Reduzum

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Reduzum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186</id>
    <revision>
      <id>1240209</id>
      <parentid>1095328</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7419" sha1="rapt3tiieiqgta690rtxbbxmwh37ng8" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Reduzum, Haedstrjitte.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Haedstrjitte''
| wapen                       = [[Ofbyld:Reduzum vlag.svg|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Reduzum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 1.085 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/tjerkwerd/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 7,23 km² &lt;br&gt; werfan lân: 7,15 km² &lt;br&gt; werfan wetter 0,08 km²
| befolkingstichtens          = 150 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_07_02.2_N_5_47_03.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 07' N 5° 47' E}}
| webside                     = [https://www.reduzum.com/ Side Reduzum-Fries-Idaerd-Eagum]| &lt;br&gt; [https://www.facebook.com/Reduzumcom/ FB-side Reduzum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 07
| lat_sec                     = 02.2
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 47
| lon_sec                     = 03.9
| lon_dir                     = E
}}
'''Reduzum''' is in doarp oan de ein fan [[It Swin (Grou)|It Swin]] yn de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. Alhoewol it no net mear sa dúdlik is, is it fan oarsprong in [[terp|terpdoarp]], en al út de tiid dat de [[Middelsee]] yn dit part fan [[Fryslân]] hearske.

== Namme ==
De Nederlânske namme wie: ''Roordahuizum'' en yn it Frysk wie dit: '''Roardhuzum'''. Yn 1989 fierde de doetiidske gemeente Boarnsterhim Frysktalige plaknammen yn. Om't it Frysk mear in sprektaal as in skriuwtaal is waard dêrby yn it gefal fan Roardhuzum keazen foar de &quot;fonetyske&quot; namme Reduzum, dy't neat mear te krijen hat mei de namme (fan) Roorda, dêr't de namme fan ôflaat is.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:2022 Reduzum, âlde doarpskafee Haedstrjitte 14.jpg|thumb|left|250px|''Alde doarpskafee'']]
Oarspronklik is it doarp ûntstien op in terp oan de âlde [[Middelsee]]. It wie it iennige doarp yn de gritenij Idaarderadiel dat letter in ynpoldere diel hie fan de Middelsee. Dêrnei ûntwikkele Reduzum him as in lintdoarp. Yn de 19e en 20e iuw waard der wer mear konsintrearre boud. 

Troch de oanlis fan de Ryksstrjitte tusken Ljouwert en [[Swol]] yn de 19e iuw krige Reduzum wat mear bekendheid. By de ôfslach nei Reduzum kaam yn 1827 de Trije Romers te stean, letter ek De Grutte Trije Romers. De sintrale lizzing en de bining fan it doarp mei de boerestân makke dat yn dy herberge yn 1879 it Frysk Rundfee Stamboek en it Frysk Hynste-Stamboek stifte waard. Ek bekend waard it alkoholfrije kofjehûs 'De Blauwe Tent', dy't der û.o. troch it krewearjen fan dûmny Benjamin Boers kaam. 

It âldste gebou fan it doarp is de Finsintiustsjerke. De tsjerke waard faaks as hûskapel fan de Aytta's boud yn de 15e iuw. De tsjerke en de folle nijere toer (1878) binne yn 1983 restaurearre.&lt;ref&gt;[https://historischcentrumleeuwarden.nl/onderzoek/leeuwarder-dorpen/reduzum Histoarysk Sintrum Ljouwert]&lt;/ref&gt;   

Oant de gemeentlike weryndieling fan 1984 hearde Reduzum by de gemeente Idaarderadiel. Sûnt dy tiid hearde Reduzum by de gemeente Boarnsterhim. Nei de opheffing fan de gemeente Boarnsterhim waard Reduzum by de gemeente Ljouwert yndield.    

== Mienskip ==
Reduzum hat in feriening Doarpsbelang mei in soad kommisjes: Aktiviteiten, Ferkear, Grien, Jongerein, Kearngroep, Merke, Sportbelangen en de wurkgroep Swinlân. De ''Linepraat'' is it krantsje fan Doarpsbelang. Oan de Master Gorterstrjitte stiet De Trije Doarpenskoalle (TDS). Bern út [[Friens]] en [[Idaerd]] geane hjir ek hinne.

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2022 Reduzum, Finsintiustsjerke.jpg|thumb|260px|''Finsintiustsjerke'']]
* Herfoarme gemeente Reduzum-Idaerd en omkriten. De gemeente is oansletten by de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân]].
{{Apart|Finsintiustsjerke (Reduzum)}}

=== Skoalle ===
* Iepenbiere Trijedoarpenskoalle &lt;ref&gt;[https://www.trijedoarpenskoalle.nl/ Side]&lt;/ref&gt; Ek bern fan Friens en Idaard geane nei de Trijedoarpenskoalle.
 
=== Ferienings ===
[[File:2022 Reduzum, pleats Ayttawei 24.jpg|thumb|260px|''Pleats oan de Ayttawei'']]
* De Fjouwer Doarpen - soas
* Fûgelwacht Reduzum-Friens-Idaerd 
* Iendracht - iisklub
* Jan Reitsma - keatsen
* [[Moarns Ier (Reduzum)|Moarns Ier]] - aaisykjen (opheft [[2017]])
* Sjongnocht - koar
* [[Sportferiening Stânfries (Reduzum)|Stânfries]] - gymnastyk en kuorbal, tennis en folleybal
* Tusken Swin &amp; Swette - kultuer

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 1990 || 2004 || 2010 ||2022
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 846 || 830 || 798 || 816 || 794 || 1000 || 1093 || 1098 || 1085
|}
[[Ofbyld:2022 Reduzum, Haedstrjitte 24.jpg|thumb|260px|''18e-iuwsk hûs oan de Haedstrjitte 24'']]
=== Berne ===
* [[Boëtius Epo]], (1529-1599), jurist en gelearde
* [[Sipke Lootsma]] (1888-1940), skiedkundige
* [[Hoyte Roucoma]] (1661-1719), organist en skriuwer
* [[Siebe Smeding]] (1830-1892), skriuwer
* [[Alle Smeding]] (1820-1902),Frysk skriuwer
* [[Frans Rasker]] (1945- ), filmprodusint
* [[Baukje Wytsma]] (1946- ), Fryske skriuwster en sjoernaliste 
* [[Stien Terpstra]] (1957- ), keunstner
* [[Greet Andringa]] (1971- ), skriuwster 
* [[Pieter Bleeksma]] (1821-1897)), ûnderwizer

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Reduzum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 94:''' [[Snits]] - Reduzum
* '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]]

De buslinen troch Reduzum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[Strjitten yn Reduzum]].

== Ferskaat ==
It [[Jabikspaad]] is in kuierrûte en in fytsrûte fan 150 km fan Sint Jabik nei Hasselt yn Noard-Oerisel en rint ek troch Reduzum. 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.reduzum.com Webstee fan de Redústers]
* [https://www.dorpsmolen-reduzum.nl/ Side Doarpsmûne Reduzum]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Reduzum}}
}}
{{Koördinaten|53_7_3_N_5_47_3_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 7' NB, 5° 47' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Reduzum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Idaerderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]]</text>
      <sha1>rapt3tiieiqgta690rtxbbxmwh37ng8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hurdegaryp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>359</id>
    <revision>
      <id>1240162</id>
      <parentid>1224774</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12208" sha1="b7sok5d2e0y4skckx1k4szpb9x0rcor" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Hurdegaryp, Ryksstrjitwei (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Ryksstrjitwei''
| wapen                       = [[Ofbyld:Hardegarijp vlag.svg|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Hurdegaryp wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hurdegaryp}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 10,27 km², wêrfan &lt;br&gt; lân: -10,10 km² &lt;br&gt; -wetter 0,17 km²  
| befolkingstichtens          = 499 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_12_51.1_N_5_56_28.0_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 12' N 5° 56' E}}    
| webside                     = [https://www.hurdegaryp.nl/ Webstee Hurdegaryp]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 12
| lat_sec                     = 51.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 56
| lon_sec                     = 28.0
| lon_dir                     = E
}}
'''Hurdegaryp''' is in [[Fryske doarpen|doarp]] yn  de gemeente [[Tytsjerksteradiel]]. Dwers troch it noardlike diel fan it doarp rint de [[Grinzer Strjitwei|Ryksstrjitwei]], de âlde dyk fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei [[Grins (stêd)|Grins]]. It doarp is al yn de [[13e iuw]] of earder ûntstien, mar lei doe in stik súdliker oan de [[Simmerdyk]]. Hurdegaryp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hurdegaryp}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]).

== Skiednis ==
It doarp hat in lange skiednis. Hurdegaryp betsjut 'in hurd stik lân' (hurde-gea-ripe). It is hurd mei't it sângrûn is, wylst de omlizzende greiden klaaigrûn ha. De klaai is ynklonken, it sân net en dêrom leit Hurdegaryp wat heger as de omkriten. Al yn de [[midsiuwen]] setten minsken harren op de hegere grûn nei wenjen. Winterdeis wie it eartiids rûnom in wiete boel op it lân en fral súdlik fan it doarp. De Simmerdyk dy’t dêr leit hjit sa mei't it allinnich simmerdeis goed te gean wie. As it al te mâl gong, kamen de minsken út [[Tytsjerk]] mei harren kij en skiep en hinnen en sa nei Hurdegaryp, wylst se yn Tytsjerk wiete fuotten hiene. Oft dat lêste wier is, is net wis.

Yn ’e trettjinde iuw stie der al in tsjerke oan de Simmerwei, dêr't no de iisbaan/kanofiver leit. Dy tsjerke is al lang lyn ôfbrutsen. Stikken dêrfan, lykas stiennen en dakpannen, wurde noch wolris fûn yn de folkstunen op de Hurdegarypster warren, neist it fuotbalfjild fan V.V.H.. De [[Hoftsjerke (Hurdegaryp)|nije tsjerke]] út [[1712]] stiet oan ’e Ryksstrjitwei.

Fan de [[14e iuw]] ôf hat der in [[stins]] stien by Hurdegaryp, de [[Grovestins (Hurdegaryp)|Grovestins]]. Fan it gebou is neat oerbleaun, it is yn 1829 ôfbrutsen nei in brân. Hjoeddeisk stiet by it Hoeksterpaed in modern nijbouhûs op it plak fan de stins. Oan fjouwer siden rint in sleat, nei alle gedachten de âlde grêft. It bouwurk hat der sawat útsjoen as de [[Skierstins (Feanwâlden)|Skierstins]] yn [[Feanwâlden]].

Yn [[1830]] waard de Swartewei út 1528 trochlutsen oant Grins. Doe hat Hurdegaryp in stopplak fan 'e [[postkoets]] krigen. It wapen fan it doarp hat dêrom in koperen posthoarn op in read-swart-reade eftergrûn, fertikaal skieden troch twa tinne wite stripen.

== Hjoed ==
Hjoeddeis is Hurdegaryp foaral in grut nijboudoarp by de wei lâns fan Ljouwert nei Grînslân. Hurdegaryp hat in lyts winkelsintrum, de 'Fuormanderij'.

Rûnom leit in protte natoer. Sa binne der oan de noardside Japmuoi’s Kolk, it [[Ottema-Wiersmareservaat]] en de Sippenfennen, dêr't kanofearn wurde kin. Boatsjes binne te hier by in hotel-ytkafee yn [[Feanwâldsterwâl]]. Westlik leit it Swarte Gat, in marke mei elzeboskjes deromhinne. It wetter is helder en hat in soad fisk. Swimme en farre is ferbean, it is gefaarlik djip en ûnberekkenber troch eardere sânwinning. Besuden it doarp Hurdegaryp leit in smûk park, de saneamde ‘kanofiver’, dêr't lykwols net faak in kano is. By 't winter kin der by genôch froast tige moai reedriden wurde. It park is ek moai om te kuieren en mei wat gelok binne der [[iisfûgel]]s te sjen.

Yn de simmer waard alle jieren oant en mei 2009 by Hurdegaryp it [[Wâldrockfestival]] hâlden, dêr't in protte minsken op ôf kamen. Nei de oanlis fan de [[Sintrale As]] en in omwei noardlik fan Hurdegaryp is it mei ferkear in stik rêstiger woarn. De Ryksstrjitwei is nei it reekommen fan de omwei werynrjochte.

== Mienskip ==
Der is in feriening fan doarpsbelang. Hurdegaryp hat in multi-funksjoneel sintrum mei de namme It Maskelyn. Op it plak fan it eardere doarpshûs De Schalmei stiet no in húsdokterpraktyk. De doarpskrante &quot;Tusken Wâld en Wetter&quot; (TWW) komt sa'n tsien kear yn 't jier út. Foar de âlderein is der soarchsintrum [[Bennemastate (Hurdegaryp)|Bennemastate]].

Hurdegarypsters hawwe de [[skelnamme]] &quot;oaljekoeken&quot;.

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:Hôftsjerke, Hurdegaryp.jpg|thumb|260px|De [[Hoftsjerke (Hurdegaryp)|Hoftsjerke]]]]
* [[Hersteld Herfoarme Tsjerke (Hurdegaryp)|Herfoarme kapel]]. Yn 1936 boud foar de rjochtsinnich herfoarmen, sûnt 2006 in tsjerke fan de [[Hersteld Herfoarme Tsjerke]]
* [[Hoftsjerke (Hurdegaryp)|Hoftsjerke]]. De Hoftsjerke is de eardere [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] tsjerke; tsjintwurdich is it ien fan de twa tsjerken fan de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente Hurdegaryp  
* [[Nieuw Perspectief (Hurdegaryp)|Nieuw Perspectief]]. Nieuw Perspectief is de eardere [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke; tsjintwurdich is it ien fan de twa tsjerken fan de PKN-gemeente Hurdegaryp. It ynterieur fan de tsjerke waard yn 2015 hielendal fernijd.  

=== Skoallen ===
[[File:Hurdegaryp, Kristlike basisskoalle 'De Winde'.jpg|thumb|260px|''Bernesintrum It Boulân'']]
Foarhinne hie Hurdegaryp fjouwer legere skoallen foar in pear tûzen ynwenners: de kristlike 'W.M. Oppdykskoalle' en de 'Hindrik Algraskoalle' (no tegearre fierder gong as CBS De Winde) en de iepenbiere 'Nije Winnige' en de 'Fûgelflecht' (bestiet noch ûnder de namme OBS Hurdegaryp). De twa skoallen (CBS De Winde en OBS Hurdegaryp) binne yn it nije bernsintrum It Boulân ûnderbrocht. De Oppedykskoalle hie earst in eigen beukerskoalle: 'De Einekoer'. 
[[File:Hurdegaryp, Tjalling Koopmanskolleezje.jpg|thumb|260px|''Tjalling Koopmanskolleezje'']]
It 'Tjalling Koopmanskolleezje' is de iennichste middelbere skoalle yn it doarp. De skoalle is ien fan de acht skoallen dy't ûnder de koepel fan de SvPO ('School voor Persoonlijk Onderwijs') falt. Troch ûnrêst op de skoalle kaam it Tjalling Koopmanskolleezje yn 2021 yn it nijs. Der waard skreaun oer in ûnbidich grut ferrin fan dosinten en in learaar soe ûnrjochtmjittich út syn ambt set wurde. Ek besocht it bestjoer fan de skoalle in negatyf rapport fan de Underwiisynspeksje oer it rjocht bûten de publikaasje te hâlden. Yn dat ferslach waard in soad krityk jûn oer de finansjele sitewaasje fan de skoalle.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/tytsjerksteradiel/Inspectie-naar-Tjalling-Koopmans-College-vanwege-onrust-26896985.html Ljouwerter Krante, 21 juny 2021]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rtvnof.nl/tjalling-koopmans-college-hurdegaryp-opnieuw-voor-de-rechter/535603/ RTV Noardeast Fryslân, 9 augustus 2021]&lt;/ref&gt; Yn 'e maaitiid fan 2022 folgen berjochten yn 'e media oer it finansjele wanbehear fan de organisaasje. Mear as 22 miljoen euro publyk jild waard neffens de ynspeksje ûnrjochtmjittich bestege. Likernôch 16 miljoen waard oerhevele nei private stiftings, dêr't allinne de direkteur oer beskikke koe en werfan 't in diel as hypotekêre lienings oan de bern brûkt waard.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/tytsjerksteradiel/Kamervragen-D66-en-SP-over-onrust-Tjalling-Koopmans-College-26919521.html Ljouwerter Krante, 2 july 2021]&lt;/ref&gt; De Underwiisynspeksje die oanjefte tsjin de bestjoerder.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Onderwijsinspectie-doet-aangifte-tegen-bestuurder-Tjalling-Koopmans-College-in-Hurdegaryp-27523095.html Ljouwerter Krante, 7 maart 2022]&lt;/ref&gt;      

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2006 || 2010 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.580 || 1.731 || 2.759 || 2.980 || 3.966 || 5.064 || 4.898 || 5.035
|}

=== Ferienings ===
* Country-line dance - Hurdegaryp
* Fûgelwacht Hurdegaryp
* HSV Hurdegaryp - gymnastyk
* Keunstrûnte Hurdegaryp
* Laudamus - sjongen
* MRV Tesselschade - toanielferiening fan 1870
* Oan leger wâl - shantykoar

;Sport:
* [[Basketbalferiening Hornets]]
* Follybalklup Hurdegaryp
* IIsklup Hurdegaryp
* [[Tennisferiening Galefjild]]
* Ypeyruters - hynsteriden
* [[Reitsje Him]] - keatsen
* [[Fuotbalferiening Hurdegaryp]]
* BCH - biljerten

== Konsulaat ==
[[File:Abe Bonnema villa Hardegarijp.jpg|thumb|260px|''Bonnema's villa'']]
[[Abe Bonnema]] syn monumintale filla waard nei syn ferstjerren foar in skoft it ûnderkommen fan it [[Konsulaat (diplomasy)|konsulaat-generaal]] fan [[Mauritanië]].&lt;ref&gt;Rijksoverheid, [http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ambassades-consulaten-en-overige-vertegenwoordigingen/mauritanie/consulaat-generaal-van-de-islamitische-republiek-mauritanie-hurdegaryp Consulaat-Generaal van de Islamitische Republiek Mauritanië (Hurdegaryp)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vereniging Hendrik de Keyzer, [http://www.hendrickdekeyser.nl/panddetail/409/woonhuis_bonnema.html Woonhuis Bonnema Rijksstraatweg 24 Hardegarijp]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kadasterdata, [http://hurdegaryp.kadasterdata.nl/monumenten/63915/rijksstraatweg-24-woonhuis-bonnema Monument Rijksstraatweg 24, Hurdegaryp]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ambassades-consulaten-en-overige-vertegenwoordigingen/overzicht-landen-en-gebieden/mauritanie/ambassade-van-de-islamitische-republiek-mauritanie-brussel Side Ryksoerheid]&lt;/ref&gt;

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
By Hurdegaryp rinne de [[Grinzer Strjitwei|N355]] en de [[Provinsjale wei 356|N356]].

=== Iepenbier ferfier ===

==== Bustsjinst ====
Troch Hurdegaryp rint de folgjende busline:

* '''Line 21:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] fia [[Burgum]]

De busline troch Hurdegaryp wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

==== Treinferbining ====
Hurdegaryp hat in [[Stasjon Feanwâlden|stasjon]] oan it spoar tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Grins (stêd)|Grins]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

=== Strjitten ===
Hast alle strjitnammen yn Hurdegaryp binne offisjeel yn it Frysk.
* Alle [[strjitten yn Hurdegaryp]]

== Keppelings om utens ==
* [https://www.hurdegaryp.nl Webstee Hurdegaryp]
* [http://www.stinseninfriesland.nl/GrovestinsHardegarijp.htm Grovestins by Stinsen in Friesland] 
* [http://www.mrvtesselschade.nl: Toanielferiening MRV Tesselschade]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
----
{{Commonscat|Hurdegaryp}}

}}
{{Tytsjerksteradiel}}
[[Kategory:Hurdegaryp| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]</text>
      <sha1>b7sok5d2e0y4skckx1k4szpb9x0rcor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grou (plak)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>465</id>
    <revision>
      <id>1240178</id>
      <parentid>1227099</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ynfrastruktuer */</comment>
      <origin>1240178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14263" sha1="ni70b32u1sdtgyo3hbaivrri8s7k6uc" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Grou
| ôfbylding                   = Grou, Sint-Pitertsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Grou vlag.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Grou wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 5.690 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/grou/#:~:text=Woonplaats%20Grou%20heeft%20afgerond%20een,zijn%20in%20totaal%202.757%20woningen. Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;|
| oerflak                     = 25,17 km²  &lt;br&gt; lân: 20,96 &lt;br&gt; wetter 4,21 km²   |
| befolkingstichtens          = 272 ynw./km² |
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_08_58.8_N_5_48_13.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 08' N 5° 48' E}}
| webside                     = [https://www.degrouster.nl/ Side Grou]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  =
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 08
| lat_sec                     = 58.8
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 48
| lon_sec                     = 13.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Grou''' is in doarp yn de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. Oant de opheffing fan de gemeente [[Boarnsterhim]] yn 2018 wie Grou it haadplak fan dy gemeente. Under Grou falle ek de buorskippen [[De Burd]], [[Goattum]] en [[Suorein]].

== Skiednis ==
It doarp waard foar it earst yn in skriftlike boarne út de 13e iuw neamd as ''Growe''; yn 1412 as  ''Grouwa'', yn 1474 as ''Grou'' en yn 1504 as ''to grow''. ''Growe'' soe wize kinne op in ril of slinke, mar it soe ek ferwize kinne nei in (útdolle) wetterrin. 

[[Ofbyld:Grou, Sint-Pitertsjerke (fanút it súdeasten).jpg|thumb|left|''Sint-Pitertsjerke'']]
Grou ûntstie yn de 8e iuw of earder op in [[terp]]. Yn 't earstoan sil it plak net grutter west ha as in buorskip. Alhoewol't it doarp mar lyts wie, waard der yn it begjin fan de 12e iuw in yn ferhâlding ta it plak in grutte tsjerke boud, dy't oan de hillige apostel [[Petrus (apostel)|Petrus]] (Piter) wijd waard. Fan de oarspronklik [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerke binne yn it muorrewurk noch dielen fan [[dowestien]].  

Ynearsten wie de ekonomy fan Grou rjochte op [[lânbou]], mar sûnt de 15e iuw waard de hannel en skipfeart jimmeroan wichtiger. Dêrtroch waard it doarp grutter en bloeiend. It doarp wie trochsnien mei fearten en havens. In soad werven en seilmakkerijen sieten yn de havens om Grou hinne. In soad dêrfan is noch werom te finen yn de strjitnammen, dy't ferneamd waarden nei it grutte tal dimpte fearten. Lang wie it doarp allinne oer it wetter te berikken. Pas yn 'e 18e iuw waard Grou ek oer de dyk tagonklik. 
[[Ofbyld:NIMH - 2011 - 0185 - Aerial photograph of Grouw, The Netherlands - 1920 - 1940.jpg|thumb|left|''Grou foar de oarloch'']]
Yn de 19e iuw naam it belang fan de skipfeart en de fiskerij ôf, mar dat waard goedmakke troch de komst fan it spoar en bettere diken en it ûnstean fan yndystry lykas Halbertsma's Houthannel, it masjinefabryk fan Volma en it suvelfabryk. Mei de fabriken groeide de befolking en waarden nije wenten nedich troch de oanlis fan Easterfjild, de earste wyk bûten it âlde doarp. Fral nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wreide it doarp him út en hjoed-de-dei is it doarp fjouwerris sa grut as it Grou fan foar 1945.   

Yn de rin fan de 20e iuw waard [[wettersport]] en [[toerisme]] wichtich. Yn Grou fynt alle simmers de start fan it [[Skûtsjesilen]] plak.

Foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] wie Grou it haadplak fan de eardere gemeente [[Idaarderadiel]]. Nei de oprjochting fan de gemeente Boarnsterhim bleau Grou it haadplak fan de gemeente. Yn 2014 waard Boarnsterhim opheft en sûnt falt Grou ûnder de gemeente Ljouwert.  

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Grouw 20040902 2214.jpg|thumb|260px|''Loftfoto fan Grou'']]
It doarp hat in feriening foar Pleatslik Belang. &quot;[[De Grouster]]&quot; is de online krante fan Grou. De skelnamme foar Grousters is tsiisferdûnsers. De Grousters krigen dy bynamme nei't de spylman op in feest net mei jild betelle wurde koe en syn spyljen mei in tsiis betelle waard.&lt;ref&gt;[https://www.dorpsarchiefgrou.nl/overig/tsiisferdunsers/?hilite=tsiisferd%C3%BBnsers Doarpsargyf, oproppen 1 maaie 2023]&lt;/ref&gt; 
 
=== Tsjerken ===
{{Apart|Sint-Pitertsjerke (Grou)}}
{{Apart|Fermanje fan Grou}}
De [https://sintpiterkerk.nl/ PKN-gemeente Grou-Jirnsum] makket gebrûk fan de midsiuwske Sint-Pitertsjerke. Yn de Haadstrjitte stiet de ûnopfallende skûltjserke fan de [https://www.dgmidfryslan.doopsgezind.nl/dgmidfryslan.doopsgezind.nl/Home.html Mennistegemeente Mid-Fryslân].

De grifformearde tsjerke waard nei de foarming fan in PKN-gemeente yn 2008 bûten gebrûk steld. Foar it lêst waard dêr yn 2017 in tsjinst fierd. Nei in restauraasje waard de tsjerke as arsjitektenburo yn gebrûk nommen.&lt;ref&gt;[https://gereformeerdekerken.info/2019/07/10/tweede-leven-voor-kerk-grou/ Gereformeerde Kerken, oproppen 1 maaie 2023]&lt;/ref&gt;
Tusken 1930 en 1976 hie Grou ek noch in herfoarme kapel oan de 1e Easterfjildstrjitte foar de rjochtsinnich herfoarmen. Nei it sluten waard de kapel ôfbrutsen.    
=== Skoallen ===
* [https://www.sevenwolden.nl/locaties/grou/ Sevenwolden (VMBO/MAFÛ/HAFÛ VWO)]
* [https://www.obsdetwafisken.nl/ Iepenbiere basisskoalle 'De Twa Fisken']
* [https://www.nijdjip-grou.nl/ Kristlike basisskoalle Nijdjip']
Sûnt 2012 binne de twa basisskoallen op it plak kommen fan it eardere swimbad.

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [http://www.athleta.nl/ Atletykferiening Athleta]
* [https://www.bcraakm.nl/ Badmintonklub Raak 'm]
* Damklub De Toer
* [https://www.grouw64.nl/ Follybalferiening Grou '64]
* [https://vtvgrouw.nl/ Folkstúnferiening Grou]
* [https://fffgrou.nl/ Feriening Foar Folksfermaken]
* [[GAVC|Fuotbalferiening GAVC]] ([https://www.gavc.nl/ webside])
* [https://fugelwachtgrou.nl/ Fûgelwacht Grou]
* [https://www.ijsclubsgrou.nl/ Iisklub Grou]
* [https://wetterlan.nl/ Keatsferiening It Wetterlân]
|valign=top|
* Klaverjas Oan 'e Mar
* [https://www.kvmidfryslan.nl/ Kuorbalferiening Mid Fryslân]
* [https://kritegrou.nl/krite-grou/ Toanielferiening Krite Grou]
* [[Mingd Koar Grou]] ([https://www.grousterkoar.nl/ webside])
* [http://grsv.nl/ Roeiferiening SRSV]
* [https://www.tvgrouw.nl/ Tennisferiening Grou]
* [https://kwvfrisia.nl/ Wettersportferiening Frisia]
* [https://www.kzvoostergoo.nl/ Sylferiening Oostergo]
* [[GWS|Grouster Wettersportferiening]] ([https://www.grouwsterwatersport.nl/ webside])
|}

=== Befolkingsferrin ===
Yn 1844 wennen fan de 1.825 minsken 1.429 minsken yn de doarpskearn. De rest (23%) fan de befolking wennen op it lân en yn de buorskippen. Troch it ferdwinen fan it tal boerebedriuwen en it groeien fan de doarpskearn wenne yn de jierren 1980 noch mar 4% fan de Grousters yn it bûtengebiet.&lt;ref&gt;Ut: Dit was Idaarderadeel&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1844 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2004 || 2010 || 2015 ||  2020  
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 1.825 || 3.453 || 3.522 || 3.880 || 4.129 || 4.600 || 5.869 || 5.615 || 5.768 || 5.768
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier  ||  2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 5.690 
|}

=== Berne yn Grou ===
{|
|valign=top|
* [[Pibo Ovittius fan Abbema]] (± [[1542]]-[[1618]]), predikant
* [[Andries Roorda]] (1649-foar 1697), legerkaptein 
* [[Rinse Klazes Koopmans]] (1770-1826), teolooch
* [[Joast Hiddes Halbertsma]] (1789-1869), skriuwer, dichter
* [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]] (1792–1852), skriuwer
* [[Eeltsje Hiddes Halbertsma]] (1797–1858), skriuwer, dichter
* [[Auke Boonemmer]] (1823-1894), skriuwer fan toanielstikken
* [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848-1912), skriuwer
* [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816-1887), skriuwer.
* [[Gerrit Tiemersma]] (1835-1923), skriuwer
* [[Sikke Sibes Koldijk]] (1861-1927), dichter
|valign=top|
* [[Simke Molenaar]] (1874-1965), deklamator
* [[Rixt (dichteresse)|Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen ([[1887]]–[[1979]]) 
* [[Simke Molenaar]] ([[1874]]-[[1965]]), kabaretier
* [[Tsjits Peanstra]] ([[1924]]-[[2014]]), Frysk dichteresse
* [[Atje Keulen-Deelstra]] ([[1938]]-[[2013]]), reedrydster
* [[Herman Rouwé]] ([[1943]]), roeier
* [[Haitske Valentijn]] ([[1954]]), reedrydster
* [[Syds Wiersma]] (1963), dichter
* [[Henk Rouwé]] ([[1964]]), roeier
* [[Jan van der Leij]] (1952), skriuwer
* [[Ulke Brolsma]] (1943), skriuwer 
|}

=== Sint-Piter === 
[[Ofbyld:Sint piter-1486835251.JPG|thumb|260px|''Sint-Piter op it Fryske hynder'']]
De [[Beskermhillige|patroanhillige]] fan it doarp is [[Petrus (apostel)|Sint-Piter]], dy't ek beskermhillige fan de fiskers is. De midsiuwske tsjerke wie foar de [[reformaasje]] wijd oan Sint-Piter en wurdt ek no noch sa neamd. De feestdei fan Sint-Piter falt neffens de tradysje op 22 febrewaris, mar neffens de kristlike tradysje wurdt it fierd op de jûn foar dy dei. Sint-Piter komt op de sneon foar 21 febrewaris yn Grou oan en op 21 febrewaris giet Sint-Piter by de skoallen del. it Sint-Piterfeest fan Grou waard yn 2018 byskreaun yn de Ynvintaris Immatrieel Erfgoed Nederlân. 

=== Bruorren Halbertsma ===
De [[Bruorren Halbertsma]] binne yn Grou hikke en tein. Se  hawwe in soad dien foar it Frysk. Hja skreaunen bg.‘[[Rimen en Teltsjes]]’. [[Eeltsje Halbertsma]] (1797-1858), wie húsarts en skreau de tekst fan it Fryske Folksliet. By de tagong fan it Wilhelminapark stiet in boarstbyld út 1904 fan him. Yn Museum de Trije Gritenijen is in soad werom te finen fan dizze bruorren.

=== Keunstiisbaan ===
Op [[23 desimber]] [[2007]] hat Grou in sportprimeur troch in earste iisbaan fan keunststof yn de iepenloft te iepenjen. It saneamde &quot;Glice-iis&quot; is betocht troch [[Eric Sinnema]] út [[Aldtsjerk]] en is neffens Sinnema net te fergelykjen mei keunststofiisbanen dy't yn de [[Feriene Steaten]] foarkomme.

== Ynfrastruktuer ==
=== Ferbinings ===
Behalve oer it wetter is Grou fia de wei en oer it spoar te berikken. It is ien fan de stasjons oan it [[spoar fan Swol nei Ljouwert]], en it leit oan de [[A32]] tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]. Hjirmei hat Grou ek in part op-en-del-reizgers.

=== Bustsjinst ===
Troch Grou rinne de folgjende buslinen:

* Line 1: [[Busstasjon Ljouwert]] - Grou fia ''Julianaleane''
* Line 28: [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - Grou fia [[Akkrum]]

De buslinen troch Grou wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Wetterdoarp ===
[[Ofbyld:Grou aanlegsteiger met eenden - panoramio.jpg|thumb|260px|''Haven Grou'']]
Grou leit oan de [[Pikmar]], it [[Prinses Margrietkanaal]] en it âlde rivierke de [[Grou (wetter)|Grou]]. Troch de lizzing by al dat wetter krige it doarp de foarm fan in arsjipeldoarp (besteande út lytse eilantsjes) en is der in soad wettersport en toerisme. Under oaren is Grou it plak fan sylferiening Eastergoa, fan it [[SKS]]-skûtsje it [[Doarp Grou]], en fan de sylskoalle Oer 't Hout yn kombinaasje mei Stayokay Grou. Ek binne der yn Grou ferskate jachtwerven te finen.

=== Strjitten ===
De [[strjitten yn Grou]].

== Musea ==
[[Ofbyld:Grou, riedhûs Boarnsterhim.jpg|thumb|260px|''Eardere gemeentehûs fan Boarnsterhim'']]
* [https://www.museumbeschermingbevolking.nl/plan-je-bezoek/commandopost-grou Museum Beskerming Befolking]
* [https://museumhertfanfryslan.nl/ Museum Hert fan Fryslân] (tydlik sletten; mooglik weriepening yn in takomstich Multyfunksjoneel Sintrum)&lt;ref&gt;[https://museumhertfanfryslan.nl/organisatie/ Side Museum Hert fan Fryslân]&lt;/ref&gt;

== Keppelings om utens == 
* [https://www.dorpsarchiefgrou.nl/ Doarpsargyf]
* [https://pbgrou.nl/ Pleatslik Belang]
* [https://sintpiter.nl/ Side Sint-Piter]
* [https://www.facebook.com/groups/258235077712112 FB-side Grou eartiids]
== Doarpsfilm ==
De ''Dorpsfilm van Grouw'' is in film dy't [[Johan Adolfs]] yn 1964 oer it doarp makke hat. De film (44:35, sûnder lûd) is by it [[Frysk Film Argyf]] bedarre en  [http://friesfilmarchief.nl/av1147-dorpsfilm-grou-1964-detail-beschrijving/ hjir te besjen].

== Publikaasjes ==
* {{Aut|Sander Douma, Henk Popma, Bina Koster}} - Grou 2000
* {{Aut|Anneke Hylkema, Bauke Hooghiemster, Hepke Hiemstra, Joh. Brouwer, Ype Sytema}} - Paad troch Grou
* {{Aut|Ulke Brolsma}} - Oorlog in en om Grou 1940-1945
* {{Aut|Ulke Brolsma}} - Werom nei Grou

== Sjoch ek ==
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.sintpiter.nl/ Sint Piter]
* [https://www.degrouster.nl Het nieuws van Grou]
* [https://www.pbgrou.nl/ Pleatslik Belang fan Grou]
* [http://www.nd.nl/Document.aspx?document=nd Krante-artikel oer it Glice-iis]
* {{aut|Gildemacher, Karel F.}} (2007). ''Friese plaatsnamen: alle steden, dorpen en gehuchten''. Ljouwert, Friese Pers/Noordboek.
* G. van Berkel &amp; K. Samplonius (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Grou}}
}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Grou| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]] 
[[Kategory:Doarp of stêd yn Idaerderadiel]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]</text>
      <sha1>ni70b32u1sdtgyo3hbaivrri8s7k6uc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jirnsum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>901</id>
    <revision>
      <id>1240184</id>
      <parentid>1182022</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14343" sha1="qsy7j6pv90nby8s8lmvktprqhukatoo" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Jirnsum, Rykswei byld Jirnsumer Kat (Aagje Pool) (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Byldsje fan de Jirnsumer Kat''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Jirnsum.gif|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Jirnsum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 1.385 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/idaerd/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 9,11 km² &lt;br&gt; lân: 8,76 km² &lt;br&gt; wetter 0,35 km²
| befolkingstichtens          = 158 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_04_40.4_N_5_47_31.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 04'N 5° 47'E}}
| webside                     = [http://www.jirnsum.com/ www.jirnsum.com] 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 04
| lat_sec                     = 40.4
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 47
| lon_sec                     = 31.8
| lon_dir                     = E
}}
'''Jirnsum''' is in [[doarp]] oan de âlde [[wei nei Oerisel]] yn de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. Nei in grutte doarpsrenovaasje is de âlde buorren in moai foarbyld fan in lintdoarp. It trochgeande ferkear wurdt no oan de westkant om it doarp hinne laat. Oant 2013 hearde Jirnsum by de doe ophefte gemeente [[Boarnsterhim]]). Foar [[1984]] wie Jirnsum part fan de eardere gemeente [[Raerderhim]].

== Geografy ==
=== Gebiet ===
[[Ofbyld:Jirnsum, kerk foto1 2011-04-24 10.55.JPG|thumb|left|''[[Mauritiustsjerke (Jirnsum)|Mauritiustsjerke]]'']]
It doarpsgebiet fan Jirnsum wurdt oan de eastlike begrinze troch de [[De Boarn]], oan de súdlike kant de [[Nije Wjittering]] en de [[Sâlte Grêft]], de westlike kant de [[Krúsbrekken]] en de [[Flânsumer Feart]] en it doarpsgebiet fan [[Raerd]]. Yn dat gebiet lizze ek de buorskippen [[Abbenwier]], [[Fjouwerhuzen (Boarnsterhim)|Fjouwerhuzen]] en [[Foutebuorren]]. De beboude kom fan Jirnsum leit oan de eastlike râne fan 'e himrik.

=== Wetter by Jirnsum ===
Jirnsum leit oan de [[Boarn]]. Dy hjit dêr [[Rak fan Ungemak (Boarn)|Rak fan Ungemak]] om't de meänders súdlik fan Jirnsum oant [[Aldskou]] sa min te besilen wiene. Sûnt [[maaie]] [[1951]], doe it [[Prinses Margrietkanaal]] iepene waard, giet de beropsfeart net mear troch de [[Grou (wetter)|Grou]] en it Rak fan Ungemak en dus ek net mear by Jirnsum lâns. Jirnsum is nei it súdeasten útwreide mei in yndustrygebiet oan it wetter, mei ûnder oaren skipswerven en in soad boatsjeferhierders.

== Skiednis ==
=== Terp ===
[[Ofbyld:2023 Jirnsum, iisbaan.jpg|thumb|left|250px|''De tsjintwurdige iisbaan op it plak fan de eardere terp'']]
De omkriten fan Jirnsum hawwe al sûnt it begjin fan de jiertelling bewenne west, mar oant yn de [[11e iuw]] de [[Leppedyk (dyk)|Leppedyk]] en de [[Himdyk]] oanlein waarden, wie der allinnich bewenning op terpen. It âlde Jirnsum, dat al sûnt de [[midsiuwen]] bestiet, wie ek in [[terpdoarp]]. De tsjerke en de huzen stiene op in terp oan de noardwestside fan it hjoeddeiske doarp. Yn de rin fan de tiid hat it doarp him ferlein nei de dyk en de Boarn ta, sadat op it lêst hast allinne de tsjerke op de terp oerbleau. Yn [[1879]] is ek de âlde tsjerke ôfbrutsen en fan [[1902]] ôf is doe it grutste part fan de [[terpôfgraving|terp ôfgroeven]]. Allinne it hôf fan de eardere tsjerke en in stikmennich âlde wenninkjes lizze noch op de âlde terp. Op it plak fan de eardere terp leit tsjintwurdich in iisbaan.

=== Belang fan Jirnsum ===
Yn [[734]] ferlearen de Friezen harren frijheid doe't se yn de [[Slach by Jirnsum]] ferslein waarden troch [[Karel Martel]] en ûnderhearrich waarden oan de [[Franken]]. Jirnsum hat ek in bluodderich oandiel hân yn de [[partijtiid]] en in rol spile yn de [[Spaanske tiid]]. Dat hie te meitsjen mei de strategyske lokaasje fan Jirnsum. De Himdyk en de Leppedyk wiene twa wichtige wegen, wylst de Alde Wjittering in grins en in farwei wie. Oer it wetter koe men nei it noarden nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] komme en nei it suden nei [[Snits (stêd)|Snits]] en de [[Súdwesthoeke]]. Fan oarsprong wie Jirnsum in ier midsiuwsk, agrarysk terpdoarp, mar dat karakter gie alhiel ferlern nei't it doarp 'oan 'e kuier' gie en in dykdoarp waard.

=== Bebouwingslint ===
Yn it lêst fan de [[18e iuw]], doe't de tsjerke noch op de terp stie en de bebouwing op 'e tsjerkebuorren te finen wie, waard Jirnsum sa beskreaun: ''Hier is een needrige buurt, door welke de meergemelde rydweg naar de Schouw loopt, en in het Oosten naby deeze buurt heeft men het algemeene vaarwater der Groote schepen, die van Leeuwarden, door de Lemmer of Stavoren, naar andere Provinciën willen.'' It doarp leit westlik fan de Boarn en it hat dêrtroch rjochtstreekse ferbiningen nei alle rjochtingen. It doarp strekte him út by de kant fan de Boarn en de trochgeande rydwei lâns mei bebouwing oan beide kanten. Nei de ferbettering fan de dyk ta ryksstrjitwei yn 1826-1828 waard de bebouwing tichter en koe it doarp him fierder útstrekke. Dêr tuskenyn steane opfallend fraaie boargerhuzen út de desennia om 1900 hinne; de wolstân fan de Jirnsumers is derfan ôf te lêzen. 
[[Ofbyld:2023 Jirnsum eartiids, doarpssicht (ôfbyld fan publikaasjeboerd).jpg|thumb|left|250px|''Jirnsum yn de earste helte fan de 20e iuw]]
Yn dat bebouwingslint kamen sa healwei de tsjerken te stean fan de net lytse [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomske]] mienskip en de [[skûltsjerke]] fan de [[menisten]]. De [[fermanje]] stiet der noch, in ein efter de roailine. It is in ienfâldige [[sealtsjerke]] mei in aardige neoklassisistyske tagongspartij. De roomske [[Sint-Markustsjerke]] út [[1709]] wie tige ienfâldich  en is yn [[1864]] ferfongen troch in [[Neogotyk|neogoatyske]] tsjerke dy ‘t oan it noardein fan it doarp kaam te stean en yn [[1966]] ferfongen troch in moderne tsjerke. Wilens naam de betsjutting fan de Kerkebuert sterk ôf. De midsiuwske terptsjerke, wijd oan de hillige [[Mauritius (hillige)|Mauritius]],&lt;ref&gt;[https://www.irnsum.nl/vertelplekken/nh-kerk/ Doarpsside Jirnsum]&lt;/ref&gt; hie in [[sealtek]]toer en is yn it lêst fan de [[19e iuw]] fanwege boufalligens ôfbrutsen en op in oare lokaasje ferfongen troch nijbou oan it súdlike ein fan de streek fan de Rykswei. It tsjerkhôf bleau sûnder tsjerke efter op de Tsjerkebuorren. Inkeld de strjitnamme ''Kerkebuurt'' is in neitins oan de âlde sitewaasje.
 
== Organisaasjes ==
=== Suvelkoöperaasje ===
Jirnsum wie ien fan de earste doarpen dêr't in koöperative Tsiis- en Bûterfabryk ta stân kaam. Yn [[1888]] stutsen seis boeren út [[Raerderhim]], [[Utingeradiel]] en [[Idaerderadiel]] de koppen byinoar en rjochten it &quot;[[Coöperatieve Kaas- en Roomboterfabriek]]&quot; op. Fanwege de lizzing fan Jirnsum oan de Boarn en de Rykswei koe de molke sawol oer it wetter as oer de dyk oanfierd wurde út omlizzende doarpen dêr't noch gjin fabryk wie. De koperaasje soe de krisisjierren fan de [[20e iuw]] lykwols net oerlibje. Op de [[Alde Maaie|âlde maaie]] fan [[1938]] waard it fabryk sletten. De boeren sleaten har oan by de koperaasje fan [[Sibrandabuorren]].

It gebou hat noch in skoft bestean. Earst as opslach fan [[Douwe Egberts]] en letter siet der in piano- en oargelhanneler yn. Yn [[1981]] kaam it gebou yn hannen fan de gemeente, dy't it tsjin de flakte goaide en dêr wenten sette liet. De direkteurswente stiet der noch en de gevelstien mei de nammen fan de oprjochters is werom te finen yn in bank oan de Boarn.

=== Rabobank ===
In oare Jirnsumer [[koöperaasje]] dy't it wat langer folhâlden hat, wie de “Coöperatieve Boerenleenbank Oudeschouw W.A.” oprjochte op [[1 maaie]] [[1920]]. Yn [[1970]] gie de Boerelienbank op yn de [[Rabobank]]organisaasje, in fúzje fan (hast) alle Boerelienbanken en Raiffeissenbanken yn Nederlân. Op [[1 oktober]] [[1977]] fusearre de Rabobank Aldeskou, dy't destiids lykas de fúzjepartner út [[Aldeboarn]] in bykantoar yn Akkrum hie, ta Rabobank Boorneschouw mei it haadkantoar yn Akkrum. Op [[1 july]] [[1990]] fusearre dy wer mei de Rabobank op It Hearrenfean. Oan de ein fan de jierren 1990 waard it kantoar yn Jirnsum sletten en ferfongen troch in mobyl kantoar dat oant april 2007 yn bedriuw west hat.

== Mienskip ==
Jirnsum hat in feriening foar Pleatslike Belang. De Jirnsumer doarpskrante hjit 'De Stim jan Jim'. Sûnt 1973 wurdt de âlde skoalle brûkt as doarpshûs. Nei in yngripende ferbouwing hjit it sûnt [[1991]] 'It Kattehûs' (nei de skelnamme 'Jirnsumer katten'). De jongereinklub hat dêr it hinnekommen en de pjutten hawwe ûnderdak yn 'It Kattekuorke'. 

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:2023 Jirnsum, eardere fermanje.jpg|thumb|260px|''Fermanje'']]
Alle trije tsjerken fan Jirnsum hawwe tsjintwurdich in sekuliere funksje krigen. De Jirnsumer Fermanje waard al yn 2006 sletten, de herfoarme Mauritiustsjerke folge yn juny 2010 en yn 2015 waard foar it lêst in eucharistyfiering yn de Sint-Markustsjerke fierd. De Mauritiustsjerke en de Fermanje wurde brûkt troch partikulieren, wylst de Sint-Markustsjerke ûnderbrocht is yn in stifting. In diel fan de Markustsjerke docht lykwols noch tsjinst as kapel. De menisten binne ûnderbrocht by de gemeente Mid-Fryslân. ([https://www.dgmidfryslan.doopsgezind.nl/dgmidfryslan.doopsgezind.nl/Home.html webstee]), de herfoarmen by de PKN Jirnsum-Grou ([https://sintpiterkerk.nl/ webstee]) en de katoliken by de Sint-Fitusparochy ([https://www.sintvitusparochie.nl/locaties/dagkapel-jirnsum/ webstee]). 
[[Ofbyld:2023 Jirnsum, Sint-Markustsjerke.jpg|thumb|260px|''Sint-Markustsjerke'']]

=== Skoallen ===
[[Ofbyld:2023 Jirnsum, Sint-Radboudskoalle en It Tredde Sté.jpg|thumb|260px|''Brede skoalle'']]
* roomsk-katolike Sint-Radboudskoalle 
* iepenbiere basisskoalle It Tredde Sté 

Sûnt 2013 binne de twa skoallen ûnderbrocht yn in brede skoalle. 

=== Ferienings ===
[[Ofbyld:2023 Jirnsum, Rykswei.jpg|thumb|260px|''Rykswei'']]
* 'Iverto' - follybal
* Keatsferiening Jirnsum
* [[MKF De Wide Stege|Muorrekeatsferiening De Wide Stege]]
* 'Twa &amp; Twa' - toaniel
* De Middelhikke - toaniel
* LOCI -gymferiening
* [[Fuotbalferiening Jirnsum]]
* [[Adyrf|ADYRF]] - muzikaal toaniel/kabaret
* Fûgelwacht Jirnsum ([https://www.facebook.com/people/Vogelwacht-Jirnsum/100075882288542/ FB-side])

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2003 || 2008 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 943 || 977 || 965 || 1010 || 1130 || 1322 || 1299 || 1.385
|}

=== Berne ===
* [[Martijn Theodoor Houtsma]] (1851–1943), oriïntalist.
* [[Boukje Keulen]] (1963-), wedstriidrydster tusken 1983 en 1989.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Jirnsum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 28:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Grou (plak)|Grou]] fia [[Akkrum]]
* '''Line 95:''' It Hearrenfean - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en Jirnsum

De buslinen troch Jirnsum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten fan Jirnsum]].

== Ferskaat ==
[[Ofbyld:2023 Jirnsum, De Twa Gemeenten.jpg|thumb|260px|''De Twa Gemeenten'']]
* Jirnsummers binne bekend ûnder de bynamme fan 'Katten', mooglik fanwege wrede spultsjes dy't earder mei de [[Jirnsumer Merke]] mei dy bistjes spile waarden. De merkekommisje yn Jirnsum hat noch altyd de namme De Jirnsummer Kat.   
* It doarp is ek bekend om't dêr in grutte [[stjoermêst]] foar [[radio]] stiet. 
* Reedrydster [[Atje Keulen- Deelstra]] wie in bekende ynwenster fan Jirnsum.
* Jirnsum leit sûnt [[2000]] op beide routes fan it [[Jabikspaad]], in kuier- en fytstocht fan 150 kilometer fan [[Sint Jabik]] nei [[Hasselt (Oerisel)|Hasselt]]. Yn [[2010]] is it pylgermonumint de ''[[Jirnsumer Moeting]]'' fan âlde moppen fan eardere Fryske kleasters en tsjerken by it Jabikspaad ûntbleate.
* Yn diskoteek 'De Twa Gemeenten' kamen yn de jierren 1970 altyd in soad bands te spyljen.

== Publikaasjes ==
* {{Aut|Yge Damsma}} &quot;Jirnsum – fan terp nei Terprâne&quot;
* {{Aut|Sjoke Brunia-de Wolff}} &quot;Flânsum – geschiedenis en herinnering&quot;
* {{Aut|Symen Schoustra }} &quot;Historische wandelroutes Jirnsum&quot;

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.jirnsum.com De thússide fan Jirnsum.]
* [http://www.irnsum.nl Side oer de histoarje fan Jirnsum]
* [http://www.friesfotoarchief.nl/Atlantis/?application=tha&amp;database=tha&amp;entrypoint=thaned&amp;service=result&amp;templatename=result-template.htm&amp;aantal_per_pagina=10&amp;exactzoeken=off&amp;filter_lege_datums=off&amp;query=&amp;vanaf=0&amp;sessienummer=5fa.a9e000&amp;aantal_per_pagina=10&amp;relatienr=0&amp;extra1=&amp;extra2=&amp;Metatag%3AVrijZoeken=Jirnsum&amp;Identificatie=&amp;document+type%2C+documenttype=&amp;collectie%2C+omschrijving=&amp;Metatag%3AVervaardiger=&amp;zoeken.x=23&amp;zoeken.y=6 Tresoar, foto's fan Jirnsum]
*[http://www.irnsum.tmfweb.nl/ Oer it doarp en de skiednis]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Jirnsum}}
}}
{{Koördinaten|53_4_41_N_5_47_29_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 5' NB, 5° 47' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Jirnsum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]] 
[[Kategory:Doarp of stêd yn Raerderhim]]</text>
      <sha1>qsy7j6pv90nby8s8lmvktprqhukatoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wergea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1556</id>
    <revision>
      <id>1240213</id>
      <parentid>1181572</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12683" sha1="pj4g84twtof5jkyn1yq8t4z3p1ul5gd" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Wergea, doarpssicht.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Doarpssicht mei Wergeasterfeart''
| wapen                       = [[Ofbyld:Wergea vlag.svg|border|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Warga wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 1.870 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/warstiens/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;|
| oerflak                     = 13,01 km², werfan:  &lt;br&gt; - lân 12,65 &lt;br&gt; - wetter 0,36 km²   |
| befolkingstichtens          = 148 ynw./km² |
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_09_06.7_N_5_50_38.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 09' N 5° 50' E}} 
| webside                     = [https://www.wergea.com/ Side fan Wergea]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  =
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 09
| lat_sec                     = 06.7
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 50
| lon_sec                     = 38.8
| lon_dir                     = E
}}
'''Wergea''' is in [[Fryske doarpen|doarp]] oan de [[Wergeaster Feart]] yn de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. Opfallend binne de twa hast identike tsjerketuorren dy't it doarp de bynamme fan &quot;It doarp mei de twa tuorren&quot; joegen. Se binne fan hast alle rjochtings út goed te sjen.

== Skiednis ==
Wergea is grut wurden troch't it doarp sawat healwei de Wergeaster Feart lei, dêr't in protte skipfeart wie. De feart wie iuwenlang de koartste ferbining tusken noard- en súd Fryslân. Oan de iene kant troch beropsfeart, in soarte fan lytse hannelfeart. De lading bestie benammen út jirpels en nôt fan it noarden nei it suden en [[Turf (brânstof)|Turf]] de oare kant wer út. Mei't Wergea sintraal lei diene in soad skippers dêr ynkeapen en wreide it doarp him út. Der waarden [[oaljemûne]]n boud, slachters en bakkers fûnen dêr wurk en der kamen winkeltjes yn tou, drank, piteroalje, lynkoeken en tar. Soms wienen der twa winkeltjes yn ien hûs. Benammen de freedmerk yn Ljouwert soarge foar in soad drokte fan skippen. Sa'n 50 boaten gienen op de hinnereis op tongersdei troch de twa Wergeaster klapbrêgen, dy't doe Suder- en Noarderholt hjitten. De earste lei yn it ferlingde fan de Giele Eker en foarme de oerbrêging mei de Lytse Buorren. It Noarderholt is noch altiten de brêgeferbining tusken de Tsjerkebuorren en de Ljouwerterdyk. Freedtemiddeis waard de rûte omkeard ôflein, wêrby't wèr tol betelle wurde moast oan de &quot;brêgewippers&quot;. De argewaasje fan de skippers oer dy jildynhelderij utere him troch de Wergeasters foar &quot;brêgebidlers&quot; út te skellen.

Foar [[1984]] wie Wergea part fan de eardere gemeente [[Idaarderadiel]]. Dêrnei wie it oant 1 jannewaris [[2014]] part fan de doedetiidske gemeente [[Boarnsterhim]].

== It besjen wurdich ==
=== Twa tuorren ===
[[Ofbyld:Wergea, De Bidler (herf. tsjerke).jpg|thumb|left|250px|''De Bidler'']]
Yn de buorren by de brêge stiet de eardere [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] tsjerke. Tsjintwurdich is de tsjerke in kultureel sintrum mei de namme &quot;De Bidler&quot;. Ut en troch wurde der noch tsjinsten fierd. De oare tsjerkeis de [[Roomsk-Katolike Tsjerke| roomske]] [[Sint-Martinustsjerke (Wergea)|Sint-Martinustsjerke]] oan de dyk rjochting [[Warten]]. Beide tsjerketuorren bine ûnderbrocht yn de stifting &quot;De Twa Tuorren&quot;. 
=== De Tsien fan Martens Afke ===
Wergea is it plak fan de [[De tsien fan Martens Afke]] fan [[Nynke van Hichtum]]. Yn 1903 ferskynde de earste útjefte fan it boek &quot;Afkes Tiental&quot;. De earste jierren waard it min ferkocht, oant it ynienen yn 1906 yn 'e belangstelling kaam. It boek waard letter yn in soad talen werprinte. Yn it boek beskriuwt [[Sjoukje Bokma-de Boer]] - skûlnamme [[Nynke van Hichtum]] - de earste frou fan Mr. [[Pieter Jelles Troelstra]] de lekken en brekken fan in Fryske arbeidershúshâlding tsjin de ein fan de 19e iuw.

Hiltje Feenstra, yn it boek letter Wiepkje, hie twa jier lang tsjinstfaam by har west yn it hûs oan de Ferlingde Skrâns yn Ljouwert. Fan har en út har besites oan mem Afke, yn werklikheid Harmke Feenstra-Tuinstra, hat de skriuwster de gegevens foar har boek helle. 

Fan de yn it boeke beskreaune húshâlding Veenstra stiet in brûnzen byld fan [[Suze Berkhout]] yn it plantsoen oan de Nije Ljouwerterdyk. It Afkes Tsiental-byldsje is yn 1970 ûntbleate troch de, doe noch libjende soan Ale Feenstra (yn it boek lytse Wiebe) en beppesizzer Harmke Wijma-de Vries. Prinses Margriet wie by de ûnthulling, krektas frou Tjits Eisenga-de Groot, dy't it Afkes-Tsiental-boek yn it Frysk oersette. Eins wiene der tolve bern, want nei't it boek útkaam, waarden der noch twa spruten berne. It húske dêr't Marten en Afke mei harren tsien bern wennen, stie efter it hûs oan de Hillebuorren 8; de stege dêrhinne bestiet noch.

=== It Ald Slot ===
[[Ofbyld:Wergea, Ald Slot.jpg|thumb|250px|left|''Ald Slot'']]
[[Ofbyld:Wergea, Tsjerkebuorren en brêge oer de Wergeastefeart.jpg|thumb|260px|''Brêge en Tsjerkebuorren'']]
Yn Wergea hat ek in [[stins]] stien, mar dy is yn [[1782]] ôfbrutsen. Mei it materiaal dêrfan is letter it [[Ald Slot]] boud. Wa't it boek &quot;Afkes Tiental&quot; lêst komt dêryn stikjes tsjin, wêryn't it slot beskreaun wurdt mei in grêft derom hinne. Efter it slot lei in bosk, dêr't winterdeis prikken socht waarden om de kachel mei te baarnen. In poarte joech tagong ta it Ald Slot hjit. In echtpear restaurearre it Ald Slot en makken der yn de jierren 1990 in museum fan. Yn 2018 is it Ald Slot ferkocht en sûnt wurdt it bewenne troch partikulieren.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/854660/museum-ald-slot-wergea-met-pijn-in-het-hart-in-de-verkoop Omrop Fryslân, 5 desimber 2018]&lt;/ref&gt;  

=== Popta Gasthûs ===
De gevel fan it Popma Gasthûs oan de Lytse Buorren wurdt fersierd mei in gevelstien fan it famyljewapen fan de Popma's. De Lytse- en de Grutte Buorren rinne bylâns de Wergeaster Feart (fan de brêge rjochting suden). Yn it Poptahûs koenen eartiids widdo's wenje. 
[[Ofbyld:Wergea, âlde bakkerij (Gele Eker) fan 1663.jpg|thumb|260px|''Alde bakkerij (1663)'']]
=== Mûnen ===
By Wergea steane twa [[poldermole]]s, de [[Himpenserpoldermûne]] en in [[Tsjasker Wergea|pealtsjasker]].

== Mienskip ==
Mei de doarpen Eagum en Warstien hat it doarp it moanneblêd 'De Havenbank'. 'Us Doarpshûs' oan de Nijewei is it doarpshûs fan Wergea. Der binne ferskillende buertferienings: De Foudering, De Fricobuurt, Lyts Sinia, Oan 't Ald Djip, Oan 't wetter, Op en om de âld iisbaen, Op en om it âlde keatslân.

[[Ofbyld:Wergea, Grutte Buorren.jpg|thumb|260px|''Grutte Buorren'']]
''Rounom de Kearewear'' is ien fan de buertferienings fan it doarp. 
[[Ofbyld:Wergea, bushokje.jpg|thumb|260px|''Bushokje'']]

=== Tsjerken ===
{{Apart|De Bidler (Wergea)}}
{{Apart|Sint-Martinustsjerke (Wergea)}}
{{Apart|Fermanje fan Wergea (Gele Eker)}}
* De herfoarmen fan Wergea foarmje sûnt de jierren 1980 mei de doarpen [[Herfoarme tsjerke (Warstiens)|Warstiens]] en [[Herfoarme tsjerke (Warten)|Warten]] de 'Herfoarme gemeente Wartengahe' en hat de tsjerkegebouwen yn Warstiens en Warten. De herfoarme tsjerke fan Wergea waard al begjin jierren 1980 bûten gebrûk steld en ferboud ta kultureel sintrum 'De Bidler'. Ut en troch fine dêr noch spesjale tsjinsten plak. De 'Herfoarme gemeente Wartengahe' is oansletten by de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]
* Oant 1978 die in oan de Grutte Buorren yn de jierren 1920 ferboude wente tsjinst as Grifformeard Evangelisaasjelokaal. it gebou is noch werom te kennen as tsjerke. 
* De [[Sint-Martinustsjerke (Wergea)|Sint-Martinustsjerke]] is de iennige tsjerke fan Wergea dy't noch jimmeroan as tsjerke tsjinst docht. De tsjerke heart mei roomsk [[Ljouwert stêd)|Ljouwert]], [[Wytgaard]] en [[Jirnsum]] by de Sint-Fitusparochy. 
* De [[mennisten]] hiene in grutte tsjerke oan de Giele Eker (tsjintwurdich apparteminten), dy't yn de jierren 1950 sletten waard. Dêrnei tsjerkten de mennisten oan de Tsjerkebuorren yn in nijbou dy't troch leden fan de Mennonite Voluntary Service boud wie. Dy tsjerke waard yn 2009 ferkocht oan de herfoarme gemeente, dy't de tsjerke as [[konsistoarje]] brûkt. De Wergeaster mennisten falle tsjintwurdich ûnder de gemeente Midden-Fryslân en tsjerkje yn  [[Fermanje fan Grou|Grou]].

=== Skoalle ===
* Iepenbiere basisskoalle 'De Twamêster'

=== Ferienings ===
* Iepenloftspul Wergea
* Wurkgroep Werregea Ald-Wergea Nij
* Fûgelwacht Idaarderadiel Noard
* Sportferienings, - klubs: Biljartklub Castelein, De Sportpleats, gymnastykferiening UDI, Iisklub De Wergeaster Reed, keatsferiening 't Oosten, Stevige Stappers, Teatskommisje, tennisferiening Wergea, Fuotbalferiening Wergea, Wergeaster Darts Kommisje, Wettersportferiening WWS. &lt;ref&gt;[https://www.wergea.com/verenigingen-en-stichtingen/sportverenigingen Doarpsside]&lt;/ref&gt;

== Befolkingsferrin ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1913 || 1954 || 1959 || 1964 ||  1969 || 1973 || 2003 || 2004 || 2010 || 2012 || 2022
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.424 || 1.483 || 1.463 || 1.467 || 1.515 || 1.684 || 1.638 || 1.576 || 1.636  || 1.660 || 1.830
|}

Op woansdei [[22 augustus]] [[2007]] waard súdwestlik fan it doarp de earste peal slein foar de nijbouwyk [[Grut Palma]].
[[Ofbyld:Wergea, brêge Hillebuorren.jpg|thumb|260px|''Brêge Hillebuorren'']]
== Berne yn Wergea ==
&lt;!-- Nei bertedatum --&gt;
* [[Reijnold Popma fan Oevering]] (doopt yn 1692-1781), organist en komponist
* [[Minne Hoekstra]] ([[10 juny]] [[1884]]), dûmny en winner fan de earste [[Alvestêdetocht]]) († 1941)
* [[Harm de Boer]] (1887-1941), ûnderwizer en politikus
* [[Barend van der Veen]] (1908-1984), reedrider
* [[Meindert Bijlsma]] ([[11 novimber]] [[1941]]), skriuwer en dichter
* [[ Wopkje Kooistra]] (1924-2017), reedrider
* [[Jan Brander]] ([[1946]]), amateurhurdfytser, hâlder UCI-wrâldoererekord 60+
* [[Rinske Zeinstra]] ([[23 desimber]] [[1947]]), 3x Frysk en 1x Nederlânsk [[koartebaan]]kampioene reedriden († [[21 febrewaris]] [[2006]])
* [[Jaap Lodewijks]] (1952-2015), sjoernalist en skriuwer
* [[Anneke Zeinstra]] ([[4 juny]] [[1953]]), 4x Frysk en 3x Nederlânsk [[koartebaan]]kampioene reedriden, en 1x Frysk [[langebaan]]kampioene reedriden
* [[Hans Sinnema]]  ([[5 july]] [[1957]]), Frysk byldsnijer; û.o. makker kopy fan [[it soldaatsje fan Barrahûs]]

== Ferstoarn yn Wergea ==
* [[Johannes Henricus Nieuwold]] (1737-1812), dûmny en pedagoog
* [[Jehannes Ytsma]] (1957-2005), taalsosjoloog

== Ferskaat ==
* Yn Wergea wurdt ek [[Iepenloftspul Wergea]] hâlden. 
* Yn it doarp stie ek de widze fan it [[Teatsen]].
* De artysten fan [[Twarres]] komme út Wergea.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Wergea rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 5:''' [[Busstasjon Ljouwert]] - [[Warten]]
* '''Line 25:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Warten fia [[Nijlân (Ljouwert)|Nijlân]] en [[Middelsee (Ljouwert)|Middelsee]]

De buslinen troch Wergea wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Wergea]].

== Keppeling om utens ==
* [https://www.doarpshuswergea.nl/ Side Doarpshûs]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.wergea.com Thússide Wergea].
* {{Wikiwurdboek}}
{{reflist}}
----
{{commonscat|Wergea}}
}}
{{Koördinaten|53_15_7_N_5_48_49_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 15' NB, 5° 83' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Wergea| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Idaerderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]] 
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]</text>
      <sha1>pj4g84twtof5jkyn1yq8t4z3p1ul5gd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wjelsryp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1891</id>
    <revision>
      <id>1240258</id>
      <parentid>1211183</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9135" sha1="hlhknih3zp9rd5cuohgtnc9gxp5lqmy" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Wjelsryp, Galemawei en Ursulatsjerke.jpg
| ôfbyldingstekst             = ''Galemawei'' 
| wapen                       = [[Ofbyld:Wjelsryp vlag.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Wjelsryp wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wjelsryp}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,95 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 5,83 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,11 km²
| befolkingstichtens          = 78 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_09_59.2_N_5_36_25.1_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 09' N 5° 36' E}}
| webside                     = [https://wjelsryp.com/informatie-over-wjelsryp/ Side fan Wjelsryp]&lt;
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =         
| ôfbylding3                  =
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 09
| lat_sec                     = 59.2
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 36
| lon_sec                     = 25.1
| lon_dir                     = E
}}
'''Wjelsryp''' is in [[Fryske doarpen|doarp]] yn 'e gemeente [[De Waadhoeke]]. Wjelsryp leit oan de [[Frjentsjerter Feart]], likernôch 5 km. súdeastlik fan de stêd [[Frjentsjer]], op in langhalige [[kwelderwâl]] dy't al foar Kristus bewenne wie. Under it doarp Wjelsryp hearre ek de buorskippen [['t Heechhout]], [[Tsjeppenbûr]] en [[De Westerein (Wjelsryp)|De Westerein]].

It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wjelsryp}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. 

== Skiednis ==
By [[terp]]ôfgravings yn Wjelsryp binne munten, diggelguod en in gouden ring út de [[Romeinske tiid]] fûn
[[Ofbyld:2023 Wjelsryp, protestantske Ursulatsjerke.jpg|thumb|left|''Protestantske Ursulatsjerke'']]
De tsjerke giet werom op de 11e iuw en wie foar de reformaasje oan de hillige [[Ursula fan Keulen|Ursula]] wijd. Yn 1834 is de [[sealtek]]toer ynstoart. Yn it plak fan de toer kaam op de tsjerke in dûknekkich spitske. Wjelsryp en [[Baaium]] foarmje tegearre in tsjerklike gemeente. 

Oan 'e westkant fan it doarp stie eartiids op it plak dêr't no de pleats Op 't Heechhout stiet de Rumeda State. 

Op [[21 novimber]] [[1960]] fûn der in slim fleantúchûngelok plak yn Wjelsryp. In [[Republic F-84 Thunderstreak|Thunderstreak]]-strieljager stoarte del op it pleatske fan de famylje Postma. Tsjerk en Richtsje Postma en harren 4 bern Tryntsje, Aaltsje, Willem en Gerrit binne hjirby ferstoarn. Se waarden te hôf brocht op it tsjerkhof fan Wjelsryp. Ek de piloat Jacques Snijders oerlibbe it ûngelok net.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=UTVR6nHjxwA Youtube, filmke Nederlânsk Ynstitút Byld en Lûd]&lt;/ref&gt;  

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]], makke Wjelsryp diel út fan de gemeente [[Hinnaarderadiel]]. Dêrnei kaam it yn de nij foarme gemeente [[Littenseradiel]] te lizzen. Op 1 jannewaris 2018 waard Littenseradiel opdield en kaam Wjelsryp yn gemeente De Waadhoeke te lizzen.

== Mienskip ==
Wjelsryp hat in [https://wjelsryp.com/dorpsbelang-wjelsryp/ doarpsbelang] en in soad aktiviteiten fine plak yn it [http://oudewebsite.wjelsryp.com/content/2014/02/Dorpshuis-Yn-e-Mande.html doarpshûs Yn 'e Mande]. It doarpsfeest wurdt altiten yn juny organisearre. 

Wjelsryp waard eartiids ek wol It Hillige Lân neamd en de skelnamme fan de ynwenners is fjurkemigers.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt;   
[[Ofbyld:2023 Wjelsryp, Greate Buorren (2).jpg|thumb|260px|''Greate Buorren'']]
=== Tsjerke ===
{{Apart|Ursulatsjerke (Wjelsryp)}}
[https://wjelsryp_baaium.protestantsekerk.net/ Herfoarme gemeente Wjelsryp-Baaium]

=== Skoalle ===
* [https://grunslach.degreiden.nl/ Kristlike basisskoalle De Grûnslach]. De skoalle waard yn [[1872]] oprjochte.
[[Ofbyld:Piebengastate, Wjelsryp.JPG|thumb|260px|''Piebengastate'']]
=== Ferienings ===
* Begraffenisferiening Gedenk te Sterven
* Biljertklub It Griene Lekken
* [https://www.facebook.com/gymnastiekverenigingsmi/ Gymnastykferiening SMI]
* Iisklub It Gouden Reedtsje
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100063507070820 Keatsferiening SMI]
* [https://www.facebook.com/p/Chr-fanfarekorps-Concordia-Wjelsryp-100029157318638/?locale=nl_NL Kristlik Fanfarekorps Concordia]
* Kristlik mingd koar De Lofstem
* [https://www.facebook.com/oranje.commissie.5/?locale=nl_NL Oranjekommisje Wjelsryp-Baaium]
* [https://www.facebook.com/Lukrockwjelsryp/?locale=nl_NL Stifting Lûkrock]
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [http://oudewebsite.wjelsryp.com/content/2013/04/Verenigingen.html hiemside].)&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:2023 Wjelsryp, Wjelsriper Opfeart.jpg|thumb|260px|''Wjelsriper Opfeart'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2007 || 2009 || 2013   
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  ||  348 || 509 || 469 || 453 || 455 || 450 || 489 || 495 || 452
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier  ||  2015 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 463 || 450
|}
&lt;small&gt;''(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/wjelsryp/ Alle Cijfers].)''&lt;/small&gt;
[[Ofbyld:2023 Wjelsryp, Oasterein 8.jpg|thumb|260px|''Oasterein 8'']]
=== Berne ===
* [[Johannes Tinga]] (1922–2011), publisist 
* [[Doet Boersma]] (1958), keunstner

== Oansjen ==
De doarpskom leit yn it noarden: de Greate Buorren mei útienrinnende bebouwing fan boarger- en arbeiderswenten út foaral de [[19e iuw]]. De strjithoeke oan de Galemawei wurdt markearre troch in notabele wenning. Oan de oare kant lizze bûten de doarpskom twa kop-romppleatsen. Súdlik leit de frij hege, keale terp mei dêr njonken stiet de pastorije, in karakteristike wenning út [[1877]] op in fjouwerkante plattegrûn mei útboude middenpartij.

Fuort súdwest fan 'e [[Ursulatsjerke (Wjelsryp)|Ursulatsjerke]] folget de Lytse Buorren mei 19e-iuwske bou, mar yn súdlike rjochting ek jongere huzen, sels oant folkshúsfesting fan nei de oarloch ta. De skoalle út [[1921]] stiet op 'e hoeke mei de Galemawei mei dêrfoaroer frijsteande gebouwen mei ûnder mear in [[stjelp]]pleats en in grutte notabele wente, dy't lykas de pastorije in fjouwerkant grûnplan hat.

Noch fierder súdwestlik rint de [[Frjentsjerter Feart]] troch de doarpsbebouwing, hoewol't oan 'e súdwestkant fan dat wetter mar in bytsje huzen mear steane. It eigentlik Wjelsryp wurdt fan 'e byhearrende [[buorskip]] [[De Westerein (Wjelsryp)|De Westerein]] ôfsnien troch de [[provinsjale wei]] [[N384]], wêrfan't it trasee tusken [[Winsum (Fryslân)|Winsum]] en [[Frjentsjer]] yn [[1977]] oanlein waard en dy't pleatslik bekend stiet as de Suderpolderwei. Likernôch in heale [[km]] besuden Wjelryp leit de [[Brêge yn de N384 (Wjelsryp)|brêge yn de N384]], dêr't de wei de Frjentsjerter Feart krúst.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Wjelsryp rint de folgjende busline:

* '''Line 35:''' [[Snits]] - [[Frjentsjer]]

De busline troch Wjelsryp wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
't Heechhout, De Warren, [[Frjentsjer]]terpaad, Galemawei, Grutte Buorren, Iestwei, Lytse Buorren, Nije Buorren, Noarderein, Oasterein, Pastoryleane, [[Stjelp]]dyk, Suderpolderwei, Terpwei, Tillewei, [[Tsjeppenbûr]], Westerein.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://home.wanadoo.nl/buorfinne-wjelsryp Ut 'e Buorfinne]. (Yn de oktober- en desimbernûmers stiet mear oer de fleantúchramp.)
{{reflist}}
* {{Wikiwurdboek}}
----
{{Commonscat|Wjelsryp}}
}}
{{Koördinaten|53_9_59_N_5_36_24_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 10' NB, 5° 36' EL}}
[[Kategory:Wjelsryp| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Hinnaarderadiel]]</text>
      <sha1>hlhknih3zp9rd5cuohgtnc9gxp5lqmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frjentsjer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2310</id>
    <revision>
      <id>1240240</id>
      <parentid>1222734</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Iepenbier ferfier */</comment>
      <origin>1240240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23881" sha1="87q5jd0l9cjdqgg422it2o6w2s8ncit" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Frjentsjer
| ôfbylding                   = Franeker Voorstraat.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = De [[Foarstrjitte (Frjentsjer)|Foarstrjitte]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Frjentsjer.PNG|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Franeker wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Frjentsjer}} ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 |titel= ''Tabel: Bevolking; maandcijfers per gemeente en overige regionale indelingen'' |útjouwer= CBS| datum= 1 jannewaris 2023}}&lt;/ref&gt; 
| oerflak                     = 18,17 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 17,42 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,75 km²
| befolkingstichtens          = 716 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[De Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren                = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|384}}  &lt;br&gt; [[Steatsline B]]
| postkoade                   = 8801-8802
| tiidsône                    = [[UTC]] +1            
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_12_0_N_5_32_23_E_type:city_region:NL|53° 12' NB, 5° 32' EL}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = Franeker, Botniastins.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Botniastins
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            =  
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 12
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 32
| lon_sec                     = 23
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Frjentsjerteradiel Frjenstjer.png
| ôfbyldingstekst99           = Stedsgebiet fan Frjentsjer (grien) yn 'e eardere gemeente Frjentsjerteradiel
| ôfbyldingsbreedte99         =
}}
{{Of|de stêd Frjentsjer|de eardere gemeente|Frjentsjer (gemeente)}}
'''Frjentsjer''' ([[Nederlânsk]] (offisjeel) en [[Frjentsjertersk]]: ''Franeker'') is in [[stêd]] dy't yn it [[noardwesten]] fan 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]] leit, tusken [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] yn. Oant [[1984]] foarme it de selsstannige stedsgemeente [[Frjentsjer (gemeente)|Frjentsjer]] en fan [[1984]] oant [[2018]] wie it it [[haadplak]] fan 'e gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]]. Sûnt [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] is Frjentsjer it haadplak fan 'e nije fúzjegemeente [[De&amp;nbsp;Waadhoeke]], dêr't ek it [[Gemeentehûs fan De Waadhoeke]] stiet. De stêd hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Frjentsjer}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]) en is te berikken fia de [[A31]] en de [[N384]].

Foarhinne wie Frjentsjer lange tiid in selsstannige [[gemeente (bestjoer)|gemeente]]. Yn [[1984]] waarden de gemeenten [[Frjentsjer (gemeente)|Frjentsjer]] en it [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|âlde Frjentsjerteradiel]] mei it grutste part fan de gemeente [[Barradiel]] gearfoege ta de nije gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]]. Troch geregeld tekoarten op de gemeentlike begrutting stie de gemeente Frjentsjerteradiel oant 2005 ûnder tafersjoch fan de provinsje [[Fryslân]].
Yn Frjentsjer wurdt njonken [[Frysk]] en [[Nederlânsk]] ek [[Stedsk]] [[dialekt]] (it [[Frjentsjertersk]]) sprutsen. 

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan 1984 wie Frjentsjer as alle Fryske stêden in selsstannige gemeente. Foar de [[Frânske tiid]] hie Frjentsjer in [[Universiteit fan Frjentsjer|universiteit]]. Besykjen om der op 'e nij in universiteit te krijen binne oant no ta op neat útrûn. Dochs in pear dagen yn it jier kriget Frjentsjer de status fan Akadeemjestêd werom; tusken Kryst en Aldjiersdei wurdt it [[Krystkongres]] organisearre. Dit kongres, dat meardere dagen duorret, fynt plak yn 'e ''Bogt fen Guné'', it âldste studintekafee fan Nederlân. It kongres wurdt alle jierren troch de [[Federaasje fan Fryske Studinteferienings]] (FFS) organisearre, foar it earst yn 1930.

De [[Buorskip|buorskippen]] [[Miedum (De Waadhoeke)|Miedum]], [[Kie]], [[Doaium]] (diel), [[Erkens]], [[It Fliet (De Waadhoeke)|It Fliet]], [[Kystersyl]] (diel), [[Lankum]], [[Lytselollum]], [[Salvert]], [[Sânhuzen (De Waadhoeke)|Sânhuzen]] en [[It War]] hearre ek by Frjentsjer.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Franeker_1649_Blaeu.jpg|thumb|left|Histoaryske kaart fan Frjentsjer, [[Joan Blaeu]], 1694.]]
Frjentsjer soe om 800 hinne ûntstien wêze as in [[Karolingen|Karolingysk]] kastellum. Yn [[1374]] krige it [[stedsrjochten]]. Fan de [[11e iuw]] oant de [[16e iuw]] ûntwikkele Franeker him ta bestjoerlik sintrum fan noardlik [[Westergoa]] en de [[Frjentsjerter Fiifdielen]]. Yn de [[15e iuw]] festige hartoch [[Albrecht fan Saksen]] him yn Frjentsjer. It stedsje like him te ûntwikkeljen ta haadstêd fan [[Fryslân]], mar waard benefterlitten troch [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It ferhaal giet dat ynwenners fan Frjentsjer yn de Midsiuwen besocht hawwe om in tsjerkeklok te stellen út [[Harns (stêd)|Harns]]. Sûnttiid wurde de Frjentsjerters ''klokkedieven'' neamd.

Doe't de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] yn opstân kaam tsjin Spanje, keas Frjentsjer al gau de kant fan [[Willem fan Oranje]]. Frjentsjer waard hjirfoar yn [[1585]] beleanne mei in [[universiteit fan Frjentsjer|universiteit]]; op Leien nei de âldste fan Nederlân. Der waarden fjouwer redenen oanfierd: it wie goedkeaper as studearjen yn Leien, de âlden koenen better harren bern yn 'e gaten hâlde, it wie goed foar de ûntwikkeling fan de befolking en it jild dat de studinten útjaan soene bleau binnen de provinsje. Oan dizze &quot;Frjentsjerter Akadeemje&quot;, skonken troch de Fryske steedhâlder [[Willem Loadewyk fan Nassau]] en iepene op 29 july 1585, koe men teology, rjochten, medisinen, klassike talen, wiisbegearte en wis- en natuerkunde studearje. Ien fan de studinten wie [[Willem IV fan Oranje-Nassau|prins Willem IV]].

=== Frjentsjer yn de Patriottetiid ===
Yn de [[18e iuw]] rekke de stêd yn ferfal, mar yn de patriottetiid liet Frjentsjer noch fan him hearre. Yn septimber 1785 waard it twahûndertjierrich bestean fan de Hegeskoale fierd. [[Wilhelmina fan Prusen (1751-1820)|Prinses Wilhelmina fan Pruisen]] die mei oan de feeestlikheden sûnder har man, dy't konfrontearre waard mei ferlies oan macht en ynfoed en al syn foech opjaan woe: rûnom yn it lân wiene eksersysjegenoatskippen oprjochte, it dragen fan oranje wie sûnt inkele wiken ferbean en yn De Haach wie hy út syn militêre funksje setten. Yn maaie 1787 waard it de studinten en professors (lykas [[Johan Valckenaer]]) ferbean diel te nimmen oan de oefeningen fan it [[eksersysjegenoatskip]]. De Steaten fan Fryslân furdigen ein maaie boppedat in ferbod út om wapens oan te skaffen, mei as gefolch dat de [[patriotten]] har yn harren frijheid oantaast fielden. Binnen inkele dagen soenen yn Fryslân nije [[regearingsreglemint]]en yn wurking trede, mei strangere easken oan de froedskipsleden. De Steaten fan Fryslân wienen bang foar in herhelling fan wat him yn augustus [[1786]] yn de stêd [[Utert (stêd)|Utert]] ôfspile hie: dêr hienen de lanlik gearroppen eksersysjegenoatskippen de prinsgesinde leden fan it stedsregear oan de kant skood. Inkele wiken letter driigde in Pruisyske ynfal en fuortendaliks waarden op guon plakken definsjegenoatskippen oprjochte, want it gewest Hollân woe gjin ekskús oanbiede foar de oanhâlding fan de prinsesse, dy't nei [[Goejanverwelleslûs]] brocht wie. Begjin septimber [[1787]] luts in tsiental rebellearende Fryske Steateleden, ûnder lieding fan [[Court Lambertus fan Beyma]] him werom yn Frjentsjer, neidat Provinsjale Steaten alle steun oan Hollân (en de stêd Utert) ferbean hie. Frjentsjer waard yn steat fan ferdigening brocht. Harns wegere mei te wurkjen en de oanfier fan manskipppen, wapens en munysje fia [[Makkum]] wie gjin súkses. De dissipline wie fier te sykjen, de drank floeide ryklik; stipe fan de befolking kaam der net. 

Doe't Pruisyske troepen hieltyd fierder oplutsen nei it Noarden, ferlieten de ta wanheap dreaune lieders op sneintemiddei 23 septimber de stêd nei de tsjerketsjinst. De ôftocht ferrûn sa rommelich en yn sân hasten dat se fergeaten de slim belêstende, ûndertekene ''declaratoiren'' (dokuminten) mei te nimmen. (De lieders joegen inoar de skuld en hienen jierren letter noch altyd spul, doe't se yn Frankryk harren weromkomst ôfwachten). 

De kopstikken binne oer [[Warkum]], wêr't de prinsgesinden de skrik op 'e lea jage waard, troch te rôven en te sjitten, oer [[De Lemmer]] of [[Starum]] nei Amsterdam flechten. In inkeling flechtte oer Grins of [[It Amelân]] nei Dútslân, lykas [[Eise Eisinga]]. In tweintichtal patriotten út Frjentsjer waard finzen setten yn it [[blokhûs]] fan Ljouwert en feroardiele. Uteinlik soe ek in tsiental patriotten út [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] de dupe wurde, omdat de rie fan Boalsert as ienige stêd yn Fryslân de ''Pretense Staten'' erkend hienen. Sjoch ek [[De Patriottetiid yn Boalsert]].

=== 19e en 20e iuw ===
Yn [[1811]] liet [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de universiteit slute. De opfolger fan de Frjentsjerter Akademy wie it Ryksateneum, dat fan 1815 oant 1847 bestien hat, mar - krektas syn foargonger - úteinlik troch gebrek oan studinten te'n ûnder gie. De kolleksje fan de universiteitsbibleteek, mei in soad seldsume boeken, waard oerbrocht nei de [[Provinsjale Bibleteek]] yn Ljouwert (tsjintwurdich: [[Tresoar]]).

Hoewol't de stêd gjin universiteit mear hat, binne der sa no en dan wol akademyske promoasjes. Promovendy fan de Ryksuniversiteit Grins dy't in bân mei Fryslân hawwe, meie harren proefskrift yn de Frjentsjerter [[Martinytsjerke (Frjentsjer)|Martinytsjerke]] ferdigenje.

=== 21e iuw ===
Sûnt [[2018]] leit Frjentsjer yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]] en foar [[1984]] lei de stêd yn de gemeente [[Frjentsjer (gemeente)|Frjentsjer]]. Frjentsjer hat altyd [[haadplak]] west fan [[Frjentsjer (gemeente)|Frjenstjer]], [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|(ald) Frjentsjerteradiel]], [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|(nij) Frjenstjerteradiel]] en [[De Waadhoeke]].

=== Universiteit ===
[[Ofbyld:Universiteit van Franeker.jpg|thumb|Universiteit fan Frjentsjer]]
Foar de [[Frânske tiid]] hie Frjentsjer in [[Universiteit fan Frjentsjer|universiteit]]. Pogingen om der op 'e nij in universiteit te krijen binne oant no ta op neat útrûn. Dochs in pear dagen yn it jier kriget Frjentsjer de status fan Akadeemjestêd werom; tusken Kryst en Aldjiersdei wurdt it [[Krystkongres]] organisearre. Dit kongres, dat meardere dagen duorret, fynt plak yn 'e ''Bogt fen Guné'', it âldste studintekafee fan Nederlân. It kongres wurdt alle jierren troch de [[Federaasje fan Fryske Studinteferienings]] (FFS) organisearre, foar it earst yn 1930.[[Ofbyld:Franeker_stadhuis_03c.JPG|thumb|It [[Stêdhûs fan Frjentsjer]].]]

== Joadske gemeente ==
Yn 1658 wurdt de earste joad as poarter yn Frjentsjer ynskreaun. Earder wiene der elk al guonts dy holpen by it printsjen en publisearjen fan [[Hebriuwsk]]e boeken. Oaren studearren genêskunde oan de universiteit; yn 1747 krige de earste joadske studint syn dokterstitel.

De lytse gemeente waard earst begjin 19e iuw warber. Yn 1821 wurdt Frjentsjer neamd as by-tsjerke fan de Ringsynagoge Harns. Om 1830 hinne giet de gemeente by dy fan Harns.&lt;br&gt;
Yn de jierren 1930 wie der in 'kibboets fan Palestina-pioniers' fan in religieus-zionistyske pioniersorganisaasje yn Frjentsjer. Oant 1940 hawwe dêr tsientallen jonges en famkes in agraryske oplieding folge.
Al by de earste [[razzia]] yn 1941 waard it meastepart fan de joadske ynwenners fuortbrocht. In lyts part hat de deportaasje oerlibbe. In inkeling koe ûnderdûke.

'''Tal joaden yn Frjentsjer:'''  
:1809: ? 
:1840: 26 
:1869: 38 
:1899: 19 
:1930: 10 &lt;ref&gt; [[Joadsk Histoarysk Museum]]&lt;/ref&gt;

== Namme ==
De [[Aldfrysk]]e namme Franeker soe komme fan frâna-eker ofwol &quot;eker fan de hear&quot; (Nederlânsk: froon-acker → vroon-akker). De âldste strjitte fan de stêd hjit noch altyd Froonacker. Yn it Nij-Frysk wurdt de namme yn de 16e iuw ta Frenker. De foarm Frentjer is foar it earst oan it jier 1655 te linken. Mei wat staveringsfariaasje hanthavenet dy him oant yn it begjin fan de 19e iuw. Dan komme foarmen as Frjentjer en letter ek Frjentsjer op.

== Dialekt ==
Yn Frjentsjer wurdt njonken [[Frysk]] en [[Nederlânsk]] ek in [[Stedsk]] [[dialekt]] sprutsen. It Stedsk wat yn Frjentsjer sprutsen wurdt is it Frjentsjertersk/Franekers.

== Kultuer ==

=== It besjen wurdich ===
[[Ofbyld:2011-07 Franeker Martinikerk 05.jpg|thumb|180px|De [[15e iuw|15e-iuw]]ske [[Martinytsjerke (Frjentsjer)|Martinytsjerke]]]]
[[Ofbyld:Franeker, Martenastins.jpg|thumb|right|It [[Martenahûs (Frjentsjer)|Martenahûs]].]]
Frjentsjer hat in histoaryske binnenstêd mei in soad monuminten
* it histoaryske [[Keninklik Eise Eisinga Planetarium]], yn 'e [[achttjinde iuw]] boud troch [[Eise Eisinga]]
* de [[15e iuw|15e-iuw]]ske [[Martinytsjerke (Frjentsjer)|Martinytsjerke]] (de ienichste [[Midsiuwen|Midsiuwske]] tsjerke yn Fryslân mei in [[koaromgong]])
* [[Bolwurktsjerkje De Mouterij]], in eardere [[minnisme|minnistyske]] [[fermanje]] en [[skûltsjerke]]
* it [[Stedhûs fan Frjentsjer]] út [[1591]] yn [[Renêssânse]]styl
* it [[Nôtdragershúske]], in earder [[tolhûs]] dat no in [[museum]] is
* de ferskate [[stins|stinzen]] yn 'e [[stêd]], lykas it [[Martenahûs (Frjentsjer)|Martenahûs]] en it [[Camminghahûs (Frjentsjer)|Camminghahûs]]
* de resten fan it Frjentsjerter [[bolwurk]]

=== [[Museum Martena]] ===
Yn oktober 2003 bliek it [[Museum 't Coopmanshûs]] yn Frjentsjer yn it besit fan de âldste ikehouten kast fan Nederlân. De twadoars argyfkast komt út sirka 1550, en is makke fan ikehout fan foar 1550, dat út de [[Baltyske lannen|Baltyske steaten]] komt, sa die bliken nei [[dendrogronology|dendrologysk]] ûndersyk. Yn 2006 ferhuze Museum 't Coopmanshûs nei it [[Martenahûs (Frjentsjer)|Martenahûs]] oan de [[Foarstrjitte (Frjentsjer)|Foarstrjitte]]. It hjit no: [[Museum Martena]]. Sûnt july [[2006]] is it museum wer iepen foar it publyk. De fêste kolleksje is wijd oan û.o. de stedsskiednis, de Frjentsjerter Akademy en Anna Maria fan Schurman.

===Eveneminten===
[[File:FranekerKorn.jpg|thumb|250px|right|It [[Nôtdragershúske]].]]
* [[Agraryske Dagen]]
** [[Agrarysk Treffen]]
** [[Frjentsjerter Omgong]]
** [[Frouwen Fair]]
** [[Nachtkeatspartij (Agraryske Dagen)]]
** [[Plysje-PC]]
** [[Strjitfestival Frjentsjerter Fratsen]]
* [[Akademyske Dagen]]
** [[Hjoed yn it Park]]
* [[Alvestêdetocht]] en dêrfan ôflate eveneminten:
**[[Alvestêde Fytsfjouwerdaagse]]
**[[Alvestêde Oldtimer Rally]]
**[[Alvestêde Roeimaraton]]
**[[Alvestêde Ultrarin]]
**[[Alvestêdekuiertocht]]
**[[Alvestêdetocht fan de Fryske Motorklub]]
**[[Alvestêdetocht op de Fyts]]
**[[Autopedalvestêdetocht]]
**[[SUP 11 City Tour]]
**[[Non-stop 11 Stêde Seekajak Prestaasjetocht]]
**[[Trekkeralvestêdetocht]]
* [[Bûnspartij foar Senioaren]] (ek bekend as it [[NK keatsen foar senioaren]])
* [[Jong Nederlânpartij]]
* [[Krystkongres]]
* [[PC]]
* [[Rock 'n Roll Festival Frjentsjer]] &lt;small&gt;([[2009]]-[[2019]])&lt;/small&gt;

=== Ferskaat ===
*Frjentsjer is ferneamd om de [[PC]], de wichtichste [[keatsen|keats]]wedstryd, dy't elts jier yn [[augustus]] op [[It Sjûkelân]] holden wurdt. Yn Frjentsjer is ek it [[Keatsmuseum]] fêstige.
*Frjentsjer is ek de stêd, dêr't [[Eise Eisinga]] syn [[planetarium]] boud hat, dat hjoed oan 'e dei bekend stiet as it [[Keninklik Eise Eisinga Planetarium]].
*Om't yn Frjentsjer lang in [[psychiatry]]ske ynstelling west hat, wurdt Frjentsjer yn ferskate siswizen yn Fryslân ferbûn mei minsken dy't net wiis binne: &quot;Gean nei Frjentsjer&quot;, &quot;Hy heart thús yn Frjentsjer&quot;, &quot;Inkelde reis Frjentsjer&quot;, ensfh.
*Op [[Keninginnedei]] [[2008]] hawwe [[keninginne]] [[Beatrix fan de Nederlannen|Beatrix]] en har [[famylje (besibskip)|famylje]] in besyk oan Frjentsjer brocht.
*Yn 'e simmer fan [[2018]] stie Frjentsjer yn [[july]] en [[augustus]] yn 'e saneamde [[Keatswike 2018|Keatswike]] in wike lang hielendal yn it teken fan it keatsen. Dat evenemint makke diel út fan it projekt [[Ljouwert/Fryslân Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]].

