09-07T18:45:02Z MediaWiki message delivery 15867 /* Tech News: 2026-37 */ nije seksje 1240086 wikitext text/x-wiki == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 apr 2026, 20.06 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 mai 2026, 22.43 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 mai 2026, 21.20 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 mai 2026, 22.22 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == ''The Signpost'': 22 May 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]] * Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22 mai 2026, 07.19 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30513885 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 mai 2026, 23.52 (CEST) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 jun 2026, 23.09 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 jun 2026, 23.30 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 jun 2026, 18.49 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == ''The Signpost'': 21 June 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21 jun 2026, 05.21 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30604303 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 jun 2026, 15.05 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 jun 2026, 13.48 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 jul 2026, 15.57 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == ''The Signpost'': 13 July 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News and notes|An exclusive club]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/In the media|Battle for a soul - who won?]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Opinion|We need to innovate with Wikimedia decision-making]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Recent research|LLMs and NPOV, 20 years of user blocks, Esperanto and Volapük Wikipedias]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News from Diff|How to host Wikicurious in your own community]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Community view|CUNY Newmark Wikimedian-in-Residence Quarterly Brief – April to June 2026]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Special report|Wikipedia escapes Category 1 designation under the UK Online Safety Act - for now]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/On the bright side|Fatherhood, weather, and diplomacy]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Op-ed|A Layup Easy Proposal for Wikimedia at 25: Spend 25% of Donations on the Community]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Traffic report|The grass was greener, the light was brighter]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Comix|schnozzed]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13 jul 2026, 09.27 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 jul 2026, 18.12 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 jul 2026, 07.47 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 jul 2026, 20.50 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 --> == ''The Signpost'': 2 August 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In the media|Union drive, most prolific editor make headlines]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News and notes|Foundation rejects voluntary recognition of union, proposed board eligibility rules sharply restrict candidates]] * WikiConference: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/WikiConference|"Kurier, Signpost, wikipress: You can be a Wikimedia journalist" - Wikimania presentation by User:Noé Recap]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In focus|Is Larry Sanger the co-founder of Wikipedia?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Arbitration report|Think, and not just about content]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News from Diff|Meet the Wikimedians of the Year 2026!]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/On the bright side|The beautiful game]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Traffic report|Odyssey and Oyarzabal]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Comix|Well-spotted]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2 aug 2026, 12.18 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:JPxG@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 aug 2026, 21.47 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 aug 2026, 22.46 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 aug 2026, 23.04 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == ''The Signpost'': 24 August 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/News and notes|Union process progresses, unanswered questions about Littler Mendelson remain]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/In the media|Wikipedia editors save Sam Altman's life]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Recent research|Women in blue? Wikipedia's gender gap reverses in some areas]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Discussion report|Again and Again]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Traffic report|Look out, here comes the Spider-Man!]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Humour|Her tastes, her Wikimania, her upcoming tour... Baby Globe reveals everything]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/On the bright side|The great outdoors]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Opinion|Are we embarrassed yet?]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Special report|Paris Syndrome: Labor Strife, AI Anxiety, and a Leadership Test at Wikimania 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Comix|WP:FAOWN]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 24 aug 2026, 03.25 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Message sent by User:Bri@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30889666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 aug 2026, 22.46 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks. '''Updates for editors''' * The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28. * At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors. * Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates for technical contributors''' * The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In depth''' * Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31 aug 2026, 22.53 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7 sep 2026, 20.45 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 --> 8fvyy6xvsyvvpgezmbibphil44n580p 0 193914 1240115 1239937 2026-09-08T04:22:12Z Kneppelfreed 2013 red 1240115 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Laskwerd | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Laskwerd}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = | netnûmer = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_17_49_N_6_51_05_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 18' N 6° 51' E}} | webside = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | lat_deg = 53 | lat_min = 17 | lat_sec = 49 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 51 | lon_sec = 5 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg | ôfbyldingstekst99 = Laskwerd op in kaart fan 'e eardere gemeente Appingedam om 1865 hinne | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Laskwerd''' is in útbuorren yn 'e gemeente [[Iemsdelta]] yn 'e provinsje [[Grinslân]] en leit justjes súdlik fan de stêd [[Appingedam]], dêr't er ek offisjeel ûnder falt. Laskwerd leit oan de Tolweg en bestiet út in pear pleatsen en de [[poldermûne]] de ''Olinger Koloniemolen'' oan oare kant fan it kanaal [[De Groeve (kanaal)|De Groeve]]. Laskwerd hat {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Laskwerd}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}}). == Skiednis == Om Schildweg 3 en 5 hinne stie eartiids it [[foarwurk]] '''t Groot Laskwerd'' fan it kleaster Feldwerd (yn [[Oldenklooster (Iemsdelta)|Oldenklooster]]), letter ferparte yn de pleatsen Grut en Lyts Lasquerd. Laskwerd waard foar it earst neamd as ''Lumscwerth'' yn [[1295]], dêrnei as ''Lasquert'' (1422), ''Leesquart'' (1491), ''Lutke Lasquert'' (1576) en ''Grothe lasquerdt'' (1597). De [[wierde]] fan Grut-Laskwerd foel fanâlds ûnder it [[karspel]] [[Tjamsweer]], dy fan Lyts-Laskwerd ûnder [[Siddebuorren]]. De lannen leine foar in part oer de Groeve yn it Olingerhamrik en foar in part yn it Siddebuorsterhamrik. Neffens taalkundige en dialektolooch Wobbe de Vries is de namme ôflaat fan de [[Aldfrysk]]e plantenamme ''liask'' (de plant iris of liis) mei de útgong ''-werd'' (wierde/terp).<ref>Wobbe de Vries, ''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB28:006516000:00316 Groninger plaatsnamen]'', Grins 1946, side 304, 325.</ref><ref>G. van Berkel en K. Samplonius: [https://etymologiebank.nl/trefwoord/laskwerd ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''], 2018 yn [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: "Laskwerd"</ref> Yn 'e omkriten dêr fuortendaliks omhinne komme [[toponimen]] foar, lykas: ''in den Oert'', ''bij de Plassen'', ''De Teugen'', ''Lange Teugen'' en ''Dwarsteugen''. De namme Teugen komt fan it Aldfryske wurd ''tiuch'', dêr't lykas by de plaknamme [[Tjuchem]] it miene lân mei ornearre waard. In part fan it gebiet lei aardich leech; yn [[1597]] waard der sprutsen oer ''zeeckere onlanden ofte hoenlanden'' [= healân?] ''van den Grove aff uuth het oosten totten Oerts wrynge'' [= hikke] ''int westen aldoe rontomme int water veel meer ende diepen nu onder water''. Ek de namme ''Meedland'' (ferlykje [[miedlân]], fier/efter leech lizzend healân) westlik fan Laskwerd docht dêroan tinken. De kleasterpleats waard al oan 'e ein fan de [[midsiuwen]] opspjalte yn trije grutte pachtpleatsen fan elts goed 40 bunder. Yn 'e 19e iuw bestie Laskwerd noch hieltyd út trije steatlike pleatsen. In fjirde pleats lei yn it streekje Twiezel oan oare kant de Groeve. Om it gebiet better te ûntwetterjen waarden yn 'e 19e iuw twa mûnepolders ynrjochte. De pleatsen fan Grut-Laskwerd ferhuzen om 1900 hinne nei de trochgeande dyk (de hjoeddeistige Tolweg). De midsiuwske wierde waard ferlitten, de sleatten deromhinne waarden tichtsmiten. De wierde is in [[argeology]]sk monumint. === Syl === Noardeastlik fan Laskwerd lei al om 1400 hinne de ''Buxzijl'' (''Buczijl'', ek ''Bocxzijl'', ''in de Buchsell''), in lytse [[slûs]] ([[syl]]) dêr't de Bolhamstersleat (ek Boerhamstersleat) út it Woldmeer troch yn de Groeve útmûne. De sleat fierde faaks ek wetter oan út Tjuchem en Siddebuorren oer it Gaarmaar. It gebiet en de bewenning njonken de slûs foelen ûnder het karspel Siddebuorren. It kleaster [[Heveskeskleaster|Easterwierrum]], dat grut besit yn Siddebuorren en [[Oostwold (Aldamt)|Oostwold]] hie, hie dêr yn [[1598]] in [[heerd]] lân fan 20 bunder.<ref>Wiersum, E., ‘[https://www.dbnl.org/tekst/_bij005192401_01/_bij005192401_01_0005.php ''De bezittingen van de drie Groningsche commanderijen in het laatst van de 16de eeuw'']’, yn: ''Bijdragen en Mededeelingen van het Historisch Genootschap'' 45 (1924), siden 1-31, hjir side 20.</ref> Dêr kin fan ôflaat wurde dat it kleaster belang hie by it ûntwetterjen troch it slûske hinne. De bewenners fan de ''Buckzijl, Bugtzijl'' of ''Buxel'' wurde yn de tsjerkeboeken fan Siddebuorren gauris neamd. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] h2tt6va6nu89c82ahn8f18lr072br5p 0 193932 1240066 1240024 2026-09-07T16:21:47Z RomkeHoekstra 10582 Sjoch oerlis 1240066 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Dark-eyed Junco (Oregon) (14557821416).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[donkereach junco]] (''Junco hyemalis'') | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[skift]]: | namme4 = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') | takson5 = [[famylje]]: | namme5 = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') | takson6 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme6 = '''junko's''' (''Junco'') | beskriuwer, jier = [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1831 }} It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''junko's''' (''Junco'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]]. It skaai bestiet út ferskate soarten lytse, griis- en brúnkleurige sjongfûgels dy't foar it meastepart yn [[Noard-Amearika|Noard-]] en [[Midden-Amearika]] foarkomme. De [[typesoarte]] is de [[donkereachjunco]] (''Junco hyemalis''). De namme junko komt út it [[Spaansk]]e ''junco'' en betsjut reid (fan it [[Latyn]]ske ''iuncus'', dat reid betsjut). De [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Johann Georg Wagler]] joech it skaai yn 1831 de namme, mar de soarten yn it skaai hâlde har eins komselden op yn sompige gebieten tusken reid en komme yn 'e regel yn in drûger habitat foar. == Skaaimerken == Junko's binne te werkennen oan harren faak opfallende wite bûtenste sturtfearren, in karakteristyk dat by it fleanen goed sichtber is. De ferskillende soarten hawwe fakentiden in grize of brune kop en boppekant mei in ljochtere ûnderkant. == Soarten == It skaai fan 'e juncos bestiet út de fjouwer of fiif erkende soarten. Guon taksonomen behannelje de Kalifornyske junko ek wol as [[ûndersoarte]]: {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Dark-eyed Junco (51041796211).jpg|120px]] || [[donkereachjunko]] || ''Junco hyemalis'' || [[Noard-Amearika]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dark-eyed-junco-junco-hyemalis ''Junco hyemalis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|120px]] || [[Gûadalûpjunko]] || ''Junco insularis'' || It noardlik part fan [[Isla Guadalupe]] ([[Meksiko]]) || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis ''Junco insularis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Yellow-eyed Junco.jpg|120px]] || [[gieleachjunko]] || ''Junco phaeonotus'' || Súdwestlike [[Feriene Steaten]] oant Meksiko || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-eyed-junco-junco-phaeonotus ''Junco phaeonotus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Junco bairdi, Sierra de la Laguna, Baja California Sur 1.jpg|120px]] || [[Kalifornyske junko]] || ''Junco bairdi'' || [[Baja California Sur]] (Meksiko) || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/baja-california-junco-junco-bairdi ''Junco bairdi'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Volcano Junco - Cerro de la Muerte - Costa Rica MG 6764 (26073174254).jpg|120px]] || [[fulkaanjunko]] || ''Junco vulcani'' || [[Kosta Rika]] en [[Panama]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/volcano-junco-junco-vulcani ''Junco vulcani'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Junco|Junkos}} }} [[Kategory:Junko| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]] teu4dy0pghw0nqidzgncqa66wje8r7e 1240067 1240066 2026-09-07T16:22:25Z RomkeHoekstra 10582 1240067 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Dark-eyed Junco (Oregon) (14557821416).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[donkereachjunko]] (''Junco hyemalis'') | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[skift]]: | namme4 = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') | takson5 = [[famylje]]: | namme5 = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') | takson6 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme6 = '''junko's''' (''Junco'') | beskriuwer, jier = [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1831 }} It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''junko's''' (''Junco'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]]. It skaai bestiet út ferskate soarten lytse, griis- en brúnkleurige sjongfûgels dy't foar it meastepart yn [[Noard-Amearika|Noard-]] en [[Midden-Amearika]] foarkomme. De [[typesoarte]] is de [[donkereachjunco]] (''Junco hyemalis''). De namme junko komt út it [[Spaansk]]e ''junco'' en betsjut reid (fan it [[Latyn]]ske ''iuncus'', dat reid betsjut). De [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Johann Georg Wagler]] joech it skaai yn 1831 de namme, mar de soarten yn it skaai hâlde har eins komselden op yn sompige gebieten tusken reid en komme yn 'e regel yn in drûger habitat foar. == Skaaimerken == Junko's binne te werkennen oan harren faak opfallende wite bûtenste sturtfearren, in karakteristyk dat by it fleanen goed sichtber is. De ferskillende soarten hawwe fakentiden in grize of brune kop en boppekant mei in ljochtere ûnderkant. == Soarten == It skaai fan 'e juncos bestiet út de fjouwer of fiif erkende soarten. Guon taksonomen behannelje de Kalifornyske junko ek wol as [[ûndersoarte]]: {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Dark-eyed Junco (51041796211).jpg|120px]] || [[donkereachjunko]] || ''Junco hyemalis'' || [[Noard-Amearika]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dark-eyed-junco-junco-hyemalis ''Junco hyemalis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|120px]] || [[Gûadalûpjunko]] || ''Junco insularis'' || It noardlik part fan [[Isla Guadalupe]] ([[Meksiko]]) || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis ''Junco insularis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Yellow-eyed Junco.jpg|120px]] || [[gieleachjunko]] || ''Junco phaeonotus'' || Súdwestlike [[Feriene Steaten]] oant Meksiko || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-eyed-junco-junco-phaeonotus ''Junco phaeonotus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Junco bairdi, Sierra de la Laguna, Baja California Sur 1.jpg|120px]] || [[Kalifornyske junko]] || ''Junco bairdi'' || [[Baja California Sur]] (Meksiko) || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/baja-california-junco-junco-bairdi ''Junco bairdi'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Volcano Junco - Cerro de la Muerte - Costa Rica MG 6764 (26073174254).jpg|120px]] || [[fulkaanjunko]] || ''Junco vulcani'' || [[Kosta Rika]] en [[Panama]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/volcano-junco-junco-vulcani ''Junco vulcani'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Junco|Junkos}} }} [[Kategory:Junko| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]] 3746o1mak0a89jt0xfk00p528bbrzsz 1240068 1240067 2026-09-07T16:22:42Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Junco's]] omneamd ta [[Junko's]]: sjoch oerlis. 1240067 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Dark-eyed Junco (Oregon) (14557821416).