== Mienskip ==
[[File:Gemeentehûs fan De Waadhoeke, Harnzerwei, Frjentsjer, foaroansjoch.jpg|right|250px|thumb|It [[Gemeentehûs fan De Waadhoeke]], oan 'e Harnzerwei yn Frjentsjer.]]
=== Foarsjennings ===
It [[tsjerke]]gebou fan 'e [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]] is de [[Martinytsjerke (Frjentsjer)|Martinytsjerke]], en [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomske]] tsjerkegebou hjit de [[Sint-Fransiskustsjerke (Frjentsjer)|Sint-Fransiskustsjerke]]. Frjentsjer hat in [[jachthaven]], in [[teäter (gebou)|teäter]] ([[Teater De Koornbeurs]]), en in oerdekt [[swimbad]]. Ek sit hjir GGZ Frjentsjer (it eardere [[Psychiatrysk Sikehûs Frjentsjer]]), en sûnt [[2005]] ek de Forinsysk Psychiatryske Ofdieling (FPA-Frjentsjer). Fan [[1926]] oant [[2013]] siet yn Frjentsjer [[Boekhannel Wever]], dy't lange tiid in begryp wie yn 'e stêd en wide omkriten. [[Slachterij Terpstra]], oan 'e [[Dykstrjitte (Frjentsjer)|Dykstrjitte]], is ien fan 'e âldste [[slachterij]]en fan [[Nederlân]].

=== Sport ===
Sûnt [[1853]] wurdt yn Frjentsjer elts jier de [[PC]] holden; dit is de wichtichste [[keatsen|keats]]wedstryd fan [[Fryslân]] en de âldste reguliere sportwedstryd fan 'e wrâld. As ien fan 'e [[Fryske alve stêden]] leit Frjentsjer op 'e rûte fan 'e [[Alvestêdetocht]]. Elts jier is der mei [[Peaske]] in grut ynternasjonaal [[hânbal]]toernoai yn [[Sporthal De Trije]] (ien fan 'e grutste [[sporthal]]en fan [[Fryslân]], mei fjouwer flierren). 
* [[Basketbalferiening De Klokkedieven|De Klokkedieven]] - [[basketbal]]
* [[Follybalferiening DoskoActa|DoskoActa]] - [[follybal]]
* [[FBC '73]] - [[badminton]]
* [[Keatsferiening Jan Bogtstra|Jan Bogtstra]] - [[keatsen]]
* [[Hânbalferiening Jupiter '76|Jupiter '76]] - [[hânbal]]
* [[SC Frjentsjer]] - [[fuotbal]]
* [[Sealfuotbal Feriening Frjentsjer|ZVF]] - [[sealfuotbal]]

=== Oare ferienings ===
* [[Fotorûnte De Siker]] - [[fotografy|amateurfotografy]]
* [[Frjentsjerter Bridge Klub]] - [[bridge (kaartspul)|bridge]]
* [[Kristlike Muzykferiening Advendo (Frjentsjer)|Kristlike Muzykferiening Advendo]] - [[harmony-orkest]]
* [[Scouting Andromeda]] - [[paadfinerij]]
* [[Showband Sternse Slotlanders]] - [[showband]]
* [[Stedsk Muzykkorps Harmony]] - [[harmony-orkest]]

=== Ald-Boargemasters ===
* [[1811]]-[[1815]] Dr. J. Banga (Maire)
* [[1847]]-[[1856]] Dr. J. Banga
* [[1868]]-[[1882]] [[Pieter Lycklama à Nijeholt]]
* [[1898]]-         J. Dirks 
* [[1945]]-[[1975]] J. Dijkstra
* [[1975]]-[[1981]] Mr. J.J.H. Pop
* [[1981]]-[[1983]] Mr. J.O.E. Oldenziel (lêste boargemaster fan Frjentsjer)
* [[1983]]-no Fr. M. Haveman

=== Befolking ===
[[Ofbyld:Franeker, Gevelsteen Klaarkampster weeshuis.jpg|thumb|Gevelstien [[Klearkampster Weeshús]].]]
*[[1954]] – 9.083
*[[1959]] – 9.283
*[[1964]] – 9.491
*[[1969]] – 9.551
*[[1974]] – 10.129
*[[2003]] - 12.977 

=== Bekende Frjentsjerters ===
[[Ofbyld:Franeker, Planetarium.jpg|thumb|right|180px|It [[Keninklik Eise Eisinga Planetarium]].]]
* [[Sebald Justinus Brugmans]]
* [[Eise Eisinga]]
* [[Abe Gerlsma]] (1919-2012)
* [[Frans Hemsterhuis]] (27 desimber 1721), filosoof († 1790)
* [[Ulrich Huber (1636-1694)|Ulrich Huber]] (1636-1694), rjochtsgelearde
* [[Herman Kuiphof]]
* [[Johannes Mulder]]
* [[Jan Hendrik Oort]]
* [[Siep Posthumus]]
* [[Johan Sems]]
* [[Shakey Sam]] (-1981), bluesleginde Simon Vlietstra
* [[Dave Steensma]]
* [[Pia Dijkstra]]
* [[Anna Maria fan Schurman]]
* [[Jan Tjittes Piebenga]]
* [[G. Ypma]], útjouwer, boekhanneler
[[File:Hitsumer Hichte.jpg|right|thumb|250px|De [[Hitsumer Hichte]], in [[fyts]][[brêge]] oer de [[N384]].]]
[[File:Stasjonsbrêge, Frjentsjer.jpg|right|thumb|250px|De [[Stasjonsbrêge (Frjentsjer)|Stasjonsbrêge]] oer it [[Van Harinxmakanaal]].]]

==Ynfrastruktuer==

=== Iepenbier ferfier ===

==== Treinferbining ====
Frjentsjer hat in [[Stasjon Frjentsjer|stasjon]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Harns]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

==== Bustsjinst ====
Troch Frjentsjer rinne de folgjden buslinen:

* '''Line 35:''' [[Snits]] - Frjentsjer
* '''Line 75:''' [[Minnertsgea]] - [[Boalsert]] fia Frjentsjer
* '''Line 97:''' Frjentsjer - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Menaam]]
* '''Line 197:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - Ljouwert fia Frjentsjer

De buslinen troch Frjentsjer wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

===Strjitten===
Guon fan 'e wichtichste [[strjitte]]n fan Frjentsjer binne de [[Fiverstrjitte (Frjentsjer)|Fiverstrjitte]], de [[Foarstrjitte (Frjentsjer)|Foarstrjitte]], de [[Dykstrjitte (Frjentsjer)|Dykstrjitte]], it [[Riedhûsplein (Frjentsjer)|Riedhûsplein]] en de [[Bredepleats (Frjentsjer)|Bredepleats]]. Foar in opsomming fan alle strjitten yn Frjentsjer, sjoch: [[Strjitten fan Frjentsjer]].
===Brêgen===
* De [[Easterpoartsbrêge (Frjentsjer)|Easterpoartsbrêge]] is de ferbining fan 'e Frjentsjerter binnenstêd mei de nijere eastlike bûtenwiken.
* De [[Hitsumer Hichte]] is in [[fyts]][[brêge]] dy't it Binnenpaad nei [[Hitsum]] súdlik fan Frjentsjer oer de [[N384]] hinne liedt.
* [[Saakstra's Brêge]] liedt it Ald Keatsfjild (in trochgeande strjitte) oer de [[Alde Trekfeart]].
* De [[Slachtetille]], in brêge of eins fiadukt foar [[fuotgonger]]s, dy't de [[kuierjen|kuierders]] op 'e [[Slachte]]rûte en meidoggers oan 'e [[Slachtemaraton]] benoarden Frjentsjer, by [[Getswertersyl]], oer de [[A31]] liedt.
* De [[Stasjonsbrêge (Frjentsjer)|Stasjonsbrêge]] oer it [[Van Harinxmakanaal]] ferbynt it grutste part fan Frjentsjer oan 'e noardkant fan it [[kanaal (wetterwei)|kanaal]] mei it lytse part dat oan 'e súdkant leit.

===Oar===
* It [[Stedspark (Frjentsjer)|Stedspark]] fan Frjentsjer, ek wol Sjaerdemapark neamd, leit oan 'e Harnzerwei, in eintsje westlik fan 'e [[binnenstêd]].

==Sjoch ek==
* [[Frjentsjer (gemeente)]]
* [[Universiteit fan Frjentsjer]]
* [[Wapen fan Frjentsjer]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.Franekeradeel.nl/ Gemeente Frjentsjerteradiel]
* [https://www.museummartena.nl/ Museum Martena] Neilittenskip fan Anna Maria fan Schurman
* [http://www.jabikspaad.nl/frl/artikels/jabiksted.html Jabikssted Frjentsjer]
* [http://arkensmolen-vlinderwieken.jouwweb.nl/ Arkens poldermûne] Mûne tichteby de wettertoer 

{{commonscat|Franeker}}

{{Alve stêden provinsje Fryslân}}
{{DeWaadhoeke}}

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{Koördinaten|53_12_0_N_5_32_23_E_type:city_region:NL|53° 12' NB, 5° 32' EL}}

[[Kategory:Frjentsjer| ]]
[[Kategory:Stêd yn Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjer (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 7e iuw]]</text>
      <sha1>87q5jd0l9cjdqgg422it2o6w2s8ncit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Winsum (Fryslân)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2647</id>
    <revision>
      <id>1240257</id>
      <parentid>1222723</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10870" sha1="ih8d4s95unjunliqccc9ccm2vlvj304" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Winsum
| ôfbylding                   = Winsum een dorp in Friesland in de gemeente Littenseradeel.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Winsum.png|120px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Wapen fan Winsum.PNG|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Winsum (Fryslân)}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 8,71 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 8,45 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,18 km² &lt;/br&gt;
| befolkingstichtens          = 124 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|20px]] [[Waadhoeke]]   
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_11_0_N_5_32_0_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 11' N 5° 32' E}}
| webside                     = [https://www.winsum.frl/ Side Winsum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  =     
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 9
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 38
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
}}
'''Winsum''' is in [[doarp]] yn 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Waadhoeke]]. It doarp leit [[noardwest]] fan [[Easterlittens]] ynklamme tusken de [[N384]] en de [[Frjentsjerter Feart]]. By it doarp hearre ek de buorskippen [[Skyldum]] en [[Weakens]]. Yn Winsum wurdt alle jierren op de twadde sneon fan [[augustus]] it [[Frysk Kampioenskip Fierljeppen]] holden.

Winsum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Winsum (Fryslân)}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. 

== Skiednis ==
Winsum ûntstie út twa histoaryske [[buorren(doarp)|buorren]]s: de Tsjerkebuorren en de [[Brêgebuorren]] oan 'e [[Frjentsjerter Feart]]. Pas yn 'e 20e iuw waard it tuskenlizzende lân folboud, sadat it doarp ien beboud gehiel waard. Fan de 3,3 meter hege doarpsterp mei de [[Marijetsjerke (Winsum)|Marijetsjerke]] bleau allinne in restant oer, wylst de terp fan Brêgebuorren hielendal ôfgroeven waard.&lt;ref&gt;[https://wierdenenterpen.nl/friese-terpen/friesland-terpen-r-z/winsum-fr/ Wierden en Terpen, oproppen 1 maaie 2023]&lt;/ref&gt;   

Ear't de terp fan Brêgebuorren yn de twadde helte fan de 19e iuw ôfgroeven waard, wie it ien fan de heechste en grutste terpen fan Fryslân. Doe al waarden in soad resten fan [[Romeinen|Romeinsk]] ierdewurk fûn en tocht waard dat dêr in Romeinsk legerkamp west hat. Om't ek op de grûn fan it lêste stik fan de eartiidske terp fan Brêgebuorren yn de jierren 1990 nijbouplannen ûntwikkele waarden, folge op 'e nij [[argeology]]sk ûndersyk. Fan in militêr kamp binne gjin resten fûn, mar der waard wer in soad guod fûn, lykas munten en fragminten fan ierdewurk. Dy munten wiene spesjaal foar soldaten slein en de fragminten fan it type amfoaren binne karakteristyk foar in romeinske militêre delsetting. Dêrmei koe fêststeld wurde dat Winsum mei de haven fan [[Felsen]] ien fan de seldsume plakken bûten de [[Limes]] west hat, dêr't Romeinske militêren in kamp hân ha.&lt;ref&gt;[https://ugp.rug.nl/Paleo-aktueel/article/view/36551 Paleo-Aktueel, RUG, Opgraving Winsum-Bruggeburen: Romeinen in Friesland!]&lt;/ref&gt;  
   
Yn [[1586]] waard Winsum troch de Spaanske troepen delbaarnd. 

It doarp krige yn 1897 oan de Kleasterdyk en de [[opfeart]] nei de [[Frjentsjerter Feart]] in suvelfabryk, dy't yn 1939 fusearre mei it fabryk fan [[Dronryp]]. In part fan it leechsteande fabryk waard doe troch [[Lykle Miedema]] hierd om dêr lânbou-ark te produsearjen.&lt;ref&gt;[https://www.zuivelfabriekenfriesland.nl/winsum Suvelfabriken yn Fryslân, oproppen 1 maaie 2023]&lt;/ref&gt;

[[Ofbyld:2023 Winsum, Marijetsjerke.jpg|thumb|left|''Marijetsjerke'']]
By it ferfangen fan de houten flier yn de [[Marijetsjerke (Winsum)|Marijetsjerke]] yn 2010 binne sân bysûndere grêfstiennen foar it ljocht kaam. It bestean fan 14 stiennen wie bekend, mar it die bliken dat der 21 grêven ûnder de flier leine. Fiif dêrfan binne fan foar de [[reformaasje]]: sa lizze der foarâlders fan pater [[Titus Brandsma]] begroeven. Fierders waard it grêf fan de earste dûmny fan Winsum ûntdutsen, dy't yn 1599 stoar. De stiennen ferdwûnen 100 jier lyn by in renovaasje ûnder de flier. Op in oar grêf dat net lang lyn foar it ljocht kaam stiet dat de ferstoarne genôch jild achterlitten hat foar it behâld fan syn rêstplak en dat it grêf net iepene wurde mei. 

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] makke Winsum diel út fan de gemeente [[Baarderadiel]]. Binnen dy gemeente wie Winsum it grutste plak  mei't it mear ynwenners hie as it [[haadplak]] [[Mantgum]]. Neitiid wie Winsum ien fan 'e 29 doarpen fan 'e gemeente [[Littenseradiel]]. Sûnt 1 jannewaris 2018 makket it doarp diel út fan de gemeente Waadhoeke. 

== Mienskip ==
Winsum hat in [https://www.winsum.frl/dorpsbelang-winsum feriening foar Doarpsbelang] dy't har gearkomsten hat yn MFC “De Helling&quot;. De wurkgroep Wolwêzen soarget meast foar in temajûn. De [https://deploechfantsien.nl/ Ploech fan Tsien] organisearret tintefeesten. Mei it jild dat se dêrmei ophelje wurde de ferienigingen yn it doarp stipe. It [https://www.facebook.com/doarpsfeestwinsum/ doarpfeest] wurdt yn it lêste wykein fan juny organisearre.

In âlde bynamme fan Winsum is Spinpûdegea. De tradisjonele skelnamme foar Winsumers is spinpûden (ek theebussen).&lt;ref&gt;List mei by- en skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt;

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:Winsum, Annatsjerke (Spannumerdyk).jpg|thumb|260px|''Annatsjerke'']]
{{Apart|Marijetsjerke (Winsum)}}
{{Apart|Annatsjerke (Winsum)}}
Winsum hat twa [[tsjerke]]n: de [[Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] [[Marijetsjerke (Winsum)|Marijetsjerke]] oan 'e Tsjerkebuorren en de [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] [[Annatsjerke (Winsum)|Annatsjerke]] oan 'e Spannumerdyk. De tsjerken binne anno [[2022]] alle twa noch yn gebrûk. De Marijetsjerke is ien fan 'e trije tsjerkegebouwen fan 'e [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|protestantske]] Streekgemeente Lank-Meamert.

=== Skoalle ===
De [[Iepenbiere Basisskoalle It Bynt]] is yn [[2014]] oprjochte en ûntstie út in [[fúzje]] fan 'e eardere Iepenbiere Basisskoalle 'De Miedskoalle' en de Kristlike Basisskoalle 'De Stapstien'. It [[pjutteboartersplak]] hjit It Pikepôltsje.
[[Ofbyld:2023 Winsum, Lytse Streek.jpg|thumb|260px|''De [[Frjentsjerter Feart]] yn Winsum'']]
=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [https://www.winsum.frl/verenigingen/uitvaartvereniging-hora-ruit Begraffenisferiening Hora Ruït]
* [https://www.winsum.frl/verenigingen/biljart-genootschap-de-lakenridders Biljertklub De Lakenridders]
* [https://www.fierljeppenwinsum.frl/ Fierljepferiening Winsum]
* [https://www.facebook.com/volleywille/?locale=nl_NL Follybalferiening Folle(y)wille] 
* [https://deploechfantsien.nl/ De Ploech fan Tsien]
* [https://kvwinsum.nl/ Keatsferiening Winsum]
|valign=top|
* [https://deblierbekjes.nl/ Shanty-en Willekoar De Blierbekjes]
* [http://www.topspinwinsum.frl/ Tennisferiening Topspin]
* [https://www.winsum.frl/verenigingen/toneelvereniging-advendo-winsum Toanielferiening Advendo] 
* [https://www.winsum.frl/verenigingen/wurkgroep-doarpsargyf-winsum Wurkgroep DoarpsArgyf Winsum]
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.winsum.frl/verenigingen hiemside])&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:Mûntsjetille1.jpg|thumb|260px|''[[Mûntsjetille]], in ferneamde [[brêge]] justjes benoarden Winsum.'']]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 ||1940 || 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 1995 || 2000 ||  2001  
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 546 ||  598 || 693 || 815 || 948 || 965 || 1.002 || 1.009 || 991 || 1.034
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier  ||  2004 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.086 || 1.061  || 1.017
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/winsum-waadhoeke/ Alle Cijfers].&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:Winsum - mûne Langwert.jpg|thumb|260px|''De [[mole]] [[Langwert (mole)|Langwert]]'']]
=== Berne yn Winsum ===
&lt;!-- RANGSCHIKKING NAAR GEBOORTEJAAR --&gt;
* [[Frans Felkers]] (1835-1877), keatser 
* [[Jacob Klaver]] (1855-1945), keatser 
* [[Henricus Uden Masman (útjouwer)|Henricus Uden Masman]] (1871-1941), printer en útjouwer
* [[Jo Meynen]] (1901–1980), ARP-politikus en fersetsman
* [[Johannes Meynen]] (1901-1980), politikus
* [[Lykle Miedema]] (1905-1974), oprjochter Miedema Masinefabriken
* [[Douwe Tamminga]] (1909-2002), dichter en oersetter 

== Ferskaat==
* Winsum leit oan it [[Jabikspaad]].
* Likernôch 400 meter besúdeasten Winsum stiet de [[poldermole]] [[Langwert (mole)|Langwert]].

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Winsum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 35:''' [[Snits]] - [[Frjentsjer]]
* '''Line 92:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Boalsert]]

De buslinen troch Winsum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:2023 Winsum, Hegeterp 18.jpg|thumb|260px|''Hegeterp'']]
Alle [[strjitten yn Winsum]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
[https://www.winsumfrl.nl Webstee fan Winsum]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Winsum (Friesland)|Winsum (Fryslân)}} 
}}
{{Koördinaten|53_9_9_N_5_37_58_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 9' NB, 5° 38' EL}}
[[Kategory:Winsum (Fryslân)| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]</text>
      <sha1>ih8d4s95unjunliqccc9ccm2vlvj304</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abbegea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2762</id>
    <revision>
      <id>1240262</id>
      <parentid>1225567</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5792" sha1="0dgq4dm2cgfg766s2wybkjygv8lxzp3" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Abbegea
| ôfbylding                   = Map NL Wymbritseradiel Abbegea.png
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = De [[himrik]] fan Abbegea yn de eardere gemeente Wymbritseradiel
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = 245 &lt;small&gt;(2021)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/31/kerncijfers-wijken-en-buurten-2021 ''kerncijfers wijken en buurten 2021''] [[Sintraal Buro foar de Statistyk]]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         =
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FYf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Súdwest-Fryslân.png|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8617
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_1_7_N_5_34_13_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 1' NB, 5° 34' EL}}
| webside                     = [https://abbegea.frl/ abbegea.frl]
| ôfbylding2                  = Abbega.jpg
| ôfbyldingstekst2            = [[Gertrudistsjerke (Abbegea)|Gertrudistsjerke]]
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 1
| lat_sec                     = 7
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 34
| lon_sec                     = 13
| lon_dir                     = E
}}
'''Abbegea''' is in [[terpdoarp]] yn [[Súdwest-Fryslân]], mei likernôch 261 ynwenners (2011). Oant 2011 lei Abbegea yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]].

Abbegea leit oan de [[Twiska]], krekt noardlik fan de [[Himdyk]], en de [[Abbegeaster Opfeart]] foarmet de ferbining nei it noarden mei [[De Wimerts (Wâldsein)|De Wimerts]]. Ta it doarp hearre ek de buorskippen [[Abbegeasterketting]] en [[Pikesyl]] (foar in part).

Oan de noardkant fan it doarp is in nijbouwyk. Men kin mei de boat oan Abbegea ta komme.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Abbega_in_de_provincie_Friesland.jpg|thumb|260px|Abbegea]]
Abbegea is ûntstien op in terp tusken 1000 en 1200. 

Eartiids wie hjir in parochy [[Gertrudistsjerke (Abbegea)|Gertrudistsjerke]] wijd oan de hillige Gertrudis. De herfoarme tsjerke is noch  út de Midsiuwen. De toer hat in houten dakruter mei in klok út [[1647]]. Sûnt 1989 is it âlde tsjerkepaad nei [[Westhim]] fernijd.

==Gertrudislien==
By testamint bepaalde pastoar [[Goffa Adema]] (†* july [[1508]] ) de bestimming fan it Sint-Gertrudislien. It jild út de ferhier fan in oantal pleatsen moast te'n goede komme oan de neisieten. Binne dy der net dan meie oaren dit brûke om foar doomny te learen. De gemeente is mei de tsjerkefâden it bestjoer.
De stifting hat in moaie drinkhoarn yn besit.
Sjoch hjirfoar ek it boek:
*{{Aut|H.Bolt}} - Geschiedenis van het Sint Geerttruidsleen te Abbega 1508 - 1933

== Wetterskip ==
It wetterskip Abbegea ûntstie doe't men oan it begjin fan de [[20e iuw]] in bettere wetterbehearsking ha woe yn it gebiet fan it wetterskip De Skerwolder- en Moarra-Himmen.

== Mienskip ==
Abbegea hat in feriening foar Doarpsbelang. De oranjeferiening fersoarget ien kear yn de twa jier de doarpsfeesten. Abbegea hat mei [[Folsgeare]] en [[Easthim]] it kontaktbledsje 'Kontakt'. Fierders hat it doarp in biljertferiening, frouljusklup &quot;De Kwebbels&quot;, [http://www.itabbegeasterskutsje.nl/ it Abbegeaster Skûtsje], wurkgroep ''Burenhulp'', in âlderein- en jongereinsoas.

Yn [[1983]] krige Abbegea in nije basisskoalle: &quot;Bernegea&quot;, dy't yn [[2012]] slute moast omreden it te lytse tal bern. De skoalle fusearre doe mei basiskoalle &quot;East Kime&quot; yn Easthim ta &quot;East Kime/Bernegea&quot;. Yn [[2015]] moast dy skoalle lykwols ek slute en dy fusearre mei &quot;De Gearrin&quot; yn Folsgeare. Sûnt dy tiid hat dy skoalle it Yntegraal Bernesintrum (IKC) foar de trije doarpen west.&lt;ref&gt;[https://www.plaatsengids.nl/abbega]&lt;/ref&gt; Yn [[2018]] moast dy lykwols ek slute en fusearre mei dy fan [[Nijlân (Súdwest-Fryslân)|Nijlân]].

=== Befolking ===
*[[1954]] - 275
*[[1959]] - 261
*[[1964]] - 240
*[[1969]] - 216
*[[1974]] - 199
*[[1999]] - 268
*[[2002]] - 264
*[[2004]] - 270
*[[2006]] - 263
*[[2021]] - 245

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Abbegea rint de folgjende busline:

* '''Line 39:''' [[Ferwâlde]] - [[Snits]]

De busline troch Abbegea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:20180817 kerkenpad2 tussen Feytebuorren en-Abbega.jpg|260px|thumb|Tsjerkepaad tusken [[Feytebuorren]] en Abbegea]]

=== Strjitten ===
* ''Abbegeaster Ketting'' - buorskip [[Abbegeasterketting]]
* ''Hissedyk'' -
* ''Moarrewei'' rjochting [[Moarre]]
* ''Pikesyl'' - buorskip [[Pikesyl]]
* ''Rige'' -
* ''Skoalstrjitte'' -
* ''Twiska'' - buorskip [[Twiska]]
* ''Wartenterp'' - doarp [[Warten]]

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

==Keppeling om utens==
*[https://www.abbegea.frl Webstee fan Abbegea]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{CommonsBalke|Abbega|Abbegea}}
{{koördinaten|53_1_7_N_5_34_13_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 1' NB, 5° 34' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Abbegea| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>0dgq4dm2cgfg766s2wybkjygv8lxzp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Achlum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2776</id>
    <revision>
      <id>1240218</id>
      <parentid>1222755</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Wetterferbining */</comment>
      <origin>1240218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12786" sha1="gqieh3enqm09yyylf668074h3h5hnze" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Achlum, doarpssicht.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Noarderbuorren''
| wapen                       = [[Ofbyld:Achlum vlag.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Achlum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Achlum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 7,62 km², wêrfan: &lt;br&gt; - 7,56 km² lân &lt;br&gt; - 0,06 km² wetter 
| befolkingstichtens          = 77 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_08_56_N_5_28_56.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 08' N 5° 28' E}}
| webside                     = [https://www.achlum.info/ Side fan Achlum] 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 08
| lat_sec                     = 56
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 28
| lon_sec                     = 56.7
| lon_dir                     = E
}}
'''Achlum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Achlum leit noardlik fan [[Arum]], súdeastlik fan [[Harns (stêd)|Harns]] en súdwestlik fan [[Hitsum]].  De doarpskearn leit benoarden en besuden de [[Achlumer Feart]], rûn de [[Gertrudistsjerke (Achlum)|Gertrudistsjerke]].

De [[Buorskip|buorskippen]] [[Ieslumbuorren]], [[Ludum]], [[Gelterp]], [[Dearsum (De Waadhoeke)|Dearsum]] en [[Sopsum]] hearre ek by Achlum.

Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Achlum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Achlum}} ynwenners.

==Etymology ==
It doarp waard Achlum yn 1319 'Echtlum' neamd, yn 1400 'Achlim' en yn 1418 'Achtlum'. Net dúdlik is wat de namme betjut, mar oannommen wurdt dat dy tsjut op it wurd 'hiem' en de persoansnamme Achtele.    

== Skiednis ==
De terp fan Achlum waard mooglik al yn de 4e of 5e iuw bewenne. Mei't de befolking him mear it lân yn werom loek, sakke it tal ynwenners. Letter waarden de rânen op 'e nij befolke en dêrnei bleau de 4,8 meter hege terp bliuwend bewenne.&lt;ref&gt;[https://wierdenenterpen.nl/friese-terpen/friesland-terpen-a-g/achlum/ Wierden en Terpen, oproppen 28 april 2023]&lt;/ref&gt; It doarp hat in tsjerke út it begjin fan de [[12e iuw]], dy't op it heechste punt fan de terp stiet.

Noardlik fan it plak dêr't de terp lei rint de [[Slachtedyk]], dy't it gebiet tsjin de [[Middelsee]] beskermje moast. Fanút it easten wei rint de Slachtedyk oer Achlum em dêrnei fierder nei it noarden. De Achlumer terp waard yn 1860 foar in grut part ôfgroeven; yn 1893 folge noch in stik fan de terp noardlik fan de tsjerke.  
[[Ofbyld:2023 Achlum, Gertrudistsjerke.jpg|thumb|left|''[[Tsjerke fan Achlum|Gertrudistsjerke]]'']]
Yn de midsiuwen stie noardlik fan de tsjerke op de terphelling in kleaster, dat mei [[kleaster Lúntsjerk]] ferbûn wie. Wannear't it kleaster stifte waard is net bekend, mar nei't Lúntsjerk yn 1517 sletten waard, ferhûze de prior fan Lúntsjerk nei Achlum en foel it kleasterbesit fan Lúntsjerk Achlum ta. Sa groeide it oansjen fan it kleaster fan Achlum en it kleaster bleau oant noch twa jier foar de ynfiering fan de [[reformaasje]] aktyf. Ut de ferslaggen oer de lânhieren en rinten dy't Deputearre Steaten troch de ûnteigening fan de kleasters yn 1590 opmakken, docht bliken dat it kleaster fan Achlum mei de kleasters
fan [[Kleaster Thabor|Turns]] en [[Kleaster Blomkamp|Hartwert]] op it stuit fan de reformaasje ta de trije grutste kleasters fan [[Westergoa]] hearde. De lêste abt wie Tsjomme fan Mantgum en it kleaster waard yn 1578 ferlitten, doe't de muontsen ferhûzen nei it [[Burgum]]er kleaster.&lt;ref&gt;[https://www.vandervelde.net/achlum/klooster.htm VanderVelde.net, oproppen 28 april 2023]&lt;/ref&gt; 
[[Ofbyld:Groot-Deersum-Achlum poort en boerderij.JPG|thumb|left|''Poartegebou Grut Dearsum'']]
Oarspronklik foel ek de pleats fan [[Grut Dearsum]] noardlik fan de doarpsbebouwing ûnder it kleasterbesit. De namme Grut Dearsum waard yn 1644 foar it earst fermeld doe't Michiel Jacobs de mei in stiennen hûs fersterke pleats oankocht en in nije poarte sette liet as tagong ta it mei in grêft omfieme stik grûn. De state waard yn 1784 ôfbrutsen en ferfongen troch in pleats, wêrfan it foarein noch jimmeroan bestiet. Ek it yn 1951 restaurearre poartegebou út 1658 bleau bewarre.  

Sûnt 1888 hie yn Achlum ek in eigen [[molkfabryk]]. It Achlumer suvelfabryk wie ien fan de seis fabriken dy't yn 1898 de [[Frico]] oprjochte. De fúzjeweach fan suvelfabriken yn de jierren 1960 gie oan Achlum foarby, mar lang om let hold it Achlumer molkfabryk it ek net mear fol en yn 1971 waard it fabryk sletten. De produksje waard mei it wurkfolk oerbrocht nei it fabryk fan [[Tsjom]], dy't oernommen wie troch &quot;De goede Verwachting&quot; yn [[Warkum]] mar in jiermannich letter ek sletten waard.&lt;ref&gt;[https://www.zuivelfabriekenfriesland.nl/tzum Zuivelfabrieken Friesland, oproppen 28 april 2023 ]&lt;/ref&gt; 

Sûnt [[2018]] leit Achlum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|(nij) Frjentsjerteradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de  gemeente [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|Frjentsjerteradiel]] ([[Sudertrimdiel (Frjentsjerteradiel)|sudertrimdiel]]).
 
=== Konvinsje fan Achlum ===
[[Ofbyld:140530 Gedenksteen Ulbe Piers Draisma (Kerk van Achlum) Fr NL.jpg|thumb|left|''Tinkstien foar [[Ulbe Piers Draisma]] op de súdmuorre fan de tsjerke fan Achlum, pleatst ta gelegenheid fan de Konvinsje fan Achlum'']]
Om te fieren dat ien fan de  foarrinners fan fersekeringsmaatskippij Achmea, de ''Onderlinge Waarborgmaatschappij Achlum,'' twahûndert jier lyn troch [[Ulbe Piers Draisma]] yn Achlum oprjochte waard, organisearre de fersekerder op [[28 maaie]] [[2011]] de Konvinsje fan Achlum. Alderhanne ferneamde sprekkers kamen nei Achlum, ûnder oaren [[Bill Clinton]], âld-presidint fan de Feriene Steaten. De bewenners fan it doarp waarden ek by de festiviteiten behelle. Sa waarden der net alinnich lêzings holden yn grutte tinten, mar ek yn húskeamers fan bewenners fan Achlum. De lêzings giene oer pensjoen, feiligens, wurkpartisipaasje, soarch en mobiliteit. Neist de lêzings waarden der demonstraasjes holden fan bygelyks it [[keatsen]] en wie der muzyk fan û.o. it [[Frysk Jeugd Orkest]] en [[Ernst Langhout]].

== Mienskip ==
It doarpshûs hjit ”[[De Singel (Achlum)|De Singel]]” en it doarpskrantsje “Op ’e hichte”. Noardwestlik op it plak fan it eardere suvelfabrik grinzget oan de doarpsbebouwing in lytsskalich bedriuweterrein. Achlum hie oant 2007 in Spar-supermerk. It ACA is de ôfkoarting fan 'Activiteiten Comité Achlum'. Tradisjoneel wurde Achlumers foar fjoerskiters útskolden.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt; 

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Achlum, grifformearde tsjerke.jpg|thumb|260px|''Eardere grifformearde tsjerke'']]
* {{Apart|Tsjerke fan Achlum|Gertrudistsjerke}}
De [https://www.pknachlumhitzum.nl/ PKN-gemeente Achlum-Hitsum] makket hjoed-de-dei gebrûk fan de twa eardere [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] tsjerken fan de doarpen. It neogoatyske [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerkegebou oan de Muontsewei waard yn 2002 foar it lêst brûkt en is dêrnei ferboud as wente.&lt;ref&gt;[https://www.dorpscanon.nl/lemma/1892-het-ontstaan-van-de-gereformeerde-kerk-achlum-achlum Dorpskanon.nl, oproppen 29 april 2023]&lt;/ref&gt;      

=== Skoalle ===
Yn 2014 binne de iepenbiere en protestantsk-kristlike basisskoalle gearfoege ta [https://itiepenfinster.nl/ It Iepen Finster]. Njonken ûnderwiis is der ek berneopfang in in pjutteboartersplak. It doarp ûnderhâld in freonskipsbân mei de stêd [[Jeji]] yn [[Gana]].&lt;ref&gt;[https://www.achlum.info/?pagina=200&amp;menu=449&amp;GID=1 Doarpsside Achlum]&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:2023 Achlum, Ludingawei.jpg|thumb|260px|''Ludingawei'']]
[[Ofbyld:2023 Achlum, Tanjabuorren (1).jpg|thumb|260px|''Tanjabuorren'']]
=== Ferienings &lt;ref&gt;[https://achlum.info/?pagina=187&amp;menu=648&amp;GID=1#pill-item-04 Side Achlum]&lt;/ref&gt; ===
{|
|valign=top|
* Aldereinsoas
* Biljertklub De Bal is Rûn
* [https://www.achlum.info/?pagina=200&amp;menu=449&amp;GID=1 Freonskipsbân Achlum-Jeji]
* [https://www.stormvogels64.nl/ Fuotbalferiening Stoarmfûgels '64]
* Grifformearde frouljusgroep Bidt en Werkt
* Herfoarme frouljusgroep Bidt en Werkt
* Iisklub Achlum
|valign=top|
* [https://www.achlum.info/?pagina=187&amp;menu=648&amp;GID=1#pill-item-15 Jongereinsoas De Dopper]
* Kaartklub De Lêste Troef
* [https://www.kvachlum.nl/ Keatsferiening Achlum]
* [https://www.achlum.info/?pagina=330&amp;menu=580&amp;GID=1 Koar De Singelsjongers] 
* Kristlike-maatskiplike frouljusferiening Passaazje
* [https://www.achlum.info/?pagina=190&amp;menu=425&amp;GID=1 Sportferiening Achlum] (follybal en gymnastyk)
* Toanielferienin Nije Krêft
|}

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1973 || 1999 ||  2000  || 2001 || 2002   
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  ||  889 || 881 || 824 || 796 || 738 || 652 ||668 || 679 || 674 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2003 || 2004 || 2005 || 2008 || 2009 || 2013 || 2022
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 664 || 666 || 663 || 652 || 635 || 621 || 585
|}
[[Ofbyld:2023 Achlum, eardere sneinsskoalle.jpg|thumb|260px|''Eardere sneinsskoalle'']]
=== Berne yn Achlum ===
* [[Ulbe Piers Draisma]] ([[1785]]), oprjochter fersekeringsmaatskipij
* [[Willem Hellema]] (1831-1906), boargemaster
* [[Jan de Jong (oersetter)|Jan de Jong]] (1921–2006), oersetter
* [[Atze Bosch]] (1927-2011), dichter 
* [[Arjen Draisma de Vries]] (1843-1936), politikus
* [[Tjalling van den Bosch]] (1955), krêftsporter, dammer

== Ryksmonuminten ==
[[Ofbyld:2023 Achlum, kleasterpleats.jpg|thumb|260px|''Kleasterpleats'']]
* De monumintale [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] [[Gertrudis fan Nijvel|Gertrudis]]tsjerke út de [[12e iuw]] is boud fan [[dowestien]] en hat in byldhoude iken preekstoel. De toer is yn de 15e iuw boud en krige yn 1789 in houten bekroaning.
* Njonken de tsjerke stiet de [[18e iuw]]ske kop-romppleats, ek bekend as de Kleasterpleats.
* Oan de Hitsumerdyk stiet de yn 2007 restaurearre [[Achlumer Mole]].
* Fan Grut Dearsum bleau it poartegebou út 1658 oer. De pleats is fan jongere datum. 
[[Ofbyld:Achlumer mole.jpg|thumb|260px|''Achlumer mole'']]
* Oan de Tanjabuorren stiet in sletten rige 19e-iuwske wenten.

== Ynfrasruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Achlum rint de folgjende busline:

* '''Line 75:''' [[Minnertsgea]] - [[Boalsert]] fia [[Frjentsjer]]

De busline troch Achlum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Wetterferbining ===
Troch de [[Achlumer Feart]] is Achlum nei it easten ta ferbûn mei de [[Arumer Feart]] en nei it noarden mei it [[Van Harinxmakanaal]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Achlum]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.achlum.info Webstee fan Achlum]
* [http://www.vandervelde.net/achlum Skiednis fan Achlum]
* [http://achlumermolen.web-log.nl de Achlumermole]
{{reflist|2}}
{{Commonscat|Achlum}}
}}
{{koördinaten|53_8_53_N_5_29_6_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 9' NB, 5° 29' EL}}
{{DeWaadhoeke}}

[[Kategory:Achlum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]</text>
      <sha1>gqieh3enqm09yyylf668074h3h5hnze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Minnertsgea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3186</id>
    <revision>
      <id>1240247</id>
      <parentid>1225328</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11800" sha1="hlh8plhouckz38ok28i1798n1mp37ql" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Minnertsgea, Meinardswei.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Minnertsgea vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Minnertsga wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Minnertsgea}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 12,03, wêrfan: km² &lt;br&gt; - lân: 11,95 &lt;br&gt; - wetter: 0,07 km²
| befolkingstichtens          = 147 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_15_04.3_N_5_35_37.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15' N 5° 35' E}}
| webside                     = [http://minnertsga.org/ Doarpsside]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 15
| lat_sec                     = 04.3
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 35
| lon_sec                     = 37.8
| lon_dir                     = E
}}
'''Minnertsgea''' ([[Biltsk]]: ''Minnertska'') is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Minnertsgea leit noardlik fan [[Rie (plak)|Rie]], eastlik fan [[Furdgum]] en [[Tsjummearum]], westlik fan [[Wier]] en besuden [[Sint-Jabik]]. De doarpskearn fan Minnertsgea leit benammen om de [[Meinardstsjerke]] hinne. By it doarp heart ek it westlike diel fan it grinsstreekje [[Moaie Peal]].

It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Minnertsgea}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. 

== Skiednis ==
Minnertgea is it meast eastlike terpdoarp fan de wichtichste [[kwelderwâl]] fan it âlde [[Barradiel]]. Der wurdt oannaam dat it terpdoarp Minnertsgea al yn it jier [[1000]] bestie, wierskynlik as eilân. &lt;sup&gt;&lt;small&gt;[boarne nedich]&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; 	 Minnertsgea wurdt yn [[1168]] al neamd. 
[[Ofbyld:2023 Minnertgea, Meinardistsjerke (Sint-Martinustsjerke).jpg|thumb|left|''[[Meinardstsjerke|De Meinards- of Sint-Martinustsjerke]]'']]
Yn dy tiid stie de oan [[Martinus fan Tours|Sint-Martinus]] wijde [[Meinardstsjerke|tsjerke]] der ek al, dy't nei alle gedachten likernôch [[1120]] boud wêze moat. Yn 13e-iuwske kroniken wurdt it doarp ''Minderskerka'' neamd en ek as ''Meynardiskerka''. De tsjintwurdige letgoatyske tsjerke waard yn de 15e en 16e iuw yn ferskillende fazen boud, mar oan de noardlike kant is noch in stikje muorrewurk te sjen fan de eardere tsjerke. 

Om Minnertsgea hinne leine ferskillende stinzen en states. Noardeastlik fan it doarp stie [[Grut-Hermana]]. Grut-Hermana waard al nei 1700 ôfbrutsen. Tsjintwurdich stiet op it plak in pleats, dy't troch de útwreiding fan it doarp no yn it midden fan it doarp stiet. Allinne in stikje fan de grêft is bewarre bleaun. In oare state wie it 16e-iuwske [[Lyts-Hermana]], dy't noardlik fan de Hearewei stie en it langer folholden hat en pas yn 1836 ôfbrutsen waard.
[[Ofbyld:2023 Minnertsgea, pleats oan de Hermanawei op it plak fan it eardere Grut-Hermana.jpg|thumb|left|''De pleats op de lokaasje fan [[Grut-Hermana]]'']]
Oan de hjoeddeiske W. Binnemaleane stie de [[Sixma fan Andlastate]], dy't nei in tiid fan ferfal om 1800 hinne ôfbrutsen waard. Grut-Tsjessinga stie oan de westlike kant fan it doarp (oan de Tsjessingawei). Fan dy state is net in soad bekend en it iennige dat fan de state oerbleaun is, binne de singels om de grêft. Oan de oare kant fan de Tjessingawei lei de [[Haytsmastate (Minnertsgea)|Haytsma State]]. Yn de ''[[Tegenwoordige Staat van Friesland]]'' waard yn 1780 al skreaun dat Haytsma State al lang ôfbrutsen wie. Op de 2,8 meter hege terp op de lokaasje stie oant 1500 in kapel fan Haitsma State.&lt;ref&gt;Dooitze Zwart, Rondgang langs het verleden, Uytland 2001&lt;/ref&gt;

Yn de [[19e iuw]] hie it doarp in [[sûkerei]]fabryk. Op [[2 desimber]] [[1902]] waard by Minnertsgea in stasjon iepene oan it [[NFLS]]-spoar fan [[Stiens]] nei [[Harns (stêd)|Harns]]. De ôfkoarting fan de stasjonsnamme wie ''Mn'' en it stasjon lei op 15 kilometer fan Stiens. Op [[1 desimber]] [[1940]] waard it stasjon wer sluten.

Oant 1832 wie Minnertsgea it haadplak fan de doetiidske gritenij [[Barradiel]]. Yn dat jier ferhûze it gritenijbestjoer nei [[Seisbierrum]]. Oant 1984 bleau Minnertsgea ûnderdiel fan de gemeente Barradiel. Ek al hearde Minnertsgea net by it [[Biltsk]]e [[taal]]gebiet waard it doarp yn dat jier yndield by de gemeente [[It Bildt]]. It wie it âldste doarp yn dy gemeente. Sûnt de lêste weryndieling yn 2018 heart it doarp by de gemeente De Waadhoeke.

== Geografy ==
[[Ofbyld:2023 Minnertsgea, Meinardswei 30.jpg|thumb|260px|''Meinardswei'']]
Minnertsgea leit op de easterein fan [[De Bjirmen (krite)|De Bjirmen]], net fier westlik fan [[Wier]]. Dêrmei leit it krekt súdwestlik fan de [[Hege Dyk]], de âlde waaddyk dêr't de [[polder]]s, fan de [[Middelsee]] tsjinoan lizze. It doarp leit oan de [[N393]], dy't nei it westen nei [[Tsjummearum]] giet en nei it noarden nei [[Sint Jabik]]. Nei it suden is it doarp fia de [[Minnertsgeaster Feart]] ferbûn mei [[De Rie|De Ried]] by it doarp [[Rie (plak)|Rie]]. 

== Mienskip ==
Sûnt 2019 hat Minnertsgea in Multyfunksjonele Akkomodaasje, dy't '[https://mfaminnertsga.nl/wat-bieden-wij/ de Doarpsfinne]' hjit en dêr't de doarpsaktiviteiten ûnderbrocht binne. Ek it doarpsargyf krige in plakje yn 'e Doarpsfinne. In Minnertsgeaster wurdt tradisjoneel útskolden foar keallebout.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt;   

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:2023 Minnertsgea, (eardere) grifformearde tsjerke.jpg|thumb|260px|''Eardere grifformearde tsjerke'']] 
{{Apart|Meinardstsjerke}}
* [https://pkngemeenteminnertsga.protestantsekerk.net/ PKN-gemeente Minnertsgea]
De grifformearde tsjerke stie op de Tilledyk en mei de foarming fan de PKN-gemeente Minnertsgea waard dêr op 24 juny 2001 foar it lêst in tsjinst holden. De PKN hat de tsjerketsjinsten yn de eardere herfoarme tsjerke, de [[Meinardstsjerke]]. 

=== Skoalle ===
Minnertsgea hie earder twa basisskoallen: de iepenbiere basisskoalle 'De Lytse Terp' en kristlike basisskoalle 'De Wizebeam'. Yn [[augustus]] [[2021]] fusearren de basisskoallen ta Yntegraal Bernesintrum (IKC) [https://ikcdetwirre.nl/ 'De Twirre'].
[[Ofbyld:2023 Minnertgea, skoalle De Twirre.jpg|thumb|260px|''Skoalle'']]
=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [https://dsg.frl/over-ons/ Drumfanfare 'Door Samenwerking Groot'] 
* [https://volleybalverenigingsbo.nl/ Follybalferiening]
* [http://www.vogelwachtfraneker.nl/ Fûgelwacht Frjentsjer]
* [[Fuotbalferiening Minnertsgea]]
* [https://www.facebook.com/people/Gymnastiekvereniging-SMS-Minnertsga/100063622358284/?paipv=0&amp;eav=AfZ2-zU9fsf8yGzr9kEw_to_JA7f-KG5dWU5n8-LHLAFCIMPY-giT-02lBgSknZuEXM&amp;_rdr Gymnastykferiening SMS]
* [https://www.facebook.com/p/IJsbaan-de-Five-Minnertsga-100064233064232/?paipv=0&amp;eav=AfbE1xNGbx6gm6EA8WQGxaAec3LkIPVKrzR-0gztfbf3Q2DYHR4bwmlTEu0JQfBU9oo&amp;_rdr Iisklub De Five]
|valign=top|
* [https://www.kvminnertsga.nl/ Keatsferiening Minnertsgea]
* [https://www.oranje-minnertsga.nl/ Kristlike Muzykferiening Oranje]
* [https://www.facebook.com/people/Tusken-Waad-en-Wiid/100054596703680/?locale=nl_NL&amp;paipv=0&amp;eav=AfYw0bb0unkx-GLI2mzklv1IS_urMMR_IGHOG1-SNikOcyhop-KHbi770TKBGgz7z1Y&amp;_rdr Shantykoar Tusken Waad en Wiid]
* [https://www.tvdefjouwere.nl/ Tennisferiening De Fjouwere]
* Toanielferiening Yn in oare wrâld 
* [https://minnertsgavroeger.nl/ Wurkgroep Minnertsgea Eartiids]
|}

[[Ofbyld:2023 Minnertsgea, Meinardswei 86, it Stasjonskofjehûs.jpg|thumb|260px|''It Stasjonskofjehûs'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2013 ||  2015   
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1140 || 1890 || 1869 || 1807 || 1869 || 1921 || 1809 || 1791
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier ||  2020   
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1730
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids; 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/menaam/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:2023 Gevelstien fan Adam en Eva dy't fan in ingel ferdreaun wurde út it Paradys (Meinardswei 40, Minnertsgea).jpg|thumb|260px|''17e-iuwske gevelstien fan Adam en Eva dy't fan in ingel út it Paradys ferdreaun wurde (Meinardswei 40, Minnertsgea)'']]

=== Berne yn Minnertsgea ===
* [[Jacobus Sybrandi Mancadan]] (1602-1680), [[keunstskilder]]
* [[Marten Annes Ypma]] (1810-1861), [[predikant]]
* [[Seerp Anema]] (1875-1961), [[skriuwer]]
* [[Jelle Tjessinga]] (1885-1962), [[jurist]]
* [[Hendrik Wagenvoort]] (1886–1976), [[Latyn|latinist]] en [[heechlearaar]] yn [[Universiteit Grins|Grins]] en [[Universiteit Utert|Utert]]
* [[Obbe Norbruis]] (1895-1970), [[boargemaster]] fan [[Schoonebeek]] en [[Zuilen (gemeente)|Zuilen]]
* [[Klaas Kuiken]] (1902-1984), [[keatser]]
* [[Bauke Miedema]] (1909-1995), [[astronoom]]
* [[Annejoke Smids]] (1963), berneboekeskriuwster

== Publikaasjes ==
* {{Aut|A.D. Wumkes}} &quot;Om toer en tsjerke fan Minnertsgea&quot;
* {{Aut|Pieter B. Winsemius}} &quot;Bydrage ta syn Skiednis&quot;
* {{Aut|Klaas Schotanus en Gosse Vogel	}} &quot;Minnertsgea, lykas it wie .....&quot;
* {{Aut|Dooitze Swart}} &quot;Dorpsperikelen&quot; (Minnertsga in de jaren dertig)
* &quot;Oantinkens oan Minnertsgea&quot; &lt;sup&gt;&lt;small&gt;[boarne nedich]&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt; 	

== Ynfrastuktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Minnertsgea rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 70:''' Minnertsgea - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Sint-Anne]]
* '''Line 71:''' [[Surch]] - Ljouwert fia [[Harns (stêd)|Harns]] en Minnertsgea
* '''Line 75:''' Minnertsgea - [[Boalsert]] fia [[Frjentsjer]]

De buslinen troch Minnertsgea wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Minnertsgea]].

== Ferskaat ==
* It wapen fan de famylje Hermana wie de basis foar wapen en flagge. De nôtskeaf is ûntliend oan it wapen fan de gemeente Barradiel en de seehoarn oan it wapen fan [[It Bilt]].

== Keppeling om utens ==
* [http://www.minnertsga.org/ Feriening fan Pleatslik Belang Minnertsgea]
* [https://minnertsgavroeger.nl/ Side Minnertsgea eartiids]
* [https://www.jabikspaad.nl/ Jabikspaad]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Minnertsga|Minnertsgea}}
}}
{{koördinaten|53_15_3_N_5_35_42_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 15' NB, 5° 36' EL}}

[[Kategory:Minnertsgea| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Barradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd op It Bilt]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]</text>
      <sha1>hlh8plhouckz38ok28i1798n1mp37ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goutum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3365</id>
    <revision>
      <id>1240177</id>
      <parentid>1227468</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7687" sha1="j6ab3bhwcr783tzlfwpenhavhb3mgmw" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Goutum, Agnestsjerke (1).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Agnestsjerke''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flag of Goutum.svg|border|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Goutum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Goutum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/swichum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1,52 km²  &lt;br&gt; lân: 1,41 &lt;br&gt; wetter 0,11 km²  
| befolkingstichtens          = 147 ynw./km² 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_10_41.5_N_5_49_25.2_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 10'N 5° 49'E}}
| webside                     = [https://www.goutum.info/nieuws/ Side goutum.info]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Ljouwert
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 10
| lat_sec                     = 41.5
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 48
| lon_sec                     = 25.2
| lon_dir                     = E
}}
'''Goutum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] leit. Goutum leit noardlik fan [[Wurdum]], westlik fan [[Himpens]] en [[Tearns]] en besuden [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. De doarpskearn fan Goutum leit om de Buorren. 

Goutum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Goutum}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Goutum Wiardastate 1786.jpg|thumb|left|250px|It yn 1882 ôfbrutsen Wiardastate'']]
Goutum wie oarspronklik in terpdoarp mei oan de westkant fan de terp de yn 1882 ôfbrutsen [[Wiarda State]]. Yn de 12e iuw waard op de terp de oan [[Agnes fan Rome|Sint-Agnes]] wijde tsjerke boud. De famylje Burmania hat dêr in grêfkelder. De tsjerke hat in Van Damoargel út 1864. Súdwestlik fan it doarp lei eartiids ek noch de [[terp]] [[Techum]], dy't yn de [[19e iuw]] ôfgroeven waard.

Sûnt [[1943]] leit Goutum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], dêrfoar lei it doarp yn [[Ljouwerteradiel]] ([[Sudertrimdiel (Ljouwerteradiel)|sudertrimdiel]]). 

Yn de rin fan de tiid wreide de bebouwing him nei it westen út yn 'e rjochting fan de [[Wei nei Oerisel|Oeriselskeleane]]. Nei it easten is it doarp útwreide oant ticht by de westlike útbuorren fan Tearns. Fral sûnt de jierren 1970 is Goutum bot fan karakter feroare. Troch de oanlis fan Goutum-Noard grinzget de bebouwing tsjintwurdich fuort oan de stêd. Allinnich it [[Van Harinxmakanaal]] leit der noch tusken. Yn de iere [[21e iuw]] waard Goutum útwreide mei de wyk [[Goutum-Súd]]. Besuden fan it doarpsgebiet wurdt Ljouwert fierder útwreide, sadat it doarp feitlik in stedswyk fan Ljouwert is. 

Súdlik fan it doarp leit it âldste [[krematoarium]] fan Fryslân, itjinge Goutum de bynamme 'Stoke-city' oplevere.

Goutum is oer it wetter troch de [[Wurdumer Feart]] nei it suden mei [[Wurdum]] ferbûn. De feart foarmet nei it noarden lykwols gjin ferbining mei it [[Van Harinxmakanaal]]. Nei it easten is de Tearnserdyk in ferbining mei Drachtsterwei en fierder nei Suderbuorren, [[Tearns]] en Himpens en [[Wergea]].

== Wapen ==
De trije kannen ferwize nei de trije states fan it doarp. De swan is oernommen fan it wapen fan de famylje Wiarda, wylst de kleuren fan it wapen fan Eastergoa stamme.&lt;ref&gt;[https://www.heraldry-wiki.com/heraldrywiki/wiki/Goutum Heraldry-wiki, oproppen 14 novimber 2022]&lt;/ref&gt; 

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2022 Goutum, plak fan de eardere Wiardastate.jpg|thumb|260px|''It lege plak fan de eardere Wiardastate'']]
Alhoewol't Goutum feitlik in stedswyk fan Ljouwert is, hat it noch wol it doarpshûs 'Ien en Mien', in jierliks doarpsfeest en in warbere doarpsferiening mei in grut tal foarsjennings, lykas in boarterstún, in iisbaan en oan de eastlike kant it sportpark Wiarda. Foar oare foarsjennings en foar harren wurk binne de ynwenners rjochte op de stêd of oare plakken.

=== Tsjerke ===
{{Apart|Agnestsjerke}}
De PKN-gemeente Goutum makket gebrûk fan de Agnestsjerke yn Goutum en de [[Martinustsjerke (Himpens)|Martinustsjerke]] fan Himpens. 

=== Skoalle ===
* Yntegraal Bernesintrum Wiarda

=== Ferienings ===
* De Kûle - jongereinsoas
* Wêz Warber - kuorbal
* Keatsclub Goutum
* Iisclub Goutum
* Tennisclub Goutum
* Gymnastykferiening
* Jeugdfûgelwacht
* Samar Klear - biljerten
* Krap by Kas - toaniel
* Goutumer shantykoar
* Eigen Wijs - frouljuskoar

=== Berne yn Goutum ===
&lt;!-- RANGSKIKKING NEI BERTEJIER --&gt;
* [[Sjoerd Wiarda|Sjoerd Pijbes Wiarda]] († 1410), ealman
* [[Tjomme Wiarda|Tjomme Oenes Wiarda]] († 1473), ealman
* [[Sytse Singelsma]] (1951-), keunstskilder, sjoernalist en keunstkritikus. 
* [[Saakje Huisman]] (1951-2001), Frysk skriuwster
* [[Doete Venema]] (1951-), Frysk skriuwster

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1848 || 1913 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1973 || 1999 || 2001 || 2002 || 2003 || 2004 || 2005 || 2020 || 2022
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 284 || 452 || 523 || 619 || 648 || 642 || 761 || 2.295 || 2.539 || 2.701 || 2.689 || 2.634 || 2.623 || 3.275 || 3.315 
|}

*

== Mûnen ==
[[Ofbyld:Molen Hoogland (L) en Kramersmolen (R), Wirdum.JPG|thumb|260px|''De spinnekopmûntsjes'']]
Sawat twa kilometer west fan it doarp steane oan de [[De Swette|Swette]]  twa [[Spinnekopmole|spinnekopmûntsjes]]; de [[Mûne Heechlân]] en de [[Kramersmole]].

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Goutum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 1:''' [[Busstasjon Ljouwert]] - [[Grou (plak)|Grou]] fia ''Julianaleane''
* '''Line 5:''' Busstasjon Ljouwert - [[Warten]]
* '''Line 25:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Warten fia [[Nijlân (Ljouwert)|Nijlân]] en [[Middelsee (Ljouwert)|Middelsee]]
* '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - Ljouwert fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]]

De buslinen troch Goutum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Goutum]].

== Keppeling om utens ==
* [https://www.goutum.info Webstee fan de doarpsferiening]
* [http://www.agneskerkgoutum.nl Webstee fan de Agnestsjerke]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Goutum}}
}}

{{Koördinaten|53_10_43_N_5_48_23_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 11' NB, 5° 48' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Goutum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel (Sudertrimdiel)]]</text>
      <sha1>j6ab3bhwcr783tzlfwpenhavhb3mgmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oentsjerk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3840</id>
    <revision>
      <id>1240165</id>
      <parentid>1182464</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9397" sha1="iay45emvcqxqv6x5m82n562595umg93" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Oentsjerk, Staniastate.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Staniastate''
| wapen                       = [[Ofbyld:Oentsjerk vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Oentsjerk wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Oentsjerk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,75 km², wêrfan &lt;br&gt; - lân: 3,71 km² &lt;br&gt; - wetter 0,03 km² 
| befolkingstichtens          = 548 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_15_13.9_N_5_53_44_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15' N 5° 53' E}}    
| webside                     = [https://www.trynwalden.nl/oentsjerk/het-dorp/ Oentsjerk op de side fan Trynwâlden]
| ôfbylding2                  = Map NL Tytsjerksteradiel Oentsjerk.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Doarpsgebiet fan Oentsjerk (grien) yn de gemeente Tytsjerksteradiel''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 23
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 54
| lon_sec                     = 52
| lon_dir                     = E
}}
'''Oentsjerk''' is in doarp yn de gemeente [[Tytsjerksteradiel]]. Oentsjerk leit oan de [[N361]], tusken [[Aldtsjerk]] en [[Gytsjerk]] en is oer de [[Oentsjerkster Feart]] ferbûn mei [[De Moark]]. 

Oentsjerk hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Oentsjerk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.
== Skiednis ==
[[Ofbyld:20210615 Mariakerk4 Oentsjerk.jpg|thumb|left|250px|thumb|''De romanogoatyske Marijetsjerke fan Oentsjerk'']]
Oentsjerk is ûntstien op it sân fan de [[Trynwâlden]]. Yn de [[12e iuw]] hie it doarp al in tsjerkje fan [[dowestien]], dy't om [[1230]] hinne troch de hjoeddeiske tsjerke ferfongen is. It doarp lei nei alle gedachten yn dy tiid by de tsjerke. Letter is it lykwols in lintdoarp de Wâlddyk bylâns wurden.

De sângrûn makke in boskgebiet mooglik. Ferskate aadlike geslachten hawwe dêrom by it doarp states mei grutte parken boud. Likernôch healwei de 15e iuw waard benoarden it doarp [[Eysingastate (Oentsjerk)|Eysingastate]] boud, dat lykwols yn [[1759]] ôfbrutsen is. Om 1500 hinne waard oan de eastkant fan it doarp [[Heemstra State]] oanlein, dat oant de jierren 1970 bestien hat, mar doe ôfbrutsen en ferfongen is troch it âldereinsintrum [[Nij Heemstrastate]]. Oan de noardein fan it doarp stiet sûnt de [[17e iuw]] [[Staniastate (Oentsjerk)|Staniastate]]. Benoarden fan de state rint in âld boskpaad, De Reade Singel, en steane de boskjes [[Grikelân en Turkije]].

Yn it eastlik part fan de himrik ûntstie yn de 19e en 20e iuw in aparte buorskip, sûnt [[1948]] it selsstannige doarp [[Mûnein]]. Oentsjerk hat yn de twadde helte fan de 20e iuw in soad nijbou krige oan de eastlike kant fan it doarp. 

== Doarp fan States ==
Yn it ferline telde Oentsjerk fiif states. Fan dizze fiif binne der noch twa folslein yntakt en yn it park fan in tredde stiet it moderne âldereinkompleks [[Skewiel]]. Fan de oare beide binne allinnich in strjitnamme en in pleats op it stee werom te finen.

De [[state|states]] binne:
[[File:20210615 Uniastate Oentsjerk.jpg|thumb|260px|''Uniastate'']]
* [[Staniastate (Oentsjerk)|Staniastate]]: In moai slagge foarbyld fan in Fryske [[state]], steand yn it skildereftige Stania-park oan de Rengerswei (it diel fan de Rengerswei dat ôfsplitst fan de [[Provinsjale wei 361| N361]]. Yn Oentsjerk is de Staniasingel nei dizze state ferneamd.
* [[Uniastate (Oentsjerk)| Uniastate]] (Net betiizje mei [[Uniastate (Bears)|Uniastate]] ([[Bears (Littenseradiel)|Bears]]) en [[Uniastate (Mitselwier)|Uniastate]] ([[Mitselwier]]): Wyt lânhûs dat brûkt waard as doktershûs. Hoeke Dokter Kylstrawei / Rengerswei. De Uniasingel is nei dizze state ferneamd.
* [[Heemstrastate (Oentsjerk)|Heemstrastate]]: Ofbrutsen. Yn it Heemstra park stiet it âldereinkompleks [[Skewiel]] (foarhinne Nij Heemstra State). It Heemstra park leit oan de Rengerswei en dielt Oentsjerk yn twa dielen. De Heemstrasingel is nei dizze state ferneamd.
* [[Andringastate (Oentsjerk)|Andringastate]]: Ofbrutsen. It hat sawat stien op de hoeke Rengerswei/Wynserdyk (dêr't no de eardere [[Friesland Bank]] stiet).
* [[Eijsingastate]]: Ofbrutsen. As men oer de Rengerswei Oentsjerk útrydt en de [[Provinsjale wei 361| N361]] (dy't yn Oentsjerk Rengerswei hjit) rjochting [[Dokkum]] ferfolget, sjocht men skean foar Staniastate oer in lytse pleats. Op dit stee stie de [[Eijsingastate]]. Yn Oentsjerk is gjin strjitte nei dizze [[state]] ferneamd, mar yn it tichtby lizzende [[Aldtsjerk]] leit it Eijsingapaad, in smelle wei dy't út de rjochting fan Oentsjerk nei de súd-eastkant fan Aldtsjerk rint.

== Mienskip ==
Oentsjerk hat gjin doarpshûs, mar wol in feriening foar Doarpsbelang. De skoallen fan it doarp hjitte 'De Opstap' en 'De Paadwizer'. De Koeketromp is de doarpskrante. De bynamme foar in ynwenner fan Oentsjerk is koekefretter.  

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1845 || 1913 || 1954* || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2005 || 2009 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 720 || 1.197 || 698* || 705 || 659 || 782  || 1.012 || 1.784 || 1.810 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier ||  2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.810 || 1.912 
|}
&lt;small&gt;.(* ''sûnder Mûnein)''&lt;/small&gt;

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:Oentsjerk, De Ontmoeting.jpg|thumb|260px|''Eardere grifformearde tsjerke (no PKN)'']]
De [https://www.pgtrynwalden.nl/ PKN-gemeente Trynwâlden] hat bûten de oare tsjerken yn Gytsjerk en Aldtsjerk twa tsjerken yn Oentsjerk: 

* [[Marijetsjerke (Oentsjerk)|Marijetsjerke]], ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]])
* [[Ontmoetingskerk (Oentsjerk)|Ontmoetingskerk]], (PKN)
=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* Kuorbalferiening [[DFD]]
* [https://www.vctrynwalden.nl/ Fuotbalkombinaasje Trynwâlden] 
* Muziekferiening [[De Bazuin]]
* [https://www.tvtrynwalden.nl/ Tennisferiening Trynwâlden]
|valign=top|
* Sportferiening [http://www.dwarres.nl/ Dwarres]
* [https://www.facebook.com/kvtrynwalden/?locale=nl_NL Keatsferiening Trynwâlden]
* [https://www.kfdewalden.nl/ Kuorbalferiening De Wâlden]
* [http://fugelwacht-trynwalden.nl/geschiedenis-fugelwacht Fûgelwacht Trynwâlden]
|}
=== Skoallen ===
* prot.-kristlike basisskoalle [https://paadwizer-oentsjerk.nl/ Paadwizer]
* Iepenbiere basisskoalle [https://www.obs-de-opstap.nl/ De Opstap] 
=== Berne ===
* [[Willem Hendrik Scheltes van Heemstra]] (1779-1826), politikus
* [[Age Tjepke Ruurd Sixma van Heemstra]] (1801-1862), grytman
* [[Cornelis Scheltinga van Heemstra]] (1767-1820), steatelid en legerkapitein
* [[Jurjentje Aukes Rauwerda]] (1812-1877), bekend bordeelhâldster 
* [[Fokke Bleeker]] (1899-1942), fersetsstrider 
* [[René Hooghiemster]] (1986), Frysk hurdfytser

== Keunst ==
[[Ofbyld:Tryntsje my har sân soannen.JPG|thumb|260px|''Trynsje mei har sân soannen'']]
Yn Oentsjerk stiet sûnt [[1986]] yn stânbyld fan [[Tryntsje-muoi]] en har sân soannen, makke troch [[Annet Haring]].

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
Troch Oentsjerk rint de [[Provinsjale wei 361|N361]].

=== Bustjinst ===
Troch Oentsjerk rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Dokkum]]
* '''Line 151:''' Dokkum - Ljouwert fia [[Driezum]]

De buslinen troch Oentsjerk wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Andringasingel, De Dobbe, De Finne, De Greide, De Ikker, De Jister, De Kamp, De Mieden, De Pleats, Dokter Kijlstrawei, Douweleane, [[Frisiastate]], Heemstrasingel, Hofwegen, It Medsje, [[Jan de Witt]]strjitte, Rengerswei, Sanjesreed, Staniasingel, Uniasingel, Van Haersmasingel, [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]]erdyk.

== Keppeling om utens ==
*[http://www.tietjerksteradeel.nl/ Webstee Tytsjerksteradiel]

{{DEFAULTSORT:Oensjerk}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Oentsjerk}}
}}
{{Tytsjerksteradiel}}
[[Kategory:Oentsjerk| ]]
[[Kategory:Trynwâlden]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]</text>
      <sha1>iay45emvcqxqv6x5m82n562595umg93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Britsum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3895</id>
    <revision>
      <id>1240174</id>
      <parentid>1228021</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Infrastruktuer */</comment>
      <origin>1240174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9676" sha1="b98y80ft8gl9m4simeq2qxkkvfvh6j5" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Britsum, Jehannestsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Britsum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,16 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 5,07 km² &lt;br&gt; - wetter 0,9 km² 
| befolkingstichtens          = 189 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_15_8_N_5_47_4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15' N 5° 47' E}}
| webside                     = [https://www.britsum.frl/ Hiemside Britsum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 15
| lat_sec                     = 8
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 47
| lon_sec                     = 4
| lon_dir                     = E
}}
'''Britsum''' is in [[doarp]] yn 'e [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. Britsum leit noardlik fan [[Koarnjum]] en súdeastlik fan [[Stiens]]. De doarpskearn fan Britsum leit benammen oan de Greatebuorren en de Lytse Dyk.

Britsum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Britsum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; ynwenners. 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:2023 Britsum, ôfgraving terp.jpg|thumb|left|''Ofgraving terp.'']]
It doarp is stifte op in [[kwelderwâl]], dy't eartiids de eastkant fan de [[Middelsee]] wie. Yn 'e [[13e iuw]] krige it doarp der oan de westkant in stik [[nije lannen|nijlân]] by.

Yn 'e twadde helte fan 'e [[20e iuw]] hat Britsum nijbou op de eardere [[Weversterp]] krige, sadat it tal ynwenners tanimme koe. Troch de lûdsoerlêst fan 'e [[Fleanbasis Ljouwert]] wienen [[Koarnjum]] en [[Jelsum]] minder gaadlik foar nije bewenners, dy't ynstee dêrfan foar Britsum keazen.

Sûnt [[2018]] leit Britsum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. Dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Ljouwerteradiel]] ([[Noardertrimdiel (Ljouwerteradiel)|noardertrimdiel]]).

=== Namme ===
De betsjutting fan de namme Britsum is net dúdlik. It ''-um'' tsjut op ''-hiem''. Guon geane der fan út dat it earste part ferwiist nei de persoansnamme ''Britte'' of ''Britto'' en it soe dan 'it hiem fan Britte' betsjutte. Oaren wize op de âldere foarm ''Bruggiheim'', dy't al foar it jier 1000 yn 'e boeken fan it [[kleaster Fulda]] foarkomt. Dat soe dan 'it hiem by de brêge' wêze. Noch in oare útlis komt út op 'it sompige lân'.

De folksferklearring is in reuzeteltsje fan twa reuzen dy't ôfhierd wienen om de [[Dokkumer Ie]] te slatten. Op in stuit waarden se wurch en se woenen doe efkes útpûste. Se gienen dêr tsjin in tsjerke oan sitten, mar dy koe harren gewicht net hâlde en foel om. Doe seinen se tsjininoar: 'Dy is britsen.'

=== De States ===
[[Ofbyld:Britsum Jornsmastate 1722.jpg|thumb|left|''Jornsmastate (1722).'']]
Alear hie Britsum in protte [[state]]s. Der wurdt tocht dat de âldste [[Tsjessingastate (Britsum)|Tsjessingastate]] west hat. De namme ''Tiesinga'' komt al yn [[1431]] foar yn in akte. De ferneamdste is faaks [[Lettingastate]]. Fierder wienen der noch de states Jornsma, Jeltinga en Eringa of Geringa.

Der wurdt ek noch sprutsen fan Britsenburg, dy't oan 'e Middelsee stien hawwe soe.

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:Britsum âlde griff.tsjerke.wiki.jpg|thumb|left|''De âlde grifformearde tsjerke.'']]
Britsum hat twa [[tsjerke]]n. De [[romanogotyk|romaansk-goatyske]] [[Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] [[Jehannestsjerke (Britsum)|Jehannestsjerke]] datearret likernôch út [[1250]]. By in [[restauraasje]] yn [[1990]] waarden yn oerskildere [[fresko|fresko's]] oantroffen. De âlde [[Grifformearde tsjerke (Britsum)|grifformearde tsjerke]] is fan [[1867]]; yn [[1968]] waard der in nije grifformearde tsjerke boud, dy't [[De Hoekstien (Britsum)|De Hoekstien]] kaam te hjitten.

=== Stasjon ===
Britsum hie in [[Stasjon Britsum|stasjon]] oan it [[Dokkumer Lokaeltsje|spoar fan Ljouwert nei Eanjum]]. It doarp wie de halte tusken Koarnjum en Stiens, mei de [[geografyske ferkoarting]] ''Bts''. It stasjon waard iepene op [[22 april]] [[1901]], doe't it spoar fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei [[Ferwert]] iepene waard en waard wer sletten op [[1 desimber]] [[1940]], doe't hiel it spoar opheft waard.

== Mienskip ==
'Britsenburgh' is de namme fan it doarpshûs en it doarp hat in feriening fan doarpsbelang. De doarpskrante De Troffel ferskynt ienris yn 't fearnsjier. Britsum docht in soad yn 'e mande mei de doarpen [[Koarnjum]] en [[Jelsum]]. It doarp hat ferskillende buertferienings.  

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:De Hoekstien, Britsum.jpg|thumb|260px|''De Hoekstien.'']]
* [https://britsum-koarnjum-jelsum.protestantsekerk.net/kerkdiensten PKN Britsum-Koarnjum-Jelsum]

=== Skoalle ===
[[Ofbyld:2023 Britsum, basisskoalle De Swirrel.jpg|thumb|260px|''De Swirrel.'']]
Britsum hie earder twa basisskoallen, 'De Foarikker' en 'De Homeie', dy't yn 2015 fusearren ta '[https://www.swsdeswirrel.nl/ De Swirrel]'. Ek de bern fan Koarnjum en Jelsum geane nei De Swirrel.  
[[Ofbyld:2023 Britsum, pleats Lieuwe Jellingastrjitte 35.jpg|thumb|260px|''Eringastate.'']] 
=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [http://www.mementomoribritsum.nl/ Begraffenisferiening 'Memento Mori']
* [https://www.britsum.frl/biljartvereniging-ut-it-nekje/ Biljertferiening Ut it nekje]
* Biljertferiening (KNBB)
* [https://www.begb.nl/ Damklub 'Bezint eer gij begint']
* [https://www.facebook.com/FC.Britsum/?locale=nl_NL Feestkommisje Britsum]
* [https://stasko.nl/ Follybalferiening Stasko]
* Fûgelwacht Jelsum-Koarnjum-Britsum
* [https://www.facebook.com/vvdtd/ Fuotbalferiening De Trije Doarpen]
* Herfoarme tsjerkekoar Jelsum-Koarnjum-Britsum
|valign=top|
* [https://www.facebook.com/tleechje/?locale=nl_NL Iisklup 'It Leechje']
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100062965462403 Jankfoddekoar 'Tûzen Triennen']
* [https://www.facebook.com/K.F.ItPartoer/ Keatsferiening It Partoer]
* [https://www.denijebazun.nl/ Brassband De Nije Bazún]
* [https://www.kvcsl.nl/ Kuorbalferiening CSL] 
* [https://www.zanggroepdewelle.nl/ Sjonggroep De Welle] 
* Stichtingbestjoer ''Britsenburgh''
* [http://www.deklompskippers.nl/ Wettersportferiening 'De Klompskippers']
|}
''(&lt;small&gt;De list is yn 2023 bywurke mei help fan de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.britsum.frl/ hiemside fan it doarp])&lt;/small&gt;
[[Ofbyld:2023 Britsum, doarpshûs Britsenburgh.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs Britsenburgh.'']]
=== Befolkingsûntwikkeling ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1848 || 1900 || 1954 || 1959||  1964 || 1969 || 1973 || 1999 || 2004 || 2009
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 326 || 486 || 583 || 610 || 597 || 641 || 686 || 1112 || 1085 || 1020
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier  || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 987 || 957
|}

=== Berne ===
{|
|valign=top|
* [[Sjuck fan Burmania]] (1597-1650), grytman
* [[Laes fan Burmania]] (1638-1691), grytman
* [[Menno van Coehoorn]] (1641-1704), militêr en festingboukundige
* [[Petrus Antonides]] (1657-1738), dûmny 
* [[Taco Roorda]] (1801–1874), taalkundige
|valign=top|
* [[Gerlof Kalma]] (1887-1936), yngenieur.
* [[Reinder Sierks Roorda]] (1894–1965), genealooch
* [[Maria Rutgers-Hoitsema]] (1847-1924), feministe, ûnderwizeresse en sosjaal herfoarmster
* [[Jan Dotinga]] (1934), skriuwer
|}

== Infrastruktuer ==

=== Provinsjale Wei ===
By Britsum rint de [[Provinsjale wei 357|N357]].

=== Bustsjinst ===
Troch Britsum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 72:''' [[Sint-Anne]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Stiens]]
* '''Line 73:''' Sint-Anne - Ljouwert fia Stiens

De buslinen troch Britsum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Aldlânsdyk]], De Greiden, De Kamp, Efter de Wâl, [[Finne]], Grutte Buorren, Lange Hage, [[Lieuwe Jellinga]]strjitte, Lytse Buorren, Lytse Dyk, [[Menno van Coehoorn]]wei, [[Sillân]], Sillânsreed, Stêdpaad, [[Swyns]]erreed, [[Weversterp]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.britsum.frl/ Hiemside Britsum]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Britsum}}
}}
{{koördinaten|53_15_8_N_5_47_4_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 15' NB, 5° 47' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Britsum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]</text>
      <sha1>b98y80ft8gl9m4simeq2qxkkvfvh6j5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tsjom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3986</id>
    <revision>
      <id>1240254</id>
      <parentid>1226973</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ferbinings */</comment>
      <origin>1240254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12865" sha1="9tcwkv4483ncl4npndia1jpcpvoql0g" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Tsjom, terpsicht.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Terpsicht''
| wapen                       = [[Ofbyld:Tzum vlag.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Tsjom wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 1.100 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/firdgum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 14,20 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 14,11 km²  &lt;br&gt; - wetter: 0,10 km²  
| befolkingstichtens          = 78 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_09_31.1_N_5_33_46.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 09' N 5° 33' E}}
| webside                     = [https://www.tsjom.nl/ Webstee Tsjom]
| ôfbylding2                  =
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 09
| lat_sec                     = 31.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 33
| lon_sec                     = 46.7
| lon_dir                     = E
}}
'''Tsjom''' is in [[doarp]] yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]]. Tsjom leit súdeastlik fan [[Hitsum]] en [[Frjentsjer]] en westlik fan [[Wjelsryp]] en [[Winsum (Fryslân)|Winsum]]. De doarpskearn fan Tsjom leit om de [[Jehannestsjerke (Tsjom)|Jehannestsjerke]] hinne.

De buorskippen [[Fâltum]], [[De Flearen]], [[Holpryp]], [[Koüm]], [[Leakwert]], [[Tolsum (De Waadhoeke)|Tolsum]], [[Barrum]], [[Hearema]], [[De Kampen (De Waadhoeke)|De Kampen]], [[De Krok]], [[Sitlum]], [[Doaium]] (diel) en [[Tritsum]] hearre ek by Tsjom.

Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Tsjom 1.{{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Tsjom}} ynwenners. 

== Skiednis ==
Oannommen wurdt dat de skiednis om it jier 600 foar Kristus begûn, doe't minsken harren op it plak fan it hjoeddeiske Tsjom nei wenjen setten. Yn dy tiid lei yn it noarden fan Tsjom in [[kwelderwâl]], dêr't doe noardlik ek de Waadsee lei. Eastlik fan Tsjom briek in nei it suden ta streamende slinge troch de kwelderwâl hinne. Tocht wurdt dat dy slinge troch de bewenners Laak neamd waard, dêr't de buorskip Laakwert syn namme oan tanket ('laak': slinge; wert: terp).

[[Ofbyld:TolsumTablet.jpg|thumb|left|[[Skriuwplankje fan Tolsum]]]]
Nei in koarte besetting fan it doarp troch de [[Romeinen yn Fryslân|Romeinen]] bleaune de ynwenners yn dit diel fan Fryslân noch minstens twa iuwen lang mei de Romeinen hanneljen. By it ôfgraven fan de terp fan Grut Tolsum yn 1914 waard in oarspronklik trijedielich Romeinsk skriuwplankje fûn, dat de datum 23 febrewaris fan it jier 29 nei Kristus draacht. De tekst giet oer in skuldferklearring tusken in slaaf en in ûnbekende skuldner en by de ferklearring wiene Romeinen en in [[Bataven|Bataafske]] soldaat oanwêzich. It plankje fertsjintwurdiget de meast noardlike [[Latyn]]ske tekt fan Europa dy't fûn is.&lt;ref&gt;[https://www.friesmuseum.nl/collectie/een-greep-uit-de-collectie/schrijfplankje-van-tolsum Frysk Museum, oproppen 27 april 2023]&lt;/ref&gt;  

Doe't de [[Franken]] it noardwesten fan Fryslân oermasteren, besochten hja de ynwenners ta it [[kristendom]] te bekearen. Ynearsten wie der ferset, mar om 800 hinne krige ek Tsjom in eigen tsjerkje, dy't foar de [[reformaasje]] oan [[Jehannes de Doper|Sint-Jan]] wijd wie.     
[[Ofbyld:Hottinga State.jpg|thumb|left|''Hottinga State'']]
Yn it jier 1516 waard Tsjom troch troepen fan de Swarte Heap besocht. It doarp mei syn houten hûzen baarnde folslein ôf en allinne de stiennen hûzen (stinzen) lykas Ald-Herema, Hermana en Hottinga bleaune stean. Folle letter waarden de pleatsen en hûzen fan stien boud.   

Op 6 juny 1548 waard útein set mei de bou fan de toer fan de Jehannestsjerke, dy't op 20 oktober 1549 foltôge wie. Spaanske troepen stieken de toer yn 1586 yn 'e brân.     

Op de [[Schotanusatlas|Schotanus-kaarten]] (1664 en 1718) stie by Tsjom ek in [[standermûne]]. De mounder sette de [[nôtmûne]] yn 1791 foar ôfbraak te keap.&lt;ref&gt;[https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&amp;nummer=7978 Molendatabase, oproppen 27 april 2023]&lt;/ref&gt; 

De [[Lânboukrisis fan 1880|lânboukrisis fan de jierren 1870]] feroarsake in soad wurkleazens ûnder it folk. De gefolgen wiene sa slim dat minsken yn bargehokken wennen. Dat minsken yn sokke omstannichheden ticht op inoar wennen feroarsake syktes en yn 1901 waard dêrom besletten om de sitewaasje te ferbetterjen troch de bou fan mear stiennen hûzen.

De 4,5 meter hege terp fan Tsjom waard yn 1925 oan de noardlike kant en westlike kant ôfgroeven. Op de westlike ôfgraving leit hjoed-de-dei de iisbaan. It ferhege paad dat ôfrint noardlik fan de tsjerke is noch in restant fan de terp. It súdlike diel fan de terp koe troch de bebouwing dêrop net ôfgroeven wurde.    

Foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] lei it yn 'e (nije) gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]], en foar de weryndieling fan [[1984]] wie it it grutste plak yn 'e âlde gemeente [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|Frjentsjerteradiel]].

== Gebouwen ==
[[Ofbyld:2023 Tsjom, Jehannestsjerke (1).jpg|thumb|left|''Jehannestsjerke'']]
=== Tsjerke ===
Op de noch altiten grutte terp fan Tsjom stiet de Jehannestsjerke mei de opfallend hege toer. De toer út [[1548]] is 72 meter en hat in 41 meter hege spits. Dêrmei is it de heechste doarpstoer yn Fryslân. Der binne al stêdstoeren dy't heger binne. Sa is bygelyks de toer fan 'e [[Sint-Bonifatiustsjerke (Ljouwert)|Bonifatiustsjerke]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], fan likernôch 1880, sels 85 meter heech. 

Oan de hege toer fan Tsjom hawwe de ynwenners harren by namme 'lyntsjesnijers' te tankjen (sjoch ek ûnder mienskip). 

=== Mûnen ===
Tichtby Tsjom stean twa [[spinnekopmole]]s: [[Fatum (mûne)|Fatum]] en [[Teatlum]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Tsjom, eardere herfoarme pastorij, no doarpshûs.jpg|thumb|260px|''Earder pastorij (no ûnderdiel doarpshûs)'']]
Tsjom hat in eigen [https://tsjom.nl/vereniging/doarpsbelang-tsjom/ feriening foar Doarpsbelang]. It doarpshûs [https://tsjom.nl/vereniging/dorpshuis-de-moeting/ 'De Moeting'] stiet oan de Nijbuorsterwei en is ûnderbrocht yn de eardere herfoarme pastorije mei in stik nijbou. It doarpskrantsje fan Tsjom hjitte 'Op 'e Hichte'.

Ynwenners fan Tsjom wurde 'lyntsjesnijers' neamd. Neffens it ferhaal soenen lju fan [[Aldeboarn]] besocht hawwe de toer fan Tsjom op te mjitten om yn eigen doarp in noch hegere toer te bouwen en dêr mei te pronkjen. Fan de line dy't de lingte oanjoech sniene de Tsjommers lykwols noch in stik ôf, dat doe't Aldeboarn in toer boud hie, dy't heger wie as de line lang, wie dy dochs leger as dy fan Tsjom. De ynwenners fan Aldeboarn krigen de bynamme 'tuorkemjitters'.  

Healwei [[septimber]] wurdt yn Tsjom it [[Fuel Power Event]] holden, it grutste barren op it mêd fan [[trekker- en frachtweinlûken]] yn [[Noard-Nederlân]].
[[Ofbyld:2023 Tsjom, Aldmear en Wommelserwei 1.jpg|thumb|260px|''Aldmear'']]
=== Tsjerke ===
* [https://www.pkntzum.nl PKN Tsjom]
Tsjom hie njonken de earder herfoarme Jehannestsjerke ek in [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke oan de Wommelserwei. Mei't de grifformearden en de herfoarmen tegearre gyngen, waard op 27 jannewaris 2002 foar it lêst in tsjinst holden yn de grifformearde tsjerke. It [[Bakker &amp; Timmenga]]-oargel ferhuze nei de [[Grifformearde Tsjerken frijmakke|Grifformeard-frijmakke]] tsjerke fan [[Apeldoorn]]. De grifformearde tsjerke waard neitiid ferboud ta wente.   

=== Skoalle ===
* It doarp hat in protestantsk-kristlike basisskoalle: de [https://staetlansskoalle.nl/ Staetlânskoalle]. 't Hummelhonk is it pjutteboartersplak. 

=== Ferienings ===
[[Ofbyld:2023 Tsjom, It Noard.jpg|thumb|260px|''It Noard'']]
[[Ofbyld:2023 Tsjom, Foarstrjitte.jpg|thumb|260px|''Foarstrjitte'']]
Buertferienings binne: De Lyntsjesnijers, De Knikkeraaars, Foar de Toer, Smiwofa en Tusken Terp en Wetter.&lt;ref&gt;[https://tsjom.nl/het-dorp/ Side Tsjom - ferieningen]&lt;/ref&gt;
{|
|valign=top|
* [https://tsjom.nl/vereniging/begrafenisvereniging-tzum/ Begraffenisferiening Tsjom]
* Biljertferiening Krekt Rekke
* [https://tsjom.nl/vereniging/biljartvereniging-krijt-op-tijd/ Biljertferiening Krijt Op Tijd]
* Biljertferiening Keu's Genôch
* Follybalferiening Tsjom
* [http://www.vogelwachtfraneker.nl/ Fûgelwacht Frjentsjer]
* [[Fuotbalferiening Tsjom]]
* [https://tsjom.nl/vereniging/gebedskring/ Gebedsrûnte Tsjom]
* Iisklup Tsjommer Toer Riders
|valign=top|
* [https://tsjom.nl/vereniging/jeugdsoos-it-spinneweb/ Jongereinsoas 'It Spinneweb']
* Kaartklub Moeting
* [https://www.kfwezwis.nl/ Keatsferiening Wês Wis]
* [https://tsjom.nl/vereniging/oranjevereniging-tsjom/ Oranjeferiening Tsjom]
* Tennisferiening Tsjom
* Toanielferiening Nut en Genoegen
* [https://www.pkntzum.nl/?page_id=385 Stifting Freonen fan de Tsjommer Toer en Tsjerke]
* Stifting Miljeu en Aktiviteiten Stipe Tsjom
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://tsjom.nl/het-dorp/ hiemside].)&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:2023 Tsjom, Aldmear.jpg|thumb|260px|''Aldmear'']]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1913 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2003 ||  2013   
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  ||  633 || 1.080 ||1.097 || 1.050 || 1.018 || 1.091 || 1.209 || 1.167 || 1.184 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier  ||  2015 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.164 || 1.080 
|}
&lt;small&gt;''(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/tzum/ Alle Cijfers].)''&lt;/small&gt;

=== Berne yn Tsjom ===
* [[Reynier fan Tsjom]] (1600-1670) keapman yn [[Japan]] en boargemaster yn [[Drylts]]
* [[Jorit Martens]] (?–1628), seeman
* [[Jan Melles van Dijk]] (1830-1909), dûmny
* [[Oebele Stellingwerf]] (1848-1897), sjoernalist en politikus
* [[Johannes Belksma]] (1884-1942), sindeling
* [[Anne Hallema]] (1893-1973), histoarikus
* [[Jacob Noordmans]] (1928-2017), âld-haadredakteur Ljouwerter Krante 
* [[Piet Paulusma]] (1956-2022), waarman
* [[Sjoukje Iedema]] (1962), keunstner
* [[Liuwe H. Westra]] (1966), oersetter, dûmny, universitêr ûndersiker klassike talen. 

== Ynfrastruktuer ==
[[Ofbyld:2023 Tsjom, Frjentsjerterdyk, Nij Herema.jpg|thumb|260px|''Nij Herema'']]
=== Ferbinings ===
Tsjom hat nei it suden fia de Wommelserwei ferbining mei Wommels, en nei it noarden fia de [[Frjentsjerter Wei]] mei Frjentsjer. De Nijbuorsterwei nei it easten jout ferbining mei [[Winsum (Littenseradiel)|Winsum]].
Tsjom leit east fan de De [[Tsjommer Feart]] dy't nei it noarden by Frjentsjer yn it [[Van Harinxmakanaal]] en yn it suden by [[Hemert]] yn de [[Harnzer Feart]] útkomt. De [[Aldmear (Spannum)|Aldmear]] foarmet nei it easten de ferbining mei de [[Frjentsjerter Feart]].

=== Bustsjinst ===
Troch Tsjom rint de folgjende busline:

* '''Line 35:''' [[Snits]] - [[Frjentsjer]]

De busline troch Tsjom wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten fan Tsjom]].

== Publikaasjes ==
* {{Aut|H. Kreger}} - Byld fan Ald Tsjom

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

== Keppeling om utens ==
* [https://demoeting.nl/zalen/ Side doarpshûs 'De Moeting']
* [https://www.fuelpower.nl/ Fuelpower]
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.tsjom.nl/ Webstek Tsjom]
* [https://mooifriesland.nl/tzum/ Mooi Friesland, oproppen 27 april 2023]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tzum|Tsjom}}
}}
{{koördinaten|53_9_28_N_5_33_52_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 9' NB, 5° 34' EL}}

[[Kategory:Tsjom| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]</text>
      <sha1>9tcwkv4483ncl4npndia1jpcpvoql0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Froubuorren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4120</id>
    <revision>
      <id>1240239</id>
      <parentid>1210278</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ynfrastruktuer */</comment>
      <origin>1240239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7749" sha1="dv8qcycep49fru59rmczd8evln0jaef" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Froubuorren, herfoarme tsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Herfoarme tsjerke''
| wapen                       = [[Ofbyld:Froubuorren vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Froubuorren wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Froubuorren}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 13,02 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 12,95 &lt;br&gt; - wetter: 0,07 km²
| befolkingstichtens          = 54 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =              
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_16_47_N_5_42_1_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 16' N 5° 42' E}}
| webside                     = [https://www.mfcfroubuurt.nl/ Side MFS Froubuorren]&lt;br&gt;[https://www.facebook.com/Vrouwenparochie/?locale=nl_NL FB-side Froubuorren]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 16
| lat_sec                     = 47
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 42
| lon_sec                     = 1
| lon_dir                     = E
}}
'''Froubuorren''' ([[Biltsk]]: ''Froubuurt'') is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Froubuorren leit eastlik fan [[Sint-Anne]], noardwestlik fan [[Stiens]] en súdwestlik fan [[Alde Leie]] en [[Aldebiltsyl]]. De doarpskearn fan Froubuorren leit om de [[Waling Dykstra|Waling Dijkstrastrjitte]] en J.P. van der Bildtstrjitte hinne.

De [[buorskip]] [[Buerstermûne (buorskip)|Buerstermûne]] (diel) heart ek by Froubuorren. Earder hearden [[Aldebiltsyl]], [[Nijebiltsyl]] en [[Alde Leie]] (diel) ek by Froubuorren. [[Alde Leie]] is sûnt [[1984]] in selstannich [[doarp]] en [[Aldebiltsyl]] sûnt [[1948]]. [[Nijebiltsyl]] heart no by Aldebiltsyl.

Froubuorren hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Froubuorren}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
Froubuorren is yn [[1505]] stifte by it bedykjen fan [[it Bilt]]. It wie doe it eastlike fan de trije doarpen fan it Bilt en it hiet ''Kijfhoeck'', nei it plakje yn [[Hollân]]. Letter waarden de Biltske doarpen ferneamd nei de nammen fan de [[parochy]]s. 

Froubuorren hiet ynearsten ''Onse Vrouwen'' nei [[Marije (mem fan Jezus)|Us Leaffrou]]. Dêrnei hiet it plak ''Lefrouwebuert'' (1626) en ''L. Vrouwen Parochie'' (1700). De L. stie foar 'Leaf', mar rekke nei it begjin fan de 20e iuw yn ûnbrûk, sadat it ''Vrouwenparochie'' (Froubuorren) waard. 

[[Ofbyld:2022 Froubuorren, Buerstermûne.jpg|thumb|left|''Buerstermûne'']]
Om de [[Buerstermûne (mûne)|Buerstermûne]] eastlik fan it doarp groeide yn 'e rin fan 'e tiid de [[buorskip]] [[Buerstermûne (buorskip)|Buerstermûne]]. Ek de eardere buorskip [[Aldebiltsyl]] en parten fan [[Nijebiltsyl]] en [[Alde Leie]] waarden ta de himrik fan Froubuorren rekkene.

Sûnt [[2018]] leit Froubuorren yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[It Bilt]].

== Mienskip ==
Yn 2019 waard útein set mei de bou fan in nij doarpshûs, tagelyk in akkommodaasje foar ferskillende sportferienings. 
=== Tsjerke ===
* [[Bordenatsjerke (Froubuorren)|Bordenatsjerke]] (herfoarme PKN tsjerke)
[[Ofbyld:2023 Froubuorren, alde pastorij.jpg|thumb|260px|''Pastorij'']]
=== Skoalle ===
* Gearwurkingsskoalle [https://www.defierljepper.nl/ De Fierljepper] &lt;br&gt; De gearwurkingsskoalle ûntstie yn 2012 mei de fúzje fan de iepenbiere skoalle De Hânwizer en de prot.-kristlike skoalle De Barte. Foar de gearfoeging fan de skoallen waard it âlde gebou fan De Hânwizer útwreide, dat yn 2014 iepene waard.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/325223/de-fierlepper-opent-deuren Omrop Fryslân, 21 febrewaris 2014]&lt;/ref&gt; 
=== Ferienings ===
* [https://www.mfcfroubuurt.nl/verenigingen/ Fuotbalferiening CVO]
* Iisklub EMM
* [https://www.facebook.com/klaine.izak/?locale=nl_NL Keatsferiening 'Klaine Izak']
* Stifting Wolwêzen Alderein
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op dy [https://www.mfcfroubuurt.nl/verenigingen/ hiemside])&lt;/small&gt;''

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1848 || 1913 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1973 || 2006 || 2015 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.892 || 2.419 || 947 || 940 || 817 || 747 || 792 || 620 || 687 || 693
|}
=== Eveneminten ===
* [https://www.facebook.com/FrouRock/?locale=nl_NL Frou Rock]
=== Berne yn Froubuorren ===
[[Ofbyld:2023 Froubuorren, Waling Dykstrastrjitte 21.jpg|thumb|260px|''18e-iuws wen- en wurkhûs Waling Dykstrastrjitte 21 mei betinkingsstien foar Waling Dykstra'']]
* [[Jan Pieters van der Bildt]] ([[1709]]), útfiner
* [[Waling Dykstra]] (1821-1914), skriuwer 
* [[Gerben van Tuinen]] ([[1849]]), fakbûnslieder
* [[Evert Johannes Brinkhuis]] (1862-1908), boargemaster
* [[Auke Johannes Vleer]] (1911-1981), boargemaster

[[Ofbyld:NFLS-VROUWPAR-int-groot.jpg|thumb|''[[Stasjon Froubuorren]]''.]]
== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Froubuorren rint de folgjende busline:

* '''Line 72:''' [[Sint-Anne]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Stiens]]

De busline troch Froubuorren wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Ferbinings ===
Froubuorren leit oan [[N393]], de Middelwei, dy't nei it westen nei [[Sint Anne]] giet en nei it súdeasten nei [[Stiens]]. Oer in opfeart hat Froubuorren ferbining mei de [[Ouwe Rij]] en de [[Súdhoekster Faart]] en fierder nei [[Berltsum]] en it âldlân.

Op [[2 desimber]] [[1902]] waard yn Froubuorren in stasjon iepene fan it [[spoar fan Stiens nei Harns]] fan de [[NFLS]]. De stasjonskoade wie ''Vrou''. It waard sletten op [[1 desimber]] [[1940]].
=== Strjitten ===
't eerste Morn, Atteswei, [[Brunger]]strjitte, Froubuorstermole, Hamerenwei, [[J.P. van der Bildt]]strjitte, [[Klaine Izak]]strjitte, Langhústerwei, Leyester Hegedyk, [[M Beck]]strjitte, Middelwei-East, [[Ouwe Griep]]strjitte, Readpaad, Steertster, Stienzer Hegedyk, Súdhoekstermiddelwei, Tsjerkeplein, [[Waling Dykstra]]strjitte.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.dorpsbelangvrouwenparochie.nl/ Webstee oer Froubuorren].
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Vrouwenparochie|Froubuorren}}
}}
{{Koördinaten|53_16_47_N_5_42_1_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 17' NB, 5° 42' EL}}

[[Kategory:Froubuorren| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1505]]
[[Kategory:Doarp of stêd op It Bilt]]</text>
      <sha1>dv8qcycep49fru59rmczd8evln0jaef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ljouwert (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4819</id>
    <revision>
      <id>1240187</id>
      <parentid>1220255</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T14:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Busferfier */</comment>
      <origin>1240187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87928" sha1="djrxtjsdqyfgbg7of04jhdp6pywbz7a" xml:space="preserve">{{Stêd mei flagge|
Ofbyld= [[Ofbyld:20100707 Willemskade Zuiderstadsgracht Leeuwarden NL.jpg|300px|border]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Paleis_van_Justitie,_Wilhelminaplein,_Fries_Museum,_Leeuwarden-8262.jpg|300px|border]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Leeuwarden,_Netherlands_-_panoramio_(23).jpg|300px|border]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Waag,_Leeuwarden_1620.jpg|149px]][[Ofbyld:Oldehove_1584.jpg|148px|border]] ''Fan boppe nei ûnderen: [[Achmeatoer]], Sintrum út de loft wei, Kelders mei de [[Sint-Bonifatiustsjerke (Ljouwert)|Sint-Bonifatiustsjerke]], [[Aldehou (toer)|Aldehou]] en De [[Waach (Ljouwert)|Waach]]'' |
Flagge= [[Ofbyld:Flagge fan Ljouwert.png|border|125px]] |
Wapen= [[Ofbyld:Coat_of_arms_of_Leeuwarden.svg|60px]] |
Ynwennertal= {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ljouwert (stêd)}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/31/kerncijfers-wijken-en-buurten-2021 Sintraal Buro foar de Statistyk]&lt;/ref&gt;|
Oerflak= 84,11 km² |
Befolkingstichtens= 1.114,79 /km²|
Stêdekloft= 151.812 &lt;small&gt;(Agglomeraasje Ljouwert)&lt;/small&gt;|
Hichte= 0,2 - 3 m. boppe seenivo &lt;ref&gt;[http://www.knmi.nl/klimatologie/metadata/leeuwarden.html Webside KNMI oer it waarstasjon Ljouwert]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.allesopeenrij.nl/index.html?page=http://www.allesopeenrij.nl/lijsten/verkeer_en_ruimte/nap_gemeenten.html Gemiddelde hoogte in N.A.P. van de belangrijkste gemeenten] fan allesopeenrij.nl&lt;/ref&gt;|
Lân= [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] |
Bestj. ienh. 1= Provinsje|
Namme bestj. ienh. 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] |
Bestj. ienh. 2= Gemeente|
Namme bestj. ienh. 2= [[Ofbyld:Leeuwarden_vlag_2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] |
Bestj. ienh. 3= |
Namme bestj. ienh. 3=  |
Bestj. ienh. 4=  |
Namme bestj. ienh. 4= |
Stifting= [[Skiednis fan Ljouwert#F.C3.BAzjeferdraggen|Fúzjeferdrach]] 1435 |
Tiidsône= [[UTC]] +1 |
Simmertiid= UTC +2 |
Koördinaten= {{Koördinaten yn tekst|53_12_0_N_5_47_0_E_type:city(746000)_region:NL|&lt;small&gt;53° 12′ NB, 5° 47′ EL&lt;/small&gt;}} | 
Webside= [http://www.leeuwarden.nl Webstee Ljouwert]|
}}
{{Of|de stêd Ljouwert|de gemeente|Ljouwert (gemeente)}}
[[Ofbyld:RM24233 Leeuwarden - Kelders 15.jpg|thumb|260px|'De Kelders']]
'''Ljouwert''' {{Audio|LL-Q27175 (fry)-StephanDirkBerger-Ljouwert.wav|útspraak|help=}} ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Leeuwarden''; [[Ljouwertersk]]: ''Leewarden'' of ''Liwwadden''; [[Aastersk]]/[[Skylgersk]]: ''Lieuwadden''; [[Amelânsk]]: ''Liewa'den''; [[Biltsk]]: ''Luwt''; [[Hylpersk]]: ''Leauwert''; [[Skiermûntseagersk]]: ''Leeuwerts''; [[Stellingwerfsk]]: ''Liwwadden'' of ''Luwadden''; [[Westerkertiersk]]: ''Leeuwerd'') is de [[haadstêd]] fan [[Fryslân]] en ek it haadplak fan de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. De stêd hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ljouwert (stêd)}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]) en is dêrmei de grutste stêd binnen de provinsje. De agglomeraasje hat 151.812 (2020) ynwenners.

Ljouwert is ûntstien út trije terpen oan de eastlike igge fan de [[Middelsee]], te witten de terpen [[Aldehou (doarp)|Aldehou]], [[Nijehou]] en [[Hoek (Ljouwert)|Hoek]]. De formele gearfoeging fan de trije terpen krige syn beslach yn in rige [[Aldfrysk]]e oarkonden yn de earste helte fan de 15e iuw. Nei de ein fan de [[Fryske frijheid]] ûntjoech Ljouwert him ûnder frjemde hearskers as bestjoersplak fan de lettere provinsje Fryslân. 

Op it mêd fan ûnderwiis en wittenskip hat Ljouwert trije hegeskoallen, de kursus- en taalynstelling [[Afûk]], de [[Fryske Akademy]] en de Wetsus Akademy (wettertechnology). Ljouwert hat 29.628 hbû en mbû-studinten (stân 2010).&lt;ref&gt;Gemeentegids Ljouwert 2010/11, side 19 (18.950 hbû-studinten en 10.678 mbû-studinten)&lt;/ref&gt; 

Mei in [[gerjochtshof]] en in [[rjochtbank]] is Ljouwert foar it [[rjocht yn Fryslân|rjocht yn de provinsje Fryslân]], as ek foar arrondisseminten bûten de provinsje, in plak mei betsjutting. Ljouwert is ien fan de alve [[Fryske stêden]] yn [[Westerlauwersk Fryslân]]. Yn [[2018]] wie Ljouwert, mei de [[Malta|Malteeske]] haadstêd [[Valetta]], [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa]]. Dat jiers waarden der yn it ramt fan it projekt [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] alderhanne [[kulturele]] eveniminten yn Ljouwert organisearre.

Ek is Ljouwert is sûnt 2019 UNESCO [[City of Literature]].

== Geografy ==
[[Ofbyld:Leeuwarden 5.79772E 53.20009N.jpg|thumb|left|180px|Satellytfoto fan Ljouwert en omkriten]]
Ljouwert leit yn it noarden fan de provinsje Fryslân. Wat it ynwennertal en it oerflak fan it stedsgebiet oanbelanget is Ljouwert de grutste stêd fan de provinsje. 

Fan de sân grutste stedsgebieten binnen de provinsje Fryslân (Ljouwert, [[Drachten]], [[Snits (stêd)|Snits]], [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]], [[Harns (stêd)|Harns]], [[Frjentsjer]], [[Dokkum]]) leit Ljouwert it meast sintraal, de ôfstân nei ien fan de oare plakken is himelsbreed noait fierder as 30 kilometer. De stêd leit sa likernôch 50 kilometer westlik fan [[Grins (stêd)|Grins]], 110 kilometer westlik fan de Eastfryske stêd [[Lier (stêd)|Lear]], en himelsbreed sa'n 80 kilometer noardlik fan [[Swol]]. Yn it westen is Ljouwert troch de oanlis fan de [[Ofslútdyk]] ferbûn mei [[West-Fryslân]] en [[Amsterdam]].

It histoaryske sintrum fan Ljouwert is geakundich ûnderdiel fan [[Eastergoa]], it [[terp]]gebiet tusken de [[Middelsee]] en de [[Lauwersmar]]. De skiednis fan Ljouwert begjint mei de trije terpen dy't oan de [[Middelsee]] leinen, yn de lette [[midsiuwen]] slike dy see stadichoan ticht. De skieding tusken [[Eastergoa]] en [[Westergoa]] wurdt yn it ynpoldere lân foarme troch de [[De Swette|Swette]]. As feart rint dy tsjintwurdich fan Snits nei Ljouwert, mar de oarspronklike skieding rûn troch oan it begjin fan it Bilt oan ta. It stedsgebiet westlik fan de histoaryske binnenstêd en de Skrâns is boud yn it poldergebiet fan de eardere Middelsee. It lân oan de eastkant fan de Skrâns wie besteand (âld) lân, it gebiet westlik fan de Skrâns waard nei it ynpolderjen dus nij lân. De grins tusken âld lân en nij lân komt werom yn de nammen fan de wenwiken Aldlân en Nijlân oan de súdkant fan de stêd. Westergoa, Eastergoa en de Middelsee binne ûnderdiel fan de [[Klaaistreek]]. Troch it [[Van Harinxmakanaal]], it [[Prinses Margrietkanaal]] en ferskate natuerlike wetterstreamen is Ljouwert yn it easten ferbûn mei de [[De Wâlden]], yn it suden mei it wetterlân fan it [[Lege Midden]].

Yn it noarden grinzet de gemeente Ljouwert oan [[Ljouwerteradiel]], yn it easten oan [[Tytsjerksteradiel]], yn it suden oan [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] en yn it westen oan [[Littenseradiel]] en [[Menameradiel]].

=== Geology ===
It tichtslike en ynpoldere lân fan de eardere Middelsee leit in stik leger as it gebiet bûten de [[kwelderwâl]]en fan Westergoa en Eastergoa. It westen fan de stêd is boud op [[klaai]]grûn. Yn it grutste part fan de stêd bestiet de grûn foaral út fean op klaai.&lt;ref&gt;[http://www.fnp-frjentsjerteradiel.nl/cms/bijlagen/Sakjen_fan_de_boaiem_yn_Frysln.PDF Sakjen fan de boaiem yn Fryslân] side 2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://avn.geog.uu.nl/13geologie/78/78.html Geologyske kaart fan Nederlân]&lt;/ref&gt; Noch fierder eastlik fan de stêd lizze de pleistosene sângrûnen fan [[De Wâlden]]. It gea om de stêd hinne bestiet foar it grutste part út greidlân. It iennichste reliëf wurdt foarme troch âlde terpen, kwelderwâlen en slinken.&lt;ref&gt;[http://www.sichtopfryslan.nl/index.php?type=area&amp;id=9&amp;language=2 Sicht op Fryslân]&lt;/ref&gt; De Lytse Heechstrjitte yn it noarden fan it sintrum is op de terp Nijehove boud en it hichteferskil is fan de Iewâl/Gûverneursplein goed te sjen. It sintrumgebiet leit op in hichte fan 0,2 - 3 m. boppe seenivo.&lt;ref&gt;[http://www.knmi.nl/klimatologie/metadata/leeuwarden.html Webside KNMI oer it waarstasjon Ljouwert]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.allesopeenrij.nl/index.html?page=http://www.allesopeenrij.nl/lijsten/verkeer_en_ruimte/nap_gemeenten.html Gemiddelde hoogte in N.A.P. van de belangrijkste gemeenten] fan allesopeenrij.nl&lt;/ref&gt; Nei it súdeasten en easten ta lizze ferskate marren en puollen.

=== Stedsyndieling ===
[[Ofbyld:Leeuwarden-stad-OpenTopo.jpg|thumb|260px|Topografyske kaart fan Ljouwert]]
{{Apart|Wiken en buerten yn Ljouwert}}
{{Apart|Strjitten fan Ljouwert}}
De stêd is ûnderferdield yn wiken dy't wer ûnderferdield binne yn 58 buerten. Yn 2018 waard de stêd fannijs yndield. De yndieling is:
{|
|-
| width=&quot;34%&quot; valign=&quot;top&quot; |

* [[Ald-East (Ljouwert)|Ald-East]]
* [[Aldlân-De Himrik]]
* [[Bilgaard-Havankpark en omkriten]]
* [[Ljouwert-Binnenstêd|Binnenstêd]]
* [[De Súdlannen]]
* [[Dokkumer Ie en omkriten]]
* [[Foksepark-Helicon]]
* [[Frijheidswyk]] 

| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |

* [[Heechterp-Skieringen]] 
* [[Himpens/Tearns-Suderbuorren]]
* [[Huzum-West]]
* [[Kammingabuorren en omkriten]] 
* [[Middelsee (Ljouwert)|Middelsee]]
* [[Nijlân-De Swette]]
* [[Potmargesône]]

| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |

* [[Sonnenborgh en omkriten]]
* [[Westein en omkriten]]

&lt;/ol&gt;
|}
Noardlik fan 'e wyk [[Bilgaard]] waard tusken [[1992]] en [[1996]] de [[Ljouwerter Bosk]] oanplante.
Yn 2006 begûn de bou fan in nije wenwyk súdlik fan it stedsgebiet; [[De Súdlannen]]. De wenwyk moat healwei de tweintiger jierren klear wêze. [[Techum]] is de earste buert dy't klear wêze sil. Oan de noardkant fan de stêd leit de nije wenwyk [[Blitsaard]], dêr't de earste huzen yn 2006 oplevere waarden.

Yn it tiidsrek 2000-2010 binne de Vegelinbuert, de Frijheidswyk en Skieringen-Heechterp fernijd. Foar 2011-2014 sille de neikommende wiken fernijd wurde: Skipsbuert, Oldegalileën/Blommebuert, Nijlân, Tjerk Hiddes/Cambuursterhoek, Flietsône en it Faleriuskertier.&lt;ref&gt;[http://www.leeuwarden.nl/categorie/trefwoordenlijst/investering-stedelijke-vernieuwing Overzicht Investering Stedelijke Vernieuwing] op de webside fan de gemeente Ljouwert&lt;/ref&gt;

=== Klimaat ===
Ljouwert hat ûnder ynfloed fan de [[Noardsee]] in matige seeklimaat. Yn de simmer binne de temperatueren kâlder as yn it binnenlân, yn de winter lizze de temperatueren ornaris heger. It klimaat wurdt beynfloede troch de Midden-Europeeske eastestewyn.

Neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]] falt Ljouwert yn de yndieling ''Cfb.'' (tuskenbeiden seeklimaat).&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Aktuele wrâldkaart neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen], sjoen op 9 septimber 2012.&lt;/ref&gt;

De trochsnee deitemperatuer yn july hinget om de 20&amp;nbsp;°C. De trochsnee deitemperatuer yn jannewaris is om-ende-by de 5&amp;nbsp;°C. De trochsnee reinfal beslacht sa'n 767 mm yn 't jier. De measte rein falt yn ‘e hjerst, yn de iere maitiid falt it minste reinwetter. Der binne dagen mei in soad reinwetter, mar it measte falt del as storein of lichte rein. 

By in stoarm kin de delslach sa grut wêze dat [[gemaal|gemalen]], pompen en [[syl|ôfwetteringsynstallaasjes]] fan it Wetterskip Fryslân ynset wurde. Sokke stoarmen komme net faak foar. It tal sinne-oeren yn Ljouwert is 1.475 yn ’t jier. &lt;ref&gt;[http://www.ekelectronics.nl/index.php?msgid=11 Sinnekaart Nederlân]&lt;/ref&gt; De klimaatgegevens hjirûnder binne fan it automatyske KNMI-waarstasjon yn Ljouwert. Oare automatyske waarstasjons fan de KNMI yn de provinsje Fryslân stean yn Starum en op Skylge.&lt;ref&gt;[http://www.knmi.nl/actueel/ Aktueel oersjoch fan automatyske waarstasjons Nederlân]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | Moanne
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maart
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Apr
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maaie
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jun
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jul
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sep
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Des
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Yn 't jier
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Heechste temp. ea metten °C
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 12,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 20,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 26,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 28,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 32,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 31,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 32,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 29,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 23,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 16,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 14,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''32,8'''&lt;/div&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maks. trochsneed temp. °C
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 4,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 11,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 15,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 18,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 20,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 20,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 17,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 13,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 8,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''12,5'''&lt;/div&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Min. trochsneed temp. °C
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | -0,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | -0,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 1,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 3,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 6,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 9,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 12,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 12,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 9,8
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 6,6
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 3,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | 1,1
| style=&quot;background: #FFFFFF; color: black;&quot; | &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''5,5'''&lt;/div&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Leechste temp. ea metten °C
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -19,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -16,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -16,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -5,9
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -1,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 1,3
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5,7
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 5,4
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | 2,0
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -6,5
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -14,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | -19,2
| style=&quot;background: #FFFFFF; color:#000000;&quot; | &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''-19,9'''&lt;/div&gt;
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Reinfal yn mm
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 65,6
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 42,1
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 59,4
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 38,4
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 51,4
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 68,7
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 64,2
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 60,2
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 82,1
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 78,4
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 83,7
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | 73,0
| style=&quot;background: #FFFFFF;&quot; | &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''767,2'''&lt;/div&gt;
|-
|}
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Boarne: KNMI mjittingen yn it tiidrek 1971-2000 &lt;ref&gt;[http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn270/4-normalen/270_leeuwarden.pdf KNMI: Langjarige gemiddelden, tijdvak 1971 - 2000]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn270/5-extremen/270_extremen.pdf KNMI: Langjarige extremen, tijdvak 1971 - 2000]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Middelsee.png|thumb|Ljouwert oan de eardere [[Middelsee]]]]
{{Apart|Skiednis fan Ljouwert}}
=== Trije terpen ===
De skiednis fan Ljouwert giet werom nei de [[Romeinske tiid]]. Doe wennen der al minsken op it plak dêr't no de [[Aldehou (toer)|Aldehou]] stiet. Ljouwert is ûntstien op trije terpen dy't opsmiten waarden oan in ynham fan de [[Middelsee]] dy't letter tichtslike en ynpoldere waard. De rivierkes Ie, Flyt en [[De Potmarge (wetter)|Potmarge]] mûnen by dy terpen út yn de Middelsee. De terpbewenners dienen oan lânbou, fiskerij en skipfeart. Ljouwert lei geunstich oan see en ûnderhold hannelskontakten mei oare hannelsplakken lykas [[Lübeck]] en mei de Eastseelannen. Op de terpen ûntstiene trije delsettings: [[Aldehou (doarp)|Aldehou]], [[Nijehou]] en [[Hoek (Ljouwert)|Hoek]]. 

=== Fryske frijheid ===
De terp Aldehou, dy't fanâlds in úthôf fan it [[abdij fan Corvey]] yn [[Ingelân]] wie, hie yn 'e midden fan de [[12e iuw]] in tsjerke, wijd oan de hillige [[Sint Vitus|Fitus]]. Yn [[1285]] waard Ljouwert al as plak neamd yn in Dútske hannelsakte. Tusken [[1200]] en [[1300]] slike de Middelsee ticht en waard de hannel minder fanwege it ûntbrekken fan in haven. Tenei waard de measte handel dien mei de omkriten. Yn [[1392]] stiene de omlizzende [[gritenij]]en de magistraat fan de stêd hege rjochtspraak ta. Yn jannewaris [[1435]] waarden Aldehou, Nijehou en Hoek gearfoege ta ien stêd, Ljouwert, dy 't datselde jier [[stedsrjochten]] krige.&lt;ref&gt;[http://www.bertsgeschiedenissite.nl/middeleeuwen/eeuw15/eeuw15leeuwarden.htm Skiednis fan Ljouwert op bertsgeschiedenissite.nl] &lt;small&gt;''Nederlânsk''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Foar it formeel gearfoegjen fan de stêd waarden ferskate [[Aldfrysk]]e oarkonden opsteld. Yn dy oarkonden waard Ljouwert as ''Liowert'' en ''Lyowert'' skreaun. Yn de [[15e iuw]] lôge de striid tusken [[Skieringers en Fetkeapers]] op; in striid dy't tusken [[Norbertinen]] en [[Bernardinen]] yn de 14e iuw ûntstien wie. Yn it miene stienen de stêden en it plattelân efter de [[Skieringers]]. Ljouwert wie it bolwurk fan de [[Fetkeapers]]. De partijstriid late ta de bou fan nije ferdigeningswurken. De [[Fryske frijheid]] komt foar Fryslân tusken [[Sudersee]] en [[Iems]] yn 1498 ta in ein. Yn dat jier jout de Roomske keizer [[Maksimiliaan I fan it Hillige Roomske Ryk]] al dy Fryske lânsgemeenten oan de Saksyske hartoch [[Albrecht III fan Saksen|Albrecht fan Saksen]]. Yn july 1499 wurdt troch Albrecht fan Saksen in Rie ynsteld foar it bestjoer en rjochtspraak yn syn Fryske gewesten.&lt;ref&gt;[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/Repertorium/app/instellingen/90/ Hof fan Fryslân op inghist.nl]&lt;/ref&gt;

=== Iermoderne tiid ===
[[Ofbyld:Blaeu 1652 - Leeuwarden.jpg|thumb|left|Histoaryske kaart fan Ljouwert (1652)]]
Yn it jier 1500 fynt yn Ljouwert in rebûlje plak tsjin de besetter. By dy rebûlje bliuwt [[Wigle fan Aytta]] trou oan de keizer fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. De Saksyske bestjoerders yn Westerlauwersk Fryslân besochten harren gesach oer de Fryske lannen te hâlden, dêr't fan ferskillende kanten ferset tsjin wie. Yn 1512 lieten se twa foaroansteande Fryske eallju op fertinking fan kontakten mei [[Edzard de Grutte]] fan it [[Greefskip Eastfryslân]] yn Ljouwert ûnthalzgje. Yn 1515 is de [[Saksentiid]] ta in ein en wurdt de lettere Karel V formeel Hear fan Fryslân. Yn 1523 waard Ljouwert de ferneamde Fryske frijheidsstrider [[Wijerd Jelckama]] as ien fan lêsten fan de Arumer [[Swarte Heap]] ûnthalzge. Mei de dea fan Jelckama, besibbe oan [[Grutte Pier]], kaam der in ein oan de Fryske opstannen. 

Yn 1529 waard begûn mei de bou fan de toer fan de [[Aldehou (toer)|Aldehou]], op de eardere terp Aldehou. Om grûnfersakkingen waard de bou yn 1532 stil lein. It [[Hof fan Fryslân]] krige yn 1571 in eigen ûnderkommen, de [[Kânselarij (Ljouwert)|Kânselarij]]. Yn deselde tiid waard yn Ljouwert ek it tsjerklik gesach fêstige. De Sint-Fitustsjerke waard de sit fan de [[dekanaat|deken]]. Yn 1559 waard Ljouwert ta biskopssetel ferheft fan it nij oprjochte [[bisdom Ljouwert]]. [[Cunerus Petri]], de ienige [[biskop]], belanne by de kalvinistyske machtsoername koarte tiid yn it gefang en ferliet Fryslân dêrnei definityf. De [[Sint-Fitustsjerke (Ljouwert)|Sint-Fitustsjerke]] waard yn de jierren 1595 en 1596 wegens fiergeande boufallichheid ôfbrutsen. De [[16e iuw|16e]] en [[17e iuw]] foarmen in gouden tiid foar Ljouwert. Ljouwert krige oansjen trochdat it de residinsje waard fan de Fryske Nassau's dy't [[steedhâlder]] waarden fan de noardlike provinsjes. Yn dizze iuwen kaam de stêd ta grutte bloei. Mei de komst fan in nij bestjoer, dêr’t Ljouwert it bestjoerlike sintrum fan waard, koe de stêd him fierder ûntjaan. Soks docht bliken út it ynwennertal fan Ljouwert. Yn 1511 wennen der sa likernôch 4.000 minsken yn de stêd; yn 1650 wie Ljouwert útgroeid ta in stêd mei 15.000 ynwenners.
&lt;ref&gt;[http://books.google.nl/books?id=r_EU2Q4mDHAC&amp;pg=PA147&amp;lpg=PA147&amp;dq=Bevolkingsgroei+Leeuwarden+1500&amp;source=bl&amp;ots=cvcyeJkW8n&amp;sig=seYA6parqhJ4p1Djl_w9B4M8gTE&amp;hl=nl&amp;ei=EUslTvjcPI-hOrCXgNQK&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=8&amp;ved=0CEEQ6AEwBw#v=onepage&amp;q&amp;f=false Fryslân, staat en macht (1450-1650)]&lt;/ref&gt; Ljouwert hearde doe by de tsien machtichste stêden fan Nederlân. Bewyskes dêrfan binne prachtige bouwurken út dy tiid, lykas de Kânselarij (dêr't rjocht sprutsen waard), it Steedhâlderlik Hof, de [[Waach (Ljouwert)|Waach]] (as sintrum fan de hannel), en de skeane toer de [[Aldehou (toer)|Aldehou]]. De [[Prinsetún]] waard yn 1648 oanlein. 
[[Ofbyld:Leeuwarden - Kanselarij.jpg|thumb|180px|Kânselarij]]
Yn 1675 waard it steedhâlderskip erflik ferbûn oan de Nassau's en fan om 1750 hinne ôf koe de steedhâlder troch it tanimmen fan beneamingsrjochten syn ynfloed noch fierder útwreidzje. It oerwicht dat de Nassau-dynasty yn relaasje ta oare ynfloedrike groepearrings en yndividuen yn Fryslân hie, kaam ta utering yn harren libbensstyl. Yn dy snuorje waarden it [[Steedhâlderlik Hof]] en oare paleizen fan de Fryske nassau's opkreaze.&lt;ref&gt;[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/32/ Kanon fan de Fryske Skiednis] De Nassau's yn Fryslân&lt;/ref&gt; Om 1780 hinne begjint de [[Patriotten]]beweging yn Fryslân. Under [[Court Lambertus fan Beyma]] wurdt in ferbûn fan Patriotten ta stân brocht, dêr't Ljouwert him by oanslút. Under druk fan de Patriotten akseptearren de Fryske Steaten boargerbewapening. Yn Ljouwert en Dokkum waarden fuortendaliks frijkorpsen foarme neist de âlde skutterijen. Tusken 1761 oant 1798 wie Fryslân it meast radikaal-revolúsjonêr bestjoerde gewest fan de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]].&lt;ref&gt;[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/34 Kanon fan de Fryske Skiednis] Fan republyk nei ienheidssteat&lt;/ref&gt; Nei in mislearre steatsgreep yn 1787 joegen de Patriotten belies en flechten nei Frankryk.

=== Moderne tiid ===
[[Ofbyld:Netherlands, Leeuwarden, map of 1866.jpg|thumb|180px|left|Kaart fan Ljouwert út 1866]]
Yn 1795 foelen Frânske troepen de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] yn. Yn de [[Frânske tiid]] wie Ljouwert de haadstêd fan it [[Departemint fan de Iems]] (rûchwei Fryslân en Grinslân), letter waard dat it [[Departemint Fryslân]]. Mei de komst fan de Frânsken kamen de patriotten werom dy’t oan ‘e ein fan de 18e út Ljouwert en de rest fan Fryslân troch oranzjisten ferdreaun wienen. Yn 1795 skeinden en plonderen radikale patriotten de grêven fan de steedhâlderlike famylje yn de Ljouwerter Grutte Tsjerke. Hja fuotballen mei de skedels fan de Fryske Nassau's.&lt;ref&gt;[http://www.11en30.nu/global/fri/artikel/34 Fryslân yn beroering] kanon fan de Fryske skiednis&lt;/ref&gt; Yn novimber 1813 kaam de âldste soan fan steedhâlder Willem V werom nei Nederlân en waard nei it [[Kongres fan Wenen]] yn 1815 útroppen ta kening fan de Nederlannen. Yn de Frânske tiid feroaren de steatskundige ferhâldings yn de Nederlannen gâns. De republyk waard troch de Frânsen opheft en der kaam in ienheidssteat foar yn 't plak. Nei de Frânske tiid waard de ienheidssteat yntakt holden. Dêrtroch rekke Fryslân syn status as autonoom gewest definityf kwyt. Ljouwert soe tenei haadstêd fan de provinsje Fryslân wêze.
[[Ofbyld:Crowd welcoming the Stormont, Dundas and Glengarry Highlanders of Canada to Leeuwarden.jpg|thumb|180px|Kanadeeske militêren wurde yn 1945 ferwolkomme troch de Ljouwerters.]]
Yn [[1827]] begûn it ryk mei de oanlis fan strjitwegen fan Ljouwert nei [[Oerisel]] en nei [[Grins (stêd)|Grins]], [[Harns (stêd)|Harns]], [[Snits (stêd)|Snits]] en [[De Lemmer]]. Yn de twadde helte fan de 19e wurde de ferbinings mei oare stêden/kriten ferbettere. Der waarden nije kanalen groeven en Ljouwert krige ferskillende treinferbinings. Fan de sudergrêft by de Emmakade lâns en by de hjoeddeistige Ljouwert jachthaven nei it suden ta waard it Nije Kanaal yn novimber 1895 iepensteld.&lt;ref&gt;[http://www.groetenuitleeuwarden.nl/buitenwijken/emmakade03.htm Emmakade op de webside fan groetenuitleeuwarden.nl]&lt;/ref&gt; Yn oktober 1863 waard de treinferbining tusken Harns en Ljouwert iepene. Yn 1866 rieden de earste treinen nei Grins en yn 1868 waard Ljouwert mei It Hearrenfean en Swol. Op 't lêst fan de 18e iuw wurde bûten de stedsgrêften wenningen boud tusken Ljouwert en it doarp [[Huzum]]. Dat wie it begjin foar de wenwyk [[Achter de Hoven]]. Oan 'e ein fan de 19e iuw wreidet Ljouwert him fierder út bûten de stedsgrêften. De [[Transfaalwyk]] waard boud tusken 1870 en 1940. De bou fan oare stedsdielen lykas de [[Fokseparkwyk]] en Huzum-West begûn krekt nei 1900.

Yn 1938 waard bûten de stêd in fleanfjild boud. Under Dútske besetting waard dêr in militêr fleanfjild fan makke. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard it fleanfjild brûkt foar de sivile loftfeart, sûnt 1949 is it de [[Fleanbasis Ljouwert]] fan de [[Keninklike Loftmacht]]. Yn [[1944]] waard in diel fan de gemeente [[Ljouwerteradiel]] anneksearre, wêrtroch Ljouwert der 15.000 ynwenners by krige. Op [[8&amp;nbsp;desimber]] fan datselde jier fûn yn Ljouwert de ferneamde [[Oerfal op it Hûs fan Bewar (Ljouwert)|oerfal op it Hûs fan Bewar]] plak, wêrby't 51 [[fersetslju]] befrijd waarden. Foar de Twadde Wrâldkriich hie [[Joadske gemeente Ljouwert|Joadske mienskip yn Ljouwert]]. Dy mienskip wie op syn hichtepunt yn it jier 1869, doe't 1.205 Joaden yn Ljouwert wennen. By de Dútske ynfal is fergees besocht om 800 Joadske flechtlingen út Westerbork nei de stêd ta te heljen; ein maaie 1940 moasten hja werom. Troch de Twadde Wrâldkriich wie de Joadske mienskip yn Ljouwert lytser wurden. De synagoge oan de Sakramintstrjitte waard yn 1948 opnij wijd, mar wie no te grut wurden, dat yn 1964 waard er sletten. Yn 1998 hie Ljouwert 45 Joadske ynwenners.&lt;ref&gt;[http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/friesland/leeuwarden Ljouwert op jhm.nl]&lt;/ref&gt; Nei de Twadde Wrâldkriich waard de stêd flink útwreide mei nije wenwiken en de ferkearsferbiningen mei oare stêden en kriten waarden ferbettere. De besteande strjitwegen fan It Hearrenfean en Harns waarden yn de twadde helte fan de 20 iuw omboud ta sneldyk. 

Uterlik yn novimber 2013 moast Nederlân foar de [[Europeeske Uny|EU]] ien stêd oanwize as kulturele haadstêd fan Europa 2018. Ljouwert wie ien fan de fiif Nederlânske kandidaten dy't meistried om 'e titel. Op [[6 septimber]] [[2013]] waard bekendmakke dat Ljouwert [[Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018|Kulturele Haadstêd fan Europa 2018]] wurde soe. Yn [[2018]] wie Ljouwert it toaniel fan in soad ûnderdielen fan it Kulturele-Haadstedsprojekt, lykas it [[strjitteäter]]barren [[Reuzen yn Ljouwert]], it [[WK Frysk damjen 2018]] en de foarstelling ''[[Wereldburgers van de Voorstreek]]''.

== Demografy ==
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC; color: #000080;&quot; colspan=&quot;2&quot;|Befolkingsgearstalling Ljouwert&lt;br /&gt;&lt;small&gt;sifers 2011&lt;ref name=&quot;Soarchatlas&quot;&gt;[http://www.zorgatlas.nl/beinvloedende-factoren/demografie/etniciteit/niet-westerse-allochtonen-2009 Net-westerske bûtenlanners] fan de webside ''zorgatlas.nl''&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|-
! Etnyske kategory
! align=&quot;right&quot;|Ynwennertal
|-
|Autochtoanen
|align=&quot;right&quot;|78.335
|-
|Westerske allochtoanen
|align=&quot;right&quot;|7.761
|-
|Net-westerse allochtoanen&lt;br /&gt;''wêrfan Marokkanen''&lt;br /&gt;''wêrfan Turken''
|align=&quot;right&quot;|8.742&lt;br /&gt;''967''&lt;br /&gt;''456''
|-
|'''Mei-inoar 01-01-2011'''
|align=&quot;right&quot;|'''94.838'''
|}
De gemeente Ljouwert stiet mei 95.313 ynwenners op 1 febrewaris 2012 op it tritichste plak fan grutste gemeenten fan Nederlân.&lt;ref&gt;Sjoch de [[:nl:Lijst van grootste gemeenten in Nederland|list fan grutste Nederlânske gemeenten]] yn de Nederlânske Wikipedia&lt;/ref&gt; Ljouwert is de grutste stêd fan de provinsje Fryslân en nei Grins de twadgrutste stêd fan Noard-Nederlân (Drinte, Fryslân en Grinslân).

=== Gearstalling ===
Fan de Ljouwerters is 22% 19 jier of jonger (20.762 minsken). Sa'n tsien persint is 20-24 jier âld (9.578 minsken) en 28% falt yn de kategory 25-44 jier (26.689 minsken). Sa likernôch 25% falt yn de kategory 45-64 jier (23.654 minsken) en sawat 15% is 65 jier of âlder (14.155 minsken).&lt;ref&gt;[http://leeuwarden.buurtmonitor.nl/ buurtmonitor]&lt;/ref&gt;

De gemeente Ljouwert hie 94.838 ynwenners yn 2011, wêrfan goed 8 persint westerske allochtoanen en goed njoggen persint net-westerske allochtoanen. De grutste net-westerske groepen bûtenlanners wienen de Turken (456), Marokkanen (967), Surinamers (1.368) en Nederlânske Antillianen en Arûbanen (973).&lt;ref name=&quot;Soarchatlas&quot;&gt;[http://www.zorgatlas.nl/beinvloedende-factoren/demografie/etniciteit/niet-westerse-allochtonen-2009 Net-westerske bûtenlanners] fan de webside ''zorgatlas.nl''&lt;/ref&gt; Yn 2009 hie de stêd goed 94.000 ynwenners fan 181 ferskillende nasjonaliteiten.&lt;ref&gt;[http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/brochures/2010/06/22/advertentie-leeuwarden/huisaanhuisblad.pdf Folder gemeente Ljouwert]&lt;/ref&gt;

Yn Ljouwert wurdt [[Frysk]] en [[Nederlânsk]] praat. It [[Stedsfrysk]]e stedsdialekt, it [[Ljouwertersk]], hat sawol Fryske as Nederlânske eleminten. Yn 1993 prate 46 persint fan de ynwenners Nederlânsk, 39 persint Frysk, en 15 persint Stedsfrysk.&lt;ref&gt;Tusken Talen, Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot, Afûk 2008&lt;/ref&gt;

=== Befolkingsûntjouwing ===
Yn it neikommende oersjoch stean de histoaryske ynwennertallen fan de gemeente Ljouwert:&lt;ref&gt;[http://www2.tresoar.nl/bs/Inwoners%20Friesland.pdf Tresoar] histoaryske ynwennertallen Fryske gemeente&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.heechterpschieringen.nl/website/documents/Wijkatlas.pdf Wykatlas Ljouwert] Befolking yn sifers, side 7&lt;/ref&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:100
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1511 from:start till:4 text:4.000
 bar:1650 from:start till:15 text:15.000
 bar:1714 from:start till:16 text:15.686
 bar:1840 from:start till:23 text:23.400
 bar:1880 from:start till:29 text:29.008
 bar:1900 from:start till:32 text:32.162
 bar:1920 from:start till:43 text:42.624
 bar:1940 from:start till:55 text:54.973
 bar:1950 from:start till:79 text:78.659
 bar:1970 from:start till:89 text:88.668
 bar:1990 from:start till:86 text:85.570
 bar:2010 from:start till:94 text:94.073 

TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Ljouwert
&lt;/timeline&gt;

*Yn 1944 komt in part fan Ljouwerteradiel by de gemeente Ljouwert, de gemeente krige der doe 15.000 ynwenners by.

=== Religy ===
Yn Ljouwert is in ryk ferskaat oan religieuze mienskippen. Yn de iuwen nei de reformaasje slacht it protestantisme foar master op. Troch de sekularisaasje yn de twadde helte fan de 20e iuw binne de besikers- en ledetallen fan de tsjerken minder wurden. Dêrtroch binne sawol de roomsken as protestanten dwaande mei it feroarjen fan harren tsjerke-organisaasje.

Sifers oangeande religy yn de stêd Ljouwert binne net bekend. De sifers binne fan it CBS, oangeande religy, binne neffens COROP-regio berekkene. Hjirûnder stean de sifers foar de COROP-regio Noard-Fryslân fan 2003&lt;ref&gt;[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&amp;PA=70794NED&amp;D1=a&amp;D2=20&amp;D3=0&amp;HDR=T&amp;STB=G1,G2&amp;VW=T Religie; naar regio; 2000/2002 of 2003] op de webside fan it CBS&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background:#99CCCC; color: #000080;&quot; colspan=&quot;16&quot;|'''Religy yn Noard-Fryslân'''
|-
|'''Roomsk-Katolyk'''||'''Grifformeard'''||'''Nederlânsk Herfoarme'''||'''Islam'''||'''Net religieus'''
|-
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;5,6 %&lt;/div&gt;||&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;21,0 %&lt;/div&gt;||&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;18,2 %&lt;/div&gt;||&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;1,9 %&lt;/div&gt;||&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;47,3 %&lt;/div&gt;
|}

==== Protestantsk ====
De prostantse tsjerken yn de stêd binne oansletten by de ''Kerkelijk Bureau Protestantse Gemeente te Leeuwarden i.w.''. Under dizze gemeente falle de neikommende wykgemeenten&lt;ref&gt;[http://www.kerkelijkburo.nl/ kerkelijkburo.nl] De webside fan de Protestantske Gemeente Ljouwert, sjoch by ''wijkgemeenten''&lt;/ref&gt;: [[Grutte of Jakobinertsjerke]], Iepen Hof en de Skakel (Kammingabuorren). De Protestantske Gemeente Ljouwert hat syn eigen blêd, 'De Geandewei'. De Protestantske Gemeente Ljouwert hat 6800 leden.&lt;ref&gt;[http://www.kerknieuws.nl/nieuws.asp?oId=12928 kerknieuws.nl] PKN Leeuwarden stoot helft kerken af&lt;/ref&gt; Mei troch it delgeande ledetal hie de tsjerkerie yn oktober 2011 besletten om de Pelikaantsjerke, Koepeltsjerke, Fenix en de Adelaar te sluten.&lt;ref&gt;[http://www1.omropfryslan.nl/Mear_Nijs_84536.aspx Omrop Fryslân] Fjouwer tsjerken ticht&lt;/ref&gt;

==== Evangelyske tsjerken ====
De Evangelysk Luterske Gemeente Ljouwert is yn it jier 1681 stifte en betelle troch Andreas Möller, in Dútske ritmaster, yn tsjinst fan de Fryske Nassau's. Op it plak dêr't de tsjerke boud is stie earder in roomsk kleaster. Yn 1774 is de âlde tsjerke foar in grut part fuorthelle, de tsjerke dy't dêrfoar yn it plak kaam is noch hieltyd deselde as dy hjoed-de-dei oan de Nije Easterstrjitte stiet. Yn de tsjerke is romte foar likernôch 150 minsken.&lt;ref&gt;[http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=46565 Frysk Deiblêd] Kerk waar jonkheer Möller het geld voor bijeen kreeg&lt;/ref&gt; Organisatoarysk falt de Luterske Tsjerke ûnder de organisaasje fan de protestantske PKN.

De Betheltsjerke is in kristlike grifformearde tsjerke. De 'Kristlik Grifformearde Tsjerke fan Ljouwert' waard yn juny 1893 oprjochte. De tsjerke oan de Huzumerleane is yn 1986 boud.&lt;ref&gt;[http://www.reliwiki.nl/index.php?title=Leeuwarden,_Huizumerlaan_102_-_Bethel reliwiki.nl] Betheltsjerke&lt;/ref&gt;

Oare evangelyske gemeenten yn Ljouwert binne De Salvator, gemeente De Doar, gemeente Perspektyf. Folle evangelyske gemeenten binne Nij Libben en de Opstanningstsjerke.

==== Roomsk katolyk ====
[[Ofbyld:Sint Bonifatiuskerk Leeuwarden 09.JPG|thumb|200px|[[Bonifatiustsjerke]] út 1884]]
De parochy fan de [[roomsk-katolike tsjerke]] yn Ljouwert hjit de Titus Brandsma Parochy. Dy hat twa tsjerkegebouwen yn behear: de [[Sint-Bonifatiustsjerke]] en de Sint Dominikustsjerke. Ljouwert leit ek oan de pylgerrûte fan [[Sint Jabik]] nei [[Hasselt (Belgje)|Hasselt]], it saneamde [[Jabikspaad]]. It Japikspaad is it begjin fan it pylgerpaad nei [[Santiago de Compostela]]. Fan 1559 oant en mei 1580 hie Ljouwert in [[Bisdom Ljouwert|eigen bisdom]]. It bisdom hat yn dy koarte tiid mar twa biskoppen hân. Troch de [[reformaasje]] waard it plak fan de Roomske tsjerke yn de Fryske mienskip lytser. Roomske kleasters en oar tsjerkebesit waarden yn 1580 eigendom fan de Steaten, sa ek it Bisdom Ljouwert. De [[Sint-Bonifatiustsjerke]] is it heechste en grutste religieuze bouwurk yn de stêd. De bou dêrfan begûn yn 1882 en op 19 novimber 1884 waard de tsjerke wijd. De beide roomske tsjerken yn Ljouwert binne ûnderdiel fan it yn 2006 oprjochte Bisdom Grins Ljouwert. Yn oktober 2010 waard in Marijeposessy yn de stêd holden, dêr't 700 minsken oan meidienen.&lt;ref&gt;[http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=51961 Frysk Deiblêd] ''Het katholieke geloof mag gezien worden''&lt;/ref&gt; Neffens de Ljouwerter Titus Brandsmaparochy wie it doe fiif iuwen lyn dat der yn Ljouwert foar it lêst in prosessy mei it byltnis fan [[Us Leaffrou fan Ljouwert]] holden waard. Ut Leaffrou fan Ljouwert stiet yn de Dominikustsjerke.

==== Oare kristlike tsjerken ====
De skiednis fan de [[menisten]] giet werom nei de earste helte fan de 16e iuw, de tiid fan de [[reformaasje]]. [[Sicke Frearks]] wie de earste martler fan de dopersken yn de Nederlannen. Hy waard op 20 maart 1531 ûnthalze yn Ljouwert. Dêrtroch naam [[Menno Simons]] syn twivel oer de katolike tsjerke ta. Yn 1629 is der sprake fan in menistefermanje oan it Switserwaltsje. Op it plak fan hjoeddeistige fermanje oan de Wurdumerdyk waard yn 1631 in houten fermanje delset. Yn 1680 wurdt it in stiennen bouwurk. Yn it jier 1760 waard de fermanje oan de Wurdumerdyk ferboud, yn 1850 waard de romte grutter makke en fernijd.&lt;ref&gt;[http://www.dgleeuwarden.org/site2/text.php?paginaid=30 dgleeuwarden.org] Vermaning&lt;/ref&gt; Yn 1695 waard de Fryske Doperske Sosiëteit stifte.&lt;ref&gt;[http://www.fds.doopsgezind.nl/en/content/geschiedenis_fds?menu=2454 fds.doopsgezind.nl] Geschiedenis&lt;/ref&gt; 

De Grifformearde Tsjerke Frijmakke is de Moarnsstjer. Yn 1999 waard de Noardertsjerke oan de Fryske Akademy ferkocht. Mei de Grifformearde Tsjerke Frijmakke yn Huzum waard in nij tsjerkegebou socht. Beide tsjerkegemeenten fusearren yn 2011. Yn novimber 2004 waard de earste tsjinst yn de Moarnsstjer holden.&lt;ref&gt;[http://www.gkvmorgenster.nl/terugblik-nieuwbouw-kerk.html gkvmorgenster.nl] Terugblik nieuwbouw &lt;/ref&gt;

De Remonstrantske Gemeente Ljouwert hat sa'n 90 leden, freonen en belangstellenden. Hja tsjerkje yn de Waalske Tsjerke oan de Grutte Tsjerkstrjitte. It wurdgebiet fan de remonstranten beslacht de provinsje Fryslân.&lt;ref&gt;[http://www.remonstrantenleeuwarden.nl/ remonstrantenleeuwarden.nl]&lt;/ref&gt;

Yn Ljouwert binne twa tsjerken fan de baptisten: De Parktsjerke fan de Baptistegemeente Ljouwert en De Wyngaard fan de Frije Baptistegemeente Ljouwert. De Baptistegemeente Ljouwert waard yn jannewaris 1896 stifte.&lt;ref&gt;[http://parkkerk.nl/over-de-parkkerk/geschiedenis/ parkkerk.nl] geschiedenis&lt;/ref&gt;

==== Islam ====
Mei de komst fan gastarbeiders kaam de islam nei Ljouwert ta. Yn 1975 wie it foar in part fan de moslims dúdlik dat Ljouwert net in tydlik wenplak, mar in permanint wenplak wurde soe. Yn dat jier waard de Moskeeferiening Assalam oprjochte. Yn 1981 krigen de moslims mei subsydzje in gebou oan de Eastergrêftswâl. Sûnt 1996 is de Masjied Assalam moskee fêstige yn de wyk Skieringen.
Oare moskee's yn Ljouwert binne de Ulu Camii Moskee en de Ayaf Sofya (Turksk).

==== Joadske mienskip ====
{{Apart|Joadske gemeente Ljouwert}}
Hjoed de dei is der yn Ljouwert noch in lytse Joadske mienskip, dy't mei wichtige feestdagen gearkomt yn de synagoge yn de Slotmakkerstrjitte. Yn 1964 waard de synagoge yn de Sakramintstrjitte sluten omdat dy te grut wie foar de Joadske mienskip. Fan de eardere synagoge is in dûnsskoalle makke. Op bepaalde dagen wurdt it brûkt as Joadsk moetingssintrum. De Joadske mienskip yn Ljouwert hie 45 leden yn 1998. Op it Jaconijnertsjerkhôf, foar de Joadske skoalle oer, ferskynde yn 1987 in betinkingsmonumint. Yn maaie 2001 waard it monumint restaurearre. Yn it Fersetsmuseum Fryslân wurdt ek omtinken jûn oan de joadeferfolging.&lt;ref&gt;[http://www.jhm.nl/cultuur-en-geschiedenis/nederland/friesland/leeuwarden Ljouwert op jhm.nl]&lt;/ref&gt;

== Polityk ==
[[Ofbyld:Stadhuis Leeuwarden.jpg|thumb|[[Stedhûs fan Ljouwert]]]]
=== Stedsbestjoer ===
{{Apart|Ljouwert (gemeente)}}
B&amp;W, de gemeenterie en harren meiwurkers hawwe harren wurkplak yn it [[stedhûs fan Ljouwert]]. Oant [[1993]] sieten alle gemeentlike tsjinsten yn it stedhûs en bygebouwen. Oan 'e ein fan de tachtiger jierren fan de 20e iuw kaam der fanwege romtegebrek in nij stedskantoar oan it Aldehoustertsjerkhôf dêr't in grut kompleks foar sljochte wurde moast. It monumintale Burmaniahûs bleau wol oerein mar waard ynsletten troch de nijbou. Yn [[1993]] waard it stedskantoar yn gebrûk nommen. Elke wyk hat in wykwethâlder en in stedsdielbehearder ta syn foldwaan.

=== Susterstêd ===
Yn 1990 gie de gemeente in stêdebân oan mei de Russyske stêd [[Orjol]]. Neidat Orjol minder florissant foar ljocht kaam en it nut fan de bân yn twifel lutsen waard en te djoer beskôge waard, hat de gemeente yn 2002 de bân mei har susterstêd ferbrutsen. Yn de perioade fan de stêdebân hat der ûnder mear in útwikseling west fan kuorbalteams, hawwe Ljouwerters de Russyske stêd besocht en is der in Russyske temawike organisearre wêryn't it Fersetsmuseum fan Ljouwert de eksposysje mei as titel ‘Orjol 1941-1943, byld fan in Russyske stêd yn oarlochstiid’ tentoanstelde.

=== Wapen en flagge ===
{|style=&quot;float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9&quot;
|-
|align=&quot;middle&quot; | [[Ofbyld:Coat of arms of Leeuwarden.svg|153x103px|Wapen fan Ljouwert]]
|align=&quot;middle&quot; | [[Ofbyld:Flagge fan Ljouwert.png|153x103px|Flagge fan Ljouwert]]
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;middle&quot; | &lt;small&gt;Wapen en flagge fan Ljouwert&lt;/small&gt;
|}
It stedswapen is werom te sjen op ferskillende âlde bouwurken yn 'e stêd. Yn 1818 waard it wapen yn [[De Haach]] fêststeld. De eftergrûn fan it wapen hat de kleur azuer, it wapenbist is in kliuwende liuw fan goud. It wapenskyld is bedutsen mei in goudene kroan. Der binne ferskate teoryen oer de skiednis fan it wapen. Wierskynlik hat de liuw te krijen mei de hillige [[Sint Vitus]], dêr't in tsjerke foar boud waard op de terp Aldehou. Op it âldst bewarre segel fan de stêd út 1422 stiet de Sint Vitus-tsjerke mei dêrûnder in liuw. Yn it tiidrek 1472 - 1493 wurde yn Ljouwert munten slein mei de kliuwende liuw as wapen. Op it lêst fan de fyftjinde iuw ferskynt it wapen op in sekreetsegel, oerlevere op in oarkonde fan 5 maart 1490. Yn 1584 wurdt it wapen yn kleur ôfbylde. Guon saakkundigen fine it wapen fan Ljouwert de suterige kant neist.

Oer de skiednis fan de flagge is net safolle bekend. De stêd hat grif in banier hân, in flagge mei it wapenbyld. Sa'n banier is oerlevere op in sulveren beker fan it Ljouwerter skippersgilde út 1658. Om 1700 hinne ferskynt in flagge mei fjouwer horizontale banen blau, giel, blau, giel. Der binne ek flaggen mei twa banen giel - blau as ek blau - giel. De hjoeddeistige flagge is fêststeld troch in beslút fan B &amp; W fan 1 augustus 1947, nr. 4401. Dêrneist is der in wimpel dy't nergens formeel fêstlein is.&lt;ref&gt;[http://www.gemeentearchief.nl/html/fy/173 Wapen en flagge op de webside fan it Histoarysk Sintrum Ljouwert]&lt;/ref&gt;

== Ekonomy en ynfrastruktuer ==
[[Ofbyld:Leeuwarden, Friesland Bank.jpg|thumb|De Fryslân Bank yn Ljouwert]]
[[Ofbyld:Leeuwarden, Friesland Foods.jpg|thumb|Suvelkonsern 'Friesland Foods' (no 'Friesland Campina')]]
[[Ofbyld:Schrijvende Hand Marte Röling Postbank Tesselschadestraat Leeuwarden.JPG|thumb|De Postbank]]
Mei troch de status fan provinsjale haadstêd hat Ljouwert sa’n 54.000 wurkplakken.&lt;ref&gt;Gemeentegids Ljouwert 2010/11, side 19&lt;/ref&gt; In grut part fan dy wurkplakken meitsje diel út fan de tsjinstferlienende sektor en de oerheidsynstellings. Yn 2010 lei it persintaazje wurkleazen om de 6,8 persint. Dat wie 0,8 persint heger as de Fryske trochsneed en 1,4 persint boppe de Nederlânske trochsneed.&lt;ref&gt;[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&amp;PA=71887ned&amp;D1=0,13,26,54-59,80&amp;D2=0&amp;D3=0,53,205&amp;D4=l&amp;HDR=T&amp;STB=G1,G2,G3&amp;VW=T Sifers CBS]&lt;/ref&gt; Ljouwert hat fjouwer wenwiken dy’t spesjaal omtinken krije fan de oerheid fanwege harren sosjale efterstân.&lt;ref&gt;[http://www.halloleeuwarden.nl/nieuws/Leeuwardernieuws/2011/3/8/Vier_aandachtswijken_Leeuwarden_krijgen_elk_55000_euro_uit_pot_Wijkidee_2011?utm_source=rss&amp;utm_medium=rss&amp;utm_campaign=Hallo_Leeuwarden Vier aandachtswijken Leeuwarden krijgen elk 55.000 euro uit pot Wijkidee 2011] op halloleeuwarden.nl&lt;/ref&gt;

=== Bedriuwen, yndustry &amp; winkels ===
Yn Ljouwert sitte in tal haad- en regiokantoaren fan grutte tsjinstferlienende ûndernimmings lykas [[KPN]], [[Friesland Bank]] (oant 2013), [[Rabobank]], [[Postbank N.V.|Postbank]], [[ING Bank|ING]], [[ABN-Amro]], [[AEGON]], [[Centraal Beheer Achmea|Achmea]], en ûnderdielen fan [[Centraal Beheer Achmea|Sintraal Behear]] en [[FBTO]]. Fierders is der in grut suvelkonsern (Friesland Campina), twa haadkantoaren fan regionale kranten ([[Ljouwerter Krante]] en [[Frysk Deiblêd]]) en in soad lytse en middelgrutte bedriuwen. De 114 meter hege [[Achmeatoer]], de 77 meter hege toer fan Avero, en de koepel fan de Friesland Bank hawwe grutte ynfloed op it stedsbyld fan Ljouwert. Cendris B.V. en CrossOver binne de twa grutte callcenters/marketingbedriuwen fan de stêd. 

Der binne trije grutte yndustryterreinen yn Ljouwert: Ljouwert West is it âldste yndustryterrein fan de stêd. Yn de tachtiger jierren fan de 20e iuw is yndustryterrein Himrik oanlein. It nijste yndustryterrein is it Newtonpark, oan de súdwestkant fan de stêd. It terrein fan [[Friesland Campina]] kin wat de grutte oanbelanget ek as [[yndustryterrein]] sjoen wurde. In protte bedriuwen yn Ljouwert binne lid fan ien fan de neikommende bedriuws- en ûndernimmersferienings, lykas de Kommersjele Klub Ljouwert, Leon, Merkkontakt Fryslân, Nije Garde Ljouwert en Jong Bedriuwen Netwurk Fryslân.

De grutste wurkjouwers fan Ljouwert binne&lt;ref name=&quot;Ekonomyske feiten en sifers&quot;&gt;[http://www.leeuwarden.nl/sites/leeuwarden.nl/files/images/wijkzaken/definitieve_versie_brochure_a-5_formaat1.pdf Ekonomyske feiten en sifers] in útjefte fan de gemeente Ljouwert (PDF-triem)&lt;/ref&gt;: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background:#99CCCC; color: #000080;&quot; colspan=&quot;16&quot;|'''Grutste wurkjouwers fan Ljouwert'''
|-
|'''&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;'''||'''Namme'''||'''Tal wurkplakken'''
|-
|1||[[Medysk Sintrum Ljouwert]]||3000-3500
|-
|2||ING||2000-2500
|-
|3||Justysje/CJIB||1500-2000
|-
|4||Achmea||1500-2000
|-
|5||Fleanbasis Ljouwert||1000-1500
|-
|6||Gemeente Ljouwert||1000-1500
|-
|7||NHL||750-1000
|-
|8||Friesland Campina||750-1000
|-
|9||Polysje||750-1000
|-
|10||Fryslân Bank||750-1000
|-
|11||Aegon||500-750
|-
|12||Provinsje Fryslân||500-750
|-
|13||Nuon||500-750
|-
|14||Stenden Hegeskoalle (eardere namme CHN)||500-750
|-
|15 ||Koöperaasje de Friesland||500-750
|}

Ljouwert hie yn 2009 750 winkels, 236 kafees/restaurants en 12 hotels.&lt;ref name=&quot;Ekonomyske feiten en sifers&quot;/&gt; De belangrykste winkelstrjitten binne de Nijstêd, Wurdumerdyk, it Wilhelminaplein en de Foarstreek. Op it Wilhelminaplein is alle freeds in wykmerk. Oan de râne fan it sintrum sit it retailpark De Sintrale, dêr't eartiids de PEB Sintrale (P.E.B. stiet foar Provinsjaal Elektrisiteits-Bedriuw, letter opgien yn it tsjintwurdige Nuon N.V.) siet. Doe't dat bedriuw ferdwûn wie, kaam it terrein fan 7 ha. yn [[1989]]  te keap. In projektûntwikkelder kocht it ferlitten fabryksterrein, dat frijmakke waard om plak te meitsjen foar 12.000 m² winkels. Yn [[1991]] iependen de earste winkels harren doarren.
Der binne ek gruttere winkels te finen lykas [[Media Markt]]. Fierders binne der ferskillende spesjaalsaken en in boumerk fêstige. De kommende jierren sil der 13.000 m² by boud wurde. Dêrmei komt it totale winkeloerflak op 42.000 m². De opset en de bransearring bart yn nauwe gearwurking mei de gemeente.

=== Ynstânsjes ===
[[Ofbyld:Gerechtshof in leeuwarden.jpg|thumb|right|Gerjochtshof fan Ljouwert]]
[[Ofbyld:MCL exterieur.JPG|thumb|It Medysk Sintrum Ljouwert]]
Ljouwert is sûnt de 16e iuw de haadstêd fan de provinsje Fryslân en hat dêrtroch in lange tradysje as bestjoerdersplak. It [[provinsjehûs fan Fryslân]] is de sit fan it provinsjaal bestjoer fan Fryslân oan de Twibaksmerk yn Ljouwert. Neist it stedsbestjoer en it provinsjale bestjoer hat Ljouwert noch ferskate oare ynstânsjes.

*Rjocht (sjoch ek [[Rjocht yn Fryslân]])
:Ljouwert hat in [[gerjochtshof]] en in rjochtbank. It gerjochtshof stiet oan de kopse kant fan it Wilhelminaplein. It saneamde Ressort Ljouwert omfet de arrondisseminten Ljouwert, Assen en Grins. De rjochtbank sit yn in nij gebou fan arsjitekt [[Abe Bonnema]] dat oan de langsside fan it Wilhelminaplein stiet. Hjiryn sitte it kanton- en de arrondissemintsrjochtbank.
*Feiligens
**Finzenissen: It [[Hûs fan Bewarring]] en de [[Penitinsjêre Ynrjochting]] [[De Marwei]].
**Plysje: De plysje hat syn regioburo oan de Holstmarwei.
*Sûnens
:It [[Medysk Sintrum Ljouwert|MCL]] (Medysk Sintrum Ljouwert) is mei 990 bêden it grutste algemiene sikehûs fan Noard-Nederlân en teffens ien fan de grutste fan Nederlân. Yn it MCL binne alle medyske en ferpleechkundige spesjalismen te finen. Sûnt [[2004]] is it MCL (earder MCL-Súd) it ienige sikehûs fan Ljouwert.
*Bibleteken
:Der binne trije bibleteken yn Ljouwert. De haadlokaasje is fêstige oan de Wurdumerdyk (sintrum) yn it eardere [[Beurs en waachgebou (Ljouwert)|Beurs- en waachgebou]]. Fierders is der de [[Bibeteek (algemien)|bibleteek]] Ljouwert-Aldlân (súd) en de bibleteek Ljouwert-Bilgaard (noard), dy't (tydlik) bûten gebrûk is, omdat it winkelsintrum wêryn de bibleteek siet ôfbaarnd is. De bibleteek ûndersiket noch oft dizze lokaasje weriepen wurdt. Fierders is der noch [[Tresoar]], it Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum, wêr't de eardere Provinsjale Bibleteek diel útmakket. Dy sit oan it Aldehoustertsjerkhôf. Hjir is in soad ynformaasje oer de provinsje Fryslân te finen. Hjir binne ek krante-argiven lykas dy fan de Ljouwerter Krante en it Frysk Deiblêd.
*Fêstigings fan oare ynstânsjes
**Keamer fan Keaphannel
**It Sintraal Justisjeel Ynkasso Buro (CJIB)
**Belestingtsjinst
**Dûane
**Rykswettersteat

=== Underwiis ===
[[Ofbyld:Fryske Akademy.jpg|thumb|[[Fryske Akademy]]]]
Ljouwert hat 18.950 hbû-studinten en 10.678 mbû-studinten (stân 2010).&lt;ref&gt;Gemeentegids Ljouwert 2010/11, side 19&lt;/ref&gt; Yn it skoaljier 2008/09 hienen de Ljouwerter basisskoallen 8.389 skoalbern en yn it fuortset ûnderwiis wienen 7.578 learlingen.&lt;ref name=&quot;Ekonomyske feiten en sifers&quot;/&gt;

Yn Ljouwert binne ferskate skoallen foar middelber beropsûnderwiis en fuortset ûnderwiis, wêrûnder it [[Fryslân Kolleezje]], ROC Fryske Poarte, [[Kristlike skoallemienskip Comenius|CSG Comenius]], [[Nordwin Kolleezje]], Kristlik Gymnasium Beyers Naudé en 5 skoallen dy't hearre by de skoallemienskip [[Piter Jelles (skoallemienskip)|Piter Jelles]] wêrûnder it [[Stedsk Gymnasium Ljouwert]], dat fuortkommen is út de [[Latynske skoalle]]. [[Histoarysk]] is benammen de [[Ryks-HBS (Ljouwert)|Ryks-HBS]] fan belang, dy't bestie fan [[1867]] oant [[1990]] (fan [[1968]] ôf ûnder de namme Ryks Skoallemienskip, RSG).

==== Heger beropsûnderwiis en universiteit ====
Yn Ljouwert binne twa skoallen foar heger beropsûnderwiis: [[Hegeskoalle Van Hall Larenstein]], de [[NHL Stenden Hegeskoalle]] (fúzje fan de [[NHL Hegeskoalle]] en Stenden Hegeskoalle, dy't wer in fúzje wie fan de Kristlike Hegeskoalle Nederlân en de Hegeskoalle Drinte). Ljouwert hat ek fêstigingen fan de [[Wageningen University &amp; Research|Universiteit Wageningen]] ([[Dairy Campus]]), [[Ryksuniversiteit Grins]] ([[Kampus Fryslân]]) en de Hânzehegeskoalle Grins. De yn Ljouwert festige Akademy foar Popkultuer is fan dy lêstneamde HBU-ynstelling in oplieding. Yn 2016 waard de Dairy Campus oprjochte en yn 2019 waard Kampus Fryslân oprjochte; it is in [[fakulteit]] foar Fryske maatskippij en Fryske ekonomy.

Dêrneist sit de [[Iepen Universiteit]] ek yn Ljouwert. De Iepen Universiteit biedt ôfstânsûnderwiis oan foar eltsenien boppe de 18 jier.

De [[Fryske Akademy]] is in ynstitút dat wittenskiplik ûndersyk docht op it mêd fan de Fryske taal, kultuer, skiednis en mienskip. De [[Afûk]] is in kursusynstitút dy't rûnom yn de provinsje Fryslân kursussen Frysk jout en dêrneist in ferskaat oan taalprojekten hat.

=== Media ===
Foar nijsfoarsjenning binne der in Ljouwert ferskate kanalen. De twa deiblêden dy't har beide op de hiele provinsje rjochtsje binne de [[Ljouwerter Krante]] en it [[Frysk Deiblêd]]. Fierders binne der de fergese blêden lykas de Hûs oan Hûs, De Stedskrante, Liwwadders, en UIT (ek as taheaksel fan de Ljouwerter Krante). [[Omrop Fryslân]] rjchtet har mei radio, tv en ynternet benammen op de hiele provinsje en de lokale omrop Omrop Merkurius rjochtet har mei deselde middels spesifyk op de gemeente Ljouwert. Op ynternet is liwwadders.nl sterk fertsjintwurdige, krektas de sites fan de beide deiblêden en de beide omroppen. NijsTV stjoert nijsberjochten út, kombinearre mei de radio-útstjoerings fan Omrop Merkurius. De Riedsgearkomsten wurde útstjoerd fia it lokale radiostasjon dat ek útstjoert fia ynternet.

=== Ferkear ===
[[Ofbyld:Slauerhoffbrug ‘Flying’ Drawbridge by Hindrik 1.jpg|thumb|Slauerhoffbrêge]]
Mei de foarljochtingskampanje “Rom baan foar berikberheid” wol de gemeente safolle mooglik omtinken jaan oan de ynfrastrukturele wurksumheden. It ferbetterjen fan de berikberheid fan Ljouwert is in spearpunt fan it gemeentlik Ferkears- en Ferfiersplan (GVVP). Mei de útfiering fan ûnderhâldswurksumheden en de oanlis fan nije ynfrastruktuer wol men hjirmei berikke dat Ljouwert ek yn de takomst berikber bliuwt, sadat men maklik en fluch it paad fine kin en dat der genôch parkearplakken binne. Yn 2007 is der in twadde gruttte parkeargaraazje yn it sintrum by kaam, ûnder it Aldehoustertsjerkhôf. 

Yn in diel fan de binnenstêd meie gjin auto's ride. Op ferskate plakken dêr't auto's net ride meie binne beweechbere peallen delset om dy allinnich tagonklik te meitsjen foar bussen. 

In sivyl fleanfjild hat Ljouwert net. Fleanfjild Eelde ûnder Grins is de ynternasjonale lofthaven dy’t it tichste by de stêd Ljouwert leit.

==== Diken ====
In oantal grutte diken en sneldiken ferbynt Ljouwert mei oare stêden en kriten. Yn it suden leit de [[Rykswei 32|A32]], dy’t de stêd mei [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Swol]] ferbynt. Yn it noardeasten fan de stêd leit de N355 nei [[Grins (stêd)|Grins]] ta. Oan de westkant fan de stêd leit de N355 (Waadseewei) nei [[Harns (stêd)|Harns]]  en de [[Ofslútdyk]]. De N31 (Wâldwei) leit súdeastlik fan Ljouwert en ferbynt de stêd mei [[Drachten]] en [[Emmen]]. De Waadseewei en de Wâldwei binne beide ûnderdiel fan de [[Rykswei 31]]. Mei de [[Heak om Ljouwert]] sille de Waadseewei en Wâldwei mei-inoar ferbûn wurde troch in fjouwerbaans autowei. Foar de krusing mei it [[Van Harinxmakanaal]] is in [[akwadukt]] pland.

Yn de fyftiger en sechtiger jierren is der in ringwei om Ljouwert oanlein, dy't no midden yn de stêd leit. De [[Grinzerstrjitwei]] ferbynt it sintrum mei it noardeasten fan de stêd. De [[Harnzerstrjitwei]] ferbynt it sintrum fan de stêd direkt mei de A31 yn it westen. De [[Mr. P.J. Troelstrawei (Ljouwert)|Mr. P.J. Troelstrawei]] ferbynt it sintrum mei it noarden fan de stêd en rint oer yn de N357 nei [[Stiens]] en [[Holwert]]. Oan de súdkant fan de stêd lizze de Oeriselskeleane en de Drachsterwei. Dizze beide diken ferbine de stêd mei de A32 nei It Hearrenfean en de Wâldwei nei Drachten. De Anne Vondelingwei en Aldlânsdyk binne beide ûnderdiel fan de ringwei en op beide diken mei (diels) 70 km yn ‘e oere riden wurde ynstee fan 50.

==== Treinferbinings ====
[[Ofbyld:Leeuwarden station.jpg|thumb|left|It stasjon fan Ljouwert]]
Ljouwert is it sintrale punt fan de spoarwegen yn Fryslân. Oan de súdkant fan de âlde binnestêd stiet it [[stasjon Ljouwert]], dêr't alle treinen fan ôfsette. By it stasjon Ljouwert komme fjouwer treinspoaren gear: it spoar Harns-Ljouwert, Starum-Ljouwert, Grins-Ljouwert, en it spoar fan Swol oer It Hearrenfean nei Ljouwert. It spoar nei [[Starum]], [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Grins (stêd)|Grins]] is net elektrifisearre. Oer it hiele stik fan Ljouwert nei Swol ta leit in dûbel spoar dat wol elektrifisearre is. Ut [[Swol]] wei kinne minsken fierder reizgje nei de [[Rânestêd]] (lofthaven Skiphol) en it suden en easten fan Nederlân. It [[stasjon Ljouwert Werpsterhoek]] is in nij te bouwen treinstasjon yn Ljouwert. It stasjon moat boud wurde oan it spoar nei Swol, yn it nije kommersjele sintrum Werpsterhoek. De lokaasje fan it stasjon is tichtby de nijbouwiken [[Techum]] en Lommeryk. It [[Spoar fan Swol nei Ljouwert|spoar fan Ljouwert nei Swol]] is it iennichste spoar yn de provinsje Fryslân dêr't treinen fan de [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] ride. It spoar nei Swol ta is ek it iennichste trajekt yn Fryslân dêr't riden wurdt mei frachtferkear.

Oer it hiele stik fan [[spoar fan Ljouwert nei Starum|Ljouwert oer Snits nei Starum]] ta leit ien spoar. It spoar tusken Snits en Starum is de minst beriden treinferbining yn de provinsje Fryslân, oerdeis ride de treinen dêr mar ien kear yn 'e oere. Nei Harns ta ryd de trein oer Frjentsjer. Oer it hiele stik leit mar ien spoar. Simmerdeis wurdt de ferbining in soad brûkt troch badgasten dy't mei de boat fan Harns ôfstekke nei de eilannen [[Flylân]] en [[Skylge]]. It spoar nei Grins ta is foar in part dûbel. Op it stik fan Ljouwert nei Grins binne twa stasjons binnen de stedsgrinzen. It [[stasjon Ljouwert Cammingabuorren|stasjon Cammingabuorren]] is opnommen yn de normale tsjinstregeling, it [[Stasjon Ljouwert Achter de Hoven|stasjon Achter de Hoven]] wurdt yn de spits as halte brûkt. Yn Grins kinne minsken fierder reizgje nei de stêd [[Lier (stêd)|Lear]] yn East-Fryslân, dêrwei ride treinen nei de rest fan Dútslân. It treinferkear nei Starum, Harns en Grins is alhiel yn hannen fan [[Arriva]].

Ljouwert hie ek in ferbining mei Eanjum en Dokkum yn it noardeasten fan de provinsje Fryslân. It spoar is bekend wurden as it [[Dokkumer Lokaeltsje]]. It tal reizgers hat nea grut west en mei it reizgersferfier waard ek al op 1 july 1936 ophâlden. Yn 1998 is ek it lêste frachtferfier, op it trajekt Ljouwert-Stiens, stop setten. 
[[Ofbyld:Busstation Leeuwarden (2024).jpg|thumb|It [[Busstasjon Ljouwert|busstasjon]] fan Ljouwert yn 2024]]

==== Busferfier ====
Troch Ljouwert rinne de folgjende buslinen:

'''Stêdbussen'''

* '''Line 1:''' [[Busstasjon Ljouwert]] - [[Grou (plak)|Grou]] fia ''Julianaleane''
* '''Line 2:''' Bustasjon Ljouwert - [[Aldlân (wyk)|Aldlân]] fia [[Frisius MC]]
* '''Line 3:''' Busstasjon Ljouwert - [[Kammingabuorren]] fia [[Skieringen]]
* '''Line 4:''' Busstasjon Ljouwert - [[Nijlân (Ljouwert)|Nijlân]]
* '''Line 5:''' Bustasjon Ljouwert - [[Warten]]
* '''Line 6:''' Bustasjon Ljouwert - [[Bilgaard]]
* '''Line 7:''' Busstasjon Ljouwert - [[Suderbuorren (wyk)|Suderbuorren]] fia [[Achter de Hoven]]
* '''Line 8:''' Busstasjon Ljouwert - [[Frijheidswyk]] fia [[Blommebuert (Ljouwert)|Blommebuert]]
* '''Line 9:''' Busstasjon Ljouwert - ''[[Firda Wilaarderburen]]''
* '''Line 10:''' Bustastjon Ljouwert - [[NHL Stenden Hogeschool|''NHL Stenden'']] en [[WTC Expo|''WTC'']]
* '''Line 11:''' Busstasjon Ljouwert - ''Caparis Orionweg''

'''Streekbussen'''

* '''Line 13:''' Ljouwert - [[Drachten]] fia [[Surhústerfean]]
* '''Line 20:''' Ljouwert - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Drachten en [[De Gordyk]]
* '''Line 21:''' Ljouwert - Drachten fia [[Burgum]]
* '''Line 25:''' Ljouwert - [[Warten]] fia [[Nijlân (Ljouwert)|Nijlân]] en [[Middelsee (Ljouwert)|Middelsee]]
* '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - Ljouwert fia [[Dokkum]]
* '''Line 60:''' Dokkum - Ljouwert fia [[Ternaard]] en [[Stiens]]
* '''Line 62:''' [[Bûtenpost]] - Ljouwert fia [[Kollum]] en [[Feanwâlden]]
* '''Line 66:''' [[Holwert]] - Ljouwert
* '''Line 70:''' [[Minnertsgea]] - Ljouwert fia [[Sint-Anne]]
* '''Line 71:''' [[Surch]] - Ljouwert fia [[Harns (stêd)|Harns]] en Minnerstgea
* '''Line 72:''' Sint-Anne - Ljouwert fia Stiens
* '''Line 73:''' Sint-Anne - Ljouwert fia Stiens
* '''Line 92:''' Surch - Ljouwert fia [[Boalsert]]
* '''Line 93:''' [[Snits]] - Ljouwert fia [[Mantgum]]
* '''Line 95:''' It Hearrenfean - Ljouwert fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]]
* '''Line 97:''' [[Frjentsjer]] - Ljouwert fia [[Menaam]]
* '''Line 151:''' Dokkum - Ljouwert fia [[Driezum]]
* '''Line 197:''' Harns - Ljouwert fia Frjenstjer
* '''Line 695:''' [[De Lemmer]] - Ljouwert ([[NHL Stenden Hogeschool]])

'''Snelbussen'''

* '''Line 320:''' Ljouwert - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Drachten]]
* '''Line 350:''' [[Alkmar]] - Ljouwert fia de [[Ofslútdyk|Oflsútdyk]]
* '''Line 355:''' [[Dokkum]] - [[Boalsert]] fia Ljouwert

De buslinen troch Ljouwert wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

==== Wetterwegen ====
[[Ofbyld:Van Harinxmakanaal Leeuwarden.jpg|thumb|It Van Harinxmakanaal]]
Yn it suden fan it stedsgebiet leit it [[Van Harinxmakanaal]]. It Van Harinxmakanaal ferbynt Ljouwert yn it westen mei [[Frjentsjer]] en [[Harns (stêd)|Harns]], yn it easten rint it kanaal oer yn it [[Prinses Margrietkanaal]] dat yn de provinsje Grinslân oergiet yn it [[Van Starkenborghkanaal]]. De kanalen binne foaral fan belang foar de frachtskipfeart wêrfoar Ljouwert yn it súdwesten fan it stedsgebiet in yndustryhaven hat. Sûnt july 2012 is der ek in konternerterminal yn de Ljouwerter yndustryhaven dy't tusken de 15.000 en 20.000 konteners omslacht.&lt;ref&gt;Webside informatie.binnenvaart.nl: [http://www.informatie.binnenvaart.nl/intermodaalvervoer/613-containerterminal-mcs-leewarden-operationeel.html Containerterminal MCS Leewarden operationeel]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Webside innovatiespotter.nl: [http://www.innovatiespotter.nl/nieuws/297/nieuwe-containerhaven-floreert-door-melkpoeder Nieuwe containerhaven floreert door melkpoeder]&lt;/ref&gt;

Foar de plesierfeart wurde de [[Dokkumer Ie]], [[De Swette]], en de kanalen om Ljouwert hinne brûkt. De [[Dokkumer Ie]] ferbynt Ljouwert mei Dokkum en slút oan op in grut netwurk fan wetterwegen yn it noardeasten fan de provinsje Fryslân. [[De Swette]] ferbynt Ljouwert mei it [[Fryske marren|Fryske marregebiet]] fan [[Súdwesthoeke|Súdwest-Fryslân]]. Troch it Van Harinxmakanaal en it Prinses Margrietkanaal kinne wettersporters ek yn it Fryske marregebiet komme.

De [[Bonkefeart]] is de earste ferbining benoarden de stêd fan it [[Alddeel (Ljouwert)|Alddeel]] mei de [[Dokkumer Ie]]. De Bonke rint east-west, krekt noardlik fan de [[Grinzer Strjitwei]], likernôch fan de [[Hegebrêge]] oant [[Snakkerbuorren (Ljouwert)|Snakkerbuorren]]. De [[Bonkefeart]] is ferneamd wurden as einpunt fan de [[Alvestêdetocht]]. Yn it súdeasten fan de stêd leit in jachthaven direkt oan De Tynje, in wetter dat yn ferbining stiet mei it Nije Kanaal (nei it sintrum) en de Wide Greons (nei it Van Harinxmakanaal).

=== Toerisme ===
Ljouwert hat 236 kafee's/restaurants en 12 hotels mei mear as 500 hotelkeamers (stân 2008).&lt;ref name=&quot;Ekonomyske feiten en sifers&quot;/&gt; Yn 2010 kamen der 669.000 toeristen nei de stêd ta. De grutste atraksjes wienen swimbad ''De Blauwe Golf'', Aquazoo, it Frysk Museum, it Natoermuseum Fryslân, en Tresoar.&lt;ref&gt;[http://marketingleeuwarden.nl/wp-content/uploads/2011/10/MAK0050-jaarverslag-2010.pdf marketingleeuwarden.nl]&lt;/ref&gt;

De stêd hat as gemeenteslogan ''Kijk, dat is 't mooie van Leeuwarden!''. Dy slogan waard by it jierkongres fan de ''Vereniging van Nederlandse Gemeenten'' keazen as 'bêste gemeenteslogan'. De stêd profilearret him mei it as 'Hofstêd' fanwege syn ferline mei de Fryske Nassau's dy't yn de stêd taholden yn de 16e oant en mei de 18e iuw.&lt;ref&gt;[http://hofstad-leeuwarden.nl/ Hofstêd]&lt;/ref&gt; Sichtbere oantinkens út dy tiid binne it [[Steedhâlderlik Hof]], it stedspaleis [[Keramykmuseum It Princessehof|Prinsessehof]], de [[Jakobinertsjerke]] en de [[Prinsetún]].&lt;ref&gt;[http://hofstad-leeuwarden.nl/hofstad-leeuwarden/bezienswaardigheden/ hofstad-leeuwarden.nl Bezienswaardigheden]&lt;/ref&gt; Fierders profilearret Ljouwert him as 'Haadstêd fan wettertechnology' en as 'Haadstêd fan de [[Alvestêdetocht]]'.&lt;ref&gt;Gemeentelike webside: [http://www.leeuwarden.nl/sites/leeuwarden.nl/files/images/marketingdeelplan_vrije_tijd_2012-2014_0.pdf Stadsmarketin deelplan, vrije tijd 2012-2014] side 4&lt;/ref&gt;

== Ferdivedaasje ==
[[Ofbyld:Poppodium Romein in Leeuwarden.jpg|thumb|right|Poppoadium Romein yn de eardere Westertsjerke]]
Op it kulturele mêd hat Ljouwert in skouboarch, musea en lytse poadia. Yn de stêd binne fierders 236 kafees/restaurants (stân 2009)&lt;ref name=&quot;Ekonomyske feiten en sifers&quot;/&gt; en fjouwer diskoteken. Yn de kroegen/disko's wurde nei 3 oere gjin minsken mear ynlitten, seis oere it slutingstiid. It grutste part fan de kafees sit yn de Doelesteech, by it Ruterskertier om, by it Gûverneursplein en oan de Nijstêd.

=== Eveneminten en festivals ===
Sûnt [[1500]] wurdt yn Ljouwert wykliks de [[feemerk fan Ljouwert]] holden.

Ljouwert is it begjin- en einpunt fan de [[Alvestêdetocht]]. De einstreek leit op de [[Bonke (feart)|Bonke]]. Ek alle fan 'e Alvestêdetocht ôflate [[evenemint]]en komme troch Ljouwert: de [[Alvestêde Fytsfjouwerdaagse]], de [[Alvestêde Oldtimer Rally]], de [[Alvestêde Roeimaraton]], de [[Alvestêde Ultrarin]], de [[Alvestêdekuiertocht]], de [[Alvestêdetocht fan de Fryske Motorklub]], de [[Alvestêdetocht op de Fyts]], de [[Autopedalvestêdetocht]], de [[SUP 11 City Tour]], de [[Non-stop 11 Stêde Seekajak Prestaasjetocht]] en de [[Trekkeralvestêdetocht]]. Oare [[sport]]eveneminten yn Ljouwert binne û.m. de [[Lauwersloop]] ([[hurddraven]]), [[Rengersdei]] ([[keatsen]]) en, oant [[2007]], [[Indoor Fryslân]] ([[hynstesport]]). 

[[Domino Day]] wie in evenemint dat fan [[1998]] oant [[2009]] alle jierren holden waard. In groep minsken besocht dêrby de grutste rige [[dominostien]]nen yn ien kear omfalle te litten. Ek it [[Noardlik Film Festival]] wurdt alle jierren holden. It festival is ien fan de grutste regionale eveneminten yn [[Noard-Nederlân]] en it grutste regionale filmfestival fan hiel Nederlân. It fynt û.m. plak yn [[Stedsskouboarch De Harmony]] en [[Slieker Film]]. It [[Media Art Festival]] is sûnt [[1997]] ek in jierliks festival dêr't de nije-mediakeunst fan jonge [[keunstner]]s by sintraal stiet. Oan it begjin fan elts [[stúdzje]]jier fynt fierders yn Ljouwert de [[Ljouwerter Earstejiers Yntroduksjeperioade]] (LEIP) plak, wêrby't nije [[studint]]en mei de stêd en it studintelibben yn 'e kunde brocht wurde.

It [[Frysk StrjitFestival]] wurdt alle jierren op ferskate plakken yn 'e Ljouwerter [[binnenstêd]] holden. Dat feest stiet yn it ramt fan [[keunst]] en [[muzyk]]. Sûnt [[2018]] makket de [[boat]]eparade [[Pride Ljouwert]] der ek diel fan út. It [[Aldehoustertsjerkhôf]] wurdt ien kear yn it jier brûkt foar it dûnsfestival [[Dancetour]]. [[Freeze (muzykfestival)|Freeze]] wie in [[muzykfestival]] dat fan [[1997]] oant [[2018]] elts jier yn [[desimber]] yn Ljouwert organisearre waard, oant en mei [[2015]] yn [[Stedsskouboarch De Harmony]] en dêrnei yn muzyksintrum [[Neushoorn]]. [[Into the Grave]] is in oar muzykfestival, dat yn [[2011]] foar it earst holden waard op it [[Aldehoustertsjerkhôf]], en dat him taleit op [[hardrock]]muzyk. Oare [[muzykfestival]]s wurde [[simmer]]deis yn [[rekreaasje]]gebiet [[De Griene Stjer (rekreaasjegebiet)|De Griene Stjer]] holden, wêrûnder [[Promised Land Festival|Promised Land]], [[Welcome to the Village]] en [[Psy-Fi]].

[[Ljouwert Kulinêr]] is in [[iten|ytfeest]], organisearre troch de pleatslike serviceclub [[Lions Club|Lions]] Ljouwert '80, wêrby't de opbringst nei in [[goed doel]] giet. De [[Blomkemerk]] wurdt altyd op [[Himelfeartsdei]] holden. [[Noorderlicht]] is in [[foto]]manifestaasje dy't it iene jier yn [[Grins (stêd)|Grins]] en it oare jier yn Ljouwert holden wurdt. Elk jier kriget it evenemint in oar tema. As it evenemint yn Ljouwert holden wurdt stiet it tema yn it ramt fan de net-westerske [[fotografy]]. It festival waard yn it jier 2000 foar it earst holden yn Ljouwert, de Stichting Noorderlicht nimt de organisaasje op 'e noed.

=== Bouwurken ===
Ljouwert hat 575 [[ryksmonumint]]en, ferskillende [[beskerme stedsgesicht]]en, en 375 byldbepalende panden. De âldste monuminten datearje út de [[13e iuw]], wêrûnder de [[Jakobinertsjerke|Grutte of Jakobinertskerke]] (kleastertsjerke fan de [[Dominikanen]]) en de parochytsjerke fan [[Swichum]] (wijd oan de hillige [[Nikolaas fan Myra|Nicolaas]] en Katarina). It jongste monumint is it Burmaniakamp út [[1940]], it [[Dútslân|Dútske]] manskipsferbliuw tsjinoer de [[Fleanbasis Ljouwert|fleanbasis]]. 
[[Ofbyld:Leeuwarden Turfmarkt 13 Kanselarij.jpg|thumb|Eardere [[Kânselarij (Ljouwert)|Kânselarij]] út 1566.]]
Yn 1566 waard mei de bou fan de [[Kânselarij (Ljouwert)|Kânselarij]] fan Ljouwert begûn. Yn de 1571 wie de Kânselarij klear en waard brûkt troch it [[Hof fan Fryslân]]. Oant 1811 waard yn de Kânselarij rjocht sprutsen. 

De [[Waach (Ljouwert)|Waach]] oan de Nijstêd wie it âlde sintrum fan de hannel, dêr't de minsken hannelen, woegen en metten. De hjoeddeistige waach is om 1590 hinne boud. Yn 1880 ferlear de waach oan de Nijstêd syn funksje, yn dat jier ferhuze de waach nei it nije [[Beurs en waachgebou (Ljouwert)|Beurs en waachgebou]]. It nije Beurs en waachgebou oan de Sudergrêft/Wurdumerdyk is yn boud yn 'e [[Neoklassisisme|neoklassisistyske]] styl. Sûnt de jierren 80 út de 20e iuw sit yn dat gebou de Iepenbiere Bibleteek. Yn it âlde waachgebou oan de Nijstêd sit in lunchroom mei in terras dat simmerdeis iepen is. 

De [[Aldehou (toer)|Aldehou]] is in toer sûnder tsjerke yn it noardwesten fan it sintrum. Yn maaie 1529 joegen it Ljouwerter stedsbestjoer en de tsjerkfâden opdracht ta de bou fan de toer dy't 120 meter heech wurde moast. De toer begûn al nei it noardwesten te fersakjen doe't er noch mar tsien meter heech wie. De Aldehou is dochs sa'n 40 meter heech wurden en is in symboal foar de stêd Ljouwert. De Aldehou hinget hjoed de dei 1,68 meter yn noardwestlike rjochting út it lead. 

De [[Sint-Bonifatiustsjerke]] is ien fan de belangrykste neogoatyske bouwurken fan Fryslân. De tsjerke waard tusken 1882 en 1884 boud en wie oant de bou fan de Achmeatoer it heechste bouwurk fan de stêd. Doe't de tsjerke op 'e nij boud waard bestie der in kâns dat Ljouwert biskopssit wurde soe; mei it each dêrop waard der in biskoplik paleis by de tsjerke boud. Doe't de biskopssit nei Grins gie waard dit paleis ynrjochte as sikehûs. 

It [[Paleis fan Justysje (Ljouwert)|Paleis fan Justysje]] oan de kop fan it [[saailân|Wilhelminaplein]] is lykas it nije beurs en waachgebou in ûntwerp fan arsjitekt [[Thomas Adrianus Romein]]. It Paleis fan Justysje oan de westside fan it Wilhelminaplein is ien fan de twa lokaasjes yn Ljouwert dêr’t [[Rjocht yn Fryslân|rjocht sprutsen wurdt]]. It oare rjochtsgebou is it Hofkertier út 1994 fan arsjitekt [[Abe Bonnema]] oan de súdside fan it Saailân. 

It [[Stasjon Ljouwert]] is it wichtichste treinstasjon fan de stêd. It stasjon fan Ljouwert is boud yn de jierren sechtich fan de 19e iuw. Yn 1863 waard it stasjon iepene mei in spoar fan Ljouwert nei Harns. Yn 1866 waard dat spoar nei Grins ta útwreide. 
[[Ofbyld:Leeuwarden1.jpg|thumb|left|It 35 meter hege Crystalic Business Center yn it westen fan de stêd is in foarbyld fan moderne boukeunst.]]
It [[Stedhûs fan Ljouwert]] is it stedhûs oan it Riedhûsplein. De earste stien waard lein op 1 april 1715. It klassisistyske trijelaachs gebou hat in foargevel mei 27 ramen. Yn 1760 waard oan de efterside in nije riedseal boud. Yn 1914 waard yn de achtkante lantearne in beiaard setten. 

It [[provinsjehûs fan Fryslân]] is de sit fan it provinsjaal bestjoer fan Fryslân oan de Twibaksmerk. It gebou is út de 16e iuw, foar 1578 wie it earst de wenning fan de abt fan Burgum en doe fan de biskop fan Ljouwert. Yn 1580 waard it de sit fan Deputearre Steaten fan Fryslân. De Provinsjale Steaten hienen earder harren gearkomsten yn it no ferdwûne Lânskipshûs. Sûnttiids is it gebou meardere kearen ferboud, yn maart 2009 is begûn mei de jongste ferbouwing en útwreiding. De foarnaamste romte yn it provinsjehûs is sûnder mis de troch Van Lokhorst ûntwurpen Steateseal út 1891-1894. De [[Neogotyk|neogoatyske]] seal is 15 by 10 meter grut en rom 8 meter heech. De romte wurdt ferljochte troch mei-inoar tolve spitse finsters heech yn de beide lange wanden. 

De [[Blokhûspoarte]] is in âld gebou yn Ljouwert dat fral bekend stie as it Hûs fan Bewarring. It is boud om 1500 hinne en stiet op de súdeastlike hoeke fan de âlde binnenstêd. It hat troch de iuwen in soad oanpassings en útwreidings ûndergien en wie sûnt 1580 in finzenis. 

It Stedsweeshûs is omboud ta [[Frysk Natuermuseum]]. 

In foarbyld fan moderne arsjitektuer is it Postbank-gebou fan arsjitekt Abe Bonnema. De top fan it gebou wurdt sierd troch in grut keunstwurk fan Marte Röling. In oar ûntwerp fan Abe Bonnema wie de 114 meter hege [[Achmeatoer]]. De toer helle in pear kear it nijs troch spontaan fallende gevelplaten. Doe't de Achmeatoer yn 2001 klear wie, wie de toer it [[List fan heechste gebouwen fan Ljouwert|heechste bouwurk fan Ljouwert]]. Dêrfoar wie de Bonifatiustsjerke it heechste bouwurk fan de stêd. It business center [[Crystalic]] yn it westen fan de stêd by it begjin fan de A31 is ûntworpen troch arsjitekt Gunnar Daan en ward yn 2002 oplevere.