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[donkereachjunko]] (''Junco hyemalis'') | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[skift]]: | namme4 = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') | takson5 = [[famylje]]: | namme5 = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') | takson6 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme6 = '''junko's''' (''Junco'') | beskriuwer, jier = [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1831 }} It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''junko's''' (''Junco'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]]. It skaai bestiet út ferskate soarten lytse, griis- en brúnkleurige sjongfûgels dy't foar it meastepart yn [[Noard-Amearika|Noard-]] en [[Midden-Amearika]] foarkomme. De [[typesoarte]] is de [[donkereachjunco]] (''Junco hyemalis''). De namme junko komt út it [[Spaansk]]e ''junco'' en betsjut reid (fan it [[Latyn]]ske ''iuncus'', dat reid betsjut). De [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Johann Georg Wagler]] joech it skaai yn 1831 de namme, mar de soarten yn it skaai hâlde har eins komselden op yn sompige gebieten tusken reid en komme yn 'e regel yn in drûger habitat foar. == Skaaimerken == Junko's binne te werkennen oan harren faak opfallende wite bûtenste sturtfearren, in karakteristyk dat by it fleanen goed sichtber is. De ferskillende soarten hawwe fakentiden in grize of brune kop en boppekant mei in ljochtere ûnderkant. == Soarten == It skaai fan 'e juncos bestiet út de fjouwer of fiif erkende soarten. Guon taksonomen behannelje de Kalifornyske junko ek wol as [[ûndersoarte]]: {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Dark-eyed Junco (51041796211).jpg|120px]] || [[donkereachjunko]] || ''Junco hyemalis'' || [[Noard-Amearika]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dark-eyed-junco-junco-hyemalis ''Junco hyemalis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|120px]] || [[Gûadalûpjunko]] || ''Junco insularis'' || It noardlik part fan [[Isla Guadalupe]] ([[Meksiko]]) || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis ''Junco insularis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Yellow-eyed Junco.jpg|120px]] || [[gieleachjunko]] || ''Junco phaeonotus'' || Súdwestlike [[Feriene Steaten]] oant Meksiko || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-eyed-junco-junco-phaeonotus ''Junco phaeonotus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Junco bairdi, Sierra de la Laguna, Baja California Sur 1.jpg|120px]] || [[Kalifornyske junko]] || ''Junco bairdi'' || [[Baja California Sur]] (Meksiko) || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/baja-california-junco-junco-bairdi ''Junco bairdi'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Volcano Junco - Cerro de la Muerte - Costa Rica MG 6764 (26073174254).jpg|120px]] || [[fulkaanjunko]] || ''Junco vulcani'' || [[Kosta Rika]] en [[Panama]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/volcano-junco-junco-vulcani ''Junco vulcani'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Junco|Junkos}} }} [[Kategory:Junko| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]] 3746o1mak0a89jt0xfk00p528bbrzsz 1240113 1240068 2026-09-07T23:41:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Soarten */ red 1240113 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Dark-eyed Junco (Oregon) (14557821416).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[donkereachjunko]] (''Junco hyemalis'') | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[skift]]: | namme4 = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') | takson5 = [[famylje]]: | namme5 = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') | takson6 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme6 = '''junko's''' (''Junco'') | beskriuwer, jier = [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1831 }} It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''junko's''' (''Junco'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]]. It skaai bestiet út ferskate soarten lytse, griis- en brúnkleurige sjongfûgels dy't foar it meastepart yn [[Noard-Amearika|Noard-]] en [[Midden-Amearika]] foarkomme. De [[typesoarte]] is de [[donkereachjunco]] (''Junco hyemalis''). De namme junko komt út it [[Spaansk]]e ''junco'' en betsjut reid (fan it [[Latyn]]ske ''iuncus'', dat reid betsjut). De [[Dútslân|Dútske]] [[biolooch]] [[Johann Georg Wagler]] joech it skaai yn 1831 de namme, mar de soarten yn it skaai hâlde har eins komselden op yn sompige gebieten tusken reid en komme yn 'e regel yn in drûger habitat foar. == Skaaimerken == Junko's binne te werkennen oan harren faak opfallende wite bûtenste sturtfearren, in karakteristyk dat by it fleanen goed sichtber is. De ferskillende soarten hawwe fakentiden in grize of brune kop en boppekant mei in ljochtere ûnderkant. == Soarten == It skaai fan 'e juncos bestiet út de fjouwer of fiif erkende soarten. Guon taksonomen behannelje de Kalifornyske junko ek wol as [[ûndersoarte]]: {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Dark-eyed Junco (51041796211).jpg|120px]] || [[donkereachjunko]] || ''Junco hyemalis'' || [[Noard-Amearika]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dark-eyed-junco-junco-hyemalis ''Junco hyemalis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|120px]] || [[Guadalupejunko]] || ''Junco insularis'' || It noardlik part fan [[Isla Guadalupe]] ([[Meksiko]]) || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis ''Junco insularis'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Yellow-eyed Junco.jpg|120px]] || [[gieleachjunko]] || ''Junco phaeonotus'' || Súdwestlike [[Feriene Steaten]] oant Meksiko || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-eyed-junco-junco-phaeonotus ''Junco phaeonotus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Junco bairdi, Sierra de la Laguna, Baja California Sur 1.jpg|120px]] || [[Kalifornyske junko]] || ''Junco bairdi'' || [[Baja California Sur]] (Meksiko) || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/baja-california-junco-junco-bairdi ''Junco bairdi'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Volcano Junco - Cerro de la Muerte - Costa Rica MG 6764 (26073174254).jpg|120px]] || [[fulkaanjunko]] || ''Junco vulcani'' || [[Kosta Rika]] en [[Panama]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/volcano-junco-junco-vulcani ''Junco vulcani'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Junco|Junkos}} }} [[Kategory:Junko| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]] sqmr4gt2zf8f8zq91ifmn2loxvj0h8u 14 193933 1240075 1239972 2026-09-07T16:27:44Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Junco]] omneamd ta [[Kategory:Junko]] 1239972 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Junco|''Junco''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]] jmbfrzpup05rpe9ja5l8jpx5kykyuc3 0 193934 1240072 1240028 2026-09-07T16:23:50Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Donkereachjunco]] omneamd ta [[Donkereachjunko]]: Sjoch fersyk Ieneach by oerlis Junko's 1240028 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Donkereachjunco |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco hyemalis hyemalis CT1 (cropped).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Junco hyemalis - Dark-eyed Junco XC109855.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[Junco's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco hyemalis |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco hyemalis map.svg|250px]]{{Color box|#ff9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]<br>{{Color box|#8d5fd3}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#87aade}} [[wintergast]] }} De '''donkereachjunco''' (''Junco hyemalis'') is in Noardamerikaanske [[sjongfûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 as ''Fringilla hyemalis'' publisearre troch [[Carl Linnaeus]]. It ferspriedingsgebiet fan 'e donkereachjunco beslacht hast hiel [[Noard-Amearika]], op it midden en suden fan [[Meksiko]] nei. Der wurde ferskate [[ûndersoarte]]n ûnderskieden. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Dark-eyed junco (21840).jpg|thumb|left|Nominaatfoarm.]] De donkereachjunco wurdt likernôch 13 oant 17 cm lang. De [[nominaatfoarm]] fan 'e soarte hat in grize kop en boppekant fan it boarst, in wite bûk en donkerdere, griisbrune wjukken. De bûtenste sturtfearren binne wyt, wêrtroch't de fûgel by it fleanen goed te ûnderskieden is. De snaffel is rôze fan kleur. De kleur is by de mantsjes oer it algemeen dúdliker ûntwikkele as by de wyfkes. De [[ûndersoarte]]n fan 'e fûgel fertoane lykwols tige grutte kleurfariaasjes, sadat it liket as binne it hiele oare soarten, wylst se genetysk allegear ta deselde soarte hearre. == Fersprieding == De donkereachjunco libbet yn mingde bosken en nullebosken fan 'e tuskenbeide sône. De fûgel komt in soad foar yn parken en tunen, foaral as er winterdeis byfuorre wurdt troch minsken. It ferspriedingsgebiet beslacht hast de hiele Feriene Steaten, ynklusyf [[Alaska]], [[Kanada]], en in part fan it noarden fan Meksiko. De noardlike populaasjes lûke yn 'e winter nei it suden om yn it gebiet om 'e [[Golf fan Meksiko]] te oerwinterjen. Simmerdeis komme de fûgels ek foar oant djip yn de Arktyske sône, yn it noarden fan Kanada, wylst se dêrhinne lûke om te brieden. Ut en troch wurde dwaalgasten fan 'e soarte op 'e [[Britske Eilannen]] waarnommen. De fûgel is yn 2015 as [[dwaalgast]] fotografearre yn [[Grinslân]]. == Undersoarten == Der wurde 15 ûndersoarten ûnderskieden: * ''J. h. aikeni'' – de westlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. hyemalis'' – Alaska, noardlik, sintraal en eastlik Kanada, de noardlik-sintrale en noardeastlike Feriene Steaten. * ''J. h. carolinensis'' – de eastlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. cismontanus'' – binnenlânsk westlik Kanada. * ''J. h. oreganus'' – súdeastlik Alaska en westlik-sintrale [[Britsk-Kolumbia]] (westlik Kanada). * ''J. h. shufeldti'' – de kust fan súdwestlik Britsk-Kolumbia en de kust fan de noardwestlike Feriene Steaten. * ''J. h. montanus'' – binnenlânsk súdwestlik Kanada en binnenlânsk noardwestlike Feriene Steaten. * ''J. h. thurberi'' – súdlik [[Oregon]] en noardwestlik [[Kalifornje]]. * ''J. h. pinosus'' – sintraal en súdlik Kalifornje. * ''J. h. pontilis'' – [[Sierra Juárez]] (noardlik [[Baja California]] yn noardwestlik Meksiko). * ''J. h. townsendi'' – [[Sierra San Pedro Mártir]] (noardlik Baja California yn noardwestlik Meksiko). * ''J. h. mutabilis'' – súdwestlik Kalifornje en súdlik [[Nevada]]. * ''J. h. mearnsi'' – súdwestlik en súdlik-sintraal Kanada en de noardlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. caniceps'' – de westlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. dorsalis'' – [[Arizona]], Nij-Meksiko en westlik [[Teksas]]. Der wurde fjouwer kleurgroepen ûnderskieden: * de ''slate-colored''-groep (mei û.o. de nominaatfoarm): in donkergrize kop, hals en boppekant, en in wite bûk. Dizze ûndersoarten komme benammen yn it noarden en easten fan Noard-Amearika foar. * de ''Oregon''-groep (bgl. ''oreganus'' en ''shufeldti''): dizze hawwe in opfallende swarte of donkergrize kop dy't skerp ôfstekt tsjin in readebrune rêch en flanken. Dizze ûndersoarten libje yn it westen fan it ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel. * de ''Pink-sided'' en ''White-winged'' farianten (bgl. ''mearnsi'' en ''aikeni''): fûgels mei in ljochtere, mear bêzjekleurige of brune rêch en wat subtilere grize of bleke tinten op 'e kop, bytiden mei wite streekjes op 'e wjukken. * De ''gray-headed''-groep (bgl. ''caniceps''): fûgels mei in ljochtere grize kop mei in dúdlike, rustkleurige of kastanjebrún plak op 'e rêch. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Kleurgroepen</div> <gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0; padding: 0;"> Dark-eyed junco (21840).jpg|Nominaatfoarm<br>(''Slate-colored''-groep) Dark-eyed Junco (48216361306).jpg|''J.h oreganus''<br>(''Oreganus''-groep) Junco hyemalis mearnsi 116674975.jpg|''J.h. mearnsi''<br>(''Pink-sided''-groep) Dark-eyed Junco (Junco hyemalis caniceps) (20163235670).jpg|''J.h. caniceps''<br>(''gray-headed''-groep) </gallery> </div> == Hâlden en dragen == Yn it briedseizoen foarmje de fûgels pearkes. Se bouwe tegearre fan planten en hier in skaalfoarmich, likernôch 10 sm grut nêst op 'e grûn of yn 'e legere begroeiïng fan beammen of strûkguod, goed ferstoppe tusken grien. Yn it briedseizoen kin in wyfke meardere kearen aaien lizze. De aaien binne grizich oant ljochtblau fan kleur en brún oant griis spikkele. Nei 12 oant 13 dagen brieden komme de aaien út. De jongen fleane nei 11 oant 14 dagen út. De donkereachjunco foerazjearret op 'e grûn, dêr't er nei ynsekten en sied siket. == Status == De grutte fan 'e populaasje waard yn 2019 op 220 miljoen folwoeksen fûgels rûsd. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat de soarte de status net bedrige (''Least Concern'', LC). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dark-eyed-junco-junco-hyemalis BirdLife, 6 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/daejun/cur/introduction Birds of the World, 5 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/daejun/US-NH?continue eBird, 5 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco hyemalis|Donkereachjunco}} }} {{DEFAULTSORT:Donkereachjunco}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junco]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] l53a7lh93niql7phwtvunp773lekltp 1240074 1240072 2026-09-07T16:26:52Z RomkeHoekstra 10582 junco > junko (sjoch oerlis junko's) 1240074 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Donkereachjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco hyemalis hyemalis CT1 (cropped).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Junco hyemalis - Dark-eyed Junco XC109855.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[Junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco hyemalis |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco hyemalis map.svg|250px]]{{Color box|#ff9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]<br>{{Color box|#8d5fd3}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#87aade}} [[wintergast]] }} De '''donkereachjunko''' (''Junco hyemalis'') is in Noardamerikaanske [[sjongfûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 as ''Fringilla hyemalis'' publisearre troch [[Carl Linnaeus]]. It ferspriedingsgebiet fan 'e donkereachjunko beslacht hast hiel [[Noard-Amearika]], op it midden en suden fan [[Meksiko]] nei. Der wurde ferskate [[ûndersoarte]]n ûnderskieden. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Dark-eyed junco (21840).jpg|thumb|left|Nominaatfoarm.]] De donkereachjunko wurdt likernôch 13 oant 17 cm lang. De [[nominaatfoarm]] fan 'e soarte hat in grize kop en boppekant fan it boarst, in wite bûk en donkerdere, griisbrune wjukken. De bûtenste sturtfearren binne wyt, wêrtroch't de fûgel by it fleanen goed te ûnderskieden is. De snaffel is rôze fan kleur. De kleur is by de mantsjes oer it algemeen dúdliker ûntwikkele as by de wyfkes. De [[ûndersoarte]]n fan 'e fûgel fertoane lykwols tige grutte kleurfariaasjes, sadat it liket as binne it hiele oare soarten, wylst se genetysk allegear ta deselde soarte hearre. == Fersprieding == De donkereachjunko libbet yn mingde bosken en nullebosken fan 'e tuskenbeide sône. De fûgel komt in soad foar yn parken en tunen, foaral as er winterdeis byfuorre wurdt troch minsken. It ferspriedingsgebiet beslacht hast de hiele Feriene Steaten, ynklusyf [[Alaska]], [[Kanada]], en in part fan it noarden fan Meksiko. De noardlike populaasjes lûke yn 'e winter nei it suden om yn it gebiet om 'e [[Golf fan Meksiko]] te oerwinterjen. Simmerdeis komme de fûgels ek foar oant djip yn de Arktyske sône, yn it noarden fan Kanada, wylst se dêrhinne lûke om te brieden. Ut en troch wurde dwaalgasten fan 'e soarte op 'e [[Britske Eilannen]] waarnommen. De fûgel is yn 2015 as [[dwaalgast]] fotografearre yn [[Grinslân]]. == Undersoarten == Der wurde 15 ûndersoarten ûnderskieden: * ''J. h. aikeni'' – de westlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. hyemalis'' – Alaska, noardlik, sintraal en eastlik Kanada, de noardlik-sintrale en noardeastlike Feriene Steaten. * ''J. h. carolinensis'' – de eastlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. cismontanus'' – binnenlânsk westlik Kanada. * ''J. h. oreganus'' – súdeastlik Alaska en westlik-sintrale [[Britsk-Kolumbia]] (westlik Kanada). * ''J. h. shufeldti'' – de kust fan súdwestlik Britsk-Kolumbia en de kust fan de noardwestlike Feriene Steaten. * ''J. h. montanus'' – binnenlânsk súdwestlik Kanada en binnenlânsk noardwestlike Feriene Steaten. * ''J. h. thurberi'' – súdlik [[Oregon]] en noardwestlik [[Kalifornje]]. * ''J. h. pinosus'' – sintraal en súdlik Kalifornje. * ''J. h. pontilis'' – [[Sierra Juárez]] (noardlik [[Baja California]] yn noardwestlik Meksiko). * ''J. h. townsendi'' – [[Sierra San Pedro Mártir]] (noardlik Baja California yn noardwestlik Meksiko). * ''J. h. mutabilis'' – súdwestlik Kalifornje en súdlik [[Nevada]]. * ''J. h. mearnsi'' – súdwestlik en súdlik-sintraal Kanada en de noardlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. caniceps'' – de westlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. dorsalis'' – [[Arizona]], Nij-Meksiko en westlik [[Teksas]]. Der wurde fjouwer kleurgroepen ûnderskieden: * de ''slate-colored''-groep (mei û.o. de nominaatfoarm): in donkergrize kop, hals en boppekant, en in wite bûk. Dizze ûndersoarten komme benammen yn it noarden en easten fan Noard-Amearika foar. * de ''Oregon''-groep (bgl. ''oreganus'' en ''shufeldti''): dizze hawwe in opfallende swarte of donkergrize kop dy't skerp ôfstekt tsjin in readebrune rêch en flanken. Dizze ûndersoarten libje yn it westen fan it ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel. * de ''Pink-sided'' en ''White-winged'' farianten (bgl. ''mearnsi'' en ''aikeni''): fûgels mei in ljochtere, mear bêzjekleurige of brune rêch en wat subtilere grize of bleke tinten op 'e kop, bytiden mei wite streekjes op 'e wjukken. * De ''gray-headed''-groep (bgl. ''caniceps''): fûgels mei in ljochtere grize kop mei in dúdlike, rustkleurige of kastanjebrún plak op 'e rêch. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Kleurgroepen</div> <gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0; padding: 0;"> Dark-eyed junco (21840).jpg|Nominaatfoarm<br>(''Slate-colored''-groep) Dark-eyed Junco (48216361306).jpg|''J.h oreganus''<br>(''Oreganus''-groep) Junco hyemalis mearnsi 116674975.jpg|''J.h. mearnsi''<br>(''Pink-sided''-groep) Dark-eyed Junco (Junco hyemalis caniceps) (20163235670).jpg|''J.h. caniceps''<br>(''gray-headed''-groep) </gallery> </div> == Hâlden en dragen == Yn it briedseizoen foarmje de fûgels pearkes. Se bouwe tegearre fan planten en hier in skaalfoarmich, likernôch 10 sm grut nêst op 'e grûn of yn 'e legere begroeiïng fan beammen of strûkguod, goed ferstoppe tusken grien. Yn it briedseizoen kin in wyfke meardere kearen aaien lizze. De aaien binne grizich oant ljochtblau fan kleur en brún oant griis spikkele. Nei 12 oant 13 dagen brieden komme de aaien út. De jongen fleane nei 11 oant 14 dagen út. De donkereachjunko foerazjearret op 'e grûn, dêr't er nei ynsekten en sied siket. == Status == De grutte fan 'e populaasje waard yn 2019 op 220 miljoen folwoeksen fûgels rûsd. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat de soarte de status net bedrige (''Least Concern'', LC). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dark-eyed-junco-junco-hyemalis BirdLife, 6 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/daejun/cur/introduction Birds of the World, 5 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/daejun/US-NH?continue eBird, 5 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco hyemalis|Donkereachjunko}} }} {{DEFAULTSORT:Donkereachjunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] pfs667opya827hx27lapm1vb4v6m0kx 1240104 1240074 2026-09-07T23:34:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1240104 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = donkereachjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco hyemalis hyemalis CT1 (cropped).jpg|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Junco hyemalis - Dark-eyed Junco XC109855.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[Junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco hyemalis |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco hyemalis map.svg|250px]]{{Color box|#ff9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]<br>{{Color box|#8d5fd3}} [[stânfûgel]]<br>{{Color box|#87aade}} [[wintergast]] }} De '''donkereachjunko''' (''Junco hyemalis'') is in Noardamerikaanske [[sjongfûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae''). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 as ''Fringilla hyemalis'' publisearre troch [[Carl Linnaeus]]. It ferspriedingsgebiet fan 'e donkereachjunko beslacht hast hiel [[Noard-Amearika]], op it midden en suden fan [[Meksiko]] nei. Der wurde ferskate [[ûndersoarte]]n ûnderskieden. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Dark-eyed junco (21840).jpg|thumb|left|Nominaatfoarm.]] De donkereachjunko wurdt likernôch 13 oant 17 cm lang. De [[nominaatfoarm]] fan 'e soarte hat in grize kop en boppekant fan it boarst, in wite bûk en donkerdere, griisbrune wjukken. De bûtenste sturtfearren binne wyt, wêrtroch't de fûgel by it fleanen goed te ûnderskieden is. De snaffel is rôze fan kleur. De kleur is by de mantsjes oer it algemeen dúdliker ûntwikkele as by de wyfkes. De [[ûndersoarte]]n fan 'e fûgel fertoane lykwols tige grutte kleurfariaasjes, sadat it liket as binne it hiele oare soarten, wylst se genetysk allegear ta deselde soarte hearre. == Fersprieding == De donkereachjunko libbet yn mingde bosken en nullebosken fan 'e tuskenbeide sône. De fûgel komt in soad foar yn parken en tunen, foaral as er winterdeis byfuorre wurdt troch minsken. It ferspriedingsgebiet beslacht hast de hiele Feriene Steaten, ynklusyf [[Alaska]], [[Kanada]], en in part fan it noarden fan Meksiko. De noardlike populaasjes lûke yn 'e winter nei it suden om yn it gebiet om 'e [[Golf fan Meksiko]] te oerwinterjen. Simmerdeis komme de fûgels ek foar oant djip yn de Arktyske sône, yn it noarden fan Kanada, wylst se dêrhinne lûke om te brieden. Ut en troch wurde dwaalgasten fan 'e soarte op 'e [[Britske Eilannen]] waarnommen. De fûgel is yn 2015 as [[dwaalgast]] fotografearre yn [[Grinslân]]. == Undersoarten == Der wurde 15 ûndersoarten ûnderskieden: * ''J. h. aikeni'' – de westlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. hyemalis'' – Alaska, noardlik, sintraal en eastlik Kanada, de noardlik-sintrale en noardeastlike Feriene Steaten. * ''J. h. carolinensis'' – de eastlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. cismontanus'' – binnenlânsk westlik Kanada. * ''J. h. oreganus'' – súdeastlik Alaska en westlik-sintrale [[Britsk-Kolumbia]] (westlik Kanada). * ''J. h. shufeldti'' – de kust fan súdwestlik Britsk-Kolumbia en de kust fan de noardwestlike Feriene Steaten. * ''J. h. montanus'' – binnenlânsk súdwestlik Kanada en binnenlânsk noardwestlike Feriene Steaten. * ''J. h. thurberi'' – súdlik [[Oregon]] en noardwestlik [[Kalifornje]]. * ''J. h. pinosus'' – sintraal en súdlik Kalifornje. * ''J. h. pontilis'' – [[Sierra Juárez]] (noardlik [[Baja California]] yn noardwestlik Meksiko). * ''J. h. townsendi'' – [[Sierra San Pedro Mártir]] (noardlik Baja California yn noardwestlik Meksiko). * ''J. h. mutabilis'' – súdwestlik Kalifornje en súdlik [[Nevada]]. * ''J. h. mearnsi'' – súdwestlik en súdlik-sintraal Kanada en de noardlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. caniceps'' – de westlik-sintrale Feriene Steaten. * ''J. h. dorsalis'' – [[Arizona]], Nij-Meksiko en westlik [[Teksas]]. Der wurde fjouwer kleurgroepen ûnderskieden: * de ''slate-colored''-groep (mei û.o. de nominaatfoarm): in donkergrize kop, hals en boppekant, en in wite bûk. Dizze ûndersoarten komme benammen yn it noarden en easten fan Noard-Amearika foar. * de ''Oregon''-groep (bgl. ''oreganus'' en ''shufeldti''): dizze hawwe in opfallende swarte of donkergrize kop dy't skerp ôfstekt tsjin in readebrune rêch en flanken. Dizze ûndersoarten libje yn it westen fan it ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel. * de ''Pink-sided'' en ''White-winged'' farianten (bgl. ''mearnsi'' en ''aikeni''): fûgels mei in ljochtere, mear bêzjekleurige of brune rêch en wat subtilere grize of bleke tinten op 'e kop, bytiden mei wite streekjes op 'e wjukken. * De ''gray-headed''-groep (bgl. ''caniceps''): fûgels mei in ljochtere grize kop mei in dúdlike, rustkleurige of kastanjebrún plak op 'e rêch. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Kleurgroepen</div> <gallery mode="packed" heights="175px" style="margin: 0; padding: 0;"> Dark-eyed junco (21840).jpg|Nominaatfoarm<br>(''Slate-colored''-groep) Dark-eyed Junco (48216361306).jpg|''J.h oreganus''<br>(''Oreganus''-groep) Junco hyemalis mearnsi 116674975.jpg|''J.h. mearnsi''<br>(''Pink-sided''-groep) Dark-eyed Junco (Junco hyemalis caniceps) (20163235670).jpg|''J.h. caniceps''<br>(''gray-headed''-groep) </gallery> </div> == Hâlden en dragen == Yn it briedseizoen foarmje de fûgels pearkes. Se bouwe tegearre fan planten en hier in skaalfoarmich, likernôch 10 sm grut nêst op 'e grûn of yn 'e legere begroeiïng fan beammen of strûkguod, goed ferstoppe tusken grien. Yn it briedseizoen kin in wyfke meardere kearen aaien lizze. De aaien binne grizich oant ljochtblau fan kleur en brún oant griis spikkele. Nei 12 oant 13 dagen brieden komme de aaien út. De jongen fleane nei 11 oant 14 dagen út. De donkereachjunko foerazjearret op 'e grûn, dêr't er nei ynsekten en sied siket. == Status == De grutte fan 'e populaasje waard yn 2019 op 220 miljoen folwoeksen fûgels rûsd. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat de soarte de status net bedrige (''Least Concern'', LC). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dark-eyed-junco-junco-hyemalis BirdLife, 6 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/daejun/cur/introduction Birds of the World, 5 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/daejun/US-NH?continue eBird, 5 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco hyemalis|Donkereachjunko}} }} {{DEFAULTSORT:Donkereachjunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] t64cc9mogacqihmaix8eiwgtywycyaj 1 193939 1240065 1240027 2026-09-07T16:15:46Z RomkeHoekstra 10582 1240065 wikitext text/x-wiki {{Ping|RomkeHoekstra}} Sille we der mar net "junko's" fan meitsje? Ik fyn it in bytsje raar eagjen om foar in fûgelnamme de útlânske c deryn te hâlden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 sep 2026, 00.06 (CEST) :{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} As jo fine dat soks kin, dan fyn ik dat bêst. It is in Spaansk wurd en ek oare talen dy't de c faak as k skriuwe hâlde fêst oan 'e c yn de namme. Dêrom ha ik se ek mar junco's neamd. Ik seach niis ek dat de Holocaust hjir mei in "k" stiet, dus dan sil Junco's tink ek wol mei in "k" kinne. Binne dêr trouwens regels foar? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 sep 2026, 18.15 (CEST) 65at68f7ei4u5c34069zyn5yyega7bt 1240070 1240065 2026-09-07T16:22:42Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Oerlis:Junco's]] omneamd ta [[Oerlis:Junko's]]: sjoch oerlis. 1240065 wikitext text/x-wiki {{Ping|RomkeHoekstra}} Sille we der mar net "junko's" fan meitsje? Ik fyn it in bytsje raar eagjen om foar in fûgelnamme de útlânske c deryn te hâlden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 sep 2026, 00.06 (CEST) :{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} As jo fine dat soks kin, dan fyn ik dat bêst. It is in Spaansk wurd en ek oare talen dy't de c faak as k skriuwe hâlde fêst oan 'e c yn de namme. Dêrom ha ik se ek mar junco's neamd. Ik seach niis ek dat de Holocaust hjir mei in "k" stiet, dus dan sil Junco's tink ek wol mei in "k" kinne. Binne dêr trouwens regels foar? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 sep 2026, 18.15 (CEST) 65at68f7ei4u5c34069zyn5yyega7bt 1240100 1240070 2026-09-07T23:06:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* */ Antwurd 1240100 wikitext text/x-wiki {{Ping|RomkeHoekstra}} Sille we der mar net "junko's" fan meitsje? Ik fyn it in bytsje raar eagjen om foar in fûgelnamme de útlânske c deryn te hâlden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 sep 2026, 00.06 (CEST) :{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} As jo fine dat soks kin, dan fyn ik dat bêst. It is in Spaansk wurd en ek oare talen dy't de c faak as k skriuwe hâlde fêst oan 'e c yn de namme. Dêrom ha ik se ek mar junco's neamd. Ik seach niis ek dat de Holocaust hjir mei in "k" stiet, dus dan sil Junco's tink ek wol mei in "k" kinne. Binne dêr trouwens regels foar? --[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 sep 2026, 18.15 (CEST) ::{{Ping|RomkeHoekstra}} Nou, de regel is dat lienwurden út oare talen yn prinsipe oan 'e Fryske stavering oanpast wurde. Dus "sjassy(s)" en net ''chassis'', en "akwarium" en net ''aquarium''. Ik haw eksamen yn it fak Frysk dien op 'e middelbere skoalle, en dêr waard ús doe leard dat allinnich lienwurden út it Ingelsk har útlânske stavering behâlde kinne, dus: "eyeliner" (en net "aailaainer") en "spreadsheet" (en net "spredsjiit"). Mar der binne guon lienwurden út it Ingelsk wêrfan't de ferfryske stavering wol sterk ynboargere is ("kompjûter", "plestik", "sjips"). Oan 'e oare kant, dêr bin ik letter efter kommen, bliuwe ek guon wurden út oare talen yn 'e oarspronklike stavering stean, bgl. ("dressoir" en net "dresswaar", "überhaupt" en net "uberhaupt"). Dus in algemiene regel is it eins net. ::Ik tink dat de útkomst wêze moat dat je alle gefallen apart beoardielje. It hinget wat fan 'e stavering en de kontekst ôf. Wêrom skriuwe we wol fan "klakson" (ynstee fan ''claxon'') en net fan "fotui" (ynstee fan "fauteuil")? Dat hat, tink ik, te krijen mei dat by "klakson" troch de ferfryske stavering it wurdbyld net altefolle oantaast wurdt en by "fotui" al. By ''junco'' kin der ferfryske wurde sûnder dat it wurdbyld bot oantaast wurdt. Mar wat ik yn dit gefal wichtiger fyn, is de kontekst, ntl. dat it in fûgelnamme is (yn tsjinstelling ta bygelyks in kompjûterterm), en dat der boppedat gearstallings fan makke wurde ("gieleachjunko", "fulkaanjunko"). Om foar sokke gearstallings in wurddiel mei in net-Fryske stavering te brûken, giet wat tsjin myn taalgefoel yn. It bliuwt dus ek foar in diel subjektyf. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 sep 2026, 01.06 (CEST) h9rtqpmmki63mzxv0wflmeu8p4acgwr 0 193942 1240043 1240042 2026-09-07T12:02:02Z RomkeHoekstra 10582 1240043 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Uelsen | ôfbylding = 2026 Sicht op Uelsen.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = Flagge Uelsen.svg | wapen = Wappen Uelsen.png | ynwennertal = 5.930 <small>(31.12.2025)</small><ref>[https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/default.asp Landesamt für Statistik, Niedersachsen]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Greefskip Bentheim (Landkreis)|Greefskip Bentheim]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.uelsen.de/ Samtgemeinde Uelsen]<br>[https://www.heimatverein-uelsen.de/ Heimatverein Uelsen] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 30 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 53 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = <small>Lizzing fan Uelsen yn Nedersaksen</small> | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Uelsen''' is in gemeente yn 'e [[lânkring]] [[Greefskip Bentheim (Landkreis)|Greefskip Bentheim]] yn it westen fan [[Nedersaksen]] tichteby de [[Nederlân]]ske grins, [[Dútslân]]. It is it haadplak fan 'e [[Samtgemeinde Uelsen]]. ==Skiednis == [[Ofbyld:2026 Uelsen ústalde fynsten yn it âlde riedshûs.jpg|thumb|left|Utstalde fynsten yn it âlde riedshûs]] Yn Uelsen binne grutte urnefjilden út de brûnstiid en izertiid (12e oant 6e iuw f.Kr.) fûn, itjinge betsjut dat de krite al hiel lang bewenne wurdt. Om it jier 800 hinne krige it plak in earste tsjerke. De krite waard troch [[Werenfridus fan Elst|Werenfridus]], in meiwurker fan [[Willibrord]] yn Fryslân, kristene. Yn 1131 waard Uelsen foar it earst neamd yn in oarkonde fan 'e [[Prinsbisdom Utert||biskop fan Utert]]; it wie doe ûnderdiel fan Twinte en foel sa formeel ûnder Utert en it [[Hillige Roomske Ryk]]. [[Ofbyld:2026 Uelsen, evangelysk-grifformearde tsjerke.jpg|thumb|left|De evangelysk-protestantske tsjerke fan Uelsen.]] Yn 1312 kaam Uelsen yn hannen fan 'e greven fan Bentheim. De [[Reformaasje]] waard yn Uelsen tusken 1544 ([[Lutheranisme|lutersk]]) en 1588 ([[Kalvinisme|kalvinistysk]]) trochfierd. Under keizer [[Karel V]] waard yn 1546 de grins fêstlein, wêrmei’t Uelsen bestjoerlik loskeppele waard fan 'e Nederlannen. Doch bleau de bân mei Nederlân hiel sterk: Yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] waard yn 1580 yn 'e bosken fan Uelsen swier fochten tusken Spaanske en Nederlânske troepen. De [[Tritichjierrige Kriich]] (1618–1648), de [[pest]] (1636) en de oanfallen fan 'e [[Múnster]]ske biskop '[[Kristoffel Bearend fan Galen|Bommen Bearend]]' op Nederlân (1655, 1672) brochten in soad lijen en ellinde. De bekearing nei it katolisisme fan 'e greve yn 1668 feroare neat oan it feit dat de mearderheid fan 'e befolking grifformeard bleau. Yn 'e jierren 1830 gyngen in soad bewenners oer mei de [[Ofskieding fan 1834|Ofskieding]]. Dizze 'âld-reformearden' hienen it Nederlânsk as tsjerketaal en oant de ein fan 'e 19e iuw wie dat ek de skoalletaal. Sels yn 1933 waard der yn 'e tsjerken noch yn it Nederlânsk preke en songen. De [[nazy]]'s ferbeane dat letter, mar de âld-grifformearden yn Uelsen bleaune har, lykas ek yn [[Emlichheim]], tsjin de [[Nasjonaalsosjalisme|nasjonaalsosjalistyske]] ideology fersetten. Nei in tiidrek fan befolkingskrimp yn 'e 19e iuw troch ferhuzing nei tekstylstêden of emigraasje nei Nederlân en Amearika, ûntwikkele it plak har yn 'e 20e iuw mei nije foarsjenningen. Sûnt 1974 is Uelsen it bestjoerlik sintrum fan 'e Samtgemeinde Uelsen. == Ofbylden == <gallery> 2026 Uelsen, Ald-grifformearde tsjerke.jpg|Ald-grifformearde tsjerke. 2026 Uelsen, byld fan in lapkepoep.jpg|Byld fan in [[lapkepoep]]. 2026 Uelsen, riedshûs.jpg|Alde riedshûs. </gallery> <gallery> 2026 Uelser mûne.jpg|Mûne fan Uelsen. 2026 Uelsen, wettermûne.jpg|Wettermûne. 2026 Uelsen, Nordbeck-mûne.jpg|Nordeck-wettermûne. </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel in oersetting fan in part fan 'e Dútske side oer it ûnderwerp, sjoch foar referinsjes op [[:de:Uelsen]] {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Uelsen}} }} [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] k3b4vryz9zfwmpuempyg1pckp3c849k 1240045 1240043 2026-09-07T12:59:18Z Drewes 2754 /* Skiednis */ - tikfl. 1240045 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Uelsen | ôfbylding = 2026 Sicht op Uelsen.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = Flagge Uelsen.svg | wapen = Wappen Uelsen.png | ynwennertal = 5.930 <small>(31.12.2025)</small><ref>[https://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/default.asp Landesamt für Statistik, Niedersachsen]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{DE}} | bestjoerlike ienheid 1 = dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Nedersaksen]] | bestjoerlike ienheid 2 = lânkring | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Greefskip Bentheim (Landkreis)|Greefskip Bentheim]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://www.uelsen.de/ Samtgemeinde Uelsen]<br>[https://www.heimatverein-uelsen.de/ Heimatverein Uelsen] | mapname = Nedersaksen | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 30 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 53 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = <small>Lizzing fan Uelsen yn Nedersaksen</small> | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = }} '''Uelsen''' is in gemeente yn 'e [[lânkring]] [[Greefskip Bentheim (Landkreis)|Greefskip Bentheim]] yn it westen fan [[Nedersaksen]] tichteby de [[Nederlân]]ske grins, [[Dútslân]]. It is it haadplak fan 'e [[Samtgemeinde Uelsen]]. ==Skiednis == [[Ofbyld:2026 Uelsen ústalde fynsten yn it âlde riedshûs.jpg|thumb|left|Utstalde fynsten yn it âlde riedshûs]] Yn Uelsen binne grutte urnefjilden út de brûnstiid en izertiid (12e oant 6e iuw f.Kr.) fûn, itjinge betsjut dat de krite al hiel lang bewenne wurdt. Om it jier 800 hinne krige it plak in earste tsjerke. De krite waard troch [[Werenfridus fan Elst|Werenfridus]], in meiwurker fan [[Willibrord]] yn Fryslân, kristene. Yn 1131 waard Uelsen foar it earst neamd yn in oarkonde fan 'e [[Prinsbisdom Utert|biskop fan Utert]]; it wie doe ûnderdiel fan Twinte en foel sa formeel ûnder Utert en it [[Hillige Roomske Ryk]]. [[Ofbyld:2026 Uelsen, evangelysk-grifformearde tsjerke.jpg|thumb|left|De evangelysk-protestantske tsjerke fan Uelsen.]] Yn 1312 kaam Uelsen yn hannen fan 'e greven fan Bentheim. De [[Reformaasje]] waard yn Uelsen tusken 1544 ([[Lutheranisme|lutersk]]) en 1588 ([[Kalvinisme|kalvinistysk]]) trochfierd. Under keizer [[Karel V]] waard yn 1546 de grins fêstlein, wêrmei’t Uelsen bestjoerlik loskeppele waard fan 'e Nederlannen. Doch bleau de bân mei Nederlân hiel sterk: Yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] waard yn 1580 yn 'e bosken fan Uelsen swier fochten tusken Spaanske en Nederlânske troepen. De [[Tritichjierrige Kriich]] (1618–1648), de [[pest]] (1636) en de oanfallen fan 'e [[Múnster]]ske biskop '[[Kristoffel Bearend fan Galen|Bommen Bearend]]' op Nederlân (1655, 1672) brochten in soad lijen en ellinde. De bekearing nei it katolisisme fan 'e greve yn 1668 feroare neat oan it feit dat de mearderheid fan 'e befolking grifformeard bleau. Yn 'e jierren 1830 gyngen in soad bewenners oer mei de [[Ofskieding fan 1834|Ofskieding]]. Dizze 'âld-reformearden' hienen it Nederlânsk as tsjerketaal en oant de ein fan 'e 19e iuw wie dat ek de skoalletaal. Sels yn 1933 waard der yn 'e tsjerken noch yn it Nederlânsk preke en songen. De [[nazy]]'s ferbeane dat letter, mar de âld-grifformearden yn Uelsen bleaune har, lykas ek yn [[Emlichheim]], tsjin de [[Nasjonaalsosjalisme|nasjonaalsosjalistyske]] ideology fersetten. Nei in tiidrek fan befolkingskrimp yn 'e 19e iuw troch ferhuzing nei tekstylstêden of emigraasje nei Nederlân en Amearika, ûntwikkele it plak har yn 'e 20e iuw mei nije foarsjenningen. Sûnt 1974 is Uelsen it bestjoerlik sintrum fan 'e Samtgemeinde Uelsen. == Ofbylden == <gallery> 2026 Uelsen, Ald-grifformearde tsjerke.jpg|Ald-grifformearde tsjerke. 