&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''Monumintale bouwurken fan Ljouwert'''&lt;/div&gt;
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
20140531 Waag Leeuwarden NL.jpg|[[Waach (Ljouwert)|De Waach fan Ljouwert]]
Grote of Jacobijner kerk te Leeuwarden.jpg|De Grutte- of [[Jakobinertsjerke]] út de 13e iuw
130608 Coulonhûs (Fryske Akademy) Leeuwarden NL.jpg|[[Coulonhûs]]
Bibliotheek Leeuwarden 03.JPG|[[Beurs- en Waachgebou (Ljouwert)|Beurs- en Waachgebou]] benammen bekend as de Ljouwerter bibleteek
Oldehove - Bert Kaufmann.jpg|[[Aldehou (toer)|Aldehou]]
WLM - mringenoldus - Blokhuispoort (4).jpg|[[Blokhûspoarte]]
Leeuwarden - Agora - Sint Johannes de Doperkerk.jpg|[[St. Jehannes de Dopertsjerke (Ljouwert)|St. Jehannes de Dopertsjerke]]
Boshuisen Gasthuis.jpg|[[Boshuisengasthûs]]
Natuurmuseum Fryslân.jpg|Nij Stedsweeshûs it lettere [[Natoermuseum Fryslân]]
WLM - mringenoldus - Gabbemagasthuis (8).jpg|[[Gabbemagasthûs]]
RM24435 Leeuwarden - Voorstreek 58.jpg|[[Sintrale Apteek (Ljouwert)|Sintrale Apteek]]
Paleis van Justitie Leeuwarden 01.JPG|[[Paleis fan Justysje (Ljouwert)|Paleis fan Justysje]]
&lt;/gallery&gt;

&lt;/div&gt;

=== Musea &amp; teater ===
[[Ofbyld:Fries_Museum_Wilhelminaplein_Leeuwarden.jpg|thumb|right|Frysk Museum]]
Op it mêd fan musea, teater en film is Ljouwert in plak mei betsjutting foar stêd en omkriten.

It [[Frysk Museum]] is in museum foar keunst en skiednis. Ien fan de topstikken fan it museum is de [[grutte fibula fan Winaam]]. It [[Fersetsmuseum|Fersetsmuseum Fryslân]] sit by it Frysk Museum yn. Yn 2013 waard it Frysk Museum oan it [[Saailân]] (''Het Wilhelminaplein'') iepene. It [[Pier Pander Museum]] is it museum foar de artistyke neilittenskip fan de Fryske byldhouwer [[Pier Pander]] (1864-1919). It museum waard oprjochte yn [[1954]] en is fêstige yn de Ljouwerter [[Prinsetún]]. [[Tresoar]] is it Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum en is fêstige tusken de Ljouwerter [[Prinsetún]] en de Aldehou. Tresoar hat in grutte wittenskiplike bibleteek, in grut argyf fan allegear dokuminten en boeken dy't ferbân hâlde mei Fryslân en mei de Fryske literatuer. By Tresoar wurde ferskate [[Aldfrysk]]e dokuminten en boeken bewarre lykas it [[Freeska Landriucht]].

[[Ofbyld:Prinsessehof foargevel-3.jpg|thumb|right|Prinsessehôf]]
It [[It Prinsessehof|Princessehof Ljouwert]] is in keramykmuseum. It hearehûs oan de Grutte Tsjerkestrjitte, dêr't it museum húsmannet, is boud yn 1693 en bestiet foar in part út resten fan de eardere Papingastins. It [[Natoermuseum Fryslân]] hat hast 150.000 foarwerpen dy't te krijen hawwe mei bisten en planten yn Fryslân. It [[Histoarysk Sintrum Ljouwert]] (''HSL'') is it sintrum foar ynformaasje en aktiviteiten oer de skiednis fan de gemeenten [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] en [[Ljouwerteradiel]]. It is yn [[2001]] ûntstien út it eardere [[Gemeenteargyf Ljouwert]] en is it âldste stedsargyf fan Nederlân (sûnt [[1838]]). It [[Frysk Film Argyf]] hat as doel it Fryske ferline, yn de foarm fan audiofisuële middels te bewarjen. De kolleksje omfiemet mear as 1.500 films en fideo's.

[[De Harmony (Ljouwert)|De Harmony]] is de stêdsskouboarch mei trije teatersealen. Yn de grutste teaterseal is plak foar maksimaal tûzen minsken. Poppoadium Romein waard yn septimber 2006 oprjochte en hat him ûntjûn as it poppoadium fan de stêd. It gebou stiet oan de Bagijnestrjitte, tichtby it Hofplein. It [[Sintrum foar Film yn Fryslân]] is in organisaasje dy't him dwaande hâldt mei eksploitaasje fan de filmhuzen yn Ljouwert, [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]], [[Drachten]] en [[Snits (stêd)|Snits]], it [[Frysk Film Argyf]] en it [[Noardlik Film Festival]]. Der binne twa biskopen; Tivoly en Cinema.

Yn [[1963]] waard der in nije feemerkhal boud dy't De [[Fryslânhal]] hiet. Yn de rin fan de jierren kamen der hieltiten mear foarsjennings by. Nei in brân yn [[1996]], waard der in nij en grutter gebou delset. Sa ûntstie it FEC (Frisian Expo Center), tsjintwurdich [[WTC Expo]] Ljouwert neamd. It WTC Expo Ljouwert is in multyfunksjoneel gebou mei beurzen, eveneminten, in [[feemerk]]hal, in [[iishokky]]baan, kongressen en in [[kasino]].

=== Sport ===
[[Ofbyld:Cambuurstadion.jpg|thumb|It stadion fan SC Cambuur]]
Yn Ljouwert is in grut ferskaat oan sportfasaliteiten. De prof-fuotbalklup fan Ljouwert, [[SC Cambuur|Cambuur Ljouwert]], spile fan [[1964]] oant [[2024]] yn it [[Cambuurstadion]]. It stadion hat in kapasiteit fan 10.000 sitplakken dy't allegear oerdekt binne. Yn 1936 waard it stadion iepene en is folslein renovearre yn 1995 en yn 1999. Yn 2024 ferhúze de klup nei it [[Kooi Stadion]] mei in kapasiteit fan 15.000 sitplakken, by de [[Alvestêdehal]] en it WTC Expo yn it westen fan de stêd.

It Kealledykje is in sportkompleks mei in swimbad en twa hallen. De hallen wurde ûnder oaren brûkt foar basketbal- en kuorbalwedstriden. In oar (subtropysk) swimbad yn de stêd is De Blauwe Golf. Sporthal Bilgaard en sporthal Nijlân binne de twa âldste hallen fan de gemeente Ljouwert.&lt;ref&gt;[http://www.sporteninleeuwarden.nl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=835:sporthallen&amp;catid=284:bv-sport&amp;Itemid=499 Sporte yn Ljouwert] kompleksen en hallen&lt;/ref&gt; It Wiarda Kompleks hat fjouwer fuotbalfjilden mei keunstgers. It kompleks wurdt troch twa ferskillende fuotbalferienings brûkt. Oare sporthallen yn de stêd binne De Greuns en de sporthal fan it Fryslân Kolleezje. De Maraton fan Ljouwert wurdt ien kear yn 't jier hâlden. Ljouwert is it begjinpunt fan de  [[Alvestêdetocht]].

De [[Alvestêdehal]] by it WTC Expo Ljouwert hat in 400 meter baan en in iishockeyhal. Dy't yn [[2015]] de âlde [[IIshal Ljouwert]] mei in baan fan 220 meter ferfong.

=== Parken ===
De [[Prinsetún]] is in [[park]] oan de noardkant fan de binnenstêd fan Louwert. De omjouwing fan dit stedspark foarmet it haaddekôr fan ''De koperen tún'', de roman fan [[Simon Vestdijk]] wêr't ek ik etablissemint yn dit park nei neamd is. It [[Rengerspark]] is in park oan de [[Spanjertsleane]] dat neamd is nei Baron Rengers. It Alde Stedsbegraafplak grinzet oan it park dat yn april 1906 yn gebrûk nommen is. It [[Abbingapark]] leit noardlik fan de wyk Aldlân tsjin Huzum-doarp oan en waard yn 1979 offisjeel iepene. It is neamd nei de Abbinga State, dy’t nei alle gedachten fan de 14e oant de 19e iuw east fan it besteande park stie. It Julianapark leit yn Huzum-West tsjin de ringwei oan. De Froskepôle mei de [[Froskepôlemûne]] lizze súdeastlik fan de stêd. Oare parken yn Ljouwert binne it Westerpark of Foksepark en it Dr. Zamenhofpark. Rekreaasjegebieten oan de stedsrâne binne de Ljouwerter Bosk oan de noardkant fan de stêd en De Griene Stjer oan de noardeastkant. De Griene Stjer is in rekreaasjegebiet mei natuer, in kemping, in strân en in nudistestrân.

== Ferneamde Ljouwerters ==
[[Ofbyld:Mata Hari 2.jpg|thumb|[[Mata Hari]]]]
[[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra.jpg|thumb|[[Pieter Jelles Troelstra]]]]
De politikus [[Rombertus van Uylenburgh]] (sa likernôch 1554-1624) wie yn syn libben boargemaster fan Ljouwert en de heit fan [[Saskia fan Uylenburgh]] (1612-1642), frou fan Rembrandt. [[Willem IV fan Oranje-Nassau]] (1711-1751), wie de earste erfsteedhâlder fan de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]]. Yn de Fryske letteren, mar foaral op it politike mêd makke de sosjalist [[Pieter Jelles Troelstra]] (1860-1930) him fertsjinstlik. [[Mata Hari]] (Margaretha Geertruida Zelle) (1876-1917) wie in fan spionaazje fertochte dûnseres en courtisane en is ynternasjonaal faaks de meast ferneamde dochter fan de stêd. [[Johan Willem Albarda]] (1877-1957), wie in [[sosjalisme|sosjalistysk]] politikus.  Foar de [[SDAP]] wied er û.o. [[Twadde Keamer]]lid, [[fraksjefoarsitter]] en [[minister]] fan Wettersteat. 

[[Obbe Philips]] (1533-1568) wie ien fan de earste foaroanmannen fan de [[Anabaptisten]] of ''werdopers''. [[Ype Schaaf]] (1930-2003) hat him fertsjintlik makke as predikant, sjoernalist en skriuwer en is foaral bekend wurden as sindingspredikant. 

De botanikus en bûtengewoan heechlearaar [[Willem Suringar]] (1832-1898) is mei syn botanyske ûndersiken, wêrûnder yn West-Yndië, bekend wurden. De skiekundige [[Cornelis Adriaan Lobry van Troostenburg de Bruyn]] (1857-1904) is ynternasjonaal bekend wurden mei syn wittenskiplike wurk op it mêd fan gemy. [[Bernard Slicher van Bath]] (1910-2004) is lânbouhistoarikus dy't yn 1974 de ''Prijs voor Meesterschap'' krige foar syn wurk.

[[Alexander Cohen]] (1864-1961) wie in sjoernalist, anargist en skriuwer dy't bekend wurden is om syn provokative skriuwerswurk en mislediging tsjin de keninginne dêr't er in healjier foar sitten hat. De sjonger en sjoernalist [[Max Blokzijl]] (1884-1946) wie yn de besettingstiid 1940-1945 in kollaborateur en wie nei de befrijing de earste kollaborateur dy't fusillearre waard. [[Wilfred Genee]] (1967) is in telefyzjepresentator en sportsjoernalist dy't ferskate telefyzjebedriuwen wurke hat.

[[Hans Vredeman de Vries]] (1527-1609 ) wie in ynternasjonaal arsjitekt, festingboudeskundige, keunstteoretikus, planolooch (avant la lettre), tekener en skilder. De skilder [[Wybrand de Geest]] (1592-1661) wie spesjalisearre yn it meitsjen fan portretten en wurke ûnder oaren yn opdracht fan it Fryske steedhâlderlik hôf. [[Abraham Lambertsz. van den Tempel]] (1622-1672) wie in suksesfol keunstskilder fan potretten, allegoariyen en bibelske foarstellings. [[Wigerus Vitringa]] (1657-1725) wie nei syn stúdzje advokaat fan it Hof fan Fryslân en is as keunstskilder ferneamd om syn skilderijen fan haven- en seesichten. [[Onno Zwier van Haren]] (1713-1779) wie in Frysk politikus en hat him foaral as (toaniel)skriuwer en dichter fertsjinstlik makke. [[Johan Joeke Gabriël van Wicheren]] (1808-1897) wie portretskilder dy't ûnder oaren potretskilderingen makke foar it Nederlânske keningshûs. De stedsarsjitekt [[Thomas Adrianus Romein]] (1811- 1881) hat ferskate bouwurken yn Ljouwert ûntworpen lykas it Beurs- en waachgebou en it Paleis fan Justysje. [[François Haverschmidt]] wie in dichter en dûmny dy't mei syn skriuwwurk ferneamd waard ûnder de namme [[Piet Paaltjens]]. [[Willem Cornelis de Groot]] (1853-1939) wie in Frysk arsjitekt dy't yn opdracht fan Wenningbouferiening Ljouwert oan it begjin fan de 20e iuw trije buerten yn Ljouwert ûntwurpen hat. De heechlearaar [[Johannes Hendricus Jurres]] (1875–1946) wie in [[Romantyk|romantysk]] keunstskilder. Nei de autodidaktysk keunstskilder [[Gerrit Benner]] (1897-1981) hat de [[Provinsjale Steaten]] fan Fryslân in twajierlikse priis ferneamd. [[Maurits Cornelis Escher]] (1898-1972) is neffens alle wierskyn de meast bekende Ljouwerter keunstner. Escher waard wiid ferneamd om syn houtsnij- en litografysk wurk en dan benammen om de ûntwerpen mei ûnmooglike konstruksjes, skynber ûneinige patroanen en fan foarm feroarjende yn inoar passende geometryske patroanen. [[J. Slauerhoff]] (1898-1936) wie in wichtich dichter en romanskriuwer fan it ynterbellum. [[Havank]] (Hendrikus Frederikus van der Kallen) (1904-1964), skriuwer fan populêre misdieromans. [[Pieter Terpstra]] (1919-2006) wurke as sjoernalist foar ferskate kranten en is ferneamd wurden as tige produktyf skriuwer. [[Piter Wilkens]] (1959) is sjonger en lietjeskriuwer en is ien fan de meast súksesfolle artysten yn de Fryske Top 100. De aktrise [[Tjitske Reidinga]] (1972) en de kabaretier en kollumnist [[Jan Jaap van der Wal]] (1979) sawol op de telefyzje as yn it teater bekend wurden, dêr't se beide tige produktyf binne.

De fuotballer [[Theo de Jong (fuottballer)|Theo de Jong]] (1945) spile ferskate kearen foar it Nederlânsk alvetal en wûn mei Feyenoord yn 1974 de UEFA Cup. Dammer [[Harm Wiersma]] (1953) is ferskate kearen wrâldkampioen damjen wurden en hat ferskillende boeken oer it damjen skreaun. De eardere fuotballer [[Foeke Booy]] (1962) wûn mei de Belgyske fuotbalklup 'Club Brugge' twa kear it Belgyske lânskampioenskip en ien kear de beker. De bokser [[Lolle van Houten]] (1944) wie yn 1965 en 1970 kampioen swiergewicht fan Nederlân, 12 kear kampioen fan it Noarden en wûn de twadde priis yn it Achtjinlannentoernoai 1970. De proffuotballer [[Rienk Onsman]] (1943-2011) hat yn 10 seizoenen 200 wedstriden foar Cambuur spile.

Thomas Peters (1745-1857) is neffens ferskate boarnen de earste persoan yn 'e wrâld dy't âlder wurden wie as 110 jier.
== Sjoch ek ==
* [[Ljouwert fan A-Z]]

== Literatuer ==
*R. Kunst, G. Jensma, P.Th. Kok, Y. Kuipers, M. Schoor, H. Spanninga, R. van der Woude. (1999) &quot;Leeuwarden 750-2000 Hoofdstad van Friesland&quot; Utjouwerij van Wijnen Frjentsjer (2000), ISBN 978-90-5194-173-9
* Sef Passage en Leendert Plaisier, ''Leeuwarden in de Schaduw van Havank (en andersom...).'' Leeuwarden: Stifting Utjouwerij Perio/Stifting Mateor, 1995.

[[Ofbyld:20130608 Uitzicht Achmeatoren Leeuwarden NL (1).jpg|thumb|left|650px|Sicht op de binnenstêd fan Ljouwert út de observaasjeromte op de 26ste ferdjipping fan de [[Achmeatoer]] wei (2013)]]{{Clearleft}}

== Keppeling om utens ==
{{CommonsLyts|Leeuwarden|Ljouwert}}
{{WikiwurdboekLyts|Ljouwert}}
* [http://www.leeuwarden.nl Webstee fan de gemeente]
* [http://www.leeuwarden.nu Nijs en foto's oer Ljouwert en de Ljouwerters]
* [http://www.livingleeuwarden.nl Wenjen, wurkjen en rekreëarjen in Ljouwert]
* [http://www.vvvleeuwarden.nl/ VVV Ljouwert]
* [http://www.historischcentrumleeuwarden.nl/?setlang=fr Alles oer de skiednis fan Ljouwert] ( webstee fan it [[Histoarysk Sintrum Ljouwert]]).

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
}}

{{Nijsgjirrige side}}

{{Koördinaten|53_12_0_N_5_47_0_E_type:city(746000)_region:NL|53° 12′ NB, 5° 47′ EL}}
{{Alve stêden provinsje Fryslân}}
{{WikenLjouwert}}
{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Ljouwert| ]]
[[Kategory:Nederlânske provinsjehaadstêd]]
[[Kategory:Stêd yn Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]</text>
      <sha1>djrxtjsdqyfgbg7of04jhdp6pywbz7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Allingawier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4835</id>
    <revision>
      <id>1240264</id>
      <parentid>1217321</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9391" sha1="7oyqgji3ree8rkqk90r0g5n9pr87x7i" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Allingawier
| ôfbylding                   = 20190821_zicht3_op_Allingawier.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = Sicht op Allingawier
| wapen                       = [[Ofbyld:Allingawier vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Allingawier wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Allingawier}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,36 km² (3,3 km² lân, 0,06 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 24 ynw. /km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = 
| postkoade                   = 8758
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_2_50_N_5_26_42_E_type:city_zoom:17_region:NL|53° 3' NB, 5° 27' EL}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = Allingawier 12.JPG
| ôfbyldingstekst2            = Alde smidderij (2007)
| ôfbylding3                  = Allingawier 05.JPG
| ôfbyldingstekst3            = Allingawier út it súdwesten wei mei komboerd (2007)
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 2
| lat_sec                     = 50
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 26
| lon_sec                     = 42
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Allingawier.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Allingawier (grien) yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
[[Ofbyld:Allingastate.jpg|thumb|right|Allingastate (2008)]]
'''Allingawier''' is in lyts [[terp]][[doarp|doarpke]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]] op e râne fan de [[Makkumer Mar Polder]], súdeastlik fan [[Makkum]]. It doarp leit oan in [[opfeart]] fan it [[Van Panhuyskanaal]]. Der rint in egale bakstiennen strjitte troch it doarp. Nei it westen leit [[Skuzum]] en nei it easten [[Eksmoarre]], te berikken oer de brêge oer it Van Panhuyskanaal. 

Allingawier hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Allingawier}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). De [[buorskip]]pen [[Fjouwerhuzen (Súdwest-Fryslân)|Fjouwerhuzen]] en [[Bonjeterp]] falle ûnder de himrik fan Allingawier.

== Skiednis ==
Allingawier waard yn [[1275]] foar it earst neamd as ''Alingwere''. De terp moat nei alle gedachte al folle âlder wêze. Yn [[1496]] komt ''Alynweert'' foar en yn [[1543]] ''Allinguer''.  De namme is in gearstalling fan [[wier]], dat [[terp]] betsjut, en de famyljenamme Allinga, dat ôflaat is fan de manljusnamme Alle of Ale, mei de grûnbetsjutting  &quot;ealman&quot;.

Allingawier lei al yn de [[midsiuwen]] op in terp tusken de [[Parregeastermar]] en de [[Makkumermar]]. Dy marren wienen troch in sleat mei-inoar ferbûn. It doarp bestie doe fan 'e fiskerij.

Súdlik fan it doarp wie in oerset mei in boatsje tusken de twa marren yn. Om 1450 hinne moat Fetkeaper Jackle Feddes dêr op in soarte bolwurk wenne ha. Dat krige de namme Jakle-set.

De drûchlizzing fan de Makkumer en Parregeaster Mar yn 1876-1879 betsjutte de ein fan 'e fiskerij. Troch it drûchmeallen kaam Allingawier yn 'e lege greiden te lizzen. Fan 'e [[Grutte Sylroede]] ([[Makkumer Feart]]) nei de [[Warkumer Trekfeart]] by [[Tsjerkwert]] waard it Van Panhuyskanaal groeven. Foar de skipfeart hie de eardere steamsmidderij yn it doarp ark en reau. 

Op in grut hôf waard yn [[1634]] in nije tsjerke boud mei in [[sealtek]]toer op it plak dêr't in âldenien stien hat. Dy waard yn [[1783]] lykwols wat ynkoarte ta in trijekantich sletten koer. De liedklok is fan [[1599]].

Yn de [[18e iuw]] hie Allingawier oant 1796 in skoalle, dêrnei hie it doarp in mienskiplike skoalle mei [[Eksmoarre]].

By de [[Doleânsje]] yn [[1888]] gie in grut part fan 'e befolkin oer op 'e nije denominaasje. Ynearsten hierden de grifformearden de âlde tsjerke, dochs yn [[1893]] bouden se in eigen lyts tsjerkje oan 'e súdwestlike râne fan it doarp oan oare kant fan de opfeart.

Oant 2011 lei Allingawier yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

== Doarpswapen en flagge ==
Doe't de Befrijing yn 1955 betocht waard, krigen alle 27 doarpen fan Wûnseradiel in eigen flagge. De flagge fan Allingawier bestiet út in blau fjild mei yn de midden in smelle wite bân. De bân jout de dieling fan de âlde [[gritenij]] oan yn Wûnseradiel-binnendyks en Wûnseradiel- bûtendyks. De kleuren fan flaggen binne faaks ûntliend oan de wapens fan edele slachten. 

Yn it wapen falt de kowekop op. Yn sulver stiet der in swarte oansjende koweholle op mei in wyt plak op de foarholle en in reade tonge, en ek trije [[pompeblêd]]en. It is in ferwizing nei de &quot;Izeren Ko&quot; dy't nei de oergong nei de [[Reformaasje]] noch yn de pastorije wie en ûnder oare by begraffenissen in rituele betsjutting hie. De ko ferwiist ek nei de feehâlderij yn it gebiet. De pompeblêden hawwe te krijen mei de eardere marren om Allingawier.

== Museumdoarp ==
{{Apart|Aldfaers Erf}}
* De [[Tsjerke fan Allingawier|Herfoarme tsjerke]] mei in sealtektoer út [[1635]] en in tsjerkhôf. Yn [[1783]] waard de tsjerke ferlytse. De klok (1599) is yn de [[WKII|oarloch]] meinommen troch de Dútsers, mar is yn [[1945]] weromkommen. De lêste reguliere tsjerketsjinst waard yn 1984 holden. Hjoed-de-dei tsjinnet de tsjerke as kultureel sintrum.
* Griffermearde Tsjerkje út 1893 op 'e súdwestlike râne fan it doarp is tsjinnet as in útstallingstsjerke.
* [[Allingastate]] leit krekt bûten Allingawier. Hy is boud troch [[Yde Schakel]], de grûnlizzer fan de museumrûte [[Aldfaers Erf]]. Allingawier is in wichtige skeakel yn de Aldfaers Erf rûte. Der binne prachtige gebouwen oerbleaun út de [[18e iuw]], no wer moai yn styl opboud. Ald ark en masines steane dêr binnen en bûten te pronk yn âlde pracht. 
* Ek is der [[De Izeren Ko]] te sjen, neamd nei de [[Tsjasker|pealtsjasker]] út [[1970]], dy't dêr ek stiet.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
De_Hervormde_kerk_van_Allingawier_in_Friesland.jpg|De [[tsjerke fan Allingawier]]
Expositiekerk_Allingawier.jpg|Grifformearde tsjerke
Allingawier.jpg|De Izeren Ko
Allingawier_een_museumdorp_in_Friesland.jpg|De opfeart mei brêge
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Mienskip ==
Allingawier docht in soad yn 'e mande mei [[Eksmoarre]]. [https://exmorra.info/dorpsbelang/ Doarpsbelang Eksmoarre] fertsjintwurdiget de belangen fan de ynwenners fan it doarp. It doarpshûs hiet [https://www.dorpshuisithonk.nl/ It Honk] en stiet yn Eksmoarre. It moanneblêd Doarpsnijs, ferskynt om 'e moanne.

=== Ferienings === 
Sjoch op de side fan Eksmoarre fan 'e list fan ferienings.

=== Befolkingsferrin === 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2013 !! 2025
|-
| 164 || 145 || 135 || 120 || 102 || 81|| 80&lt;ref name=AlleCijfers&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/allingawier/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt; || 91&lt;ref name=AlleCijfers/&gt;
|}

==Ynfrastuktuer==

=== Bustsjinst ===
Troch Allingawier rint de folgjende busline:

* '''Line 96:''' [[Surch]] - [[Boalsert]] fia [[Makkum]]

De busline troch Allingawier wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Bonjeterp]]erwei, [[Fjouwerhuzen (Súdwest-Fryslân)|Fjouwerhuzen]], Kanaalwei, Marwei, Tsjerkebuert.

== Nijsgjirrich ==
* Besuden [[Goattum]] yn [[Boarnsterhim]] komt de hûsname Allingawier foar, dy't ek op de kaart fan [[Wopke Eekhoff]] út de 19e iuw neamd wurdt.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppeling om utens ==
* [https://www.waterlandvanfriesland.nl/nl/stromen/terpdorp-allingawier Allingawier op 'e side fan Waterland van Friesland]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
------------
* {{Aut|G. van Berkel}} &amp; {{Aut|K. Samplonius}} (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''
* {{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, ''Friese Plaatsnamen'', Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''Allingawier''
* {{Aut|[[Peter Karstkarel]]}}, [https://www.frieslandwonderland.nl/FY/friesland/plaats/allingawier Friesland Wonderland], ''Allingawier''
* [https://www.hwwunseradiel.nl/archief/EXM001/WEB/detailpage-dorp.php?loadfile=dehistoriegaatdoor.html Histoarysk Wurkferbân Ald-Wûnseradiel]
}}

{{koördinaten|53_2_50_N_5_26_42_E_type:city_zoom:17_region:NL|53° 3' NB, 5° 27' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Allingawier| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>7oyqgji3ree8rkqk90r0g5n9pr87x7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mantgum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4914</id>
    <revision>
      <id>1240207</id>
      <parentid>1226599</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ferskaat */</comment>
      <origin>1240207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10048" sha1="e3qu7yhjd66vyc1c5h2u2dfo1k1b22w" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Mantgum, Seerp van Galemawei 1.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Ien fan de foar it doarp karakteristike rinteniershûzen oan de Seerp Galemawei''
| wapen                       = [[Ofbyld:Mantgum vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Mantgum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 1.135 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/mantgum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,9 km² &lt;br&gt; lân: 5,81 km² &lt;br&gt; wetter: 0,09 km²
| befolkingstichtens          = 195 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_07_42_N_5_43_10.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 07'N 5° 43'E}}
| webside                     = [https://mantgum.com/ mantgum.com]| 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 07
| lat_sec                     = 42
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 43
| lon_sec                     = 10.3
| lon_dir                     = E
}}
'''Mantgum''' is in [[terp]]doarp yn 'e [[Fryslân|Fryske]] [[Greidhoeke]]. Ta de [[himrik]] fan Mantgum hearre ek de [[buorskip]]pen [[Jeth]], [[Tsjeintgum]] en [[Skillaerd]]. 

== Skiednis ==
Mantgum wurdt yn [[1329]] foar it earst ûnder de namme 'Mantinga-heem' neamd, mar it doarp is folle âlder. Mantgum lei oan de westlike kant fan de [[Middelsee]] njonken de tsjintwurdich net mear besteande terp Szentinge. Yn 1580 fusearre de [[parochy]] mei dy fan [[Skillaerd]], beide tsjerken wiene wijd oan de hillige [[Marije (mem fan Jezus)|Jongfaam Marije]].

Yn de 16e iuw bewenne de haadling [[Seerp Galama]] de state [[Hokswier]] benoarden Mantgum. Hy fersette him tsjin de Spanjerts en waard yn 1572 ferballe troch [[Alva]], mar kaam yn 1576 werom. Syn grêfstien is noch altiten te sjen yn de Mantgumer tsjerke. 

Yn 1796 hie it doarp ynklusyf Skillaerd 203 ynwenners, werfan't goed 200 jier nei de [[reformaasje]] noch jimmeroan 50 minsken roomsk wiene. Mantgum begûn in doarp fan rinteniers te wurden en sa waarden yn Mantgum in opfallend tal monumintale wenten yn [[Klassisisme|klassisistyske]] styl boud. De wenten krigen rejale tunen, wêrfan't ien sels ynrjochte waard as in [[Ingelske tún]]. 
[[Ofbyld:2022 Mantgum, âlde gemeentehûs Baarderadiel.jpg|thumb|left|250px|''Alde gemeentehûs Baarderadiel'']]
Mantgum waard yn 1908 it haadplak fan de gemeente [[Baarderadiel]] en bleau dat oant 1984, it jier dat de gemeenten Baarderadiel en [[Hinnaarderadiel]] fusearren ta de gemeente [[Littenseradiel]]. Sûnt stie it gemeentehûs yn [[Wommels]]. Dat de boargemaster ynearsten noch yn Mantgum wenjen bleau wie de Wommelsers mar min nei it sin. It [[doarp]] leit sûnt de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] yn 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. 

Mei't it doarp gaadlik oan it spoar fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Snits (stêd)|Snits]] lei, koe it doarp sûnt de jierren 1970 en 1980 fluch groeie nei it noarden ta. De lêste nijbou krige ek grêften, sadat der oan it wetter wenne wurde koe. Dy hawwe oer de [[Mantgumer Feart]] ferbining mei [[De Swette]]. Der is ek in lytse passantehaven.
== Namme ==
De namme Mantgum is de ferkoarte ferzje fan de eardere namme, Mantinga-heem, it hiem fan de Mantinga's. De Mantinga's joegen har namme oan Mantgum en hienen sels harren namme fan harren sibbe Mante krigen. De namme Mantinga-heem is oer Mantingum ferwurden ta Mantgum.

In [[sêge]] wol ha dat de namme komt fan in rûzje tusken twa susters (Mantua en Gezina), dy't in tsjerke bouwe woenen. Mantua neamde har suster in 'schilaard' (in dwerskop), en sa kaam it dat Mantua in tsjerke mei doarp boude, dat de namme Mantgum krige, en har suster in tsjerke mei doarp, dat de namme Skillaerd krige.

== Wapen ==
It wapen wurdt troch de [[Fryske Rie foar Heraldyk]] omskreaun: 'yn read in op de trochsnijingsline swimmende swan mei opslaande wjukken fan sulver, yn it skyldhaad beselskippe fan in gouden seispuntige stjer; in weagjende blauwe skyldfoet, belein mei in sulveren leelje'.

De stjer ferwiist nei de status fan Mantgum as haadplak fan Baarderadiel. De swan tsjut op it rjocht fan swannedrift, dat ferbûn wie oan Hokswier. De leelje is ûntliend oan it wapen fan Hokswier. De golvende skyldfoet stiet foar de Middelsee dêr't Mantgum eartiids oan lei. 

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2022 Mantgum, Seerp van Galemawei 2.jpg|thumb|260px|''Seerp van Galemawei 2'']]
Yn de jierren 1990 is it mienskipssintrum 'De Wjukken' boud as ferfanging foar it âlde sintrum 'De Wjuk', dat net mear foldie oan de easken fan de tiid. 'De Wjuk' wie de eartiidske skoalle en is no in wenhûs. It nije sintrum is mei troch de Mantgumers sels boud en falt op oan de eastkant wat de arsjitektuer oanbelanget. Njonken doarpshûs is it ek klaairomte foar de keats-, tennis- en kuorbalferienings. By it sintrum lizze de sportfjilden, tennisbaan en jeu-de-boule-baan. Boppedat sit der yn it sintrum in jongereinhonk.

De 'Stifting Freed' organisearret aktiviteiten foar de jongerein. 'Mandeguod' is de doarpskrante foar Mantgum en omkriten. De Merkekommisje organisearret alle jierren it doarpsfeest.

=== Skelnamme ===
[[Ofbyld:2022 Mantgum, Seerp van Galemawei 13.jpg|thumb|260px|''Seerp van Galemawei 13'']]
De skelnamme foar Mantgumers is 'Kanaäniten'. De namme ûntstie sa healwei de 19e iuw, doe't de rinteniers harren hûzen bouden en de Mantgumer tsjerke ryk wie. De skelnamme ferwiist nei it rike folk út de Bibel, dat de Israeliten nei harren tocht troch de woastyn oantroffen yn it Unthjitten Lân. Fanwegen de deftige hûzen waard Mantgum ek wol 'Lyts Kanaän' neamd.

=== Skoalle ===
De iepenbiere basisskoalle fan Mantgum hjit 'De Gielguorde'. In gielguorde is in bewarplak foar apels en parren om se rypje te litten (eartiids wie dat meastentiids yn 't hea fan in buorkerij).

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2022 Mantgum, Marijetsjerke oan de Seerp van Galemawei.jpg|thumb|260px|''Marijetsjerke'']]
{{Apart|Marijetsjerke (Mantgum)}}
De Marijetsjerke waard om 1500 hinne boud en ferfong doe in âldere út likernôch 1200. De tsjerke wurdt brûkt troch de PKN Mantgum-Skillaerd.

=== Ferienings ===
* Panta Rhei - frouljuskoar
* Mantgumer Maten - manljuskoar
* [[Kuorbalferiening WWC|WWC]] - kuorbal
* Wjukslach - jeu de boule
* [[Keatsferiening Jacob Klaver|Jacob Klaver]] - keatsen
* Resitearkolleezje Frisia 1874 - toanielferiening
* Fûgelwacht Mantgum e.o - ôfdieling fan de [[BFVW]]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 449 || 418 || 417 || 403 || 470 || 980 || 1.135
|}

== Ferskaat ==
[[Ofbyld:20190515 Amerikaanse windmotor Mantgum1.jpg|thumb|260px|''Mantgumer mûne'']]
[[Ofbyld:2022 Mantgum, Lyts Kanaän.jpg|thumb|260px|''Lyts Kanaän'']]
* Yn Mantgum wennet skriuwster [[Wieke de Haan]]
* By de toer fan Skillaard stiet in monumint foar de Twadde Wâldkriich foar de manlju dy't omkamen nei harren [[Short Stirling]] oansketten wie en ûntplofte boppe de Mantgumer Feart. Op it tsjerkhôf binne de grêven fan:  

:Sergeant George William Armen, 30 jier, navigator
:Flight Sergeant Harold Stanley Howland, 26 jier, piloat
:Sergeant Albert Leslie Hyrons, boardwerktúchkundige
:Sergeant James Gordon Lamb, 21 jier, bommerjochter
:Sergeant William Alfred Martin, skutter
:Sergeant George Arthur Moss,  19 jier, skutter
:Sergeant William Henry (Harry) Pritchard, 26 jier, radiotelegrafist.

== Ynfrastruktuer ==

=== Treinferbining ===
Mantgum hat in [[Stasjon Mantgum|stasjon]] oan it [[Spoar fan Ljouwert nei Starum|spoar fan Louwert nei Starum]] De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

=== Bustsjinst ===
De folgjende busline rint troch Mantgum:

* '''Line 93:''' [[Snits]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia Mantgum

De busline troch Mantgum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Mantgum]].

== Sjoch ek ==
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [[Fryske doarpen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Geakundich Wurkforbân fan de Fryske Akademy}} - ''Baerderadiel, in geakunde'', Ljouwert, 1957
* [http://www.rjhbrink.eu/Mantgum%20en%20Schillaard/index.htm Side Mantgum en Skillaard]
* [http://www.littenseradiel.nl/index.php?simaction=content&amp;mediumid=1&amp;pagid=85&amp;stukid=165 Webstee fan Mantgum]
* [https://www.wjukken.nl/ De Wjukken]
* [http://www.vvv-terpelan.nl/ VVV Terpelân]
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Mantgum}}
}}
{{Koördinaten|53_7_47_N_5_43_11_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 8' NB, 5° 43' EL}}
{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Mantgum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]</text>
      <sha1>e3qu7yhjd66vyc1c5h2u2dfo1k1b22w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240208</id>
      <parentid>1240207</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10104" sha1="cs6l3n5xoxbn156yeuifx4nqw7qblix" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Mantgum, Seerp van Galemawei 1.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Ien fan de foar it doarp karakteristike rinteniershûzen oan de Seerp Galemawei''
| wapen                       = [[Ofbyld:Mantgum vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Mantgum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 1.135 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/mantgum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,9 km² &lt;br&gt; lân: 5,81 km² &lt;br&gt; wetter: 0,09 km²
| befolkingstichtens          = 195 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_07_42_N_5_43_10.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 07'N 5° 43'E}}
| webside                     = [https://mantgum.com/ mantgum.com]| 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 07
| lat_sec                     = 42
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 43
| lon_sec                     = 10.3
| lon_dir                     = E
}}
'''Mantgum''' is in [[terp]]doarp yn 'e [[Fryslân|Fryske]] [[Greidhoeke]] en leit yn de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. Ta de [[himrik]] fan Mantgum hearre ek de [[buorskip]]pen [[Jeth]], [[Tsjeintgum]] en [[Skillaerd]]. 

== Skiednis ==
Mantgum wurdt yn [[1329]] foar it earst ûnder de namme 'Mantinga-heem' neamd, mar it doarp is folle âlder. Mantgum lei oan de westlike kant fan de [[Middelsee]] njonken de tsjintwurdich net mear besteande terp Szentinge. Yn 1580 fusearre de [[parochy]] mei dy fan [[Skillaerd]], beide tsjerken wiene wijd oan de hillige [[Marije (mem fan Jezus)|Jongfaam Marije]].

Yn de 16e iuw bewenne de haadling [[Seerp Galama]] de state [[Hokswier]] benoarden Mantgum. Hy fersette him tsjin de Spanjerts en waard yn 1572 ferballe troch [[Alva]], mar kaam yn 1576 werom. Syn grêfstien is noch altiten te sjen yn de Mantgumer tsjerke. 

Yn 1796 hie it doarp ynklusyf Skillaerd 203 ynwenners, werfan't goed 200 jier nei de [[reformaasje]] noch jimmeroan 50 minsken roomsk wiene. Mantgum begûn in doarp fan rinteniers te wurden en sa waarden yn Mantgum in opfallend tal monumintale wenten yn [[Klassisisme|klassisistyske]] styl boud. De wenten krigen rejale tunen, wêrfan't ien sels ynrjochte waard as in [[Ingelske tún]]. 
[[Ofbyld:2022 Mantgum, âlde gemeentehûs Baarderadiel.jpg|thumb|left|250px|''Alde gemeentehûs Baarderadiel'']]
Mantgum waard yn 1908 it haadplak fan de gemeente [[Baarderadiel]] en bleau dat oant 1984, it jier dat de gemeenten Baarderadiel en [[Hinnaarderadiel]] fusearren ta de gemeente [[Littenseradiel]]. Sûnt stie it gemeentehûs yn [[Wommels]]. Dat de boargemaster ynearsten noch yn Mantgum wenjen bleau wie de Wommelsers mar min nei it sin. It [[doarp]] leit sûnt de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] yn 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. 

Mei't it doarp gaadlik oan it spoar fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Snits (stêd)|Snits]] lei, koe it doarp sûnt de jierren 1970 en 1980 fluch groeie nei it noarden ta. De lêste nijbou krige ek grêften, sadat der oan it wetter wenne wurde koe. Dy hawwe oer de [[Mantgumer Feart]] ferbining mei [[De Swette]]. Der is ek in lytse passantehaven.
== Namme ==
De namme Mantgum is de ferkoarte ferzje fan de eardere namme, Mantinga-heem, it hiem fan de Mantinga's. De Mantinga's joegen har namme oan Mantgum en hienen sels harren namme fan harren sibbe Mante krigen. De namme Mantinga-heem is oer Mantingum ferwurden ta Mantgum.

In [[sêge]] wol ha dat de namme komt fan in rûzje tusken twa susters (Mantua en Gezina), dy't in tsjerke bouwe woenen. Mantua neamde har suster in 'schilaard' (in dwerskop), en sa kaam it dat Mantua in tsjerke mei doarp boude, dat de namme Mantgum krige, en har suster in tsjerke mei doarp, dat de namme Skillaerd krige.

== Wapen ==
It wapen wurdt troch de [[Fryske Rie foar Heraldyk]] omskreaun: 'yn read in op de trochsnijingsline swimmende swan mei opslaande wjukken fan sulver, yn it skyldhaad beselskippe fan in gouden seispuntige stjer; in weagjende blauwe skyldfoet, belein mei in sulveren leelje'.

De stjer ferwiist nei de status fan Mantgum as haadplak fan Baarderadiel. De swan tsjut op it rjocht fan swannedrift, dat ferbûn wie oan Hokswier. De leelje is ûntliend oan it wapen fan Hokswier. De golvende skyldfoet stiet foar de Middelsee dêr't Mantgum eartiids oan lei. 

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2022 Mantgum, Seerp van Galemawei 2.jpg|thumb|260px|''Seerp van Galemawei 2'']]
Yn de jierren 1990 is it mienskipssintrum 'De Wjukken' boud as ferfanging foar it âlde sintrum 'De Wjuk', dat net mear foldie oan de easken fan de tiid. 'De Wjuk' wie de eartiidske skoalle en is no in wenhûs. It nije sintrum is mei troch de Mantgumers sels boud en falt op oan de eastkant wat de arsjitektuer oanbelanget. Njonken doarpshûs is it ek klaairomte foar de keats-, tennis- en kuorbalferienings. By it sintrum lizze de sportfjilden, tennisbaan en jeu-de-boule-baan. Boppedat sit der yn it sintrum in jongereinhonk.

De 'Stifting Freed' organisearret aktiviteiten foar de jongerein. 'Mandeguod' is de doarpskrante foar Mantgum en omkriten. De Merkekommisje organisearret alle jierren it doarpsfeest.

=== Skelnamme ===
[[Ofbyld:2022 Mantgum, Seerp van Galemawei 13.jpg|thumb|260px|''Seerp van Galemawei 13'']]
De skelnamme foar Mantgumers is 'Kanaäniten'. De namme ûntstie sa healwei de 19e iuw, doe't de rinteniers harren hûzen bouden en de Mantgumer tsjerke ryk wie. De skelnamme ferwiist nei it rike folk út de Bibel, dat de Israeliten nei harren tocht troch de woastyn oantroffen yn it Unthjitten Lân. Fanwegen de deftige hûzen waard Mantgum ek wol 'Lyts Kanaän' neamd.

=== Skoalle ===
De iepenbiere basisskoalle fan Mantgum hjit 'De Gielguorde'. In gielguorde is in bewarplak foar apels en parren om se rypje te litten (eartiids wie dat meastentiids yn 't hea fan in buorkerij).

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2022 Mantgum, Marijetsjerke oan de Seerp van Galemawei.jpg|thumb|260px|''Marijetsjerke'']]
{{Apart|Marijetsjerke (Mantgum)}}
De Marijetsjerke waard om 1500 hinne boud en ferfong doe in âldere út likernôch 1200. De tsjerke wurdt brûkt troch de PKN Mantgum-Skillaerd.

=== Ferienings ===
* Panta Rhei - frouljuskoar
* Mantgumer Maten - manljuskoar
* [[Kuorbalferiening WWC|WWC]] - kuorbal
* Wjukslach - jeu de boule
* [[Keatsferiening Jacob Klaver|Jacob Klaver]] - keatsen
* Resitearkolleezje Frisia 1874 - toanielferiening
* Fûgelwacht Mantgum e.o - ôfdieling fan de [[BFVW]]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 449 || 418 || 417 || 403 || 470 || 980 || 1.135
|}

== Ferskaat ==
[[Ofbyld:20190515 Amerikaanse windmotor Mantgum1.jpg|thumb|260px|''Mantgumer mûne'']]
[[Ofbyld:2022 Mantgum, Lyts Kanaän.jpg|thumb|260px|''Lyts Kanaän'']]
* Yn Mantgum wennet skriuwster [[Wieke de Haan]]
* By de toer fan Skillaard stiet in monumint foar de Twadde Wâldkriich foar de manlju dy't omkamen nei harren [[Short Stirling]] oansketten wie en ûntplofte boppe de Mantgumer Feart. Op it tsjerkhôf binne de grêven fan:  

:Sergeant George William Armen, 30 jier, navigator
:Flight Sergeant Harold Stanley Howland, 26 jier, piloat
:Sergeant Albert Leslie Hyrons, boardwerktúchkundige
:Sergeant James Gordon Lamb, 21 jier, bommerjochter
:Sergeant William Alfred Martin, skutter
:Sergeant George Arthur Moss,  19 jier, skutter
:Sergeant William Henry (Harry) Pritchard, 26 jier, radiotelegrafist.

== Ynfrastruktuer ==

=== Treinferbining ===
Mantgum hat in [[Stasjon Mantgum|stasjon]] oan it [[Spoar fan Ljouwert nei Starum|spoar fan Louwert nei Starum]] De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

=== Bustsjinst ===
De folgjende busline rint troch Mantgum:

* '''Line 93:''' [[Snits]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia Mantgum

De busline troch Mantgum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Mantgum]].

== Sjoch ek ==
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [[Fryske doarpen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Geakundich Wurkforbân fan de Fryske Akademy}} - ''Baerderadiel, in geakunde'', Ljouwert, 1957
* [http://www.rjhbrink.eu/Mantgum%20en%20Schillaard/index.htm Side Mantgum en Skillaard]
* [http://www.littenseradiel.nl/index.php?simaction=content&amp;mediumid=1&amp;pagid=85&amp;stukid=165 Webstee fan Mantgum]
* [https://www.wjukken.nl/ De Wjukken]
* [http://www.vvv-terpelan.nl/ VVV Terpelân]
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Mantgum}}
}}
{{Koördinaten|53_7_47_N_5_43_11_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 8' NB, 5° 43' EL}}
{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Mantgum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]</text>
      <sha1>cs6l3n5xoxbn156yeuifx4nqw7qblix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jorwert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5232</id>
    <revision>
      <id>1240185</id>
      <parentid>1237924</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9405" sha1="c95r59z7p8fkol9b5fsggomjz7z5obe" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Jorwert, flapbrêge oer de Jorwerter Feart.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Brêge oer de Jortwerter Feart''
| wapen                       = [[Ofbyld:Jorwert vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Jorwert wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 320 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/jorwert/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 7,18 km² &lt;br&gt; lân: 7,10 km² &lt;br&gt; wetter: 0,08 km²
| befolkingstichtens          = 45 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_08_44.1_N_5_42_42.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 08' N 5° 42' E}}
| webside                     = [https://dorp.jorwert.nl/ dorp.jorwert.nl]| 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 08
| lat_sec                     = 44.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 42
| lon_sec                     = 42.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Jorwert''' is in [[doarp]] yn de [[Fryslân|Fryske]] [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. Ek de [[buorskip]]pen [[Fûns (buorskip)|Fûns]] en [[Hesens]] hearre by Jorwert.

== Skiednis ==
Yn de [[9e iuw]] waard ien fan de gruttere terpen yn [[Westergoa]] Everwirdt neamd. Dat waard letter Jorwert. Tichteby it doarp is it 9e-iuwske 'Amulet fan Jorwert' fûn, in fynst dat ea grif troch in pylger efter litten waard. It wurdt bewarre yn it [[Frysk Museum]].

[[Ofbyld:Toren na instorting - Jorwerd - 20120963 - RCE.jpg|thumb|left|250px|''Jorwert sûnder toer (1951)'']]
De [[Redbadtsjerke (Jorwert)|Jorwerter tsjerke]] waard yn de 12e iuw boud en wijd oan [[Redbad (biskop)|Sint-Redbad]], dy't yn de 11e iuw [[Biskoppen fan Utert|biskop fan Utert]] wie. Yn de lette midsiuwen waard yn de tsjerke it [[seendrjocht]] sprutsen. Foar it hiele goa wie Jorwert it haaddekanaat, dêr't op wrâldsk en tsjerklik mêd rjocht spruten waard. De tsjerketoer sakke moarns [[25 augustus]] [[1951]] om 7 minuten by de restauraasje fan de tsjerke yn inoar. Troch in grut tal aksjes koe de toer al gau wer opboud wurde. Foar de rynkse jouwers waard as tank it [[Iepenloftspul Jorwert|iepenloftspul]] 'De Klokken fan Jorwert' yn de [[notaris]]tún spile. Dat wie de oarsprong fan in tradysje, dy't tsjintwurdich alle jierren plak fynt.&lt;ref&gt;[https://dorp.jorwert.nl/iepenloftspul/ Side Iepenloftspul Jorwert, oproppen 11 novimber 2022]&lt;/ref&gt; 

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] wie Jorwert part fan de gemeente [[Baarderadiel]]; sûnt hearde Jorwert by de doe nije gemeente [[Littenseradiel]]. Yn [[1991]] fierde de gemeente Littenseradiel Frysktalige plaknammen yn en sûnt hat Jorwert offisjeel in -t op it ein fan de plaknamme. By de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1 jannewaris]] [[2018]] hold [[Littenseradiel]] op te bestean en kaam Jorwert yn 'e gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] te lizzen.
 
== Jorwerter wapen ==
De giele flakken oan wjerskanten fan de blauwe fertikale stripe ferwize as tuorren nei de twa eardere states fan it doarp; de [[Hesensstate]] en de [[Fûnsstins|Fûnsstins]]. De ikel yn it lofter giele fjild is ûntliend oan it wapen fam de bewenners fan Hesensstate, de Hettinga's, wylst de earn yn it rjochter giele fjild út it wapen fan de famylje Fons komt. De blauwe stripe stiet foar de [[Jorwerter Feart]]. De trije ruten ferwize nei it seendrjocht en dat Jorwert yn de lette midsiuwen it haaddoarp fan Baarderadiel wie.

== Mienskip ==
Doarpsnut komt op foar de belangen fan de doarpsbewenners. Der binne kommisjes foar de Boarterstún, it doarpshûs, de doarpskrante (De Hiele Toer) en de Jongereinkommisje.

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2022 Jorwert, Sint-Redbadtsjerke (2).jpg|thumb|260px|''[[Redbadtsjerke (Jorwert)|Sint-Redbadtsjerke]]'']]
{{Apart|Redbadtsjerke (Jorwert)}}
* PKN Westerwert (Jorwert-Jellum-Bears-Weidum)

=== Nijkleaster ===
Krekt bûten it doarp wurdt by de kop-hals-romppleats Westerhûs it [[Nijkleaster]] ûntwikkele. It is in inisjatyf fan de PKN-Westerwert mei de lannelike PKN. It lytsskealige kleaster siket nei nije wegen foar leauwe en spiritualiteit en wol ek in skûlplak wêze foar minsken, dy oer it [[Jabikspaad]] de pylgersreis nei [[Katedraal fan Santiago de Compostela
|Santiago de Compostela]] meitsje. Jorwert leit oan de pylgersrûte nei Santago de Compostela.&lt;ref&gt;[https://nijkleaster.frl/ Side Nijkleaster, oproppen 11 novimber 2011]&lt;/ref&gt;

=== Skoalle ===
De iepenbiere basisskoalle De Krunenstrobbe moast yn 2021 fanwegen it sakjende tal bern de doarren slute.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/964897/basisschool-jorwert-sluit-de-deuren-voorkeur-voor-regioschool-in-baard Omrop Fryslân, 16 juny 2020]&lt;/ref&gt; De measte Jorwerter bern geane tsjintwurdich foar basisûnderwiis nei [[Baard]].   

=== Ferienings ===
[[Ofbyld:20221 Jorwert, it Wapen fan Baarderadiel.jpg|thumb|260px|''It Wapen fan Baarderadiel'']]
* Keatsferiening 'Hâld Moed'
* OKK - [[damjen]]
* Toanielferiening 'De Harmonie'
* De Teannetrapers - [[dûns]]jen
* [[tippen|Tipferiening]] 'Reitsje him' 
* Jeugdclub
* Natuerkoöperaasje Baarderadiel
* Utfeartferiening 'De Laatste Eer'
* Stifting Iepenloftspul Jorwert
* IIsklup Jorwert
[[Ofbyld:2022 Jorwert, Sluitermanwei - Master Fopmawei.jpg|thumb|260px|''Sluitermanwei/Master Fopmawei'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 418 || 396 || 392 || 398 || 353 || 311 || 320
|}

=== Eveneminten ===
* De tradysje fan it Iepenloftspul Jorwert datearret fan de tiid nei it ynstoarten fan de toer. Ut tank waard foar de goederjouwske minsken in iepenloftspul opfierd, dat letter in tradysje waard. It populêre iepenloftspul wurdt opfierd yn de moannen [[augustus]] en [[septimber]]. 
* Fan [[1979]] oant [[1993]] waard yn in [[greide]] by Jorwert, dy't bekendstiet as de Reidpôle, it [[muzykfestival]] [[Mukpop]] holden. Yn [[2018]] waard nei in fearnsiuw it op 'e nij organisearre om it [[evenemint]] nij libben yn te blazen.

== Ferskaat ==
* [[J. Slauerhoff|J.J. Slauerhoff]] bestege tiid yn Jorwert by de domineesfamylje Hille Ris Lammers. Hy hie sterke gefoelens foar ien fan de dochters en dit komt ek yn syn wurk nei foaren.
* It doarp waard nei de útjefte fan it boek '[[Hoe God verdween uit Jorwerd]]' yn 1996 ([[Frysk]]e [[oersetting]]: [[Hoe't God ferdwûn út Jorwert]]) fan de skriuwer [[Geert Mak]]  nasjonaal bekend. Yn it boek wurde de feroarings op it plattelân nei 1945 beskreaun. 
* De spylfilm ''Iris'' mei [[Monique van de Ven]] en [[John Kraaykamp sr.]] spilet him foar in part ôf yn Jorwert.
* In pear hûndert meter noardeastlik fan it doarp stiet oan de [[Jorwerter Feart]] in [[Wynmotor Jorwert|Amerikaanske wynmotor]].

== Keunstwurken ==
[[Ofbyld:De pet van Slauerhof.JPG|thumb|260px|''De pet van Slauerhof'']] 
* 'De Pet fan Slauerhoff' (1998) fan Douwe de Bildt (oan it stek fan de pastorij, Sluytermanwei 25).&lt;ref&gt;[https://www.keunstwurk.nl/kunstobjecten/de-pet-van-slauerhoff-2/ Keunstwurk]&lt;/ref&gt;
* 'De Foardrager' (2003) fan Hanneke Roelofsen (foar it kafee oer oan de Sluytermanwei), delset yn it ramt fan 50 jier iepenlofspul.&lt;ref&gt;[https://www.keunstwurk.nl/kunstobjecten/de-foardrager-2/ Keunstwurk]&lt;/ref&gt;

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Jorwert rint de folgjende busline:

* '''Line 93:''' [[Snits]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Mantgum]]

De busline troch Jorwert wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Arsum]]erdyk, Battenserreed, De Him, De Krunen, [[Ewerwert]], [[Fûns (buorskip)|Fûns]], Havenspaad, Hegedyk, [[Hesens]]erreed, It Noard, [[Jaanbuorren]], Lucht en Veld, Lucht en Veldsterdyk, Maliebaan, Master Fopmawei, Pastorijfinne, Redbadwei, [[Sije Hogerhuis]]strjitte, [[Sluyterman]]wei.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Jorwert}}
}}
{{Koördinaten|53_8_44_N_5_42_45_E_type:city(310)_region:NL-FR|53° 8′ 44″ N, 5° 42′ 45″ EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Jorwert| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]</text>
      <sha1>c95r59z7p8fkol9b5fsggomjz7z5obe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Burgum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5576</id>
    <revision>
      <id>1240158</id>
      <parentid>1240157</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Twadde Wrâldkriich */ [[]]</comment>
      <origin>1240158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24229" sha1="i4766c6lic4k4ntlkt2r4n5177a67hr" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Burgumer Poppestien.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Burgumer poppestien''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Burgum.gif|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Burgum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Burgum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 11,71 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 10,96 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,76 km² 
| befolkingstichtens          = 884 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_11_34.9_N_5_59_19.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 11' N 5° 59' E}}    
| webside                     = [https://www.burgum.nl/ www.burgum.nl]
| ôfbylding2                  = Locator map of Burgum.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Lokaasje Burgum yn de gemeente Tytsjerksteradiel''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 12
| lat_sec                     = 34.9
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 59
| lon_sec                     = 19.7
| lon_dir                     = E
}}
'''Burgum''' is it haadplak fan de gemeente [[Tytsjerksteradiel]]. It plak leit oan it [[Prinses Margrietkanaal]]; nei it wêst giet dat troch de [[Krûme Ie|Kromme Ie]] fierder nei de [[Wide Ie (Burgum)|Wide Ie]], nei it easten oer de [[Grinzer Feart]] nei de [[Burgumer Mar (mar)|Burgumer Mar]]. Foar Burgum oer leit oan de súdkant fan it kanaal it doarp [[Sumar]]. 

Burgumers wurde tradisjoneel útskolden foar 'kowesturten'. Neffens it ferhaal ha de Burgumers dy namme ferstjinne om't der in Burgumer west hat dy't in ofskuorde sturt fan in ko wer oplape troch it ôfskuorde stik der wer mei in spjelde oan fêst te setten.&lt;ref&gt;Tietjerksteradeel, Spahr en Ypma, side 364&lt;/ref&gt; 

Under Burgum falt ek it buorskip [[Noardermar]]. Oant 1930 hearde ek Burgerheide (tsjintwurdich [[Noardburgum]]) by Burgum. Sûnt [[1989]] is de offisjele namme fan it doarp it Fryske ''Burgum'', derfoar wie dat ''Bergum''.

Burgum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Burgum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Namme ==
De plaknamme is yn de rin fan de tiid net hiel bot feroare. Yn de 13e iuw waard Burgum as 'Berchem' skreaun, in iuw letter as 'Berghym' en wer letter as 'Beergum', 'Birgum' en lang om let Burgum. De betsjutting fan it earste diel ('Berg') moat socht wurde yn 'hichte'. Burgum soe dan 'op 'e hichten' betsjutte, in ferwizing nei de súdrâne fan de sânrêch dêr't de earste Burgumers harren nei wenjen setten.&lt;ref&gt;Burgum, Wâld- en Wetterdoarp, ISBN 90-9006084-7&lt;/ref&gt;   

== Skiednis ==
=== Kleaster ===
[[Ofbyld:Burgum, Krústsjerke.jpg|thumb|left|250px|''De Krústsjerke'']]
Yn it lêst fan de 12e iuw waard út it [[Kleaster Lúntsjerk]], ûnder [[Achlum]], wei, it Burgumer Nikolaaskleaster stifte, dat befolke waard mei [[Augustiner Koarhearen|augustynske]] koarhearen fan [[Barrahûs]]. It Barrahûs (in stins mei in kapel) bleau tenei bestean as in úthôf fan it Burgumer kleaster, dat ek wol it Berchkleaster of it Barrakonvint neamd wurdt. De muontsen setten fuort útein mei de bou fan it kleaster, dat wat noardliker fan de tsjerke fan Noardermar kaam te stean (no ûnderdiel fan it tsjerkhôf). Dy oan Sint-Martinus wijde tsjerke hie der nei alle gedachten doe al in iuw stien en waard yn it ramt fan de komst troch de bewenners fan it kleaster ferboud. Njonken de úthôf yn Barrahûs krige it kleaster yn 'e rin fan de tiid in soad grûnbesit troch skinkings en ek in stins yn [[Wurdum]]. Nammen lykas de Mûntsewei (rjochting [[Suwâld]]), Mûntsesleat, de Burger Stûken ûnder [[Garyp]] en [[Warten]] en de Mûslannen ( &gt; Mûntselannen) yn [[Alde Miede]] ferwize nei dy besittings. De koarhearen brochten it rûge lân yn kultuer, bediken, soargen foar in bettere ôfwettering en wurken yn de feanterij. Mei de [[reformaasje]] kaam der in ein oan it Berchkleaster. Nei it ferried fan [[George fan Lalaing, greve fan Rennenberch|Rennenberg]] moasten de muontsen flechtsje en rintmaster Popke Roorda krige de taak fan de Steaten om tafersjoch op de leechsteande kleastergebouwen te hâlden. Om't der ferlet fan boumateriaal wie stie it frij alles ôf te brekken wat net ferhierd wurde koe. Wis is dat it kleaster der teminsten noch oant yn 1606 stien hat en as pastorije en pleats ferhierd waard. Fan it kleaster is fierder neat oerbleaun. Yn 'e jierren 1970 moast it tsjerkhôf útwreidzje mei de grûn dêr't earder it kleaster stien hie. Om't de grûn groatfol boupún siet fan it kleaster moast it stik earst ôfgroeven wurde. Dêrby waarden ek dielen fan de fûneminten werom fûn.

=== Opskuor fan 1747 ===
It systeem fan de belestingpacht foar de plattelânsbefolking en de ûnfrede oer it útoefenjen fan de macht troch de reginten yn de 17e iuw late ta in opskuor yn 1747. De grytmannen wiene hast allegear oan inoar besibbe en skoden inoar de amten ta yn ruil foar wat oars. De hege belestings en it ynsetten fan belestingamtners, dy't foar it beteljen fan in fêst bedrach oan de oerheid it rjocht krigen om alles wat der oan belesting ynhelle waard sels te hâlden, joegen in soad argewaasje. Yn Fryslân sette de rebûlje yn Burgum útein, dêr't in kliber folk it opsichtershûs by de mûne sloopte. Ut Burgum wei fersprate de opskuor nei oare plakken yn Fryslân. Fan tasizzings om it systeem te feroarjen is neat op 'e hispel kommen, de steedhâlder woe it hâlde sa't it wie. 

=== 19e iuw ===
De Frânsen makken in ein oan it systeem fan de macht fan de grytmannen. De gritenij Tytsjerksteradiel waard yn 1812 yn fjouwer lytsere 'communes' ferdield mei oan it haad in 'maire'. Under de 'mairie Burgum' foelen njonken Burgum sels ek de doarpen [[Hurdegaryp]] en [[Earnewâld]]. Dat hat mar eefkes sa duorre, want doe't de Frânsen wer fuort giene, waarden de communes ek wer ôfskaft. 

Op 24 april 1850 waard yn Burgum in [[Ofskieding fan 1834|ôfskate]] gemeente stifte nei't de [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] dûmny Kooiker út [[Oentsjerk]] yn Burgum foar in mannichte in preek holden hie. Dêrmei kaam der in ein oan de tsjerklike ienheid fan it doarp. Fuort waard der yn Tuskendiken in lyts grifformeard tsjerkje boud, dat yn de jierren 1870 ferfongen waard troch in nije tsjerke yn Burgum. De [[doleânsje]] yn 1886 soarge foar in nije úttocht fan rjochtsinnigen út de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke]]. In diel fan de rjochtsinnich herfoarmen bleaune lykwols yn de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke en stiften de Feriening foar Evangelisaasje, dy't net fier fan de Krústsjerke harren kapel '[[Uw Koninkrijk Kome (Burgum)|Uw Koninkrijk Kome]]' bouden. 

Oarspronklik wie de buorskip [[Burgumer Daam]] it iennige part fan it doarp dat oan it wetter lei. Yn 1850 wie it noch sa dat de opfeart dy't fan dêr nei it noarden rûn de ferbining fan de buorren mei it wetter wie. Burgum en Burgumer Daam binne oan inoar groeid en it buorskip en de opfeart binne letter ferdwûn. Oant [[1930]] hearde ek de buorskip [[Noardburgum]] by it doarp, mar dat is dat jier in selsstannich doarp wurden. 

=== Twadde Wrâldkriich ===
[[Ofbyld:Burgum, kriichsgrêven alliearde bemanning fan de Whitley Z6881 RAF No. 78 Squadron.jpg|thumb|260px|''Kriichsgrêven alliearde bemanning fan de Whitley Z6881 RAF No. 78 Squadron'']]
De earste jierren fan de Dútske besetting ferrûnen yn Burgum relatyf rêstich. Yn 'e nacht fan 6 op 7 desimber 1941 stoarte tusken de Kleasterloan en de Lykwei in fleantúch fan de [[Royal Air Force|RAF]] del. De bemanning út [[Ingelân]], [[Nij-Seelân]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] kaam om en hja waarden op 9 septimber troch de Dútsers mei militêre eare begroeven op it hôf oan it noardlike kant fan de Krústsjerke. De befolking mocht der net by wêze, mar de oare deis leine grêven bedobbe ûnder in see fan blommen. Nei it begjin fan de [[joadeferfolging]] wurde ek yn Burgum joaden by minsken ûnderbrocht. In soad minsken wiene op de hichte mei dy ûnderdûkplakken, mar ferried kaam net foar. As der in joad op syn ûnderdûkplak komt te ferstjerren, wurdt de joad op ljochtskyndei oer de Noardersingel en de Skoalstrjitte nei it hôf brocht. Efter de baar rûnen de frou dy't him it ûnderdûkplak joech en dûmny Nawijn. As immen der al wat oer sizze woe krige dy it andert 'dat er him better de bek hâlde moast'. 
[[File:Burgum, gemeentehûs.jpg|thumb|250px|left|''It âlde gemeentehûs'']]
Sûnt 1943 wie boargemaster [[Frederik Willem Steenhuisen (1883-1953)|Steenhuysen]] ferfongen troch de NSB-er [[Gerhard Willem Frijling|Frijling]]. De NSB-boargemaster wie ien fan de redens dat it ferset Burgum útsocht om dêr in oerfal op it gemeentehûs út te fieren. Op 4 febrewaris 1944 waard yn gearwurking mei lokale bewenners op ljochtskyndei it gemeentehûs oerfallen. De oerfallers waarden lykwols ûntdutsen troch in meiwurker dy't te let op it wurk kaam en troch de ruten syn kollega's mei de hannen omheech seach. De meiwurker makke dat er nei de plysje kaam, dy't op de hoeke fan de Noardersingel/Hillemawei wenne. De frou fan de plysje die de doar iepen mar hold har ûnnoazel en fertelde dat har man der net wie en dat de tillefoan it net die om sa tiid te rekken. Yn alle konsternaasje moasten de oerfallers de sekken mei persoanskaarten stean litte, mar de oerfal soe dochs in súkses wêze: 18.000 segels, 584 blanko persoansbewizen en 500 gûne. De joadske hûshâldings fan Burgum, werfan't de manlju op it stjonkfabryk of op it postkantoar wurken, binne de oarloch goed trochkommen. Allinne de oprjochter fan de NTF, [[José Vigeveno]], is yn kamp [[Westerbork]] troch in hertoanfal ferstoarn. 

De klok út de Krústsjerke soe yn maart 1943 troch in bedriuw út it suden wei helle wurde. Dy soe klear lizze mar doe't de manlju mei immen fan it gemeentehûs kamen die bliken dat de klok in ein yn de grûn bedobbe wie. Dat hie Tjaarda dy't op de hoeke Skoalstrjitte/Kleasterloane wenne nachts mei twa ûnderdûkers dien. Hja wiene fan doel om de klok hielendal te bedobjen, mar stjitten op in grêf en sa bleau de klok foar in stik út de grûn stekken. De manlju fan it bedriuw diene it harren net oan tiid en graaf de klok sels wer út en seine dat de gemeente der fierder mar mei rêde moast. Hja hiene lykwols earder by it opheljen fan de gemeentemeiwurker op it gemeentehûs al in ûntfangstbewiis ôfjûn. De gemeente liet de klok wer opgrave, mar al gau waard de klok doe troch Burgumers temûk nei it koalehok sleept en dêr ûnder in dikke laach koalen ferstoppe. Doe't de Dútsers letter foar de klok kamen, waard harren foarliicht dat de klok al fuort. It ûntfangstbewiis op it gemeentehûs wie it bewiis.

Yn 'e simmer fan 1944 kaam in grutte groep Dútsers út [[Grins (stêd)|Grins]] wei nei Burgum. De ''Kriegsmarine'' besette it doarp en de Burgumer Nijstêd krige in pantserôfdieling, dêr't de Feldgendarmerie al oanwêzich wie. Yn Glinstra State siet de [[Grüne Polizei]]. Gruttere gebouwen lykas skoallen waarden foardere en in soad minsken mei wat romte moasten Dútsers yn hûs nimme. Dochs waard der op 'e jierdei fan [[Wilhemina fan Nederlân|Wilhelmina]] in alternatyf keninginnefeest fierd tusken de baggerbulten oan it kanaal en yn de finsterbanken waarden massaal potten mei goudsjeblommen set. Om't Burgum fol mei Dútsers siet kin it hast net oars dat hja der wat fernommen ha, mar it hie fierder gjin gefolgen.    

Op 14 april wiene de [[Kanada|Kanadezen]] al by Drachten. De Dútsers fernielden mei eksposiven de draaibrêge oer it kanaal, mar der waard mei man en macht wurke oan in provisoaryske brêge, sadat de Kanadezen op snein 15 april om 10:00 Burgum offisjeel befrije koene. De skoallen tsjinnen foar it ynternearjen fan Dútsers en NSB-ers en oaren dy't foar Dútsers wurken. Ek de NSB-boargemaster Frijling waard fêstset. Dochs hie Burgum it minder treffe kind want Frijling hat nea immen ferret, ek al wist er wêr't ûnderdûkers sieten.&lt;ref&gt;Slein mar Oerien, E. Spyksma-Schotanus&lt;/ref&gt; Nei de oarloch waard Steenhuizen wer boargemaster.

=== Doarpsútwreiding ===
[[Ofbyld:Burgum, Wide Ie.jpg|thumb|left|''Sicht op de Wide Ie'']]
Lykas de measte wâlddoarpen is Burgum nei de oarloch troch nijbou bot feroare en folle grutter woarn. Sûnt de jierren 1950 waard Burgum ynearsten oan de westkant útwreide mei de strjitten dy't ferneamd binne nei de leden fan it keninklik hûs en oan de eastlike kant fan de Noardersingel mei strjitten dy't ferneamd waarden nei âld-ynwenners. Yn de jierren 1970 waard der fierder nei it easten boud oan de Kleasterloane ta. Dêrnei folge de oanlis fan Winterswyk en it plan Tuskendiken. Dêr't it eartiids in earmoedige boel wie, kamen no de grutste hûzen. Nei't de lêste grutskalige útwreiding westlik fan de sportfjilden plak fûn, waard it lestiger om nije útwreidingsplannen te ûntwikkeljen. 

Nijbouplannen om yn De Warren by de Wide Ie te bouwen soargen foar protesten fan bewenners, boeren en miljeu-organisaasjes,&lt;ref&gt;[https://www.debewonersraad.nl/burgum-de-warren-blijft-natuurlijk-groen De Bewonersraad]&lt;/ref&gt; mar it alternatyf om eastlik fan de Kleasterloane nij te bouwen ûnderfynt ek wjerstân ûnder de befolking.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/tytsjerksteradiel/Burgumers-maken-bezwaar-tegen-nieuwbouwplan-aan-westkant-dorp-26188168.html Ljouwerter Krante, 10 novimber 2020]&lt;/ref&gt;   

=== Staten ===
[[Ofbyld:Burgum, Glinstrastate.jpg|thumb|260px|''It 19e-iuwske Glinstrastate'']]
Yn Gaestmabuorren hat oan de brân yn 1829 de Groustins stien, in foars toerfoarmich gebou mei in sealtek en hiele grouwe muorren út 1398. Ruïnen fan it gebou wiene noch yn 1838 oanwêzich. Oan de westkant foar de poppestien oer stie it kastieltsje Hillemastate. Hillemastate hie in grêft en in toer en is yn 1744 foar ôfbraak ferkocht. In oare state wie it Hoge Huys yn Noardermar. Dat hûs waard foar 1640 boud, nei alle gedachten as jachthûs foar steedhâlder [[Hindrik Kasimir I fan Nassau-Dietz]]. Dêrnei hat [[Menno fan Coehoorn]] der mei syn âlders wenne. Yn 1721 kocht grytman Hector Willem van Glinstra it Hoge Huys, dy't der fiverpartijen en tunen liet oanlizze. Nei't Hobbe Baerdt van Sminia it hûs yn besit kriget lit dy it yn 1771 ôfbrekke. Oare grutte hûzen dy't noch op de kaart fan 1718 stiene wiene Recalf, Walsdorf en Rhala, mar dêr is fierder net in soad oer bekend.&lt;ref&gt;Tietjerksteradiel, Spahr en Ypma, side 60&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Burgum Wâld en Wetterdoarp, haadstik 4 Stinzen en States, side 54-61&lt;/ref&gt; It noch besteande Glinstra State waard yn 1855 boud foar de famylje Ferf. De namme Glinstra State datearret fan 1914, doe't boargemaster Lohman it ferfallen hûs opknapte.

== It besjen wurdich ==
=== De Pleats === 
[[File:Burgum, foarein fan De Pleats.jpg|thumb|left|''De Pleats'']]
&quot;De Pleats&quot; is in pleats út [[1773]] mei in foarnaam foarhûs. De pleats waard boud foar de famylje Haisma, wêrfan't Tjalling Hajes Haisma yn de [[Frânske tiid]] &quot;maire&quot; fan de kommune Burgum wie. Ea waard de pleats by it kaarten ûnder ynfloed fan drank ferspile en gie sadwaande oer fan de famylje Haisma nei de famylje Ferf. Yn [[1954]] is de pleats oankocht troch de gemeente en is er nei in restauraasje it doarpssintrum woarn mei in grutte seal en romten foar gearkomsten Op it hiem fan De Pleats waarden sûnt 1960 iepenloftspullen spile. Hjoed-de-dei is yn de pleats in restaurant en partysintrum ûnderbrocht. De iepenloftspullen wurde op oare lokaasjes holden, lykas by De Molkfabryk. 

=== Observeum ===
[[File:Burgum, Menno van Coehoornwei, Observeum.jpg|thumb|260px|''Observeum oan de Menno van Coehoornwei'']]
Oan de Menno van Coehoornwei stiet it [[Observeum]]. Yn it museum wurde fêste kolleksjes útstald, lykas Frysk sulver en argeologyske en geologyske saken. Ek wurdt der omtinken jûn oan bekende ynwenners fan Burgum, lykas Hendrik Bulthuis dy't de BM-er ûntwurp. Dêrnjonken hat it museum ek wikseljende eksposysjes. By it museum is de Stjerrewacht, dy't alle wiken op freedtejûnen iepen is sadat minsken by goed waard troch de teleskopen sjen kinne.

=== Poppestien ===
Oan de Hillemawei leit de '[[Poppestien]]', in grutte swerfkei dêr't wat folkloare oan ferbûn is. Grutte minsken makken de bern earder wiis dat de poppen ûnder de stien wei kamen. De Burgumer Bulthuis skreau yn 1938 foar in revue it ferske: 
:As de leaden hoanne kraait,
:tilt er efkes op
:en ús Burgumer memke krijt
:dan har lyts pop.
De stien komt oarspronklik út [[Sweden]] en hat likernôch 120.000 jier lyn in lange reis makke mei it lâniis. Nei it ranen fan it iis bleau de stien lizzen. Hoe't de stien yn it Wêst fan Burgum kommen is, wit nimmen.  

=== Poepekrús ===
[[Ofbyld:Burgum, Simmerdyk, poepekrús.jpg|thumb|260px|''Poepekrús'']]
Oan de Simmerdyk rjochting Hurdegaryp betinkt it poepekrús de tragyske dea fan in [[hantsjemier]]. Yn 1783 waard op it plak in poep fermoarde. Sûnt 2009 hat de gemeente it útgroeven krús ferfongen troch in lizzend krús fan stien. 

== Mienskip ==
Burgum hat in heech fersjenningsnivo. De Skoalstrjitte wie altiten de winkelstrjitte, mar nei de nijbou oan de Markt hat der in foarse útwreiding fan it winkelbestân plakfûn. 
[[Ofbyld:Burgum, Berchhiem.jpg|thumb|260px|''Berchhiem'']] As wetterdoarp hat Burgum ek in jachthaven oan de Burgumerdaam.
 
Oan de westlike kant stiet op de râne fan it doarp it Soarchsintrum Berchhiem. Aktiviteiten en kursussen yn it ramt fan sosjaal-kultureel wurk binne sûnt 2018 ûnderbrocht yn Glinstra State.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Pand-Kiehool-Burgum-wordt-uitvaartcentrum-22667725.html Ljouwerter Krante, 16 novimber 2017]&lt;/ref&gt; 

=== Tsjerken ===
* [[Krústsjerke (Burgum)|Krústsjerke]] ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân]])
* [[PKN-tsjerke De Ikker (Burgum)|De Ikker]] (Protestantske Tsjerke yn Nederlân)
* [[Frije Evangelyske Tsjerke (Burgum)|Frije Evangelyske Tsjerke]]
* [[Sint-Martinustsjerke (Burgum)|Sint-Martinustsjerke]] ([[Roomsk-Katolike Tsjerke]])

=== Skoallen ===
[[Ofbyld:Burgum, Iepenbiere Skoalle Mienskip Singelland.jpg|thumb|260px|''Iepenbiere Skoalle Mienskip Singelland'']]
* Iepenbiere basisskoalle 't Partoer
* Kristlike basisskoalle De Arke en Modus
* Kristlike basisskoalle De Reinbôge 
* Kristlike Skoallemienskip Liudger 
* Iepenbiere Skoalle Mienskip Singelland
* Op Papilio wurdt ûnderwiis jûn oan bern dy't wenje op it AZC.

=== Sport ===
Yn it noardwestlik diel fan Burgum lizze de sportfjilden fan Burgum. Op it plak dêr't yn 2017 de sporthal 'Westermar' ôfbaarnde, is in nij multyfunksjoneel sportkompleks boud, de 'Nije Westermar'.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/tytsjerksteradiel/Heel-Burgum-moet-meeprofiteren-van-vernieuwd-sportcomplex-26750192.html Ljouwerter Krante, 4 april 2021]&lt;/ref&gt; De skâns foar it [[fierljeppen]] is yn 2018 fernijd en útwreide leit súdlik fan it gemeentehûs. Sûnt [[1969]] wurde der ljepwedstriden fan it [[FLB]] holden. Yn it 'Wetter en Willepark' by it kanaal is in skeeler-, atletyk- en fytsbaan, dy't by't winter as iisbaan tsjinst docht. Ek is der in multycourt, dêr't bern ferskillende sporten beoefenje kinne.  Fierder beskikt Burgum oer it swimbad &quot;De Wetterstins&quot;, midgetgolfbaan, maneezje en in  karthal.

=== AZC ===
Yn Burgum stiet oan de noardwestlike kant it AZC. Dêr is plak foar likernôch 600 asylsikers dy't útprosedearre binne. It ferboude AZC waard op 1 septimber 2021 wer op 'e nij iepene.&lt;ref&gt;[https://www.actiefonline.nl/nieuws/algemeen/49415/azc-burgum-officieel-heropend-met-praktische-kunst Actyf, 2 septimber 2021]&lt;/ref&gt; 
=== Ferieningen ===
{{Kolommen2
|Kolom1=
* [[Sport Club Fytris]] - hurdrinnen
* [[Rapido]] - kuierjen en hurddraven
* [[VV Burgum]] - fuotbal
* [[BCV]] - fuotbal
* [[ZV de Herauten]] - sealfuotbalferiening
* [[BF Burgum]] - basketball
* DFS Burgum - sportferiening
* DFS Volleybal - Volleybal
* Stifting [[Fytskommitee Burgum]]
* [[De Leechkamp]] - [[tennis]]
|Kolom2=
* TTV Bergum - tafeltennis
* Yntertsjerklik [[Burgumer Manljuskoar]]
* Sjonkkoar 'De Lofstem' (Frije Evangelyske Gemeente)
* Swingkoar Burgum
* [[De Marko's]] - drumband
* Jazzclub Burgum
* [[Apollo Burgum]] - muzykferiening
* Fûgelwacht Burgum e.o.
* Stifting [[Indoor Burgum]] - hynsteriden
* [[Eastergoa Skotsers]] - folkloristyske dûnsgroep
* [[Burgumer Folksdounsploech]] 
}}

*

== Eveneminten ==
* [[Wâldrock]] festival.
* Iepenloftspul Burgum (ienris yn de twa jier)
* It Ynternasjonaal Dûnsfestival Burgum is in ynisjatyf fan de folkloristyske dûns-, muzyk- en sjongroep 'Eastergoa Skotsers Burgum' en wurdt ienris yn de twa jier holden.

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1973 || 1999 || 2001 || 2005 || 2010 || 2015  || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 3.365 || 3.868 || 4.659 || 5.595 || 6.412 || 9.148 || 9.149 ||  9.669 || 10.121 || 9.934 || 9.664
|}

=== Bekende Burgumers ===
[[File:Burgum, jachthaven mei monumint Hendrik Bulthuis.jpg|thumb|260px|''Jachthaven mei monumint foar Hendrik Bulthuis'']]
* [[Rombertus van Uylenburgh]] (1554-1624)
* [[Adriaen van Cronenburg]] ([[Skagen (stêd)|Skagen]], om 1545 - Burgum, om 1604), keunstskilder en gemeentesiktaris fan Tytsjerksteradiel.
* [[Nicolaas Ypey]], wiskundige (1714-1785)
* [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]], Fryske skriuwer (1824 - 1906). Syn grêfstien stiet op it tsjerkhôf fan de Krústsjerke, oan de súdkant, tichtbij de tsjerkeyngong.
* [[Petrus Boele Jacobus Ferf]] (1854-1916), politikus
* [[Rinze Douma]] (1910-1945), predikant en fersetsstrider
* [[Hendrik Bulthuis]], kapper en de ûntwerper fan de [[Burgumer Mar (sylboat)|Burgumer Mar]]-sylboat. 
* [[Harmen Sytstra]], Fryske skriuwer. Stie hjir om 1845 yn Burgum oan skoalle.
* [[Abe Brouwer]] (1901-1985), skriuwer
* [[Jehannes Ytsma]] (1957), taalsosjolooch († 2005)
* [[Job Gosschalk]] (1967), castingdirector
* [[Simone Lamsma]] (1985), fioeliste
* [[Auke de Vries]] (1937), byldhouwer
* [[Joop Wittermans]] (1946), akteur
* [[Sipke Zijlstra]] (1985), sporter
* [[Jan van der Kooi]] (1957), keunstner

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
By Burgum krúst de [[N356]] ([[Sintrale As]]) mei it [[Hendrik Bulthuis Akwadukt]] it wetter fan it [[Prinses Margrietkanaal]]. Nei it noarden rint de wei om de westkant fan it doarp hinne en dan fierder by [[Feanwâlden]] lâns nei [[Dokkum]], en jout by [[Quatrebras (buorskip)|Quatrebras]] ferbining mei [[Hurdegaryp]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Nei it suden stekt de wei tusken Sumar en [[Garyp]] troch en jout sa ferbining mei [[Drachten]].

=== Bustsjinst ===
Troch Burgum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 21:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] fia Burgum
* '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]]

De buslinen troch Burgum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Burgum]].

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Burgum}}
}}
{{Tytsjerksteradiel}}
[[Kategory:Burgum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]</text>
      <sha1>i4766c6lic4k4ntlkt2r4n5177a67hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noardburgum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6046</id>
    <revision>
      <id>1240164</id>
      <parentid>1227542</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6327" sha1="qu9gmxo6i0nz6pri5opjj1le95s5bkl" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Noardburgum, ûntginningspleats Groot Veldlust mei gevelstien ta neitins fan de besite fan kening Willem III.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Untginningspleats Groot Veldlust''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Noardburgum.gif|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Noardburgum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Noardburgum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;|
| oerflak                     = 10,49 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 10,18 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,31 km² &lt;/br&gt;  |
| befolkingstichtens          = 234 ynw./km² |
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_13_27.1_N_6_00_17.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 13' N 6° 00' E}}    
| webside                     = [https://noardburgum.jimdofree.com/ Side Noardburgum]
| ôfbylding2                  = Map NL Tytsjerksteradiel Noardburgum.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Lokaasje Noarburgum yn de gemeente Tytsjerksteradiel''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 27.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 00
| lon_sec                     = 17.3
| lon_dir                     = E
}}
'''Noardburgum''' (by âldere minsken ek bekend as '''Burgerheide''') is in doarp yn de gemeente [[Tytsjerksteradiel]].

Lykas de namme al oanjout leit Noardburgum benoarden [[Burgum]], eastlik fan [[Hurdegaryp]] tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Grins (stêd)|Grins]] oan de [[N355]] .

In diel fan de [[buorskip]]pen [[Kûkherne]] en [[Quatrebras (buorskip)|Quatrebras]] falle ûnder Noardburgum.

Noardburgum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Noardburgum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
== Skiednis ==
Noardburgum is yn de [[19e iuw]] ûntstien tusken de [[Burgumer Heide]] en [[Haersma's Bosk]]. It wie part fan it doarp Burgum, oant it yn [[1930]] in selsstannich doarp waard.

Yn de jierren 1990 is it tal ynwenners bot tanaam en sûnt heart Noardburgum ta de gruttere plakken fan Tytsjerksteradiel. 

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Noardburgum, doarpshûs en pjutteboartersplak.jpg|thumb|left|220px|''Doarpshûs en pjutteboartersplak'']]
Der is in feriening foar Doarpsbelang, dy't gearkomt yn it doarpshûs 'De Balstien' oan de Van Cronenburgwei, dêr ek it pjutteboartersplak 'Krobbenêst' ûnderbrocht is. De stifting Feestkommisje '50 soarget foar festiviteiten. Tsien kear yn 't jier ferskynt doarpskrante &quot;Heidepraat&quot;. Nij Toutenburch is it fersoargingshûs oan de Simmerwei. 

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:Noardburgum, PKN-tsjerke (eardere herfoarme tsjerke).jpg|thumb|260px|''PKN-tsjerke'']]
It doarp hat trije tsjerken. 
* [[Protestantske tsjerke fan Noardburgum]]
* [[Pleintsjerke (Noardburgum)|Pleintsjerke]] (Baptisten tsjerke)
* [[Immanuel (Noardburgum)|Immanuel]] (Grifformeard-frijmakke tsjerke) 

=== Skoalle === 
* [https://deklimstien.nl/ De Klimstien]
De kristlike basiskoalle Immanuel en iepenbiere basisskoalle De Oerstek binne sûnt augustus 2019 tegearre gien. 

=== Ferienings ===
* Fûgelwacht Noardburgum
* Fuotbalferiening Noardburgum 
* Iisklup Eensgezindheid Noardburgum - iisklup
* Basketbalferiening Noardburgum 
* Skaakklup NEO 
* Skouting De Twirre 

[[Ofbyld:Noardburgum, byld fan Marijke (David van Kampen, 1976).jpg|thumb|260px|''Byld fan Marijke &lt;br&gt; (David van Kampen, 1976)'']]
* De Heideklup - fytscross
* Selskip Noardburgum - [[toaniel]]
* De Heidehippers - [[folksdûns]]jen
* Bernlef - [[brassband]]
* Los fan it Wiif - [[biljerten]]
* Stichting Heidepiraten 

== Berne ==
* [[Abe Brouwer]] (1901-1985); skriuwer. It nei him neamde Abe Brouwerpaad waard troch himsels mei syn bruorren oanlein.
* [[Nyk de Vries]] (1971-); skriuwer en muzikant  

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
Troch Noardburgum rint de [[Grinzer Strjitwei|N355]].

=== Bustsjint ===
Troch Noardburgum rint de folgjende busline:

* '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] fia [[Surhústerfean]]

De busline troch Noardburgum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Noardburgum]].

==Publikaasje(s) ==
* {{Aut|Koonstra e.A.}} &quot;Noordbergum in woord en beeld&quot; (1985)

== Ofbylden ==
&lt;gallery mode=packed heights=110px style=&quot;text-align:left&quot;&gt;
Ofbyld:Noardburgum, wâldhûske Hanegraaffwei.jpg|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;''Wâldhûske oan de Hanegraaffwei''&lt;/div&gt;
Ofbyld:Noardburgum, basisskoalle 'De Klimstien'.jpg|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;''Basisskoalle De Klimstien''&lt;/div&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery mode=packed heights=110px style=&quot;text-align:left&quot;&gt;
Ofbyld:Noardburgum, Ryksstrjitwei 62.jpg|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;''Kop-hals-romp-pleats Ryksstrjitwei''&lt;/div&gt;
Ofbyld:Noardburgum, eardere Skoalle mei de Bibel.jpg|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;''Eardere Skoalle mei de Bibel''&lt;/div&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Museum ==
* [[Klompemuseum Scherjon]]

== Keppeling om utens ==
* [https://www.noardburgum.nl/ Webstee Noardburgum]
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Noardburgum}}
}}
{{Tytsjerksteradiel}}
[[Kategory:Noardburgum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]</text>
      <sha1>qu9gmxo6i0nz6pri5opjj1le95s5bkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wytgaard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6085</id>
    <revision>
      <id>1240214</id>
      <parentid>1165921</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4932" sha1="p7kd6chrdsge0zwzyc8vq16qymlky4o" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Wytgaard
| flagge       = Wijtgaard vlag.svg
| wapen        = Wytgaard wapen.svg
| lokaasje     = Map NL Ljouwert Wytgaard.png
| gemeentenamme= Ljouwert
| teljier      = 2022
| ynwennertal  = 585
| webstee      = [http://www.wytgaard.nl Webstee Doarpsbelang]
}}
[[File:Wytgaard dorp bij Leeuwarden..jpg|left|250px]]

'''Wytgaard''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] leit. Wytgaard leit noardlik fan [[Reduzum]], eastlik fan [[Weidum]], súdwestlik fan [[Wurdum]] en besuden [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Yn [[2022]] hie Wytgaard 585 ynwenners. De doarpskearn leit om de krúsing fan de Buorren, Púndyk en Fopma’s Reed.

Wytgaard is sûnt [[1956]] in selsstannich doarp, foar 1956 hearde Wytgaard as [[buorskip]] by [[Wurdum]].

== Skiednis ==
Oan de eardere Middelseedyk, no de Bredyk, stie earder de stins Grut Oenema, dy't ek wol Camminghastate neamd waard. Mear súdlik stie Ald- of Lyts Oenemastate.

Oan de Púndyk nei Wurdum stie nei [[1719]] in skûltsjerke, wêrfan hynstekeapman Doeke Jans (Roorda) de earste stien lein hat. Yn 1833 liet Reinier baron fan Middachtenis hjir in koepel opsette. Dat wie de earste roomske klok nei de Reformaasje.

De monumintale Cuyperstsjerke wie fan [[1872]] en is yn 1966 ôfbrutsen en ferfongen troch [[Marije-Himelfearttsjerke (Wytgaard)|nijbou]].

Sûnt [[1943]] leit Wytgaard yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], dêrfoar lei it doarp yn [[Ljouwerteradiel]] ([[Sudertrimdiel (Ljouwerteradiel)|sudertrimdiel]]).

=== Fan buorskip nei doarp ===
Wytgaard wie oant [[1956]] in roomsk buorskip fan it protestantske [[Wurdum]]. It wurdt der no fan skieden troch de [[A32]] en it [[spoar fan Swol nei Ljouwert]]. It krige syn hjoeddeiske grinzen op 1 jannewaris [[1957]] nei noch wat oanpassings fan de skieding. It nije doarp hie yn [[1958]] 621 ynwenners.

== Doarpswapen ==
Op it wapen stiet in rivierke, en tsjut it eardere haventsje oan de [[Middelsee]] oan. De earnekop komt fan de famyljewapens fan Feytsma, Jeltinga en Sytzama dy't in soad oansjen hiene. De kaam komt út de wapens fan de geslachten Cammingha en Camstra, dy't ek op states yn it doarp wennen. De spikers binne ûntliend oan it krús fan Kristus, omt yn Wytgaard in dokumintaasjesintrum foar roomsk Fryslân sit.

== Jabikspaad ==
Wytgaard leit oan de eastlike fytsrûte fan it [[Jabikspaad]].

== Mienskip ==
Yn doarpshûs De Twirre komt ek de feriening foar Doarpsbelang gear. Ek de aktiviteitenkommisje hjit De Twirre.It doarp hat trije buertferienings: De Finne, Fopma's Reed en Meekeshof-East. De merkekommisje regelt de merke op freed en sneon fan wike 33. Basisskoalle Teake Jan Roordaskoalle stiet oan de Tjissema.

=== Ferienings ===
* De Middelseesjongers - shantykoar
* Mei Elkoar Nij Libben Wurdum/Wytgaard - keatsen
* [[Fuotbalferiening WWS]]
* Lyts Mar Krigel - toaniel
* Pier Thomas - iisklup
* VVW - follybal
* Oant No ta - fuotbal en darten

=== Tsjerke ===
* [[Marije-Himelfearttsjerke (Wytgaart)|Marije-Himelfearttsjerke]]

=== Befolking ===
* [[1954]] - 654
* [[1959]] - 571
* [[1964]] - 557
* [[1969]] - 600
* [[1973]] - 626
* [[2006]] - 618
* [[2019]] - 575

=== Bekende (âld-)Wytgaarders ===
* [[Jan Arendz]] (* [[26 febrewaris]] [[1952]]) en [[Marijke Geertsma]] - Fryske akteurs
* [[Berber van der Geest]] (* [[19 febrewaris]] [[1938]]) - Frysk dichteresse en skriuwster
* [[Rein Jonker]] (* [[10 septimber]] [[1950]]) - Frysk hurdrider - twadde Alvestêdetocht 1986
* [[Andries Miedema]] (* [[19 april]] [[1937]]) - Frysk dichter
* [[Syb van der Ploeg]] (* [[15 juny]] [[1966]]) - Frysk sjonger, komponist en tekstskriuwer
* [[Bauke Roolvink]] (1912-1979), politikus en minister
* [[Rinke Tolman]] (* [[25 maaie]] [[1891]] - [[12 maart]] [[1983]]) - Frysk fjildbiolooch, skriuwer fan natuerboeken, sjoernalist en dichter
* [[Jaring Walta]] ([[Blauhûs (Súdwest-Fryslân)|Blauhûs]], [[12 maart]] [[1887]] - Wytgaard, [[19 novimber]] [[1971]]) - Frysk keunstskilder
* [[Syds Wiersma]] (* [[21 jannewaris]] [[1963]]) - Frysk dichter

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Wytgaard rint de folgjende busline:

* '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]]

=== Strjitten ===
[[Arnold Cath]]strjitte, Bredyk, Buorren, De Finne, Fopma's Reed, Hegedyk, It Kleaster, Lapedyk, Meekeshof, Noardein, Púndyk, [[Tjissema]], [[Weidum]]erdyk, Weiwiskedyk.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.wytgaard.nl Webstee Doarpsbelang]
* [http://www.leeuwarden.nl/live/home.pag Webstee Gemeente Ljouwert]
* {{Wikiwurdboek}}
}}
{{Koördinaten|53_15_N_5_80_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 15' NB, 5° 80' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
{{DEFAULTSORT:Witgaard}}
[[Kategory:Wytgaard| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel (Sudertrimdiel)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]</text>
      <sha1>p7kd6chrdsge0zwzyc8vq16qymlky4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240215</id>
      <parentid>1240214</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4935" sha1="aslisqtbeyifyhabot870xghd4sth41" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Wytgaard
| flagge       = Wijtgaard vlag.svg
| wapen        = Wytgaard wapen.svg
| lokaasje     = Map NL Ljouwert Wytgaard.png
| gemeentenamme= Ljouwert
| teljier      = 2022
| ynwennertal  = 585
| webstee      = [http://www.wytgaard.nl Webstee Doarpsbelang]
}}
[[File:Wytgaard dorp bij Leeuwarden..jpg|left|250px]]

'''Wytgaard''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] leit. Wytgaard leit noardlik fan [[Reduzum]], eastlik fan [[Weidum]], súdwestlik fan [[Wurdum]] en besuden [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Yn [[2022]] hie Wytgaard 585 ynwenners. De doarpskearn leit om de krúsing fan de Buorren, Púndyk en Fopma’s Reed.

Wytgaard is sûnt [[1956]] in selsstannich doarp, foar 1956 hearde Wytgaard as [[buorskip]] by [[Wurdum]].

== Skiednis ==
Oan de eardere Middelseedyk, no de Bredyk, stie earder de stins Grut Oenema, dy't ek wol Camminghastate neamd waard. Mear súdlik stie Ald- of Lyts Oenemastate.

Oan de Púndyk nei Wurdum stie nei [[1719]] in skûltsjerke, wêrfan hynstekeapman Doeke Jans (Roorda) de earste stien lein hat. Yn 1833 liet Reinier baron fan Middachtenis hjir in koepel opsette. Dat wie de earste roomske klok nei de Reformaasje.

De monumintale Cuyperstsjerke wie fan [[1872]] en is yn 1966 ôfbrutsen en ferfongen troch [[Marije-Himelfearttsjerke (Wytgaard)|nijbou]].

Sûnt [[1943]] leit Wytgaard yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], dêrfoar lei it doarp yn [[Ljouwerteradiel]] ([[Sudertrimdiel (Ljouwerteradiel)|sudertrimdiel]]).

=== Fan buorskip nei doarp ===
Wytgaard wie oant [[1956]] in roomsk buorskip fan it protestantske [[Wurdum]]. It wurdt der no fan skieden troch de [[A32]] en it [[spoar fan Swol nei Ljouwert]]. It krige syn hjoeddeiske grinzen op 1 jannewaris [[1957]] nei noch wat oanpassings fan de skieding. It nije doarp hie yn [[1958]] 621 ynwenners.

== Doarpswapen ==
Op it wapen stiet in rivierke, en tsjut it eardere haventsje oan de [[Middelsee]] oan. De earnekop komt fan de famyljewapens fan Feytsma, Jeltinga en Sytzama dy't in soad oansjen hiene. De kaam komt út de wapens fan de geslachten Cammingha en Camstra, dy't ek op states yn it doarp wennen. De spikers binne ûntliend oan it krús fan Kristus, omt yn Wytgaard in dokumintaasjesintrum foar roomsk Fryslân sit.

== Jabikspaad ==
Wytgaard leit oan de eastlike fytsrûte fan it [[Jabikspaad]].

== Mienskip ==
Yn doarpshûs De Twirre komt ek de feriening foar Doarpsbelang gear. Ek de aktiviteitenkommisje hjit De Twirre.It doarp hat trije buertferienings: De Finne, Fopma's Reed en Meekeshof-East. De merkekommisje regelt de merke op freed en sneon fan wike 33. Basisskoalle Teake Jan Roordaskoalle stiet oan de Tjissema.

=== Ferienings ===
* De Middelseesjongers - shantykoar
* Mei Elkoar Nij Libben Wurdum/Wytgaard - keatsen
* [[Fuotbalferiening WWS]]
* Lyts Mar Krigel - toaniel
* Pier Thomas - iisklup
* VVW - follybal
* Oant No ta - fuotbal en darten

=== Tsjerke ===
* [[Marije-Himelfearttsjerke (Wytgaart)|Marije-Himelfearttsjerke]]

=== Befolking ===
* [[1954]] - 654
* [[1959]] - 571
* [[1964]] - 557
* [[1969]] - 600
* [[1973]] - 626
* [[2006]] - 618
* [[2019]] - 575

=== Bekende (âld-)Wytgaarders ===
* [[Jan Arendz]] (* [[26 febrewaris]] [[1952]]) en [[Marijke Geertsma]] - Fryske akteurs
* [[Berber van der Geest]] (* [[19 febrewaris]] [[1938]]) - Frysk dichteresse en skriuwster
* [[Rein Jonker]] (* [[10 septimber]] [[1950]]) - Frysk hurdrider - twadde Alvestêdetocht 1986
* [[Andries Miedema]] (* [[19 april]] [[1937]]) - Frysk dichter
* [[Syb van der Ploeg]] (* [[15 juny]] [[1966]]) - Frysk sjonger, komponist en tekstskriuwer
* [[Bauke Roolvink]] (1912-1979), politikus en minister
* [[Rinke Tolman]] (* [[25 maaie]] [[1891]] - [[12 maart]] [[1983]]) - Frysk fjildbiolooch, skriuwer fan natuerboeken, sjoernalist en dichter
* [[Jaring Walta]] ([[Blauhûs (Súdwest-Fryslân)|Blauhûs]], [[12 maart]] [[1887]] - Wytgaard, [[19 novimber]] [[1971]]) - Frysk keunstskilder
* [[Syds Wiersma]] (* [[21 jannewaris]] [[1963]]) - Frysk dichter

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Wytgaard rint de folgjende busline:

* '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]]

=== Strjitten ===
[[Arnold Cath]]strjitte, Bredyk, Buorren, De Finne, Fopma's Reed, Hegedyk, It Kleaster, Lapedyk, Meekeshof, Noardein, Púndyk, [[Tjissema]], [[Weidum]]erdyk, Weiwiskedyk.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.wytgaard.nl Webstee Doarpsbelang]
* [http://www.leeuwarden.nl/live/home.pag Webstee Gemeente Ljouwert]
* {{Wikiwurdboek}}
}}
{{Koördinaten|53_15_N_5_80_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 15' NB, 5° 80' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
{{DEFAULTSORT:Witgaard}}
[[Kategory:Wytgaard| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel (Sudertrimdiel)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]</text>
      <sha1>aslisqtbeyifyhabot870xghd4sth41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aldegea (Súdwest-Fryslân)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6132</id>
    <revision>
      <id>1240263</id>
      <parentid>1226433</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten yn Aldegea */</comment>
      <origin>1240263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9319" sha1="tqs3lqi88yellt9ey5wlhn8o5sh91ss" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Aldegea
| ôfbylding                   = Oudega.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Oudega (Súdwest-Fryslân) vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Aldegea-Wymbritseradiel wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldegea (Súdwest-Fryslân)}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                =  
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_59_33.4_N_5_32_53.4_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 59' NB, 5° 32' EL}}
| webside                     = [https://www.oudega-swf.nl/ www.oudega-swf.nl]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 59
| lat_sec                     = 33.4
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 32
| lon_sec                     = 53.4
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Wymbritseradiel Aldegea.png
| ôfbyldingstekst99           = ''Himrik fan Aldegea yn 'e eardere gemeente Wymbrits.''
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Aldegea''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Aldegea hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldegea (Súdwest-Fryslân)}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

Mei [[Idzegea]] en [[Sânfurd]] foarmet Aldegea in soarte fan ienheid, wêrfan Aldegea it sintrum mei foarsjennings is. Alle trije doarpen lizze oan it wetter, oan respektivelik de [[Aldegeaster Brekken]] de [[Idzegeaster Poel]] en it [[Ringwiel]]. 

Aldegea is in echt wetterdoarp en njonken de agraryske sektor foarmet it toerisme in wichtige boarne fan ynkommen.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Friesland (Netherlands, May-June 2020) - 27 (50550552151).jpg|thumb|left|''Hûzen oan 'e sleat tusken de Aldegeaster Brekken en de Skûtelpoel.]]
Aldegea ûntstie yn 'e midsiuwen oan 'e sleat tusken de Aldegeaster Brekken en de [[Skûtelpoel]]. Yn 'e 19e iuw groeide it doarp en krige it in kom oan 'e Aldegeaster Brekken.

Yn 1132 waard it doarp ''Aldakerke'' neamd. De oan [[Martinus fan Tours]] wijde tsjerke (of kapel) fan Aldegea foel ûnder it [[Sint-Odulfuskleaster]] fan [[Starum]] en sil doe nei alle gedachten fan hout west ha. Letter krige it doarp in stiennen tsjerke, dy't yn alle gefallen noch oant 1417 ûnder it Starumer kleaster foel. Fan dy yn 1755 ôfbrutsen tsjerke binne yn 1962 fûneminten fûn.&lt;ref&gt;[https://corpusroemeling.nl/data.html Corpus Roemeling, oproppen 30 desimber 2023]&lt;/ref&gt;     

De oarspronklike namme fan it doarp ferwiisde nei de lokaasje fan it doarp by in âlde tsjerke. Yn 1505 waard it doarp ''Oldegae'' neamd, doe wie dus de tafoeging ''kerk'' yn 'e namme al ferfongen troch 'ga' (gea).
[[Ofbyld:It Bûter Fabryk.JPG|thumb|260px|''Monumint ta neitins oan it Aldegeaster bûterfabryk'']]
Aldegea hat ek in skoft in stasjon hân oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]]. Tusken 1890 en 1962 hie Aldegea oan 'e Stasjonswei ek in [[bûterfabryk]]. Yn dat lêste jier waard it fabryk sletten en yn 1968 is it fabryk ôfbrutsen. Op it plak steane hjoed-de-dei wentes.&lt;ref&gt;[https://www.zuivelfabriekenfriesland.nl/oudega Hiemside molkfabriken yn Fryslân, oproppen 30 desimber 2023]&lt;/ref&gt;

Oant 2011 lei Aldegea yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]].

== Mienskip ==
Aldegea hat mei Idzegea en Sânfurd in [https://www.oudega-swf.nl/ feriening fan doarpsbelang]. It yn 2021 renovearre multyfunksjonele sintrum It Joo is it doarpshûs foar de trije doarpen en De Nijsljochter is de doarpskrante. Yn 'e Aldegeaster Brekken is in natoerswimbad. 

=== Tsjerke ===
* [https://www.pgoudegaswf.nl/ PKN Aldegea en omkriten]

=== Skoalle ===
* [https://klaverfjouwer.nl/ Kristlike basisskoalle Klaver Fjouwer]
* [https://www.kinderopvangfriesland.nl/locaties/oudega/ Pjutteboartersplak De Joopykjes]

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [https://friesdammen.nl/nl/ Damklub Nocht en Kriich]
* Folksdûnsferiening De Heechspringers
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100057099643255 Follybalferiening FLO]
* Fûgelwacht Aldegea e.o.
* [https://www.vvoudega.nl/ Fuotbalferiening Aldegea]
* Gymnastykferiening '''Meer bewegen voor ouderen''
* IIsklub de Brekken
* [https://www.facebook.com/keatsferiening.yntnapke/?locale=nl_NL Keatsferiening 't Napke]
|valign=top|
* [https://www.emmoudega.nl/ Kristlike Muzykferiening ''Eendracht Maakt Macht''] 
* [https://www.facebook.com/p/Kulturele-Kommisje-Aldegea-SWF-100059052840933/ Kulturele Kommisje Aldegea SWF]
* [https://www.facebook.com/oranjeverenigingoudegaswf/ Oranjeferiening Aldegea SWF]
* [https://www.facebook.com/ToanielferieningSinenWille/?locale=nl_NL Toanielferiening Sin en Wille]
* [https://www.skomskowers.nl/ Sloeproeiferiening De Aldegeaster Skomskowers]
* [https://www.ttv-odi.nl/ Tafeltennisferiening ODI]
* [https://www.dorismooltsje.nl/ Stifting Doris Mooltsje ] 
|}
&lt;small&gt;''De ynformaasje oer de ferienings is ôfkomstich fan 'e hiemside fan it doarpsbelang fan Aldegea; sjoch foar de meast aktuele gegevens op: [https://www.oudega-swf.nl/regionaal/ www.oudega-swf.nl]''&lt;/small&gt;

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840  || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2006 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 245 || 680 || 670 || 593 || 544 || 702 || 690 || 712 || 737
|}
&lt;small&gt;''Boarnen: 1840: [https://www.plaatsengids.nl/oudega-s%C3%BAdwest-frysl%C3%A2n Plaatsengids], 2015 en 2020 [https://allecijfers.nl/woonplaats/oudega-sudwest-fryslan/ Alle Cijfers]''&lt;/small&gt;
[[Ofbyld:Friesland (Netherlands, May-June 2020) - 29 (50550679192).jpg|thumb|260px|''De Wearen.'']]
=== Berne ===
* [[Pieter van der Mark]] (1910-1977), [[ARP|AR]]-politikus
* [[Egnatius Ydema]] (1876-1937), keunstskilder
* [[Gerben Rypma]] (1878-1963), lânskipsskilder en dichter
* [[Arjen Harmens Witteveen]] (1894-1952), arsjitekt
* [[Jaap Wolthuizen|Jakob Wolthuizen]] (1929-2017), puzelmakker 
* [[Jan Haagsma]] (1933),  mikrobiolooch
* [[Marten Walinga]] (1967), earste wrâldkampioen Frysk damjen
* [[Johannes Rypma]] (1992), sjonger
'''Bustsjinst'''

De busline troch Aldegea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. De folgjende line rydt troch Aldegea:

* '''Line 46 Snits - Aldegea en Heech:''' [[Snits]] - [[Jutryp]] - [[De Hommerts]] - [[Heech]] - ''Rigedyk'' - ''Aldegea Sintrum'' - ''Us Hiem'' - [[Idzegea]] - [[De Gaastmar]] - Heech - De Hommerts - Jutryp - Snits

== Ryksmonuminten ==
=== Tsjerke ===
{{Apart|Ankertsjerke (Aldegea)}}
Midden yn it doarp stiet de [[Ankertsjerke (Aldegea)|Ankertsjerke]] út [[1755]]. Yn 'e toer hinget in klok út [[1623]]. Yn 1961/1962 hat der aksje yn it doarp west foar de tsjerke, dy't ƒ 40.000 opbrocht.

=== Doris Mooltsje ===
[[Ofbyld:Aldegea, Dorismooltsje.jpg|thumb|260px|''Dorismooltsje.'']]
Oan 'e noardkant fan 'e Aldegeaster Brekken stiet de [[poldermûne]] it [[Dorusmooltsje]]. It boeremûntsje waard ferneamd nei boer Doris Hoekstra. Fan de út 1790 datearjende mûne wie net folle mear oer, mar mei de restauraasje en rekonstruksje fan 1998 is de mûne wer yn eare hersteld. It is de grutste [[Spinnekopmole|spinnekopmûne]] fan Nederlân.

== Publikaasjes ==
{{Aut|Harmen Akerboom}} &quot;Puollen en Marren rûnom Aldegea&quot;.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Aldegea rint de folgjende busline:

* '''Line 46:''' [[Snits]] - Aldegea en [[Heech]]

De busline troch Aldegea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
* Sjoch: [[Strjitten yn Aldegea (Súdwest-Fryslân)|Strjitten yn Aldegea]]

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Oudega (Súdwest-Fryslân)|Aldegea (Súdwest-Fryslân)}}
}}
{{Koördinaten|52_59_33_N_5_32_55_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 60' NB, 5° 33' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Aldegea (Súdwest-Fryslân)| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>tqs3lqi88yellt9ey5wlhn8o5sh91ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jellum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6373</id>
    <revision>
      <id>1240182</id>
      <parentid>1101594</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6550" sha1="i1z0s02nxnes2dhzlygmqoszlzudeq2" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Jellum, tsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Eardere herfoarme tsjerke (no teätertsjerke)''
| wapen                       = [[Ofbyld:Jellum vlag.svg|120px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Jellum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 145 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/buurt/jellum-leeuwarden/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,25 km² &lt;br&gt; lân: 3,22 km² &lt;br&gt; wetter 0,02 km²
| befolkingstichtens          = 45 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_09_55.9_N_5_44_32.6_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 09' N 5° 44' E}}
| webside                     = [https://www.jellumbears.nl/ jellumbears.nl]| 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 09
| lat_sec                     = 55.9
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 44
| lon_sec                     = 32.6
| lon_dir                     = E
}}
'''Jellum''' is in [[Fryslân|Frysk]] [[doarp]] yn it [[west]]like part fan de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. It is in [[lintdoarp]] oan de dyk fan de eardere [[Middelsee]], deunby it hjoeddeistige [[spoar fan Ljouwert nei Starum]].  

== Skiednis ==
Oarspronklik is Jellum in terpdoarp, dat him foar oan de âlde seedyk ûntwikkele. 

Foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] hearde it ta [[Littenseradiel]], en foar de weryndieling fan [[1984]] makke it ûnderdiel út fan [[Baarderadiel]]. 

[[Ofbyld:2022 Jellum, pleats Smidshoeke 4.jpg|thumb|left|250px|''Pleats Smidshoeke 4'']]

=== Mammema State ===
Foar de tsjerke oer lei achter it rychje hûzen oan 'e Hegedyk de Mammemastate. It lân leit noch jimmeroan wat heger en der moatte noch ûndergrûnske resten fan de state lizze, dêr't jonker Sicke fan Dekema († 1625) en oare grytmannen fan Baarderadiel wenne ha. De state waard yn 1400 foar it earst neamd en is yn 1856 ôfbrutsen. Fan de slotgrêf is noch in diel oanwêzich en yn 1983 is der noch in âlde wetterput fûn.&lt;ref&gt;[https://www.dorpscanon.nl/lemma/mammemastate-847 Dorpscanon: Mammemastate, oproppen 14 desimber 2022]&lt;/ref&gt; 

=== Tsjerke ===
{{Apart|Teätertsjerke Mammemahuis}}
De [[tsjerke fan Jellum|tsjerke]] út [[1700]] waard yn [[1832]] en [[1893]] troffen troch [[bliksem]]. Nei 1893 is de tsjerke op 'e nij boud.

Yn febrewaris 2020 waard de [[grêfsark]] mei [[grêfkelder]] fan Sicke fan Dekema, in bewenner fan [[Mammemastate]], fannijs ûntdutsen ûnder de houten flier fan de tsjerke. Earder wie net dúdlik wêr't hy beïerdige wie&lt;ref&gt;''Zerk van Sicke is gevonden'', [[Frysk Deiblêd]], 3 febrewaris 2020&lt;/ref&gt;.

Sûnt 2017 waard de tsjerke net mear brûkt. De tsjerke is sûnt 2022 in teätertsjerke. Der kinne lykwols ek noch spesjale tsjinsten fierd wurde.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Jellumer-kerk-is-veranderd-in-centrum-voor-muziek-en-theater-27566824.html Ljouwerter Krante, 26 maart 2022]&lt;/ref&gt;

=== Stasjon ===
Fan [[1883]] oant [[1938]] hie Jellum, tegearre mei it buordoarp [[Boksum]], in stasjon oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]], [[Jellum-Boksum]] neamd. De komponist [[Paulus Folkertsma]] (1901-1972) skrea yn 1950 it folksferske '[[It Muzyk Giet troch de Buorren]]', weryn't  ferwiist wurdt nei it stasjon fan Jellym-Boksum (&quot;Jellum-Boksum is in wiidferneamd stasjon!&quot;).

== Mienskip ==
Jellum wurdt faak yn ien sike neamd mei it buordoarp [[Bears (Fryslân)|Bears]], dêr't it in [[twillingdoarp]] mei foarmet. Hast alle pleatslike [[feriening]]s beslane beide doarpen. Doarpsbelang komt faak by inoar yn doarpshûs/kafee Jonker Sikke.

=== Tsjerke ===
* [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]] Westerwert

=== Skoalle ===
Jellum hat gjin eigen basisskoalle mear. Bern moatte foar it basisûnderwiis nei [[Weidum]], [[Hilaard]] of [[Boksum]].
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2009 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 217 || 202 || 191 || 161 || 141 || 140 || 145 
|}

=== Berne ===
* [[Rely Jorritsma]], skriuwer
* [[Pieter de Boer (hurdrider)|Pieter de Boer]], hurdrider
* [[Jan Schotanus]], skriuwer

== Ynfrastrukatuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Jellum rint de folgjende busline:

* '''Line 93:''' [[Snits]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Mantgum]]

De busline troch Jellum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:2022 Jellum, Hegedyk 26, 28 en 30.jpg|thumb|260px|''Hegedyk'']]
Hegedyk, [[Hilaard]]erdyk, Lytse Dyk, Nijlânsreed, Smidshoeke.

== Ferskaat ==
* Sûnt [[1964]] wurdt yn Jellum-[[Bears (Fryslân)|Bears]] alle jierren healwei [[augustus]], krekt in [[wike]] nei de [[Freulepartij]] yn [[Wommels]], de [[Revâns-Freule]] holden.
* Sûnt in pear jier wurdt yn Jellum alle jierren in pompoenfestival hâlden. 
* Op de sânde woansdei nei 1 july wurdt yn Jellum-Bears de revanchepartij Freulekeatsen hâlden.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
----
{{Commonscat|Jellum}}
}}
{{koördinaten|53_9_44_N_5_44_38_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 10' NB, 5° 45' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Jellum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]</text>
      <sha1>i1z0s02nxnes2dhzlygmqoszlzudeq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Easterlittens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6595</id>
    <revision>
      <id>1240175</id>
      <parentid>1215986</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19155" sha1="d3yskap6uckvi563neos71cso3yloqd" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Easterlittens
| flagge       = Flagge fan Easterlittens.gif
| wapen        = Wapen fan Easterlittens.jpg
| lokaasje     = Map NL Littenseradiel Easterlittens.png
| gemeentenamme= [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| teljier      = 2007
| ynwennertal  = 479
| webstee      = [http://www.nwfriesland.nl/easterlittens/ Doarpsside Easterlittens]
}}
[[Ofbyld:Easterlittens aan de Franekervaart.jpg|thumb|250px|Easterlittens]]
[[Ofbyld:In Easterlittens, gemeente Littenseradiel. Friesland.jpg|thumb|250px|It âld molkfabryk (2014)]]

'''Easterlittens''' (''offisjeel [[Frysk]]'') is in doarp yn de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], mei 479 ynwenners ( 1 jannewaris 2007). Easterlittens leit oan de [[Frjentsjerter Feart]] krekt súdeastlik fan it plak dêr't dy krúst wurdt troch de [[Boalserter Feart]], oan de noardkant fan it doarp dêr't eartiids de wetterherberch en it tolhûs Huylckenstein stie. Krekt eastlik fan it doarp rint de [[N384]], dy' nei it noardwesten nei [[Frjentsjer]] giet, en nei it súdeasten nei [[Dearsum (Boarnsterhim)|Dearsum]].
Yn [[1888]] waard op de hoeke fan de fearten in molkfabryk boud dy't der wol hûndert jier stien hat. De skoarstien is by de sloop fan it fabryk yn 1997 stean bleaun. De doarpsbewenners hawwe meiinoar soarge dat de skoarstien en it tsjettelhûs as oantinken bewarre bleau. De skoarstien is opknapt en bliuwt in herkenningspunt foar it doarp.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:BalthasarBekker.png|thumb|150px|left|Balthasar Becker]]
De see hat fruchtbere kalkhâldende klaailagen ôfsetten yn de omjouwing. Soks wie tige gaadlik foar feehâlderij. Dochs binne der eartiids ek geregeld stikken lân fuortslein toch de see. Om 900 hinne waarden diken oanlein om de [[Middelsee]] en waard it feiliger.
Easterlittens is bestie oarspronklik út de bewenning fan fiif terpen. Ien fan dy fiif terpen moat al om 800 hinne opkrune wêze, en wie dêrmei grutter as de oaren. Op dy terp waard yn de 12e iuw de tsjerke boud, en it is hjir dat de buorren fan it doarp har foarmen. Dit doarp waard it earst neamd yn [[1275]], mei de namme ''Lechenghe''. Op de oare fjouwer terpen binne de hieltyd noch besteande [[buorskip]]pen [[Langwert (buorskip)|Langwert]], [[Wieuwens (buorskip)|Wieuwens]], [[Wammert]] en [[Skrins]] ûntstien. Ta de himrik fan Easterlittens heart fierders it buorskip [[Weakens]].&lt;br&gt;
Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] wie Easterlittens part fan de eardere gemeente [[Baarderadiel]]. Op 1 jannewaris gie Easterlittens op yn de nij-foarme gemeente Littenseradiel. Nei in gemeentlike weryndieling leit it sûnt 1 jannewaris 2018 yn de gemeente Ljouwert.

In bekend man út de skiednis fan Easterlittens is dûmny [[Balthasar Becker|Balthasar Henricuszn Becker]], in dy't yn [[1657]] beroppen waard. Troch syn krewearjen tsjin de hekseferfolging is er yn [[1166]] út it amt set.

== Margarethatsjerke ==
De doarpstsjerke in grif yn de [[12e iuw]] stifte en wie doe wijd oan de hillige Margaretha. De tsjerke is foar it grutste part oplutsen út bakstien mei oan de healrûne skip oan de noardkant in [[sakristy]] út de [[15e iuw]]. Yn de sakristykeamer by it alter waard yn de roomske tiden alles bewarre dat mei de mis, fesper of prosesje te krijen hie en net yn de tsjerke hearde. Hjir ferklaaiden de geastliken har en it wie tagelyk de skat- of argyfkeamer. Letter waard it ek faak brûkt foar gearkomsten. Under de sakristy sit in ûne, dy't al yn 1742 neamd wurdt. Hjir waarden de koaltsjes foar de tsjerkestoven makke. Yn skip en koar sitte noch restanten [[dowestien]] en oan de noardkant sit in saneamde [[noarmannepoarte]] mei profylstienen.  

Boppe de yngong yn de súdmuorre sit in ingelekopke yn de ôfslútstien mei it jiertal [[1665]]. Yn 1969 waaide it lytste tuorke fan it tek, in tinkstien yn de súdmuorre is in oantinken hjiroan. 
;ynterieur
De protestantske banken en lambrisearing komme foar in meastepart út 1753-1754. Neffens oerlevering soe in kreupelrymke yn detsjerke stien hawwe:&lt;br&gt; 
''Wiebe Harmens, oud diaken,''&lt;br&gt; 
''Die dees predikstoel heeft gemaken''&lt;br&gt;
''Uit het harde eikenhout''&lt;br&gt;
''In de winterdagen kout''&lt;br&gt;
It houtfykwurk op de kânsel bestiet út blom- en blêdfestoenen, dêrûnder steane [[earn]]en. Fierders ornaminten en op de fjouwer panielen de frouljufigueren Leauwe, Hoop, Leafde en Gerjochtichheid. Op de treppeal stiet in liuw mei in skyldsje mei it jiertal [[1755]].
 
Tsjin de noardmuorre hingje twa rútfoarmige [[rouboerd]]en. Dy waarden by de ferstoarne aadlike persoanen thús boppe de doar hong, foar de lykstaasje útdroegen en dêrnei yn de tsjerke ophong. It iene rouboerd is fan Nicolaas fan Hettinga, ''olde cappitein luijtenant over een companije te voet. Obijt den 27 september 1664''. Hy wie troud mei Margaretha Sjoerds Sprong. It oare boerd is fan Idzert Albada fan Hettinga, pakesizzer fan de foarrige, ''luijtenant van een comapanije voetknechten'', dy't op 21 febrewaris 1695 ferstoar, 32 jier âld. 
[[File:Overzicht zuid-zijde - Oosterlittens - 20175113 - RCE.jpg|thumb|250px|Doarpsbyld yn 1979]]
Foar de kânsel oer stiet in hearebank, de saneamde Sprong-bank mei it jiertal 1604 en in wapenskyldsje dêr't it famyljewapen yn 1796 ôfhelle is. Efter yn de tsjerke steane in pear rigen frouljusbanken mei in rêchleuning yn ôfwikende kleur. Dy waarden brûkt troch de earmen, de rêchleunings binne der yn 1936 op komd. Omtrint 1750, doe't Jan Worp Peijma en Abel Wiarda tsjerkefâd wiene, binne foar de tsjerkefâdij in tal stuollen komt yn it middenpaad, dizzen waarden jierliks ferhierd De stuollen mei nûmer 27 en 29 fan doarwarder en koster wiene frij fan hier. De stam fan de iene koperen kroanluchter hat de foarm fan in minskefiguer, de oare in figuer mei bibel en krús dêr't it krús fan ôfbrutsen is. Op de râne fan it koperen doopbekken steane de nammen fan de tsjerkefâden J.S.W. Peijma en A. Wiarda en dy fan dûmny Henricus Grevenstein - Anno 1750.
;oargel
Yn it jier 1625 wie Sijds Wijbes ''schoolmeester en organista'' yn Easterlittens. Dat betsjut dat it doarp doe al in tsjerkeoargel hie, it is brûkt oant [[1667]]. Doe lienden de tsjerkefâden fan Easterlittens fan harren mei-tsjerkefoud Houtse Sjoerds Sijperda 900 karolusgûnen ''tot ‘t maken van een nieuw orgel''. Dit oargel is brûkt oant [[1867]] en wurdt beskreaun yn in boekje fan Nicolaas Arnoldi Knock út [[1788]]. De firma Vaas en Brons út Grins fersoarge yn [[1961]] in gruttere restauraasje. De nedige lucht yn it oargel wurdt sûnt [[1935]] meganysk levere. Doe waarden de pûstertrêder, de pûstertraper, oargelpûster, oargelwynmakker, blaasbalchtrêder, blaasbalchheffer, oargelpomper en oargeltraper, sa't se yn detsjerkefâdijrekkens neamd wurde, oerstallich.
;toer
De toer hie al yn 1689 in oerwurk mei wizerplaten en wizers. Yn it âldste rekkensboek stiet in post wêrby t skoalmaster Jan Wijnants as koster in bedrach útbetelle krige fan ƒ 6,17 foar it skjinmeitsjen fan it oerwurk. Pas yn [[1902]] waard it oerwurk ferfongen. Dit waard levere troch de firma G. de Looze út Ljouwert foar ƒ 875,00. By de restauraasje fan de tsjerke kaam in tredde wizerplaat oan de noardside fan de toer. De lytse klok yn de tsjerketoer komt út [[1576]] en is makke troch klokkejitter Willem Wegewart út [[Dimter]]. Op de klok stiet: ''Ick bin gegoten in Gots eeren to Deventer in ’t jaer onz’ herrm MDLXXVI. Wilhelm Wegewart ut Lawerda''. Lawerda is it Frânske stedsje Laverdae dêr't [[Wegewaert (laach)|Wegewart]] wei kaam. Oan wjersiden fan it opskrift sitte bewurke rânen. De trochsneed is 93 sm en it gewicht 500 kg. Willem Wegewart geat tusken 1561-1603 foar sân Fryske tsjerken in klok. De grutte klok hie in foarrinder. Ut oantekenings fan tsjerkefouden (1607) blykt: ''en soe wanneer de gemeente mochte geraden een niewe clocke tot dese te copen…..''. Der wurde dan twa klokhuzen neamd. De grutte klok is jitten yn 1650 troch [[Hans Falck fan Neurenberch|Hans Falck]] út Ljouwert. Hy kaam fan Neurenberg en geat foar achtentweintich Fryske plakken in klok. Op de klok stiet te lêzen: ''In ’t jaer onz’ heeren duzend zes hondert ende vieftig heeft mij Hans Falck v. Neurenberg in Leeuwarden gegoten for Osterlittens''. 
Op de oare side fan de klok sit in wapenskyld wêryn in jitten liuw mei in kroan op de holle, wylst in lytse liuw it helmteken foarstelt. Boppe dit wapen steane de wurden: SYURT WLBE ZOEN SPRUNG. Dizze lêste wie in eigenierde boer fan de [[Sprongstate]]. Sjoerd Ulbes Sprong, sels lange tiid tsjerkefoud hat de klok, mei in trochsneed fan 115 sm en in gewicht fan 850 kilo, grif skonken. Foardat yn july 1942 de Dútske klokkerôf begûn, hat dûmny Ten Bruggenkate alle opskriften op de klokken oernomd en nei de synoade stjoerd (hy wist net dat syn foargonger Van der Tuuk Adriani de klokgegevens al yn 1889 nei it [[Frysk Genoatskip]] opstjoerd hie foar publikaasje yn De Vrije Vries – 1895). De klokken, dy't troch de Dútske besetter weihelle waarden, binne yn de oarloch foar in part opslein yn in depot te [[Gythoarn]]. It Angelus-klokje, dat ek rôfd wêze soe, is net weromkomd (diameter 30 sm, gewicht 23 kg). Fuort nei de oarloch joech de Ryksynspeksje foar de Keunstbeskerming yn gearwurking mei it Ryksburo foar monumintesoarch opdracht foar werompleatsing fan alle weromkommen Fryske klokken.

Op it skip stiet in dakruter dêr't eartiids it Angelusklokje, it misklokje, hong hat. It klokje rôp it tsjerkefolk op ta it angelus, in trijeliddich gebed dat moarns en jûns om 6 oere en middeis om 12 beaen waard.

== Herberch It Wapen fan Fryslân ==
[[File:Welkom in Easterlittens.jpg|thumb|250px|Brêge oer de Frjentsjerter Feart]]
Neist ferbliuwplak wie in herberch foar de befolking ek in moetingsplak foar fertier. Yn de [[19e iuw]] groeide it ferieningslibben en ûntstie ferlet fan sealromte. Fanâlds wie binnen de buorren mar ien herberch, want de doarpsgearkomst hie yn 1629 besletten dat om ''dronkerieen, partijschappen en andere onheilen weg te nemen'' der mar ien herberch wêze soe. De herberch by de Terp (no it Plein 2) is al âld. Yn 1511 wurdt ''Ulba Tapper'' as kastlein neamd. Nei 1745 is der fan elke kastlein wol in byberop bekend. Sa wie Hendik de Bruin ek eksekuteur (doarwarder). De saneamde [[adstint]]en wienen oan him ûnderhearrich, sadat hy beskôge wiurde kin as haad fan de 'plysje'fan it nedergerjocht, yn dit gefal [[Baarderadiel]]. Yn de 19e iuw is fan de herberch in diel fan it wengedielte ôfskieden, dit hat duorre oant 1884, doe't de herberch yn twaen ferkocht waard. Op in sneintejûn yn novimber 1887 spruts hjir de bekende politikus [[Pieter Jelles Troelstra]]. Yn it kafee hinget in muorreskildering dy't nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] makke waard troch Nanne Giezing.

== Doarpswapen en flagge ==
Yn de tsjerke binne oantinkens te finen oan Nicolaas fan Hettinga en Idzert Albada. Harren wapen is read, belein mei trije gouden ikels. [[It pealtsje fan Easterlittens]] hat ek in plak krige: in read en gouden peal belein mei in swarte pôt yn de foet fan de peal. Yn dy peal siet de skat ferstoppe. Yn it read twa gouden peinjes, dy 't de gedachte oan de skat, de bargemerk en it tolhûs libben hâldt. It blauwe andreaskrús ferwiist net de krusing fanwetters oan de noardkant fan Easterlittens. De kleuren blau, sulver, read en goud komme fann it gemeentewapen fan Littenseradiel.&lt;br&gt;
De flagge toant eleminten út it wapen.

== Mienskip ==
It doarp hat in multifunksjoneel sintrum: De Jister. Dêryn sit ek it pjutteboatersplak De Lytse Jister. Fjouwer kear yn 't jier ferskynt it doarpskrantsje ''De Hysp''. [[Kristlike Basisskoalle De Earnewjuk]] waard yn [[2020]] opheft om't der te min [[learling]]en wiene. Middenyn it doarp stiet herberch It Wapen fan Fryslân.

=== Littenser Merke ===
De jiermerk wie alear wijd oan de dei fan tsjerkehillige St. Margriet op 20 july. De measte merken wiene femerken,mar der wienen ek typyske hynstemerken Yn Heech en Easterlittens wie in bargemerk, op 1 oktober. Nei it midden fan de [[18e iuw]] is dit feroare yn de earste moandei fan septimber. Nei 1900 binne dit merkedagen wurden, en wol de earste woansdei en tongersdei fan septimber as oerbliuwsel fan de bargemerk. By de merke waard eartiids,lykas yn oare doarpen yn de greid- en bouhoeke, troch de pletslike kafeehâlder in keatswedstryd organisearre. Yn 1792 waarden foar 3 en 4 septimber foar de earste kear yn de [[Ljouwerter Krante]] keatspartijen oankundige. Yn de Ljouwerter fan waard sels in hurddraverij oankundige foar hynders dy't noch net folle wûn hienen. De priis wie fyftich gûne. Omdat de kreammen op grûn fan de tsjerke stiene, krige dy der ek jild fan. De tsjerkefâdij fertsjinne dus oan de merke, mar stelde letter ek wol jild foar in draaimole foar skoalbern beskikber.

=== Befolking ===
* [[1954]] - 582
* [[1959]] - 559
* [[1964]] - 524
* [[1969]] - 517
* [[1974]] - 487
* [[2007]] - 479

=== Ferienings ===
* Onder Ons - keatsen
* [[Fuotbalferiening Easterlittens|VVO]] - fuotbal
* De Zachte Berm - jongerein
* De Eendracht - iisclub
* De Stikkene Bal - biljerten
* Troch de Hage - strjitkeatsen
* Longa - binnensporten
* Nut en Genoegen - toaniel

== Ferskaat ==
* Op it doarpsplein fan Easterlittens leit in [[Jeu de Pelote|Pelotebaan]]. Yn it doarp wurdt alle jierren it [[Iepen Frysk Kampioenskip Jeu de Pelote]] hâlden.
* It doarp is ek bekend troch it teltsje [[It pealtsje fan Easterlittens]].
* As bynamme hawwe de Littensers de bynamme ''ropeinen''. Dizze namme komt fan roppende hannelslju en skippers dy't eartiids yn it doarp te hearren wienen. 
* Villages of Tradition is in útwikselingsprojekt mei plattelânsdoarpen yn Itaalje en Portugal yn it ramt fan Leader-regio's.
* Efter de iisbaan is de kemping It Krúswetter.
* Súdeastlik fan Easterlittens stiet de [[spinnekopmole]] [[Alde Swarte]]. 
* By it doarp is ek [[De Sulveren Roas]] te finen, in [[Wynmotor|Amerikaanske wynmotor]].
* Skriuwer [[Ale S. van Zandbergen]], berne yn Easterlittens, publisearre yn 2013 de roman ''Littenser merke''.

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
By Easterlittens rinne de [[Provinsjale wei 359|N359]] en de [[Provinsjale wei 384|N384]].

=== Bustsjinst ===
Troch Easterlittens rint de folgjende busline:

* '''Line 35:''' [[Snits]] - [[Frjentsjer]]

De busline troch Easterlittens wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
* ''Baarderdyk'' - dyk fan Easterlittens nei [[Baard]]. Sûnt 1969 in strjitnamme.
* ''Balthasar Beckerstrjitte'' - nei [[Balthasar Becker]], in dûmny dy't fan 1657-1666 yn Easterlittens op de kânsel stie.  De strjitte rint foar in part troch de âlde pastorijtún. Sûnt 1969 in offisjele strjitnamme.
* ''De Brân'' - Op [[3 septimber]] [[1890]] baarnden in wenhûs, in nutemealderij en in pakhús ôf. 
* ''Brêgebuorren'' - rint tusken de brêge oer de [[Frjentsjerter Feart]] en It Plein. 
* ''De Daam'' - op it stee fan it eardere molkfabryk. 
* ''Flaamske Banken'' - Herberch &quot;De Vlaamsche Banken&quot; stie oan de Frjentsjerter Feart. Neffens âlde oerlevering komt de namme fan de sânbanken yn de [[Westerskelde]] dy't &quot;Flaamske Banken&quot; neamd waarden. Hjirop rûnen in soad skippen fêst en dit nijs kaam ek yn Easterlittens. Op de ein fan de âlde noardlike doarpsbebouwing stie in herberch dêr't skippers mar min foarby komme koenne. Hja &quot;strannen&quot; dêr gauris; hja leinen oan foar in slokje.
* ''Goudtsjeblomsteech'' - stege by de âlde bewarskoalle lâns, tusken de Huylckensteinstrjitte en de Loaijerstrjitte. De namme kin ûntstien wêze trochdat it sied fan goudsjeblommen yn de omlizzende tunen yn de stege bedarren of omdat der goudsjeblommen bloeiden in de neistlizzende túntsjes. In oare mooglikheid is dat der in politieke kleur oan de namme sit fanút de Frânske tiid. 
* ''Huylckensteinstrjitte'' - De strjitte rint yn de rjochting fan de eardere wetter- en iisherberch Huylckenstein dy't ± [[1509]] boud is doe't de [[Boalserter Feart]] groeven is. Letter is de herberch ek noch as tolhús brûkt. 
* ''It Hynstewaad'' - namme fan in sleat dy't rûn fan It Plein yn súdlike rjochting by it paad nei [[Wammert]] lâns. De sleat kaam út yn de [[opfeart]] oan de súdkant fan de âlde buorren. De sleat hie in ûndjip plak op de hichte fan de saak fan smid Minkema. Hjir waarden de hynstepoaten behimmele foar it beslaan fan de hoeven. Dy ûndjipte waard yn de folksmûle ek wol&quot;it Hynstegat&quot; neamd. De strjitte rint no fan It Plein nei de Froanackerdyk.
* ''De Langebaan'' - Namme foar in stripe oan de westkant fan it tsjerkhôf dêr't iuwenlang in pear diakonij- en tsjerkefâdij-earmenkeamers stiene. Yn 1864 hat de tsjerkefâdij de earmenkeamers ôfbrekke litten om it tsjerkhôf útwreidzje te kinnen. It is no de namme fan in lange stege fan de Brân nei de Flaamske Banken ôf. 
* ''Langwert'' - nei de [[buorskip]] [[Langwert (buorskip)|Langwert]]
* ''Loayerstrjitte'' - rint by de Frjentsjerter Feart lâns, fan de Brân nei de Flaamske Banken. De namme komt fan de fellebleaters dy 't hjir eartiids wennen. Dy makken de hûden skjin foar de learloaiers yn Brabân. Eartiids hiet de strjitte de ''Foarstrjitte'', omdat hy foaroan by de Frjentsjerter feart leit. It paad is ûntstien tusken 1820 en 1840 en waard foar in part oanlein op partikuliere grûn; der is hieltiid noch grûn by dy't by de huzen oan de feart heart. Dêrfoar koenen de bewenners fan dy huzen allinnich by de rest fan it doarp komme troch stegen njonken harren wenten en de efterlizzende lange stege (de Langebaan).
* ''De Mar'' - stik lân oan de súdkant fan de âlde buorren by de Frjentsjerter Feart. De namme wurdt al neamd yn [[1697]]. It lân oerstreamde eartiids by heech wetter mar is nei de ynstelling fan de [[Wammerter polder]] bedike en ophege mei baggelmodder. 
* ''It Plein'' - it plein yn de buorren foar de herberch. It is 50 m. lang en 13 m. breed en part fan de oarspronklike terp. De lêste jierren benammen bekend om syn ynfluorre Jeu de Pelotebaan dêr't sûnt 1998 om it Iepen Frysk Kampioenskip Jeu de Pelote spile wurdt troch meardere partoeren út Fryslân. 
* ''Noarderfinne'' -
* ''Noardersteech'' - lytse stege fan de Langebaan nei de Loaierstrjitte.
* ''De Rottefalle'' - namme dy't faker yn Fryslân foarkomt. Kin komme fan in slûs, in dearinnende haven of in gebou. Yn Easterlittens wie in wenning bekend mei de namme &quot;de Rotteval&quot; (1772). Leit oan de noardlike side fan de âlde doarpsbebouwing en sûnt 1982 wer in offisjele namme. 
* ''Skrins'' - nei it buorskip [[Skrins]].
* ''Skrinzerdyk'' - rint fan de Buorren nei Skrins.
* ''Wammert'' - nei it buorskip [[Wammert]].
* ''Wiuwens'' - nei it buorskip en mûne [[Wiuwens]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.nwfriesland.nl/templates/redirect.asp?partid=416&amp;pagenr=1 Webstee fan Easterlittens].
* [http://www.nwfriesland.nl/easterlittens/ Doarpsside Easterlittens]
* [http://www.hetwapenvanfriesland.nl/component/option,com_frontpage/Itemid,1 Oer it kafee]
}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Easterlittens| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]</text>
      <sha1>d3yskap6uckvi563neos71cso3yloqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hijum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6705</id>
    <revision>
      <id>1240179</id>
      <parentid>1182522</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Infrastruktuer */</comment>
      <origin>1240179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9795" sha1="tp9a9kvqd2y7y16irl2v0thur0q4on2" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Hijum, Nikolaastsjerke (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = ''Nikolaastsjerke''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Hijum.gif|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Hyum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 415 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/hijum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,67 km² &lt;br&gt; lân: 3,64 km² &lt;br&gt; wetter 0,04 km² 
| befolkingstichtens          = 114 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_17_27_N_5_45_56_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 17' N 5° 45' E}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  =
| ôfbyldingstekst2            =         
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 17
| lat_sec                     = 27
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 45
| lon_sec                     = 56
| lon_dir                     = E
}}
'''Hijum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] leit. Hijum leit noardlik fan [[Feinsum]], eastlik fan [[Alde Leie]] en súdwestlik fan [[Hallum]]. Yn [[2022]] hie Hijum 415 ynwenners. De doarpskearn fan Hijum leit om de krusing fan de Lege Hearewei en it Leijsterpaed.

== Skiednis ==
Hijum is ûntstien op in [[kwelderwâl]]. De [[Hijumer Feart]], de âlde namme 'Hijumermear', is de grinsskieding mei de gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. De namme Hijum is te ferklearjen as 'hiem' of 'wenplak'. De âldste terpfynsten fan Hijum geane werom op de 1e iuw nei Kristus. Doe't yn de 12e iuw dêr in dyk oanlein waard, dêr't no de Hege Hearrewei rint, kaam Hijum yndyks te lizzen. Ut dy tiid datearret ek de [[Nikolaastsjerke (Hijum)|Nikolaastsjerke]]. It kleaster [[Mariëngaarde]] hie in soad lânbesit yn Hijum.

[[Ofbyld:Jacobus Stellingwerf - Bouwval van het oude slot Aebinga te Hijum.jpg|thumb|left|''De ruïne fan it Nijehûs'' &lt;br&gt;  [[Jacobus Stellingwerf]]]]
De lânadel wie yn Hijum fertsjintwurdige troch de A(e)binga's en Em(m)inga's. As stamheit fan de Aebinga’s wurdt yn de [[15e iuw]] [[Folkert Gosses Eabinga]] neamd. Hy wie [[grytman]] fan it [[Noardertrimdiel (Ljouwerteradiel)|noardlike part fan Ljouwerteradiel]]. De Abinga's hearden by de [[Fetkeapers]] en doe't [[Karel V|Karel V]] yn 1511 as lânshear fan Fryslân ynhuldige waard, wegere Binnert Abinga trou te swarren oan de nije lânshear. Op syn besit waard (tydlik) beslach lein. Troch in houlik fan syn dochter mei Haring Heringa gyng de state letter oer op de Heringa's. Yn 1518 hat de [[Swarte Heap]] yn Hijum slim hûsholden, werby't tsjerke en doarp foar in part ferneatige waarden. Fan de state wie yn de 18e iuw net in soad mear oer, yn 1732 makke [[Jacobus Stellingwerf]] in tekening fan de ruïne.&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/Aebingastins.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 31 oktober 2022]&lt;/ref&gt;

Nei de [[reformaasje]] waarden Hijum en Feinsum twillingdoarpen en diene de doarpen in soad meiïnoar. Dat is noch jimmeroan sa. 

Yn 'e twadde helte fan 18e iuw en it begjin fan de 19e iuw wenne en wurke de doe ferneamde stjerrekundige [[Arjen Roelofs]] yn Hijum. Hy is mei twa bruorren en in suster op it hôf fan Hijum begroeven.

De middenstân foar Feinsum en Hijum siet yn Hijum. Der hat ek noch in [[sûkerei]]fabrykje west. Om 1900 hinne waard de Hijumer terp foar it measte ôfgroeven. Sa is it tsjerkhôf in eilân wurden mei in krâns fan beammen omfieme troch leger lân. Tusken 1901 oant 1940 hie Hijum in stasjon oan it spoar fan Ljouwert nei Anjum. It stasjonsgebou is bewarre bleaun (De Loane 5).

Sûnt [[2018]] leit Hijum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Ljouwerteradiel]].

== Gebouwen ==
=== Nikolaastsjerke ===
[[Ofbyld:Jacobus Stellingwerf - De kerk te Hijum in 1723.jpg|thumb|left|260px|''Hijumer tsjerke'' &lt;br&gt; [[Jacobus Stellingwerf]]]]
{{Apart|Nikolaastsjerke (Hijum)}}
De tsjerke is yn de twadde helte fan [[12e iuw]] boud. Grutte dielen fan de muorren bestean út [[dowestien]]. Oarspronklik wie de tsjerke wijd oan [[Nikolaas fan Myra|Sint-Nikolaas]], de patroanhillige fan de seefarders. Der wurdt wol tocht dat der doe yn Hijum skippers wenne hawwe. Hja hienen oer [[Alde Leie]] in goede ferbining mei de [[Middelsee]]. Oer de lêste pastoar, út [[1580]], de [[Dominikanen|dominikaan]] hear Pibo, is noch it nedige bekend. Hy beklaget him tige hoe’t er yn Hijum behannele is.

Foar de lytse herfoarme gemeente Hijum-Feinsum waarden de ûnderhâldskosten fan de tsjerke te swier en dêrom is de tsjerke oerdroegen oan de [[Stichting Alde Fryske Tsjerken]].

=== Grifformearde tsjerke ===
[[Ofbyld:2022 Hijum, (eardere) grifformearde tsjerke Bethel.jpg|thumb|250px|''(Eardere) griff. tsjerke Bethel'']]
Yn [[1877]] waard yn Hijum in [[Ofskieding fan 1834|ôfskieden]] tsjerke stifte, dy't him letter oansletten hat by de [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân]]. De tsjerke hat de namme ''Betheltsjerke'' krige en waard yn it ramt fan de tsjerkefúzje fan de herfoarmen en grifformearden yn 2014 sletten.

=== Mariëngaarder Mûne ===
Oan de Hege Hearrewei by de Hijumer Feart stie de iennige mûne fan it doarp en wat lang de iennichste [[nôtmûne]] fan Ljouwerteradiel west hat. Oare nammen fan de 'Mariëngaarder Mûne' wiene de 'Menaarder-', 'Bilgarder-' of 'Bilgaarder Mûne'. Der wurdt wol tocht dat de mûne troch it kleaster stifte is. Letter kaam der in partikuliere mealder. Yn [[1869]] is de [[standermûne]] ôfbaarnd. 

Oer de brân is it folgjende ferhaal optekene. De lêste mealder, Palsma, woe wol fan de mûne ôf. Hy fûn in keaper foar 3.000 gûne en joech dy lok. Mar letter betocht Palsma him wer en de nije eigener woe him de mûne wol wer ferkeapje. Palsma koe de mûne foar 4.500 gûne weromkeapje. Palsma hat dat dien, mar it begrutte him wol oer dy 1.500 gûne dy’t er der op tajaan moast. Syn húshâldster wist dêr wol rie op. De mûne wie foar 5.000 gûne tsjin brân fersekere; as de reade hoanne kraaide dan sprong Palsma der noch mei winst út. Sa barde it dan de hûshâldster de mûne yn 'e brân stiek. Allinne begûn doe it gewisse fan de húshâldster te sprekken en hja joech harsels as dieder oan.&lt;ref&gt;[https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&amp;nummer=7961 Moledatabase, ]&lt;/ref&gt;

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2022 Hijum, Lege Hearewei, keunstwurk 'Mienskip' (Hans Jouta).jpg|thumb|260px|''Keunstwurk 'Mienskip''&lt;br&gt; Hans Jouta]]

It  doarpshûs fan Hijum-Feinsum hjit &quot;De Kampioen&quot;, dêr komt ek de feriening Doarpsbelang gear. It jierlikse doarpsfeest wurdt om bar yn Hijum en Feinsum holden.

=== Bynamme ===
Hijumers hawwe as bynamme 'kikkerts'.

=== Skoalle ===
[[Ofbyld:2022 Hijum, Alde Ringwei - Efter de Wâl.jpg|thumb|260px|''Alde Ringwei'']]
* De iepenbiere basisskoalle is ferneamd nei [[Arjen Roelofs]]. 

=== Ferienings ===
Mei Feinsum hat it doarp in fanfare: Crescendo. De measte ferienings binne mienskiplik.

=== Befolkingsferrin ===
[[Ofbyld:2022 Hiijum, Popkereed.jpg|thumb|260px|''Popkereed'']]
It ynwennertal hat lang sa om de 300 west. Nei 1945 is der in oanwaaks komd om’t Ljouwerters harren dêr nei wenjen setten. It gemeentebestjoer hat dat oantrune troch yn Hijum wenten te bouwen.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1749* || 1840* || 1909* || 1939* || 1958*  || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 108 || 310 || 458 || 532 || 519  || 516 || 448 || 429 || 421 || 390 || 415
|}

=== Berne ===
* [[Arjen Roelofs]] (1754-1828), stjerrekundige
* [[Rindert Straatsma]] (1937-2006), frisiast
* [[Janneke Spoelstra]] (1962), Frysk skriuwster
* [[Willem Poelstra]] (1975-1999), marathonreedrider

== Infrastruktuer ==

=== Provinsjale Wei ===
Troch Hallum rint de [[Provinsjale wei 357|N357]].

=== Bustsjinst ===
Troch Hijum rint de folgjende busline:

* '''Line 60:''' [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Ternaard]] en [[Stiens]]

De busline troch Hijum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alde Ringwei, Breedyk, De Loane, Efter de Wâl, Ekersein, Finnepaad, Hege Hearewei, Lege Hearewei, Leiesterpaad, Mieddyk, Oerd, Poaitrije, Popkereed, Skoallestrjitte, Terp, Wallinga's-trije.{{Boarnen|boarnefernijing=
* Ljouwerteradiel, G. Abma (1984, Fryske Akademy),  
* [http://www.aldefrysketsjerken.nl/kerkinfo/hijum_2.html Oer de tsjerke fan Hijum]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Hijum}} 
}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Hijum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel]]</text>
      <sha1>tp9a9kvqd2y7y16irl2v0thur0q4on2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6783</id>
    <revision>
      <id>1240171</id>
      <parentid>1182049</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4700" sha1="41up180pp10z5vgshfn106pmxy7ea8p" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Baard
| flagge       = Flagge fan Baard.gif
| wapen        = Wapen fan Baard.jpg
| lokaasje     = Map NL Littenseradiel Bears.png
| gemeentenamme= [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| teljier      = 2004
| ynwennertal  = 200
| webstee      = [http://www.baard-frl.nl Webstee Baard Online]
}}
[[Ofbyld:Kerkje van Baard.jpg|thumb|250px|[[Gertrudistsjerke (Baard)|''Gertrudistsjerke'']]]]
[[File:Baard, kerk in straatzicht foto5 2011-04-26 14.35.JPG|thumb|250px|''Baard, 2011'']]
'''Baard''' is in lyts [[doarp]]ke yn de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. It hat likernôch 200 ynwenners. 

Baard leit oan de [[Boalserter Feart]], tusken [[Easterlittens]] en [[Leons]]. It doarp hat in skoalle, in dokter en in ytkafee.

Ek de buorskip [[De Him]] wurdt ta Baard rekkene. Fan de buorskip Hielens of de Giele Buorren, krekt bûten Baard yn de rjochting fan Easterlittens, is mar ien pleats mear tebek.

== Skiednis ==
De omkriten fan baard hawwe al foar it begjin fan de jiertelling bewenne west. 
De namme wie yn it ferline ''Bawert'', en wurdt útlein as ''Bawa-wert'': de wert fan Bawa. Baard hat de namme jûn oan de eardere [[gritenij]] en [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Baarderadiel]]. It doarp hat dêrfan lang it haadplak west, oant dy funksje troch [[Mantgum]] oernaam waard. Yn 1984 gie it oer nei de nij foarme gemeente [[Littenseradiel]]. Nei noch in gemeentlike weryndieling kaam Baard yn 2018 by de gemeente Ljouwert.

=== De Dekema's ===
Yn Baard hawwe lang Dekema's wenne. [[Juw Dekema]] wie [[potestaat]]. Op de lândei yn [[1494]] te Snits is hy dêrfoar keazen. Juw Dekema wie in [[Skieringers|Skieringer]]. De Fetkeapers seinen al gau it betrouwen yn Dekema op. Sa koe hy net folle berikke. Yn [[1498]] beneamde keizer [[Maksimiliaan I fan it Hillige Roomske Ryk|Maximilaan]] [[Albrecht fan Saksen]] ta erfpostestaat. De rol fan Juw Dekema wie doe útspile. Yn [[Weidum]] wenne in oare staach fan de Dekema's. Doe't it besit fan de úthof fan it Augustiner kleaster [[Lúntsjerk]] yn hannen krige hawwe. De Dekemawei is noch in oantinken oan de eardere stins van Dekema's.

=== Bynammen ===
De ynwenners sels fan Baard hawwe de bynamme fan ''Katten''. Der stiet in byld fan in kat op it keatsfjild. Wierskynlik binne se oan dizze namme komd trochdat de minsken yn it [[Leons]] wynhûnen neamd wurde.

== Mienskip ==
It doarp hat in iepenbiere skoalle (De Stjelp), ek foar de bern fan [[Easterlittens]] en [[Húns]]. De namme Stjelp ferwiist nei in monumintale pleats dy't noch net sa lang lyn yn stikken nei it [[Suderseemuseum]] yn [[Inkhuzen]] ferfierd is. De tsjintwurdige tsjerke út [[1873]] is yn it plak komd fan de midsiuwske tsjerke dy't oan de hillige Gertrudis wijd wie. Ek minsken út [[Winsum (Littenseradiel)|Winsum]] gean nei dizze tsjerke.
It doarpsblêd &quot;De Baarder Kat&quot; ferskynt fjouwer kear yn 't jier.
Der binne in soad ferienings dy't yn it eardere doarpskafee byinoar komme. Dêrfoar moast men faak nei omlizzende doarpen.

=== Tsjerke ===
*[[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|Protestantske]] [[Gertrudistsjerke (Baard)|Gertrudistsjerke]],
=== Ferienings ===
* [[In Goed Begjin]] - toaniel
* keatsferiening Baard
* iisferiening Baard
* [[Bull Batse &amp; Mukketiers]] - darten
* [[Net te Let]] - kaarten
* [[De Baarder Keu 's]] - biljerten
* Feriening Doarpsbelang hat ek in boarterstúnkommisje en merkekommisje

=== Bekende Baarders ===
[[Harmen Sytstra]] [[14 jannewaris]] [[1817]] te Mullum - [[1862]] waard yn [[1852]] skoalmaster yn Baard. Troch syn krewearjen foar it Frysk is dizze Fryske skriuwer bekend wurden. Hy leit yn Baard begroeven.

=== Befolking ===
* [[1954]] - 281
* [[1959]] - 241
* [[1964]] - 221
* [[1969]] - 206
* [[1974]] - 200
* [[2007]] - 200?

== Ferskaat ==
* By de Mistel Merk wurde [[mistel]]tûken ferkocht foar it goede doel.
* Op de tredde sneon fan augustus is it kampioenskip ielrikjen.
* Yn Baard is in triedleas doarpsnetwurk opsetten, wat in flugge ynternetferbining jout. It hat it doarp ek de bynamme ''Wireless Baard'' jûn.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Baard rint de folgjende busline:

* '''Line 35:''' [[Snits]] - [[Frjentsjer]]

De busline troch Baard wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Binnenbuorren, Dekemawei, Faldenserwei, Gele Buorren, Harmen Sytstrawei, Mûnewei, Oan 'e Kamp, [[Tonger (ûnwaar)|Tonger]]wei.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].
{{commonscat|Baard}}
{{Keppelings|keppelingfernijing=
* [http://www.baard-frl.nl Webstee Baard Online]
}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Baard| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]</text>
      <sha1>41up180pp10z5vgshfn106pmxy7ea8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Feinsum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6784</id>
    <revision>
      <id>1240176</id>
      <parentid>1182523</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Infrastruktuer */</comment>
      <origin>1240176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9941" sha1="pzou2skcjxy54ft9mye7jdncjiv9vxn" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Feinsum, Sint Fitustsjerke (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = ''Fitustsjerke''
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = 162 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/feinsum/#:~:text=Woonplaats%20Feinsum%20heeft%20afgerond%20een,zijn%20in%20totaal%2067%20woningen. Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,18 km² &lt;br&gt; lân: 3,14 km² &lt;br&gt; wetter 0,05 km² 
| befolkingstichtens          = 52 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_16_43.1_N_5_45_20.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 16' N 5° 45' E}}
| webside                     = [https://feinsum.info/ Side Feinsum]
| ôfbylding2                  =
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 16
| lat_sec                     = 43.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 45
| lon_sec                     = 20.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Feinsum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] leit. Feinsum leit noardlik fan [[Stiens]], súdeastlik fan [[Alde Leie]] en besuden [[Hijum]]. Yn [[2022]] hie Feinsum 162 ynwenners. De doarpskearn fan Feinsum leit oan de [[Holdingastate (Feinsum)|Holdingawei]]. 

De buorskip [[Poelhuzen]] heart ek by Feinsum. 

== Namme ==
De namme Feinsum is net sa maklik te ferklearjen. Ek de ferhollânske foarmen binne net dúdlik. In ferklearring is dat de namme fan in persoansnamme komt. ''Finke'', ''Fins'' en ''Feintsehiem'' soenen dan de basis wêze. Oaren tinke oan de fûgelnamme Fink. Wer oaren miene dat de betsjutting te krijen hat mei in min soarte fan [[Turf (brânstof)|turf]]lân. Sûnt 2009 is de plaknamme offisjeel Frysk.

== Skiednis==
Der wurdt tocht dat de earste Feinsumers fiskers west hawwe. Om't de [[Middelsee]] op 'en doer net sa maklik mear te berikken wie, waard der op lânbou oergien. Mooglik ûntstie it doarp om in [[úthôf (kleaster)|úthôf]] fan [[Mariëngaarde]] hinne. Wol is it wis dat it kleaster Mariëngaarde in grut part fan de grûn yn hannen hie.
[[Ofbyld:Jacobus Stellingwerf - De kerk van Finkum in 1723.jpg|thumb|left|250px|[[Jacobus Stellingwerf]], de tsjerke fan Feinsum yn 1723]]
Yn [[1515]] holden sân [[Hartochdom Gelre|Gelderske]] soldaten, leden fan de [[Swarte Heap]] harren op yn de toer fan de Fitustsjerke. Doe't Ljouwerters besochten dy út te rikjen en de toer yn 'e brân stieken ferstoaren de soldaten. Yn Mariëngaarde lei in grutte troepemacht fan de Geldersken ûnder lieding fan Tsjaerd Mockema en út wraak en om tefoaren te kommen dat [[Ferwerderadiel]] skea dien waard, foelen dy doe út en stieken [[Martenastate]] yn [[Koarnjum]] yn 'e brân. 

Nei de [[reformaasje]] yn [[1580]] naam de Feinsumer lânadel de macht fan it kleaster Mariëngaarde oer. De wichtichste famylje wie  Holdinga, dy't harren state in pear hûndert meter westlik fan de tsjerke hie. Yn [[1511]] waard Wiffka Holdingen neamd as bewenner fan [[Holdingastate (Feinsum)|Holdingastate]]. Yn [[1640]] wie Gratina fan Holdinga de eigeneresse fan Holdingastate. It skaai liket mei har útstoarn te wêzen. Oare lânadel yn Feinsum wiene de Eminga's (dy't oan de Iestdyk wennen), de Mellinga's (dy't súdlik fan de Holdinga's op in terp wennen) en de Aebinga's (dy't harren state flak ûnder [[Hijum]] hiene). Fan de aadlike states is neat fan werom te finen as de oerlevere nammen. 

Yn de jierren 1878-1888 waarden de terpen fan Feinsum ôfgroeven. Om de ierde ôf te fieren waard in [[opfeart]] nei de [[Feinsumer Feart]] groeven.

Sûnt [[2018]] leit Feinsum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], dêfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwerteradiel]].

=== Tsjerke ===
{{Apart|Sint-Fitustsjerke (Feinsum)|Fitustsjerke}}
De 13e-iuwske [[Sint-Fitustsjerke (Feinsum)|Sint-Fitustsjerke]] waard wijd oan de hillige [[Fjirtjin Needhelpers|needhelper]] [[Fitus (hillige)|Fitus]]. Om't de lytse herfoarme gemeente Feinsum-Hijum twa âlde tsjerke net ûnderhâlde koe, waard de tsjerke oerdroegen oan de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]].

=== It gebou 'De Welkom' ===
[[Ofbyld:Feinsum gebou 'De Welkom'.wiki.jpg|thumb|250px|Evagelisaasjegebou ''De Welkom'']]
Yn [[1913]] stiften frije-evangelysken út [[Alde Leie]] yn Feinsum in evangelisaasjegebou dat de namme ‘De Welkom’ krige. It waard foaral brûkt foar it hâlden fan sneinsskoalle. Yn ‘e wike waard it brûkt troch sawol de frije-evangelysken as de herfoarmen. Yn 1950 is it gebou sletten.

=== It roggejild ===
It fûns fan it roggejild wie mooglik ynsteld troch de abten fan Mariëngaarde en betsjutte in útkearing oan de earmen fan
[[Hallum]], [[Hijum]], Feinsum, Alde Leie en [[Aldebiltsyl]]. Mei de opheffing fan Mariëngaarde yn 1578 gyng de ferplichting fan it fûns op de oerheid oer. Alle jierren moast ôfhinklik fan de roggepriis in bedrach útbetelle wurde oan de fiif earmfâdijen. Ynearsten wie dat trochïnoar 500 gûne, mar nei 1660 in fêst bedrach fan 700 gûne. Nei in ûnderbrekking yn de [[Frânske tiid]] naam it Ryk yn 1816 de ferplichting oer, mar de betellings rûnen net goed mear. Nei in útspraak fan de Hege Ried moast it Ryk yn 1837 it roggejild wer alle jierren útkeare. Om 1858 hinne is der in nije regeling tusken de earmfâden fan Ljouwerteradiel en it Ryk kommen, it Ryk kocht de ferplichting ôf.&lt;ref&gt;Ljouwerteradiel, G. Abma (1984), side 439&lt;/ref&gt; 

=== De halte Feinsum fan it Noarder Lokaalspoar ===
[[Ofbyld:Feinsum stasjon.wiki.jpg|thumb|250px|left|''Stasjon fan Feinsum'']]
Feinsum hie ek in halte fan de tredde klasse fan it Noarder Lokaalspoar. Nei’t de treinen net mear rieden, is it stasjonsgebou op fersyk fan de [[ANWB]], fanwege de ferkearsfeiligens, ôfbrutsen. It spoar is noch lang brûkt foar it ferfier fan ierappels. In stikje fan it âlde spoar is no it fytspaad tusken Feinsum en [[Stiens]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Tiidreizgje.JPG|thumb|250px|''Oade oan de halte''&lt;br&gt;[[Hans Jouta]]]]
De feriening foar Doarpsbelang fergadert yn de konsistoarjekeamer fan de tsjerke. It ferieningslibben spilet him foar it grutste part yn 'e mande mei [[Hijum]] ôf. In fytspaad ferbynt it doarp mei it oardel kilometer fierderop lizzende Hijum wêr't ek it doarpshûs is. De feestvereniging &quot;Mei elkoar ien&quot; organisearret foar Hijum en Feinsum alle jierren it doarpsfeest, it iene jier yn Hijum, it oare jier yn Feinsum. In pear kear yn 't jier ferskynt foar beide doarpen it krantsje &quot;De Rattelwacht&quot;.

=== Bynamme ===
De bynamme fan in ynwenner fan Feinsum is flinter. De oarsprong fan dy [[skelnamme]] is dat Feinsumers lykas flinters in soad hin en wer tyskje en dat men der net in soad fan op oan koe.&lt;ref&gt;[https://www.documentatiestichting.nl/schimpnamen-scheldnamen-van-de-bewoners-van-de-dorpen-in-leeuwarderadeel/ Scheldnamen van de dorpen in Leeuwarderadeel]&lt;/ref&gt;

=== Skoalle ===
In eigen skoalle hat it doarp net, de iepenbiere Arjen Roelofsskoalle fan Hijum is it tichtste by.  

=== Befolkingsferrin ===
Eartiids foel Alde Leie ûnder Feinsum en doe't dat plak yn 1975 selsstannich waard ferlear Feinsum yn ien klap in soad ynwenners. Feinsum krige hast gjin nijbou en mei't de hûshâldings lytser waarden en it ferdwinen fan fersjennings sakke it ynwennertal noch mear. De lêste tiid is it ynwennertal stabyl.     

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2013 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 601 || 506 || 470 || 451 || 373 || 160 || 162 || 162
|}

=== Berne  === 
* [[Johannes Brandsma (boargemaster)|Johannes Brandsma]] (1918-2002), boargemaster fan Ljouwert

== Mûne ==
[[Ofbyld:Slagdijkstermolen.JPG|thumb|260px|''Slachdykstermûne'']]
Bewesten Feinsum stiet de [[Slachdykstermole|Slachdykstermûne]], in út [[1864]] datearjende [[poldermûne]], dy't yn 2007/2008 hielendal restaurearre waard.

== Infrastruktuer ==

=== Provinsjale Wei ===
Troch Feinsum rint de [[Provinsjale wei 357|N357]].

=== Bustsjinst ===
Troch Feinsum rint de folgjende busline:

* '''Line 60:''' [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Ternaard]] en [[Stiens]]

De busline troch Feinsum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Breedyk, Hege Hearewei, Holdingawei, Iestdyk, Poeldyk, Poelhuzen.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Ljouwerteradiel, G. Abma (1984, Fryske Akademy),  
* [http://www.aldefrysketsjerken.nl/kerkinfo/finkum_2.html Oer de tsjerke fan Feinsum]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Feinsum}} 
}}
{{koördinaten|53_16_40_N_5_45_30_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 17' NB, 5° 46' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Feinsum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel]]</text>
      <sha1>pzou2skcjxy54ft9mye7jdncjiv9vxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deinum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6801</id>
    <revision>
      <id>1240234</id>
      <parentid>1230686</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11263" sha1="ofi1b1x2k9p1tsmxlk0jhxc1k6gfhhe" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 20190419 Sint Janskerk3 Deinum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = ''Terp mei tsjerke fan Deinum''
| wapen                       =
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Deinum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 4,73 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 4,51 km² &lt;br&gt; - wetter: 1,46 km² &lt;/br&gt;
| befolkingstichtens          = 231 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|20px]] [[De Waadhoeke]]   
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_11_33.5_N_5_43_20.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 11' N 5° 43' E}}
| webside                     = [https://deinumdorp.nl/ Side Deinum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 11
| lat_sec                     = 33.5
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 43
| lon_sec                     = 20.9
| lon_dir                     = E
}}
'''Deinum''' is in doarp yn de gemeente [[De Waadhoeke]], 4 km west fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] oan it [[Van Harinxmakanaal]]. Net fier fan Deinum ôf leit de [[Rykswei 31|A 31]] fan Ljouwert nei [[Harns (stêd)|Harns]]. 

It súdlike diel fan de [[buorskip]] [[Ritsumasyl]] falt ûnder it doarpsgebiet fan Deinum. 

Deinum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Sint-Jabik}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. 

== Skiednis ==
It doarp is ûntstien op in terp oan 'e [[Middelsee]], dy't foar it grutste part ôfgroeven is. De terp is noch werom te finen yn it strjittepatroan, mar leit no oan de noardwestkant fan it doarp. 

Om it âlde doarp rint de ringdyk Sint Janswei, dy't eartiids it doarp beskerme tsjin it wetter fan de [[Middelsee]]. Oant yn de 19e iuw lei it doarp oan de [[Harnzer Feart]] en der wennen ek noch minsken oer de feart. Mei de komst fan it [[Van Harinxmakanaal]] noardlik fan it doarp en it spoar sudlik fan it doarp waarden de huzen súdeastliker boud, tichter by it stasjon. Deinum hat noch altiten in eigen treinstasjon oan it [[spoar fan Harns nei Ljouwert]].

Earder hie Deinum in gersdroegerij, in fleisbedriuw en in molkfabryk. Yn 2002 is ek de bank ferdwûn.

Mei it ûnstean fan de nije gemeente De Waadhoeke waard ûnder de bewenners fan de fiif meast westlik lizzende plakken [[Blessum]], [[Boksum]], Deinum, [[Marsum]] en [[Ritsumasyl]] troch de 'Wurkgroep Grinskorreksje' in ûndersyk útfierd, mei de fraach oft se by it ûnstean fan de nije fúzjegemeente net leaver nei it tichtebylizzende Ljouwert woene. In mearderheid fan 83,7% fan de respondinten joech oan dat se yn de gemeente De Waadhoeke bliuwe woene.&lt;ref&gt;[https://deinumdorp.nl/ruim-80-van-respondenten-kiest-voor-waadhoeke Side fan it doarp Deinum, oproppen 8 juny 2022]&lt;/ref&gt; 

Mei it útbaggerjen fan it Boksumer Soal binne der yn 2019 tusken de doarpen Ritsumasyl, Boksum en Deinum ferbetterings oanbrocht foar it rekreative skipferkear.     

== Bouwurken ==
=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:Deinum, Sint-Janstsjerke (2022).jpg|thumb|250px|left|''Deinumer tsjerke'']]
{{apart|Sint-Janstsjerke (Deinum)}}
It âldste gebou fan Deinum is de 13-iuwske [[Sint-Jehannes de Dopertsjerke (Deinum)|Jehannes de Dopertsjerke]] of [[Sint-Janstsjerke (Deinum)|Sint-Janstsjerke]]. Dat de toer eartiids as fjoertoer brûkt waard is net wier. Mei de bou fan dy toer is earst yn [[1550]] útein set, doe't [[it Bilt]] al in heale iuw drûch wie en earst yn [[1595]] wie it wurk ree. De sipel is yn [[1589]] op 'e toer kaam. Krekt 400 jier letter, yn de simmer fan [[1989]], moast de oarspronklike sipel ferfongen wurde troch in nijenien, omdat er oanfretten wie troch de [[bûnte knjifkrobbe]] (''Xestobium rufovillosum''). Der is ek in ferske fan 'e tsjerke mei as titel: ''Yn Deinum stiet in sipel op 'e toer''. 

Yn de toer hinget in liedklok út [[1544]] dy't getten waard troch [[Johannes ter Steghe]] út [[Kampen]]. De Deinumer klok wie yn de [[Twadde Wrâldkriich]] foardere, maar waard nei de oarloch werom fûn op in skip yn in Dútske haven.&lt;ref&gt;[https://deinumdorp.nl/nije-klok-derby-yn-deinumer-toer Side fan it doarp Deinum, oproppen 8 juny 2022]&lt;/ref&gt; Oant [[1740]] hat der noch in twadde klok west, dy't yn [[1617]] getten waard troch [[Hans Falck fan Neurenberch]]. De Stifting ta Behâld fan Monuminten yn de gemeente Menaldumadiel joech opdracht om yn 2017 foar it lege plak yn de klokkestoel in twadde klok te jitten.&lt;ref&gt;[https://deinumdorp.nl/nije-klok-derby-yn-deinumer-toer Side fan it doarp Deinum, oproppen 8 juny 2022]&lt;/ref&gt; Nei it ophingjen fan de klok dy lykwols bliken dat it muorrewurk te lijen hie fan it lieden fan de klokken. 

Doe't der yn 2000 in nij stek om de tsjerke komme moast ûntstie de aksje ''Gek op it stek'' en it inisjatyf ''Fjoer op de toer'' set de toer jûns yn it ljocht.
=== De sipel ===
[[Ofbyld:De Sipel, Deinum.jpg|thumb|260px|''De Sipel fan Ids Willemsma'']]
De sipel op de toer is der nei alle gedachten op set om Deinum te ûnderskieden fan oare doarpen. De sipel hat de ynwenners ek harren bynamme fan ''Sipelgekken'' jûn. It jierlikse reiske, de iisclub, de pleatslike hamburger en sportaktiviteiten brûke de namme ''Sipel'' allegear. Troch it Deinumer kabaret is ek in 'Sipelrap' makke. 

Ek hat it doarp in keunstwurk fan [[Ids Willemsma]] dat de namme 'De Sipel' draacht, dat it doarp yn it ramt fan it 100-jierrich bestean fan Doarpsbelang skonken waard. It keunstwurk stie oant de simmer fan 2018 op de hoeke Sint-Janswei/Spoarstrjitte, mar om't de omwenners net tsjin de &quot;roestbult&quot; oan sjen woene en ûntdutsen dat it sûnder fergunning wie delset, is it keunstwurk letter ferhûze nei in lokaasje by de yngong fan it doarp.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Buurman-wil-Sipel-van-Deinum-op-andere-plek-23037093.html Ljouwerter Krante,  28 maart 2018]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Deinum-heeft-omstreden-kunstwerk-De-Sipel-weer-terug-24584887.html Ljouwerter Kranten, 26 juny 2019]&lt;/ref&gt; 

=== Wynmotor ===
Westlik fan it doarp stiet [[Heechhiem (Deinum)|Heechhiem]], in yn 1936 boude [[Wynmotor|Amerikaanske wynmotor]] dy't yn 2002-2004 hielendal restaurearre is.

== Mienskip ==
Deinum wurket in soad gear mei de oanbuorjende doarpen Blessum en Boksum en de ûnder Deinum fallende buorskip Ritsumasyl. De plakken hawwe in mienskiplike doarpskrante Klaver Trije.&lt;ref&gt;[https://deinumdorp.nl/voorzieningen-2/klaver-trije Klaver Trije]&lt;/ref&gt;

It doarp hat in Feriening fan Doarpsbelang, dy 't aktiviteiten foar jong en âld organisearret. Sûnt 1985 hat Deinum de 'Wurkgroep Deinum Doe en No', dy't him dwaande hâldt mei de skiednis fan it doarp. Deinumers wurde ek wol foar 'sipels' of 'koalen' útskolden.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt; 

=== Skoalle ===
[[Ofbyld:Deinum, basisskoalle Twaspan.jpg|thumb|260px|''Basisskoalle 'Twaspan' '']]
It doarp hie earder twa basisskoallen: 'De Rank' en 'Master Camminga'. Sûnt augustus 2013 foarmje dy de gearwurkingsskoalle [https://www.sws-twaspan.nl/ 'Twaspan']. Ek is der in pjutteboartersplak, 'Hummelhonk'.

=== Tsjerke ===
Mei [[Boksum]] en [[Blessum]] foarmet it doarp de [https://www.terpoarte.nl/ PKN-gemeente Terpoarte].

=== Ferienings ===
[[Ofbyld:Deinum, sportfjilden 'De Fjouwer'.jpg|thumb|260px|''Sportfjilden 'De Fjouwer']]
* [https://www.advendoboksumblessumdeinum.nl/ Muzykferiening Advendo]
* [https://www.sfdeinum.nl/ SF Deinum] &lt;small&gt;([[SF Deinum]] is op 1 july 2016 ûntstien troch it gearfoegjen fan keatsferiening De Trije Doarpen, gymnastykferiening Sport &amp; Spel, Fuotbalferiening Sparta '59 en kuorbalferiening Troch de Koer)&lt;/small&gt;
* [https://www.facebook.com/toanielferieningitklaverbled Toanielferiening It Klaverblêd]
* [https://deinumdorp.nl/vereniging/12063-2/ Toulûkferiening]
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://deinumdorp.nl/over-deinum/verenigingen/ hiemside])&lt;/small&gt;''

[[Ofbyld:Deinum, Sint-Janswei-Spoorstrjitte.jpg|thumb|260px|''Sint-Janswei'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2013 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 496 || 706 || 656 || 618 || 594 || 603 || 970 || 1000 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier ||  2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 976 || 1055
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/berltsum/ Alle Cijfers]. Oare jierren oernommen fan de besteande ynformaasje sûnder boarnefermelding yn it artikel.)&lt;/small&gt;''

=== Berne yn Deinum ===
* [[Ernst Jongsma]] ([[1827]]), boargemaster
* [[Paul van Krevelen]] ([[1915]]), steatelid
* [[Lieuwe Pietersen]] ([[1928]]), skriuwer

=== Eveneminten ===
* [https://deinumdorpsfeest.nl/ Deinumer doarpsfeest]
* [https://www.facebook.com/Deinumopenair/?locale=nl_NL Deinum Open Air] (ienris yn 'e twa jier)
== Ynfrastruktuer ==

=== Treinferbining ===
Deinum hat in [[Stasjon Deinum|stasjon]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Harns]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

=== Strjitten ===
Aldeleane, Bûterhoeke, De Eker, [[Gersdroegerij|De Gersdroegerij]], De Harke, De Seine, De Strikel, De Swylder, Feytsmahof, Heechhiemsreed, Heechpaad, It Harspit, It Holt, It Swee, Ljochtewei, Marssumerdyk, Mennerdahof, Pypsterhof, [[Ritsumasyl]], Sint Janswei, [[Sjouke de Zee]]strjitte, Skoallestrjitte, Spoarstrjitte, Sportleane, Trekwei, Tsjerkepaad.
== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].[[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissypedy|&gt;]]]]
== Keppeling om utens ==
* {{nl}} [https://www.plaatsengids.nl/deinum Deinum op de Plaatsengids]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.deinumdorp.nl/ It Digitale Doarpsplein fan Deinum].
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Deinum}}
}}
{{koördinaten|53_11_30_N_5_43_33_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 11' NB, 5° 44' EL}}

[[Kategory:Deinum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]</text>
      <sha1>ofi1b1x2k9p1tsmxlk0jhxc1k6gfhhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aldebiltsyl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6806</id>
    <revision>
      <id>1240219</id>
      <parentid>1225996</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9409" sha1="og8b0879py86gk4fcm5koqgm3gd5c3g" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Aldebiltsyl, Muontsebiltdyk (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Muontsebiltdyk''
| wapen                       = [[Ofbyld:Oude Bildtzijl vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Aldebiltsyl wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldebiltsyl}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 16,29 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 16,19 &lt;br&gt; - wetter: 0,10 km²
| befolkingstichtens          = 58 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =              
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_18_04_N_5_43_06_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 18' N 5° 43' E}}
| webside                     = [https://www.ouwe-syl.nl/ Webstee Aldebiltsyl]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 18
| lat_sec                     = 04
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 43
| lon_sec                     = 06
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = ''Lokaasje Aldebiltsyl yn Fryslân
| ôfbylding99                 = Map NL Bilt Aldebiltsyl.png
| ôfbyldingstekst99           = ''Himrik (grien) fan Aldebiltsyl yn 'e eardere gemeente It Bilt''  
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Aldebiltsyl''' ([[Biltsk]]: ''Ouwe-Syl'') is in [[doarp]] yn 'e [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]]. Aldebiltsyl leit westlik fan [[Hallum]], noardwestlik fan [[Alde Leie]],  noardeastlik fan [[Froubuorren]] en eastlik fan [[Nij Altena]]. De doarpskearn fan Aldebiltsyl leit oan beide siden fan de [[Kaaifeart]] en oan de Mûntsebiltdyk en Dûmny Schuilingstrjitte.

De [[buorskip]] [[Nijebiltsyl]] heart ek by Aldebiltsyl.

Aldebiltsyl hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldebiltsyl}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
Yn [[1505]] waard útein set mei de oanlis fan de Aldebiltdyk. By de útwetteringsslûs fan de [[Alde Riid ]] nei see waard it doarp stifte. De slús, dy't de kearn fan it doarp foarmet, joech de namme oan Aldebiltsyl (''syl'' = slûs). 

[[Ofbyld:Oude Bildtzijl IMG 0893.jpg|thumb|left|''De syl'']]
Foar de ynpoldering waarden wurknimmers út [[Súd-Hollân]] oanlutsen. Hja bleane dêr en bouden harren hûzen oan de dyk. De dykwurkers waarden boer, arbeiders, fisker of slykwurker en troch de ynfloed fan it Frysk ûnstie in eigen mingtaal: it [[Biltsk]]. 

Fan 1892 oant 1934 stie yn it doarp it molkfabryk 'De Broederschap'.

Troch de feroarings yn de lânbouom de jierren 1960 hinne fermindere de [[wurkgelegenheid]] en dat feroarsake in tebekset fan it tal ynwenners. [[forins|Forinzen]], minsken út de [[Rânestêd]] en [[Dútslân|Dútske]] toeristen kocht doe de leechsteande hûskes op. De omkriten binne noch altiten tige agrarysk; der wurde in soad [[jirpel]]s ferboud en eksportearre nei it bûtenlân. 

Oan de [[Aldrij (It Bilt)|Aldrij]], it wetter troch Aldebiltsyl, stie sûnt [[1527]] it hûs fan de aksynsmaster dat it ''Keuningshuus'' neamd waard. It hûs stiet de net mear, mar de wyk hjit noch de Keuningsstreek.

Sûnt [[1948]] is Aldebiltsyl in selsstannich doarp, dêrfoar hearde it by [[Froubuorren]]. Oant 2018 lei it doarp yn de gemeente [[It Bilt]], dat yn dat jier opgie yn de gemeente [[De Waadhoeke|Waadhoeke]]   

Yn [[2018]] waard yn it ramt fan it projekt [[Ljouwert/Fryslân Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] yn sân [[jirpel]]skuorren oan 'e [[Aldebiltdyk]] de [[tentoanstelling]] ''[[Fruchtbere Grônd]]'' holden.

== Mienskip ==
[[File:2023 Aldebiltsyl, Muontsbiltdyk 1.jpg|thumb|left|'''t Graauwe Paard'']]
Aldebiltdyk hat in [https://ouwe-syl.nl/p/Dorpsbelang/ouwesyl%7Cd10928d7-face-45fa-9003-663cb6d7da0f/ doarpsbelang].
Yn it dykdoarp stiet de [[Aerden Plaats]], in [[kultureel]] [[besikerssintrum]] oer It Bilt, mei romte foar wikseleksposysjes en in  [[argeology]]sk stipepunt mei in fêste presintaasje oer de bediking fan It Bilt. 

It doarpskafee hjit 't Graauwe Paard. De ynwenners waarden tradisjoneel foar flaakshaaltsjes útmakke.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei in ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt; 

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:2023 Aldebiltsyl, Julianatsjerke.jpg|thumb|260px|''Julianatsjerke'']]
* [https://kerktussendedijken.nl/ PKN-gemeente Tusken de Diken]
* [https://www.bondveg.nl/vrije-evangelische-gemeente-te-oude-bildtzijl/ Frije Evangelyske gemeente] 
Yn it doarp hawwe fjouwer aparte tsjerkegebouwen stien. De herfoarme tsjerke waard yn 1960 sletten en ta wenhûs ferboud. De [[Julianatsjerke (Aldebiltsyl)|Fermanje fan Aldebiltsyl]] gie yn 1997 ticht en is tsintwurdich yn hannen fan in stifing. De [[Julianatsjerke (Aldebiltsyl)|Julianatsjerke]] makket diel út fan it kulturele besikerssintrum. It is in unyk gebou omdat de tsjerke tsjin de dyk oanboud is en al yn [[1636]] as fermanje brûkt waard. Pas yn [[1906]] krige it tsjerkje in houten tuorke.   De eardere grifformearde tsjerke fusearre  mei [[Tsjerke tusken de Diken|Nij Altena]] en hold sûn 2016 allinne de tsjerke dêr oan. Allinne de tsjerke fan de Evangelyske Gemeente wurdt hjoed-de-dei (2023) nch brûkt.

=== Skoalle ===
[[Ofbyld:2023 Aldebiltsyl, gearwurkingsskoalle De Syl.jpg|thumb|260px|''Gearwurkingsskoalle De Syl'']]
* [https://swsdesyl.nl/ Gearwurkingsskoalle De Syl]

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [https://www.facebook.com/p/Bildtse-Ijsclub-Ouwe-Syl-100063790870564/ Biltske iisklub]
* [https://het-oud-bildt.friesevogelwachten.nl/nl Fûgelwacht It Alde Bilt]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100065062421101 Fuotbalferiening Ouwe Syl]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100057679530940 Keatsferiening De Kolk]
* [[LUNB|Lêsselsskip Ledige Uren Nuttig Besteed]]
|valign=top|
* [https://www.excelsior-ouwesyl.nl/ Muzykferiening Excelsior]
* Roeiploech Eucalypta
* [https://www.deouwerij.nl/ Tennisferiening De Ouwe Rij]
* [https://www.facebook.com/people/Toneelvereniging-Toi-Toi-Ouwesyl/100068815961226/ Toanielferiening Toi Toi]
|}
''(&lt;small&gt;De list is yn 2023 bywurke mei help fan û.o. de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://ouwe-syl.nl/p/Sportverenigingen/ouwesyl%7C416c4536-5921-4a4b-af4f-a50d1763b736/ hiemside fan it doarp])&lt;/small&gt;''

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 604 || 1741 || 1505 || 1469 || 1254 || 1011 || 1003 || 955
|}

(''&lt;small&gt;Boarnen: 1840: Plaatsengids; 2009: 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/tjalleberd/ Alle Cijfers]&lt;/small&gt;'')

=== Berne ===
* [[Piet van Vliet]] ([[1858]]), politikus
* [[Gerrit Keizer]] ([[1874]]), merkeman en ûndernimmer
* [[Sybe Krol]] (1946–1990), dichter 
* [[Jannie Regnerus]] ([[1971]]), fotograaf, filmer en skriuwster
* [[Thys Polstra]] (1905-1993), toanielskriuwer
* [[Auke Johannes Vleer]] (1911-1981), politikus
* [[Siemon Sipma]] (1824-1904), skriuwer

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Aldebiltsyl rint de folgjende busline:

* '''Line 73:''' [[Sint-Anne]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Stiens]]

De busline troch Aldebiltsyl wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:2023 Aldebiltsyl, Muontsebiltdyk (1).jpg|thumb|260px|''Muontsebiltdyk'']]
Sjoch: [[Strjitten yn Aldebiltsyl]]

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppeling om utens ==
* [https://www.aerdenplaats.nl/ Aerden Plaats]
* [https://www.facebook.com/SytseKeizer.HO/ FB-side Histoarsyk Aldebiltdyk]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.nwfriesland.nl/desyl/ Oer Doarpssintrum De Syl en strjitnammen]
* [https://www.ouwe-syl.nl/ Webstee Aldebiltsyl]
{{reflist}}
{{Commonscat|Oudebildtzijl|Aldebiltsyl}}
}}
{{DeWaadhoeke}}
{{Koördinaten|53_18_4_N_5_43_6_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 18' NB, 5° 43' EL}}
[[Kategory:Aldebiltsyl| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd op It Bilt]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1505]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]</text>
      <sha1>og8b0879py86gk4fcm5koqgm3gd5c3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wurdum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6874</id>
    <revision>
      <id>1240216</id>
      <parentid>1181570</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Iepenbier ferfier */</comment>
      <origin>1240216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7610" sha1="ffalzir0dus4v8f4scajwybt45txzwv" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Wirdum Friesland..jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Sicht op Wurdum''
| wapen                       = [[Ofbyld:Wurdum vlag.svg|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Wurdum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wurdum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/wirdum-leeuwarden/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 7,86 km²  &lt;br&gt; lân: 7,77 &lt;br&gt; wetter 0,08 km²  
| befolkingstichtens          = 147 ynw./km² 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_08_58.8_N_5_48_13.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 08' N 5° 48' E}}
| webside                     = [https://wirdum-swichum.nl/ Side Wurdum-Swichem]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  =
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 08
| lat_sec                     = 58.8
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 48
| lon_sec                     = 13.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Wurdum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] leit. Wurdum leit noardeastlik fan [[Wytgaard]], westlik fan [[Swichum]] en besuden [[Goutum]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. De doarpskearn fan Wurdum leit om de [[Sint-Martinustsjerke (Wurdum)|Sint-Martinustsjerke]] op de terp fan Wurdum. It buorskip [[Tsjaard]] heart ek by Wurdum.

Wurdum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wurdum}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}).

== Skiednis ==
===Stinsen en states===
[[Ofbyld:Stinzen om Wurdum.jpg|thumb|left|''States om Wurdum'']]
Om Wurdum stienen eartiids in soad stinzen. Op it kaartsje binne oanjûn:
* 1 [[Ayttastate]] ([[Swichum]])
* 2. Unia
* 3. [[Camstrastate II (Wurdum)|Camstra]]
* 4. [[Camstrastate I (Wurdum)|Camstra (Bootsma)]]
* 5. Grut Camminga (boppe), Ald- of Lyts Cammingha (ûnder)
* 6. [[Barrahûs]]
* 7. [[Juwsmastate (Wurdum)|Jousma of Eysingastate]]
Sûnt [[1943]] leit Wurdum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], dêrfoar lei it yn de [[gritenij]] [[Ljouwerteradiel]] ([[Sudertrimdiel (Ljouwerteradiel)|súdertrimdiel]]).