2026 Uelsen, byld fan in lapkepoep.jpg|Byld fan in [[lapkepoep]]. 2026 Uelsen, riedshûs.jpg|Alde riedshûs. </gallery> <gallery> 2026 Uelser mûne.jpg|Mûne fan Uelsen. 2026 Uelsen, wettermûne.jpg|Wettermûne. 2026 Uelsen, Nordbeck-mûne.jpg|Nordeck-wettermûne. </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel in oersetting fan in part fan 'e Dútske side oer it ûnderwerp, sjoch foar referinsjes op [[:de:Uelsen]] {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Uelsen}} }} [[Kategory:Plak yn Nedersaksen]] [[Kategory:Gemeente yn Nedersaksen]] iu7iy5zvcp4ujkuo2fcwos1t0ckxgwg 0 193943 1240046 2026-09-07T13:17:12Z RomkeHoekstra 10582 Sjoel of sjûl? It wurd stie net yn it wurdboek. 1240046 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks synagoge | namme = Synagoge fan Ynskedee | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ynskedee]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Ynskedee]] | adres = Prinsestraat | koördinaten = | streaming = | status = | arsjitekt = [[Karel de Bazel]], [[Anthonie Pieter Smits]] en Cornelis van de Linde | yngenieur = | boujier = 1927–1928 | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = Nederlân | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }} De '''synagoge fan Ynskedee''' is in [[synagoge]] oan 'e Prinsestraat yn [[Ynskedee]]. De [[synagoge]] waard oarspronklik yn 1918–1920 ûntwurpen troch [[Karel de Bazel]] foar de Visserijstraat. De Bazel ferstoar lykwols yn 1923, wêrnei't de arsjitekten [[Anthonie Pieter Smits]] en Cornelis van de Linde it ûntwerp tusken 1927 en 1928 bouden op 'e hjoeddeiske lokaasje. It gebou waard boud yn opdracht fan 'e Nederlânsk-Israëlyske Gemeente fan Ynskedee. De synagoge wurdt om syn eigentiidske styl priizge as "ien fan 'e moaiste fan 'e [[Mediene]]" (Nederlân bûten Amsterdam). == Skiednis == Yn 1730 fêstigen de earste Joadske húshâldings har yn Ynskedee, mei tank oan in liberale Twintske [[lândrost]], dy't har tastimming joech. De earste godstsjinstoefeningen – der wie noch gjin [[minjan]] – waarden yn it hûs fan Hertog Barend en Beeltjen Frank holden. Yn 1772 lieten hja harren hûs by testamint nei oan harren soan Mozes Hertog, mei as betingst dat it plak biede moast oan 'e minjan en de [[Torah|Torahrol]]. Dizze earste, lytse sjoel wie fêstige yn 'e hjoeddeiske Walstraat. Nei de [[Frânske Revolúsje]] begûn de Joadske mienskip flugger te groeien en yn 1835 waard de sjoell oan 'e Achterstraat ynwijd, dy't ûnder de synagoge fan [[Swol]] foel. De brân fan 1862 yn Ynskedee gie ek net oan 'e sjoel foarby; dy baarnde folslein ôf. Oan 'e Gronausestraat waard in needsynagoge yn in houten loads ynrjochte. Mei tank oan jeften út binnen- en bûtenlân, ûnder oaren fan 'e baron fan Twickel en prins Hindrik, koe al yn 1865 in nije synagoge ynwijd wurde. De groei fan 'e Joadske mienskip hold oan en oan it begjin fan 'e 20e iuw waard ek de synagoge oan 'e Achterstraat te lyts, sadat yn 1913, ûnder lieding fan Jacob Rozendaal, besletten waard ta de bou fan in nije sjoel. Net allinnich wie de mienskip diskear mei sa'n 1.200 sielen grutter, de gemeente hie ek folle mear sinten om hannen troch leden dy't, lykas [[Menko]], in soad fertsjinne hie as fabryksbesitter. Yn 1919 wie it ûntwerp foar de nije synagoge klear, mar it duorre oant 1927 foar't mei de bou begûn waard. De nije synagoge joech plak oan 600 minsken en waard op 13 desimber 1928 ynwijd troch opperrabbyn Hirsch. Al it brânskildere glêswurk en de mozaïken waarden ûntwurpen troch [[Lambert Lourijsen]]. === Twadde Wrâldoarloch === Under de [[Holocaust yn Nederlân|Holocaust]] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] fûn op 13, 14 en 15 septimber 1941 yn Ynskedee en oare plakken yn [[Twinte]] in [[razzia]] plak, de earste bûten Amsterdam: 105 manlju waarden weifierd nei it [[konsintraasjekamp]] [[Mauthausen (konsintraasjekamp)|Mauthausen]]. Meiïnoar waarden sa'n 700 fan 'e 1.200 leden fan 'e Joadske mienskip fan Ynskedee fermoarde. It gebou sels waard yn 'e Twadde Wrâldkriich brûkt troch de [[Sicherheitsdienst]], en dêrom is it gebou yntakt bleaun. Nei de oarloch waard it gebou wer as synagoge brûkt. De fermoarde Joadske ynwenners fan Ynskedee wurde betocht mei in tinkplaat boppe de tagong fan 'e gebedsromte. == Tsjintwurdich == Yn 1987 waard de synagoge opskrikt troch it stellen fan sakraal sulverwurk. De dief bea de stellen stikken oan by in bekende samler fan judaïstyk, dy't se werkende en de plysje ynformearre. It stellen sulverwurk kaam op dy wize werom. Yn 1996 waarden de folsleine 100 fjouwerkante meter brânskildere ramen út 1927–1928 rekonstruearre en restaurearre troch keunstneres [[Annemiek Punt]]. Tusken 2001 en 2004 waard in wichtige restauraasje fan it hiele gebou útfierd, wêrby't de oarspronklike styl behâlden bleau en dêr't dat nedich wie werombrocht waard. It gebou wurdt beheard en ûnderhâlden troch de eigener, de Nederlânsk-Israëlyske Gemeente Twente. De Stichting Vrienden van de Synagoge Enschede fersoarget sûnt 2014 de iepenstelling, rûnliedingen foar belangstellenden en kulturele manifestaasjes. n8357xrrl6ak6px6d1k98y5hcrfkmfa 1240047 1240046 2026-09-07T13:17:36Z RomkeHoekstra 10582 1240047 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks synagoge | namme = Synagoge fan Ynskedee | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ynskedee]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Ynskedee]] | adres = Prinsestraat | koördinaten = | streaming = | status = | arsjitekt = [[Karel de Bazel]], [[Anthonie Pieter Smits]] en Cornelis van de Linde | yngenieur = | boujier = 1927–1928 | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = Nederlân | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }} De '''synagoge fan Ynskedee''' is in [[synagoge]] oan 'e Prinsestraat yn [[Ynskedee]]. De [[synagoge]] waard oarspronklik yn 1918–1920 ûntwurpen troch [[Karel de Bazel]] foar de Visserijstraat. De Bazel ferstoar lykwols yn 1923, wêrnei't de arsjitekten [[Anthonie Pieter Smits]] en Cornelis van de Linde it ûntwerp tusken 1927 en 1928 bouden op 'e hjoeddeiske lokaasje. It gebou waard boud yn opdracht fan 'e Nederlânsk-Israëlyske Gemeente fan Ynskedee. De synagoge wurdt om syn eigentiidske styl priizge as "ien fan 'e moaiste fan 'e [[Mediene]]" (Nederlân bûten Amsterdam). == Skiednis == Yn 1730 fêstigen de earste Joadske húshâldings har yn Ynskedee, mei tank oan in liberale Twintske [[lândrost]], dy't har tastimming joech. De earste godstsjinstoefeningen – der wie noch gjin [[minjan]] – waarden yn it hûs fan Hertog Barend en Beeltjen Frank holden. Yn 1772 lieten hja harren hûs by testamint nei oan harren soan Mozes Hertog, mei as betingst dat it plak biede moast oan 'e minjan en de [[Torah|Torahrol]]. Dizze earste, lytse sjoel wie fêstige yn 'e hjoeddeiske Walstraat. Nei de [[Frânske Revolúsje]] begûn de Joadske mienskip flugger te groeien en yn 1835 waard de sjoell oan 'e Achterstraat ynwijd, dy't ûnder de synagoge fan [[Swol]] foel. De brân fan 1862 yn Ynskedee gie ek net oan 'e sjoel foarby; dy baarnde folslein ôf. Oan 'e Gronausestraat waard in needsynagoge yn in houten loads ynrjochte. Mei tank oan jeften út binnen- en bûtenlân, ûnder oaren fan 'e baron fan Twickel en prins Hindrik, koe al yn 1865 in nije synagoge ynwijd wurde. De groei fan 'e Joadske mienskip hold oan en oan it begjin fan 'e 20e iuw waard ek de synagoge oan 'e Achterstraat te lyts, sadat yn 1913, ûnder lieding fan Jacob Rozendaal, besletten waard ta de bou fan in nije sjoel. Net allinnich wie de mienskip diskear mei sa'n 1.200 sielen grutter, de gemeente hie ek folle mear sinten om hannen troch leden dy't, lykas [[Menko]], in soad fertsjinne hie as fabryksbesitter. Yn 1919 wie it ûntwerp foar de nije synagoge klear, mar it duorre oant 1927 foar't mei de bou begûn waard. De nije synagoge joech plak oan 600 minsken en waard op 13 desimber 1928 ynwijd troch opperrabbyn Hirsch. Al it brânskildere glêswurk en de mozaïken waarden ûntwurpen troch [[Lambert Lourijsen]]. === Twadde Wrâldoarloch === Under de [[Holocaust yn Nederlân|Holocaust]] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] fûn op 13, 14 en 15 septimber 1941 yn Ynskedee en oare plakken yn [[Twinte]] in [[razzia]] plak, de earste bûten Amsterdam: 105 manlju waarden weifierd nei it [[konsintraasjekamp]] [[Mauthausen (konsintraasjekamp)|Mauthausen]]. Meiïnoar waarden sa'n 700 fan 'e 1.200 leden fan 'e Joadske mienskip fan Ynskedee fermoarde. It gebou sels waard yn 'e Twadde Wrâldkriich brûkt troch de [[Sicherheitsdienst]], en dêrom is it gebou yntakt bleaun. Nei de oarloch waard it gebou wer as synagoge brûkt. De fermoarde Joadske ynwenners fan Ynskedee wurde betocht mei in tinkplaat boppe de tagong fan 'e gebedsromte. == Tsjintwurdich == Yn 1987 waard de synagoge opskrikt troch it stellen fan sakraal sulverwurk. De dief bea de stellen stikken oan by in bekende samler fan judaïstyk, dy't se werkende en de plysje ynformearre. It stellen sulverwurk kaam op dy wize werom. Yn 1996 waarden de folsleine 100 fjouwerkante meter brânskildere ramen út 1927–1928 rekonstruearre en restaurearre troch keunstneres [[Annemiek Punt]]. Tusken 2001 en 2004 waard in wichtige restauraasje fan it hiele gebou útfierd, wêrby't de oarspronklike styl behâlden bleau en dêr't dat nedich wie werombrocht waard. It gebou wurdt beheard en ûnderhâlden troch de eigener, de Nederlânsk-Israëlyske Gemeente Twente. De Stichting Vrienden van de Synagoge Enschede fersoarget sûnt 2014 de iepenstelling, rûnliedingen foar belangstellenden en kulturele manifestaasjes. to80gd3n9uhk6njcoqp1mdmeale0rbu 1240049 1240047 2026-09-07T13:53:06Z RomkeHoekstra 10582 1240049 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks synagoge | namme = Synagoge fan Ynskedee | ôfbylding = 2026 Synagoge fan Ynskedee.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ynskedee]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Ynskedee]] | adres = Prinsestraat | koördinaten = | streaming = | status = | arsjitekt = [[Karel de Bazel]], [[Anthonie Pieter Smits]] en Cornelis van de Linde | yngenieur = | boujier = 1927–1928 | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = [https://www.synagogeenschede.nl/ www.synagogeenschede.nl] | mapname = Ynskedee | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 13 | lat_sec = 4 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 53 | lon_sec = 8 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''synagoge fan Ynskedee''' is in [[synagoge]] oan 'e Prinsestraat yn [[Ynskedee]]. De [[synagoge]] waard oarspronklik yn 1918–1920 ûntwurpen troch [[Karel de Bazel]] foar de Visserijstraat. De Bazel ferstoar lykwols yn 1923, wêrnei't de arsjitekten [[Anthonie Pieter Smits]] en Cornelis van de Linde it ûntwerp tusken 1927 en 1928 bouden op 'e hjoeddeiske lokaasje. It gebou waard boud yn opdracht fan 'e Nederlânsk-Israëlyske Gemeente fan Ynskedee. De synagoge wurdt om syn eigentiidske styl priizge as "ien fan 'e moaiste fan 'e [[Mediene]]" (Nederlân bûten [[Amsterdam]]). == Skiednis == Yn 1730 fêstigen de earste Joadske húshâldings har yn Ynskedee, mei tank oan in liberale Twintske [[lândrost]], dy't har tastimming joech. De earste godstsjinstoefeningen – der wie noch gjin [[minjan]] – waarden yn it hûs fan Hertog Barend en Beeltjen Frank holden. Yn 1772 lieten hja harren hûs by testamint nei oan harren soan Mozes Hertog, mei as betingst dat it plak biede moast oan 'e minjan en de [[Torah|Torahrol]]. Dizze earste, lytse sjoel wie fêstige yn 'e hjoeddeiske Walstraat. Nei de [[Frânske Revolúsje]] begûn de Joadske mienskip flugger te groeien en yn 1835 waard de sjoell oan 'e Achterstraat ynwijd, dy't ûnder de synagoge fan [[Swol]] foel. De brân fan 1862 yn Ynskedee gie ek net oan 'e sjoel foarby; dy baarnde folslein ôf. Oan 'e Gronausestraat waard in needsynagoge yn in houten loads ynrjochte. Mei tank oan jeften út binnen- en bûtenlân, ûnder oaren fan 'e baron fan Twickel en prins Hindrik, koe al yn 1865 in nije synagoge ynwijd wurde. De groei fan 'e Joadske mienskip hold oan en oan it begjin fan 'e 20e iuw waard ek de synagoge oan 'e Achterstraat te lyts, sadat yn 1913, ûnder lieding fan Jacob Rozendaal, besletten waard ta de bou fan in nije sjoel. Net allinnich wie de mienskip diskear mei sa'n 1.200 sielen grutter, de gemeente hie ek folle mear sinten om hannen troch leden dy't, lykas [[Menko]], in soad fertsjinne hie as fabryksbesitter. Yn 1919 wie it ûntwerp foar de nije synagoge klear, mar it duorre oant 1927 foar't mei de bou begûn waard. De nije synagoge joech plak oan 600 minsken en waard op 13 desimber 1928 ynwijd troch opperrabbyn Hirsch. Al it brânskildere glêswurk en de mozaïken waarden ûntwurpen troch [[Lambert Lourijsen]]. === Twadde Wrâldoarloch === [[Ofbyld:2026 Joadsk monumint by de synagoge fan Ynskedee.jpg|thumb|left|Joadsk monumint by de synagoge fan Ynskedee]] Under de [[Holocaust yn Nederlân|Holocaust]] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] fûn op 13, 14 en 15 septimber 1941 yn Ynskedee en oare plakken yn [[Twinte]] in [[razzia]] plak, de earste bûten Amsterdam: 105 manlju waarden weifierd nei it [[konsintraasjekamp]] [[Mauthausen (konsintraasjekamp)|Mauthausen]]. Meiïnoar waarden sa'n 700 fan 'e 1.200 leden fan 'e Joadske mienskip fan Ynskedee fermoarde. It gebou sels waard yn 'e Twadde Wrâldkriich brûkt troch de [[Sicherheitsdienst]], en dêrom is it gebou yntakt bleaun. Nei de oarloch waard it gebou wer as synagoge brûkt. De fermoarde Joadske ynwenners fan Ynskedee wurde betocht mei in tinkplaat boppe de tagong fan 'e gebedsromte. == Tsjintwurdich == Yn 1987 waard de synagoge opskrikt troch it stellen fan sakraal sulverwurk. De dief bea de stellen stikken oan by in bekende samler fan judaïstyk, dy't se werkende en de plysje op 'e hichte stelde. Sa kaam it stellen sulverwurk werom yn 'e synagoge. Yn 1996 waarden de folsleine 100 fjouwerkante meter brânskildere ramen út 1927–1928 rekonstruearre en restaurearre troch keunstneres [[Annemiek Punt]]. Tusken 2001 en 2004 waard in wichtige restauraasje fan it hiele gebou útfierd, wêrby't de oarspronklike styl behâlden bleau en dêr't dat nedich wie werombrocht waard. It gebou wurdt beheard en ûnderhâlden troch de eigener, de Nederlânsk-Israëlyske Gemeente Twinte. De Stifting Freonen fan 'e Synagoge Ynskedee fersoarget sûnt 2014 de iepenstelling, rûnliedingen foar belangstellenden en kulturele manifestaasjes. ojchf8lqpvb847u50idfd9j1r4trk0z 1240061 1240049 2026-09-07T16:06:54Z RomkeHoekstra 10582 Wurk ferwidere. 1240061 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks synagoge | namme = Synagoge fan Ynskedee | ôfbylding = 2026 Synagoge fan Ynskedee.