=== Wigle fan Aytta ===
Op [[19 oktober]] [[1507]] waard [[Wigle fan Aytta|Viglius fan Aytta]] berne op [[Barhûs]] ûnder Wurdum. Hy wie in soan fan Folkert fan Aytta dy't de eartiidse [[úthôf (kleaster)|úthôf]] fan it Burgumer kleaster fan [[1503]] ôf yn erfpacht hie. Hy wie lid fan it [[Hof fan Fryslân]], foarsitter fan de [[Ried fan Steat]], riedshear fan [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk|Karel V]] en foarsitter fan 'e [[Geheime Rie]]. Hy stifte yn [[1572]] it [[Aytta-Godshûs]] en in kapel yn [[Swichum]].

== Tsjerke ==
[[Ofbyld:Wurdum, Sint-Martinustsjerke.jpg|thumb|left|''Sint-Martinustsjerke'']]
{{apart|Sint-Martinustsjerke (Wurdum)}}
Yn it doarp stiet de monumintale protestantske Sint-Martinustsjerke. De oarspronklike dowestientsjerke wie mûglik fan [[1204]]. Oan de ein fan de [[13e iuw]] is it grutstepart fan de tsjerke nijboud. De tsjerke is wijd oan [[Martinus fan Toers]]. 

Yn likernôch [[1688]] of [[1718]] hat it doarp de toer oan de westkant fan de tsjerke om it jildtekoart fan de tsjerke ôfbrekke litten. De toer wie fan [[dowestien]], dat nei gedachten wie dy fan de oarspronklike tsjerke. De dowestiennen waarden ferkoft oan de [[semint]]yndustry yn [[Makkum]]. De Wurdumers hawwe dêrtroch de bynamme ''tuorkefretters'' of ''toerfretters''. Yn de 18e iuw is de westkant fan de tsjerke noch fierder ynkoarte. It is net dúdlik of de tsjerke earder twa tuorren hie; de hjoeddeiske toer is fan 1806, en is boud wêr't nei alle gedachten earder in kapel west hat.

Oant de foarming fan ien [[PKN|protestantske gemeente]] hie Wurdum ek in [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|griffomearde]] tsjerke, de [[Unitastsjerke]]. Dy tsjerke is yn 2003 sletten, mar it gebou is bewarre bleaun en ferboud ta apparteminten. 

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Wurdum, De Golle.jpg|thumb|260px|Wurdum, De Golle]]
Wurdum hat ien feriening foar Doarpsbelang mei Swichum. De Golle is it doarpshûs fan Wurdum.

=== Skoallen ===
Wurdum hie twa basisskoallen: De Arke (prot.-kristlik basisûnderwiis) en de Uniaskoalle (iepenbier basisûnderwiis). Sûnt 2020 binne de skoallen gearfoege ta ien mienskipsskoalle.&lt;ref&gt;[https://www.cbsdearke.nl/ KBS De Arke]&lt;/ref&gt;  

=== Ferienings ===
* Toanielferiening Nut en Nocht
* [[Fuotbalferiening WWS]]
* Tennisferiening
* Gymnastykferiening KDO 
* Keatsferiening Mei Elkoar Nij Libben 

=== Befolkingsferrin ===
It ynwennertal fan Wurdum is desennialang stabyl bleaun, mar sûnt de sântiger jierren komme der stadichoan mear op-en-del-reizgers foar Ljouwert te wenjen.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1913 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 1999 || 2002 || 2005 || 2021  
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.552 || 1.019 || 983 || 1.007 || 1.002 || 1.041 || 1.163 || 1.211 || 1.236 || 1.145  
|}

== Ynfrastruktuer ==
=== Strjitten ===
[[File:Wurdum, Swichumerdyk.jpg|thumb|260px|''Swichumerdyk'']]
Sjoch: [[strjitten fan Wurdum]]

=== Ferbinings ===
Wurdum leit op it krúspunt fan trije fearten:
* De [[Wurdumer Feart]], dy't yn it ferline trochrûn nei Ljouwert.
* De [[Nije Wurdumer Feart]], dy' ferbining jout mei de [[Ringsleat (Wergeaster Mar)|Ringsleat]] fan de [[Wergeaster Mar]], en fierder nei [[Wergea]].
* De [[Tsjaarder Feart]].
Earder wie der ek noch: 
* De [[Werpster Feart]], dy't allinnich nei [[de Werp]] late.

=== Iepenbier ferfier ===

==== Treintsjinst ====
Fan [[1868]] oant [[1938]] en fan [[1940]] oant [[1949]] hie Wurdum in stasjon oan it [[spoar fan Swol nei Ljouwert]]. De [[geografyske ferkoarting]] foar Wurdum wie ''Wdm''.

==== Bustsjinst ====
Troch Wurdum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 1:''' [[Busstasjon Ljouwert]] - [[Grou (plak)|Grou]] fia ''Julianaleane''
* '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]]

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.wirdumswichum.nl/ Webstee Wurdum-Swichum]
* {{Wikiwurdboek}}
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Wirdum, Friesland|Wurdum}}
}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Wurdum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel (Sudertrimdiel)]]</text>
      <sha1>ffalzir0dus4v8f4scajwybt45txzwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240217</id>
      <parentid>1240216</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7669" sha1="koie01p5f95o0g6x3qd63wrx1n2mdg2" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Wirdum Friesland..jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Sicht op Wurdum''
| wapen                       = [[Ofbyld:Wurdum vlag.svg|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Wurdum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wurdum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/wirdum-leeuwarden/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 7,86 km²  &lt;br&gt; lân: 7,77 &lt;br&gt; wetter 0,08 km²  
| befolkingstichtens          = 147 ynw./km² 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_08_58.8_N_5_48_13.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 08' N 5° 48' E}}
| webside                     = [https://wirdum-swichum.nl/ Side Wurdum-Swichem]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  =
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 08
| lat_sec                     = 58.8
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 48
| lon_sec                     = 13.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Wurdum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] leit. Wurdum leit noardeastlik fan [[Wytgaard]], westlik fan [[Swichum]] en besuden [[Goutum]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. De doarpskearn fan Wurdum leit om de [[Sint-Martinustsjerke (Wurdum)|Sint-Martinustsjerke]] op de terp fan Wurdum. It buorskip [[Tsjaard]] heart ek by Wurdum.

Wurdum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wurdum}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}).

== Skiednis ==
===Stinsen en states===
[[Ofbyld:Stinzen om Wurdum.jpg|thumb|left|''States om Wurdum'']]
Om Wurdum stienen eartiids in soad stinzen. Op it kaartsje binne oanjûn:
* 1 [[Ayttastate]] ([[Swichum]])
* 2. Unia
* 3. [[Camstrastate II (Wurdum)|Camstra]]
* 4. [[Camstrastate I (Wurdum)|Camstra (Bootsma)]]
* 5. Grut Camminga (boppe), Ald- of Lyts Cammingha (ûnder)
* 6. [[Barrahûs]]
* 7. [[Juwsmastate (Wurdum)|Jousma of Eysingastate]]
Sûnt [[1943]] leit Wurdum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], dêrfoar lei it yn de [[gritenij]] [[Ljouwerteradiel]] ([[Sudertrimdiel (Ljouwerteradiel)|súdertrimdiel]]).

=== Wigle fan Aytta ===
Op [[19 oktober]] [[1507]] waard [[Wigle fan Aytta|Viglius fan Aytta]] berne op [[Barhûs]] ûnder Wurdum. Hy wie in soan fan Folkert fan Aytta dy't de eartiidse [[úthôf (kleaster)|úthôf]] fan it Burgumer kleaster fan [[1503]] ôf yn erfpacht hie. Hy wie lid fan it [[Hof fan Fryslân]], foarsitter fan de [[Ried fan Steat]], riedshear fan [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk|Karel V]] en foarsitter fan 'e [[Geheime Rie]]. Hy stifte yn [[1572]] it [[Aytta-Godshûs]] en in kapel yn [[Swichum]].

== Tsjerke ==
[[Ofbyld:Wurdum, Sint-Martinustsjerke.jpg|thumb|left|''Sint-Martinustsjerke'']]
{{apart|Sint-Martinustsjerke (Wurdum)}}
Yn it doarp stiet de monumintale protestantske Sint-Martinustsjerke. De oarspronklike dowestientsjerke wie mûglik fan [[1204]]. Oan de ein fan de [[13e iuw]] is it grutstepart fan de tsjerke nijboud. De tsjerke is wijd oan [[Martinus fan Toers]]. 

Yn likernôch [[1688]] of [[1718]] hat it doarp de toer oan de westkant fan de tsjerke om it jildtekoart fan de tsjerke ôfbrekke litten. De toer wie fan [[dowestien]], dat nei gedachten wie dy fan de oarspronklike tsjerke. De dowestiennen waarden ferkoft oan de [[semint]]yndustry yn [[Makkum]]. De Wurdumers hawwe dêrtroch de bynamme ''tuorkefretters'' of ''toerfretters''. Yn de 18e iuw is de westkant fan de tsjerke noch fierder ynkoarte. It is net dúdlik of de tsjerke earder twa tuorren hie; de hjoeddeiske toer is fan 1806, en is boud wêr't nei alle gedachten earder in kapel west hat.

Oant de foarming fan ien [[PKN|protestantske gemeente]] hie Wurdum ek in [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|griffomearde]] tsjerke, de [[Unitastsjerke]]. Dy tsjerke is yn 2003 sletten, mar it gebou is bewarre bleaun en ferboud ta apparteminten. 

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Wurdum, De Golle.jpg|thumb|260px|Wurdum, De Golle]]
Wurdum hat ien feriening foar Doarpsbelang mei Swichum. De Golle is it doarpshûs fan Wurdum.

=== Skoallen ===
Wurdum hie twa basisskoallen: De Arke (prot.-kristlik basisûnderwiis) en de Uniaskoalle (iepenbier basisûnderwiis). Sûnt 2020 binne de skoallen gearfoege ta ien mienskipsskoalle.&lt;ref&gt;[https://www.cbsdearke.nl/ KBS De Arke]&lt;/ref&gt;  

=== Ferienings ===
* Toanielferiening Nut en Nocht
* [[Fuotbalferiening WWS]]
* Tennisferiening
* Gymnastykferiening KDO 
* Keatsferiening Mei Elkoar Nij Libben 

=== Befolkingsferrin ===
It ynwennertal fan Wurdum is desennialang stabyl bleaun, mar sûnt de sântiger jierren komme der stadichoan mear op-en-del-reizgers foar Ljouwert te wenjen.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1913 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 1999 || 2002 || 2005 || 2021  
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.552 || 1.019 || 983 || 1.007 || 1.002 || 1.041 || 1.163 || 1.211 || 1.236 || 1.145  
|}

== Ynfrastruktuer ==
=== Strjitten ===
[[File:Wurdum, Swichumerdyk.jpg|thumb|260px|''Swichumerdyk'']]
Sjoch: [[strjitten fan Wurdum]]

=== Ferbinings ===
Wurdum leit op it krúspunt fan trije fearten:
* De [[Wurdumer Feart]], dy't yn it ferline trochrûn nei Ljouwert.
* De [[Nije Wurdumer Feart]], dy' ferbining jout mei de [[Ringsleat (Wergeaster Mar)|Ringsleat]] fan de [[Wergeaster Mar]], en fierder nei [[Wergea]].
* De [[Tsjaarder Feart]].
Earder wie der ek noch: 
* De [[Werpster Feart]], dy't allinnich nei [[de Werp]] late.

=== Iepenbier ferfier ===

==== Treintsjinst ====
Fan [[1868]] oant [[1938]] en fan [[1940]] oant [[1949]] hie Wurdum in stasjon oan it [[spoar fan Swol nei Ljouwert]]. De [[geografyske ferkoarting]] foar Wurdum wie ''Wdm''.

==== Bustsjinst ====
Troch Wurdum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 1:''' [[Busstasjon Ljouwert]] - [[Grou (plak)|Grou]] fia ''Julianaleane''
* '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]]
De buslinen troch Wurdum wurder fersoarge troch [[Qbuzz]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.wirdumswichum.nl/ Webstee Wurdum-Swichum]
* {{Wikiwurdboek}}
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Wirdum, Friesland|Wurdum}}
}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Wurdum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel (Sudertrimdiel)]]</text>
      <sha1>koie01p5f95o0g6x3qd63wrx1n2mdg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Warten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6932</id>
    <revision>
      <id>1240211</id>
      <parentid>1224851</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7325" sha1="f1s8m9c7kvh22eq3vezxd3nbqg0qmme" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Warten, doarpsicht fanôf de Oeble Omwei.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Doarpsicht fanôf de Oeble Omwei''
| wapen                       = [[Ofbyld:Warten vlag.svg|border|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Warten wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 905 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/wartenm/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 22,20 km² &lt;br&gt; lân: 16,70 km² &lt;br&gt; wetter 5,51 km²
| befolkingstichtens          = 54 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_08_59.5_N_5_53_51.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 08'N 5° 53'E}}
| webside                     = [https://warten.nl/ Side Warten]| 
| ôfbylding2                  =   
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 08
| lat_sec                     = 59.5
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 53
| lon_sec                     = 51.9
| lon_dir                     = E
}}
'''Warten''' is in [[Fryslân|Frysk]] [[doarp]] yn 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. It leit direkt [[noard]]lik fan it [[Nasjonaal Park De Alde Feanen]], oan it [[Prinses Margrietkanaal]]. It is troch in [[pontfear]] it ferbûn mei [[Earnewâld]]. Sûnt [[1989]] is de offisjele [[plaknamme]] it [[Frysk]]talige 'Warten'. It doarp hearde foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2014]] ta [[Boarnsterhim]], en foar de weryndieling fan [[1984]] makke it ûnderdiel út fan [[Idaerderadiel]].

== Skiednis ==
Warten ûntstie oan it [[De Boarn|Alddjip]]. Om [[900]] moat de terp al bewenne west ha. It lei frijwat isolearre omt der allinnich oer wetter goed te kommen wie. Op âlde kaarten wurdt it oantsjutten as ''Warthna'' en ''Wartengahe''. Dat soe in soarte fan gearlûking wêze kinne fan Warten, [[Wergea]] en [[Warstiens]]. Yn [[1865]] en [[1866]] waarden der wegen oanlein nei [[Garyp]] en [[Wergea]].

Yn Warten siet sûnt [[1907]] in [[skipswerf]] dêr't [[skûtsje]]s, [[sleepboat|sleepboaten]] en [[coaster]]s boud waarden. Ek [[MS Sier]] waard hjir boud. Yn [[2003]] gie de werf fallyt.

Mids [[septimber]] [[2018]] waard yn 'e [[tsjerke fan Warten]] ''[[In Ikoan mei in Knypeach]]'' holden, in [[betinking]] fan [[akteur]] [[Rense Westra]], dy't lang yn Warten wenne en tsjerke.

== Gebouwen ==
[[Ofbyld:Herfoarme tsjerke fan Warten.jpg|thumb|left|200px|''[[Herfoarme tsjerke (Warten)|Herfoarme tsjerke fan Warten]]'']]
{{Apart|Herfoarme tsjerke (Warten)}}
* De herfoarme tsjerke út [[1780]] hat brânskildere ramen. 
* Yn de buorren stiet de Ald Fryske Greidbuorkerij&quot; út 1700 dy't yn [[1955]] opknapt is. Yn dit [[langhûs]] sit no in museum. In oar museum is &quot;It Earmhûs&quot;.
* Súdeast fan it doarp stiet mole [[De Ikkers (mole)|De Ikkers]], in oarspronklik út de [[18e iuw]] datearjende [[spinnekopmole]].
[[Ofbyld:Warten meimuseumgebouwen op de eftergrûn.jpg|thumb|260px|''Warten mei museumgebouwen op de eftergrûn'']]

== Mienskip ==
Der is in feriening foar Doarpsbelangen. It doarpsblêd hjit Kommune. en It Ljochtbeaken binne de basisskoallen fan it doarp. De Roekeflecht is de soas far jongerein. Oan de [[Rochsleat]] efkes bûten Warten leit in [[jachthaven]].
[[Ofbyld:Warten, eardere herfoarme pastorij oan de Haadstrjtte.jpg|thumb|260px|''Alde pastorij oan de Haadstrjtte'']]

=== Tsjerken ===
* PKN-gemeeente Warten-Wergea-Warstiens
* Herfoarme gemeente Wartengahe 

=== Skoallen ===
De kristlike basisskoalle It Ljochtbeaken moast yn 2011 nei 115 jier de doarren slute nei't it tal learlingen ûnder de 23 sakke. Sûnt hat it doarp noch ien basisskoalle: de iepenbiere basisskoalle De Finne.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/archief/School-Ljochtbeaken-Warten-dicht-20692289.html Ljouwerter Krante, 11 oktober 2010]&lt;/ref&gt;

=== Ferienings ===
* Toanielselskip Warten 
* 'k Haw 'm rekke - badminton
* Kuorbalferiening Mid-Fryslân / ReduRisk Akkrum-Grou-Reduzum-Warten
* Gymnastykferiening Sparta
* Tennisferiening Warten
* Iisklub De Harmony
* Fûgelwacht Idaerderadiel Noard (Warten-Wergea-Warstiens; [https://vogelwachtidaarderadeelnoord.nl/ webstee])
* Froulhuskoar Eigenwiis
[[Ofbyld:Warten, haven en gebou oan it Hellingpaed.jpg|thumb|260px|''Haven mei gebou oan it Hellingpaed'']]

=== Eveneminten ===
* Wartenster Wetter Wille is in evenemint dat ienris yn de twa jier fierd wurdt.([https://www.wartensterwetterwille.nl/ webstee]) 

Een vloot van historische schepen als skûtsjes, notarisbootjes, opdrukkertjes, sleepboten.
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 1999 || 2004 || 2007 || 2010 || 2021 || 2022
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 834 || 809 || 811 || 777 || 804 || 988 || 1022 ||  996 || 963 || 925 || 905
|}

=== Bekende (âld) ynwenners ===
* [[Roelof Bouwmeester|Roelof]] en [[Marit Bouwmeester]] - Fryske silers

=== Berne yn Warten ===
* [[Albert Wybenga]] ([[1887]]), skriuwer
* [[Sipke Castelein (reedrider)|Sipke Castelein]] ([[1910]]), reedrider
* [[Jan Wybenga]] ([[1917]]), skriuwer
* [[Roel Bergsma]] ([[1917]]), dammer en revuskriuwer
* [[Piter Bergsma]] ([[1927]]), dammer en revuskriuwer
* [[Piter Boersma]] ([[1947]]), skriuwer
* [[Roelof Bouwmeester]] ([[1985]]), hurdsiler
* [[Marit Bouwmeester]] ([[1988]]), hurdsilster

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Warten rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 5:''' [[Busstasjon Ljouwert]] - Warten
* '''Line 25:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Warten fia [[Nijlân (Ljouwert)|Nijlân]] en [[Middelsee (Ljouwert)|Middelsee]]

De buslinen troch Warten wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Warten]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://warten.be/ Webstee Warten]
* [http://warten.be/dorpsbelang.htm Doarpsbelang Warten]
{{reflist}}
----
{{commonscat|Warten}}
}}
{{Koördinaten|53_9_0_N_5_53_50_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 9' NB, 5° 54' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Warten| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Idaerderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]] 
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]</text>
      <sha1>f1s8m9c7kvh22eq3vezxd3nbqg0qmme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bears (Fryslân)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6941</id>
    <revision>
      <id>1240173</id>
      <parentid>1226619</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6343" sha1="62obgdysgkbt1vc3wzyz2evnj5xp57j" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Bears
| ôfbylding                   = 20190419 Mariakerk1 Bears.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             =
| wapen                       = [[Ofbyld:Beers (Friesland) vlag.svg|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Bears wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 135 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/bears/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 2,46 km² &lt;br&gt; lân: 2,41 km² &lt;br&gt; wetter 0,06 km²
| befolkingstichtens          = 56 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_09_25.7_N_5_44_02.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 09' N 5° 44' E}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 09
| lat_sec                     = 25.7
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 44
| lon_sec                     = 02.7
| lon_dir                     = E
}}
'''Bears''' is in [[doarp]] yn it [[west]]like part fan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], deunby it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]]. 

Bears wurdt faak yn ien sike mei it [[twillingdoarp]] [[Jellum]] neamd. Hast alle pleatslike [[feriening]]s beslane beide doarpen.

== Skiednis ==
It doarp ûntstie op in in terp en wie allinne oer de [[Jorwerter Feart]] te berikken. Letter waarden der twa diken oanlein, dy't op  de Hegedyk oanslute.  
[[Ofbyld:De Uniastate te Bears door Jacobus Stellingwerf in 1723.png|thumb|left|''De Uniastate troch Jakobus Stellingwerf (1723)'']]
Oare nammen fan Bears wiene 'Berete' (1275), 'Berse' (1329), 'Biercse' (1335), 'Beerse' (1386), 'Berse' (1429) en yn 1469 as 'Beers'. De namme ferwiist mooglik nei in ôffrede wenplak.

Fan [[16 juny]] [[1883]] oant en mei [[15 maaie]] [[1938]] hie it doarp in stasjon oan it spoar tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Snits (stêd)|Snits]]. It stasjon waard yn it begjin fan de [[Twadde Wrâldoarloch]] foar in skoft wer iepene en op [[1 juny]] [[1940]] wer yn gebrûk nommen. Op [[24 novimber]] fan datselde jier waard it stasjon definityf sletten.  

Bears hearde oant de gemeentlike weryndieling fan 1984 by [[Baarderadiel]], dêrnei oant 2018 by [[Littenseradiel]] en sûnt 2018 by de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. 

== Gebouwen ==
;Tsjerke
{{Apart|Marijetsjerke (Bears)}}
De tsjerke fan Bears datearret út de 13e iuw en wie yn de [[Roomsk-Katolike Tsjerke|katolike]] tiid wijd oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]]. It [[Goyk|goatyske]] gebou is tsjintwurdich yn it besit fan de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]]. Yn de Marijetsjerke is in permaninte eksposysje. 

;Uniastate
[[Ofbyld:Overzicht poorthuis met op de achtergrond de stalen reprica van de gesloopte state (stins) - Bears - 20536265 - RCE.jpg|thumb|left|''Poartehûs'']]
{{Apart|Uniastate (Bears)}}
Fan de eardere [[Unia State (Bears)|Uniastate]] is allinne de [[17e iuw]]ske stinzepoarte stean bleaun. De state waard al yn 1756 troch Hobbe fan Aylva ôfbrutsen om der in pleats mei oansjen del te setten. De pleats waard nei alle gedachten boud mei de frijkommen stiennen fan de eardere state. Op 28 juny 1879 waard ek de pleats foar de sloop ferkocht. Sûnt bleau allinne de poarte oer, dy't yn 1968 restaurearre waard.

Op [[17 maart]] [[1964]] waarde de stifting Poarte fan Bears oprjochte. De stifting sammelt alles oer stinzen en states yn Fryslân. Fan de eardere state is yn [[1998]] in stielen 'loftspegeling' makke. De belvédère-eftige útsjochtoer kin beklommen wurde. By Uniastate is ek in bernebuorkerij.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2022 Bears, Doarpshûs d' Ald Skoalle.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs d' Ald Skoalle'']]
Op [[12 desimber]] [[1961]] waard in nij doarpshûs iepene. It sintrum foar de jongerein hjit &quot;It Jongereinhûs&quot; en is ûnderbrocht yn in âld hearehûs.

Sûnt [[1964]] wurdt yn [[Jellum]]-Bears healwei augustus in [[wike]] nei de [[Freulepartij]] yn [[Wommels]] alle jierren de [[Revâns-Freule]] holden.

=== Tsjerke ===
* PKN Westerwert
[[Ofbyld:2022 Bears, eardere pleats oan de Bearsterdyk 10.jpg|thumb|260px|''Pleats oan de Bearsterdyk'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 177 || 168 || 168 || 162 || 140 || 130 || 135
|}

=== Berne ===
* [[Sibillus Catharinus Kylstra]] (1869-1950), dûmny en kristen-anargist

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Bears rint de folgjende busline:

* '''Line 93:''' [[Snits]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Mantgum]]

De busline troch Bears wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Bearsterdyk, Hegedyk, Op&lt;!-- sic --&gt;'e Terp, Stinzepaad, Swettepaad, Tsjerkepaad.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.aldefrysketsjerken.nl/bears.html Tsjerke fan Bears]
* {{Aut|R. Swierstra}} - ''Uit de historie van het Friese dorp Beers''
{{Reflist}}
----
{{Commonscat|Bears (Fryslân)}}
}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Bears| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]</text>
      <sha1>62obgdysgkbt1vc3wzyz2evnj5xp57j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hilaard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6945</id>
    <revision>
      <id>1240180</id>
      <parentid>1200662</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11236" sha1="fsv95r3go5frmg69cqoczeleqicxqi1" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Hilaard een dorp in de gemeente Leeuwarden.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Hilaard.png|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Hilaard wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 315 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/hilaard/. Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 4,92 km² &lt;br&gt; lân: 4,82 km² &lt;br&gt; wetter 0,08 km²
| befolkingstichtens          = 65 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_09_56.4_N_5_42_42.5_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 09' N 5° 42' E}}
| webside                     = [https://www.hilaard.nl/ www.hilaard.nl]| 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 09
| lat_sec                     = 56.4
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 42
| lon_sec                     = 42.5
| lon_dir                     = E
}}
'''Hilaard''' is in [[doarp]] yn it westlike part fan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]].  It doarp leit oan 'e [[provinsjale wei]] [[N359]] fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei [[Boalsert]]. 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:2022 Hilaard, Jehannestsjerke (2).jpg|thumb|left|220px|''Jehannestsjerke'']]
Hilaard is oarpspronklik in [[terp]]doarp mei wat hûzen hjir en dêr. De bebouwing waard yn de 19e iuw wat tichter op inoar. Yn de 20e iuw fûn útwreiding plak oan de Hoptilsterdyk. De toer fan de Jehannestsjerke datearret út de 14e iuw. De tsjerke datearret fan 1450.

=== State ===
Noardlik fan de tsjerke stie de Tsjessingastate. Al fier foar [[1500]] stie hjir in state, dy't nei 1511 besit wie fan Hobbe Doekes en bewenne waard troch Meynert Tyessinga. De stins waard dêrnei [[Tsjessingastate (Hilaard)|Tsjessingastate]] neamd. Fan de [[16e iuw]] ôf waard it eigendom fan de Fan Aylva's. Hobbe fan Aylva stoar op [[14 juny]] [[1645]] yn Hilaard. De midsiuwske tsjerke fan Hilaard hat noch in tinkstien ta neitins oan Hobbe fan Aylva en syn frou Frouck.

Yn de [[18e iuw]] wie de state bekend as Mockemastate. De state is yn [[1749]] ôfbrutsen. It grutte poartegebou gie pas yn [[1799]] plat. Yn 2000 binne de fûneminten dêrfan bleatlein.&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/TjessingaStateHylaard.htm Stinzen yn Fryslân]&lt;/ref&gt; 

=== Skoalle ===
Yn [[1873]] krige Hilaard in eigen [[legere skoalle]], dy't him letter ûntjoech ta de kristlike basisskoalle [[Kristlike Basisskoalle De Reinbôge (Hilaard)|De Reinbôge]]. Oant [[1923]] siet dy oan 'e Smidsstrjitte, dêrnei oan 'e Hoptilsterdyk. It lêste skoalgebou datearre út [[1976]]. Oan 'e ein fan it skoaljier [[2018]]-[[2019]] gie De Reinbôge ticht omreden fan it weromrinnend tal [[learling]]en.

=== Doleânsje ===
De tsjerklike feroarings fan 1816, wermei't de oerheid de frijsinnigens yn de tsjerke alle romte joech, gyngen ynearsten oan Hilaard foarby. De [[Ofskieding fan 1834|ôfskieding]] krige yn Hilaard gjin foet oan de grûn, om't de gemeente ien fan de seldsume otterdokse gemeenten fan de omkriten wie. Mar nei't der swierrichheden ûnstiene mei in pear moderne leden by it nachtmiel en de tsjinstdwaande dûmny útlei wat der fierder yn it lân barde, ûnstie der yn de gemeente yn 1887 ferset. De dûmny, tsjerkeried en tsjerkfâdij brieken ienriedich mei de synoade en op 31 augustus 1888 naam de [[Doleânsje|dolearjende]] gemeente nei in soad ûnrêst it beslút in eigen tsjerke te bouwen, dy't yn jannewaris 1889 foltôge waard. De grifformearde tsjerke fan Hilaard wie wat ledetal oanbelanget altiten folle grutter as de herfoarme gemeente.&lt;ref&gt;[https://gereformeerde.info/2020/10/22/de-doleantie-te-hijlaard-1/2/ Skiednis doleânsje yn Hilaard]&lt;/ref&gt; De eardere [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke kaam yn [[2000]] frij doe't de grifformearde en [[Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] gemeenten fan Hilaard yn it ramt fan 'e ienwurding fan 'e [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân]] de lapen gearsmieten. Sûnt is it gebou yn gebrûk troch [[Koptysk-Otterdokse Tsjerke]].
[[Ofbyld:Hilaard dorp in Friesland.jpg|thumb|260px|''Smidsstrjitte'']]
=== Twadde Wrâldkriich ===
Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] tsjinne de Jehannestsjerke as ûnderdûkersplak foar meiïnoar 13 manlju yn wikseljende gearstalling. Oerdeis wurken de manlju by boeren, nachts sieten se yn de tsjerke. Op 9 jannewaris 1945 waard nei alle gedachten troch ferrie de tsjerke binnenfallen. De Dútsers namen de koster en sân ûnderdûkers mei. In pear dêrfan binne letter op transport steld nei it kamp Schwarzer Weg by [[Wilhelmshaven]] yn Dútslân. Ien fan de ûnderdûkers wie Bote Lieuwe Dijk út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], dy't earder al by tafal oppakt wie by in fytspatrûlje fan de SD. Hy waard tegearre mei twa oare slachtoffers by [[Hjerbeam]] fussilearre en wie de iennige fan de Hilaarder ûnderdûkers dy't de oarloch net oerlibbe. By de restauraasje fan de tsjerke waard it ûnderdûkersplak wer ûntdutsen. Ta neitins waard in plakette makke. Ek op oare plakken waarden yn Hilaard ûnderdûkers ûnderbrocht.&lt;ref&gt;[https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/2523/hilaard-monument-in-de-johannes-de-dooperkerk 4 en 5 maaie]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Petrus, maaie 2-2018, side 34-36]&lt;/ref&gt;

=== Oars ===
Oan it begjin fan de 20e iuw  hie Hilaard in koöperative [[molkfabryk]] en in [[flaaks]]fabryk dy't letter ôfbaarnd is.

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] hearde it ta [[Littenseradiel]], en foarôfgeande oan 'e weryndieling fan [[1984]] makke it ûnderdiel út fan [[Baarderadiel]].

== It besjen wurdich  ==
* De 13e-iuwske toer en it [[Gotyk|gotyske]] Jehannestsjerke en it grêfmonumint út [[1656]] foar Hobbe fan Aylva en Frouck fan Aylva.
* Yn Hoptille stiet noch it [[tolhûs]] mei it Boalserter wapen.

== Mienskip ==
De feriening foar Doarpsbelang hjit Hilaard-Hoptille. Nei't it kafee yn 1992 ôfbaarnde, waard it doarpshûs 'De Twatine' boud.

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:2022 Hillige Marije- en Sint-Paulus fan Tebe-tsjerke yn Hilaard.jpg|thumb|260px|''Koptyske Hillige Marije- en Sint-Paulus fan Tebe-tsjerke'']]
{{Apart|Jehannes de Dopertsjerke (Hilaard)}}
{{Apart|Hillige Marije- en Sint-Paulus fan Tebe-tsjerke}}
* [[Jehannes de Dopertsjerke (Hilaard)|Jehannes de Dopertsjerke]], [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|protestanske]] tsjerke;
* [[Tsjerke fan de Hillige Jongfaam Marije en Sint-Paulus fan Tebe (Hilaard)|Tsjerke fan de Hillige Jongfaam Marije en Sint-Paulus]], [[Koptysk-Otterdokse Tsjerke|koptyske]] tsjerke.

=== Skoalle ===
Sûnt 2019 hat it doarp gjin eigen skoalle mear. De lêste bern gyngen oer nei de Earne-wjuk yn Easterlittens, ek in skoalle fan de Stifting Kristlik Basisûnderwiis De Greiden.&lt;ref&gt;[https://frieschdagblad.nl/regio/Het-speelkwartier-komt-niet-meer-terug-in-Hilaard-26799680.html Frysk Deiblêd, 10 july 2019]&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:2022 Hilaard, Tjessingawei.jpg|thumb|260px|''Tjessingawei'']]
=== Ferienings ===
* Fûgelwacht Boksum en omkriten
* Hilaardich - toaniel
* Iisklub de 2 Streken
* Klaverjasklub
* Mei In Oar Ien - keatsen
* Nij Begjin - biljerten
* Stifting 'Hy Night' organisearret it jierlikse tintefeest
[[Ofbyld:2022 Hilaard, Skilpaed.jpg|thumb|260px|''Skilpaed'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1999 || 2002 || 2003 || 2004 || 2009 || 2018 || 2019 || 2022
|-
| 302 || 317 || 319 || 323 || 321 || 295 || 305 || 315
|}
[[File:2022 Hilaard, Van Aylvaleane 14.jpg|thumb|260px|''Van Aylvaleane 14'']]
=== Berne ===
* [[Ane Nauta]] (1882-1946), arsjitekt
* [[Gerrit Feenstra]] (1890-1985), arsjitekt
* [[Johannes van der Veer]] (1869-1928), kristen-anargist
* [[Harmen Abma]] (1937-2009), keunstner
* [[Jabik Veenbaas]] (1959-), filosoof, skriuwer, oersetter
* [[Lolkje Hoekstra]] (1968-), skriuwer

== Doarpswapen en flagge ==
;It wapen
Yn it skyld stiet in klokfoarmige dieling fan blau en goud. Dy dieling ferwiist nei de unike klokgevel fan de yn giele stien oplutsen toer. Dêrom is it ûnderste diel ek fan goud. Yn it blau steane twa gouden leeljes, dy't beide ferwize nei de wapens fan de famyljes Van Aylva en Mockema, dy't ek leeljes hawwe. Beide famyljewapens binne foar it measte part blau.&lt;br&gt;
It wichtichste middel fan bestean yn dizze omkriten is de feefokkerij, dêrom dan ek in kowekop fan it Frysk swartbûnte ras yn it gouden fjild: In swarte kowekop mei in kylblês (wyt).&lt;br&gt;
It skyldhaad is read mei in sulveren krús. Dit tsjut op it Laam Gods en is in attribút fan [[Jehannes de Doper]]. Jehannes wiist op Jezus as it laam fan God dat de sûnde fan de wrâld weinimt. Yn de tsjerklike en heraldyske tradysje draacht it Laam fan God in wyt findel mei in read krús. Om estetyske redenen binne de kleuren fan it findel omkeard. De betsutting feroaret dêr lykwols net om. It read is it bloed fan Kristus en it wyt is de himelske reinheid. It reade skyldhaad mei it sulveren krús wol dit werjaan.
;De flagge
De flagge hat, lykas it wapen, de unike klokfoarmige yndieling, diskear yn 't read, wêryn't de giele leelje út it wapen stiet. Oanslutend op de klok in blauwe baan, dy't foar de [[Hilaarder Feart]] stiet. Dizze feart rint benoarden it doarp nei it easten en dan mei in bocht wer nei it westen, krekt as yn de flagge. Eartiids wie de feart in wichtich kommunikaasjemiddel mei de bûtenwrâld foar Hilaard. De flecht fan de flagge is giel, dat ferwiist nei it ûnderste diel fan it wapen.

== Ynfrastuktuer ==

=== Provinsjale wei ===
By Hilaard rint de [[Provinsjale wei 359|N359]].

=== Bustsjinst ===
Troch Hilaard rint de folgjende busline:

* '''Line 92:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Boalsert]]

De busline troch Hilaard wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
----
{{Commonscat|Hilaard}}
}}
{{Koördinaten|53_9_55_N_5_42_38_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 10' NB, 5° 43' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Hilaard| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]</text>
      <sha1>fsv95r3go5frmg69cqoczeleqicxqi1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Húns</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6947</id>
    <revision>
      <id>1240181</id>
      <parentid>1224187</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ferkear */</comment>
      <origin>1240181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6546" sha1="8yh1aorb4d7tb50s6qm3a0843g9gdhf" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Huns Friesland.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Doarpssicht''
| wapen                       = [[Ofbyld:Húns vlag.svg|border|120px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Húns wapen.svg|75px]]
| ynwennertal                 = 105 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/tjerkwerd/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,18 km² &lt;br&gt; werfan lân: 3,17 km² &lt;br&gt; werfan wetter 0,01 km²
| befolkingstichtens          = 33 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_9_36_N_5_40_3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 9' N 5° 40' E}}
| webside                     = [http://www.huins-lions.nl/ Side Húns-Leons]| &lt;br&gt; [https://www.facebook.com/huinslions/ FB-side Húns-Leons]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 9
| lat_sec                     = 36
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 40
| lon_sec                     = 3
| lon_dir                     = E
}}
'''Húns''' is in doarp yn de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. It doarp krige yn de rin fan de tiid net in soad nijbou. Yn it midden fan it doarp leit it keatsfjild.  

== Namme ==
It doarp waard foar it earst yn 1275 beskreaun as 'Honnyghadyc'. Dêrnei komme farianten lykas Hynnynghe (1473), Hynghe (1473), Huns (1505) en Hoens (1529) foar. Yn de 18e iuw is it Huyns en yn de 19e iuw Huyns en Huns. It earste diel fan de namme soe in ferwizing wêze nei de persoansnamme Huno.&lt;ref&gt;Friese Plaatsnamen, Karel F. Gildemachter, ISBN 978 90 330 0643 2, side 114&lt;/ref&gt; Mei de ynfiering fan offisjele Fryske plaknammen troch de (eardere) gemeente [[Littenseradiel]] waard de plaknamme offisjeel Húns.            
 
== Skiednis ==
Gaueftich nei 1200 waard de tsjerke fan Húns boud. Oant fier yn de 18e iuw bleau Húns in isolearre doarp. De iennige ferbinings fan it doarp wiene de opfeart nei de [[Boalserter Feart|Boalserter Trekfeart]] en it paad dat it doarp ferbûn mei [[Hoptille]] en [[Hilaard]]. Mar ek al lei Húns isolearre, om 1750 hinne krige it doarpke dochs in panwurk, dêr't dakpannen bakt waarden. Yn it doarpswapen ferwize de reade dakpannen nei dat fabrykje. Yn de grûn fan Húns tilt it ek no noch op fan de skerven van dakpannen.  

Yn de twadde helte fan de 19e iuw waard de terp foar it measte ôfgroeven, dat de tsjerke stiet tsjintwurdich op it ôfstutsen restant fan de terp. Op it plak fan de eardere terp leit it keatsfjild. Yn 2004 binne by de terp in tritich gouden munten fûn. Dy moatte yn de 16e iuw yn de grûn stoppe wêze.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/499168/munten-ut-grun-huns-binne-skat Omrop Fryslân, 24 juny 2004]&lt;/ref&gt;

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]] makke Húns diel út fan de gemeente [[Baarderadiel]]. Nei't it doarp sûnt 1984 ûnderdiel foarme fan de doe nije gemeente Littenseradiel, kaam it yn 2018 by in folgjende weryndieling by de gemeente Ljouwert.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2022 Húnzer murd.jpg|thumb|left|200px|''De Húnzer Murd'']]
De ynwenners dogge in soad tegearre mei it tichtby lizzende [[Leons]]. Der is in feriening Doarpsbelang Húns-Leons. It doarpshûs hjit de Murdhûn, ferneamd nei de bynamme fan de Húnzers. 

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2022 Húns - Nikolaastsjerke.jpg|thumb|260px|''Nikolaastsjerke'']]
De protestantske gemeente Hilaard-Húns-Leons makket út en troch gebrûk fan de [[Nikolaastsjerke (Húns)|Nikolaastsjerke]]. 

=== Ferienings ===
* Soas Húns-Leons
* De Takomst - toaniel
* Keatsferiening

=== Berne ===
* [[Pieter Hiemstra]] (1878-1953), lânbouwer, fakbûnsman en SDAP-politikus
* [[Frederik Gerard van Dijk]] (1905-1994), abbekaat en VVD-politikus
* [[Jan Rodenhuis]] (1917-1987), sosjalistysk steatelid, keatser
* [[Tineke Fopma]] (1953-), hurdfytser.
[[Ofbyld:2022 Húns, âlde skoalle.jpg|thumb|260px|''Alde skoalle'']]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 1999 || 2004 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 151 || 154 || 152 || 144 || 129 || 101 || 104 || 105
|}

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Húns (Huins) - Húnzer mûne (Huinsermolen).jpg|thumb|260px|''Húnzermûne'']]

{{Apart|Nikolaastsjerke (Húns)}}
{{Apart|Húnzermûne}}
* De [[13e iuw|13e-iuwske]] [[Nikolaastsjerke (Húns)|Nikolaastsjerke]]. 
* In eintsje súd fan Húns stiet de [[Húnzermûne]], in [[poldermole]] út 1829.

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
Lâns Húns rint de [[Provinsjale wei 359|N359]].

=== Bustsjinst ===
Troch Húns rint de folgjende busline:

* '''Line 92:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Boalsert]]

De busline troch Húns wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

== Ferskaat ==
* ''Húns en Leons yn fûgelflecht'', dit boekje waard útjûn by it 100-jierrich bestean fan de keatsferiening.
 
== Sjoch ek ==
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [[Fryske doarpen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.huins-lions.nl/ webstee van Huins en Leons]
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Húns}}
}}
{{GemeenteLjouwert}}
{{DEFAULTSORT:Huns}}
[[Kategory:Húns| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]</text>
      <sha1>8yh1aorb4d7tb50s6qm3a0843g9gdhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Weidum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6957</id>
    <revision>
      <id>1240212</id>
      <parentid>1120504</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18892" sha1="12mx9t7outm7rt8qya6s9xwrt413zaj" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Sicht op Weidum fanút it súdwesten.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Doarpssicht''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Weidum.gif|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Weidum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 545 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/weidum/#:~:text=Woonplaats%20Weidum%20heeft%20afgerond%20een,zijn%20in%20totaal%20256%20woningen. Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,60 km² &lt;br&gt; werfan lân: 5,48 km² &lt;br&gt; werfan wetter 0,12 km²
| befolkingstichtens          = 100 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_08_45.4_N_5_44_24.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 08' N 5° 44' E}}
| webside                     = [https://www.weidum.eu/ www.weidum.eu]| 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 08
| lat_sec                     = 45.4
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 44
| lon_sec                     = 24.3
| lon_dir                     = E
}}
'''Weidum''' is in [[doarp]] yn de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]].

== Skiednis ==
It doarp ûnstie oan de westlike [[Middelsee]]dyk op in terp, dy't foar it grutste part ôfgroeven is. Op wat dêr noch fan oer is stiet de [[13e iuw|13e-iuw]]ske Jehannestsjerke en de bebouwing fan de Lytse- en Grutte Buorren.  

Yn de 13e iuw en yn 1329 waard it doarp as 'Wedum' skreaun, yn 1402 as 'Weydem' en yn 1427 wer as 'Wedum'. Sûnt 1386 wurdt it doarp lykwols jimmeroan faker as Weydum skreaun. De plaknamme is in datyf meartalfoarm fan it elemint 'Wede' (greide).&lt;ref&gt;Karel F. Gildemachter, Friese plaatsnamen&lt;/ref&gt;    

Weidum makke oant 1984 diel út fan de gemeente [[Baarderadiel]], dy't opgyng yn de doe oprjochte gemeente [[Littenseradiel]]. Sûnt 1 jannewaris 2018 falt Weidum ûnder de gemeente Ljouwert.

== It wapen fan Weidum ==
De trepgevels yn it wapen ferwize nei de states fan Weidum: Dekema, Hania, Walta, Papma en Wobbema. It blau is ôflaat fan it wapen van de eardere gemeente Baarderadiel, it read fan it wapen fan de famylje Dekema. De stjer en de rút ferwize nei de status fan Weidum as it eardere haadplak fan Baarderadiel. De rút is ek ûnderdiel fan it wapen fan de famylje Walta, mar ferwiist ek nei rjochtspraak om't lang ferlyn it rjochthûs fan 'e [[gritenij]] Baarderadiel yn Weidum stie. De leeljes binne ûntliend fan de wapens fan de famyljes Dekema en Hania.&lt;ref&gt;''Wapens en Flaggen fan Littenseradiel'', Wommels, tusken 2001 en 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.heraldry-wiki.com/heraldrywiki/wiki/Weidum Heraldry of the World]&lt;/ref&gt;

== Gebouwen ==
=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2022 Weidum, Jehannestsjerke fanút it noarden (2).jpg|thumb|left|''Jehannestsjerke'']]
{{Apart|Jehannestsjerke (Weidum)}}
De Jehannestsjerke giet werom op de 13e iuw. De toer is noch âlder en 12e-iuwsk. It ynterieur is foar it measte 18-iuwsk. De klokken binne yn 1531 en 1626 getten. 

=== Borniastate ===
{{Apart|Borniastate}}
De [[Borniastate]] lei súd fan de tsjerke oan de ein fan de hjoeddeiske Kuperssteech, neist de Papingastate. Foar [[1763]] waard de state op 'e nij boud. Yn 1768 wenne hjir de riedshear Hamerster en yn 1818 mr. Bernhardus Buma. Yn 1864 is it hûs foar ôfbraak ferkocht en fjouwer jier letter lei it plat. It rjochthoekige terrein is ûnbeboud en noch dúdlik yn it lânskip te werkennen.&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/BorniaState.htm Stinzen in Friesland, oproppen 10 novimber 2022]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.weidum.eu/state-stins/bornia-state Doarpsside Weidum]&lt;/ref&gt; 

=== Dekemastate ===
{{Apart|Dekemastate (Weidum)}}
Earder hie Weidum in [[foarwurk|úthôf]] fan it Augustiner kleaster [[Lúntsjerk]]. Nei't Frâns Dekema de konversen de stins útjoegen eigen dy it besit him ta. Dekemastate, dat ek wol it Mûntsehûs neamd waard, lei op de hoeke fan de Dekemawei en de Hege Dyk. Dêr't Dekemastate lei, is no de Weidumer iisbaan. De Dekema's wiene in ynfloedrike famylje yn Baarderadiel en wiene faak grytman. De meast bekende Dekema is [[Piter Dekema]] west. Nei it útstjerren fan de Dekema's is Dekemastate yn hannen fan ferskate famyljes west. Nei 1815 kaam it yn hannen fan de Fan Beyma's. Dy hawwe der in protte oan dien om Dekemastate net te fersleaukje te litten. In wynhoas op [[2 maart]] [[1895]] hat in ein oan de state makke. It rêsthûs fan Weidum hat de namme 'Nij Dekema' krige.&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/DekemaStateWeidum.htm Stinzen in Friesland, oproppen 10 novimber 2022]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.weidum.eu/state-stins/dekema-state Doarpsside Weidum]&lt;/ref&gt;

=== Domnastate ===
{{Apart|Domnastate}}
Westlik fan de tsjerke stie tsjin de doarpsterp oan Domnastate. By de state hearde it noch altiten oanwêzige famyljebegraafplak fan de [[Buma (laach)|Bumas]].&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/DomnaState.htm Stinzen in Friesland, oproppen 10 novimber 2022]&lt;/ref&gt;. De pleats by it begraafplak foarmet de basis fan it ûnderhâld fan it begraafplak. Sawol it begraafplak as it tagongshek binne oanwiisd as ryksmonumint.&lt;ref&gt;[https://www.dodenakkers.nl/fryslan/weidum-familiebegraafplaats-der-bumas.html Dodenakkers, oproppen 10 novimber 2022]&lt;/ref&gt;

=== Haniastate ===
{{Apart|Haniastate (Weidum)}}
De [[Haniastate (Weidum)|Haniastate]] waard om 1200 boud en grinzge súdlik oan de Dekemastate tusken de Hegedyk 1 en 3. Viglius (Wigle) Hania wenne dêr, dy't yn 1199 mei help fan de konversen fan it kleaster [[Lúntsjerk]] de tsjerke fan Weidum boude. Om 1400 wenne dêr Gaele Hania, de boezemfreon fan Sytse Dekema. De grûn fan de state waard nei 1808 by Dekemastate foege. In diel fan it gebou bleau noch oant 1902 stean. &lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/HaniaState.htm Stinzen in Fiesland, oproppen 10 novimber 2022]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.weidum.eu/state-stins/hania-state Doarpsside Weidum]&lt;/ref&gt;

=== Papingastins ===
[[Ofbyld:2022 Weidum, pleats Lytse Buorren 1.jpg|thumb|left|250px|''De pleats op it plak fan Papingastate'']]
{{Apart|Papingastins (Weidum)}}
Pappingastins of Papingastate stie besuden de tsjerke, njonken Borniastate. Yn de 16e iuw wennen dêr de Ropta’s. Yn 1570 liet Rinsk van Ropta, dy't troud wie mei Hartman fan Haersma, oan de Weidumer tsjerke 12.000 stiennen nei, dy't levere wurde moasten troch har tichelwurk yn [[Winsum (Fryslân)|Winsum]]. Ek de earme widdo's waarden net ferjitten, it hûs dat se yn de tsjerkebuert fan in Yme Foppes kocht hie, wie foar harren ornearre. Om 1700 waard it hûs ôfbrutsen en ferfongen troch in pleats.&lt;ref&gt;https://www.weidum.eu/state-stins/papinga-stins Doarpsside Weidum&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/PapingastinsWeidum.htm Stinzen in Friesland, oproppen 10 novimber 2022]&lt;/ref&gt;
=== Waltastate ===
De Waltastate stie skean foar Dekemastate oer. oer de skiednis fan dy state is neat bekend&lt;ref&gt;[https://www.weidum.eu/state-stins/walta-state Doarpsside Weidum]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/WaltaStateWeidum.htm Stinzen in Freisland]&lt;/ref&gt;

=== Oars ===
[[Ofbyld:Amerikaanske wynmûne, Weidum.jpg|thumb|260px|''Amerikaanske wynmûne oan de Weidumer Feart'']]
By Weidum stean ek de [[Wynmotor Weidum 1|Amerikaanske wynmotor 1]] en [[Wynmotor Weidum 2|2]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2022 Weidum, liuwke op tagongshek famyljebegraafplak Buma's.jpg|thumb|260px|''Liuwke op it tagongshek fan it begraafplak fan de Buma's'']]
Weidum hat in eigen doarpshûs oan de Bornialeane. It pjutteboartersplak hjit It Pjuttekampke. In bekend festival yn Weidum is Roek-Rock dat yn it doarpshûs hâlden waard. Weidum hat in aktyf ferieningslibben, benammen op it mêd fan toaniel, muzyk en sport. In grut evenemint is de jierlikse [[Frouljus-PC|froulju's PC]]. Hjir wurdt útmakke wat it bêste froulju's trijtal is.

=== Tsjerke ===
* PKN-gemeente Westerwert

=== Skoalle ===
* Iepenbiere basisskoalle 'It Partoer'

=== Ferienings ===
* Folskdûnsjen 'Mei swier fan de flier'
* Badmintonferiening
* Draversploech Weidum
* Harmonie Weidum - korps út 1898 mei malletband en majorettegroep.
* Keatsferiening 'Nije Kriich'
* Biljert- en kaartclub
* Toanielferiening 'Oefening &amp; Vermaak'
* Begraffenisferiening 'De laatste eer'
* Stichting Folksfermaak Weidum
* Krystbalkommisje
* Iisklup Weidum
* Sjongerij Weidum
* It pleatselik Nut&lt;ref&gt;[https://www.weidum.eu/ferienings Sjoch list fan ferienings op de Doarpsside]&lt;/ref&gt;

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 485 || 565 || 581 || 603 || 753 || 620 || 545
|}

=== Berne ===
* [[Hanso Schotanus à Steringa Idzerda]] (26 septimber 1885), Nederlânsk radio-pionier.
* [[Willem Hilbrand van Dobben]] (1907-1999), ornitolooch, botanikus en lânboukundige
* [[Sietze de Groot]] (1917-1983), reedrider
* [[Jan Kingma]] (1927-2006), PvdA-politikus en boargemaster
* [[Hessel Rienks]] (1932-2014), PvdA-politikus
* [[Arjen Terpstra]] (27 july 1948), Frysk skriuwer
* [[Siebren Miedema]] (1949), heechlearaar
* [[Nynke Laverman]] (14 april 1980), Fryske sjongster en [[akteur|aktrise]].

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Weidum rint de folgjende busline:

* '''Line 93:''' [[Snits]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Mantgum]]

De busline troch Weidum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:Herdenkingsteken voor Hanso Henricus Schotanus à Steringa Idzerda.jpg|thumb|260px|Monumint foar H.H. Schotanus à Steringa Idzerda]]

=== Strjitten ===
* ''Bornialeane'' - [[Borniastate]] stie oan de súdkant fan de tsjerke, neist [[Papingastate]] oan ’e ein fan de hjoeddedeiske Kûperssteech op dêr’t no it platte stik lân fan Fokke Looijenga is tusken Bouma en Papingastata. Heechstwierskynlik is it earste hûs boud yn 1634/35. Borniastate wie, nei’t it hûs efkes foar 1763 opnij boud wie, krekt as Dekemastate, in sieraad foar it dorp. Yn 1864 is it hûs foar ôfbraak ferkocht en fjouwer jier letter waard it mei de grûn gelyk makke. 
* ''Bumaleane'' - nei de famylje Buma. Opfallend is it grutte tal leden fan dat laach, dat wurksum wie yn it iepenbier bestjoer, by justysje en by de kriichsmacht. Harren grêven binne werom te finen op it famyljetsjerkhôf yn Weidum dat yn ’e winter fan 1825-1826 oanlein is. Nei it ferstjerren fan mr Wiardus Willem Buma in 1873 ûntstie de nei him neamde stúdzybeurs, it [[Bumalien]], dat hjoeddedei noch bestiet. De pacht fan de pleats Domnazathe (Buma-lien) yn Weidum hie njonken de pacht foar it Bumalien ek de soarch foar it ûnderhâld fan it famyljehôf. De strjite Bumaleane is oanlein yn ± 1984.
* ''De Strûken'' - Op ‘e Strûken hawwe earder wol 10 wenhuzen stien, dy’t no (hast) allegearre ôfbrutsen binne. 
[[Ofbyld:2022 Weidum, eardere pleats Dekemawei 1.jpg|thumb|260px|''Pleats oan de Dekemawei'']]
* ''Dekemawei'' - De Dekemawei is ferneamd nei it laach Dekema dat fan ± 1200 ôf fan ynfloed west hat yn Weidum sûnt ealman Frâns Dekema de stins en it bestjoer oer Weidum oernaam fan it Lúntsjerkster Kleaster, dêr’t Weidum in úthôf fan wie. Dekemastate lei op ‘e hoeke fan de Dekemawei en de Hegedyk, dêr't no de iisbaan is. Fan âlds wie der allinne in binnenpaad mei in heechhout oer de Swette nei Wurdum, dêr’t je te foet lâns koene. Yn 1789 stie Dekemastate te keap en yn de beskriuwing wurdt de Dekemawei neamd: ''Voorts aan den Noordkant een mooije plantagie en singel aan de Weijdumer opvaart, strekkende sig Oostwaarts uijt nae het Weijdumerhout, sooverre tot dit hornleger behoorende, Dekemalaan genaamd.'' In dy tiid moatst men mei hynder en koetske fan Weidum nei Wurdum gâns omride oer Boksum! Doe’t yn 1837 de dyk ferhurde waard ta púndyk en ûntsletten nei de Rykswei, waarden de mooglikheden al grutter. De dyk waard/wurdt ek wol Weidumerdyk neamd. Om’t de kastlein yndertiid wol hurddraverijen útskreau foar gewoane boerehynders ( ‘hynders ûnder de man’) waard de dyk earder ek wol Hurddraversdyk neamd. Op it stik lân yn de hoeke Dekamawei-Wielsterdyk hold men doedestiids altyd de merke. J. van der Tol, âld-ûnderwizer yn Weidum, skreau yn syn stikjes oer Weidum yn 1934: ''Sa’n hirddraversbaen as to Weidum foun men nearne. Fen it tolhûs (red: no Looijenga) oant de brêge fan Algera (red: no Weidumerhout) laei in dûbele dyk, ta wegen neist elkoar, fan in seadden richel fen mekoar skaet: dat wier de Dekamawei.''
[[Ofbyld:2022 Weidum, Greate Buorren.jpg|thumb|260px|''Greate Buorren'']]
* ''Greate Buorren'' - Op âlde kaarten is te sjen dat oan de kant fan de terp dêr’t de Greate Buorren leit, it earste boud waard). De Greate Buorren wie it langst en it wichtichst. Foar 1908 stie oan de Greate Buorren it [[gritenij]]hûs. De Lytse Buorren wie letter as de Greate Buorren oanlein.
* ''Hanialeane'' - ferneamd nei de Haniastate dy’t stie oan de eastkant fan de Hegedyk dêr’t it Sânpaed útkomt op de Hegedyk. Yn 1200 wenne dêr al in Verglius Hania, mar nei [[1640]] wennen der gjin Hania’s mear. De Hanialeane is nei de oarloch beboud. Foar dy tiid wiene der hast allegearre folkstúntsjes en koe men allinne oer de Skildyk en it Sânpaed Weidum ynkomme. 
* ''Havenspaad'' - Op it plak fan it Havenspaed wie eartiids in haven. Dêr leine de frachtskippen (û.o. dy fan Tamminga). Doe’t der letter in suvelfabryk wie brochten se bûter nei Ljouwert en namen se turf mei werom. Yn de santiger jierren fan de [[20e iuw]] is de haven ticht smiten.
[[Ofbyld:2022 Weidum, sicht op Hegedyk.jpg|thumb|260px|''Sicht op de Hegedyk'']] 
* ''Hegedyk'' - de âlde (heger lizzende) Middelseedyk.
* ''Idzerdaleane'' - nei de bekende yngenieur en radiopionier [[Hanso Henricus Schotanus à Steringa Idzerda]] ( [[26 septimber]] [[1885]] - ? novimber [[1944]]) dy’t, as soan fan húsdokter Henricus Steringa, yn Weidum berne is. Op [[6 novimber]] [[1919]] om 20.00 oere fersoarge hy de earste radio-útstjoering yn [[Nederlân]] foar in algemien publyk. Dat wie boppedat de earste stjoerder op ‘e wrâld mei oankundiging foarôf en regelmjittige útstjoerings. Oan [[11 septimber]] [[1924]] ta wist hy syn stjoerder mei de ropletters PCGG (Pracht Concerten Gratis Gegeven) yn ‘e loft te hâlden. Troch jildgebrek kaam der in ein oan dy pionierstiid. Wylst naam de Hifertsomske NSF (Nederlânske Seintastellen Fabryk), mei stipe fan Philips, dy’t twa útstjoermêsten by Huizen beskikber stelde, de publike omroptaak oer. Idzerda boude noch wol in stjoerder foar it KNMI. Yn de perioade fan de [[Twadde Wrâldoarloch]] hold hy him dwaande mei fersetswurk. Ein 1944 is hy troch de Dútsers deasketten. It oantinken op ‘e hoeke fan de Idzerdaleane is foar syn radiowurk.
* ''[[Kinsck van Ropta]]wei'' - Kinsck van Ropta ( [[1508]] – [[15 july]] [[1581]]) fan Roptastate te [[Mitselwier]] wenne sûnt har houlik mei Sjoerd Andla (16 maaie 1541) op [[Papingastate]]. Om´t Kinsck in 1512 har âlden ferlern hie en efterbleau as weesbern en om´t sy sels gjin bern hie, wie se begien mei it lot fan de wezen. Yn 1541 stichte it pear Andla-Van Ropta in weeshûs (it twadde yn Fryslân) op [[Tjallingastate (Westernijtsjerk)|Papingastate]] by [[Westernijtsjerk]] (Ferwerderadiel). Kinsck van Ropta liet oan de Weidumer tsjerke 12.000 stiennen nei fan har tichelwurk yn Winsum om in skoalle te bouwen. Ek de earme widdowen waarden net fergetten, want it hûs dat sy yn de tjerkebuorren ( no de Kûperssteech) kocht wie foar harren ornearre. Kinsck van Ropta is, lykas har earste en twadde man, begroeven yn de tsjerke van Weidum. It weeshûsfûns bestiet noch.
* ''Kûperssteech'' - 
[[Ofbyld:2022 Weidum, Lytse Buorren.jpg|thumb|260px|''Lytse Buorren'']]
* ''Lytse Buorren'' - Op âlde kaarten is te sjen dat oan de kant fan de terp dêr’t de Greate Buorren leit, it earste boud waard). De Grutte Buorren wie it langst en it wichtichst. Foar 1908 stie oan de Greate Buorren it [[gritenij]]hûs. De Lytse Buorren wie letter as de Grutte Buorren oanlein.
* ''Sânpaed'' -Eartiids wie it Sânpaed yndied in sânpaad. Om 1910 hinne waard it ferhurde mei strjitstiennen. It Sânpaed rûn eartiids ôf in heechhout rjochttroch nei it westen ta, mear op ‘e pleats fan Swierstra oan. Yn 1940 is dat sa feroare dat er rjocht foar de Grutte Buorren útkaam mei in fêste brêge, allinne foar fytsers. Yn de jierren santich is de haven tichtsmiten. De brêge koe doe ferfalle en de strjitte waard rjochtlutsen nei de Grutte Buorren.
* ''Skildyk'' - wie eartiids in skilpaadsje. Wannear’t it ferhurde is, is net bekend. De Skildyk wie earst de ienichste tagongswei foar auto’s nei de buorren: de brêge oer de haven wie te smel en Hanialeane bestie noch net.
* ''Wielsterdyk'' - In wiel is in wetterkolk of in troch in dyktrochbraak ûntstiene wetterpoel of lytse mar. Men tinkt oan in dyktrochbraak op it plak fan it Wiel: in kear is der in nortonput slein is by it súvelfabryk (in pear jier foar de sluting). Yn it fabrykskrantsje it Fabrieksluid stie fermeld dat oan de opbou fan de útkommende modder te sjen wie dat der in trochbraak west hie. Oannommen wurdt dat de dyk oait trochbrutsen is en dat dêrnei de dyk ferlein waard. Op sommige kaartsjes soest sjen kinne dat de dyk net rjochttroch rint.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.bcweidum.nl/ Bedriuwenterrein]
* [http://www.weidum.eu/ Oer Weidum]
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Weidum}}
}}
{{Koördinaten|53_8_45_N_5_44_38_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 9' NB, 5° 45' EL}}
{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Weidum| ]]

[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]</text>
      <sha1>12mx9t7outm7rt8qya6s9xwrt413zaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stiens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6961</id>
    <revision>
      <id>1240210</id>
      <parentid>1193929</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17060" sha1="bif12fd9a09q86fwrppnnqzbhzorv4y" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Stiens, Langebuorren (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = ''Langebuorren''
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Stiens}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 18,04 km² &lt;br&gt; lân: 17,76 km² &lt;br&gt; wetter 0,29 km² 
| befolkingstichtens          = 440 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_15_43.2_N_5_45_26.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15' N 5° 45' E}}
| webside                     = [https://stiens.frl/ Side Stiens]
| ôfbylding2                  = Stiens-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 15
| lat_sec                     = 43.2
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 45
| lon_sec                     = 26.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Stiens''' is in [[doarp]] yn 'e [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] en leit noardwestlik fan [[Britsum]], súdeastlik fan [[Alde Leie]] en besuden [[Feinsum]]. De doarpskearn fan Stiens leit benammen oan de Smelbrege en Langebuorren. De buorskippen [[Truerd (Stiens)|Truerd]], [[It Tichelwurk]], [[Buerstermûne (buorskip)|Buerstermûne]] (diel) en [[Bartlehiem]] (diel) hearre ek by Stiens.

Stiens hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Stiens}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Namme ==
De namme Stiens is net maklik te ferklearjen. Guon tinke dat de namme fan 'Steninge' komt. Dat soe dan betsjutte: 'hearrend by stien'. Oaren tinke oan de persoansnamme 'Stene'. Yn âlde akten wurdt Stiens 'Steens, Steense' of 'Stiensede' neamd. 

== Skiednis ==
Troch terpfynsten wurdt oannommen dat der sûnt 300 foar Kristus terpen opsmiten waarden op de [[kwelderwâl]]. De earste skriftlike boarne datearret fan [[1399]]. Yn dat jier beliende greve [[Albrecht fan Beieren]] fan Hollân [[Gerryt fan Camminga]] út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] mei de doarpen Steensede, [[Wurdum]] en [[Ferwert]]. Letter rekke Stiens belutsen yn de striid tusken [[Skieringers en Fetkeapers]], troch't de Ljouwerter eallju Fetkeapers wienen en de Stienzer eallju Skieringers.
[[Ofbyld:2023 Stiens, âlde stasjon (foto fan publikaasjeboerd op lokaasje) (1).jpg|thumb|left|''Stasjon Stiens.'']]
Sa om [[1900]] hinne waard Stiens in plak dêr't rinteniers harren nei wenjen setten. Stiens krige sa de namme fan in deftich doarp.  Dat waard oantrune mei't Stiens oan de [[Noarder Lokaal Spoarwei]] kaam te lizzen en in stasjon fan de earste klasse krige.

Sûnt [[2018]] leit Stiens yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwerteradiel]]. Sûnt [[1965]] (foar 1965 stie it riedhûs yn Ljouwert) wie Stiens haadplak fan Ljouwerteradiel.

Yn [[1943]] waard it [[Sudertrimdiel]] fan [[Ljouwerteradiel]] ûnder fûle protesten fan de befolking by de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] foege. Al gau winske it gemeentebestjoer om it riedshûs te ferhûzjen nei Stiens, mar it duorre noch oant 1958 ear't dy plannen útfierd waarden. Op 28 augustus waard úteinset mei de nijbou fan it riedshûs yn Stiens en op 1 maart 1965 waard it iepene.&lt;ref&gt;Ljouwerteradiel, G. Abma, side 256&lt;/ref&gt; 

=== States ===
[[Ofbyld:J. Stellingwerff - Burmaniastate te Stiens.jpg|thumb|left|''Burmaniastate (1723).'']]
Stiens hie alear in protte states, dy't yn de rin fan de tiid allegearre ôfbrutsen binne. Allinnich strjitnammen betinke hjoed-de-dei de eardere states.  De wichtichste state wie de [[Burmaniastate (Stiens)|Burmaniastate]]. Dy waard ek wol nei de earste eigners de ''Hajomastate'' neamd. De Burmania’s wennen sa’n 150 jier yn Stiens en de lêste bewenner hat Watze fan Burmania west. Hy is yn [[1691]] as militêr op see omkomd. Yn 1722 waard de state ferkocht oan de famylje Heringa fan Aisinga. Earne tusken [[1723]] en [[1757]] is de state ôfbrutsen. Der hat ek noch in Burmaniastate west op it Stienzer Aldlân.

In oare state wie [[Uniastate (Stiens)|Uniastate]]. De Unia's hawwe lang yn Stiens wenne. Guon hawwe [[grytman]] fan Ljouwerteradiel west. Uniastate wie ferneamd om de ''plantagie'', in tún mei fruchtbeammen mei in singel fan ipen. Yn de folksmûle waard dit it ''Lyts Efterbosk'' neamd. Op it plak fan Uniastate is letter de âlde grifformearde tsjerke boud.

=== Tsjerken ===
==== De Sint Fitustsjerke ====
[[Ofbyld:2023 Stiens, Fitustsjerke.jpg|thumb|left|''Sint-Fitustsjerke.'']]
{{Apart|Sint-Fitustsjerke (Stiens)}}
De Sint-Fitustsjerke waard om [[1100]] hinne stifte fanút [[Sint Vitus fan Aldehou|Sint-Fitus fan Aldehou]] en wijd oan [[Fitus (hillige)|Sint-Fitus]] en [[Anna (hillige)|Sint-Anne]]. De lytse Annaklok is út [[1381]] en is yn [[2010]] reparearre.

Om de tsjerke leit in tsjerkhôf yn in aaifoarm. Om it hôf hinne stiet in krâns fan 120 beammen fan sa'n 200 jier âld. De tagong is troch draaihekjes. Dit wie om't de feemerk om de tsjerke holden waard en losrinnende kij fan it tsjerkhôf te hâlden.

=== De Minniste Gemeente ===
Yn [[1594]] wiene der al [[menisten]] yn Stiens. In soad is dêr net oer bekend. Yn [[1695]] ûnstie in gemeente fan sa'n 25-40 leden. It hat nea in bloeiende gemeente west en dêrom waard yn [[1732]] besletten om oer te gean nei de gemeente fan [[Hijum]]. Dy  fusearre letter mei de gemeente fan [[Hallum]].

Yn [[1944]] wurdt der in rûnte foarme fan leden út [[Aldebiltsyl]] en Hallum. Dy is letter wer ferrûn. Yn [[1954]] ûntstie yn Stiens in nije rûnte fan sa'n 25-30 leden. Yn [[1974]] krige dy rûnte de erkenning as de Meniste Gemeente fan Stiens. De tsjerketsjinsten waarden holden yn it gebou fan de herfoarme evangelisaasje. Doe't de evangelisaasje wer ien waard mei de Herfoarme Gemeente, waard it gebou oan de muzykferieniging 'Studio' ferkocht mei as betingst dat de menisten sneins it gebou brûke mochten. Studio krige in nij ûnderkommen en it gebou waard, mei stipe fan de leden, troch de Meniste Gemeente kocht. Earst komt der in gearwurkingsferbân mei de gemeenten yn [[Sint Anne]] en Aldebiltsyl, mar letter kaam der in kombinaasje Hallum/Stiens.&lt;ref&gt;[https://www.dgstiens.nl/text.php?paginaid=1341 Doopsgezind Stiens, oproppen 28 otkboer 2022]&lt;/ref&gt;

=== De Grifformearde Tsjerke ===
[[Ofbyld:Stiens âlde Griff.tsjerke.wiki.jpg|thumb|left|''De âlde grifformearde tsjerke oan de Uniawei.'']]
Yn de rin fan de [[18e iuw]] krige de herfoarme gemeente fan Stiens útsprutsen frijsinnige dûmny’s. Under de otterdoksen ûntstie ûnrêst en in diel socht ynearsten oansluting by de [[Ofskieding fan 1834|ôfskieden]] tsjerke yn [[Britsum]], dy’t in [[1862]] stifte wie. Op 14 july 1872 waard in grifformearde tsjerke yn Stiens ynstituearre, folge troch de bou fan in neogoatyske tsjerke yn [[1880]] en it beroppen fan dûmny G. Elzenga as earste ôfskieden dûmny fan Stiens. Yn [[1892]] gie de tsjerke oer nei de [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân]].

Nei de oarloch naam it tal leden sa ta dat de tsjerke oan de Uniawei te lyts waard. Yn [[1972]] waard der in nije tsjerke  boud. Dy krige as namme: ''De Hege Stins''. Yn de rin fan de tiid kaam der in gearwurkingsferbân mei de herfoarme gemeente dat is útrûn op de foarming fan de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN-gemeente]] Stiens.

=== De mûnen ===
[[Ofbyld:Nôtmûne &quot;De Hoop&quot;, Stiens.jpg|thumb|260px|''Mûne De Hoop.'']] 
[[Ofbyld:Steenhuistermolen winter.JPG|thumb|260px|''De Stienhúster mûne.'']]
==== De Hoop ====
Yn [[1875]] waard de mûne 'De Hoop' as nôtmûne boud troch de mealder Jan P. Duinkerk. Yn [[1922]] joech de mealder der de brui oan. De mûne waard oant de stiennen romp ôfbrutsen, dy't de namme ''Piperbus'' krige. Yn [[1976]] kocht de gemeente Ljouwerteradiel de romp en yn [[1979]] stie der wer in nije mûne. Yn de Aldjiersnacht fan [[1991]] rekke in fjoerpylk de mûne en de mûne baarnde ôf. Yn [[1993]] waard de mûne wer yn gebrûk nommen. Sneons draait de mûne en wurdt betsjinne troch amateursmealders.

==== Lytse mûne of Binnema’s mûne ====
Yn [[1913]] waard de mûne boud oan de [[Stienzer Feart]] foar it bemeallen fan de Binnema’s polder. Yn [[1988]] krige de mûne it nije plak oan de Brédyk. De mûne wie doe al troch de [[Stifting De Fryske Mole]] oernommen. It is de lytste [[muonts (mûne)|muonts]] fan Fryslân.

==== Steenhústermûne ====
Yn it [[Stienzer Aldlân]] stiet de [[Stienhústermûne]] út 1913. Dy is yn [[1988]] restaurearre en is ek in besit fan de Stifting 'De Fryske Mole.

=== Twadde Wrâldoarloch ===
Yn de Twadde Wrâldkriich bestie it wurk fan it Stienzer ferset fral út it regeljen fan gaadlike plakken foar ûnderdûkers. Dêrby waard nau gearwurke mei it ferset fan Ljouwert. It Stienzer ferset is de oarloch relatyf goed troch kommen en ek ûnder de pear NSB-ers dy't it Noardertrimdiel telde kaam ferrie net foar.&lt;ref&gt;Ljouwerteradiel, G. Abma (1984), side 239&lt;/ref&gt; Oan it ein fan de kriich waard dûmny Bender oppakt, dy't nei ûnderfreging yn nei Dútslân ferdwûn en nei de oarloch werom kaam.      
[[Ofbyld:Stiens monumint Oarlochsslachtoffers J03470.jpg|thumb|left|''Oarlochsmonumint Stiens.'']]
Stiens ferlear yn it lêst diel fan de oarloch noch trije jonge manlju. Folkert Tolsma waard yn july 1944 oppakt om't er him net by de ferplichte Arbeidseinsatz jûn hie. Hy waard op transport nei Dútslân set en kaam nea werom. By in razzia op 23 augustus 1944 yn it swimbad waard Tamme Zijlstra oppakt, dy't ferstoar yn Ahlem by Hannover. De trije bruorren Arjen, Sytze en Jacob Heslinga waarden yn jannewaris 1945 oppakt, om't in evakuee him net hold oan de fertsjusteringsfoarskriften. Arjen kaam nei de oarloch siik werom út Dútslân en ferstoar yn it sikehûs fan Delfsyl. De trije manlju wurde yn Stiens allegear betocht mei in eigen strjitnamme.      

By in razzia op it Tichelwurk waarden njoggen jonge manlju oppakt, wêrfan fiif ûnderdûkers. Allegear oerlibben hja de oarloch yn Dútslân. Nei in slagge razzia yn de Koarnjumer tsjerk op de sneintemoarn fan [[11 febrewaris]] 1945, wêrby't 19 man fûn waarden, besochten de Dútsers dy middeis it ek nochris yn Stiens, mar dêr fûnen hja nimmen: alle jonge manlju wiene warskôge en thúsbleaun.&lt;ref&gt;Ljouwerteradiel, G. Abma (1984), side 240-242&lt;/ref&gt;    

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Stiens, doarpshûs Nije Skalm.jpg|thumb|260px|''De Nije Skalm.'']]
De Nije Skalm is it kulturele sintrum fan Stiens. It is ûnderbrocht yn it eardere, renovearre gemeentehûs fan Ljouwerteradiel. Sûnt ein 2022 hawwe alle aktiviteiten dy't earder yn de Skalm plakfûnen in plak yn de Nije Skalm.&lt;ref&gt;[https://www.stienser.nl/stienser/algemeen/nieuws-over-de-nije-skalm-stiens De Stienzer, 26 oktober 2022]&lt;/ref&gt; Pleatselik belang rêdt tegearre mei ferienings en ynstellings mei de belangen fan it doarp. It sportkompleks It Gryn (ek it swimbad) wurdt fan [[2012]] ôf ferwaarme troch biogas fan boerebedriuw De Boer-Talsma.
[[Ofbyld:2023 Stiens, Smelbrêge 16.jpg|thumb|260px|''Smelbrêge.'']]
=== Tsjerke ===
* [https://www.pgstiens.nl/ PKN Stiens]
* [https://dgstiens.nl/ Meniste gemeente Stiens/Hallum] 
 
=== Skoallen ===
* Iepenbiere basisskoalle [https://www.dejint.nl/ De Jint]
* Kristlike basisskoalle [https://www.cbsdesprankel.nl/ De Sprankel]
* Iepenbiere basisskoalle [https://www.detwilling.nl/ De Twilling]

Stiens hat gjin foarsjennings foar fuortset ûnderwiis.
[[Ofbyld:2023 Stiens, kafee De Smelle Brêge.jpg|thumb|260px|''Kafee De smelle Brêge.'']]
=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [https://bc-stiens.nl/ Badmintonklub Stiens]
* [https://stasko.nl/ Follybalferiening Stasko]
* [https://friesehandbalcombinatie.nl/ Fryske Hânbalkombinaasje Stiens-Sint-Anne]
* [https://www.friesevogelwachten.nl/nl/vogelwachten/zoek-je-vogelwacht Fûgelwacht Stiens]
* [[Fuotbalferiening Stiens]]
* [https://www.sgcstiens.nl/ Gymnastykferiening Stiens]
* [https://kc-deboer.nl/ Keatsferiening De Boer]
* [https://www.kvcsl.nl/ Kuorbalferiening CSL]
|valign=top|
* [https://rederikerskeamerhalbertsma.nl/ Rederikerskeamer Halbertsma]
* [https://www.shantykoorbluswater.nl/ Shantykoar 'Bluswater']
* [https://www.sweelinck-cantorij.nl/ Sweelinck kantorij]
* [https://www.zvmiddelse.nl/ Swimferiening Middelsé] 
* [https://www.facebook.com/takostu/ Showband Takostu]
* [https://www.tvstiens.nl/ Tennisferiening Stiens]
* [https://www.facebook.com/PlankewrottersStiens/?locale=nl_NL Toanielferiening De Plankewrotters]
|}

=== Befolkingsferrin ===
Neffens [[Abraham Jacob van der Aa|Van der Aa]] (1792–1857) hie Stiens 1.780 ynwenners en de [[Encyclopedie van Friesland|Ensyklopedy fan Fryslân]] joech yn [[1958]] in ynwennretal fan 2.588 op. De grutte útwreiding is nei [[1960]] kommen, doe't fral Ljouwerters nei Stiens ferhûzen. De gemeente [[Ljouwerteradiel]] hat it tige oantrune om it maklik te meitsjen in hûs yn Stiens te krijen. De plannen 'Stiens-Súd' en 'd’Oriïnt'  waarden oanelin en it doel wie noch fierder te bouwen, mar de provinsje kearde dat op. 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1744* || 1796* || 1855* || 1895* || 1913 || 1954|| 1959 || 1964 || 1969 || 1974 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 846 || 1.157 || 1.820 || 2.234 ||2.335 || 2.559 || 2.519 || 2.619 || 2.948 || 4.667 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1999 || 2004 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 7.589 || 7.780 || 7.806
|} 
&lt;small&gt;* Sifers ôfkomstich út: Ljouwerteradiel, G. Abma, 1984, De Tille, side 428&lt;/small&gt;

=== Berne ===
[[Ofbyld:Stiens - Monumint foar Piter Jelles Troelstra.jpg|thumb|260px|''Monumint foar Piter Jelles Troelstra'']]
Ien fan 'e bekendste ynwenners fan Stiens wie [[Piter Jelles Troelstra]], mar dy is net yn Stiens mar yn Ljouwert berne.  
&lt;!-- RANGSkIKKING NEI BERTEJIER --&gt;
{|
|valign=top|
* [[Dirk Jelles Troelstra]] (1870-1902), dichter
* [[Reinder Brolsma]] (1882-1953)], skriuwer
* [[Douwe Mattheus Hoogeveen]] (1891-1976), klassikus en keunstkilder 
* [[Rigtje Boelstra]] (1893–1969), tekeneresse.
* [[Sybe Douwes de Jong]] (1897-1951), sjoernalist en dichter
* [[Geert Knol]] (1914–1944), fersetsheld 
* [[Pyt van der Zee]] ( 1915-1998), toanielregisseur
* [[Akke Radsma]] (1922–2008), toanielspylster en foardraachster
|valign=top|
* [[Marten van der Leest]] (1923-2008), keatser 
* [[Abe Bonnema]] (1926-2001), arsjitekt
* [[Piet Dankert]] (1934–2003), PvdA-politikus
* [[Pyt Kramer]] (1936), ûndersiker fan it Frysk 
* [[Johan van der Zee]] (1942-2018), sjoernalist
* [[Tamme Velstra]] (1943), keatser 
* [[Jikke van de Waal-Bijma]] (1952), byldzjend keramiste
* [[Piet Jetze Faber]] (1955), topkeatser 
* [[Marius de Boer]] (1961-2023), sjonger
|}

=== Eveneminten ===
* [https://www.facebook.com/kermisinstiens Merke Stiens] (juny)

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale Wei ===
By Stiens rinne de [[Provinsjale wei 357|N357]], [[Provinsjale wei 393|N393]] en [[Provinsjale wei 398|N398]].

=== Bustsjinst ===
Troch Stiens rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 60:''' [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Ternaard]] en Stiens

* '''Line 72:''' [[Sint-Anne]] - Ljouwert fia Stiens
* '''Line 73:''' Sint-Anne - Ljouwert fia Stiens

De buslinen troch Stiens wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:2023 Stiens, De Poarte.jpg|thumb|260px|''De Poarte.'']]
Alle [[strjitten yn Stiens]]

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

== Keppeling om utens ==
* [https://nijeskalm.nl/de-skalm/ Side Nije Skalm]
* [https://www.plaatselijkbelangstiens.nl/over-ons/ Side Pleatselik Belang]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Stiens}}
}}
{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Stiens| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel]]</text>
      <sha1>bif12fd9a09q86fwrppnnqzbhzorv4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alde Leie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6962</id>
    <revision>
      <id>1240170</id>
      <parentid>1186534</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13829" sha1="sfbdym3l6jf0am06tctfwg20ihvcfhi" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Alde Leie, Leisterfeart en hûzen oan 'e Slink.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Oan 'e Slink''
| wapen                       = [[Ofbyld:Oude Leije vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Aldeleie wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Alde Leie}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1,44 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 1,41 &lt;br&gt; - wetter: 0,03 km²
| befolkingstichtens          = 167 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_17_20.1_N_5_43_42.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 17' N 5° 43' E}}
| webside                     = [https://www.aldeleie.nl/ Doarpsside]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 17
| lat_sec                     = 20.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 43
| lon_sec                     = 42.7
| lon_dir                     = E
}}
'''Alde Leie''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] leit. Alde Leie leit noardeastlik fan [[Froubuorren]], súdeastlik fan [[Aldebiltsyl]] en westlik fan [[Hijum]] en [[Feinsum]]. De doarpskearn fan Alde Leie leit oan de Leijster Hegedyk, Langedyk, Arjen Roelswei en Leister Feart (Muntspaed en De Streek).

Sûnt [[1984]] is hiel Alde Leie in selsstannich doarp, dêrfoar wie it in buorskip dat by [[Feinsum]], [[Hallum]] en [[Froubuorren]] hearde.

Alde Leie hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Alde Leie}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. 

== Skiednis ==
Alde Leie ûntstie by de Aldeleistersyl, in slûs dy’t oanlein wie foar de ôfwettering fan [[Eastergoa]] op de [[Middelsee]]. Al gau krige dy syl ek in funksje as foarhaven fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. De hannelsstêd Ljouwert hie gjin streekrjochte ferbining mei de see, dy rûn oer de [[Dokkumer Ie]]. It ûnderhâld fan de Ie joech lykwols lang swierrichheden. De oanlizzende doarpen moasten de Ie befarber hâlde, mar dy hienen dêr sels gjin belang by en wienen al tefreden as se it oertallich wetter mar op de Ie kwyt koenen. Ljouwert socht dêrom nei alternativen en fûn dy yn de de [[Hijumer Feart|Hijumer]] en [[Feinsumer Feart|Feinsumer]] fearten. De Hijumerfeart kaam as grinsfeart by de syl út en de Feinsumerfeart krige in oansluting. Alde Leie waard sa seehaven. De Saksyske hartoggen hawwe der sels noch in dûanepost hân. 

Mei de ynpoldering fan [[skiednis fan it Bilt|It Bilt]] waard it belang fan de slûs ek minder. Der is noch besocht om in ferbining te meitsjen mei de ''Nije Syl'', de doe nije slûs yn wat no [[Aldebiltsyl]] is. Dy ferbining is der kommen, mar foar de skipfeart hat dy nea wichtich west. Yn ‘e rin fan de tiid is de slûs dan ek ferfallen.

It doarp bestie al yn de [[midsiuwen]], mar is pas yn 1985 ien doarp wurden. Dêrfoar foel it ûnder trije gemeenten en wie it in part fan [[Feinsum]], [[Hallum]] en [[Froubuorren]]. Op 1 jannewaris [[1974]] waard it part yn Ljouwerteradiel in doarp en op 1 jannewaris [[1975]] it part yn [[Ferwerderadiel]] ek. It part yn [[It Bilt]] bleau in [[buorskip]] oant by de gemeentlike weryndieling fan [[1984]] hiel Alde Leie in doarp fan [[Ljouwerteradiel]] waard. Sûnt de lêste weryndieling fan 2018 heart it doarp by de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. 

De namme ''Alde Leie'' sil ôflaat wêze fan it wurd ''leie'', dat wetterin betsjut. 
=== Sodom ===
De trije gritenijen dêr’t Alde Leie ûnder foel beskôgen it as nimmenslân. It waard in plak foar sa’n sân, acht doarpen om earme arbeiders, widdo's en wezen hinne te stjoeren. Bakker J.S. van de Steegh beskreau it earmhûs en de bewenners fan Alde Leie as 'Triennebuorren'. Allinne yn 'e maitiid en de simmer soarge de wjuddersbaas foar wurk om it lân foar de boeren túchfrij te hâlden. Op sneontejûn waard it swierfertsjinne lean dan yn de fjouwer oant fiif kroegen fan Alde Leie fersûpt. Jûns kamen der dan plysjes om der op ta sjen dat it net op moardzjen útrûn. Alde Leie krige sa de bynamme ‘Sodom’. De doarpen deromhinne dienen eins neat om dêr ferbettering yn oan te bringen en ek de herfoarme tsjerke liet it ôfwitte. In oare bynamme fan Alde Leie is 'Hier troch de pet', mooglik ek in ferwizing nei de grutte earmoede yn it doarp en dat de manlju gjin jild hiene in nije pet te keapjen. 

=== De eardere tsjerken ===
;De frije-evangelyske gemeente
[[Ofbyld:Aldeleie strjitte mei Frije-Evangelyske Tsjerke.wiki.jpg|thumb|left|''Op dizze âlde foto stiet de Frije-Evangelyske Tsjerke noch.'']]
De fertutearze Leisters hawwe yn [[1875]] it inisjatyf nommen om dan sels mar in tsjerklike mienskip op te rjochtsjen. As earste dûmny waard [[Marinus Mooij]] beroppen. Mooij wie in foar dy tiid goed traktemint fan 500 gûne tasein. Doe’t er kaam die lykwols bliken dat de tritich húshâldings net mear as 50 gûne opbringe koenen. Mooij bleau en waard in omreizgjend evangelisaasjedûmny. Hy sammele jongerein om him hinne en as de ‘Emausgongers’ teagen se de omkriten fan Alde Leie troch. Ut in ferslach fan 1880 blykt dat de tsjerke, dêr’t 500 minsken ynkoenen, sneins grôtfol wie. Mooij hat him foaral talein op de drankbestriding. Yn 1918 waard besletten om de tsjerke yn Alde Leie te sluten en dy oer te pleatsen nei Aldebiltsyl, om’t dêr de measte leden wennen. De tsjerke is doe ôfbrutsen.

;De Grifformearde Tsjerke
[[Ofbyld:Grifformearde tsjerke aldeleie.jpg|thumb|260px|''Grifformearde tsjerke fan Alde Leie'']]
Yn [[1910]] waard de Grifformearde Tsjerke fan Alde Leie en Froubuorstersmûne stifte. De tsjerke hat noait in eigen dûmny hân. Der kaam in gearwurkingingsferbân mei de tsjerke fan [[Hijum]]/[[Feinsum]]. Yn 1971 is de tsjerke gearfoege mei dy fan Aldebiltsyl. It gebou stiet der noch.

;It stasjon 
[[Ofbyld:Aldeleie stasjon.wiki.jpg|left|thumb|''Doe’t de trein noch ried.'']]
Alde Leie hie in stasjon op de line fan de Noarder Lokaal [[Spoar fan Ljouwert nei Harns|Spoarwei fan Ljouwert nei Harns]]. Alde Leie hat noait yn it spoarboekje stien. Dêryn stie ''Vrouwbuurstermolen''. It gebou stiet der noch op ‘e grins mei [[Buerstermûne (buorskip)|Buerstermûne]] en is no wenhûs wurden.
{{Clear}}

;De Balkeneinster mûne 
[[Ofbyld:20191023 Balkendstermolen en Slagdijkstermolen gezien vanaf de Langedyk1.jpg|thumb|260px|''Balkendstermûne (foargrûn) mei dêr efter de [[Slachdykstermûne|Slachdykster Mûne]]'']]
Oan de [[Feinsumer Feart]] stiet de [[Balkeinsterpoldermole|Balkeinsterpoldermûne]] út [[1844]]. Tusken 1983-1987 hat de mûne ûnder hannen west en is doe oerdroegen oan de [[Stifting De Fryske Mole]].

;Postkoades
Yn 2007 hat sa likernôch de helte fan de ynwenners fan Alde Leie meiwurke oan it oerdwaan fan ien fan harren postkoadesn it nije doarp [[Nij Altena]]. Troch de sitewaasje dat Alde Leie foar de weryndieling yn twa gemeenten de status fan doarp hie, hie it ek twa postkoaden krigen. Doe't der foar Nij Altena binnen it regio-tsiental gjin postkoade mear frij wie, fûn de [[Topografyske Wurkgroep Fryslân]] nei wat sneupen yn Alde Leie twa. Op 1 maaie 2008 hat TNT Post postkoade 9072 oersetten nei Nij Altena.

=== Slûs mei fiskhevel ===
[[Ofbyld:2023 Alde Leie, slús yn 'e Leisterfeart.jpg|thumb|left|''Slûs yn 'e Leisterfeart'']]
Op [[16 july]] [[2010]] waard de nije slûs yn de noardlike Alvestêdenfarrûte yn gebrûk nomd. De trochgeande farrûte is boud omdat it polderpeil yn It Bilt leger is as de Fryske boezem. It 30 meter lange bousel wurket, nei oanmelden mei in knop, folslein automatysk. Njonken de slûs is in fiskpassaazje oanlein. Dy moat foar migraasje en útwreiding fan it leefgebiet fan fisken soargje. De fiskhevel rint as in swarte buis oer in dykje. Oan de boppekant sitte inkele rútsjes wêrtroch't yn de buis sjoen wurde kin. De rútsjes kinne fan de bûtenkant ôf skjinmakke wurde mei lytse wisserkes.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Alde Leie, doarpshûs Us Gebou.jpg|thumb|left|''Doarpshûs Us Gebou'']]
Alde Leie is foaral op [[Froubuorren]] rjochte. Ek it ferieningslibben wurdt mei Froubuorren dield. De tradisjonele skelnamme foar Aldeleisters is &quot;hier troch de pet&quot;, in ferwizing nei de earmoede eartiids. De doarpskrante hjit '[https://www.aldeleie.nl/adressen/dorpskrant-de-pet/ De Pet]'. 

Alde Leie hat ek in eigen doarpsflagge. Trije banen, read, giel en blau. De flagge is al opnaam yn it Flaggeboek  fan [[Gerrit Hesman]], likernôch 1702 en is op 'e nij oannaam yn 2001.

=== Skoalle ===
Alde Leie hat gjin eigen skoalle mear. Yn de eardere skoalle is tsjintwurdich it doarpshûs ûnderbrocht. De bern geane nei Froubuorren nei skoalle.
[[Ofbyld:2023 Alde Leie, Oan 'e Slink 1.jpg|thumb|260px|''18e-iuwsk pleatske oan 'e Slink'']]

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* Biljertferiening: 
** [https://www.aldeleie.nl/adressen/damesbiljartvereniging-it-blauwe-krytsje/ Froulusbiljert 'It Blauwe Krytsje']
** [https://www.aldeleie.nl/adressen/herenbiljartvereniging-de-drie-gemeenten/ Hearenbiljertferiening 'De Drie Gemeenten']
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100068505704452&amp;locale=nl_NL Feestferiening]
* [https://www.facebook.com/vvcvo1964/ Fuotbalferiening C.V.O.]
* Gymnastykferiening
|valign=top|
* Iisklub 'De Eendracht'
* Jeu de Boules Alde Leie
* [https://www.facebook.com/kvhetcentrum Keatsferiening 'Het Centrum']
* Soos 50+
* [https://www.aldeleie.nl/adressen/toneelclub/ Tonielferiening 'De Plankeprikel']
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [http://www.nij-altoenae.nl/ hiemside])&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:2023 Alde Leie, Leisterbrêge.jpg|thumb|260px|''Leisterbrêge'']]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1975* || 1999 ||2002 || 2003 ||  2004 || 2009 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 339 || 274 || 271 || 284 || 272 || 272 || 270 || 265 || 235
|}
''&lt;small&gt;* (Ferdieling oer de gemeenten: Ljouwerteradiel 175, Ferwerderadiel 87 en It Bildt 12.)&lt;/small&gt;''

== Berne ==
* [[Anne Porte]] (1902-1984), nullekeunstneresse
* [[A. Marja]] (1917-1969), Nederlânsk skriuwer en dichter.
* [[Gerrit de Jong]] (1946), keatser 

[[Ofbyld:2023 Alde Leie, Leijester Hegedyk rjochting Arjen Roelswei.jpg|thumb|260px|''Leijester Hegedyk rjochting Arjen Roelswei'']]
== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Alde Leie rint de folgjende busline:

* '''Line 73:''' [[Sint-Anne]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Stiens]]

De busline troch Alde Leie wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Arjen Roelofs |Arjen Roelswei]], De Streek, It Skoalpaad, Langedyk, Leister Hegedyk, Mûntspaad, Oan 'e Slink, Op 't Fintsje, Pollepaad.