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ynskedee]] | plak = [[Ynskedee]] | adres = Prinsestraat | koördinaten = | streaming = | status = | arsjitekt = [[Karel de Bazel]], [[Anthonie Pieter Smits]] en Cornelis van de Linde | yngenieur = | boujier = 1927–1928 | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = [https://www.synagogeenschede.nl/ www.synagogeenschede.nl] | mapname = Ynskedee | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 13 | lat_sec = 4 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 53 | lon_sec = 8 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''synagoge fan Ynskedee''' is in [[synagoge]] oan 'e Prinsestraat yn [[Ynskedee]]. De [[synagoge]] waard oarspronklik yn 1918–1920 ûntwurpen troch [[Karel de Bazel]] foar de Visserijstraat. De Bazel ferstoar lykwols yn 1923, wêrnei't de arsjitekten [[Anthonie Pieter Smits]] en Cornelis van de Linde it ûntwerp tusken 1927 en 1928 bouden op 'e hjoeddeiske lokaasje. It gebou waard boud yn opdracht fan 'e Nederlânsk-Israëlyske Gemeente fan Ynskedee. De synagoge wurdt om syn eigentiidske styl priizge as "ien fan 'e moaiste fan 'e [[Mediene]]" (Nederlân bûten [[Amsterdam]]). == Skiednis == Yn 1730 fêstigen de earste Joadske húshâldings har yn Ynskedee, mei tank oan in liberale Twintske [[lândrost]], dy't har tastimming joech. De earste godstsjinstoefeningen – der wie noch gjin [[minjan]] – waarden yn it hûs fan Hertog Barend en Beeltjen Frank holden. Yn 1772 lieten hja harren hûs by testamint nei oan harren soan Mozes Hertog, mei as betingst dat it plak biede moast oan 'e minjan en de [[Torah|Torahrol]]. Dizze earste, lytse sjoel wie fêstige yn 'e hjoeddeiske Walstraat. Nei de [[Frânske Revolúsje]] begûn de Joadske mienskip flugger te groeien en yn 1835 waard de sjoel oan 'e Achterstraat ynwijd, dy't ûnder de synagoge fan [[Swol]] foel. De brân fan 1862 yn Ynskedee gie ek net oan 'e sjoel foarby; dy baarnde folslein ôf. Oan 'e Gronausestraat waard in needsynagoge yn in houten loads ynrjochte. Mei tank oan jeften út binnen- en bûtenlân, ûnder oaren fan 'e baron fan Twickel en prins Hindrik, koe al yn 1865 in nije synagoge ynwijd wurde. De groei fan 'e Joadske mienskip hold oan en oan it begjin fan 'e 20e iuw waard ek de synagoge oan 'e Achterstraat te lyts, sadat yn 1913, ûnder lieding fan Jacob Rozendaal, besletten waard ta de bou fan in nije sjoel. Net allinnich wie de mienskip diskear mei sa'n 1.200 sielen grutter, de gemeente hie ek folle mear sinten om hannen troch leden dy't in soad fertsjinne hiene as ûndernimmers yn 'e tekstyl. Yn 1919 wie it ûntwerp foar de nije synagoge klear, mar it duorre oant 1927 foar't mei de bou begûn waard. De nije synagoge joech plak oan 600 minsken en waard op 13 desimber 1928 ynwijd troch opperrabbyn Hirsch. Al it brânskildere glêswurk en de mozaïken waarden ûntwurpen troch [[Lambert Lourijsen]]. === Twadde Wrâldoarloch === [[Ofbyld:2026 Joadsk monumint by de synagoge fan Ynskedee.jpg|thumb|left|Joadsk monumint by de synagoge fan Ynskedee]] Under de [[Holokaust]] yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] fûn op 13, 14 en 15 septimber 1941 yn Ynskedee en oare plakken yn [[Twinte]] in [[razzia]] plak, de earste bûten Amsterdam: 105 manlju waarden weifierd nei it [[konsintraasjekamp]] [[Mauthausen (konsintraasjekamp)|Mauthausen]]. Meiïnoar waarden sa'n 700 fan 'e 1.200 leden fan 'e Joadske mienskip fan Ynskedee fermoarde. It gebou sels waard yn 'e Twadde Wrâldkriich brûkt troch de [[Sicherheitsdienst]], en dêrom is it gebou yntakt bleaun. Nei de oarloch waard it gebou wer as synagoge brûkt. De fermoarde Joadske ynwenners fan Ynskedee wurde betocht mei in tinkplaat boppe de tagong fan 'e gebedsromte. == Tsjintwurdich == Yn 1987 waard de synagoge opskrikt troch it stellen fan sakraal sulverwurk. De dief bea de stellen stikken oan by in bekende samler fan [[judaïstyk]], dy't se werkende en de plysje op 'e hichte stelde. Sa kaam it stellen sulverwurk werom yn 'e synagoge. Yn 1996 waarden de folsleine 100 fjouwerkante meter brânskildere ramen út 1927–1928 rekonstruearre en restaurearre troch keunstneres [[Annemiek Punt]]. Tusken 2001 en 2004 waard in wichtige restauraasje fan it hiele gebou útfierd, wêrby't de oarspronklike styl behâlden bleau en dêr't dat nedich wie werombrocht waard. It gebou wurdt beheard en ûnderhâlden troch de eigener, de Nederlânsk-Israëlyske Gemeente Twinte. De Stifting Freonen fan 'e Synagoge Ynskedee fersoarget sûnt 2014 de iepenstelling, rûnliedingen foar belangstellenden en kulturele manifestaasjes. == Ofbylden == <gallery> Synagoge Enschede, Overzicht.jpg|Ynterieur. Synagoge, Enschede, Mozaiek.jpg|Mozayk. Synagoge Enschede, Venster, Gevleugelde leeuw.jpg|Brânskildere raam. Koepel van de synagoge te Enschede met een close-up van een mozaiëk, waarin de stam Levie is afgebeeld - Enschede - 20328548 - RCE.jpg|Mozayk dat de stamme fan Levy útbyldet. </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel in oersetting fan in part fan 'e Nederlânsktalige side oer it ûnderwerp, sjoch foar referinsjes op [[:nl:Synagoge (Enschede)]] {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Synagogue, Enschede}} }} {{DEFAULTSORT:Synagoge fan Inskedee}} [[Kategory:Bouwurk yn Ynskedee]] [[Kategory:Synagoge yn Nederlân|Inskedee]] [[Kategory:Bouwurk út 1928]] 8oxj3gvsew8cwoj8u39wqubes3i0rm8 0 193944 1240050 2026-09-07T14:23:14Z Drewes 2754 Ferwiist troch nei [[Kleaster Weerd]] 1240050 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kleaster Weerd]] 61ykon5yo8cu4ie2zu6a7y94t549cq5 0 193945 1240058 2026-09-07T15:50:28Z Drewes 2754 Ferwiist troch nei [[Fridshuisterastate]] 1240058 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Fridshuisterastate]] 9gl5twevsy18ybyk727dw45bgef0wjc 1 193946 1240062 2026-09-07T16:08:35Z RomkeHoekstra 10582 /* sjoel of sjûl. */ nije seksje 1240062 wikitext text/x-wiki == sjoel of sjûl. == Gjin idee of it sjoel of sjûl wêze moat. By oare ûnderwerpen stiet sjoel en dêrom ha ik it hjir ek mar oanholden, mar de "oe" yn it wurd is neffens my gjin twalûd. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 sep 2026, 18.08 (CEST) 7f9c6rkn788e3gqdstn43bzfiqnb9tw 1240102 1240062 2026-09-07T23:32:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* sjoel of sjûl. */ Antwurd 1240102 wikitext text/x-wiki == sjoel of sjûl. == Gjin idee of it sjoel of sjûl wêze moat. By oare ûnderwerpen stiet sjoel en dêrom ha ik it hjir ek mar oanholden, mar de "oe" yn it wurd is neffens my gjin twalûd. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 sep 2026, 18.08 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} De oe hoecht ek gjin twalûd te wêzen ("boek", "stoepe"). Sûnt de lêste staveringsoanpassing fan 2015 moatte we nei it Nederlânsk sjen: hat it Nederlânske wurd in oe, dan skriuwe wy ek oe. Hat it Nederlânske wurd in oare fokaal, dan moatte wy û skriuwe. Yn dit gefal is it Nederlânske wurd ''sjoel'', dus dan moatte wy ek "sjoel" skriuwe. Dat is dus yndie mei in koarte û-klank. Ik haw sels ek de oanstriid om der in twalûd fan it meitsjen, mar ik tink dat dat de ynfloed fan "sjoele" (tiidwurd) is. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 sep 2026, 01.32 (CEST) cz57loqg7onzmu232dwfba1bjdnm7u4 1240120 1240102 2026-09-08T06:27:02Z RomkeHoekstra 10582 1240120 wikitext text/x-wiki == sjoel of sjûl. == Gjin idee of it sjoel of sjûl wêze moat. By oare ûnderwerpen stiet sjoel en dêrom ha ik it hjir ek mar oanholden, mar de "oe" yn it wurd is neffens my gjin twalûd. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 sep 2026, 18.08 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} De oe hoecht ek gjin twalûd te wêzen ("boek", "stoepe"). Sûnt de lêste staveringsoanpassing fan 2015 moatte we nei it Nederlânsk sjen: hat it Nederlânske wurd in oe, dan skriuwe wy ek oe. Hat it Nederlânske wurd in oare fokaal, dan moatte wy û skriuwe. Yn dit gefal is it Nederlânske wurd ''sjoel'', dus dan moatte wy ek "sjoel" skriuwe. Dat is dus yndie mei in koarte û-klank. Ik haw sels ek de oanstriid om der in twalûd fan it meitsjen, mar ik tink dat dat de ynfloed fan "sjoele" (tiidwurd) is. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 sep 2026, 01.32 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Dúdlik, tank foar de útlis.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 sep 2026, 08.26 (CEST) 5cvkw3jrld38k2vd577ggzrgy9u7q1i 0 193947 1240069 2026-09-07T16:22:42Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Junco's]] omneamd ta [[Junko's]]: sjoch oerlis. 1240069 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Junko's]] fcbvh8kgwsm79qs0tbrb89irijn24st 1 193948 1240071 2026-09-07T16:22:43Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Oerlis:Junco's]] omneamd ta [[Oerlis:Junko's]]: sjoch oerlis. 1240071 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Oerlis:Junko's]] 9k8iaf2qlmiu9vhh0cu1ayusgc2elph 0 193949 1240073 2026-09-07T16:23:50Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Donkereachjunco]] omneamd ta [[Donkereachjunko]]: Sjoch fersyk Ieneach by oerlis Junko's 1240073 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Donkereachjunko]] t5mdvs4libgt76ddi6bz3cbft9t52qa 14 193950 1240076 2026-09-07T16:27:44Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Junco]] omneamd ta [[Kategory:Junko]] 1240076 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Junko]] 1lts845sa2dv4oq0lw80krufosvntmo 0 193951 1240077 2026-09-07T17:04:46Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Donkereachjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Volcano Junco - Cerro de la Muerte - Costa Rica MG 6764 (26073174254).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco vulcani |Beskriuwer, jier= [..." 1240077 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Donkereachjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Volcano Junco - Cerro de la Muerte - Costa Rica MG 6764 (26073174254).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco vulcani |Beskriuwer, jier= [[Adolphe Boucard|Boucard]], 1878 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco vulcani map.svg|250px]] }} De '''fulkaanjunko''' (''Junco vulcani'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). == Beskriuwing == De fulkaanjunko is likernôch 16 sm lang en weaget sa'n 28 g. Beide skaaien hawwe itselde fearrekleed. Folwoeksen fûgels hawwe in griis-oliifkleurige krún en nekke, somtiden mei donkere streken. Se hawwe in swarte team en in swart of swartgriis masker om it each hinne. De rest fan 'e kop en de hals is ljochtgriis, mei in oliifkleurige tint op 'e earstreek. De boppekant is gielbrún mei swarte streken. De wjukken binne donker fan kleur, mei smelle oant wat bredere gielbrune rânen oan 'e fearren. De sturt is donker, mei smelle grize fearrânen en ljochtgrize einen oan 'e bûtenste sturtfearren. De ûnderkant is foar it grutste part ljochtgriis – it ljochtst by de kiel – en de flanken hawwe in gielbrune gloed. De iris is oranjegiel oant felgiel, de snaffel is rôze (wêrby't de boppesnaffel yn 'e regel donkerder is) en de poaten binne rôze oant skier brúnwyt. Jonge fûgels hawwe in mear readbrune boppekant mei swierdere streken as folwoeksen fûgels. De ûnderkant is dof gielbrún mei donkere streken, útsein yn it midden fan 'e búk. Se hawwe in donkerbrune iris. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn fulkanyske gebieten fan [[Kosta Rika]] en westlik [[Panama]] (Chiriquí). De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, dat wol sizze dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt. == Status == De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet en de populaasje is relatyf lyts. De oantallen wurde rûsd op 20.000 oant 50.000 folwoeksen eksimplaren. De populaasjeûntwikkeling wurdt lykwols as stabyl beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige op 'e [[Reade List]]. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/volcano-junco-junco-vulcani BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/voljun1/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/voljun1?siteLanguage=nl&continue eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco vulcani|fulkaanjunko}} }} {{DEFAULTSORT:fulkaanjunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] rc5tzvy24k2bcri00jraohsjwf5bldb 1240103 1240077 2026-09-07T23:33:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr. 1240103 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = fulkaanjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Volcano Junco - Cerro de la Muerte - Costa Rica MG 6764 (26073174254).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco vulcani |Beskriuwer, jier= [[Adolphe Boucard|Boucard]], 1878 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco vulcani map.svg|250px]] }} De '''fulkaanjunko''' (''Junco vulcani'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). == Beskriuwing == De fulkaanjunko is likernôch 16 sm lang en weaget sa'n 28 g. Beide skaaien hawwe itselde fearrekleed. Folwoeksen fûgels hawwe in griis-oliifkleurige krún en nekke, somtiden mei donkere streken. Se hawwe in swarte team en in swart of swartgriis masker om it each hinne. De rest fan 'e kop en de hals is ljochtgriis, mei in oliifkleurige tint op 'e earstreek. De boppekant is gielbrún mei swarte streken. De wjukken binne donker fan kleur, mei smelle oant wat bredere gielbrune rânen oan 'e fearren. De sturt is donker, mei smelle grize fearrânen en ljochtgrize einen oan 'e bûtenste sturtfearren. De ûnderkant is foar it grutste part ljochtgriis – it ljochtst by de kiel – en de flanken hawwe in gielbrune gloed. De iris is oranjegiel oant felgiel, de snaffel is rôze (wêrby't de boppesnaffel yn 'e regel donkerder is) en de poaten binne rôze oant skier brúnwyt. Jonge fûgels hawwe in mear readbrune boppekant mei swierdere streken as folwoeksen fûgels. De ûnderkant is dof gielbrún mei donkere streken, útsein yn it midden fan 'e búk. Se hawwe in donkerbrune iris. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn fulkanyske gebieten fan [[Kosta Rika]] en westlik [[Panama]] (Chiriquí). De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, dat wol sizze dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt. == Status == De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet en de populaasje is relatyf lyts. De oantallen wurde rûsd op 20.000 oant 50.000 folwoeksen eksimplaren. De populaasjeûntwikkeling wurdt lykwols as stabyl beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige op 'e [[Reade List]]. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/volcano-junco-junco-vulcani BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/voljun1/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/voljun1?siteLanguage=nl&continue eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco vulcani|fulkaanjunko}} }} {{DEFAULTSORT:fulkaanjunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] bl47gr3k5cxdy12wqga5e6nfqaqfo60 1240105 1240103 2026-09-07T23:35:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1240105 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = fulkaanjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Volcano Junco - Cerro de la Muerte - Costa Rica MG 6764 (26073174254).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco vulcani |Beskriuwer, jier= [[Adolphe Boucard|Boucard]], 1878 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco vulcani map.svg|250px]] }} De '''fulkaanjunko''' (''Junco vulcani'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). == Beskriuwing == De fulkaanjunko is likernôch 16 sm lang en weaget sa'n 28 g. Beide skaaien hawwe itselde fearrekleed. Folwoeksen fûgels hawwe in griis-oliifkleurige krún en nekke, somtiden mei donkere streken. Se hawwe in swarte team en in swart of swartgriis masker om it each hinne. De rest fan 'e kop en de hals is ljochtgriis, mei in oliifkleurige tint op 'e earstreek. De boppekant is gielbrún mei swarte streken. De wjukken binne donker fan kleur, mei smelle oant wat bredere gielbrune rânen oan 'e fearren. De sturt is donker, mei smelle grize fearrânen en ljochtgrize einen oan 'e bûtenste sturtfearren. De ûnderkant is foar it grutste part ljochtgriis – it ljochtst by de kiel – en de flanken hawwe in gielbrune gloed. De iris is oranjegiel oant felgiel, de snaffel is rôze (wêrby't de boppesnaffel yn 'e regel donkerder is) en de poaten binne rôze oant skier brúnwyt. Jonge fûgels hawwe in mear readbrune boppekant mei swierdere streken as folwoeksen fûgels. De ûnderkant is dof gielbrún mei donkere streken, útsein yn it midden fan 'e búk. Se hawwe in donkerbrune iris. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn fulkanyske gebieten fan [[Kosta Rika]] en westlik [[Panama]] (Chiriquí). De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge, dat wol sizze dat er net yn [[ûndersoarte]]n ferdield wurdt. == Status == De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet en de populaasje is relatyf lyts. De oantallen wurde rûsd op 20.000 oant 50.000 folwoeksen eksimplaren. De populaasjeûntwikkeling wurdt lykwols as stabyl beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige op 'e [[Reade List]]. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/volcano-junco-junco-vulcani BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/voljun1/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/voljun1?siteLanguage=nl&continue eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco vulcani|fulkaanjunko}} }} {{DEFAULTSORT:fulkaanjunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] 6sqw46epmp9gp4s18ja2s53oxrh2xvm 0 193952 1240078 2026-09-07T17:05:11Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "REDIRECT [[Fulkaanjunko]]" 1240078 wikitext text/x-wiki REDIRECT [[Fulkaanjunko]] n1sasxc5wj96d90wr9jbok5kqqicw1b 1240079 1240078 2026-09-07T17:08:39Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Fulkaanjunko]] 1240079 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Fulkaanjunko]] njv30z71pivfsid78m3j6c7rwfk1aji 0 193953 1240081 2026-09-07T18:15:54Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = gieleachjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Yellow-eyed Junco (33937785245).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco phaeonotus |Beskriuwer, jier= [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1831 |..." 1240081 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = gieleachjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Yellow-eyed Junco (33937785245).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco phaeonotus |Beskriuwer, jier= [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1831 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco phaeonotus map.svg|250px]] }} De '''gieleachjunko''' (''Junco phaeonotus'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De soarte komt benammen foar yn [[Meksiko]] en [[Gûatemala]], mar ek yn 'e [[Feriene Steaten]], yn súdlik [[Arizona]] en súdwestlik [[Nij-Meksiko]]. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige. De gieleachjunko is in [[stânfûgel]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Yellow-eyed Junco.jpg|thumb|left|Gieleachjunko.]] De gieleachjunko is in middelgrutte (13,5–17 sm) Amerikaanske goars dy't, lykas de [[nominaatfoarm]] fan 'e tige besibbe [[donkereachjunko]] (''J. hyemalis''), foar it grutste part griis en wyt is, mei wite bûtenste sturtfearren. Hy liket benammen op it geografysk tichteby foarkommende takson ''dorsalis''. Dat takson hat in kastanjereade mantel, in ljochte kiel en in twakleurige snaffel. De gieleachjunko ûnderskiedt him dêr lykwols fan troch syn giele each, mar ek troch it kastanjebrune plak op 'e gruttere dekfearren en de tertialen, de smoarchwite ynstee fan wite búk en syn hâlden en dragen: de gieleachjunko rint oer de grûn, wylst de donkereachjunko hippelet. De [[Kalifornyske junko]] (''J. bairdi'') waard earder as in [[ûndersoarte]] fan 'e gieleachjunko beskôge. Hy ferskilt lykwols troch in dúdlik bleker fearrekleed mei ljochtbêzje flanken, folle minder swart yn it gesicht en in lytsere lichemsgrutte. == Fersprieding en systematyk == De gieleachjunko wurdt hjoed-de-dei yn fjouwer [[ûndersoarte]]n ferdield mei de folgjende fersprieding: * ''Junco phaeonotus palliatus'' – komt foar yn 'e bergen fan súdlik [[Arizona]], súdwestlik [[Nij-Meksiko]] en noardlik [[Meksiko]] * ''Junco phaeonotus phaeonotus'' – komt foar yn 'e bergen fan sintraal en súdlik [[Meksiko]] ([[Jalisco]] oant [[Hidalgo (steat)|Hidalgo]], [[Veracruz (steat)|Veracruz]] en [[Oaxaca]]) * ''Junco phaeonotus fulvescens'' – komt foar yn 'e bergen fan súdlik [[Meksiko]] (it binnenlân fan [[Chiapas]]) * ''Junco phaeonotus alticola'' – komt foar yn 'e bergen fan súdlik [[Meksiko]] (súdeastlik Chiapas) en westlik [[Gûatemala]] De [[Kalifornyske junko]] (''Junco bairdi'') waard earder as in ûndersoarte fan 'e gieleachjunko beskôge, mar dy wurdt no as in selsstannige soarte beskôge. It is noch hieltyd net folslein dúdlik wêr't de soartgrins tusken de gieleachjunko en de [[donkereachjunko]] leit. Ut [[DNA]]-ûndersyk docht bliken dat de gieleachjunko him nei alle gedachten pas nei de lêste [[iistiid]] nei it noarden fersprate en him dêrby fierder ûntwikkele hat ta de donkereachjunko, dy't op syn beurt ûnderskate foarmen ûntwikkele. Dy foarmen kinne hast as selsstannige soarten beskôge wurde. Dit evolúsjonêre proses hat him pas yn 'e lêste 10.000 jier ôfspile, wat yn 'e fûgelwrâld tige fluch is. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae'') yndield, dêr't soartgelikense soarten fan 'e [[Alde Wrâld]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat Amerikaanske goarzen in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]]. == Hâlden en dragen == De gieleachjunko wurdt oantroffen yn bercheftige nullebosken of bosken mei dinnebeammen en ikebeammen. Hy wurdt faak yn lytse groepkes sjoen dy't op 'e grûn nei iten sykje, benammen ynsekten en yn 'e winter ek sied. Nêsten binne yn Arizona oantroffen tusken healwei april en begjin augustus en yn sintraal-súdlik Meksiko yn maaie en begjin juny. Hy kin maksimaal trije nêsten yn in seizoen hawwe. == Status en bedrigingen == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in stabile ûntwikkeling. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). Yn grutte dielen fan it ferspriedingsgebiet wurdt er yn gaadlike biotopen as algemien of tige algemien beskôge. De populaasje wurdt rûsd op 4,3 miljoen folwoeksen eksimplaren. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-eyed-junco-junco-phaeonotus BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/yeejun/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/yeejun/cur/introduction eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco phaeonotus|gieleachjunko}} }} {{DEFAULTSORT:gieleachjunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] kzevre1eunbtdwaputxtkmz1bsqavrh 1240106 1240081 2026-09-07T23:35:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1240106 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = gieleachjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Yellow-eyed Junco (33937785245).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco phaeonotus |Beskriuwer, jier= [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1831 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco phaeonotus map.svg|250px]] }} De '''gieleachjunko''' (''Junco phaeonotus'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De soarte komt benammen foar yn [[Meksiko]] en [[Gûatemala]], mar ek yn 'e [[Feriene Steaten]], yn súdlik [[Arizona]] en súdwestlik [[Nij-Meksiko]]. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as net bedrige. De gieleachjunko is in [[stânfûgel]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Yellow-eyed Junco.jpg|thumb|left|Gieleachjunko.]] De gieleachjunko is in middelgrutte (13,5–17 sm) Amerikaanske goars dy't, lykas de [[nominaatfoarm]] fan 'e tige besibbe [[donkereachjunko]] (''J. hyemalis''), foar it grutste part griis en wyt is, mei wite bûtenste sturtfearren. Hy liket benammen op it geografysk tichteby foarkommende takson ''dorsalis''. Dat takson hat in kastanjereade mantel, in ljochte kiel en in twakleurige snaffel. De gieleachjunko ûnderskiedt him dêr lykwols fan troch syn giele each, mar ek troch it kastanjebrune plak op 'e gruttere dekfearren en de tertialen, de smoarchwite ynstee fan wite búk en syn hâlden en dragen: de gieleachjunko rint oer de grûn, wylst de donkereachjunko hippelet. De [[Kalifornyske junko]] (''J. bairdi'') waard earder as in [[ûndersoarte]] fan 'e gieleachjunko beskôge. Hy ferskilt lykwols troch in dúdlik bleker fearrekleed mei ljochtbêzje flanken, folle minder swart yn it gesicht en in lytsere lichemsgrutte. == Fersprieding en systematyk == De gieleachjunko wurdt hjoed-de-dei yn fjouwer [[ûndersoarte]]n ferdield mei de folgjende fersprieding: * ''Junco phaeonotus palliatus'' – komt foar yn 'e bergen fan súdlik [[Arizona]], súdwestlik [[Nij-Meksiko]] en noardlik [[Meksiko]] * ''Junco phaeonotus phaeonotus'' – komt foar yn 'e bergen fan sintraal en súdlik [[Meksiko]] ([[Jalisco]] oant [[Hidalgo (steat)|Hidalgo]], [[Veracruz (steat)|Veracruz]] en [[Oaxaca]]) * ''Junco phaeonotus fulvescens'' – komt foar yn 'e bergen fan súdlik [[Meksiko]] (it binnenlân fan [[Chiapas]]) * ''Junco phaeonotus alticola'' – komt foar yn 'e bergen fan súdlik [[Meksiko]] (súdeastlik Chiapas) en westlik [[Gûatemala]] De [[Kalifornyske junko]] (''Junco bairdi'') waard earder as in ûndersoarte fan 'e gieleachjunko beskôge, mar dy wurdt no as in selsstannige soarte beskôge. It is noch hieltyd net folslein dúdlik wêr't de soartgrins tusken de gieleachjunko en de [[donkereachjunko]] leit. Ut [[DNA]]-ûndersyk docht bliken dat de gieleachjunko him nei alle gedachten pas nei de lêste [[iistiid]] nei it noarden fersprate en him dêrby fierder ûntwikkele hat ta de donkereachjunko, dy't op syn beurt ûnderskate foarmen ûntwikkele. Dy foarmen kinne hast as selsstannige soarten beskôge wurde. Dit evolúsjonêre proses hat him pas yn 'e lêste 10.000 jier ôfspile, wat yn 'e fûgelwrâld tige fluch is. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae'') yndield, dêr't soartgelikense soarten fan 'e [[Alde Wrâld]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat Amerikaanske goarzen in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]]. == Hâlden en dragen == De gieleachjunko wurdt oantroffen yn bercheftige nullebosken of bosken mei dinnebeammen en ikebeammen. Hy wurdt faak yn lytse groepkes sjoen dy't op 'e grûn nei iten sykje, benammen ynsekten en yn 'e winter ek sied. Nêsten binne yn Arizona oantroffen tusken healwei april en begjin augustus en yn sintraal-súdlik Meksiko yn maaie en begjin juny. Hy kin maksimaal trije nêsten yn in seizoen hawwe. == Status en bedrigingen == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in stabile ûntwikkeling. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). Yn grutte dielen fan it ferspriedingsgebiet wurdt er yn gaadlike biotopen as algemien of tige algemien beskôge. De populaasje wurdt rûsd op 4,3 miljoen folwoeksen eksimplaren. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-eyed-junco-junco-phaeonotus BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/yeejun/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/yeejun/cur/introduction eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco phaeonotus|gieleachjunko}} }} {{DEFAULTSORT:gieleachjunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] 4cchhrbdtn54t5f6xrfdru6yykwwnvb 0 193954 1240082 2026-09-07T18:16:25Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Gieleachjunko]] 1240082 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gieleachjunko]] nqj8uhnds5bpp1ynm3ilbh37l68ehip 0 193955 1240084 2026-09-07T18:43:16Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Gûadalûpjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco insularis |Beskriuwer, jier= [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1876 |IUCN..." 1240084 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Gûadalûpjunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco insularis |Beskriuwer, jier= [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1876 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco insularis map.svg|250px]] }} De '''Gûadelûpjunko''' (''Junco insularis'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt allinnich foar op ien eilân foar de westkust fan [[Meksiko]]. Earder waard er as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[donkereachjunko]] beskôge, mar hjoed-de-dei wurdt er meastentiids as in selsstannige soarte beskôge. De populaasje is tige lyts, en dêrom stiet de soarte op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU). == Beskriuwing == De Gûadelûpjunko is in 14 sm lange Amerikaanske goars dy't it meast tinken docht oan 'e [[donkereachjunko]] fan 'e ûndersoarte ''mearnsi''. Hy ferskilt dêr lykwols fan troch in wat donkerder grize krún, dy't ornaris ek op it boarst oanwêzich is. Fierders is it wyt op 'e búk minder wiid ferspraat en doffer fan kleur. Fan alle taksa yn it ''hyemalis''-kompleks ferskilt er troch in gruttere en langere, blau-wite, net rôze-eftige snaffel en troch koartere wjukken en in koartere sturt. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn ike- en dinnebosken op it [[Isla Guadalupe]] foar de kust fan it skiereilân [[Baja California (skiereilân)|Baja California]]. Oant koartlyn waard er beskôge as in ûndersoarte fan 'e [[donkereachjunko]] (''Junco hyemalis''), en guon dogge dat noch hieltyd. Hy wurdt lykwols hieltyd faker as in selsstannige soarte beskôge op grûn fan ferskillen yn uterlik, lûd en genetika. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat de Amerikaanske goarzen in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]]. == Hâlden en dragen == Yn 'e briedtiid is de Gûadelûpjunko foar it grutste part beheind ta bosken mei de dinnesoarte ''Pinus radiata'', de ikebeam ''Quercus tomentella'' en de sipres ''Cupressus guadalupensis'', oant op in hichte fan 1.400 meter. Hy kin lykwols ek op seenivo sjoen wurde yn strûkgewaaks mei ''Nicotiania''. Nei de briedtiid wurdt er oantroffen yn ferskate soarten boskrânen en iepen bosk mei ûnderbegroeiïng. Hy komt ek faak by foerbakken. == Status == Dizze koartlyn as selsstannige soarte erkende fûgel hat in tige beheind ferspriedingsgebiet en in tige lytse wrâldpopulaasje fan 330 oant 800 folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] klassifisearret de soarte dêrom as kwetsber (''Vulnerable'', VU). De populaasje nimt lykwols ta; yn 1995 wiene der noch mar 50–100 fûgels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/daejun2/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/daejun2?siteLanguage=nl eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco insularis|Gûadelûpjunko}} }} {{DEFAULTSORT:Guadelupjunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] 2kqgs919fqdbgwsyhb2vnrbu3scic19 1240107 1240084 2026-09-07T23:38:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Korreksje: Gûadelûp is in oerseesk gebietsdiel fan Frankryk; dit giet oer it Meksikaanske eilân Guadalupe 1240107 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Guadalupejunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco insularis |Beskriuwer, jier= [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1876 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco insularis map.svg|250px]] }} De '''Guadalupejunko''' (''Junco insularis'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt allinnich foar op ien eilân foar de westkust fan [[Meksiko]]. Earder waard er as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[donkereachjunko]] beskôge, mar hjoed-de-dei wurdt er meastentiids as in selsstannige soarte beskôge. De populaasje is tige lyts, en dêrom stiet de soarte op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU). == Beskriuwing == De Gûadelûpjunko is in 14 sm lange Amerikaanske goars dy't it meast tinken docht oan 'e [[donkereachjunko]] fan 'e ûndersoarte ''mearnsi''. Hy ferskilt dêr lykwols fan troch in wat donkerder grize krún, dy't ornaris ek op it boarst oanwêzich is. Fierders is it wyt op 'e búk minder wiid ferspraat en doffer fan kleur. Fan alle taksa yn it ''hyemalis''-kompleks ferskilt er troch in gruttere en langere, blau-wite, net rôze-eftige snaffel en troch koartere wjukken en in koartere sturt. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn ike- en dinnebosken op it [[Isla Guadalupe]] foar de kust fan it skiereilân [[Baja California (skiereilân)|Baja California]]. Oant koartlyn waard er beskôge as in ûndersoarte fan 'e [[donkereachjunko]] (''Junco hyemalis''), en guon dogge dat noch hieltyd. Hy wurdt lykwols hieltyd faker as in selsstannige soarte beskôge op grûn fan ferskillen yn uterlik, lûd en genetika. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat de Amerikaanske goarzen in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]]. == Hâlden en dragen == Yn 'e briedtiid is de Gûadelûpjunko foar it grutste part beheind ta bosken mei de dinnesoarte ''Pinus radiata'', de ikebeam ''Quercus tomentella'' en de sipres ''Cupressus guadalupensis'', oant op in hichte fan 1.400 meter. Hy kin lykwols ek op seenivo sjoen wurde yn strûkgewaaks mei ''Nicotiania''. Nei de briedtiid wurdt er oantroffen yn ferskate soarten boskrânen en iepen bosk mei ûnderbegroeiïng. Hy komt ek faak by foerbakken. == Status == Dizze koartlyn as selsstannige soarte erkende fûgel hat in tige beheind ferspriedingsgebiet en in tige lytse wrâldpopulaasje fan 330 oant 800 folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] klassifisearret de soarte dêrom as kwetsber (''Vulnerable'', VU). De populaasje nimt lykwols ta; yn 1995 wiene der noch mar 50–100 fûgels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/daejun2/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/daejun2?siteLanguage=nl eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco insularis|Guadalupejunko}} }} {{DEFAULTSORT:Guadelupejunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] c8lbbwaq4ni591rhx0wf2my100psgzv 1240108 1240107 2026-09-07T23:39:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Gûadalûpjunko]] omneamd ta [[Guadalupejunko]]: korr: Gûadelûp is in oerseesk gebietsdiel fan Frankryk yn it Karibysk Gebiet. Hjir giet it om in Meksikaansk eilân yn 'e Stille Oseaan. 1240107 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Guadalupejunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco insularis |Beskriuwer, jier= [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1876 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco insularis map.svg|250px]] }} De '''Guadalupejunko''' (''Junco insularis'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt allinnich foar op ien eilân foar de westkust fan [[Meksiko]]. Earder waard er as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[donkereachjunko]] beskôge, mar hjoed-de-dei wurdt er meastentiids as in selsstannige soarte beskôge. De populaasje is tige lyts, en dêrom stiet de soarte op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU). == Beskriuwing == De Gûadelûpjunko is in 14 sm lange Amerikaanske goars dy't it meast tinken docht oan 'e [[donkereachjunko]] fan 'e ûndersoarte ''mearnsi''. Hy ferskilt dêr lykwols fan troch in wat donkerder grize krún, dy't ornaris ek op it boarst oanwêzich is. Fierders is it wyt op 'e búk minder wiid ferspraat en doffer fan kleur. Fan alle taksa yn it ''hyemalis''-kompleks ferskilt er troch in gruttere en langere, blau-wite, net rôze-eftige snaffel en troch koartere wjukken en in koartere sturt. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn ike- en dinnebosken op it [[Isla Guadalupe]] foar de kust fan it skiereilân [[Baja California (skiereilân)|Baja California]]. Oant koartlyn waard er beskôge as in ûndersoarte fan 'e [[donkereachjunko]] (''Junco hyemalis''), en guon dogge dat noch hieltyd. Hy wurdt lykwols hieltyd faker as in selsstannige soarte beskôge op grûn fan ferskillen yn uterlik, lûd en genetika. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat de Amerikaanske goarzen in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]]. == Hâlden en dragen == Yn 'e briedtiid is de Gûadelûpjunko foar it grutste part beheind ta bosken mei de dinnesoarte ''Pinus radiata'', de ikebeam ''Quercus tomentella'' en de sipres ''Cupressus guadalupensis'', oant op in hichte fan 1.400 meter. Hy kin lykwols ek op seenivo sjoen wurde yn strûkgewaaks mei ''Nicotiania''. Nei de briedtiid wurdt er oantroffen yn ferskate soarten boskrânen en iepen bosk mei ûnderbegroeiïng. Hy komt ek faak by foerbakken. == Status == Dizze koartlyn as selsstannige soarte erkende fûgel hat in tige beheind ferspriedingsgebiet en in tige lytse wrâldpopulaasje fan 330 oant 800 folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] klassifisearret de soarte dêrom as kwetsber (''Vulnerable'', VU). De populaasje nimt lykwols ta; yn 1995 wiene der noch mar 50–100 fûgels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/daejun2/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/daejun2?siteLanguage=nl eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco insularis|Guadalupejunko}} }} {{DEFAULTSORT:Guadelupejunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûadelûp]] c8lbbwaq4ni591rhx0wf2my100psgzv 1240110 1240108 2026-09-07T23:39:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ korr kat 1240110 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Guadalupejunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco insularis |Beskriuwer, jier= [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1876 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco insularis map.svg|250px]] }} De '''Guadalupejunko''' (''Junco insularis'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt allinnich foar op ien eilân foar de westkust fan [[Meksiko]]. Earder waard er as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[donkereachjunko]] beskôge, mar hjoed-de-dei wurdt er meastentiids as in selsstannige soarte beskôge. De populaasje is tige lyts, en dêrom stiet de soarte op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU). == Beskriuwing == De Gûadelûpjunko is in 14 sm lange Amerikaanske goars dy't it meast tinken docht oan 'e [[donkereachjunko]] fan 'e ûndersoarte ''mearnsi''. Hy ferskilt dêr lykwols fan troch in wat donkerder grize krún, dy't ornaris ek op it boarst oanwêzich is. Fierders is it wyt op 'e búk minder wiid ferspraat en doffer fan kleur. Fan alle taksa yn it ''hyemalis''-kompleks ferskilt er troch in gruttere en langere, blau-wite, net rôze-eftige snaffel en troch koartere wjukken en in koartere sturt. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn ike- en dinnebosken op it [[Isla Guadalupe]] foar de kust fan it skiereilân [[Baja California (skiereilân)|Baja California]]. Oant koartlyn waard er beskôge as in ûndersoarte fan 'e [[donkereachjunko]] (''Junco hyemalis''), en guon dogge dat noch hieltyd. Hy wurdt lykwols hieltyd faker as in selsstannige soarte beskôge op grûn fan ferskillen yn uterlik, lûd en genetika. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat de Amerikaanske goarzen in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]]. == Hâlden en dragen == Yn 'e briedtiid is de Gûadelûpjunko foar it grutste part beheind ta bosken mei de dinnesoarte ''Pinus radiata'', de ikebeam ''Quercus tomentella'' en de sipres ''Cupressus guadalupensis'', oant op in hichte fan 1.400 meter. Hy kin lykwols ek op seenivo sjoen wurde yn strûkgewaaks mei ''Nicotiania''. Nei de briedtiid wurdt er oantroffen yn ferskate soarten boskrânen en iepen bosk mei ûnderbegroeiïng. Hy komt ek faak by foerbakken. == Status == Dizze koartlyn as selsstannige soarte erkende fûgel hat in tige beheind ferspriedingsgebiet en in tige lytse wrâldpopulaasje fan 330 oant 800 folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] klassifisearret de soarte dêrom as kwetsber (''Vulnerable'', VU). De populaasje nimt lykwols ta; yn 1995 wiene der noch mar 50–100 fûgels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/daejun2/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/daejun2?siteLanguage=nl eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco insularis|Guadalupejunko}} }} {{DEFAULTSORT:Guadelupejunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meskiko]] oqy2an8ujmigjoantvgsk4lzgrxn38q 1240111 1240110 2026-09-07T23:40:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status */ dan wolle je te hurd... 1240111 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Guadalupejunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco insularis |Beskriuwer, jier= [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1876 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco insularis map.svg|250px]] }} De '''Guadalupejunko''' (''Junco insularis'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt allinnich foar op ien eilân foar de westkust fan [[Meksiko]]. Earder waard er as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[donkereachjunko]] beskôge, mar hjoed-de-dei wurdt er meastentiids as in selsstannige soarte beskôge. De populaasje is tige lyts, en dêrom stiet de soarte op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU). == Beskriuwing == De Gûadelûpjunko is in 14 sm lange Amerikaanske goars dy't it meast tinken docht oan 'e [[donkereachjunko]] fan 'e ûndersoarte ''mearnsi''. Hy ferskilt dêr lykwols fan troch in wat donkerder grize krún, dy't ornaris ek op it boarst oanwêzich is. Fierders is it wyt op 'e búk minder wiid ferspraat en doffer fan kleur. Fan alle taksa yn it ''hyemalis''-kompleks ferskilt er troch in gruttere en langere, blau-wite, net rôze-eftige snaffel en troch koartere wjukken en in koartere sturt. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn ike- en dinnebosken op it [[Isla Guadalupe]] foar de kust fan it skiereilân [[Baja California (skiereilân)|Baja California]]. Oant koartlyn waard er beskôge as in ûndersoarte fan 'e [[donkereachjunko]] (''Junco hyemalis''), en guon dogge dat noch hieltyd. Hy wurdt lykwols hieltyd faker as in selsstannige soarte beskôge op grûn fan ferskillen yn uterlik, lûd en genetika. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat de Amerikaanske goarzen in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]]. == Hâlden en dragen == Yn 'e briedtiid is de Gûadelûpjunko foar it grutste part beheind ta bosken mei de dinnesoarte ''Pinus radiata'', de ikebeam ''Quercus tomentella'' en de sipres ''Cupressus guadalupensis'', oant op in hichte fan 1.400 meter. Hy kin lykwols ek op seenivo sjoen wurde yn strûkgewaaks mei ''Nicotiania''. Nei de briedtiid wurdt er oantroffen yn ferskate soarten boskrânen en iepen bosk mei ûnderbegroeiïng. Hy komt ek faak by foerbakken. == Status == Dizze koartlyn as selsstannige soarte erkende fûgel hat in tige beheind ferspriedingsgebiet en in tige lytse wrâldpopulaasje fan 330 oant 800 folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] klassifisearret de soarte dêrom as kwetsber (''Vulnerable'', VU). De populaasje nimt lykwols ta; yn 1995 wiene der noch mar 50–100 fûgels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/daejun2/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/daejun2?siteLanguage=nl eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco insularis|Guadalupejunko}} }} {{DEFAULTSORT:Guadelupejunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 4k747npfjwa2y5h52un1foc27oiy91q 1240112 1240111 2026-09-07T23:40:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr IUCN-skema 1240112 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Guadalupejunko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco insularis Pau Aleixandre.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco insularis |Beskriuwer, jier= [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1876 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco insularis map.svg|250px]] }} De '''Guadalupejunko''' (''Junco insularis'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt allinnich foar op ien eilân foar de westkust fan [[Meksiko]]. Earder waard er as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[donkereachjunko]] beskôge, mar hjoed-de-dei wurdt er meastentiids as in selsstannige soarte beskôge. De populaasje is tige lyts, en dêrom stiet de soarte op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU). == Beskriuwing == De Gûadelûpjunko is in 14 sm lange Amerikaanske goars dy't it meast tinken docht oan 'e [[donkereachjunko]] fan 'e ûndersoarte ''mearnsi''. Hy ferskilt dêr lykwols fan troch in wat donkerder grize krún, dy't ornaris ek op it boarst oanwêzich is. Fierders is it wyt op 'e búk minder wiid ferspraat en doffer fan kleur. Fan alle taksa yn it ''hyemalis''-kompleks ferskilt er troch in gruttere en langere, blau-wite, net rôze-eftige snaffel en troch koartere wjukken en in koartere sturt. == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn ike- en dinnebosken op it [[Isla Guadalupe]] foar de kust fan it skiereilân [[Baja California (skiereilân)|Baja California]]. Oant koartlyn waard er beskôge as in ûndersoarte fan 'e [[donkereachjunko]] (''Junco hyemalis''), en guon dogge dat noch hieltyd. Hy wurdt lykwols hieltyd faker as in selsstannige soarte beskôge op grûn fan ferskillen yn uterlik, lûd en genetika. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat de Amerikaanske goarzen in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]]. == Hâlden en dragen == Yn 'e briedtiid is de Gûadelûpjunko foar it grutste part beheind ta bosken mei de dinnesoarte ''Pinus radiata'', de ikebeam ''Quercus tomentella'' en de sipres ''Cupressus guadalupensis'', oant op in hichte fan 1.400 meter. Hy kin lykwols ek op seenivo sjoen wurde yn strûkgewaaks mei ''Nicotiania''. Nei de briedtiid wurdt er oantroffen yn ferskate soarten boskrânen en iepen bosk mei ûnderbegroeiïng. Hy komt ek faak by foerbakken. == Status == Dizze koartlyn as selsstannige soarte erkende fûgel hat in tige beheind ferspriedingsgebiet en in tige lytse wrâldpopulaasje fan 330 oant 800 folwoeksen eksimplaren. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] klassifisearret de soarte dêrom as kwetsber (''Vulnerable'', VU). De populaasje nimt lykwols ta; yn 1995 wiene der noch mar 50–100 fûgels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/guadalupe-junco-junco-insularis BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/daejun2/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/daejun2?siteLanguage=nl eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco insularis|Guadalupejunko}} }} {{DEFAULTSORT:Guadelupejunko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] i57c094bya86j5rm6mmujsqdqkl0tc2 0 193956 1240085 2026-09-07T18:43:38Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Gûadalûpjunko]] 1240085 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gûadalûpjunko]] n2m7a62ufq2187erv2rq1fnk644q73l 0 193957 1240087 2026-09-07T18:59:51Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Kalifornyske junko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco bairdi, Sierra de la Laguna, Baja California Sur 2.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco bairdi |Beskriuwer, jier= Robert Ridg..." 1240087 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kalifornyske junko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco bairdi, Sierra de la Laguna, Baja California Sur 2.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco bairdi |Beskriuwer, jier= [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1883 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco bairdi map.svg|250px]] }} De '''Kalifornyske junko''' (''Junco bairdi'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De soarte komt allinnich foar op it skiereilân [[Baja California (skiereilân)|Baja California]] yn [[Meksiko]]. Earder waard er as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[gieleachjunko]] (''Junco phaeonotus'') beskôge. == Beskriuwing == De Kalifornyske junko is in middelgrutte (14–15 sm) Amerikaanske goars dy't tige op 'e [[gieleachjunko]] liket, dêr't er earder as ûndersoarte fan beskôge waard. Hy ferskilt dêr lykwols fan troch in dúdlik bleker fearrekleed, rustbrune flanken, folle minder swart yn it gesicht en in lytsere lichem, mar net in lytsere snaffel. == Fersprieding en systematyk == De soarte komt allinnich foar yn bercheftige gebieten yn it suden fan it skiereilân [[Baja California (skiereilân)|Baja California]] (Sierra de la Laguna). Earder waard er beskôge as in ûndersoarte fan 'e [[gieleachjunko]] (''Junco phaeonotus''), mar tsjintwurdich wurdt er meastentiids as in selsstannige soarte beskôge. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat se in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]]. == Status en bedrigingen == De Kalifornyske junko hat in lytse wrâldpopulaasje fan nei skatting mar 2.500–10.000 folwoeksen eksimplaren. Ek it ferspriedingsgebiet is tige beheind. De populaasjeûntwikkeling is lykwols ûndúdlik. Op grûn dêrfan klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] de soarte as gefoelich (''Near Threatened'', NT). == Namme == De wittenskiplike soartnamme ''bairdi'' is in earebetoan oan 'e Amerikaanske [[ornitolooch]] [[Spencer Fullerton Baird]] (1823–1887). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bairds-junco-junco-bairdi BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/yeejun2/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/gbbc/species/yeejun2/US-TX-497 eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco bairdi|Kalifornyske junko}} }} {{DEFAULTSORT:Kaliforniske junko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] jvh7tqnrred20l0x6ic2nrmihtiyeur 1240114 1240087 2026-09-07T23:42:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1240114 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Kalifornyske junko |Ofbyld = [[Ofbyld:Junco bairdi, Sierra de la Laguna, Baja California Sur 2.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[junko's]] (''Amphispiza'') |Wittenskiplike namme = Junco bairdi |Beskriuwer, jier= [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1883 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Junco bairdi map.svg|250px]] }} De '''Kalifornyske junko''' (''Junco bairdi'') is in [[fûgel]][[Soarte (taksonomy)|soarte]] út 'e [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De soarte komt allinnich foar op it skiereilân [[Baja California (skiereilân)|Baja California]] yn [[Meksiko]]. Earder waard er as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[gieleachjunko]] (''Junco phaeonotus'') beskôge. == Beskriuwing == De Kalifornyske junko is in middelgrutte (14–15 sm) Amerikaanske goars dy't tige op 'e [[gieleachjunko]] liket, dêr't er earder as ûndersoarte fan beskôge waard. Hy ferskilt dêr lykwols fan troch in dúdlik bleker fearrekleed, rustbrune flanken, folle minder swart yn it gesicht en in lytsere lichem, mar net in lytsere snaffel. == Fersprieding en systematyk == De soarte komt allinnich foar yn bercheftige gebieten yn it suden fan it skiereilân [[Baja California (skiereilân)|Baja California]] (Sierra de la Laguna). Earder waard er beskôge as in ûndersoarte fan 'e [[gieleachjunko]] (''Junco phaeonotus''), mar tsjintwurdich wurdt er meastentiids as in selsstannige soarte beskôge. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat se in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]]. == Status en bedrigingen == De Kalifornyske junko hat in lytse wrâldpopulaasje fan nei skatting mar 2.500–10.000 folwoeksen eksimplaren. Ek it ferspriedingsgebiet is tige beheind. De populaasjeûntwikkeling is lykwols ûndúdlik. Op grûn dêrfan klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld]] de soarte as gefoelich (''Near Threatened'', NT). == Namme == De wittenskiplike soartnamme ''bairdi'' is in earebetoan oan 'e Amerikaanske [[ornitolooch]] [[Spencer Fullerton Baird]] (1823–1887). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bairds-junco-junco-bairdi BirdLife, 7 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/yeejun2/cur/introduction Birds of the World, 7 septimber 2026.] * [https://ebird.org/gbbc/species/yeejun2/US-TX-497 eBird, 7 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Junco bairdi|Kalifornyske junko}} }} {{DEFAULTSORT:Kaliforniske junko}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Junko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] o2u6a0imb5qloxjintkouxo75rqiody 0 193958 1240088 2026-09-07T19:00:19Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Kalifornyske junko]] 1240088 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kalifornyske junko]] 4e713nx2014r99e8idl47bhgelzptld 0 193959 1240099 2026-09-07T20:27:31Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks distrikt (gebiet) | namme = Provinsje Hebei<br>河北省<br>''Héběi Shěng'' | ôfbylding = China Hebei.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | embleem = | lân = [[Ofbyld:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Sina]] | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | haadstêd = [[Shijiazhuang]] | yndieling = 11 stedsprefektueren | ynwennertal = 74.610.235..." 1240099 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks distrikt (gebiet) | namme = Provinsje Hebei<br>河北省<br>''Héběi Shěng'' | ôfbylding = China Hebei.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | embleem = | lân = [[Ofbyld:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Sina]] | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | haadstêd = [[Shijiazhuang]] | yndieling = 11 stedsprefektueren | ynwennertal = 74.610.235 <small>(2020)</small><ref>[https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html National Bureau of Statistics of China]</ref> | oerflak = 188.800 km2 | befolkingstichtens = 395,2 ynw./km² | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | hiemside = [https://www.hebei.gov.cn/english/ www.hebei.gov.cn] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }} '''Hebei''' is in provinsje fan 'e [[Folksrepublyk Sina]] tusken [[Peking]] en [[Taiyuan]]. De haadstêd fan Hebei is [[Shijiazhuang]]. Yn 'e provinsje wenje likernôch 74,61 miljoen minsken (2020). It oerflak is likernôch fiif kear sa grut as dat fan [[Nederlân]]. Hebei wurdt begrinzge troch de provinsjes [[Shandong]], [[Henan]] en [[Shanxi]], de autonome regio [[Binnen-Mongoalje]] en de [[Golf fan Bohai]], dy't ûnderdiel is fan 'e [[Giele See]]. De stêdsprovinsjes [[Peking]] en [[Tianjin]] (earder Tientsin) wurde foar in grut part omklamme troch Hebei. De provinsje is bekend om it keizerlik domein by [[Chengde]], noardeastlik fan Peking. Dit gebiet yn 'e bergen mei ferskate paleizen en timpels wie sûnt 1611 de wichtichste simmerresidinsje fan 'e [[Qing-dynasty]]. It domein is troch [[UNESCO]] opnommen op 'e list fan [[Wrâlderfgoed]]. Foar 1928 hiet de provinsje Zhili (of Chih-li). Yn dat jier feroare it sintrale regear fan 'e Republyk Sina de namme nei Hebei (itjinge "noardlik fan 'e rivier" betsjut). Yn dat jier ferhûze de haadstêd nei [[Nanjing]] en ferlear de regio syn status as streekrjocht bestjoer haadstedsk gebiet. == Grutste stêden == De tsien grutste stêden fan 'e provinsje mei ynwennertallen fan 'e stêd neffens de folkstelling fan 2020<ref>[https://www.citypopulation.de/de/china/cities/hebei/ Hébĕi (Sina): Prefektueren & stêden - ynwennertallen, kaarten, grafiken, wetter en webstee-ynformaasje.]</ref> {| class="wikitable" !rang !stêd !ynwennertal !rang !stêd !ynwennertal |- |style="text-align:center" |'''1''' |[[Shijiazhuang]] | align="right" |5.090.440 |style="text-align:center" |'''6''' |[[Xingtai]] | align="right" |1.480.754 |- |style="text-align:center" |'''2''' |[[Tangshan]] | align="right" |2.549.968 |style="text-align:center" |'''7''' |[[Zhangjiakou]] | align="right" |1.339.384 |- |style="text-align:center" |'''3''' |[[Handan]] | align="right" |2.095.134 |style="text-align:center" |'''8''' |[[Langfang]] | align="right" |886.490 |- |style="text-align:center" |'''4''' |[[Baoding]] | align="right" |1.940.384 |style="text-align:center" |'''9''' |[[Hengshui]] | align="right" |885.468 |- |style="text-align:center" |'''5''' |[[Qinhuangdao]] | align="right" |1.520.199 |style="text-align:center" |'''10''' |[[Sanhe]] | align="right" |760.107 |} == Bestjoerlike yndieling == [[Ofbyld:Farviewshijiazhuang.jpg|thumb|260px|Shijiazhuang]] [[Ofbyld:Baoding Hebei PR-China - Center.jpg|thumb|260px|Baoding]] [[Ofbyld:沧州体育馆.jpg|thumb|260px|Cangzhou]] De bestjoerlike yndieling fan Hebei is as folget: {| class="wikitable" | style="text-align:center;" colspan="8"| [[Ofbyld:Hebei_prfc_map_1.png|350px]] |- ! Nû ! Namme ! [[Sineeske karakters]] ! [[Pinyin|Hànyǔ pīnyīn]] |- ! colspan="5" | [[Stedsprefektuer|Stedsprefektueren]] |- |1 |[[Shijiazhuang]] |石家庄市 |Shíjiāzhuāng Shì |- |2 |[[Baoding]] |保定市 |Bǎodìng Shì |- |3 |[[Cangzhou]] |沧州市 |Cāngzhōu Shì |- |4 |[[Chengde]] |承德市 |Chéngdé Shì |- |5 |[[Handan]] |邯郸市 |Hándān Shì |- |6 |[[Hengshui]] |衡水市 |Héngshǔi Shì |- |7 |[[Langfang]] |廊坊市 |Lángfāng Shì |- |8 |[[Qinhuangdao]] |秦皇岛市 |Qínhuángdǎo Shì |- |9 |[[Tangshan]] |唐山市 |Tángshān Shì |- |10 |[[Xingtai]] |邢台市 |Xíngtái Shì |- |11 |[[Zhangjiakou]] |张家口市 |Zhāngjiākǒu Shì |} == Ofbylden == <gallery> 20090529 Great Wall 8216.jpg|Grutte Muorre by Jinshanling. 东望狼牙山脉东部群山 - panoramio.jpg|Mount Langya. Chengde Mountain Resort 22934-Chengde (49049294376).jpg|Chengde. </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Hebei}} }} [[Kategory:Provinsje fan Sina]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1928]] pw6ptv33n8wsnbowo6w1ywcupjpjubk 0 193960 1240109 2026-09-07T23:39:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Gûadalûpjunko]] omneamd ta [[Guadalupejunko]]: korr: Gûadelûp is in oerseesk gebietsdiel fan Frankryk yn it Karibysk Gebiet. Hjir giet it om in Meksikaansk eilân yn 'e Stille Oseaan. 1240109 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Guadalupejunko]] p44ev210zdgu0sd75y6umn4pfjucrek 0 193961 1240116 2026-09-08T04:44:13Z Kneppelfreed 2013 Side makke mei "{{Universele ynfoboks stêd | namme = Jukwerd | ôfbylding = Jukwerd (Gronings: Jukkerd) is een klein wierdedorp in de gemeente Eemsdelta in de Nederlandse provincie Groningen. Het ligt ongeveer een kilometer ten noorden van Appingedam, tussen twee maren: de Kleine en de Groote Heekt. | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Jukwerd | wapen = | ynwennertal =..." 1240116 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Jukwerd | ôfbylding = Jukwerd (Gronings: Jukkerd) is een klein wierdedorp in de gemeente Eemsdelta in de Nederlandse provincie Groningen. Het ligt ongeveer een kilometer ten noorden van Appingedam, tussen twee maren: de Kleine en de Groote Heekt. | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Jukwerd | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Jukwerd}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = | netnûmer = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_20_09_N_6_50_48_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 20' N 6° 51' E}} | webside = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 9 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 50 | lon_sec = 48 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg | ôfbyldingstekst99 = Jukwerd op in kaart fan 'e eardere gemeente Appingedam om 1865 hinne | ôfbyldingsbreedte99 = }} ''' Jukwerd''' ([[Grinslânsk]]: ''Jukkerd'') is in lyts [[terp]]doarp yn 'e gemeente [[iemsdelta]] yn 'e provinsje [[Grinslân]]. It doarp leit likernôch ien kilometer noardlik fan 'e stêd [[Appingedam]] tusken twa [[maar|maren]] yn: de Grutte en Lytse Heekt. Jukwerd hie op {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}} {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Jukwerd}} ynwenners. == Skiednis == It plak waard yn [[1208]] foar it earst neamd as ''Iucawerth'', yn [[1246]] as ''Juckwart'' yn [[1464]] ''to Jukawert'', yn [[1583]] ''Jukwert'' en yn [[1646]] as '''t Jockwert''. De namme komt fan it [[Aldfrysk]]e ''wart/wert'' (terp) fan de persoan Jukke, ferlykje de namme fan it laach Jukkema.<ref>G. van Berkel en K. Samplonius: [https://etymologiebank.nl/trefwoord/jukwerd ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''], 2018 yn [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: "Jukwerd"</ref> Op 'e terp, yn Grinslân in [[wierde]] neamd, stiet de [[tsjerke fan Jukwerd]]. Dy [[sealtsjerke]] mei [[dakruter]] waard yn [[1866]] boud as opfolger fan in brekfallich tsjerkje fan [[1435]]. De tsjerke, lykas de [[pastorij]], in [[gemeentlik monumint]], wurdt lykwols net mear as tsjerke brûkt, mar wurdt sûnt [[1981]] bewenne en as atelier brûkt troch byldzjende keunstners, dy't der ek kursussen jouwe. Foar de tsjerke oer hat ea de [[boarch]] Hettema(heerd) stien. By de Grutte Heekt del stiene eartiids in stikmannich [[stienbakkerij]]en. De swiere [[seeklaai]], ek wol [[knipklaai]] neamd, yn 'e omkriten wie dreech te bewurkjen, mar wie lykwols tige gaadlik foar it bakken fan [[bakstien]] en dakpannen. Nei't de laach knipklaai fuorthelle wie, en yn 'e fabryk ferwurke waard, waard it oerbliuwende grûn gaadlik foar de [[lânbou]] makke. Justjes noardlik fan it doarp, yn 'e rjochting fan [[Krewerd]], hat yn 'e [[midsiuwen]] in [[kleaster]] stien. It frouljuskleaster, mei de namme Roazekamp, hearde ta de oarder fan de [[premonstratinzers]]. Fan it kleaster is hjoed-de-dei gjin spoar mear fan werom te finen, dochst hiet it plak noch hieltyd [[Nijenklooster (Iemsdelta)|Nijenklooster]]. Op dat plak leit yn it midden fan it lân noch in terp mei in [[dobbe]]. <gallery widths=220 heights=150> Jukwerderweg_51_Appingedam.jpg|Tsjerke fan Jukwerd Jukwerderweg_49_Appingedam.jpg|Alde pastorij, in gemeentlik monumint </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] mt458xx6l2ddno6raw7say6fw0enilz 1240117 1240116 2026-09-08T04:51:13Z Kneppelfreed 2013 hoe wie dat no mooglik? 1240117 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Jukwerd | ôfbylding = Kerk_Jukwerd.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Jukwerd | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Jukwerd}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = | netnûmer = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_20_09_N_6_50_48_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 20' N 6° 51' E}} | webside = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 9 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 50 | lon_sec = 48 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg | ôfbyldingstekst99 = Jukwerd op in kaart fan 'e eardere gemeente Appingedam om 1865 hinne | ôfbyldingsbreedte99 = }} ''' Jukwerd''' ([[Grinslânsk]]: ''Jukkerd'') is in lyts [[terp]]doarp yn 'e gemeente [[iemsdelta]] yn 'e provinsje [[Grinslân]]. It doarp leit likernôch ien kilometer noardlik fan 'e stêd [[Appingedam]] tusken twa [[maar|maren]] yn: de Grutte en Lytse Heekt. Jukwerd hie op {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}} {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Jukwerd}} ynwenners. == Skiednis == It plak waard yn [[1208]] foar it earst neamd as ''Iucawerth'', yn [[1246]] as ''Juckwart'' yn [[1464]] ''to Jukawert'', yn [[1583]] ''Jukwert'' en yn [[1646]] as '''t Jockwert''. De namme komt fan it [[Aldfrysk]]e ''wart/wert'' (terp) fan de persoan Jukke, ferlykje de namme fan it laach Jukkema.<ref>G. van Berkel en K. Samplonius: [https://etymologiebank.nl/trefwoord/jukwerd ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''], 2018 yn [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: "Jukwerd"</ref> Op 'e terp, yn Grinslân in [[wierde]] neamd, stiet de [[tsjerke fan Jukwerd]]. Dy [[sealtsjerke]] mei [[dakruter]] waard yn [[1866]] boud as opfolger fan in brekfallich tsjerkje fan [[1435]]. De tsjerke, lykas de [[pastorij]], in [[gemeentlik monumint]], wurdt lykwols net mear as tsjerke brûkt, mar wurdt sûnt [[1981]] bewenne en as atelier brûkt troch byldzjende keunstners, dy't der ek kursussen jouwe. Foar de tsjerke oer hat ea de [[boarch]] Hettema(heerd) stien. By de Grutte Heekt del stiene eartiids in stikmannich [[stienbakkerij]]en. De swiere [[seeklaai]], ek wol [[knipklaai]] neamd, yn 'e omkriten wie dreech te bewurkjen, mar wie lykwols tige gaadlik foar it bakken fan [[bakstien]] en dakpannen. Nei't de laach knipklaai fuorthelle wie, en yn 'e fabryk ferwurke waard, waard it oerbliuwende grûn gaadlik foar de [[lânbou]] makke. Justjes noardlik fan it doarp, yn 'e rjochting fan [[Krewerd]], hat yn 'e [[midsiuwen]] in [[kleaster]] stien. It frouljuskleaster, mei de namme Roazekamp, hearde ta de oarder fan de [[premonstratinzers]]. Fan it kleaster is hjoed-de-dei gjin spoar mear fan werom te finen, dochst hiet it plak noch hieltyd [[Nijenklooster (Iemsdelta)|Nijenklooster]]. Op dat plak leit yn it midden fan it lân noch in terp mei in [[dobbe]]. <gallery widths=220 heights=150> Jukwerderweg_51_Appingedam.jpg|Tsjerke fan Jukwerd Jukwerderweg_49_Appingedam.jpg|Alde pastorij, in gemeentlik monumint </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] jpk32zcbsytzemoe5yzus5ur5p15026 0 193962 1240122 2026-09-08T08:33:35Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Denekamp | ôfbylding = 2026 Denekamp,doarpssintrum.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Doarpssintrum | flagge = Flag of Denekamp.svg | wapen = Denekamp wapen 1898.svg | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Denekamp}}<small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small> | oerflak..." 1240122 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Denekamp | ôfbylding = 2026 Denekamp,doarpssintrum.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Doarpssintrum | flagge = Flag of Denekamp.svg | wapen = Denekamp wapen 1898.svg | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Denekamp}}<small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small> | oerflak = 29,61 km²,<br>dêrfan lân 29,23 km²<br>dêrfan wetter 0,39 km² | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]]+1 | simmertiid = UTC+2 | koördinaten = | webside = | mapname = Oerisel | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 22 | lat_sec = 26.8 | lat_dir = N | lon_deg = 7 | lon_min = 00 | lon_sec = 15.9 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel | ôfbylding99 = Map NL - Dinkelland - Denekamp.png | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Denekamp yn 'e gemeente Dinkellân }} '''Denekamp''' ([[Nedersaksysk]]: ''Dearnkaamp'' of ''Deankaamp'') is in plak yn [[Twinte]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Oerisel]]. Denekamp leit oan 'e Dinkel en hat likernôch {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Denekamp}}<small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small> ynwenners. Oant de gemeentlike weryndieling fan 2001 wie Denekamp it haadplak fan 'e gemeente mei deselde namme. Yn dat jier waarden de eardere gemeenten Denekamp, [[Ootmarsum]] en [[Weerselo]] gearfoege ta de hjoeddeiske gemeente [[Dinkellân]]. == Skiednis == Denekamp is ûntstien op in plak dêr't it wetter fan 'e rivier de [[Dinkel]] net komme koe. [[Germanen]], mooglik [[Tubanten]] of [[Ampsivaren]], stiften dêr om it jier 200 hinne in delsetting. Yn 933 wurdt it doarp Daginghem neamd. Dy namme komt fan de Saksyske persoansnamme Dago of Dano en it wurd ''heem'' (hiem), dat wenplak betsjut. Yn 1385 wurdt it doarp neamd as Degeninchem, en yn 1677 wurdt de namme Degenkamp dokumintearre. It [[kerspel]] Denekamp bestie út 'e [[buorskip]]pen Denekamp, [[Noard Deurningen]] en [[Beuningen]] (no yn 'e gemeente Losser). It wiene nau gearhingjende, faak sletten mienskippen. Denekamp en Noard Deurningen foelen ûnder it lânsgerjocht Ootmarsum, wylst Beuningen ûnder it lânsgerjocht Oldenzaal foel. Om 'e 15e iuw hinne wie Denekamp in doarp mei sa'n hûndert huzen, ferspraat lâns de doarpsstrjitte yn 'e buert fan in tsjerke. Dizze Sint-Nikolaastsjerke waard yn 'e 13e iuw fan Bentheimer sânstien boud. De toer mei klokken út 1518, 1530 en 1985 is 15e-iuwsk en yn 1912 fergrutte mei in troch arsjitekt [[Wolter te Riele]] ûntwurpen neogoatyske eastlike útwreiding. De tsjerke is in monumint yn it sintrum fan it doarp. [[Ofbyld:2026 Denekamp, byld fan trije susters foar de Sint-Nikolaasstsjerke.jpg|thumb|left|Byld fan 'e fransiskanessen fan Denekamp.]] „Denekamp wurdt sterk karakterisearre troch it roomsk-katolike leauwe. Yn 'e omkriten lizze ferskate kleasters. De [[fransiskanessen fan Denekamp]] foarmje in aparte kongregaasje. Yn it kleaster fan dizze kongregaasje wenne kardinaal [[Johannes Willebrands]] yn syn lêste libbensjierren. De minsken yn it doarp wiene oant yn 'e 19e iuw foar it grutste part boer. Stadichoan hawwe in soad pleatsen plak makke foar wenten en winkels. Yn 'e tiid fan it karnaval wurde de ynwenners Köttelpeer'n neamd. == Wiken == Denekamp hat bûten it sintrum in tal grutte wenwiken mei in soad grien. Mei mear as 2.000 ynwenners is Janskamp de grutste wenwyk fan it doarp. Kerker Esch, Klokkenberg en Diepengoor binne âldere wiken. Nije wenwiken binne 't Pierik en it Remerink; dy lizze yn it easten fan Denekamp. == Omkriten en rekreaasje == [[Ofbyld:Landhuis Singraven, Molendijk 37, Denekamp.jpg|thumb|left|Singraven.]] By Denekamp leit it [[lângoed Singraven]]. Tichtby it lângoed leit de histoaryske [[wettermûne]] it Singraven. Dêrnjonken steane der noch twa [[nôtmûne]]n yn Denekamp, de Borgelinkmûne en de Nije Mûne of Sint-Nikolaasmûne. Yn Denekamp wurdt alle jierren yn 'e hjerst troch de mienskiplike horeka de ''Herfst-tintentocht'' organisearre. Dêrfoar wurde spesjaal kuier-, fyts- en autorûtes útset. As der snie leit, wurde yn 'e omkriten fan Denekamp rûtes foa rit langlaufen útset. === Museum === Oan 'e wei nei Oldenzaal leit it natuerhistoaryske [[Museum Natura Docet]]. De [[Latyn]]ske namme betsjut ‘de natuer leart’. Dit museum waard yn 1911 stifte troch de doarpsûnderwizer master Bernink. It museum is it âldste museum fan dit type yn Nederlân. It gebou waard fan 2002 oant 2005 renovearre en op 'e nij ynrjochte. Yn 2006 waard der bûten it gebou in belibbingstún oanlein mei ferskate biotopen. == Tradysjes == Kloatsjitten en midwinterhoarnblazen binne âlde tradysjes dy't populêr binne yn Denekamp. Yn 'e [[Peaske]]tiid wurdt op [[Palmpeaske]] it eiergadder'n organisearre. Op [[stille saterdei]] wurdt hout sammele foar it peaskefjoer. Op Peaskesnein wurdt in beam (in spjirre) by it lângoed Singraven helle en nei de peaskegreide sleept. Dêr wurdt in tarretonne oan hongen. Nei it oereinsetten fan 'e beam wurdt dy troch [[Judas Iskariot|Judas]] ferkocht. De tarretonne wurdt tegearre mei it peaskefjoer op Peaskesnein yn 'e brân stutsen. <div style="float: left; text-align: left; margin-right: 1.5em;"> <gallery mode="packed" heights="130px" caption="Ofbylden"> 2026 Denekamp, protestantske tsjerke.jpg|Protestantske tsjerke 2026 Denekamp, Grote Straat.jpg|Grote Straat Denekamp, de Sint Nicolaasmolen RM12338 foto2 2016-09-25 10.28.jpg|Sint-Nikolaasmûne 2026 Denekamp, Tsjerkeplein.jpg|Tsjerkeplein </gallery> </div> {{GemeenteDinkellân}} [[Kategory:Plak yn Oerisel]] [[Kategory:Dinkellân]] sibx5kc4gry8r6ymm5gcjx2dis48nqv 0 193963 1240125 2026-09-08T09:44:42Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Tilligte | ôfbylding = Simon en Judaskerk - Tilligte - 20413873 - RCE.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Haadstrjitte | flagge = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Tilligte}} <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>Sintraal Buro Statistyk</ref> | oerflak..." 1240125 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Tilligte | ôfbylding = Simon en Judaskerk - Tilligte - 20413873 - RCE.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Haadstrjitte | flagge = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Tilligte}} <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>Sintraal Buro Statistyk</ref> | oerflak = 10,10 km²,<br>dêrfan lân 9,96 km²<br>dêrfan wetter 0,14 km² | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]] | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = [https://tilligte.com/ tilligte.com] | mapname = Oerisel | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 24 | lat_sec = 18.4 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 56 | lon_sec = 59 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel | ôfbylding99 = Map NL - Dinkelland - Tilligte.png | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Tilligte yn 'e gemeente Dinkellân }} '''Tilligte''' is in lyts doarp yn 'e [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Oerisel]]. It leit eastlik fan [[Ootmarsum]], oan 'e wei (de N349) yn 'e rjochting fan [[Denekamp]]. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2001 hearde it doarp by de gemeente Denekamp. Tilligte hat likernôch {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Tilligte}}</small> ynwenners<small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small>. == Skiednis == It doarp waard yn 'e [[Midsiuwen]] al oantsjut as Tylghede. Mei dat wurd waard yn dy tiid in part fan in ikker oantsjut. == It besjen wurdich == De roomsk-katolike Sint-Simon-en-Judastsjerke is in ûntwerp fan Alexander Kropholler en waard boud yn 1916. De ruten fan dizze tsjerke waarden yn 'e jierren 1950 ûntwurpen en útfierd troch de Oldenzaalske glêsker Jan Schoenaker. Sûnt 2002 is de yn dat jier oan 'e Westenveldweg boude Marijekapel útgroeid ta in beafeartsplak dêr't minsken fan hein en fier op ôf komme. Yn Tilligte stiet de De Westerveld Möl (foarhinne Brunninkhuismûne neamd), in achtkante [[bultmûne]] dy't yn 1864 boud waard. De mûne wurdt, tegearre mei in tal oare mûnen yn 'e gemeente Dinkellân, ûnderholden troch de mûnestifting Lattrop-Tilligte. Yn it doarp is oan 'e Schoolstraat in ambachtlik bierbrouwerijke fêstige. Yn Tilligte steane ferskate typysk Twintske pleatsen yn Saksyske boustyl. Twa dêrfan hawwe de status fan beskerme ryksmonumint. <div style="float: left; text-align: left; margin-right: 1.5em;"> <gallery mode="packed" heights="130px" caption="Ofbylden"> 2026 Tilligte, Simon- en Judastsjerke.jpg|Simon- en Judastsjerke Schuivenhuisje.JPG|''Schuivenhuisje'' Overzicht achter- en linkerzijgevel - Tilligte - 20344829 - RCE.jpg|Monumintale pleats Korenmolen, nieuw gebouwd - Tilligte - 20209563 - RCE.jpg|Nôtmûne </gallery> </div> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Tilligte}} }} {{GemeenteDinkellân}} [[Kategory:Plak yn Oerisel]] [[Kategory:Dinkellân]] 6so16djolfd075l6v1t3fy5ttu95jhf 0 193964 1240155 2026-09-08T11:49:14Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Ald Oatmarsum | ôfbylding = 2026 Ald Oatmarsum, pleats.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Ald Oatmarsum}} <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2025/38/kerncijfers-wijken-e..." 1240155 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Ald Oatmarsum | ôfbylding = 2026 Ald Oatmarsum, pleats.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Ald Oatmarsum}} <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2025/38/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Sintraal Buro Statistyk</ref> | oerflak = 7,48 km²,<br>dêrfan lân 7,45 km²<br>dêrfan wetter 0,03 km² | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]] | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = | mapname = Oerisel | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 25 | lat_sec = 05.6 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 54 | lon_sec = 31.6 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lizzing fan Ald Oatmarsum yn Oerisel | ôfbylding99 = Map NL - Dinkelland - Oud Ootmarsum.png | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Ald Oatmarsum yn 'e gemeente Dinkellân }} '''Ald Oatmarsum''' ([[Nedersaksysk]]: ''Oald Oatmöske'') is in doarp yn 'e gemeente [[Dinkellân]], yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Oerisel]]. It doarp leit tsjin de beboude kom fan [[Oatmarsum]] oan en hearde oars as de namme docht tinken foar de gemeentlike weryndieling by de gemeente [[Denekamp]] Ald Oatmarsum hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Ald Oatmarsum}} ynwenners <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2025/38/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Sintraal Buro Statistyk</ref> en stiet bekend om it kloatsjitten, dat yn 'e omkriten beoefene wurdt. It doarp hat de grutste kloatsjitferiening fan it lân en hat in eigen baan foar dizze sport. [[Ofbyld:63, aanzicht - Oud Ootmarsum - 20180431 - RCE.jpg|thumb|left|In pleats yn Ald Oatmarsum (1966).]] Ald Oatmarsum is in lyts boeredoarp dat tichteby it natuergebiet Springendal leit. Troch Ald Oatmarsum rint in trochgeande strjitte, de Laagsestraat, dy't it doarp midstwa dield. == Buorskippen == Ald Oatmarsum hat ferskate [[buorskip]]pen, wêrûnder Postelhoek (besteande út Achterpostel en Voorpostel), Ottershagen en Nutter. De tradisjonele boustyl yn it gebiet is in fariant fan 'e styl fan 'e hallehûspleatsen. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Oud Ootmarsum|Ald Oatmarsum}} }} {{GemeenteDinkellân}} [[Kategory:Plak yn Oerisel]] [[Kategory:Dinkellân]] 2r3djvrec1tge5ezi7vbn0tj7luvb3d