== Alde Leie of Aldeleie ==
Yn septimber 2007 hat it doarpsbelang de fraach oan 'e ynwenners foarlein hoe't hja de Fryske namme fan it doarp skriuwe. De útslach wie dat sa'n 80 persint Alde Leie skriuwt en net 'Aldeleie'. De 'foute' namme Aldeleie komme se noch mar in jier as tweintich tsjin. De [[Topografyske Wurkgroep Fryslân]] hat foar it doarpsbelang útsocht hoe't it misgien is. Fêst te stellen is dat yn alle gefallen it Frysk Wurdboek 1984 fan de [[Fryske Akademy]] de namme Aldeleie neamt. De TWF hat yn syn Standertlist 1997 de Akademy folge. Soks hie fan gefolgen dat de Provinsje Fryslân, dy't mei dy standertlist wurket, ek Aldeleie ynstee fan Alde Leie brûkte. It wie yn it Frysk oangeande plaknammen gewoan om in adjektyf as âlde, nije en hege as foarheaksel oan de namme te heakjen. By de [[Steatestavering]] fan de jierren 1970 liket dy gewoante by plaknammen strakker hantearre, mar der binne útsûnderings: [[Alde Ouwer]], [[De Lytse Jouwer]], [[Nij Beets]] en Alde Leie. De lêste is ferkeard yn it wurdboek kaam. Om't de Fryske plaknamme Alde Leie of Aldeleie net [[Topografyske Wurkgroep Fryslân#Foech oer de nammejouwing|wetlik fêstlein]] is, stiet it doarpsbelang no sterk mei de skriuwwize Alde Leie. Op 13 maart 2008 hat de gemeenterie fan Ljouwerteradiel de namme foar de Gemeentlike Basis Administraasje fêststeld as Alde Leie. De Frysk Akademy hat tasein de namme sa yn de wurdboeken op te nimmen.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Alde Leie}}
}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Alde Leie| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd op It Bilt]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ferwerderadiel]]</text>
      <sha1>sfbdym3l6jf0am06tctfwg20ihvcfhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jelsum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6963</id>
    <revision>
      <id>1240183</id>
      <parentid>1182529</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Provinsjale Wei */</comment>
      <origin>1240183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13279" sha1="6jqswlan6gq157y85zf7v7iqou46k2b" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Dekemastate en brug.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Dekemastate''
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = 306 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/jelsum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,41 km² &lt;br&gt; lân: 5,33 km² &lt;br&gt; wetter 0,08 km²
| befolkingstichtens          = 57 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_03_N_5_47_00.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 5° 47' E}}
| webside                     = [https://jelsumkoarnjum.nl/ Side Jelsum-Koarnjum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 03
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 47
| lon_sec                     = 00.8
| lon_dir                     = E
}}
'''Jelsum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] leit. Jelsum leit noardlik fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en besuden [[Koarnjum]]. Yn [[2022]] hie Jelsum 306 ynwenners. De doarpskearn fan Jelsum leit benammen op de terp fan Jelsum, ek is der tichte bebouwing oan de Boarnsylsterwei en Skierhusterwei. 

De buorskip [[Finsterbuorren]] heart ek by Jelsum. 

==De namme==
In ferklearing kin wêze: it hiem fan Jelle of Hylke of Hylkje. Der wurdt ek tocht oan it staach fan Jelsma, Hilsma of Hielsma. In âlde foarm is Ethelinge, dat it soe ek betsjutte kinne: it skaai fan de Ethelingen. Oare âlde foarmen binne Hielsema en Hyelsemagha. De amtners makken der Hjelsum fan.

== Skiednis ==
=== Tsjerklike skiednis ===
It begjin fan it doarp ûntstie om 700 f.Kr. hinne, nei't der [[terp]]en op en om in [[kwelderwâl]] opsmiten waarden. De tsjerke sil om [[1170]] hinne stifte wêze. Ynearsten foel Jelsum ûnder de [[Sint Vitus fan Aldehou]], mar letter waard Jelsum in selsstannige [[parochy]], ek al bleau de memmetsjerke ynfloed hâlden. De pastoars fan Jelsum wiene goed ûntwikkele wiene om't hja út [[Mariëngaarde]] kamen. Guon dêrfan fine wy yn âlde akten bygelyks werom as [[notaris]].

Ek oare kleasters hienen besit yn Jelsum. It kleaster [[Klaarkamp]] hie der in úthôf. It stik fan sa’n 125 pûnsmiet hearde ta it [[Hasker Konvint]] by [[Haskerdiken]]. In namme fan in pastoar dy’t noch al ris neamd wurdt is dy fan [[Gellius Faber de Bouma|Gellius (Jelle) Faber de Bouma]]. Hy gie yn de tiid fan de [[reformaasje]] oer nei de [[protestantisme|nije lear]] en flechte dêrom nei East-Fryslân. Dêr waard er in foaroansteand dûmny. Bekend is dat hy in iepenbier petear holden hat mei [[Minne Simens]].

=== Moderne skiednis ===
Op 20 april [[1901]] waard yn Jelsum it spoar feestlik iepene, nettsjinsteande it feit dat de slothear fan Dekemastate poer op de oanlis tsjin wie. Yn de jierren 1930 waard it persoaneferfier troch de ''NV Friesche Locaal Spoorweg Maatschappij'' opheft. In [[Bom (wapen)|bom]] ferwoaste yn [[1944]] it stasjonsgeboutsje . Nei [[1945]] rekke Jelsum yn it neigean. It fleanfjild makke it doarp minder gaadlik om dêr te wenjen en by de ferbreding fan de Brédyk waarden noch al wat wenten ôfbrutsen.

It sintrum fan Jelsum, 'Op 'e Terp', is beskerme doarpsgesicht.

Sûnt [[2018]] leit Jelsum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Ljouwerteradiel]].

=== De doarpsgrinzen === 
De súdlike doarpsgrins, dy't troch de [[Jelsumer Feart]] of ''Haskermear'' foarme wurdt, is noch deselde as dy fan 1200. Dit wie ek âlde gemeentegrins fan de eardere gemeente [[Ljouwerteradiel]]. Fierder wurdt it Aldlân omsletten troch de [[Dokkumer Ie]] en de [[Koarnjumer Feart]]. In part fan Jelsum, nammentlik it grutste diel fan it Jelsumer Nijlân, waard yn ferbân mei it [[Fleanbasis Ljouwert|fleanfjild]] earder by de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] foege.

== Gebouwen ==
=== De tsjerke ===
{{Apart|Genovevatsjerke (Jelsum)}}
[[Ofbyld:2022 Jelsum, Genovevatsjerke.jpg|thumb|260px|''Genovevatsjerke'']]
De [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerke is boud fan [[dowestien]]. De tsjerke is wijd oan [[Genoveva]] (''Geneviève''), in Frânske hillige dy’t fan om [[422]] oant [[502]] libbe hat. Njonken patroanhillige fan Jelsum is hja ek patroanhillige fan [[Parys]], dêr't hja it grutste part fan har libben wenne hat. De [[preekstoel]], it fjouwerkant, de doopbekkenshâlder en de [[hearebank]] binne út de [[17e iuw]]. Yn [[1781]] is tsjerke ferboud en doe moat der hiel wat ferlern gien wêze. Fan âlds wienen der fjouwer tsjerkepaden. Ien dêrfan waard de Lange Jammer neamd. Der wie ek noch in Koarte Jammer.
 
Yn de jongere bakstiennen toer hingje twa klokken. De iene is yn de 15e iuw troch [[Petrus Overney]] út Ljouwert getten, de oare is  yn [[1671]] getten. Yn de tsjerke lizze noch in tal [[grêfstien]]nen; op it hôf binne twa [[grêfkelder]]s. De iene is fan de bekende Jelsumer famylje Hoekstra en de oare fan de famylje Van Wageningen, de bewenners fan [[Dekemastate (Jelsum)|Dekemastate]]

Jelsum hat dûmny's fan namme hân. Twa hawwe saneamde 'húshâldboekjes' efterlitten mei oantekeningen oer it wol en wee fan Jelsum. Ds. Thomas is dêrmei begûn. It wichtichste boekje is fan ds. J.C. Wiersma  dy’t fan 1739 oant 1792 yn Jelsum stien hat. Wiersma hat alle stjergefallen mei kommentaar notearre. Wiersma wie dêrnjonken ek noch [[boer]], [[túnker]] en [[ymker]]. Wiersma rûn al tsjin de 80, doe’t er foar it lêst preke.

=== De eardere staten ===
[[Ofbyld:Kop-hals-rompboerderij.jpg|thumb|left|250px|''Slotpleats fan de eardere Harinxmastate'']]
{{Apart|Dekemastate (Jelsum)}}
Oan de noardkant fan de tsjerke lei 'Harinxmastate' of 'Haaymastate'. De state is al lang lyn ôfbrutsen. In bekende eigner wie [[Goasse fan Coehoorn]], de heit fan [[Menno fan Coehoorn]]. De [[terp]] is yn 'e rin fan de tiid ôfgroeven. Wat der fan oerbleau is in stikje fan de grêft en de slotpleats, no bekend as de Van der Burgpleats. Op dy slotpleats binne [[Jan Linses van der Burg]] en syn broer [[Sjirk Linses van der Burg]] opbrocht. Jan wie neist boer ek in beskieden dichter. Syn namme libbet noch troch '[[It Heitelân (liet)|It Heitelân]]', it alternative Fryske Folksliet. Sjirk wie letter notaris yn Makkum en foarsitter fan it [[Frysk Selskip]].

Fierder, bûten it doarp, lei by de Koarnjumer Feart [[Hinnemastate]]. Ek dy is, yn de [[18e iuw]], ôfbrutsen, mar it eardere stee wurdt hjoeddedei troch beplanting oanjûn.

Yn Jelsum stiet ek de [[Dekemastate (Jelsum)|Dekemastate]]. De âlde state is in museum, mar wurdt ek brûkt wurde as troulokaasje.

=== De Wassenaars ===
[[Ofbyld:2022 Jelsum, Haskerazathe.jpg|thumb|260px|''Haskerazathe'']]
Om 1900 hinne wie der in [[Lânboukrisis fan 1880|krisis yn 'e bou]] en guon bouboeren gienen dêrom oer op de feehâlderij. De bruorren Wassenaar út [[It Bilt]] wienen besibbe oan de Jelsumer Hoekstra’s. Hja hienen dêr sa al lân en besleaten om ek mar oer te gean op it hâlden fan fee. Der wurdt ek wol sein dat hja nei Jelsum gien binne fanwege it opkommen fan [[sosjalisme]] op [[It Bilt]]. Se bouden twa mânske pleatsen. ''Haskersate'' en ''Fiversate''. Se bleauwen heareboer. Fan de twa makke Jan Nannes Wassenaar namme as feefokker. Hy wie foarsitter fan it [[Fries Rundvee Stamboek]]. Hy hat ferskate wrâldreizen makke om it Fryske fee nei foaren te bringen. Nei syn dea yn [[1958]] hat syn frou Rigtje Wassenaar-Boelstra it bedriuw mei in meiwurker noch in skoft fierder behertige. Har hichtepunt hat west de besite yn [[1959]] fan [[keninginne Juliana]], [[prins Bernhard]] en de Sjah fan Perzje oan Fiversate.

=== It molkfabryk ===
[[Ofbyld:Jelsum molkfabryk.wiki. jpg.jpg|thumb|250px|left|''It fabryk, dêr't de Jelsumer boeren grutsk op wienen'']]
Doe't de boeren op fee oergienen, moasten se harren molke ek kwyt. Yn [[Stiens]] wie al in [[molkfabryk]], mar om de molke nei Stiens te bringen fûnen de Jelsumer boeren eins te lyts. Op [[15 augustus]] [[1891]] kamen de grutte Jelsumer boeren gear yn de herberch 'De Grutte Bontekoe'. Besletten waard om in [[bûterfabryk]] op te rjochtsjen. In jier letter waard de earste molke ferwurke. It fabryk, mei as merknamme 'De Swan', levere in protte molke oan Ljouwerter molktapers. De delgong begûn yn [[1961]] doe't it fabryk gjin flessemolke mear leverje koe. Yn [[1969]] besletten de leden om te fusearjen mei [[L.M.I.]] oan de Emmakaai yn Ljouwert. Yn 1980 waard de L.M.I. in part fan de [[Frico]] yn [[Wergea]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2022 Jelsum, Op 'e Terp.jpg|thumb|260px|''Op 'e Terp'']]
Jelsum docht in soad tegearre mei Koarjum en Britsum. Tegearre mei Koarnjum hat Jelsum in feriening fan Doarpsbelang. It doarpshûs is De Bining en stiet yn Koarnjum. De doarpskrante hjit 'De Flapút'.

=== Skoalle ===
Sûnt [[1907]] dielde Jelsum de âlde skoalle oan de Boarnsylsterwei mei [[Koarnjum]]. Troch de oanfleanrûte fan de loftmachtbasis yn Ljouwert moast dy skoalle yn [[1961]] slute. Dêrnei gyngen de Jelsumer bern nei basisskoalle 'Oan 't Skipperspypke' oan de Skeltedyk yn Koarnjum. Yn 2015 fusearren de iepenbiere basisskoalle Oan't Skipperspypke mei de iepenbiere- (De Homeie) en kristlike basisskoalle (De Foarikker) fan Britsum ta de gearwurkingsskoalle 'De Swirrel' oan de Greate Buorren yn Britsum.&lt;ref&gt;[https://jelsumkoarnjum.nl/school/ Side Jelsum-Koarnjum]&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:2022 Jelsum, It Paradys.jpg|thumb|260px|''It Paradys'']]

=== Tsjerke ===
Protestantske gemeente Britsum-Koarnjum-Jelsum: der wurde wikseljend tsjinsten holden yn de Genovevatsjerke, [[Grifformearde tsjerke (Britsum)|De Hoekstien]] en de [[Nikolaastsjerke (Koarnjum)|Nikolaastsjerke]] yn de oansletten doarpen.&lt;ref&gt;[https://britsum-koarnjum-jelsum.protestantsekerk.net/kerkdiensten PKN-gemeente Britsum-Koarnjum-Jelsum]&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:2022 Jelsum, Op 'e Terp (3).jpg|thumb|260px|''Op 'e Terp'']]
=== Ferienings ===
* Begraffenisferiening 'Eare en Plicht'
* Biljertferiening Jelsum-Koarnjum &amp; Damesbiljertferiening 'De Stoaten'
* Feestferiening 'De Twa Doarpen'
* Fuotbalklub DTD - 'De Trije Doarpen'
* Keatsferiening 'It Partoer'
* Iisklub Meiinoar Ien
* Tonielferiening 'Vriendenkring'
* Tsjerkekoar Jelsum, Koarnjum &amp; Britsum&lt;ref&gt;[https://jelsumkoarnjum.nl/wp-content/uploads/2020/06/boekje-verenigingen-vrijwilligers.pdf Side Jelsum-Koarnjum]&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:2022 Jelsum, Skierhústerwei, pleats.jpg|thumb|260px|''Skierhústerwei'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2013 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 642 || 621 || 571 || 549 || 508 || 345 || 306
|}

=== Berne ===
* [[Festus Hommius]] (1576-1642), teolooch, dûmny, Bibeloersetter
* [[Frans fan Donia]] (1580-1651), militêr en ôffurdige by de [[Frede fan Munster]] 
* [[Hector Livius fan Haersma (1737-1820)|Hector Livius fan Haersma]] (1737-1820), grytman
* [[Sjirk de Wal]] (1852-1909), keatser 
* [[Jan Wijga]] (1902-1978), reklametekener

== Infrastruktuer ==

=== Provinsjale Wei ===
By Jelsum rint de [[Provinsjale wei 357|N357]].

=== Bustsjinst ===
Troch Jelsum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 60:''' [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Ternaard]] en [[Stiens]]

* '''Line 72:''' [[Sint-Anne]] - Ljouwert fia Stiens
* '''Line 73:''' Sint-Anne - Ljouwert fia Stiens

De buslinen troch Jelsum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Aldlansdyk, Boarnsylsterwei, Breedyk, Dekemawei, Dokkumer Trekwei, Finsterbuorren, Haskedyk, [[Hoatse de Jong]]strjitte, It Paradys, Langhústerdyk, Op 'e Terp, Piter Rindertsreedsje, Skierhústerwei, Tsjessingawei.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.dekemastate.nl/ Website Dekemastate]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Jelsum}}
}}
{{koördinaten|53_14_4_N_5_47_4_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 14' NB, 5° 47' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Jelsum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel]]</text>
      <sha1>6jqswlan6gq157y85zf7v7iqou46k2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Koarnjum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6964</id>
    <revision>
      <id>1240186</id>
      <parentid>1182528</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9511" sha1="99csxwi4vb0sjuaph9vv5u146bb3v4e" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Koarnjum, Martenastate (1).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = ''Martenastate''
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = 421 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/jelsum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 4,56 km² &lt;br&gt; lân: 4,52 km² &lt;br&gt; wetter 0,04 km²
| befolkingstichtens          = 93 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_38.5_N_5_46_52.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 5° 46' E}}
| webside                     = [https://jelsumkoarnjum.nl/ Side Jelsum-Koarnjum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 38.5
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 46
| lon_sec                     = 52.3
| lon_dir                     = E
}}
'''Koarnjum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] leit. Koarnjum leit noardlik fan [[Jelsum]] en besuden [[Britsum]]. Yn [[2022]] hie Koarnjum 421 ynwenners. De doarpskearn fan Koarnjum leit benammen om de [[Martenastate|Martenawei]]. 

== Skiednis ==
Fynsten út it Proto-Fryske kultuertiidrek (400-200 f. Kr.) bewize dat it doarpsgebiet fan Koarnjum al foar de jiertelling bewenne waard. De lokaasje oan de eartiidske Middelsee makke hannel mooglik yn de midsiuwen. Oer dy tiid is lykwols net in soad bekend.

Sûnt [[2018]] leit Koarnjum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwerteradiel]].

=== Martenastate ===
{{Apart|Martenastate}}
[[Ofbyld:2022 Koarnjum, poarte Martenastate.jpg|thumb|left|220px|''Poarte Martenastate'']]
De skiednis fan it doarp is ferbûn oan de Martena's, dy't grûnbesit hiene yn it doarp. Al yn 1400 wenne Sytze fan Martena yn Koarnjum. De âlde state baarnde yn 1572 troch de Spanjaarden ôf, mar waard troch [[David fan Goorle]] en syn frou Swob wer opboud. De lêste bewenner fan Martenastate wie Duco Martena fan Burmania Vegelin van Claerbergen. Dy makke it yntusken brekfallige gebou oer oan de tsjerkfâldij fan Koarnjum. Yn 1899 waard wat der fan oerbleaun wie ôfbrutsen en ferfongen troch in neo-renêssânse kastieltsje, dat folle lytser is as it eartiidske slot. Eleminten fan de âlde state binne yn de nijbou yntegrearre. De barokke poarte datearret fan 1620 en is oarspronklik in ûnderdiel fan it yn 1849 ôfbrutsen Lânskipshûs yn Ljouwert.&lt;ref&gt;Ljouwerteradiel, G. Abma, 1984, De Tille, side 394&lt;/ref&gt; Yn 1950 foarme in groep Koarnjumers de feriening '[[Boskkabouters]]'. Hja woene de [[stinzeplant|stinzeflora]] fan it park fan [[Martenastate]] beskermje. Súdlik fan de state leit in 19e iuwske grêfheuvel. By de state is no in natoerkemping.  

=== Nikolaastsjerke ===
[[Ofbyld:2022 Koarnjum, protestantske Nikolaastsjerke.jpg|thumb|220px|left|''Nikolaastsjerke'']]
{{Apart|Nikolaastsjerke (Koarnjum)}}
Oer de midsiuwske tsjerke fan Koarnjum is net in soad bekend. Foar de [[reformaasje]] wie de oarspronklik yn de 10e iuw boude tsjerke wijd oan [[Nikolaas fan Myra]]. Yn 1723 waard de tsjerke tekene as in ienskippich goatysk gebou mei in trijeliddige sealtektoer. De âlde tsjerke waard yn de jierren 1870 ôfbrutsen en ferfongen troch de tsjintwurdige tjerke.&lt;ref&gt;[https://www.documentatiestichting.nl/cornjum/ Dokumintaasjestifting Ljouwerteradiel]&lt;/ref&gt;

Tsjin it ein fan de 19e iuw waar de terp fan Koarnjum fral oan de noardwestlike kant foar it measte ôfgroeven.

By in razzia yn Koarnjum waarden op 11 febrewaris 1944 19 manlju oppakt wylst hja in tsjerketsjinst bywennen. Hja koene noch krekt troch in lûk harren ferside hâlde doe't de Dútsers de tsjerke yn gyngen, mar hja waarden ûntdutsen en foar twangarbeid nei Drinte stjoerd. Fjouwer oaren sieten op de souder en waarden net ûntdutsen.&lt;ref&gt;[https://www.tresoar.nl/vertellen/verhalen/60a64afd5c13da70d867c119 Tresoar]&lt;/ref&gt;    

Oant 2018 hearde Koarnjum by de gemeente Ljouwerteradiel.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2022 Koarnjum, mienskipshûs De Bining.jpg|thumb|260px|''De Bining'']]
[[Ofbyld:2022 Koarnjum, sicht op De Wier en de Nikolaastsjerke.jpg|thumb|260px|''Sicht op De Wier'']]
Koarnjum en it tichtby lizzende [[Jelsum]] dogge in soad yn 'e mande. Hja hawwe tegearre it mienskipshûs De Bining. It doarpskafee hjit De Tuolle.

=== Tsjerke ===
{{Apart|Nikolaastsjerke (Koarnjum)}}
Protestantske gemeente Britsum-Koarnjum-Jelsum: der wurde wikseljend tsjinsten holden yn oansletten doarpen yn de [[Genovevatsjerke (Jelsum)|Genovevatsjerke]], [[De Hoekstien (Britsum)|De Hoekstien]] en de [[Nikolaastsjerke (Koarnjum)|Nikolaastsjerke]].

=== Skoalle ===
Sûnt [[1907]] dielde Koarnjum de âlde skoalle oan de Boarnsylsterwei mei [[Jelsum]]. Troch de oanfleanrûte fan de loftmachtbasis yn Ljouwert moast de skoalle yn [[1961]] slute. Sûnt gyngen de Jelsumer bern nei basisskoalle 'Oan 't Skipperspypke' oan de Skeltedyk yn Koarnjum. Yn 2015 fusearren de iepenbiere basisskoalle Oan't Skipperspypke mei de iepenbiere- (De Homeie) en kristlike basisskoalle (De Foarikker) fan Britsum ta de gearwurkingsskoalle 'De Swirrel'.&lt;ref&gt;[https://jelsumkoarnjum.nl/school/ Side Jelsum-Koarnjum]&lt;/ref&gt;

=== Ferienings ===
* Begraffenisferiening 'Eare en Plicht'
* Biljertferiening Jelsum-Koarnjum &amp; Damesbiljertferiening 'De Stoaten'
* Feestferiening 'De Twa Doarpen'
* [[Fuotbalferiening DTD|Fuotbalklub DTD]] - 'De Trije Doarpen'
* Keatsferiening 'It Partoer'
* Iisklub Meiinoar Ien
* Tonielferiening 'Vriendenkring'
* Tsjerkekoar Jelsum, Koarnjum &amp; Britsum&lt;ref&gt;[https://jelsumkoarnjum.nl/wp-content/uploads/2020/06/boekje-verenigingen-vrijwilligers.pdf Side Jelsum-Koarnjum]&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:2022 Koarnjum, Martenawei.jpg|thumb|260px|''Martenawei'']]
=== Berne ===
* [[Hessel Martena]] († 1312), haadling
* [[Hessel fan Martena]] (1460-1517), Fries haadling
* [[Keimpe fan Martena]] (1487-1538?), skiedkundige en jurist
* [[Cornelius Nantko Renken]] (1903-1981), PvdA-politikus
* [[Minne Dijkstra]] (1937-), D66-politikus

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale Wei ===
By Koarnjum rint de [[Provinsjale wei 357|N357]].

=== Bustsjinst ===
Troch Koarnjum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 60:''' [[Dokkum]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Ternaard]] en [[Stiens]]

* '''Line 72:''' [[Sint-Anne]] - Ljouwert fia Stiens
* '''Line 73:''' Sint-Anne - Ljouwert fia Stiens

De buslinen troch Koarnjum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Aldlansdyk, Bokkestege, Breedyk, [[David van Goorle|David van Goirle]]strjitte, De Wier, Giele Anemoanstrjitte, [[Helmblom]]strjitte, [[Holwoartel]]strjitte, [[Longkrûd]]strjitte, Martenawei, [[Nije lannen|Nijlân]]sdyk, Skeltedyk, Skreedyk, Swarte Singel, Tsjerkepaad, Wylde Tulpstrjitte.
[[Ofbyld:2022 Koarnjum, pleats Aldlânsdyk (1).jpg|thumb|260px|''Pleats Aldlânsdyk'']]
== Befolkingferrin ==
Yn 1960 wie Koarnjum it lytse doarp fan de trijegea Jelsum-Britsum-Koarnjum. Dat feroare mei de nijbou westlik fan it doarp, dêr't in soad forinzen kamen te wenjen. Yn 1979 wie Koarnjum neffens ynwennertal it twadde doarp fan de trije, ek mei't it ynwennertal fan Jelsum bot sakke. De lokaasje fan Koarnjum by it Ljouwerter fleanfjild en de lûdshinder dêrfan, beheint de mooglikheden ta útwreiding. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1744* || 1960* || 1979* || 1999 || 2002 || 2003 || 2004 || 2005 || 2006 || 2022
|-
| 189 || 405 || 435 || 466 || 492 || 496 || 490 || 484 || 489 || 421 
|}
&lt;small&gt;* Sifers ôfkomstich út: Ljouwerteradiel, G. Abma, 1984, De Tille, side 394&lt;/small&gt;

== Oars ==
* Besúdwesten it doarp stiet oan de [[Provinsjale wei 357|N357]] de [[Wynmotor Koarnjum]], in [[wynmotor|Amerikaanske wynmotor]] dy't ± 1925 boud waard. 

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[David van Goorle]] (1591-1612). [[Natuerkundige]] en [[teolooch]], begroeven yn de Herfoarme tsjerke.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.leeuwarderadeel.nl/ Webstee Gemeente Ljouwerteradiel]
* [http://www.gemeentearchief.nl/html/nl/139/Cornjum Gemeenteargyf Ljouwert]
* [http://www.stinseninfriesland.nl/MartenaState.htm Oer Martenastate]
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Koarnjum}}
}}
{{Koördinaten|53_14_37_N_5_46_47_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 15' NB, 5° 47' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Koarnjum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel]]</text>
      <sha1>99csxwi4vb0sjuaph9vv5u146bb3v4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6965</id>
    <revision>
      <id>1240265</id>
      <parentid>1233249</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7913" sha1="7dm5yq4ri2tan031dson9nsd04m3lo5" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Arum
| ôfbylding                   = Arum 2012- De Gekroonde Leeuw Sytzamaweg 15.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''De Gekroonde Leeuw'' Sytzamawei 15 - [[herberch]] út 1867 - wie in halte oan de tramline Harns - Boalsert
| wapen                       = [[Ofbyld:Arum vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Arum wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Arum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 9,77 km² (9,62 km² lân, 0,15 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 109 ynw. /km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FYf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge_fan_Súdwest-Fryslân.png|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8822
| netnûmer                    = 0517
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_7_47_N_5_28_31_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 7' 47&quot; NB, 5° 28' 31&quot; EL}}
| webside                     = [https://www.dorpsbelangarum.nl/ Side Arum]
| ôfbylding2                  = Map NL Wûnseradiel Arum.png
| ôfbyldingstekst2            = Himrik fan Arum yn de eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 7
| lat_sec                     = 47
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 28
| lon_sec                     = 31
| lon_dir                     = E
}}
[[Ofbyld:Arum een dorp in Friesland. Fryslân.jpg|thumb|300px|''Arum yn ‎2016'']]
'''Arum''' is in [[Fryslân|Frysk]] [[doarp]] yn it uterste [[noarden]] fan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. It doarp leit yn 'e [[Greidhoeke]], [[noard]]lik fan [[Wytmarsum]] en hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Arum}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). 

Under it doarp falle ek de buorskippen [[Baarderbuorren (Arum)|Baarderbuorren]] en de [[Grauwe Kat]].

== Namme ==
De âldste boarne dy't oer Arum skriuwt is fan [[1275]] as ''Aldenum''. Yn 'e iere 15e iuw komt ''Aeldrum'' en letter ek ''Alderum''. De fariant ''Arum'' komt sûnt [[1466]] foar. Ferskate kaarten út de 16e iuw neame ''Alt Arum''. In kaart mei Fryske farianten út [[1595]] neamt ''Arom''. Yn 'e 19e iuw ferskine ''Arum'' en ''Aarum''.

De namme is nei alle gedachten ôflaat fan &quot;hiem&quot; fan 'e persoanenamme &quot;Alder&quot;, dat de grûnbetsjutting &quot;eal&quot; hat.

== Skiednis ==
Yn in stik lân op Baarderbuorren is in skelet fûn fan in bern, dat dêr om likernôch 100 jier foar de jiertelling begroeven wêze moat. Dêrom wurdt tocht dat Arum doe ûntstien is, op it plak fan Baarderbuorren.

Op [[4 july]] [[1380]] waard tichtby Arum in [[Slach by Arum|fjildslach]] levere tusken de muontsen fan de [[Lúntsjerk]] en dy fan [[Kleaster Blomkamp|Aldekleaster]], wêrby't mear as 130 man omkamen. Goed 50 jier letter yn [[1420]] waard dêr fannijs slach levere. De eallju [[Sicke Gratinga]] en [[Gale Hania]], swier ferwûne, waarden doe nei Lúntsjerk werombrocht. Hania soe stjerre oan syn ferwûnings.
Yn [[1895]] waard by de ôfgraving fan in terp in lyts houten swurd fûn út it jier [[600]].
 
Foarname famyljes dy't it foar it sizzen hienen yn Arum wiene: Beijma (Baaiemerleane); [[Van Sytzama]] (Sytzamawei) en Fan Cammingha (Fan Camminghawei).

It measte ferfier yn Arum gie earder oer it wetter. Yn [[1890]] komt der yn Arum in tramstasjon.

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2011]] wie it part fan 'e gemeente [[Wûnseradiel]].

== Doarpswapen ==
It wapen fan Arum bestiet út trije flieëkamen. Om't de boeren eartiids bekend stiene om harren flieëpleach. Hja fûnen dêrom de flieëkaam út. De Arumer boeren binne der nea folle better fan wurden, want se ha der nea in oktroai op hân.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Arum 2012- Voormalige dokterswoning uit 1882.JPG|300px|thumb|''Eardere dokterswente út 1882'']]
[[Ofbyld:Arum 2012- Boerderij Camminghastate uit 1886 - van Camminghaweg 34.JPG|300px|thumb|''Kammingastate út 1886'']]
[[Ofbyld:Arum, Lambertuskerk 02.jpg|300px|thumb|Utsjoch fan 'e tsjerketoer ôf]]
De [https://www.dorpsbelangarum.nl/ feriening foar Doarpsbelang] behertiget de belangen foar it doarp. It âldste doarpshûs fan Fryslân waard yn [[1926]] yn Arum oprjochte. It wie in houten geboutsje dat mei in foarskot fan de doarpsdokter oankocht waard troch it Departemint fan de [[Maatskippij ta Nut fan 't Algemien]]. It kontaktbledsje hjit De Skille.

=== Underrjocht ===
Oant 2017 hie it doarp twa skoallen; de iepenbiere skoalle ''De Opslach'' en de kristlike skoalle ''De Hoekstien''. Dêrnei binne de ta skoallen gearfoege ta de moetingskoalle [https://deoanrin.nl/ De Oanrin].

=== Ferienings ===
* [[Fuotbalferiening Arum]]
* Tennisferiening Arum
* GF Sparta - gymnastyk
* [[Keatsferiening Willem Westra]]
* ''Thrium'' - foljebal
* [https://www.facebook.com/people/Kulturele-Kommisje-Arum-KKA/100067677672003/ Kulturele Kommisje]
* Frysk Selskip Arum
* Teater Selskip Arum
* iisklup Arum
* CMV Wubbenus Jacobs (fanfare)

=== Tsjerke=== 
* [https://www.tsjerkearumkimswert.nl/ Protestantske tsjerke Hitsum-Achlum-Arum-Kimswert]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2013 !! 2025
|-
| 1.269 || 1.202 || 1.134 || 1.061 || 971 || 1.044 || 1.105&lt;ref name=AlleCijfers&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/arum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt; || 1.040&lt;ref name=AlleCijfers/&gt;
|}

== Tsjerken ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Arum hervormde kerk 2009.jpg|[[Herfoarme tsjerke (Arum)|Herfoarme tsjerke]]
Overzicht westgevel met geveltoren - Arum - 20345764 - RCE.jpg|[[Grifformearde tsjerke (Arum)|Grifformearde tsjerke]]
&lt;/gallery&gt;

==Ferneamde Arumers==
=== Berne yn Arum ===
&lt;!-- OARDERE NEI BERTEJIER --&gt;
* [[Pieter Baukes Yetsenga]] (1865-1943), [[keatser]]
* [[Seakle Greijdanus]] (1871-1948), [[teolooch]]
* [[Jacob Wijngaard]] (1944), [[wiskundige]] en [[heechlearaar]]

=== Stoarn yn Arum ===
&lt;!-- OARDERE NEI STJERJIER --&gt;
* [[Pieter Baukes Yetsenga]] (1865-1943), keatser

== Ferskaat ==
*Yn de eardere slachterij sit no it [[Rock&amp;Roll museum]]

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Arum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 75:''' [[Minnertsgea]] - [[Boalsert]] fia [[Frjentsjer]]
* '''Line 99:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Boalsert en [[Snits]]

De buslinen troch Arum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Arum]]

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[Slach by Arum]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.dorpsbelangarum.nl/ webstee fan Arum]
--------
&lt;references/&gt;
}}
{{koördinaten|53_7_47_N_5_28_31_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 8' NB, 5° 29' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Arum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>7dm5yq4ri2tan031dson9nsd04m3lo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blauhús (Súdwest-Fryslân)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6975</id>
    <revision>
      <id>1240266</id>
      <parentid>1226827</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9580" sha1="7lyiut4o9zgnerj3wlqpinwyrxqes2r" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Blauhús
| ôfbylding                   = Overzicht van de oostgevel - Blauwhuis - 20424420 - RCE.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Sint-Fitustsjerke''
| wapen                       = [[Ofbyld:Blauwhuis vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Blauhûs wapen.svg|75px]]
| ynwennertal                 ={{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Blauhûs}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 2,12 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 2,10 km² &lt;br&gt; - wetter 0,01 km² 
| befolkingstichtens          = 288 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|20px]] [[Súdwest-Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              =        
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_1_21_N_5_31_56_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 1' N 5° 31' E}}    
| webside                     = [https://www.blauhus.nl/ Hiemside Blauhûs]
| ôfbylding2                  = Map NL Wymbritseradiel Blauhûs.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Himrik Blauhûs yn 'e eardere gemeente Wymbritseradiel''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 1
| lat_sec                     = 21
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 31
| lon_sec                     = 56
| lon_dir                     = E
}}
'''Blauhús''' is in doarp súdeastlik fan [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] en súdwestlik fan [[Snits]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]].

It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Blauhûs}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.
 
== Skiednis ==
===It Blauhús ===
By de [[herfoarming]] yn [[1580]] moasten yn it gebiet súdwest fan de line [[Boalsert]]-[[Snits]] in tsiental lytse [[parochy]]'s ferdwine. Dêrom waarden foar de oerbleaune [[Katolisisme|katoliken]] reizgjende preesters oansteld, dy't de [[sakramint]]en tatsjinnen en missen opdrage koene. Dy situaasje bleau bestean oant yn 1651 it polderbestjoer fan de yn 1632 drûchleine [[Sinsmar]] in gebou oan 'e roomsken beskikber stelde. Dat wie in gebou  dat op it stee fan it hjoeddeiske Teatskehús stie. It polderhús hie blauwe dakpannen en waard dêrom 'it Blauhús' neamd. Yn dy tiid kaam pryster Adam Petri út [[Hieslum]] dêr wenjen en waarden de earste huzen om &quot;it Blauhús&quot; hinne boud. De bewenners dêrfan wiene fansels ek roomsk en om't dat polderhús brûkt waard as [[skûltsjerke]] ûntwikkele Blauhús him as in katolike [[enklave]].

&quot;It Blauhús&quot; waard mei ferrin fan tiid te lyts as tsjerke en dêrom waard njonken it gebou in nije tsjerke boud yn [[1785]]. &quot;It Blauhús&quot; waard doe as pastorij brûkt. Dy gebouwen waarden brûkt oant [[1871]]. Tusken 1868-1871 waard ûnder lieding fan pastoar Evers nei in ûntwerp fan [[Pierre Cuypers]] de [[neogotyk|neogotyske]] [[Sint-Fitustsjerke (Blauhûs)|Sint-Fitustsjerke]] boud.
 
=== Doarpsstatus en útwreiding ===
Oant [[1949]] lei Blauhús yn 'e [[himrik]] fan [[Westhim]] en sûnt dat jier waard Blauhús in apart doarp. Yn 'e jierren 1950, 1960 en 1970 waarden in soad wenningwetwenten byboud. Yn 'e jierren 1950 waarden dy oan de Atsemar boud, ein jierren 1960 oan de Sinsmar en begjin jierren 1970 oan 'e Lytse Finne en de Van der Looswei.
[[Ofbyld:20180817 De Freonskip1 Blauwhuis.jpg|thumb|left|''De Freonskip'']]
Yn de jierren 1980 krige it Teatskehiem stâl en waard útein set mei de bou fan (meast eigen) wenten oan de Gerben Rypmastrjitte. Yn 'e earste helte fan de jierren 1990 is dat plan folboud en yn 'e twadde helte fan jierren 1990 waard begûn mei bebouwing oan 'e Sylroede. De bedriuwen sitte meast oan de Jacobidyk en de Broer de Wittestrjitte, oan de noardeastkant fan Blauhús. Ein 2007 waard begûn mei de twadde faze fan it bouplan oan 'e Sylroede. 

=== Gemeente ===
Oant 2011 lei Blauhús yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]].

== Mienskip == 
Blauhús hat in Feriening foar Doarpsbelang dy't yn [[1948]] oprjochte is. Yn 'e karnavalstiid wurdt it doarp omdoopt ta Fyfkesryk. Ek bekend is de Blauhústermerke. 

=== Tsjerke  === 
{{Apart|Sint-Fitustsjerke (Blauhûs)}}
Blauhús stiet tradisjoneel bekend as in roomsk plak. It doarp hat in grutte roomske tsjerke, dy’t yn [[1868]] boud waard. De restauraasje fan dy Cuyperstsjerke waard yn 1993 foltôge. De parochy stelt de tsjerke bûten tiden dat der in misse opdroegen wurdt, regelmjittich iepen foar besichtiging. 
 
=== Skoalle ===
[[Ofbyld:2022 Blauhûs, katolike Gregoariusskoalle.jpg|thumb|left|''Katolike basisskoalle'']]
* [https://www.gregoriusschool.nl/ Sint-Gregoariusskoalle]. Der is in pjutteplak [[It Protternêst]] en it jeugdhûs Siesa.

=== Ferienings ===
It aktive ferieningslibben makket gebrûk fan de sportseal (De Singel), it jongereinhûs en it sportfjild. De jongerein hie yn 2010 sa'n tsien keten (ek wol: ''dophokken''): De Kie, Boethús, Keet fan Piet, Keet 't Fokhok en Keet De Skuorre en Keet Brandsma. Foar de âlderein is der it soarchsintrum [[Teatskehûs|Teatskehús]]. Op it dak fan it Teatskehûs is de [[Blauhúster Dakkapel]] ûntstien.  De akkommodaasjes binne boud mei grutte ynset fan 'e doarpsmienskip. De sportseal fan Blauhús hjit De Singel.
[[Ofbyld:2022 Blauhûs, Jacobidyk.jpg|thumb|260px|''Jacobidyk'']]
{|
|valign=top|
* [https://www.blauhusterbadmintonclub.nl/ Badmintonferiening Blauhûs]
* Biljertklub
* Damklub De Skyfkes 
* [https://www.facebook.com/puntutblauhus/?locale=nl_NL Follybalferiening Punt út]
* Frouljusgroep EVA
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100070181192482 Fryske Autocrossklub]
|valign=top|
* [https://vvblauwhuis.nl/ Fuotbalferiening Blauhuis]
* [https://www.facebook.com/ijsclubblauhus/ Iisklub Blauhús]
* [https://www.facebook.com/defyfkes/ Karnavalsferiening De Fyfkes] 
* [https://www.facebook.com/p/Keatsferiening-de-Seare-Han-100064144419750/?locale=nl_NL Keatsferiening De Seare Hân]
* [https://skutsjeblauhus.nl/ Stifting Blauhúster Skûtsje]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100057332295402 Swalkers Blauhús]
|}
&lt;small&gt;''De list is û.o. mei help fan 'e hiemside fan Blauhús opsteld. Sjoch op de [https://www.blauhus.nl/verenigingen hiemside fan Blauhús] foar de meast aktuele list fan ferieningen''&lt;/small&gt;
[[Ofbyld:2023 Blauhûs, Vitusdyk.jpg|thumb|260px|''Vitusdyk'']]
=== Eveneminten ===
* [https://www.blauhustermerke.nl/ Blauhúster Merke]
* [https://defyfkes.nl/ Karnaval]
* [https://tunfeestblauhus.nl/ Túnfeest Blauhús]

=== Befolkingsûntwikkeling ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 ||  1969 || 1973 || 2006 ||  2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 546 || 520 || 508 || 491 || 502 || 574 || 596 || 604
|}

=== Berne ===
* [[Teije Brattinga]] (1929), teolooch

== De Fryske Hynstefôle ==
[[Ofbyld:20180817 Fole fan Frysk hynder3 door Maria van Everdingen.jpg|thumb|left|''Fôle fan Frysk hynder'' &lt;br&gt; Maria van Everdingen]]
In keunstwurk yn it doarp is &quot;De Fryske Hynstefôle&quot; fan Maria van Everdingen fan [[Loaiïngea]], skean foar de tsjerke oer. It keunstwurk symbolisearret de sterke bân tusken de minske en it hynder en ferwiist nei de tiid dat it hynder yn dizze agraryske krite tige wichtich wie foar it wurk, ferfier en fertier. Sûnt [[1873]] is it doarpsfeest mei it tradisjonele hynstespektakel by de hynsteleafhawwer rûnom bekend. Alle jierren skreaune de kastleins sûnt it begjin fan 'e merken draverswedstriden út. Letter waarden it draverijen mei in hynder en boerewein en tsjinwurdich mei hynder en [[sjeas]]. 

== Ferskaat ==
* De [[Gerben Rypma Stifting]] wol it wurk fan dizze skilder omtinken jaan. Yn it doarp is ek in Gerben Rypmastrjitte.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Blauhús rint de folgjende busline:

* '''Line 39:''' [[Ferwâlde]] - [[Snits]]

De busline troch Blauhús wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
* Sjoch: [[Strjitten yn Blauhûs]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.blauhus.nl Webstee fan Blauhús]
* [http://www.blauhustermerke.nl Blauhúster Merke]
* [https://www.gerbenrypma.nl/ Gerben Rypma Stifting]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Blauwhuis (Friesland)|Blauhús}}
}}
{{koördinaten|53_1_21_N_5_31_56_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 1' NB, 5° 32' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Blauhûs| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]</text>
      <sha1>7lyiut4o9zgnerj3wlqpinwyrxqes2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Menaam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6995</id>
    <revision>
      <id>1240246</id>
      <parentid>1207853</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15292" sha1="na0vy586cazhd4t6kp8afm0dyrowai5" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = It feintsje fan Menaam.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''It feintsje fan Menaam''
| wapen                       = [[Ofbyld:Menaam vlag.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Menaam wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Menaam}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 13,58 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 13,45 &lt;br&gt; - wetter: 0,13 km²
| befolkingstichtens          = 203 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =              
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_12_57.9_N_5_39_42_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 12' N 5° 39' E}}
| webside                     = [https://www.menaldumdorp.nl/site/index.php www.menaldumdorp.nl] 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 12
| lat_sec                     = 57.9
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 39
| lon_sec                     = 42
| lon_dir                     = E
}}
'''Menaam''' is in [[doarp]] yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]]. Menaam leit noardlik fan [[Dronryp]], eastlik fan [[Rie (plak)|Rie]], westlik fan [[Marsum]] en besuden [[Berltsum]]. De doarpskearn fan Menaam leit om de Greatebuorren en Dyksterbuorren.

It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Menaam}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

==Skiednis==
Menaam is in [[terpdoarp]] dat om it begjin fan de jiertelling op in breder stik fan de kwelderwâl tusken [[Dronryp]] en [[Bitgum]] ûntstie. Doe't de [[Goa (krite)|goaën]] harren betsjutting ferlern hiene en neffens [[Johan Jacob Spahr van der Hoek|Spahr van der Hoek]] om 1300 hinne de gritenijen as selsstannige besjoersienheden opkamen, soe it tal stimmen per doarpsgebiet fêstlein wêze. Fanwegen de gaadlike lizzing op heger gebiet lei 21% fan de stimhawwende pleatsen fan de gritenij yn it doarpsgebiet fan Menaam. Dêrmei hie Menaam mear stimmen as Dronryp, dat mei 17% fan de stimhawwende pleatsen ek in grut part fan de stimmen fan de gritenij fertsjintwurdige. Sa waard Menaam it haadplak fan de gritenij.&lt;ref&gt;Skiednis fan Menameradiel, O. Santema/Y.N. Ypma, side 440, ISBN 90 6171 427 3&lt;/ref&gt;      

[[Ofbyld:Plattegrond Menaldum (Orxma State) kaartboek Ruud van Juckema 1626 in Rijksarchief Leeuwarden - Menaldum - 20152981 - RCE.jpg|thumb|left|''Plattegrûn Menaam (1626)'']]
De bebouwing fan it doarp konsintrearre him om de oan [[Lambertus fan Maastricht|Sint-Lambertus]] wijde tsjerke, útsein oan de súdeastlike kant, want dêr stie [[Orxmastate]] (ek wol Dekemastate neamd). 

De [[Tegenwoordige Staat van Friesland]] melde yn [[1786]]: ''Dit dorp heeft eene schoone kerk en toren, op eene groote hoogte gebouwd, en voor weinige jaaren merkelyk versierd. De buurt ligt byna cirkelswyze ten Westen, Noorden en Oosten om de kerk, en ten Zuiden de aanzienlyke State Orxma, ook Dekema genoemd, bestaande in eene schoone oude uit het water opgehaalde huizinge en eene ruime wel aangelegde plantagie, hovinge, cingels.'' 
[[Orxmastate]] waard yn 1830 sloopt. Om it doarp stiene eartiids mear states. Op de grins mei [[Bitgum]] stie [[Hemmemastate (Bitgum)|Hemmema]], in namme dy't  ferwiist nei [[Berltsum]], dêr't it skaai syn stamstins hie. Súd fan Menaam stie efter it adres Gralda 1 de [[Graldastate]]. Dy state waard mei syn hege poarte yn de [[Frânske tiid]] ferkocht. Op it plak fan de pleats op de Ljochtmisdyk 45 súdwest fan it doarp stie eartiids de [[Fleringastate]] (ek Galemastate).   

[[Ofbyld:AldEarmhus-01.JPG|thumb|left|''It âld earmhûs út 1839, in ryksmonumint'']]
De [[Menamer Feart]], dy't by [[Marsum]] rjochting [[Harnzer Trekfeart]] yn 'e Ballens oergiet, soarge foar de ûntsluting fan it doarp. By dy feart lâns ûntwikkele him de Lytsebuorren, de Lytsedyk en it Langpaad. Ek Warnserbuorren, dat hielendal eastlik fan it doarp leit, wie yn 'e 18e iuw al ta ûntwikkeling kommen. 

Tusken 1860 en 1880 gie it goed mei Menaam en it ynwennertal naam foars ta. Der ûntstie lintbebouwing yn [[Eklektisisme|eklektyske]] styl lâns de stadichoan ferhurde útfalswegen: Dyksterbuorren, Rypsterdyk en Bitgumerdyk en dêrnei ek Ljochtmisdyk. Der waarden nije pleatsen boud en de tsjerke krige yn 1861 in nij oargel. In pear jier letter waard yn 1866 de [[Midsiuwen|midsiuwske]] [[sealtek]]toer ferfongen troch nijbou en alhoewol't der gjin sprake fan brekfalligens wie, waard yn 1874 ek de tsjerke ferfongen troch nijbou. Yn it lêste fearn fan de 19e iuw waarden ek stikken fan de terp ôfgroeven.&lt;ref&gt;Skiednis fan Menameradiel, O. Santema/Y.N. Ypma, side 440, ISBN 90 6171 427 3&lt;/ref&gt; Oan it begjin fan de [[20e iuw]] waarden der oan de Ljochtmisdyk de earste hûzen yn it ramt fan de [[Wenningwet]] boud.

[[Ofbyld:Menaam, de Rypsterdyk, sa. 1930.jpg|thumb|left|''De Rypsterdyk yn Menaam, omtrint [[1930]]'']]
Yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] waarden op [[19 novimber]] [[1944]] oan 'e Ryksstrjitwei by Menaam trije [[finzene]]n troch de [[nazy|nazys]] [[stânrjochtlik eksekutearre]]. Dat barde as [[represailles by Hjerbeam en Menaam|represaille]] nei in aksje fan it [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Fryske ferset]] troch by Dronryp op 'e jûn kopspikers op 'e strjitwei te struien, dat in Dútske fytspatrûlje dy nachts der oerhinne fytste en lekke bannen krigen. In monumint oan de Ryksstrjitwei betinkt de slachtoffers fan de represaille.&lt;ref&gt;[https://www.menaldumdorp.nl/site/index.php/historie-menaam/oorlogsmonument-ryksstrjitwei Side Menaam, opropen 12 augustsus 2023]&lt;/ref&gt;

[[Ofbyld:2023 Menaam, gernierspultsjes oan ' e Ljochtmisdyk.jpg|thumb|260px|''Gernierspultsjes'']]
De Menamers fertsjinnen harren brea yn de [[lânbou]] en dan benammen de [[flaaks]]- en [[ierdappel]]tylt. Yn it begjin fan de [[20e iuw]] stie it gebou fan de jirpelfeiling oan de Lytsedyk. Op it plak dêr't it eardere kafee De Ierappelbeurs stiet, waarden de ierappels oanfierd. Mar ek de [[túnbou]] wie fan belang, benammen oan de Berltsumer side dêr't in soad gerniersbedriuwen wiene. Mei't sûnt [[1960]] troch mechanisaasje yn 'e lânbou der minder wurk wie, ferdwûn ek de jongerein en de middenstân út it doarp. Tsjintwurdich wenje der benammen forinzen dy't harren wurk yn de haadstêd [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] hawwe. It doarp is oan de noardwest- en súdkant flink útwreide en beskikt oer goede foarsjennings.
[[Ofbyld:2023 Menaam, âlde gemeentehûs fan Menameradiel.jpg|thumb|260px|''Alde gemeentehûs fan Menameradiel'']]
Menaam hat altyd it [[haadplak]] fan de eardere gemeente Menameradiel en foar dy tiid fan de [[gritenij]] west. De gemeente waard yn [[2018]] opheft en sûnt leit Menaam yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]].

== Mienskip ==
De [https://www.menaldumdorp.nl/site/index.php/startpagina/vereniging-dorpsbelang feriening Doarpsbilang Menaem] bestiet sûnt 1 maart 1977, [https://www.menaldumdorp.nl/site/index.php/startpagina/menaem-yn-t-ljocht Menaem yn’t Ljocht] is de doarpskrante, dy't alve kear yn 't jier ferskynt. Der wurdt yn Menaam krewearre foar de bou fan in nij [https://www.facebook.com/werkgroepmenaam MFA] yn de âlde gymnastykseal oan de Greatebuorren.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Menaam-mag-aan-de-slag-met-nij-hert-23916564.html Ljouwerter Krante, 6 desimber 2018]&lt;/ref&gt; Menamers wurde tradisjoneel foar bearen útskolden.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt;   
[[Ofbyld:Menaam fan 'e Slappeterpster kant ôf2.jpg|thumb|260px|''Menaam fan 'e Slappeterpster kant ôf'']]
Ien kear yn 'e trije jier wurdt yn Menaam in  [https://www.facebook.com/dorpsfeestmenaam/ doarpsfeest] organisearre. Yn 'e maitiid wurdt yn Menaam alle jierren [https://springbreakmenaam.nl/?fbclid=IwAR3JXXwJI59cpr3PKdzFIzzQf0KsqdADgvWJTK2RHIYyCBXREiC0f2U9m40 Spring Break-festival] fiert.

=== Tsjerke ===
* [http://www.protestantsegemeentemenaldum.nl/ PKN-gemeente Menaam]

=== Skoallen ===
* [https://www.obsdecingel.nl/ Iepenbiere basisskoalle De Cingel]
* [https://ehaezer.nl/ Kristlike basisskoalle Eben Haëzer]

===Ferienings===
[[Ofbyld:2023 Menaam, Bitgumerdyk 1.jpg|thumb|260px|''Bitgumerdyk 1'']]
{|
|valign=top|
* Angelsportferiening De Deinende Dobber
* [http://www.hallelujamenaam.nl/ Brasband Halleluja]
* [https://www.facebook.com/CMHMenaldum/?locale=nl_NL Drum en sjofanfare CMH]
* [https://www.facebook.com/feintsjes/ Dweilorkest De Feintsjes]
* [https://www.constantia.nl/ Fanfare Constantia]
* [https://www.friesevogelwachten.nl/nl/vogelwachten/zoek-je-vogelwacht Fûgelwacht Menaam]
* [[Fuotbalferiening Foarút]]
|valign=top|
* [http://www.unitasmenaam.nl/ Gymnastykferiening Unitas]
* [https://www.ijsclubmenaam.nl/ Iisklub De Oanhâlder Wint]
* [http://www.tuk-en-rekke.nl/pages/hoofdindex.html Jeu de Boules Tûk en Rekke - jeu de boules]
* [https://www.facebook.com/VVVMenaem/?locale=nl_NL Keatsferiening VvV Menaam]
* [https://www.tvschatzenburg.nl/ Tennisferiening Schatzenburch]
* [https://www.facebook.com/groups/176571482446212/ Toanielferiening Alles hat syn Utfallen]
|}
[[Ofbyld:2023 Menaam, Lytsebuorren.jpg|thumb|260px|''Lytsebuorren'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 935 || 1590 || 1543 || 1503 || 1395 ||  1876 || 2470 || 2702 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 2668 || 2630 
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids; 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/menaam/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''

=== Berne yn Menaam ===
{|
|valign=top|
* Berber fan Juckema ([[1608]]-[[1667]]), [[klopke]]
* [[Fransiskus Brandsma]] ([[1698]]), dûmny
* [[Hermanus Alma]] ([[1839]]-[[1915]]) notaris en toanielskriuwer
* [[Jouke Bakker]] ([[1873]]), CHU-politikus
* [[Geert Stapenséa]] ([[1877]]-[[1948]]), arsjitekt
* [[Tjeerd Venstra]] ([[1889]]), arsjitekt
* [[Douwe van der Meer]] ([[1917]]), genealooch
|valign=top|
* [[Hendrik Wielenga]] ([[1904]]-[[1941]]), fersetsman
* [[Jacob Joukes Bakker|Jacob Bakker]] ([[1908]]–[[1975]]), CHU-politikus
* [[Lolle Rondaan]] ([[1919]]-[[1944]]), fusillearre fersetsman &lt;ref&gt;[https://www.spanvis.com/historie-friesland/friese-verzetsstrijders-wo2/rondaan-lolle Spanvis/Historie Friesland]&lt;/ref&gt;
* [[Wiebe Wieling]] ([[1955]]), sport- en ûnderwiisbestjoerder
* [[De Wiko's|Kobus Algra]] ([[1948]]-[[2014]]), sjonger en akkordeonist fan 'e [[De Wiko's]]
* [[Sije Visser]] ([[1950]]), âld-fuotballer en sportbestjoerder
|}
== Monuminten ==
=== Lambertustsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Lambertustsjerke (Menaam).jpg|thumb|left|2023 Lambertustsjerke (Menaam)]]
{{Apart|Lambertustsjerke (Menaam)}}
De op in heech en rom [[tsjerkhôf]] steande [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-tsjerke is in gebou út [[1874]]. It fiifsidige [[Koer (tsjerke)|koar]] waard al yn [[1855]] fernijd. Oan de noardlike kant fan de tsjerke is in [[konsistoarje]] fan twa boulagen oanboud.

De Menamer oannimmers M. en J.P. Boonstra fierden it wurk út, mar in [[arsjitekt]] is ûnbekend. It soe [[Jacob Izaaks Douma]] út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] west ha kinne. De styl fan it tsjerke is eigen oan syn styl en dy makke ek it ûntwerp fan de yn [[1866]] boude toer. It [[Skip (tsjerke)|skip]] fan de tsjerke wurdt ferdield troch [[pilasters]] en is iepene mei grutte [[rûnbôge]]finsters mei trasearrings fan getten izer. De toer hat trije liddingen, wêrfan de twa heechste opgnisse binne mei rûnbôgefriezen fan keunststien. It rêstige ynterieur is yndield ta muorrefekken tusken [[Korintsyke oarde|Korintyske]] [[pilaster]]s en hat in rykfersierde preekstoel mei persoanifikaasjes fan de [[Sân deugden|deugden]], Leauwe, Hope, Leafde, Gerjochtichheid en Stânfêstens en in ryk oargelfront. 
De pastorij stiet oan de Mieddyk 3 op in omgrêfte hiem. It is in út [[1838]] datearjende flinke [[Neoklassisisme|neoklassisistyske]] [[middengongwente]].

=== Oare ryksmonuminten ===
[[Ofbyld:2023 Menaam, kop-hals-romppleats Rypsterdyk 21.jpg|thumb|260px|''Kop-hals-romppleats'Rypsterdyk 21'']]
* Oan de Dyksterbuorren stiet tichtby de feart it âlde gritenij- en gemeentehûs fan Menameradiel. It waard tusken [[1841]] en [[1843]] neffens in [[Neoklassisisme|neoklassisistysk]]  ûntwerp fan [[arsjitekt]] [[Thomas Romein]] boud mei in yngongspartij, dy't flankearre wurdt troch jitizeren Toskaanske pylders mei dêrboppe yn de wat foarútspringende middenpartij in trijeliddich finster mei healpylders. It gebou hat fierders in [[kroanlist]] en in [[attyk]].
* It earmhûs (Grêftswâl 14) is in gebou út 1832. 
* Tichteby by it doarp stean de [[poldermole]]s [[De Ljip (mûne)|De Ljip]] ([[1802]]) en [[De Rintmaster]] ([[1833]]/[[1981]]).
* Monuminitale pleatsen steane oan de Lytsedyk 2, Bitgumerdyk 16 (Ansta State), Fjouwerhûs 4 (Great Fjellingwirt of It Fjouwerhûs) , Rypsterdyk 21, Ryksstrjitwei 15

* Yn 'e himrik leit by de hoeke Sânwei/Gernierswei noch ien fan de fiif [[hege wier|hege wieren]] dy't Fryslân ryk is. 

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Menaam rint de folgjende busline:

* '''Line 97:''' [[Frjentsjer]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia Menaam

De busline troch Menaam wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Menaam]].
 
== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[http://www.menaldumdorp.nl Feriening Doarpsbelang Menaam]
*[http://web.archive.org/web/20070924055225/http://www.menaldumdorp.nl/content/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=5&amp;id=31&amp;Itemid=62 Utlis oer de strjitnammen fan Menaam]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Menaam}}
}}

{{Koördinaten|53_12_57_N_5_39_38_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 13' NB, 5° 40' EL}}

[[Kategory:Menaam| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]</text>
      <sha1>na0vy586cazhd4t6kp8afm0dyrowai5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berltsum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6996</id>
    <revision>
      <id>1240220</id>
      <parentid>1149587</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12070" sha1="hn7kpuweauz01col5gf8l43vgwipffl" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Berltsum, eardere Hemmemapoarte (It Skil) (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Eardere Hemmemapoarte''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Berltsum.gif|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Wapen fan Berltsum-Flecke.jpg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Berltsum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 7,19 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 7,04 km² &lt;br&gt; - wetter 0,16 km² 
| befolkingstichtens          = 371 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_35.3_N_5_38_35.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 5° 38' E}}    
| webside                     = [https://www.berlikum.com/ webstee fan Berltsum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 35.3
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 38
| lon_sec                     = 41.9
| lon_dir                     = E
}}
'''Berltsum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Fan âlds wie it in [[flekke]], in doarp mei [[merkrjocht]]. Berltsum leit noardlik fan [[Menaam]], eastlik fan [[Wier]], westlik fan [[Bitgum]] en [[Bitgummole]] en besuden [[Sint-Anne]]. De doarpskearn bestiet út ferskate strjitten eastlik fan de [[Koepeltsjerke (Berltsum)|Koepeltsjerke]].

Sûnt 1963 heart de [[buorskip]] [[Kleaster Eanjum]] ek by Berltsum. Earder wie [[Tutgum]] ek in buorskip, mar Tutgum is no part fan it doarp sels.

Berltsum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Berltsum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
Berltsum is oan it begjin fan de jiertelling as in [[terp]]doarp ûntstien . Yn de [[midsiuwen]] lei it plak oan de trachtermûning fan de [[Middelsee]]. De flekke hat him út twa doarpen foarme, [[Tutgum]] en Berltsum, dy't nei inoar ta groeiden, wat laat hat ta in tige lange Buorren. Berltsum ûntwikkele him as in langhalich doarp, it [[Berltsumer Wiid]] bylâns.

Yn de [[19e iuw]] hie it doarp in [[tram]]stasjon fan de [[NTM]] oan de line [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]-[[Sint Jabik]]. 

Berltsum leit yn in [[ikkerbou]]gebiet en wie yn de Planologyske Kearnbeslissing (PKB) en de Fyfte Nota Iepenbiere Romte (2001) oanwiisd as konsintraasjelokaasje foar [[glêstúnbou]]. Ein [[2004]] besleat de Rie foar it Lanlik Gebiet lykwols dat ekstra finansjele stipe fan de ryksoerheid net nedich wie en dat de glêstúnbou konsintrearre wurde moast yn de &quot;greenports&quot; [[Westland]], [[Oostland]], [[Aalsmeer]] en omkriten en [[Venlo]].

Sûnt [[2018]] leit Berltsum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Menameradiel]].

=== Kleaster Eanjum ===
Yn de midsiuwen stie yn 'Aningum', doe in tsjerkedoarp oan [[De Rie]] by Berltsum, it [[kleaster Eanjum]]. Dêr stie boppedat in [[proasdij]] fan [[Augustiner Koarhearen]], stifte yn [[1256]] en in susterkleaster dat nei de wetterfloed fan 1287 (wêrby't 14 nonnen ferdronken) ûntromme waard. It manljuskleaster, geastlik en stoflik meastentiids yn goede tastân, begûn yn [[1423]] mei kleasterherfoarmingen yn [[Lúntsjerk]] en sluet him oan by de kongregaasje fan [[Windesheim]] (1429). ± 1520 folgen inkele kanunniken de lear fan [[Maarten Luther]]. Yn 1572 wie it kleaster in steunpunt fan [[Caspar de Robles]] tsjin de geuzen. Yn [[1580]] is mei de ynfiering fan de [[reformaasje]] it kleaster opheft.&lt;ref&gt;{{Aut|Brouwer, J. H. e.o.}}, [[Encyclopedie van Friesland]], 1958. ''Anjum, b.''&lt;/ref&gt;

=== Koepeltsjerke ===
[[Ofbyld:Jan Bulthuis and Carel Frederik Bendorp - Dorpsstraat met twee ruiters in Berlikum (Friesland) - RP-P-OB-77.573, 1786 - 1792.jpg|thumb|left|250px|''Berltsum ein 18e iuw'']]
{{Apart|Koepeltsjerke (Berltsum)}}
De âlde oarspronklik oan [[Michael (aartsingel)|Sint-Michael]] wijde midsiuwske [[krústsjerke]] út 1348 waard yn 1777 ôfbrutsen. De âlde tsjerke hie in swiere toer mei [[sealtek]] yn de foarm fan de tsjerke fan [[Wânswert]]. De earste stien waard lein troch de soan fan de grytman, baron [[Georg Wolfgang thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg]], doe't dy sân jier âld wie. Twa jier letter waard de tsjerke yn gebrûk nomd ûnder it bestjoer fan baron [[George Frederik thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg]], grytman fan Menameradiel, en Evert Annes Nauta as tsjerkefâd, kastlein yn herberch “Het wapen van Vriesland”. Syn herberch stie op it plak fan it lettere tramstasjon. Yn de tsjerke is ek by de grutte restauraasje fan 1970 in midsiuwske stien ynmitsele, dy't yn 1951 út de Menamerfeart fiske waard. De stien lit in tsjerke sjen en it Laam Gods, dat ek yn it wapen fan Berltsum foarkomt.&lt;ref&gt;[https://www.pgberltsum.nl/kerkelijkerfgoed/lam-gods-wordt-dorpswapen-en-clubwapen-van-sc-berlikum/ PKN-gemeente Berltsum, oproppen 20 jannewaris 2023]&lt;/ref&gt; Fierder is der yn de tsjerke noch in tinkstien fan de bou fan de skoalle op it stee dêr't no 't Centrum stiet (neist de tsjerke). 

== Mienskip ==
It doarpshûs fan Berltsum hjit 't Heechhout' en de doarpskrante &quot;Op 'e Roaster&quot; ferskynt ek yn [[Wier]]. De Stifting [https://www.berlikum.com/stichting-berlikumer-belangen/ &quot;Berltsumer Belangen&quot;] set him yn foar de promoasje fan Berltsum en it ferbetterjen fan de leefberens. Eartiids waarden de bewenners fan Berltsum útskolden foar hûnefretters.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt; 

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:2023 Berltsum, Koepeltsjerke.jpg|thumb|260px|''Koepeltsjerke'']]
[[Ofbyld:Fermanje, Berltsum.jpg|thumb|Fermanje, Berltsum|260px|''Fermanje'']]
* [[Koepeltsjerke (Berltsum)|Koepeltsjerke]] (PKN)
* [[Krústsjerke (Berltsum)|Krústsjerke]] (PKN)
* [[Fermanje (Berltsum)|Fermanje]]

=== Skoallen ===
* [https://www.obslytslibben.nl/ iepenbiere basisskoalle 'Lyts Libben'] 
* [https://www.fugelsang.nl/ kristlike basisskoalle 'De Fûgelsang'] 
[[Ofbyld:2023 Berltsum, Buorren (3).jpg|thumb|260px|''Buorren'']]

=== Ferienings en stiftings ===
{|
|valign=top|
* [https://www.berlikum.com/hengelsportvereniging-de-deinende-dobber/ Angelsportferiening De Deinende Dobber]
* [https://www.berlikum.com/biljartvereniging/ Biljartferiening]
* [https://bbsberlikum.nl/ Bliid Boadskip Sjongers]
* [https://www.facebook.com/VVBerlikum/ Follybalferiening Berltsum]
* Fûgelwacht
* [[Fuotbalferiening Berltsum]]
* [https://www.gymberlikum.nl/ Gymnastykferiening Berltsum]
* [https://www.kvberlikum.nl/ Keatsferiening]
* [https://www.berlikum.com/koersbal-vereniging/ Koerbalferiening]
|valign=top|
* [https://www.berlikum.com/stichting-documentatiecentrum-berlikum-stichting-oudheidskamer-de-grusert-1/ Dokumintaasjesintrum Berltsum]
* [https://www.facebook.com/ijsclubberlikum Iisklub Berltsum]
* [https://www.berlikum.com/mannenkoor-sjongendewiis/ Manljuskoar Sjongedewiis]
* [https://www.opmaatberltsum.nl/ Muzykferiening Op Maat]
* [https://www.berlikum.com/orgelcommissie-berlikum/ Oargelkommisje]
* [http://www.tvdevierslag.nl/ Tennisferiening De Fjouwerslach]
* [https://www.berlikum.com/toneel-vereniging-elts-syn-rol/ Toanielferieing Elts syn Rol]
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.berlikum.com/verenigingen/verenigingsleven/sport/ hiemside])&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:2023 Berltsum, De Kamp.jpg|thumb|260px|''De Kamp'']]

=== Alderein ===
Berlingastate is in opfang foar de âlderein en bestiet út 22 (soarch-)apparteminten, fjouwer libbensrinbestindige wenningen en fjouwer wenten oan de Buorren.

=== Jongerein ===
&quot;It Piipskoft&quot; is de Berltsumer jeugdsoas. Berltsum hat in regionale funksje wat it útgeanslibben oangiet. Der is in superdiskoteek, ''The Dance Factory'', en in bar-dancing ''Sans Souci''. Der is spesjaal diskoferfier om it útgeanspublyk wer thús te bringen.

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004  
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1310 || 2445 || 2315 || 2329 || 2269 || 2148 || 2350 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 2575 || 2550 
|}
''&lt;small&gt;Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/berltsum/ Alle Cijfers]. Oare jierren sûnder boarnefermelding oernommen fan de besteande ynformaasje yn it artikel'')&lt;/small&gt;
[[Ofbyld:2023 Berltsum, Skoallestrjitte.jpg|thumb|260px|''Skoallestrjitte'']]

=== Berne yn Berltsum ===
* [[Klaas Aartsma]] ([[1838]]),  toanielskriuwer
* [[Aart Aartsma]] ([[1865]]), haadredakteur fan [[De Hepkema]]
* [[Sibe de Jong]] (1903-1965), frisiast en esperantist
* [[Henk Gemser]](1940-), sportlearaar, reedrydcoach en trainer 

== Ferskaat==
* Oan de Kleasterdyk stiet Aldheidkeamer [[De Grusert]].
* Under Berltsum stiet oan de [[Menamer Feart]] de muonts &quot;[[De Ljip (mole)|De Kievit]]&quot;.
;Tolfde stêd?
De Alkmaarske gemeentesiktaris Joost Cox makke op 9 febrewaris 2005 bekend dat Berltsum yn de 14e en 15e iuw stedske skaaimerken hân hat. Dêrmei soenen der gjin alve, mar tolve stêden yn Fryslân lizze. Neffens Cox hat Berltsum yn [[1355]] himsels stedsrjochten takend, mei meiwitten fan de riedsleden fan [[Westergoa]] en waard it yn 1470 yn in brief fan de Dútske [[Hânze]]stêd [[Lübeck]] in stêd neamd. Berltsum lei doe oan de [[Middelsee]]. In dokumint mei de ferliening fan stedsrjochten hie Cox lykwols net fûn. Syn bewearing waard tsjinsprutsen troch histoarikus Hans Mol fan de [[Fryske Akademy]]. Neffens Mol hie Berltsum him destiids net ta stêd ûntwikkele troch't it te ticht by [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] lei.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Berltsum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 70:''' [[Minnertsgea]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Sint-Anne]]
* '''Line 71:''' [[Surch]] - Ljouwert fia [[Harns (stêd)|Harns]] en Minnertsgea

De buslinen troch Berltsum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Berltsum]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.berlikum.com Berlikum.com webstee fan Berltsum]
* [http://members.fortunecity.com/kleasteranjum/id11.htm Mear oer Kleaster Eanjum]
* [http://www.fa.knaw.nl/fa/3fakgroepen-en-dissiplinen/wurkferbannen-en-wurkgroepen/genealogysk/grefskriften/grefskriften-rige/grafschriften-menaldumadeel/berlikum.pdf Opskriften (fan û.o. serken) yn de tsjerke fan Berltsum by de Fryske Akademy]
&lt;references/&gt;
--------
{{Commonscat|Berltsum}}
}}

[[Kategory:Berltsum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]</text>
      <sha1>hn7kpuweauz01col5gf8l43vgwipffl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bitgum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6997</id>
    <revision>
      <id>1240221</id>
      <parentid>1149588</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Sjoch ek */</comment>
      <origin>1240221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12632" sha1="alhh90x3v2wz5idezrajsl2175803wj" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Beetgum of Bitgum Sint Martinus kerk.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Tsjerketoer mei Martinuspaed''
| wapen                       =
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Bitgum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 2,52 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 2,50 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,02 km² &lt;/br&gt;
| befolkingstichtens          = 324 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|20px]] [[De Waadhoeke]]   
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_13.3_N_5_41_12.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 5° 41' E}}
| webside                     = [https://www.facebook.com/doarpsbelangbitgum.dorpsbelangbeetgum/ FB-side Doarpsbelang Bitgum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 13.3
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 41
| lon_sec                     = 12.9
| lon_dir                     = E
}}
'''Bitgum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Bitgum leit noardeastlik fan [[Menaam]], noardwestlik fan [[Marsum]], eastlik fan [[Berltsum]] en súdeastlik fan [[Sint-Anne]]. Yn [[2022]] hie Bitgum 810 ynwenners. De doarpskearn fan Bitgum leit om de Buorren.

Earder hearde [[Bitgummole]] ek by Bitgum mar dat is sûnt [[1963]] in selsstannich doarp.

Bitgum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Bitgum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. 

== Skiednis ==
It doarp ûnstie op in wâl westlik fan [[de Boarn]] dy't him yn 'e midsiuwen ferbrede ta de [[Middelsee]]. Oant de 19e iuw bleau de bebouwing fan it doarp beheind ta de terp. Bitgum groeide fierder nei it súdeasten ta en by de mole ûnstie de buorskip [[Bitgummole]]. Yn 1963 waard Bitgummole in selsstannich doarp en Bitgum ferlear doe mear as de helte fan it doarpsgebiet en mear as de helte fan de bewenners. 

Sûnt [[2018]] leit Bitgum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Menameradiel]].

=== Grut Terherne ===
[[Ofbyld:Martena state door Nicolaas Ypeij.JPG|thumb|250px|left|''Grut Terherne'' (Nicolaas Ypeij)]] 
{{Apart|Grut-Terherne}}
Eastlik fan it doarp an de súdkant fan de wei nei [[Marsum]] stie [[Grut Terherne]], ien de moaiste states dy't yn Fryslân stien hawwe. Tsjintwurdich leit dy lokaasje op it doarpsgebiet fan Bitgummole. Oarspronklik wie it in [[stins]], mar yn de rin fan de tiid feroare de stins yn in [[state]]. De state waard yn opdracht fan de famylje Thoe [[Schwartzenberg]] troch [[Nicolaas Ypeij]] tekenene en is yn [[1879]] ôfbrutsen. De tunen wienen yn [[Frânske tún|Frânske styl]] symmetrysk oanlein.

=== Sint-Martinustsjerke ===
[[Ofbyld:Beetgum, kerk foto2 2010-04-17 15.42.JPG|thumb|250px|left|''De [[Sint-Martinustsjerke (Bitgum)|Sint-Martinustsjerke]]'']]
{{Apart|Sint-Martinustsjerke (Bitgum)}}
Foar de [[reformaasje]] wie de tsjerke fan Bitgum wijd oan [[Martinus fan Toers]]. Oarspronklik hie de toer in [[sealtek]] en yn de toer hongen twa klokken, ien út de [[13e iuw]] en in grutte út [[1490]], dy't yn 1616 en 1950 omraand is. Yn 1672 waard de tsjerke  mei stipe fan grytman baron [[Georg Frederik thoe Schwartzenberg]] fan [[Grut Terherne]] op de âlde fûneminten fan de yn [[1669]] ôfbrutsen tsjerke op 'e nij boud. De toer is doe net fernijd. 

Yn de tsjerke sit ûnder it [[Koer (tsjerke)|koer]] de grêfkelder fan de famylje Von Schwartzenberg.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Bijzetting-in-adellijke-grafkelder-op-kerkhof-Bitgum-21171747.html Ljouwert Krante, 5 maart 2016]&lt;/ref&gt;

=== Hludana-stien === 
Yn [[1888]] waard by ôfgravings fan in terp by Bitgum in fotyfstien fûn: de [[Hludana-stien]]. De stien is oan de goadinne [[Hludane]] wijd en leit it ferbân tusken it fiskjen en de goadinne. Oan de [[Latyn]]ske ynskripsje te sjen komt de stien út it begjin fan ús jiertelling. It is de ienige fotyfstien dy't yn Fryslân fûn is, earne oars yn Nederlân binne noch fjouwer fan sokke stienen fûn. Tegearre mei it [[Skriuwplankje fan Tolsum]], is de stien in bewiis fan de [[Romeinen yn Fryslân|Romeinske ynfloeden yn Fryslân]]. Skriftlike boarnen út dy tiid oer it eigen gebiet binne tige seldsum.

;Hogerhuissaak
[[Ofbyld:2023 Bitgum, monumint foar de bruorren Hogerhuis.jpg|thumb|left|250px|''Monumint foar de bruorren Hogerhuis'']]
Yn de nacht fan 5 op [[6 desimber]] [[1895]] barde der wat dat late ta in rjochtsaak mei in tige lange neisleep: de saneamde [[Hogerhuissaak]]. Der waard ynbrutsen yn it pleatske fan Gatze Haitsma oan de Stienzer Hegedyk ûnder [[Britsum]]. De trije bruorren Keimpe, Marten en Wybren Hogerhuis waarden as fertochten oanwiisd en letter feroardiele ta seis, alve en tolve jier finzenis. Oant hjoed-de- dei ta wurdt twivele oan de krektens fan dy feroardieling. Hast elk wie oertsjûge fan de ûnskuld fan de  Hogerhuizen. Ek de kristlik Fryske krite [[Karel Roarda (Fryske Krite)|Karel Roarda]] wie oertsjûge fan harren ûnskuld en yn [[1988]] waard - yn oparbeidzjen mei oare ferienings - in tinkstien foar de Hogerhuizen set op de hoeke fan de Langestrjitte. De publike miening oer de rjochtsaak waard op dy stien koart, mar o sa dúdlik oanjûn: It wurd 'berjochte' is op de stien tusken skrapkes set. De tinkstien waard ûntbleate troch Arnolda Hogerhuis, de dochter fan Wybren Hogerhuis. 

=== Tram === 
Op [[2 jannewaris]] [[1899]] is de tramline iepene tusken [[Moaie Peal]] nei Ljouwert. De NTM-tram ried oer Marsum, Bitgum en Berltsum. It stasjon stie yn [[Bitgummole]] en de NTM-tram ried oant [[15 maaie]] [[1939]] mei passazjiers troch Berltsum. Letter naam de [[NS]] it spoar oer foar frachtferkear en riden der trams oant [[1 desimber]] [[1957]].

=== Swarte flagge===
It provinsjaal bestjoer hie by it fieren/betinken fan '[[Fryslân 500|Fryslân 500 jier]]' frege om op sneon [[20 juny]] [[1998]] massaal de flagge út te stekken. De koster fan de Bitgumer tsjerke die dat ek, mar hy keas foar in swarte flagge om't er fan betinken wie dat 'Fryslân 500 jier' net fierd wurde mar allinnich betocht wurde koe. Neffens him wie it gjin 500 jier befrijïng, mar 500 jier besetting en dus in swarte dei yn de skiednis. De koster krige in offisjele berisping fan de gemeente fanwege it skeinen fan it flaggeprotokol (de gemeente is eigner fan de tsjerketoer) en ek de tsjerkfâlden wiene net te sprekken oer de aksje. Mei de jierwiksel pakten guon doarpsgenoaten it wat humoristysker op. Hja makken in replika fan de tsjerke mei de útstutsen swarte flagge en skreaune dêrby: 'Hee oelewapper, ik sei noch sa: ''it kin net''' (in doe bekende reklamespreuk fan in bekende drankefabrikant). De koster sels wie wat fernuvere oer alle alteraasje en dy joech neffens him dúdlik oan dat 'Fryslân 500' ûnder it folk net libbe: ''Guon mienden dat immen fan it keninklik hûs ferstoarn wie. Oaren fûnen it luguber, mar it hat nea myn sin west om de minsken skrik oan te jeien''.

== Mienskip ==
It Doarpshûs hjit &quot;Ons Huis&quot;. Atze Dijkstra makke in keunstwurk dat op de hoeke Buorren/Frânskeleane stiet. De tradisjonele skelnamme foar Bitgumers is roeken.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt;   
[[Ofbyld:Roeken.JPG|thumb|260px|''Roeken (Atze Dijkstra)'']]
[[Ofbyld:2023 Bitgum, Jonkersleane en Martinustsjerke.jpg|thumb|260px|''Jonkersleane en Martinustsjerke'']]

=== Tsjerke ===
* [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]] [https://kerkdienstgemist.nl/stations/2261-Protestantse-Gemeente-Bitgum-eo Bitgum-Bitgummole-Ingelum-Marsum].

=== Ferieningen ===
* [https://www.facebook.com/AldjiersploechBitgum/ Aldjiersploech Bitgum]
* [https://www.facebook.com/maeyebeam/ Feestferiening De Maeyebeam]
* [https://www.friesevogelwachten.nl/nl/vogelwachten/zoek-je-vogelwacht Fûgelwacht Bitgum-Bitgumermole]
* [https://www.vvbeetgum.nl/ Fuotbalferiening Bitgum] 
* [https://detrijedoarpen.frl/?fbclid=IwAR32wCuLlmpnSlFvw2z5XBKOw4wDe0CPdzqAO63DG9eVJO39NO6KTM0v3bQ/ Iisklup De Trije Doarpen] (mei Bitgummole en Ingelum)
* [https://okkbeetgum.nl/ Keatsferiening OKK Bitgum]  (organisearret elts jier yn Bitgum de [[Van Aismadagen]] en [[Gripedei]])
* [https://harmoniebeetgum.nl/ Muzykferiening Harmony Bitgum]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100054226028971 Toanielferiening Mei Nocht en Ynset] 
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954* || 1959* || 1964 || 1969 ||  1972** ||1974 || 2004 || 2006** 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 383 || 1759 || 1697 || 707 || 779 || 836 || 785 || 730 ||  752 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2020  
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' ||799||  790 
|}
''&lt;small&gt;* Bitgumermole wie oant 1963 in buorskip fan Bitgum en de ynwenners fan Bitgummole binne noch meiteld yn de jierren 1954 en 1959; boarnen: 1840: Plaatsengids, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/berltsum/ Alle Cijfers]. Oare jierren oernommen sûnder boarnefermelding fan de besteande ynformaasje yn it artikel'')&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;** Sifers Menameradiel.&lt;/small&gt;
[[Ofbyld:2023 Bitgum, Buorren.jpg|thumb|260px|''Buorren'']]
=== Berne yn Bitgum ===
* [[Hessel fan Martena]] (± [[1460]]), haadling
* [[Skelte fan Aysma]] (1578-1637), miltêr
* [[Minze de Vries]] ([[1874]]), keatser
* [[Wijbe Dijkstra]] (1894-1944), fersetsman, arrestearre mar troch mishanneling nei it frijkeapjen ferstoarn &lt;ref&gt;[https://www.spanvis.com/historie-friesland/friese-verzetsstrijders-wo2/dijkstra-wiebe Spanvis/Historie Friesland]&lt;/ref&gt;
* [[Tsjisse Hettema]] ([[1955]]),  skriuwer en dichter
* [[Jannewietske de Vries]] ([[1961]]), amtner, sportbestjoerder en politikus
* [[Hans Snijder]] ([[1962]]),  haadredakteur fan de [[Ljouwerter Krante]]
[[Ofbyld:2023 Bitgum, Slachtersrige 6.jpg|thumb|260px|''Ryksmonumint Slachtersrige 6'']]

== Ynfrastuktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Bitgum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 70:''' [[Minnertsgea]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Sint-Anne]]
* '''Line 71:''' [[Surch]] - Ljouwert fia [[Harns (stêd)|Harns]] en Minnertsgea

De buslinen troch Bitgum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alddijk, [[Berltsum]]erdyk, Bessebuorren, Buorren, De Bodde, De Kamp, De Kline, De Tolve, It Tiltsje, Doniastrjitte, Feartswâl, Frânskeleane, Hemmemastrjitte, Hillige Kamp, Hoarslânsdyk, Jonkersleane, Liuwesingel, Pompsteech, Schwartzenbergstrjitte, Sint Martinuspaad, Slachtersrige, Tramdyk, Westerwirdsleane.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Publikaasjes ==
* {{Aut|Taco Kingma}} Bitgum - de skiednis fan Bitgum en Bitgummole
* {{Aut|R.L.P. Mulder-Radtzky/B.H. de Vries}} Groot Terhorne te Beetgum - Een der schoonste buitengoederen van dit gewest
* {{Aut|Johan Frieswyk/Hans Sleurink}} De zaak Hogerhuis, eene gerechtelijke misdaad, Friese Pers Boekerij bv, Ljouwert, 1984, isbn 9033013401.

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Kingma, T.}} - Bitgum  Skiednis fan Bitgum en [[Bitgummole]]. ( [[Fryske Akademy]], Ljouwert 1988. Rige steds-, doarps- en streekskiednissen nûmer 2. Akademy-nûmer 694. &lt;small&gt;ISBN 90-6171-694-2&lt;/small&gt; 292 siden)
{{reflist}} 
----
{{Commonscat|Bitgum}}
}}

[[Kategory:Bitgum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]</text>
      <sha1>alhh90x3v2wz5idezrajsl2175803wj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bitgummole</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6998</id>
    <revision>
      <id>1240222</id>
      <parentid>1157257</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ynfrastruktuer */</comment>
      <origin>1240222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10459" sha1="hxtor0x7bnp44wiyfiir78qfobnxwp2" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Bitgummole, tsjerke en pastorij.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Tsjerke en pastorij''
| wapen                       =
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Bitgummole}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,11 km², wêrfan: &lt;br&gt; lân: 5,1 km² &lt;br&gt; wetter: 0,01 km² &lt;/br&gt;
| befolkingstichtens          = 179 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|20px]] [[De Waadhoeke]]   
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_06.9_N_5_42_16.1_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 5° 42' E}}
| webside                     = [https://www.bitgummole.nl/index.php?p=historie Side Bitgummole]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 06.9
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 42
| lon_sec                     = 16.1
| lon_dir                     = E
}}
'''Bitgummole''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Bitgummole leit noardlik fan [[Ingelum]], eastlik fan [[Bitgum]] en súdwestlik fan [[Stiens]].  De doarpskearn fan Bitgummole leit om de J.H. Van Aismawei.

Sûnt [[1963]] is Bitgummole in selsstannich [[doarp]], dêrfoar hearde it by [[Bitgum]].

Bitgummole hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Bitgummole}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.
==Skiednis==
Bitgummole is in jong doarp dat pas yn 1963 selsstannich waard en foarhinne by Bitgum hearde. It ûntstie by de [[nôtmole]] dy't de bewenners fan de state [[Grut-Terherne|Grut Terherne]] yn de [[16e iuw]] bouwe litten hawwe. 
[[Ofbyld:Grutterherne1869.jpg|thumb|left|''Grut Terherne foar de ôfbraak'']]
Grut Terherne stie krekt westlik fan it hjoeddeiske doarp súdlik fan de wei nei Bitgum en waard yn 1879 ôfbrutsen. It tagongshek is noch jimmeroan oanwêzich. De bylden dêrop en in gevelstien fan de poarte wurde bewarre yn it Frysk Museum. Mooglik stie der op Dyksterhûzen noch de Buma State, oarspronklik in stins dy't yn 1511 foar it earst neamd waard.&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/BumaStateBeetgumermolen.htm#:~:text=De%20Buma%20State%20stond%20te%20Beetgum%2C%20Dyksterhuzen%201%2C%20gemeente%20Menaldumadeel.&amp;text=De%20oudste%20bekende%20vermelding%20van%20de%20Stins%2FState%20dateert%20uit%201511.&amp;text=In%20%22Oudheden%20en%20gestichten%20van,stinsen%20Buwma%20en%20Aysma%20staan%22. Stinzen in Friesland, oproppen 19 jannewaris 2023]&lt;/ref&gt; De [[kop-hals-romppleats]] dy't op dat plak stie baarnde yn 1970 ôf en waard ferfongen troch in moderne pleats. Letter soe de famylje [[Buma (laach)|Buma]] op de pleats wenne ha. In tredde state wie de [[Aysmastate]] eastlik fan it hjoeddeiske Bitgummole. 
 
De nôtmole is yn [[1864]] ôfbaarnd en net wer opboud. Bitgumermole is in lintdoarp oan de Middelseedyk en efter in dwersdyk troch de eardere Middelsee, de Langestrjitte-Skrédyk, dy't as trochgeande wei fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei [[Berltsum]] tsjinne. Dy waard om 1300 oanlein om it efterlân te beskermjen tsjin heech wetter. Bitgummole wie dus in buorskip op de grins fan twa lânskipstypes: it âlde kwelderlânskip mei in lytsskalige mozaïekferkaveling en it iepen en strakke polderlânskip fan de eardere Middelsee. Letter waard ek bylâns oare ferbiningswegen boud, en nei de jierren 1950 tusken dy wegen, sadat de bebouwing wol kompakter waard, mar noch altiten sûnder buorren.&lt;ref&gt;[https://www.bitgummole.nl/index.php?p=historie Side Bitgummole]&lt;/ref&gt; In echt sintrum hat Bitgummole nea hân. 
[[Ofbyld:2023 Bitgummole, Sikkemabuorren.jpg|thumb|left|''Sikkemabuorren'']]
Yn 1892 krige Bitgummole foar it earst in eigen tsjerke. Dat waard de [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke, dy't sûnt de [[Ofskieding fan 1834|ôfskieding]] foarhinne oan de (eartiids) Alde Berltsumerdyk yn Bitgum stie. Dat earste tsjerkje fan Bitgummole waard yn 1925 ferfongen troch in [[Grifformearde tsjerke (Bitgummole)|nij monumintaler gebou]] fan de arsjitekt [[Ane Nauta]].  

Bitgummole wie sterk op de lânbou rjochte en hie in [[feiling]] en in [[legere lânbouskoalle]]. Tsjintwurdich wenje der in soad forinzen yn it doarp dy't yn Ljouwert wurkje. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] hearde Bitgummole ta [[Menameradiel]]. 

Sûnt [[2018]] leit Bitgummole yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Menameradiel]].

== Mienskip ==
Bitgummole docht in soad yn 'e mande mei de oanbuorjende doarpen Bitgum en [[Ingelum]], mar it hat wol in eigen [https://www.bitgummole.nl/index.php?p=bestuur Pleatslik Belang]. It Doarpshûs is fan Bitgum en Bitgummole en hjit &quot;Ons Huis&quot;. Ynwenners fan Bitgummole hawwe deselde skelnamme as Bitgumers: roeken.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt;  
[[Ofbyld:2023 Bitgummole, earder kafee oan de J.H. van Aismawei.jpg|thumb|260px|''Kafee'']]
=== Tsjerke ===
{{Apart|Grifformearde tsjerke (Bitgummole)}}
* [[Grifformearde tsjerke (Bitgummole)|Grifformearde tsjerke]] ([[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-[https://kerkdienstgemist.nl/stations/2261-Protestantse-Gemeente-Bitgum-eo gemeente Bitgum-Bitgummole-Ingelum-Marsum])
[[Ofbyld:2023 Bitgummole, J.H. van Aismawei.jpg|thumb|260px|''J.H. van Aismawei'']]
=== Skoalle ===
* [https://mooitaki.nl/p/Home/cbo-cbsmooitaki2%7C71c4049d-f756-4da6-b431-fedb10b01c91/ Kristlike basisskoalle Mooitaki ]
* [https://www.martenaskoalle.nl/ Iepenbiere Martenaskoalle]
Yn 2016 naam de doetiidske gemeente Menameradiel it beslút om in nije brede skoalle te bouwen op it plak fan de kristlike basisskoalle. Sawol de kristlike basisskoalle as de iepenbiere skoalle binne yn de yn 2018 iepene nijbou ûnderbrocht. Ek de bern fan Bitgum en Ingelum geane dêr nei skoalle.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Ruim-2-miljoen-voor-school-Bitgummole-21486233.html Ljouwerter Krante, 7 july 2016]&lt;/ref&gt;  

=== Ferienings ===
* [https://www.brassbandlooftdenheer.nl/ Brassband Looft den Heer]
* [https://www.facebook.com/maeyebeam/ Feestferiening De Maeyebeam]
* [https://www.friesevogelwachten.nl/nl/vogelwachten/zoek-je-vogelwacht Fûgelwacht Bitgum-Bitgumermole]
* [https://dynamyk.nl/ Gymnastiekferiening Dynamyk]
* [https://detrijedoarpen.frl/?fbclid=IwAR32wCuLlmpnSlFvw2z5XBKOw4wDe0CPdzqAO63DG9eVJO39NO6KTM0v3bQ/ Iisklup De Trije Doarpen]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100054226028971 Toanielferiening Mei Nocht en Ynset] 
[[Ofbyld:2023 Bitgummole, De Fang.jpg|thumb|260px|''Keunstwurk &quot;De Fang&quot; '']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier ||  1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 909 || 840 || 889 || 920 || 920 || 925
|}
[[Ofbyld:2023 Bitgummole, pleats J.H.van Aismawei 17.jpg|thumb|260px|''Pleats oan de J.H. van Aismawei'']]
=== Berne yn Bitgummole ===
* [[Berend Nauta]] (1906-1988), PvdA-boargemaster 
* [[Jarich de Vries]] ([[1915]]-[[1965]]), kabaretier en revuskriuwer
* [[Tetman de Vries]] ([[1915]]-[[1988]]), kabaretier en revuskriuwer
* [[Hielke van der Heide]] ([[1919]]-[[1944]]), maresjaussee en fersetsman.
* [[Gerben Wartena]] ([[1923]]-), steatelid
* [[Jabik van der Bij]] ([[1941]]-) 
* [[Auck Peanstra]] ([[1954]]-[[2016]]), skriuwster
* [[André Kuipers (keatser)|Andre Kuipers]] (1972-) 
* [[Tryntsje Nauta]] ([[1981]]-), fotograaf

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Bitgummole rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 70:''' [[Minnertsgea]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Sint-Anne]]

De buslinen troch Bitgummole wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Untsluting === 
De belangrykste ûntslutingswei wie de J.H. van Aismawei, in gedielte fan de Middelseedyk, dêr't de measte huzen oan stiene. It wie de trochgeande wei fan Ljouwert oer [[Berltsum]] nei [[Minnertsgea]] en [[Seisbierrum]]. Troch de oanleine Westergoawei (S10) is de funksje fan de Van Aismawei as trochgeande dyk ferfallen. Dêrneist binne der ferbiningsdiken nei doarpen yn de omkriten: ‘de Ingelumerdyk nei [[Ingelum]], de Menamerdyk nei [[Menaam]] (nei it oanlizzen fan it [[Noard-west Tangint]] gjin trochgeande dyk mear), en de Langestrjitte rjochting [[Stiens]]. 

=== Strjitten ===
De Hammeringen, Dyksterhuzen, [[Ingelum]]erdyk, De Bosk, Hogerhuisdyk, It Bosklân, It String, J H van Aismawei, K van der Meijstrjitte, Langestrjitte, Lytsedyk, Menamerdyk, Moalderspaad, [[nije lannen|Nijlân]]sdyk, Sikkemabuorren, Terhornestrjitte.

== Publikaasjes ==
* {{Aut|Kingma, T.}} - Bitgum Skiednis fan Bitgum en Bitgummole. ( Fryske Akademy, Ljouwert 1988. Rige steds-, doarps- en streekskiednissen nûmer 2. Akademy-nûmer 694. ISBN 90-6171-694-2. 292 siden) 

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.bitgummole.nl Pleatslik Belang Bitgummole] 
* [http://www.bitgum.eu/cpg1410/thumbnails.php?album=8&amp;page=6&amp;sort=nd ansichten âld Bitgummole] 
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Bitgummole}}
}}
[[Kategory:Bitgummole| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]</text>
      <sha1>hxtor0x7bnp44wiyfiir78qfobnxwp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boksum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6999</id>
    <revision>
      <id>1240224</id>
      <parentid>1149591</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13843" sha1="e8s9dlvewwwfoszwo4pwzjtmooi3yg6" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Boksum, Sint-Margryttsjerke (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Sint-Margryttsjerke''
| wapen                       = 
| ynwennertal                 ={{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Boksum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 2,71 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 2,67 &lt;br&gt; - wetter: 0,04 km²
| befolkingstichtens          = 152 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =              
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_10_36_N_5_43_38.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 10' N 5° 43' E}}
| webside                     = [http://www.boksum.frl/ www.boksum.frl] &lt;br&gt; [https://www.facebook.com/digitaaldorp.boksum/?locale=nl_NL FB-side Boksum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 10
| lat_sec                     = 36
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 43
| lon_sec                     = 38.3
| lon_dir                     = E
}}
'''Boksum''' is in doarp yn it súdeasten fan de gemeente [[De Waadhoeke]] tichteby it doarp [[Jellum]]. Oan de eastlike kant fan de himrik is de stêd [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] mei syn bebouwing kommendewei. Allinne de [[Heak om Ljouwert]] hâldt de âlde [[Himrik|doarpshimrik]] noch frij fan it optsjende Ljouwerter yndustrygebiet. 

Boksum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Boksum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. 

== Namme ==
Yn 'e 13e iuw waard it doarp fermeld as Boxum. Oare bekende nammen binne Boxim (1400) en Bouxum (1478). Oant 1982 wie de offisjele namme Boxum. De offisjele namme fan de Boxsumervaart waard yn 2007 ferfryske ta [[Boksumer Soal]]. De polder hjit noch jimmeroan Polder Boxum. De namme betsjut hiem fan Bokke. 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:De Boksumer tsjerke neffens Jacobus Stellingwerf (1723).jpg|thumb|left|''De tsjerke mei de âlde sealtektoer yn 1723'']]
Lykas de oare doarpen yn de omkriten is Boksum ûntstien oan de [[Middelsee]]. De âlde Middelseedyk, de Hegedyk, tsjûget dêr noch fan. Foar de reformaasje hearde it doarp ûnder it dekanaat Jorwert en it hat in ridlik grutte parochy west mei in pastoar, in fikaris en twa prebintarissen. Boksum mocht net in eigen pastoar kieze, dat rjocht wie foar de [[premonstratinzers|premonstratinzerske]] abdij [[Kleaster-Lidlum|Lidlum]], dy't yn Boksum twa úthôven hie: it Muontsehûs en Terpoarte. De bewenners fan de úthôven wiene grûnwurkers en min yn 'e stokken te hâlden. Yn it jier 1332 waard [[abt]] [[Eelko Liaukama]] troch muontsen fan it kleaster deaslein op de úthôf fan it kleaster. Boksum hearde yn de striid tusken [[Skieringers|Skier]] en [[Fetkeapers|Fet]] yn it gebiet fan Skier en hat in soad te lijen hân fan de strideraasjes. 
 
=== Tsjerke ===
{{Apart|Sint-Margryttsjerke (Boksum)}}
De oarspronklik oan [[Margareta fan Antiochje|Margryt fan Antiochje]] wijde tsjerke waard om it jier [[1100]] boud en om [[1300]] hinne fergrutte. Yn de noardmuorre sit in tichtmitsele [[Koerbôge|koerbôgige]] yngong mei in list fan profylstien út ûngefear [[1500]]. De toer is yn [[1843]] boud nei in ynstoarting. Ein [[2003]] is de tsjerke, mei in oargel út [[1675]], restaurearre. Yn [[2010]] is it oargel werombrocht yn âlde steat. De tsjerke fan Boksum hat in tradisjoneel protestantsk bankeplan: rjochts de banken foar de froulju en lofts foar de manlju. De [[hearebank]] út [[1661]] hat in bekroaning en in wapen fan Bouricius en Glinstra.

By it oanlizzen fan leidings yn 'e grûn waard yn 2002 in midsiuwske [[sarkofaach]] fûn, dy't opgroeven waard en in plak yn de foartsjerke krige. Yn desimber [[2006]] waard by in ûndersyk dat folge wer in sarkofaach fûn. Dêrnei waarden der trije groppen groeven en fuort yn de earste waard wer in sarkofaach fûn. 
[[Ofbyld:2023 Boksum, eardere griff. tsjerke (no Loft) - 2.jpg|thumb|left|''Eardere grifformearde tsjerke'']]
De [[Ofskieding fan 1834|ôfskieding]] yn Boksum fûn yn 1847. De [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearden]] hiene ynearsten harren tsjerkje yn in hûs oan It Fine Reedsje, mar krigen yn 1909 in echte tsjerke oan de Oedsmawei. Yn 1930 is de tsjerke nochris grutter makke. Yn [[2004]] is de grifformearde tsjerke sletten om't by de foarming fan de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]] foar de Margryttsjerke keazen waard. It Reil-oargel út 1982 ferhûze nei de Wite Tsjerke fan Lochem en de grifformearde tsjerke krige in oare funksje.    

=== States ===
Benoarden de Margryttsjerke stie eartiids de op it heechste diel fan de yn 1869 ôfgroeven terp Juckemastate. Dêr wenne yn 'e 15e iuw Worp Liuwes, dy't Ljouwert 400 goudgûne as skea foar it fernielen fan syn stins betelje liet. Tusken [[1640]] en [[1698]] waard de Juckemastate ôfbrutsen. Dat hat ek noch in Oedsmastate en Scheltingastate west. Oer dy staten is net in soad bekend. De [[Schotanusatlas]]sen fan [[1698]] en [[1719]] sette de Scheltemastate op it plak yn 'e hoeke fan de Hegedyk en de Tiltsjedyk dêr't [[Wopke Eekhoff]] de Oedsmastate set hat. Van den Akker neamde yn 1940 de Eekhoff-kaart in fersin en stelde dat de Oedsmastate op de doarpsterp stie en deselde wie as Juckemastate. In grêfstien yn 'e tsjerke fan Wytse fan Juckema mei it opskrift ''tot Oetsma'' soe dat mooglik ûnderstypje.&lt;ref&gt;Skiednis fan Menameradiel, O. Santema en Y.N. Ypma, ISBN 90 6171 427 3&lt;/ref&gt;     

=== Slach by Boksum ===
[[Ofbyld:Boksum, ôfbyld fan Slach by Boksum (foto fan publikaasjeboerd).jpg|thumb|left|''Slach by Boksum'']]
Yn de [[Tachtichjierrige Oarloch]] fûn by Boksum op [[17 jannewaris]] [[1586]] tusken troepen fan [[Filips II fan Spanje|Filips II]] en Fryske troepen de [[Slach by Boksum]] plak. De Spanjerts koene sa ticht by de haadstêd komme, om't alle sleatten en fearten beferzen wienen. In leger fan sa'n 1000 man út Ljouwert hie him klear makke foar in konfrontaasje mei de Spanjerts, mar it wie yntusken teiwaar en der ûntstie dize oer it lân. Nei't se troch Spanjerts ûntdutsen waarden ferplettere it Spaanske leger de Friezen. Fanwegen it teiwaar lutsen de Spanjerts harren werom en de likernôch 400 oant 500 manlju dy't by de striid omkamen waarden by Boksum en Blessum begroeven.&lt;ref&gt;Ynformaasjeboerd by it grêf fan Bokke en Skelte yn de Margryttsjerke&lt;/ref&gt; Neffens in âld boerd yn 'e tsjerke wiene der lykwols sa'n tûzen slachtoffers. 
[[Ofbyld:2023 Sint-Margryttsjerke, grêf fan 'Bokke' en 'Skelte', twa slachtoffers fan de Slach by Boksum (1586).jpg|thumb|260px|''Grêf fan Bokke en Skelte, twa slachtoffers fan de Slach by Boksum (1586)'']]
Yn [[2016]] waarden by de oanlis fan in fytstunnel by Pypsterbuorren yn it ramt fan de werynrjochting Deinum-Boksum bonken en ierdewurk fûn. It wie in kûle dêr't meiïnoar seis of sân minsken yn leine, wêrûnder trije manlju fan likernôch 20 jier; de oaren wiene om 15 jier hinne en der wie ien fan 12 jier. Yn ien fan de plassen siet in kûgelgat en út ûndersyk die bliken dat de resten fan Friezen út de tiid fan de Slach by Boksum datearje. Twa fan de manlju waarden yn in grêf yn de tsjerke lein en krigen de nammen Bokke en Skelte.

=== Stasjon ===
Tusken Boksum en Jellum stie fan [[1883]] oant [[1938]] oan it spoar [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]-[[Starum]] it stasjon ''[[Jellum-Boksum]]''. In bekend ferske, in kanon fan de Fryske komponist Paulus Folkertsma, oer Jellum-Boksum:

:'It muzyk giet troch de buorren, it is allegearre folk.'&lt;br&gt;
:'Rom-bom-bom, rom-bom-bom, slacht de tromme.'&lt;br&gt;
:'Dêr begjint it al: &quot;Jellum-Boksum is in wiidferneamd stasjon!'&lt;br&gt;
:'Alle jonges, alle famkes sjonge mei `t Is in lust,&lt;br&gt;
:'Hast ús hiele lytse doarpke dat is op 'en baan!'&lt;br&gt;

=== Gemeente ===
Boksum hearde by de gritenij [[Menameradiel]], dy't by de gemeentewet fan [[1851]] omset waard yn in Nederlânske gemeente. De weryndielings fan [[1984]] yn Fryslân wiene foar Menameradiel sûnder gefolgen, mar by de weryndieling fan 2018 waard Menameradiel opheft. Boksum heart sûnt by de gemeente [[De Waadhoeke|Waadhoeke]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Boksum, doarpshûs It String (Hylaerderpaed 3).jpg|thumb|260px|''It String'']]
It doarp hat sûnt [[1907]] in feriening fan [http://www.boksum.frl/dorpsbelangen-boksum/ Doarpsbelangen], dêr't ek de begraffenisferiening ûnder falt. By in grutte ferbouwing fan it doarpshûs [https://www.boksum.frl/dorpshuis-it-string/ It String] binne in soad frijwilligers oan it wurk west. Boksum hat mienskiplik mei de doarpen Deinum, Ritsumasyl en Blessum de doarpskrante De Klaver Trije, dy't alveris yn 't jier ferskynt. Boksumers krigen leafst trije skelwurden: kikkerts op 'e fyts, [[Skries|skriezen]] en kneppels. It [https://www.facebook.com/DorpsfeestBoksum/?locale=nl_NL doarpsfeest] wurdt yn 'e regel yn it lêst fan augustus fierd.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker&lt;/ref&gt; 

=== Tsjerke ===
* [https://www.terpoarte.nl/over-ons/ PKN-gemeente Terpoarte Boksum-Blessum-Deinum] 

=== Skoalle ===
Nei in lange striid fan it doarp waard de basisskoalle [[Otto Clantskoalle|Otto Clant]] yn 2018 sletten. De skoalle waard ôfbrutsen en sûnt 2023 ferfongen troch nijbou foar de ynwenners fan it eigen doarp.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Boksum-sloopt-oude-school-en-krijgt-er-nieuwe-lokalen-voor-terug.-Nu-om-in-te-wonen-27337985.html Ljouwerter Krante, 13 desimber 2021]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://omroepzilt.nl/nieuws/projectontwikkelaar-kan-eindelijk-aan-de-slag-met-nieuwbouw-in-boksum/ omroepzilt.nl]&lt;/ref&gt;   

=== Ferieningen ===
[[Ofbyld:2023 Boksum, pleats oan de Oedsmawei.jpg|thumb|260px|''Pleats oan de Oedsmawei'']]
{|
|valign=top|
* [https://www.facebook.com/activiteitencommissieboksum Aktiviteitenkommisje]
* [http://www.boksum.frl/biljartvereniging/ Biljertklub Boksum]
* [http://www.boksum.frl/volleybal/ Follybalferiening]
* [http://www.boksum.frl/fugelwacht/ Fûgelwacht Boksum en omkriten]
* [https://www.sfdeinum.nl/voetbal/historie Fuotbalferiening Sparta '59]
* [http://www.boksum.frl/ijsclub/ Iisklub Boksum-Blessum-Deinum]
* [https://www.facebook.com/ftwboksum/?locale=nl_NL Keatsferiening Boksum]
|valign=top|
* [https://www.sfdeinum.nl/korfbal Kuorbalferiening Troch de Koer]
* [http://www.boksum.frl/mingd-koar-deinum/ Mingd Koar]
* [https://www.advendoboksumblessumdeinum.nl/ Muzykferiening Advendo]
* [http://www.boksum.frl/boksum-foar-lins/ Stifting Boksum foar de Lins]
* [http://www.boksum.frl/toneelgroep-de-stringpraters/ Toanielferiening De Stringpraters]
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [http://www.boksum.frl/verenigingen/ hiemside])&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:2023 Boksum, Buorren (1).jpg|thumb|260px|''Buorren'']]
[[Ofbyld:2023 Boksum, pleats oan de Hegedyk 1.jpg|thumb|260px|''Pleats Hegedyk 1'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2013 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 237 || 404 || 381 || 342 || 342 || 360 || ±400 || 422
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier ||  2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' ||412 || 405
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/boksum/ Alle Cijfers]. Oare jierren oernommen fan de besteande ynformaasje sûnder boarnefermelding yn it artikel.)&lt;/small&gt;''

=== Berne ===
* [[Hendrik van Houten]] (1892-1952), politikus.
* [[Ulbe van Houten]] (1904-1974), skriuwer
* [[Douwe Kalma]] (1896-1953), skriuwer, dichter

== Publikaasjes ==
* {{Aut|D. Gerbens}} &quot;Boksum foar de lins&quot; (15 jier histoaryske wurkgroep Boksum foar de lins 1988-2003)
* {{Aut|Syds Pasma e.o.}} Boksum foar de Lins 2

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Boksum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 92:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Boalsert]]
* '''Line 93:''' [[Snits]] - Ljouwert fia [[Mantgum]]

De buslinen troch Boksum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Blessum]]erpaad, Buorren, Diorremahiem, Fockingastrjitte, Heechpaad, Hegedyk, [[Hilaard]]erpaad, It Reedtsje, Muontsehiem, Nijlânsdyk, Oedsmawei, Pypsterbuorren, Scheltemahiem, Tiltsjedyk.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.boksum.frl/ Webstee Boksum] 
* [http://www.aldefrysketsjerken.nl/kerkinfo/boksum_2.html Oer de tsjerke]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Boksum}} 
}}
{{Koördinaten|53_10_38_N_5_43_47_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 11' NB, 5° 44' EL}}

[[Kategory:Boksum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]</text>
      <sha1>e8s9dlvewwwfoszwo4pwzjtmooi3yg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dronryp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7000</id>
    <revision>
      <id>1240236</id>
      <parentid>1201543</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32838" sha1="3fcapratvumaqpj31chd58hjbrrwlfv" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Dronryp
| ôfbylding                   = Haven straat Dronrijp.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Dronryp 2012.PNG|border|120px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Dronryp wapen.svg|60px]] 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Deinum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 15,83 km², wêrfan: &lt;br&gt; ● lân: 15.43 km² &lt;br&gt; ● wetter: 0,40 km² &lt;/br&gt;
| befolkingstichtens          = 212 ynw./km² &lt;small&gt;(ynkl. [[himrik]])&lt;/small&gt;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente 
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Menaldumadeel flag.svg|border|20px]] [[Menameradiel]] &lt;small&gt;(oant 2018)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = [[Midsiuwen]]
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_11_33.5_N_5_38_34.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 11' N 5° 38' E}}
| webside                     = [https://www.dronryp.nl/nieuws/ www.dronryp.nl]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 12
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 39
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Dronryp''', of ek wol '''De Ryp''', is in [[Fryslân|Frysk]] [[doarp]] yn de gemeente [[De&amp;nbsp;Waadhoeke]] op 'e grins fan 'e [[Bouhoeke]] mei de [[Greidhoeke]], ynklamme tusken de [[autosnelwei]] [[Rykswei 31|A31]] (tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Frjentsjer]]) oan 'e noardkant en it [[Van Harinxmakanaal]] oan 'e súdkant. Dronryp is ek bûten [[Fryslân]] bekend as it berteplak fan 'e [[achttjinde-iuwsk]]e [[astronoom]] [[Eise Eisinga]] en de [[njoggentjinde-iuwsk]]e [[keunstskilder]] [[Lourens Alma-Tadema]]. It doarp hat in [[beskerme doarpsgesicht]].

Deinum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Deinum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners 

== Etymology ==
Wat de [[etymology]] fan 'e doarpsnamme oanbelanget, tinkt men wol dat de delsetting oarspronklik fêstige wurden is op in smelle stripe lân (in &quot;ryp&quot;) tusken twa [[slinke]]n yn. Dy &quot;ryp&quot; soe doe noch ophege wêze mei [[terp]]en, mei't de [[seedyk|seediken]] pas yn 'e [[tsiende iuw|tsiende]] of [[alfde iuw]] oanlein waarden. Oer &quot;dron-&quot; sitte de saakkundigen eins wat mei de hannen yn 't hier, al wol ien teory hawwe dat it in gearlûking is fan 'e ier Fryske famyljenamme &quot;Drenning&quot;. 
[[File:De Ryp, 'De Rypster Oksen' (S.C. Berkhout).jpg|thumb|left|De Rypster Oksen.]]

En fierders is der noch it (net serieus bedoelde) yn [[1851]] publisearre rymke yn [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] fan [[Y.H. Bosma]], wêryn't de dichter de skiednis fan Dronryp mei de gek beslacht troch út te lizzen hoe't men it plak bepaalde dêr't de [[tsjerke]] komme moast: men liet twa keppele [[okse]]n in nacht los, en wêr't dy de oare moarns oantroffen waarden, dêr soe boud wurde. De oare moarns siet it hiele lân ûnder de ryp, en fan de oksen wie gjin spoar te bekennen. Mar úteinlik hearde men har droanende gebalt, en doe die bliken dat se yn in [[reid]][[poel]] yn 'e drek leine. Dat de tsjerke waard op it plak fan dy reidpoel boud en it doarp dat deromhinne groeide kaam Dronryp te hjitten, fan &quot;droan&quot; en &quot;ryp&quot;. De tradisjonele skelnamme fan Rypsters is &quot;oksen&quot;.

== Geografy ==
De [[himrik]] fan Dronryp beslacht likernôch 214&amp;nbsp;[[hektare|ha]], wêrfan't 9&amp;nbsp;ha út [[oerflaktewetter]] bestiet.&lt;ref&gt;[https://drimble.nl/buurten/19080001/dronrijp.html Statistyske ynformaasje oer Dronryp]&lt;/ref&gt; It doarp leit yn it noardwestlike diel fan 'e provinsje [[Fryslân]], op 'e [[Klaaistreek|Klaai]], likernôch 8 km rjocht bewesten [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Fuort besiden it doarp leit de âlde súdgrins fan 'e [[Bouhoeke]], dêr't oant in jier as tritich lyn de [[Greidhoeke]] begûn en dy beide [[lânbou]]gebieten mei in frij skerpe demarkaasjeline faninoar skaat waarden. Tsjintwurdich is dy oergong lykwols folle stadiger, mei't yn 'e Bouhoeke it [[greidlân]] optein is, wylst troch de bou fan [[maïs]] no yn 'e Greidhoeke ek wol [[boulân]] foarkomt. Likernôch op datseldichste plak, fuort besuden Dronryp, leit in grut ferhef yn it lân, dat yn 'e lêste [[iistiid]] opsmiten is troch de [[gletsjer]]s, en dêr't no de súdlike tagongswei oerhinne rint.  

Dronryp hat foarhinne altyd ta de gemeente [[Menameradiel]] heard en, dêr't it mei likernôch 3.500 ynwenners (yn [[2011]]) de grutste wenkearn fan wie, noch foàr it haadplak [[Menaam]], oant it per [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] ûnder de nije fúzjegemeente [[De&amp;nbsp;Waadhoeke]] kaam te fallen. De Rypster [[himrik]] grinzget yn it noarden oan [[Menaam]], yn it noardwesten oan [[Skingen]] en yn it easten oan [[Deinum]] en [[Blessum]]. Yn it westen grinzget Dronryp oan it  doarp [[Sweins]], en yn it suden (fan west nei east) oan 'e doarpen [[Wjelsryp]], [[Baaium]], [[Winsum (Fryslân)|Winsum]], [[Húns]] en [[Hilaard]]. It doarp Dronryp sels leit ynklamme tusken de [[Rykswei 31]] oan 'e noardkant en it [[Van Harinxmakanaal]] oan 'e súdkant, al stekt de beboude kom in lyts eintsje oer dat wetter hinne út. 
[[File:De Ryp, brêge oer it Van Harinxmakanaal.jpg|thumb|left|De [[Brêge oer it Van Harinxmakanaal (Dronryp)|brêge oer it Van Harinxmakanaal]].]]
It lytse diel fan it doarp oan 'e súdkant fan it [[kanaal (wetterwei)|kanaal]] is mei de rest fan Dronryp ferbûn troch de (fierders nammeleaze) [[Brêge oer it Van Harinxmakanaal (Dronryp)|brêge oer it Van Harinxmakanaal]], dy't yn [[2018]]-[[2019]] hielendal fernijd waard. In kilometer as twa besuden it doarp leit de [[útbuorren]] [[Hatsum]], mei in [[Stasjon Dronryp|eigen stasjon]] oan it [[spoarwegen|spoar]] fan [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] nei [[Stasjon Harns Haven|Harns]]. Eastlik fan 'e beboude kom, oan it Van Harinxmakanaal, leit [[De Puollen (Dronryp)|De Puollen]], dat foarhinne ek as in útbuorren beskôge waard.

== Skiednis ==
Dronryp waard foarhinne wol &quot;it Fryske Rome&quot; neamd, net om't men der sa [[roomsk-katolisisme|roomsk]] is (al is it noch altyd wol ien fan 'e meast roomske doarpen fan Fryslân), mar om't it krekt as [[Rome (stêd)|Rome]] boud wie op sân [[heuvel]]s, al wiene dy &quot;heuvels&quot; yn Fryslân fansels [[terp]]en. It is net bekend wannear't Dronryp stifte waard, mar dat moat foàr Kristus west hawwe, mei't by [[archeology]]ske opgravings yn 'e ûnderskate terpen in grut ferskaat oan âldheden út 'e [[Romeinske Ryk|Romeinske tiid]] út 'e grûn helle is. Sa kaam by De Puollen geometrysk fersierd [[ierdewurk]] foar 't ljocht dat datearre wurde moat om it begjin fan 'e jiertelling hinne, en smieten de beide Hatsumer terpen (de iene benoarden en de oare besuden it spoar) mar leafst 451 resp. 256 ferskillende Romeinske fynsten op. Dêrûnder wiene in itensiederspot, in gielgoudene [[fingerring|ring]] út de [[trêde iuw]], in byldsje fan de [[Romeinske mytology|Romeinske oarlochsgod]] [[Mars (god)|Mars]] en fierders [[dakpanne]]n by 't kroadfol.
[[File:Dronryp StatesPleatsen.jpg|thumb|left|States en pleatsen yn en om Dronryp ([[Schotanusatlas]]).]]

Yn 'e [[Midsiuwen]], doe't yn 'e measte Fryske doarpen ien inkeld [[haadling]]elaach foar master opsloech, lei dat yn Dronryp justjes oars. Der wiene teminsten sân [[state]]s: [[Fetsastate]], [[Grut-Dotingastate]], [[Osingastate (Dronryp)|Osingastate]] en [[Hobbemastate]] yn of fuort by de buorren, [[Foppingastate]] oan 'e súdkant fan de âlde [[Harnzer Trekfeart]], [[Glinstrastate (Dronryp)|Glinsstate]] (ek wol it Blauhûs neamd) by De Puollen, en [[Hommemastate]] op Hatsum. Om't men sadwaande yn Dronryp tichter op in protsje siet as dat op oare plakken wenst wie, moast der ek better gearwurke wurde om mei-inoar troch de tiid te kommen. Dat liket wûnderwol slagge te wêzen, mei't út 'e saneamde [[benifysjaalboek]]en fan it doarp bliken docht dat frijwol alle (lukrative) tsjerklike amten yn it doarp út 'e eigen rûnte wei beset waarden.

Yn 'e tiid fan 'e partijskippen tusken [[Skieringers|Skier]] en [[Fetkeapers|Fet]] stie Dronryp ienriedich oan kant fan 'e [[Skieringers]], krektlyk as omlizzende doarpen lykas [[Berltsum]], [[Bitgum]], [[Marsum]], [[Deinum]], [[Blessum]] en [[Boksum]]. Dêrmei hearde dizze krite ta de ynfloedssfear fan it Skieringer [[Frjentsjer]], en kanten de doarpen har oan tsjin it [[Fetkeapers]]ke [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], dat doe ek al op útwreiding út wie. Lykwols hie Dronryp in stik minder te lijen ûnder de [[boargeroarloch]] as guon buordoarpen, wat nammers te krijen hie mei it feit dat der doe noch gjin himelsbrede lânferbining tusken Ljouwert en Frjentsjer oer Dronryp bestie. Ynstee rûn de âlde haadwei oer [[Marsum]], [[Bitgum]], [[Berltsum]], [[Rie (plak)|Rie]] en [[Doanjum]], dêr't er behearske waard troch de haadlingen dy't yn dy doarpen op harren [[stins|stinzen]] sieten, in feit dat de Ljouwerters min nei 't sin wie. Mar likegoed wiene de Rypsters solidêr mei har buorlju en tekenen se yn [[1496]] yn 'e mande mei de oare doarpen in ferbûn mei de stêd [[Grins (stêd)|Grins]]. Yn [[1497]] fûn der sels in gearkomste fan 'e Steaten fan [[Eastergoa]] en [[Westergoa]] yn Dronryp plak, wêrby't de stridende partijen in bestân sleaten. Mooglik wiist it plak fan gearkomste derop dat de Rypsters by de ûnderhannelings in rol as midsman ferfollen.

Yn 'e [[Slach by Frjentsjer]] sneuvele yn [[1500]] û.o. [[Heare Rynks]], haadling te Dronryp, yn 'e striid tsjin 'e troepen fan [[Albrecht fan Saksen]]. Doe't de Saksers úteinlik har rjochten yn Fryslân oerdiene oan 'e [[Habsburch (geslacht)|Habsburgers]] die it bliken dat soks foar Dronryp gjin ferbettering brocht, want yn [[1516]] waard it doarp plondere en ferwuostge troch de troepen fan [[Floaris fan Egmond]], de [[steedhâlder]] fan 'e Habsburchske lânshear [[Karel V]], dy't de befolking útmoarden en de froulju [[ferkrêfting|ferkrêften]]. Doe't it yn [[1524]], nei hast tritich jier fan oanhâldende oarloch, wer frede waard, krige men nije swierrichheden op it mêd fan [[godstsjinst]], mei't dat de tiid fan 'e [[reformaasje]] wie. De ûnrêst dy't dêrmei mank gie, hold in heale iuw oan, oant úteinlik ûnder de [[Tachtichjierrige Oarloch]] de bân mei [[Spanje]] trochsnien waard en de reformaasje yn [[1580]] formeel trochfierd wurde koe.
[[File:Dronryp Schatzenburg 1900.jpg|thumb|260px|De [[17e-iuwsk]]e [[bûtenpleats]] [[Schatzenburg]] (ôfbylding út [[1900]]).]]

Neitiid rekken de âlde haadlingelagen fan Dronryp, foar safier't hja net útstoaren, yn jildpine, mei as gefolch dat de states fan it doarp stadichoan yn it neigean rekken. Fan Fetsastate bygelyks is bekend dat om [[1700]] hinne de doetiidske eigner, Teake Sybrand Camminga fan Burmania, de seis rigen [[yp|ipebeammen]] oan 'e opreed, dy't de pronk fan it doarp wiene, foar heal jild foar it hout ferkeapje moast. Tsjin [[1750]] wie Fetsastate in ferfallen rottekleaster wurden. Ek Osingastate en Hommemastate waarden al ier wei, mar de oaren bleaune likemin sparre. Hobbemastate, dy't tsjin 'e ein fan 'e [[achttjinde iuw]] ôfbrutsen waard, hold it noch it langste út. Inkeld in folle jonger slot, [[Schatzenburg]], dat yn 'e saneamde Kwestjebosk fuort benoarden it doarp stiet (oan 'e noardkant fan 'e [[A31]]) bestiet noch altyd. Schatzenburg (dat net betize wurde moat mei it rekreaasje-oard ûnder [[Menaam]], dat dernei ferneamd is) waard yn [[1698]] boud yn opdracht fan [[Harmannus Huber]], de siktaris fan 'e [[Steaten fan Fryslân]].

Wat it sljochtwei folk oanbelange, dat hie it yn 'e [[achttjinde iuw]] net maklik, mei't Fryslân yn dy tiid troch de [[feepest]] troffen waard, in besmetlike feesykte dy't yn [[juny]] [[1714]] yn De Puollen by Dronryp foar it earst útbrutsen liket te wêzen. De sykte bleau jierrenlang omwaarjen, wêrby't ferskate boeren mear as ien kear yn har libben al it fee kwytrekken (yn in tiid dat [[fersekering]]en noch net bestiene). Yn it boek ''Skiednis fan Menameradiel'' makket O. Santema melding fan in Piter Hindriks Hiemstra, dy't yn [[1740]] yn [[Ypekolsgea]] berne waard, [[boere-arbeider]] waard te [[Iens]], troude mei in boeredochter en sadwaande yn [[Tsjom]] op 'e pleats kaam en dêr 37 jier buorke, mar twaris al syn bisten ferlear oan 'e feepest. Nei de twadde kear moast er fan 'e pleats ôf en waard er mei 60 jier kastlein yn [[Blauhûs (Súdwest-Fryslân)|Blauhûs]], dêr't syn frou stoar. Fjouwer jier letter wied er wer opklaud ta pachtboer, diskear yn Dronryp, dêr't er nochris 33 jier buorke. Op syn 97ste, nei 70 jier boer west te hawwen, sette er him yn [[1837]] nei wenjen yn in boargerhúske yn 'e buorren, mar doe't dat ôfbrutsen wurde moast, gied er by de bernsbern yn, dêr't er úteinlik op [[4 novimber]] [[1844]] yn 'e hege âlderdom fan 104 jier kaam te ferstjerren.

Tsjin dy tiid wie Dronryp troch de bank nommen in frij woltierich doarp, ek al sil it grif syn earmen hân hawwe. Mar yn [[1850]] krige it as ien fan 'e earste doarpen yn 'e wide omkriten [[strjitferljochting]], neffens Santema &quot;''in healwizichheit, dêr't men yn oare doarpen it nut net fan ynseach en dat ek planút sei.''&quot;&lt;ref&gt;Santema, O., ''Dronryp'', yn: Santema, O., en Ypma, dr. Y.N., ûnder redaksje fan, ''Skiednis fan Menameradiel'', s. 404.&lt;/ref&gt; Om deselde tiid hinne krige Dronryp in goede [[bibleteek]] en wie der in heech oanskreaune (iepenbiere) [[legere skoalle]]. Teffens naam de [[skipfeart]] oer de Harnzer Trekfeart ta, wêrfan't Dronryp profitearre. Yn [[1951]] kaam de ferbreding en ferjipping fan 'e [[feart (wetterwei)|feart]] ree, dy't him tagonklik meitsje moast foar de moderne skipfeart. De Harnzer Trekfeart waard doe omneamd ta it [[Van Harinxmakanaal]]. Yn [[1863]] kaam it [[spoarwegen|spoar]], en krige Dronryp daliks in stasjon (te Hatsum). Der waard in [[strjitwei]] oanlein fan Frjentsjer nei Ljouwert, dy't lâns d noardkant fan it doarp rint. Fan [[1900]] ôf ried dêr de [[tram]] en sûnt de [[1930-er jierren]] de [[autobus|bus]]. 

[[File:De Ryp, monumint by it Van Harinxmakanaal.jpg|thumb|260px|It monumint foar de [[slachtoffer]]s fan 'e [[Dronryp-represaille]] by it [[Van Harinxmakanaal]].]]
Yn it lêst fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]], op [[woansdei]] [[11 april]] [[1945]], brochten de [[Dútslân|Dútsers]] fjirtjin gizelders út de Ljouwerter finzenis nei Dronryp ta, nei't it Rypster ferset mei springstof tusken Ljouwert en Frjentsjer in [[trein]] liet ûntspoare. Om't [[Brêge oer it Van Harinxmakanaal (Dronryp)|de brêge oer]] de [[Harnzer Trekfeart]] iepenset wie, en men dêr dus net fierder koe, waarden de finzenen op dat plak út 'e frachtwein helle en oan 'e [[igge]] fan it kanaal, oan 'e westkant njonken it [[talud]] fan 'e brêge, deasketten. Op it plak dêr't dy [[Dronryp-represaille]] útfierd waard, stiet noch altyd in [[tinkteken]] yn 'e foarm fan in grut wyt krús. De nammen fan 'e slachtoffers wiene: Sybrandus van Dam, Oudger van Dijk, Johannes Marinus Ducaneaux, Heinrich Harder, Dirk de Jong, Hendrik Jan de Jong, Ruurd Kooistra, Johannes Nieuwland, Hendrik Joze Spoelstra, Douwe Tuinstra en de bruorren Egbert Mark Wierda, Klaas Jan Wypcke Wierda en Hyltje Wierda. In fjirtjinde man, Gerard de Jong, waard neitiid troch it ferset swier ferwûne tusken de liken fan 'e oare slachtoffers weihelle en oerlibbe de moardpartij. Soks mocht in wûnder hjitte om't de Dútsers nei de eksekúsje de slachtoffers 24 oeren skerp yn 'e gaten holden.

== Gebouwen ==
Meiïnoar telt Dronryp 41 [[ryksmonumint]]en. Dêrfan is sûnder mis de protestantske [[D'Alde Wite|Salviustsjerke]], ek wol D'Alde Wite neamd, it wichtichste monumint. 
=== Tsjerken ===
[[File:De Ryp, Salviustsjerke.jpg|thumb|260px|[[D' Alde Wite]], oan 'e Tsjerkebuorren, de [[protestantisme|protestantske]] [[tsjerke]] fan Dronryp.]]
{{Apart|D' Alde Wite}}
De byldbepalende tsjerke fan it doarp stiet ek op 'e doarpsflagge fan Dronryp. De tsjerke wie foar de [[reformaasje|herfoarming]] fan [[1580]] oan 'e hillige [[Salvius fan Amiens|Salvius]] wijd. It is in [[beuk (arsjitektuer)|ienbeukich]] tsjerkegebou út de [[tolfde iuw]], oarspronklik yn 'e [[romaanske boukeunst|romaanske]] styl boud mei in houten [[tonferwulft]]. Yn 'e flier lizze ferskate [[grêfsark]]en. By in grutte ferbouwing yn [[1504]] hawwe benammen it [[Koer (tsjerke)|koar]] en de súdmuorre in [[goatyske boukeunst|goatysk]] karakter krigen. Yn 'e midden fan 'e [[santjinde iuw]] is de tsjerke fan binnen sterk ferfraaid, fral troch de pleatsing fan in sântal sterk opinoar lykjende oerkape famyljebanken en in nije [[preekstoel]] en troch it oanbringen fan [[houtfykwurk]]. Ek is doe it [[oargel]] boud, dat út [[1653]] datearret en dêrmei it âldste oargel fan Fryslân is. It waard makke troch de bruorren [[Arnoldus Bader|Arnoldus]] en [[Tobias Bader]], dy't der fiif jier oan wurken en dêr sa'n 4.900 [[Karolusgûne]]n oan fertsjinnen, noch bûten de [[oargelkast]] en it fykwurk. Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] is it restaurearre troch [[Willem Hardorff]], en yn 'e [[tweintichste iuw]] nochris troch [[Bakker &amp; Timmenga]]. 

De [[tsjerketoer|toer]] is yn [[1544]] boud en bestiet út sterk fersnijende lidden dy't bekroane binne mei in trêde lid dat in achtsidige, iepenwurke foarm hat dy't ek wol in &quot;lantearne&quot; neamd wurdt. Sokke tuorren komme wol mear foar yn [[Seelân]], en ek yn [[Elst]], yn 'e [[Betuwe]], mar yn Fryslân sjocht men dizze foarm inkeld yn [[Pepergea]] werom. De súdyngong fan de toer hat in [[fronton (boukunde)|fronton]] mei in deadskop flankearre fan twa [[obelisk (boukeunst)|obelisk]]en. Njonken de yngong is in tinkstien ta oantins oan [[Eise Eisinga]]. It fronton boppe de eastyngong hat trije bylden fan 'e [[kristendom|kristlike]] [[deugd]]en [[leauwe]], [[hope]] en [[leafde]]. Yn 'e toer hongen foarhinne twa [[tsjerkeklok|klokken]], in grutten en in lytsen. De grutte, dy't der noch altyd hinget, waard yn [[1493]] getten troch [[Geert van Wou]]. De lytse klok datearre fan [[1632]] en wie getten troch [[Hans Falck van Neurenberg]] út Ljouwert, mar dy is yn 'e besettingstiid troch de Dútsers opfoardere en omraand.

[[File:Dronrijp.RKkerk.MariaGeboorte-2.JPG|thumb|left|De [[roomsk-katolisisme|roomske]] [[Marije Bertetsjerke (Dronryp)|Marije Bertetsjerke]].]]
{{Apart|Marije Bertetsjerke (Dronryp)}}
De [[roomsk-katolisisme|roomske]] [[Marije Bertetsjerke (Dronryp)|Marije Bertetsjerke]] datearret út [[1839]], doe't nei iuwen fan inkeld [[gewissefrijheid]] (wêrby't de roomsen en [[minnisten]] yn [[skûltsjerke]]n gearkomme moasten), wiere [[godstsjinstfrijheid]] yn [[Nederlân]] kaam. Mei't de âlde roomske (skûl)tsjerke boufallich wie, waard doe besletten dat der in nij gebou komme moast, mar de parochy wie te earm om dat sels te bekostjen. Dêrom sprong it Ryk by mei in subsydzje fan ƒ 8.000. De nije [[wettersteatstsjerke]] waard ûntwurpen troch [[arsjitekt]] [[A. van der Moer]], en krige presiis hûndert jier letter nei de bou in oanpaste [[foargevel]] en in opfallende toer. Dy nije eleminten waarden ûntwurpen troch [[J.M. van Hardeveld]].

=== Direkteurswente stienfabryk ===
Fierders stiet yn Dronryp oan It Tichelwurk 11-12 de wente fan 'e direkteur fan it stienfabryk, dat yn it doarp bestie fan [[1736]] oant [[1919]], en yn [[1920]] ôfbrutsen waard. Dat fabryk hiet ''d'Orebyter'', de direkteurswente giet troch it libben as ''De Oorebyt''. Op in tinkstien yn 'e direkteurswente, dy't sels datearret út [[1731]], steane twa fjochtsjende manlju ôfbylde mei dêrby de tekst:
::::::::::::''Door de Nyt wordt Twist Geboren''&lt;br&gt;
::::::::::::''Door Gebyt Dit Oir Verloren''&lt;br&gt;
Neffens it ferhaal soene twa soannen fan 'e slothear fan Grut Heeremastate spul krigen hawwe om in fanke. By de slaanderij dy't dêrop folge, soe de iene by de oare in [[ear (lichemsdiel)|ear]] ôfbiten hawwe. It [[tichelwurk]] soe dêrtroch oan syn namme kommen wêze.

=== Schatzenburg ===
[[File:Dronryp, Schatzenburg achter vijver RM513997.jpg|thumb|left|It haadgebou fan 'e [[bûtenpleats]] [[Schatzenburg]] mank de beammen fan Kwestjebosk.]]
Bûten it doarp stiet oan 'e Eastryp it bûten [[Schatzenburg]], dat dêr yn [[1698]] yn opdracht fan [[Harmannus Huber]], de siktaris fan 'e [[Steaten fan Fryslân]], setten waard op it stee dêr't earder [[Brantsmastate]] stie. Neffens Santema waard it bûten doe omskreaun as ''een nieuw woonhuys met een Vlaamse gevel''. Yn 'e earste helte fan 'e [[achttjinde iuw]] wenne dêr [[Agnes Alida Huber]], dy't it [[gasthûs]] (âldereintehûs) &quot;Vredenhof&quot; yn it doarp stifte. Oare bewenners fan it bûten wiene û.o. [[Johannes Lambertus Huber]], [[Cornelis Martinus Haersma]] en dr. [[Assuerus Quaestius]]. Dy lêste makke yn [[1887]] Schatzenburg mei trije [[pleats]]en oan it gasthûs ta om dat in finansjeel solide basis te ferskaffen. Sûnt mocht it bûten troch de fâden en fâdessen fan it gasthûs bewenne wurde. Om it bûten hinne stiet in kloft beammen dy't yn 'e folksmûle (alteast, foarhinne) Kwestjebosk neamd waard, neffens it ferhaal nei in net by namme neamde jonker fan Schatzenburg dy't oer alles sei: &quot;Tsja, 't is in kwestje.&quot; 

=== Vredenhof ===
[[File:De Ryp, Vredenhof.jpg|left|thumb|It âldste diel fan it [[gasthûs]] &quot;Vredenhof&quot; oan 'e Dûbelestreek.]]
It al neamde gasthûs &quot;Vredenhof&quot;, dat yn [[1745]] stifte waard troch [[Agnes Alida Huber]], bestie yn 't earstoan út seis wenten. Presiis in iuw letter, yn [[1845]], waarden dêr oan 'e efterkant nochris seis wenten tsjinoan boud. Dy dûbele rige fan tolve wenten waard yn 'e [[tweintichste iuw]] gearfoege en ferboud ta seis wat rommere huzen (Dûbelestreek 19-29). It gehiel is wytkalke en hat oan 'e strjitkant twa [[klokgevel]]s mei [[oansetkrol]]len. Yn 'e jierren [[1872]]-[[1876]] is der 100 m súdliker in útwreiding kommen oan 'e trochgeande wei troch it doarp (It Heech 6-40). Dat waard in rige wenten yn [[neoklassisisme|neoklassisistyske]] styl nei in ûntwerp fan [[C.S. Reitsma]], dat yn trije fazen set waard en yn [[1980]] yngeand ferboud is.

=== Mûnen ===
[[File:Mûne De Puollen, Dronryp.jpg|right|thumb|260px|De [[mole]] [[De Puollen]].]]
Yn 'e Rypster [[himrik]] steane fierders trije [[poldermûne]]n: [[De Puollen]], [[Keimpetille (mûne)|Keimpetille]] en de [[Hatsumermûne]]. De Puollen, dy't yn 'e eardere útbuorren mei deselde namme likernôch 1 km eastlik fan it doarp stiet, is in [[muonts (mole)|muonts]] dy't yn [[1850]] boud waard foar it bemeallen fan 'e 365 ha grutte Easterpolder, tsjintwurdich ûnderdiel fan 'e polder De Puollen. Lang wie dy mûne brekfallich, mar yn de jierren [[1984]]-[[1985]] is er restaurearre. Hoewol't de mûne net mear oansletten is op 'e Fryske [[boezem (wetter)|boezem]], is er noch wol mealfeardich. De muonts Keimpetille stiet súdwestlik fan 'e Rypster buorren, oan 'e súdkant fan it Van Harinxmakanaal, foar de eigentlike útbuorren [[Keimpetille]] oer. Dy mûne datearret út [[1870]] en waard yn [[1987]] op syn hjoeddeistige lokaasje set om 'e Hatsumerpolder te bemeallen. De [[Hatsumermole]] ta einbeslút stiet súdlik fan Dronryp yn 'e útbuorren [[Hatsum]]. Dit is ek al in muonts, dy't yn [[1878]] boud waard foar it bemeallen fan 'e 60 ha grutte polder Sikma. De Hatsumermole waard yn de jierren [[1988]]-[[1989]] restaurearre en yn [[2003]] fan in nije kape foarsjoen. Alle trije poldermûnen binne eigendom fan 'e [[Stifting Moles yn Menameradiel]] en kinne op ôfspraak besichtige wurde.

== Mienskip ==
[[File:De Ryp, Brêgebuorren 10, De Posthoarn.jpg|thumb|260px|Kafee &quot;De Posthoorn&quot;.]]
Dronryp beskikt oer in iepenbiere [[biblioteek]], in [[supermerk]] en ferskate oare [[winkel]]s. Foar senioaren is der it soarchstipepunt &quot;Drenningahof&quot; en Stifting &quot;It Palet&quot;. Foar de [[jongerein]] wie der earder it jeugdsintrum &quot;Interije&quot;. It doarp hat noch ien kafee, 'de Posthoorn'.  

It [[molkfabryk]] &quot;De Takomst&quot; (oprjochte yn [[1892]] as &quot;De Volharding&quot;), dat op [[6 novimber]] [[2009]] noch lanlik yn it nijs kaam doe't der in wolk [[salpetersoer]] ûntsnapte, moast yn [[2011]] slute. Oan it Van Harinxmakanaal stiet noch wol de [[hin]]neslachterij fan Van der Meer, dy't no ien fan 'e grutste wurkjouwers yn it doarp is. Yn 'e [[buorskip]] [[Hatsum]] leit it [[Stasjon Dronryp]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Harns]]. Fuort dêrnjonken stiet it [[restaurant]] ''[[Op Hatsum]]''.

It [[doarpskrante|doarpsblêd]] fan Dronryp hjit ''De Gearfetter''. Alle jierren wurdt yn ein [[maaie]] of begjin [[juny]] yn it doarp de [[Rypster Merke]] holden, de grutste [[merke|doarpsmerke]] fan [[Noard-Nederlân]]. Yn 'e twadde helte fan [[augustus]] fynt yn Dronryp it [[Skots &amp; Skeef Festival]] plak.

=== Tsjerklik libben ===
[[File:De Ryp, eardere tsjerke 'Het mosterzaadje' fan de Nederlânsk herfoarme evangelisaasje feriening.jpg|thumb|260px|It earder tsjerkje 'Het Mosterzaadje'.]]
Dronryp stiet derom bekend dat it mei plakken as [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[Reahûs]], [[Wytgaard]] en [[Blauhûs (Súdwest-Fryslân)|Blauhûs]] ien fan 'e grutste [[roomsk-katolike|roomske]] enklaven yn [[Fryslân]] is. De Ryp hat nei 1796 altiten de iennige [[parochy]] fan [[Menameradiel]] west. Yn [[1796]] wiene der 173 belidende roomsen op in totale doarpsbefolking fan 919 minsken, wat delkomt op 18,8% fan 'e befolking. Oan 'e [[protestantisme|protestantske]] kant wie Dronryp yn 'e [[njoggentjinde iuw]] en de earste helte fan 'e [[tweintichste iuw]] útsprutsen [[frijsinnigens|frijsinnich]]; de Rypster rjochtsinnigen tsjerkten yn [[Menaam]]. Yn [[1897]] waard der yn Dronryp troch bemuoienis fan 'e [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] [[klassis]] [[Frjentsjer]] in selsstannige grifformearde tsjerke ynstituearre en yn 1908 lieten de grifformearden de Rehobothtsjerke bouwe. Mei de foarming fan de [[PKN]] is de grifformearde tsjerke ferkocht en op snein 29 oktober 2006 waard dêr foar it lêst noch in tsjinst holden. Yn 1925 liet de Nederlânsk Herfoarme Evangelisaasje Feriening ''Het Mosterdzaadje'' bouwe oan de Puoldyk, dy tsjerke hat likernôch in heale iuw yn gebrûk west. [[Minnisten]] hawwe der yn Dronryp nea net in soad west; sels yn [[1796]] waarden der mar fiif teld.

=== Skoallen ===
Dronryp hat trije [[basisskoalle]]n, wêrfan't de Iepenbiere Basisskoalle &quot;De Romte&quot; de âldste is. De roomske Sint-Radbodusskoalle waard yn [[1875]] iepene, en de Protestantsk-kristlike Basisskoalle &quot;It Anker&quot;, stifte troch [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|rjochtsinnich herfoarmden]] en [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearden]], datearret fan [[1908]].

=== Ferienings ===
[[File:De Ryp, keatsfjild.jpg|thumb|260px|It keatsfjild.]]
{|
|valign=top|
* [https://www.dronryp.nl/biljarten/ Biljertklub Brenningahof]
* [https://www.dronryp.nl/cultuurenhistorie/ Edukatyf-kulturele feriening 't Nut]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100008928633832&amp;locale=nl_NL Fanfare Kunst en Genoegen]
* [https://www.dronryp.nl/volkstuinen/ Folkstúnferiening De Samenwerking]
* [https://www.dronryp.nl/volleybal/Follybalferiening DSVS]
* [[Fuotbalferiening Dronryp]] 
* [https://www.dronryp.nl/gymnastiek/ Gymnastykferiening DOS]
* [https://poptaruters.nl/ Hynstesportferiening De Poptaruters]
* [https://www.facebook.com/ijsclubdronryp/ Iisklub Dronryp]
|valign=top|
* [https://www.facebook.com/carnavaldronryp/ Karnavalsferiening De Alve Oksen]
* [https://www.sjirkdewal.nl/ Keatsferiening Sjirk de Wal]
* Kulturele Kommisje d'Alde Wite
* Stifting Brêgebuorren
* [[Tangsudo]] Studio Si Nan Ju 
* [https://www.tvschatzenburg.nl/ Tennisferiening Schatzenburg]
* [https://haldmoed.frl/ Toanielferiening Hâld Moed]
* Wurkgroep Histoarysk Dronryp
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.dronryp.nl/mfaalgemeen/ hiemside])&lt;/small&gt;''

=== Befolkingsferrin ===
Oant fier yn 'e [[1970-er jierren]] wie Dronryp neffens ynwennertal it twadde doarp fan 'e gemeente [[Menameradiel]], nei [[Berltsum]], mar foàr it haadplak [[Menaam]]. Yn 'e twadde helte fan 'e 1970-er jierren is it doarp ek Berltsum foarby stribbe. De ynwennerstallen fan Dronryp namen dêrbei stadich ta, mei inkeld yn 'e midden fan 'e [[1950-er jierren]] fan 'e [[tweintichste iuw]] in lytse tebekfal. De ynwenners fan Dronryp binne Rypsters. Harren tradisjonele [[skelnamme]] is &quot;oksen&quot;; dêrfandinne de beide [[okse]]n yn it [[wapen (heraldyk)|wapen]] fan it doarp. Ek stiet der yn it doarp in [[stânbyld]] fan in pear oksen.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1714 || 1748|| 1796 || 1815 || 1855 || 1880 || 1954 || 1964 || 1974 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 750 || 760 || 919 || 1.043 || 1.647 ||  1.942 || 2.018 || 1.902 || 2.254 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier  2004 || 2008 || 2011 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 3.250 || 3.400 || 3.357 || 3.240
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/dronryp/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''

=== Ferneamde Rypsters ===
[[File:Dronrijp,Alma-Tadema.JPG|thumb|It stânbyld fan [[Lourens Alma Tadema]] yn it sintrum fan Dronryp.]]
;Berne yn Dronryp
* [[Douwe fan Glins]] (†1573), Frysk frijheidsstrider
* [[Petrus Schotanus à Sterringa]] (1601-&lt;1675), [[keunstskilder]]
* [[Eise Eisinga]] (1744-1826), [[wolkjimmer]] en [[astronoom]]
* [[Johannes Lambertus Huber]] (1750-1826), [[politikus]] en [[rjochter]]
* [[Rutger Adolf Benthem Reddingius]] (1801-1863), [[dokter]] en [[boargemaster]]
* [[Lourens Alma-Tadema]] (1836-1912), keunstskilder
* [[Michael Jan de Goeje]] (1836-1909), [[oriïntalist]] en [[arabist]]
* [[Coert van Dalsen Fontein]] (1842-1897), amtner en [[politikus]]
* [[Cornelis Boersma]] (1901-&gt;1975), [[keatsen|keats]][[publisist]]
* [[Theo Lambooij]] (1901-1995), [[musikus]]
* [[Willem van Althuis]] (1926-2005), [[keunstner|byldzjend keunstner]]
* [[Gryt van Duinen]] (1950), [[sjoernaliste]] en programmamakster
;Oare bekende ynwenners
* [[Harmannus Huber]], siktaris fan 'e [[Steaten fan Fryslân]] en boargemaster fan [[Snits (gemeente)|Snits]] (1663-1730)
* [[Elizabeth Huber-De Hertoghe]], frou fan Harmannus Huber (1666-1751)
* [[Agnes Alida Huber]], stiftster fan it gasthûs &quot;Vredenhof&quot; (1702-1774)
* [[Assuerus Quaestius]], [[jurist]] en [[keunst]]samler (1815-1887)
* [[Aart Staartjes]], Nederlânsk [[akteur]], [[regisseur]], [[presintator]], [[dokumintêre]]makker en [[skriuwer]] (1938-2020)

== Ynfrastruktuer ==

=== Iepenbier ferfier ===

==== Treinferbining ====
Dronryp hat in stasjon oan it [[spoar fan Ljouwert nei Harns]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

==== Bustsjinst ====
Troch Dronryp rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 97:''' [[Frjentsjer]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Menaam]]
* '''Line 197:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - Ljouwert fia Frjentsjer

=== Strjitten ===
Foar in opsomming fan alle strjitten yn Dronryp, sjoch de list op [[strjitten yn Dronryp|dizze side]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.rypsteraldheidskeamer.frl/ Rypster Aldheidskeamer]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br&gt;
&lt;references/&gt;
'''boarnen''':&lt;br&gt;
*{{Aut|Santema, O., en Ypma, dr. Y.N., ûnder redaksje fan}}, ''Skiednis fan Menameradiel'', Ljouwert, 1972 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 14 273.
*{{Aut|Bosma, Andries, en Dijkstra, Harrie}}, ''Net Ferjitte... Niet Fergete: Menaldumadeel en Het Biltdt in de Jaren 1940-1945'', Frjentsjer, 1995 (Van Wijnen), ISBN 9 05 19 41 307.
----
{{Commonscat|Dronryp}}
}}

{{DeWaadhoeke}}
[[Kategory:Dronryp| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]</text>
      <sha1>3fcapratvumaqpj31chd58hjbrrwlfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240237</id>
      <parentid>1240236</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Treinferbining */</comment>
      <origin>1240237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32858" sha1="6h6wrfzdghmh57w99ktnv23975415tr" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Dronryp
| ôfbylding                   = Haven straat Dronrijp.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Dronryp 2012.PNG|border|120px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Dronryp wapen.svg|60px]] 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Deinum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 15,83 km², wêrfan: &lt;br&gt; ● lân: 15.43 km² &lt;br&gt; ● wetter: 0,40 km² &lt;/br&gt;
| befolkingstichtens          = 212 ynw./km² &lt;small&gt;(ynkl. [[himrik]])&lt;/small&gt;
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente 
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Menaldumadeel flag.svg|border|20px]] [[Menameradiel]] &lt;small&gt;(oant 2018)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[File:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = [[Midsiuwen]]
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_11_33.5_N_5_38_34.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 11' N 5° 38' E}}
| webside                     = [https://www.dronryp.nl/nieuws/ www.dronryp.nl]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 12
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 39
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
'''Dronryp''', of ek wol '''De Ryp''', is in [[Fryslân|Frysk]] [[doarp]] yn de gemeente [[De&amp;nbsp;Waadhoeke]] op 'e grins fan 'e [[Bouhoeke]] mei de [[Greidhoeke]], ynklamme tusken de [[autosnelwei]] [[Rykswei 31|A31]] (tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Frjentsjer]]) oan 'e noardkant en it [[Van Harinxmakanaal]] oan 'e súdkant. Dronryp is ek bûten [[Fryslân]] bekend as it berteplak fan 'e [[achttjinde-iuwsk]]e [[astronoom]] [[Eise Eisinga]] en de [[njoggentjinde-iuwsk]]e [[keunstskilder]] [[Lourens Alma-Tadema]]. It doarp hat in [[beskerme doarpsgesicht]].

Deinum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Deinum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners 

== Etymology ==
Wat de [[etymology]] fan 'e doarpsnamme oanbelanget, tinkt men wol dat de delsetting oarspronklik fêstige wurden is op in smelle stripe lân (in &quot;ryp&quot;) tusken twa [[slinke]]n yn. Dy &quot;ryp&quot; soe doe noch ophege wêze mei [[terp]]en, mei't de [[seedyk|seediken]] pas yn 'e [[tsiende iuw|tsiende]] of [[alfde iuw]] oanlein waarden. Oer &quot;dron-&quot; sitte de saakkundigen eins wat mei de hannen yn 't hier, al wol ien teory hawwe dat it in gearlûking is fan 'e ier Fryske famyljenamme &quot;Drenning&quot;. 
[[File:De Ryp, 'De Rypster Oksen' (S.C. Berkhout).jpg|thumb|left|De Rypster Oksen.]]

En fierders is der noch it (net serieus bedoelde) yn [[1851]] publisearre rymke yn [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] fan [[Y.H. Bosma]], wêryn't de dichter de skiednis fan Dronryp mei de gek beslacht troch út te lizzen hoe't men it plak bepaalde dêr't de [[tsjerke]] komme moast: men liet twa keppele [[okse]]n in nacht los, en wêr't dy de oare moarns oantroffen waarden, dêr soe boud wurde. De oare moarns siet it hiele lân ûnder de ryp, en fan de oksen wie gjin spoar te bekennen. Mar úteinlik hearde men har droanende gebalt, en doe die bliken dat se yn in [[reid]][[poel]] yn 'e drek leine. Dat de tsjerke waard op it plak fan dy reidpoel boud en it doarp dat deromhinne groeide kaam Dronryp te hjitten, fan &quot;droan&quot; en &quot;ryp&quot;. De tradisjonele skelnamme fan Rypsters is &quot;oksen&quot;.

== Geografy ==
De [[himrik]] fan Dronryp beslacht likernôch 214&amp;nbsp;[[hektare|ha]], wêrfan't 9&amp;nbsp;ha út [[oerflaktewetter]] bestiet.&lt;ref&gt;[https://drimble.nl/buurten/19080001/dronrijp.html Statistyske ynformaasje oer Dronryp]&lt;/ref&gt; It doarp leit yn it noardwestlike diel fan 'e provinsje [[Fryslân]], op 'e [[Klaaistreek|Klaai]], likernôch 8 km rjocht bewesten [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Fuort besiden it doarp leit de âlde súdgrins fan 'e [[Bouhoeke]], dêr't oant in jier as tritich lyn de [[Greidhoeke]] begûn en dy beide [[lânbou]]gebieten mei in frij skerpe demarkaasjeline faninoar skaat waarden. Tsjintwurdich is dy oergong lykwols folle stadiger, mei't yn 'e Bouhoeke it [[greidlân]] optein is, wylst troch de bou fan [[maïs]] no yn 'e Greidhoeke ek wol [[boulân]] foarkomt. Likernôch op datseldichste plak, fuort besuden Dronryp, leit in grut ferhef yn it lân, dat yn 'e lêste [[iistiid]] opsmiten is troch de [[gletsjer]]s, en dêr't no de súdlike tagongswei oerhinne rint.  

Dronryp hat foarhinne altyd ta de gemeente [[Menameradiel]] heard en, dêr't it mei likernôch 3.500 ynwenners (yn [[2011]]) de grutste wenkearn fan wie, noch foàr it haadplak [[Menaam]], oant it per [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] ûnder de nije fúzjegemeente [[De&amp;nbsp;Waadhoeke]] kaam te fallen. De Rypster [[himrik]] grinzget yn it noarden oan [[Menaam]], yn it noardwesten oan [[Skingen]] en yn it easten oan [[Deinum]] en [[Blessum]]. Yn it westen grinzget Dronryp oan it  doarp [[Sweins]], en yn it suden (fan west nei east) oan 'e doarpen [[Wjelsryp]], [[Baaium]], [[Winsum (Fryslân)|Winsum]], [[Húns]] en [[Hilaard]]. It doarp Dronryp sels leit ynklamme tusken de [[Rykswei 31]] oan 'e noardkant en it [[Van Harinxmakanaal]] oan 'e súdkant, al stekt de beboude kom in lyts eintsje oer dat wetter hinne út. 
[[File:De Ryp, brêge oer it Van Harinxmakanaal.jpg|thumb|left|De [[Brêge oer it Van Harinxmakanaal (Dronryp)|brêge oer it Van Harinxmakanaal]].]]
It lytse diel fan it doarp oan 'e súdkant fan it [[kanaal (wetterwei)|kanaal]] is mei de rest fan Dronryp ferbûn troch de (fierders nammeleaze) [[Brêge oer it Van Harinxmakanaal (Dronryp)|brêge oer it Van Harinxmakanaal]], dy't yn [[2018]]-[[2019]] hielendal fernijd waard. In kilometer as twa besuden it doarp leit de [[útbuorren]] [[Hatsum]], mei in [[Stasjon Dronryp|eigen stasjon]] oan it [[spoarwegen|spoar]] fan [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]] nei [[Stasjon Harns Haven|Harns]]. Eastlik fan 'e beboude kom, oan it Van Harinxmakanaal, leit [[De Puollen (Dronryp)|De Puollen]], dat foarhinne ek as in útbuorren beskôge waard.

== Skiednis ==
Dronryp waard foarhinne wol &quot;it Fryske Rome&quot; neamd, net om't men der sa [[roomsk-katolisisme|roomsk]] is (al is it noch altyd wol ien fan 'e meast roomske doarpen fan Fryslân), mar om't it krekt as [[Rome (stêd)|Rome]] boud wie op sân [[heuvel]]s, al wiene dy &quot;heuvels&quot; yn Fryslân fansels [[terp]]en. It is net bekend wannear't Dronryp stifte waard, mar dat moat foàr Kristus west hawwe, mei't by [[archeology]]ske opgravings yn 'e ûnderskate terpen in grut ferskaat oan âldheden út 'e [[Romeinske Ryk|Romeinske tiid]] út 'e grûn helle is. Sa kaam by De Puollen geometrysk fersierd [[ierdewurk]] foar 't ljocht dat datearre wurde moat om it begjin fan 'e jiertelling hinne, en smieten de beide Hatsumer terpen (de iene benoarden en de oare besuden it spoar) mar leafst 451 resp. 256 ferskillende Romeinske fynsten op. Dêrûnder wiene in itensiederspot, in gielgoudene [[fingerring|ring]] út de [[trêde iuw]], in byldsje fan de [[Romeinske mytology|Romeinske oarlochsgod]] [[Mars (god)|Mars]] en fierders [[dakpanne]]n by 't kroadfol.
[[File:Dronryp StatesPleatsen.jpg|thumb|left|States en pleatsen yn en om Dronryp ([[Schotanusatlas]]).]]

Yn 'e [[Midsiuwen]], doe't yn 'e measte Fryske doarpen ien inkeld [[haadling]]elaach foar master opsloech, lei dat yn Dronryp justjes oars. Der wiene teminsten sân [[state]]s: [[Fetsastate]], [[Grut-Dotingastate]], [[Osingastate (Dronryp)|Osingastate]] en [[Hobbemastate]] yn of fuort by de buorren, [[Foppingastate]] oan 'e súdkant fan de âlde [[Harnzer Trekfeart]], [[Glinstrastate (Dronryp)|Glinsstate]] (ek wol it Blauhûs neamd) by De Puollen, en [[Hommemastate]] op Hatsum. Om't men sadwaande yn Dronryp tichter op in protsje siet as dat op oare plakken wenst wie, moast der ek better gearwurke wurde om mei-inoar troch de tiid te kommen. Dat liket wûnderwol slagge te wêzen, mei't út 'e saneamde [[benifysjaalboek]]en fan it doarp bliken docht dat frijwol alle (lukrative) tsjerklike amten yn it doarp út 'e eigen rûnte wei beset waarden.

Yn 'e tiid fan 'e partijskippen tusken [[Skieringers|Skier]] en [[Fetkeapers|Fet]] stie Dronryp ienriedich oan kant fan 'e [[Skieringers]], krektlyk as omlizzende doarpen lykas [[Berltsum]], [[Bitgum]], [[Marsum]], [[Deinum]], [[Blessum]] en [[Boksum]]. Dêrmei hearde dizze krite ta de ynfloedssfear fan it Skieringer [[Frjentsjer]], en kanten de doarpen har oan tsjin it [[Fetkeapers]]ke [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], dat doe ek al op útwreiding út wie. Lykwols hie Dronryp in stik minder te lijen ûnder de [[boargeroarloch]] as guon buordoarpen, wat nammers te krijen hie mei it feit dat der doe noch gjin himelsbrede lânferbining tusken Ljouwert en Frjentsjer oer Dronryp bestie. Ynstee rûn de âlde haadwei oer [[Marsum]], [[Bitgum]], [[Berltsum]], [[Rie (plak)|Rie]] en [[Doanjum]], dêr't er behearske waard troch de haadlingen dy't yn dy doarpen op harren [[stins|stinzen]] sieten, in feit dat de Ljouwerters min nei 't sin wie. Mar likegoed wiene de Rypsters solidêr mei har buorlju en tekenen se yn [[1496]] yn 'e mande mei de oare doarpen in ferbûn mei de stêd [[Grins (stêd)|Grins]]. Yn [[1497]] fûn der sels in gearkomste fan 'e Steaten fan [[Eastergoa]] en [[Westergoa]] yn Dronryp plak, wêrby't de stridende partijen in bestân sleaten. Mooglik wiist it plak fan gearkomste derop dat de Rypsters by de ûnderhannelings in rol as midsman ferfollen.

Yn 'e [[Slach by Frjentsjer]] sneuvele yn [[1500]] û.o. [[Heare Rynks]], haadling te Dronryp, yn 'e striid tsjin 'e troepen fan [[Albrecht fan Saksen]]. Doe't de Saksers úteinlik har rjochten yn Fryslân oerdiene oan 'e [[Habsburch (geslacht)|Habsburgers]] die it bliken dat soks foar Dronryp gjin ferbettering brocht, want yn [[1516]] waard it doarp plondere en ferwuostge troch de troepen fan [[Floaris fan Egmond]], de [[steedhâlder]] fan 'e Habsburchske lânshear [[Karel V]], dy't de befolking útmoarden en de froulju [[ferkrêfting|ferkrêften]]. Doe't it yn [[1524]], nei hast tritich jier fan oanhâldende oarloch, wer frede waard, krige men nije swierrichheden op it mêd fan [[godstsjinst]], mei't dat de tiid fan 'e [[reformaasje]] wie. De ûnrêst dy't dêrmei mank gie, hold in heale iuw oan, oant úteinlik ûnder de [[Tachtichjierrige Oarloch]] de bân mei [[Spanje]] trochsnien waard en de reformaasje yn [[1580]] formeel trochfierd wurde koe.
[[File:Dronryp Schatzenburg 1900.jpg|thumb|260px|De [[17e-iuwsk]]e [[bûtenpleats]] [[Schatzenburg]] (ôfbylding út [[1900]]).]]

Neitiid rekken de âlde haadlingelagen fan Dronryp, foar safier't hja net útstoaren, yn jildpine, mei as gefolch dat de states fan it doarp stadichoan yn it neigean rekken. Fan Fetsastate bygelyks is bekend dat om [[1700]] hinne de doetiidske eigner, Teake Sybrand Camminga fan Burmania, de seis rigen [[yp|ipebeammen]] oan 'e opreed, dy't de pronk fan it doarp wiene, foar heal jild foar it hout ferkeapje moast. Tsjin [[1750]] wie Fetsastate in ferfallen rottekleaster wurden. Ek Osingastate en Hommemastate waarden al ier wei, mar de oaren bleaune likemin sparre. Hobbemastate, dy't tsjin 'e ein fan 'e [[achttjinde iuw]] ôfbrutsen waard, hold it noch it langste út. Inkeld in folle jonger slot, [[Schatzenburg]], dat yn 'e saneamde Kwestjebosk fuort benoarden it doarp stiet (oan 'e noardkant fan 'e [[A31]]) bestiet noch altyd. Schatzenburg (dat net betize wurde moat mei it rekreaasje-oard ûnder [[Menaam]], dat dernei ferneamd is) waard yn [[1698]] boud yn opdracht fan [[Harmannus Huber]], de siktaris fan 'e [[Steaten fan Fryslân]].

Wat it sljochtwei folk oanbelange, dat hie it yn 'e [[achttjinde iuw]] net maklik, mei't Fryslân yn dy tiid troch de [[feepest]] troffen waard, in besmetlike feesykte dy't yn [[juny]] [[1714]] yn De Puollen by Dronryp foar it earst útbrutsen liket te wêzen. De sykte bleau jierrenlang omwaarjen, wêrby't ferskate boeren mear as ien kear yn har libben al it fee kwytrekken (yn in tiid dat [[fersekering]]en noch net bestiene). Yn it boek ''Skiednis fan Menameradiel'' makket O. Santema melding fan in Piter Hindriks Hiemstra, dy't yn [[1740]] yn [[Ypekolsgea]] berne waard, [[boere-arbeider]] waard te [[Iens]], troude mei in boeredochter en sadwaande yn [[Tsjom]] op 'e pleats kaam en dêr 37 jier buorke, mar twaris al syn bisten ferlear oan 'e feepest. Nei de twadde kear moast er fan 'e pleats ôf en waard er mei 60 jier kastlein yn [[Blauhûs (Súdwest-Fryslân)|Blauhûs]], dêr't syn frou stoar. Fjouwer jier letter wied er wer opklaud ta pachtboer, diskear yn Dronryp, dêr't er nochris 33 jier buorke. Op syn 97ste, nei 70 jier boer west te hawwen, sette er him yn [[1837]] nei wenjen yn in boargerhúske yn 'e buorren, mar doe't dat ôfbrutsen wurde moast, gied er by de bernsbern yn, dêr't er úteinlik op [[4 novimber]] [[1844]] yn 'e hege âlderdom fan 104 jier kaam te ferstjerren.

Tsjin dy tiid wie Dronryp troch de bank nommen in frij woltierich doarp, ek al sil it grif syn earmen hân hawwe. Mar yn [[1850]] krige it as ien fan 'e earste doarpen yn 'e wide omkriten [[strjitferljochting]], neffens Santema &quot;''in healwizichheit, dêr't men yn oare doarpen it nut net fan ynseach en dat ek planút sei.''&quot;&lt;ref&gt;Santema, O., ''Dronryp'', yn: Santema, O., en Ypma, dr. Y.N., ûnder redaksje fan, ''Skiednis fan Menameradiel'', s. 404.&lt;/ref&gt; Om deselde tiid hinne krige Dronryp in goede [[bibleteek]] en wie der in heech oanskreaune (iepenbiere) [[legere skoalle]]. Teffens naam de [[skipfeart]] oer de Harnzer Trekfeart ta, wêrfan't Dronryp profitearre. Yn [[1951]] kaam de ferbreding en ferjipping fan 'e [[feart (wetterwei)|feart]] ree, dy't him tagonklik meitsje moast foar de moderne skipfeart. De Harnzer Trekfeart waard doe omneamd ta it [[Van Harinxmakanaal]]. Yn [[1863]] kaam it [[spoarwegen|spoar]], en krige Dronryp daliks in stasjon (te Hatsum). Der waard in [[strjitwei]] oanlein fan Frjentsjer nei Ljouwert, dy't lâns d noardkant fan it doarp rint. Fan [[1900]] ôf ried dêr de [[tram]] en sûnt de [[1930-er jierren]] de [[autobus|bus]]. 

[[File:De Ryp, monumint by it Van Harinxmakanaal.jpg|thumb|260px|It monumint foar de [[slachtoffer]]s fan 'e [[Dronryp-represaille]] by it [[Van Harinxmakanaal]].]]
Yn it lêst fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]], op [[woansdei]] [[11 april]] [[1945]], brochten de [[Dútslân|Dútsers]] fjirtjin gizelders út de Ljouwerter finzenis nei Dronryp ta, nei't it Rypster ferset mei springstof tusken Ljouwert en Frjentsjer in [[trein]] liet ûntspoare. Om't [[Brêge oer it Van Harinxmakanaal (Dronryp)|de brêge oer]] de [[Harnzer Trekfeart]] iepenset wie, en men dêr dus net fierder koe, waarden de finzenen op dat plak út 'e frachtwein helle en oan 'e [[igge]] fan it kanaal, oan 'e westkant njonken it [[talud]] fan 'e brêge, deasketten. Op it plak dêr't dy [[Dronryp-represaille]] útfierd waard, stiet noch altyd in [[tinkteken]] yn 'e foarm fan in grut wyt krús. De nammen fan 'e slachtoffers wiene: Sybrandus van Dam, Oudger van Dijk, Johannes Marinus Ducaneaux, Heinrich Harder, Dirk de Jong, Hendrik Jan de Jong, Ruurd Kooistra, Johannes Nieuwland, Hendrik Joze Spoelstra, Douwe Tuinstra en de bruorren Egbert Mark Wierda, Klaas Jan Wypcke Wierda en Hyltje Wierda. In fjirtjinde man, Gerard de Jong, waard neitiid troch it ferset swier ferwûne tusken de liken fan 'e oare slachtoffers weihelle en oerlibbe de moardpartij. Soks mocht in wûnder hjitte om't de Dútsers nei de eksekúsje de slachtoffers 24 oeren skerp yn 'e gaten holden.

== Gebouwen ==
Meiïnoar telt Dronryp 41 [[ryksmonumint]]en. Dêrfan is sûnder mis de protestantske [[D'Alde Wite|Salviustsjerke]], ek wol D'Alde Wite neamd, it wichtichste monumint. 
=== Tsjerken ===
[[File:De Ryp, Salviustsjerke.jpg|thumb|260px|[[D' Alde Wite]], oan 'e Tsjerkebuorren, de [[protestantisme|protestantske]] [[tsjerke]] fan Dronryp.]]
{{Apart|D' Alde Wite}}
De byldbepalende tsjerke fan it doarp stiet ek op 'e doarpsflagge fan Dronryp. De tsjerke wie foar de [[reformaasje|herfoarming]] fan [[1580]] oan 'e hillige [[Salvius fan Amiens|Salvius]] wijd. It is in [[beuk (arsjitektuer)|ienbeukich]] tsjerkegebou út de [[tolfde iuw]], oarspronklik yn 'e [[romaanske boukeunst|romaanske]] styl boud mei in houten [[tonferwulft]]. Yn 'e flier lizze ferskate [[grêfsark]]en. By in grutte ferbouwing yn [[1504]] hawwe benammen it [[Koer (tsjerke)|koar]] en de súdmuorre in [[goatyske boukeunst|goatysk]] karakter krigen. Yn 'e midden fan 'e [[santjinde iuw]] is de tsjerke fan binnen sterk ferfraaid, fral troch de pleatsing fan in sântal sterk opinoar lykjende oerkape famyljebanken en in nije [[preekstoel]] en troch it oanbringen fan [[houtfykwurk]]. Ek is doe it [[oargel]] boud, dat út [[1653]] datearret en dêrmei it âldste oargel fan Fryslân is. It waard makke troch de bruorren [[Arnoldus Bader|Arnoldus]] en [[Tobias Bader]], dy't der fiif jier oan wurken en dêr sa'n 4.900 [[Karolusgûne]]n oan fertsjinnen, noch bûten de [[oargelkast]] en it fykwurk. Yn 'e [[njoggentjinde iuw]] is it restaurearre troch [[Willem Hardorff]], en yn 'e [[tweintichste iuw]] nochris troch [[Bakker &amp; Timmenga]]. 

De [[tsjerketoer|toer]] is yn [[1544]] boud en bestiet út sterk fersnijende lidden dy't bekroane binne mei in trêde lid dat in achtsidige, iepenwurke foarm hat dy't ek wol in &quot;lantearne&quot; neamd wurdt. Sokke tuorren komme wol mear foar yn [[Seelân]], en ek yn [[Elst]], yn 'e [[Betuwe]], mar yn Fryslân sjocht men dizze foarm inkeld yn [[Pepergea]] werom. De súdyngong fan de toer hat in [[fronton (boukunde)|fronton]] mei in deadskop flankearre fan twa [[obelisk (boukeunst)|obelisk]]en. Njonken de yngong is in tinkstien ta oantins oan [[Eise Eisinga]]. It fronton boppe de eastyngong hat trije bylden fan 'e [[kristendom|kristlike]] [[deugd]]en [[leauwe]], [[hope]] en [[leafde]]. Yn 'e toer hongen foarhinne twa [[tsjerkeklok|klokken]], in grutten en in lytsen. De grutte, dy't der noch altyd hinget, waard yn [[1493]] getten troch [[Geert van Wou]]. De lytse klok datearre fan [[1632]] en wie getten troch [[Hans Falck van Neurenberg]] út Ljouwert, mar dy is yn 'e besettingstiid troch de Dútsers opfoardere en omraand.

[[File:Dronrijp.RKkerk.MariaGeboorte-2.JPG|thumb|left|De [[roomsk-katolisisme|roomske]] [[Marije Bertetsjerke (Dronryp)|Marije Bertetsjerke]].]]
{{Apart|Marije Bertetsjerke (Dronryp)}}
De [[roomsk-katolisisme|roomske]] [[Marije Bertetsjerke (Dronryp)|Marije Bertetsjerke]] datearret út [[1839]], doe't nei iuwen fan inkeld [[gewissefrijheid]] (wêrby't de roomsen en [[minnisten]] yn [[skûltsjerke]]n gearkomme moasten), wiere [[godstsjinstfrijheid]] yn [[Nederlân]] kaam. Mei't de âlde roomske (skûl)tsjerke boufallich wie, waard doe besletten dat der in nij gebou komme moast, mar de parochy wie te earm om dat sels te bekostjen. Dêrom sprong it Ryk by mei in subsydzje fan ƒ 8.000. De nije [[wettersteatstsjerke]] waard ûntwurpen troch [[arsjitekt]] [[A. van der Moer]], en krige presiis hûndert jier letter nei de bou in oanpaste [[foargevel]] en in opfallende toer. Dy nije eleminten waarden ûntwurpen troch [[J.M. van Hardeveld]].

=== Direkteurswente stienfabryk ===
Fierders stiet yn Dronryp oan It Tichelwurk 11-12 de wente fan 'e direkteur fan it stienfabryk, dat yn it doarp bestie fan [[1736]] oant [[1919]], en yn [[1920]] ôfbrutsen waard. Dat fabryk hiet ''d'Orebyter'', de direkteurswente giet troch it libben as ''De Oorebyt''. Op in tinkstien yn 'e direkteurswente, dy't sels datearret út [[1731]], steane twa fjochtsjende manlju ôfbylde mei dêrby de tekst:
::::::::::::''Door de Nyt wordt Twist Geboren''&lt;br&gt;
::::::::::::''Door Gebyt Dit Oir Verloren''&lt;br&gt;
Neffens it ferhaal soene twa soannen fan 'e slothear fan Grut Heeremastate spul krigen hawwe om in fanke. By de slaanderij dy't dêrop folge, soe de iene by de oare in [[ear (lichemsdiel)|ear]] ôfbiten hawwe. It [[tichelwurk]] soe dêrtroch oan syn namme kommen wêze.

=== Schatzenburg ===
[[File:Dronryp, Schatzenburg achter vijver RM513997.jpg|thumb|left|It haadgebou fan 'e [[bûtenpleats]] [[Schatzenburg]] mank de beammen fan Kwestjebosk.]]
Bûten it doarp stiet oan 'e Eastryp it bûten [[Schatzenburg]], dat dêr yn [[1698]] yn opdracht fan [[Harmannus Huber]], de siktaris fan 'e [[Steaten fan Fryslân]], setten waard op it stee dêr't earder [[Brantsmastate]] stie. Neffens Santema waard it bûten doe omskreaun as ''een nieuw woonhuys met een Vlaamse gevel''. Yn 'e earste helte fan 'e [[achttjinde iuw]] wenne dêr [[Agnes Alida Huber]], dy't it [[gasthûs]] (âldereintehûs) &quot;Vredenhof&quot; yn it doarp stifte. Oare bewenners fan it bûten wiene û.o. [[Johannes Lambertus Huber]], [[Cornelis Martinus Haersma]] en dr. [[Assuerus Quaestius]]. Dy lêste makke yn [[1887]] Schatzenburg mei trije [[pleats]]en oan it gasthûs ta om dat in finansjeel solide basis te ferskaffen. Sûnt mocht it bûten troch de fâden en fâdessen fan it gasthûs bewenne wurde. Om it bûten hinne stiet in kloft beammen dy't yn 'e folksmûle (alteast, foarhinne) Kwestjebosk neamd waard, neffens it ferhaal nei in net by namme neamde jonker fan Schatzenburg dy't oer alles sei: &quot;Tsja, 't is in kwestje.&quot; 

=== Vredenhof ===
[[File:De Ryp, Vredenhof.jpg|left|thumb|It âldste diel fan it [[gasthûs]] &quot;Vredenhof&quot; oan 'e Dûbelestreek.]]
It al neamde gasthûs &quot;Vredenhof&quot;, dat yn [[1745]] stifte waard troch [[Agnes Alida Huber]], bestie yn 't earstoan út seis wenten. Presiis in iuw letter, yn [[1845]], waarden dêr oan 'e efterkant nochris seis wenten tsjinoan boud. Dy dûbele rige fan tolve wenten waard yn 'e [[tweintichste iuw]] gearfoege en ferboud ta seis wat rommere huzen (Dûbelestreek 19-29). It gehiel is wytkalke en hat oan 'e strjitkant twa [[klokgevel]]s mei [[oansetkrol]]len. Yn 'e jierren [[1872]]-[[1876]] is der 100 m súdliker in útwreiding kommen oan 'e trochgeande wei troch it doarp (It Heech 6-40). Dat waard in rige wenten yn [[neoklassisisme|neoklassisistyske]] styl nei in ûntwerp fan [[C.S. Reitsma]], dat yn trije fazen set waard en yn [[1980]] yngeand ferboud is.

=== Mûnen ===
[[File:Mûne De Puollen, Dronryp.jpg|right|thumb|260px|De [[mole]] [[De Puollen]].]]
Yn 'e Rypster [[himrik]] steane fierders trije [[poldermûne]]n: [[De Puollen]], [[Keimpetille (mûne)|Keimpetille]] en de [[Hatsumermûne]]. De Puollen, dy't yn 'e eardere útbuorren mei deselde namme likernôch 1 km eastlik fan it doarp stiet, is in [[muonts (mole)|muonts]] dy't yn [[1850]] boud waard foar it bemeallen fan 'e 365 ha grutte Easterpolder, tsjintwurdich ûnderdiel fan 'e polder De Puollen. Lang wie dy mûne brekfallich, mar yn de jierren [[1984]]-[[1985]] is er restaurearre. Hoewol't de mûne net mear oansletten is op 'e Fryske [[boezem (wetter)|boezem]], is er noch wol mealfeardich. De muonts Keimpetille stiet súdwestlik fan 'e Rypster buorren, oan 'e súdkant fan it Van Harinxmakanaal, foar de eigentlike útbuorren [[Keimpetille]] oer. Dy mûne datearret út [[1870]] en waard yn [[1987]] op syn hjoeddeistige lokaasje set om 'e Hatsumerpolder te bemeallen. De [[Hatsumermole]] ta einbeslút stiet súdlik fan Dronryp yn 'e útbuorren [[Hatsum]]. Dit is ek al in muonts, dy't yn [[1878]] boud waard foar it bemeallen fan 'e 60 ha grutte polder Sikma. De Hatsumermole waard yn de jierren [[1988]]-[[1989]] restaurearre en yn [[2003]] fan in nije kape foarsjoen. Alle trije poldermûnen binne eigendom fan 'e [[Stifting Moles yn Menameradiel]] en kinne op ôfspraak besichtige wurde.

== Mienskip ==
[[File:De Ryp, Brêgebuorren 10, De Posthoarn.jpg|thumb|260px|Kafee &quot;De Posthoorn&quot;.]]
Dronryp beskikt oer in iepenbiere [[biblioteek]], in [[supermerk]] en ferskate oare [[winkel]]s. Foar senioaren is der it soarchstipepunt &quot;Drenningahof&quot; en Stifting &quot;It Palet&quot;. Foar de [[jongerein]] wie der earder it jeugdsintrum &quot;Interije&quot;. It doarp hat noch ien kafee, 'de Posthoorn'.  

It [[molkfabryk]] &quot;De Takomst&quot; (oprjochte yn [[1892]] as &quot;De Volharding&quot;), dat op [[6 novimber]] [[2009]] noch lanlik yn it nijs kaam doe't der in wolk [[salpetersoer]] ûntsnapte, moast yn [[2011]] slute. Oan it Van Harinxmakanaal stiet noch wol de [[hin]]neslachterij fan Van der Meer, dy't no ien fan 'e grutste wurkjouwers yn it doarp is. Yn 'e [[buorskip]] [[Hatsum]] leit it [[Stasjon Dronryp]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Harns]]. Fuort dêrnjonken stiet it [[restaurant]] ''[[Op Hatsum]]''.

It [[doarpskrante|doarpsblêd]] fan Dronryp hjit ''De Gearfetter''. Alle jierren wurdt yn ein [[maaie]] of begjin [[juny]] yn it doarp de [[Rypster Merke]] holden, de grutste [[merke|doarpsmerke]] fan [[Noard-Nederlân]]. Yn 'e twadde helte fan [[augustus]] fynt yn Dronryp it [[Skots &amp; Skeef Festival]] plak.

=== Tsjerklik libben ===
[[File:De Ryp, eardere tsjerke 'Het mosterzaadje' fan de Nederlânsk herfoarme evangelisaasje feriening.jpg|thumb|260px|It earder tsjerkje 'Het Mosterzaadje'.]]
Dronryp stiet derom bekend dat it mei plakken as [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[Reahûs]], [[Wytgaard]] en [[Blauhûs (Súdwest-Fryslân)|Blauhûs]] ien fan 'e grutste [[roomsk-katolike|roomske]] enklaven yn [[Fryslân]] is. De Ryp hat nei 1796 altiten de iennige [[parochy]] fan [[Menameradiel]] west. Yn [[1796]] wiene der 173 belidende roomsen op in totale doarpsbefolking fan 919 minsken, wat delkomt op 18,8% fan 'e befolking. Oan 'e [[protestantisme|protestantske]] kant wie Dronryp yn 'e [[njoggentjinde iuw]] en de earste helte fan 'e [[tweintichste iuw]] útsprutsen [[frijsinnigens|frijsinnich]]; de Rypster rjochtsinnigen tsjerkten yn [[Menaam]]. Yn [[1897]] waard der yn Dronryp troch bemuoienis fan 'e [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] [[klassis]] [[Frjentsjer]] in selsstannige grifformearde tsjerke ynstituearre en yn 1908 lieten de grifformearden de Rehobothtsjerke bouwe. Mei de foarming fan de [[PKN]] is de grifformearde tsjerke ferkocht en op snein 29 oktober 2006 waard dêr foar it lêst noch in tsjinst holden. Yn 1925 liet de Nederlânsk Herfoarme Evangelisaasje Feriening ''Het Mosterdzaadje'' bouwe oan de Puoldyk, dy tsjerke hat likernôch in heale iuw yn gebrûk west. [[Minnisten]] hawwe der yn Dronryp nea net in soad west; sels yn [[1796]] waarden der mar fiif teld.

=== Skoallen ===
Dronryp hat trije [[basisskoalle]]n, wêrfan't de Iepenbiere Basisskoalle &quot;De Romte&quot; de âldste is. De roomske Sint-Radbodusskoalle waard yn [[1875]] iepene, en de Protestantsk-kristlike Basisskoalle &quot;It Anker&quot;, stifte troch [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|rjochtsinnich herfoarmden]] en [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearden]], datearret fan [[1908]].

=== Ferienings ===
[[File:De Ryp, keatsfjild.jpg|thumb|260px|It keatsfjild.]]
{|
|valign=top|
* [https://www.dronryp.nl/biljarten/ Biljertklub Brenningahof]
* [https://www.dronryp.nl/cultuurenhistorie/ Edukatyf-kulturele feriening 't Nut]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100008928633832&amp;locale=nl_NL Fanfare Kunst en Genoegen]
* [https://www.dronryp.nl/volkstuinen/ Folkstúnferiening De Samenwerking]
* [https://www.dronryp.nl/volleybal/Follybalferiening DSVS]
* [[Fuotbalferiening Dronryp]] 
* [https://www.dronryp.nl/gymnastiek/ Gymnastykferiening DOS]
* [https://poptaruters.nl/ Hynstesportferiening De Poptaruters]
* [https://www.facebook.com/ijsclubdronryp/ Iisklub Dronryp]
|valign=top|
* [https://www.facebook.com/carnavaldronryp/ Karnavalsferiening De Alve Oksen]
* [https://www.sjirkdewal.nl/ Keatsferiening Sjirk de Wal]
* Kulturele Kommisje d'Alde Wite
* Stifting Brêgebuorren
* [[Tangsudo]] Studio Si Nan Ju 
* [https://www.tvschatzenburg.nl/ Tennisferiening Schatzenburg]
* [https://haldmoed.frl/ Toanielferiening Hâld Moed]
* Wurkgroep Histoarysk Dronryp
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.dronryp.nl/mfaalgemeen/ hiemside])&lt;/small&gt;''

=== Befolkingsferrin ===
Oant fier yn 'e [[1970-er jierren]] wie Dronryp neffens ynwennertal it twadde doarp fan 'e gemeente [[Menameradiel]], nei [[Berltsum]], mar foàr it haadplak [[Menaam]]. Yn 'e twadde helte fan 'e 1970-er jierren is it doarp ek Berltsum foarby stribbe. De ynwennerstallen fan Dronryp namen dêrbei stadich ta, mei inkeld yn 'e midden fan 'e [[1950-er jierren]] fan 'e [[tweintichste iuw]] in lytse tebekfal. De ynwenners fan Dronryp binne Rypsters. Harren tradisjonele [[skelnamme]] is &quot;oksen&quot;; dêrfandinne de beide [[okse]]n yn it [[wapen (heraldyk)|wapen]] fan it doarp. Ek stiet der yn it doarp in [[stânbyld]] fan in pear oksen.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1714 || 1748|| 1796 || 1815 || 1855 || 1880 || 1954 || 1964 || 1974 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 750 || 760 || 919 || 1.043 || 1.647 ||  1.942 || 2.018 || 1.902 || 2.254 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier  2004 || 2008 || 2011 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 3.250 || 3.400 || 3.357 || 3.240
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/dronryp/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''

=== Ferneamde Rypsters ===
[[File:Dronrijp,Alma-Tadema.JPG|thumb|It stânbyld fan [[Lourens Alma Tadema]] yn it sintrum fan Dronryp.]]
;Berne yn Dronryp
* [[Douwe fan Glins]] (†1573), Frysk frijheidsstrider
* [[Petrus Schotanus à Sterringa]] (1601-&lt;1675), [[keunstskilder]]
* [[Eise Eisinga]] (1744-1826), [[wolkjimmer]] en [[astronoom]]
* [[Johannes Lambertus Huber]] (1750-1826), [[politikus]] en [[rjochter]]
* [[Rutger Adolf Benthem Reddingius]] (1801-1863), [[dokter]] en [[boargemaster]]
* [[Lourens Alma-Tadema]] (1836-1912), keunstskilder
* [[Michael Jan de Goeje]] (1836-1909), [[oriïntalist]] en [[arabist]]
* [[Coert van Dalsen Fontein]] (1842-1897), amtner en [[politikus]]
* [[Cornelis Boersma]] (1901-&gt;1975), [[keatsen|keats]][[publisist]]
* [[Theo Lambooij]] (1901-1995), [[musikus]]
* [[Willem van Althuis]] (1926-2005), [[keunstner|byldzjend keunstner]]
* [[Gryt van Duinen]] (1950), [[sjoernaliste]] en programmamakster
;Oare bekende ynwenners
* [[Harmannus Huber]], siktaris fan 'e [[Steaten fan Fryslân]] en boargemaster fan [[Snits (gemeente)|Snits]] (1663-1730)
* [[Elizabeth Huber-De Hertoghe]], frou fan Harmannus Huber (1666-1751)
* [[Agnes Alida Huber]], stiftster fan it gasthûs &quot;Vredenhof&quot; (1702-1774)
* [[Assuerus Quaestius]], [[jurist]] en [[keunst]]samler (1815-1887)
* [[Aart Staartjes]], Nederlânsk [[akteur]], [[regisseur]], [[presintator]], [[dokumintêre]]makker en [[skriuwer]] (1938-2020)

== Ynfrastruktuer ==

=== Iepenbier ferfier ===

==== Treinferbining ====
Dronryp hat in [[Stasjon Dronryp|stasjon]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Harns]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

==== Bustsjinst ====
Troch Dronryp rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 97:''' [[Frjentsjer]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Menaam]]
* '''Line 197:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - Ljouwert fia Frjentsjer

=== Strjitten ===
Foar in opsomming fan alle strjitten yn Dronryp, sjoch de list op [[strjitten yn Dronryp|dizze side]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.rypsteraldheidskeamer.frl/ Rypster Aldheidskeamer]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br&gt;
&lt;references/&gt;
'''boarnen''':&lt;br&gt;
*{{Aut|Santema, O., en Ypma, dr. Y.N., ûnder redaksje fan}}, ''Skiednis fan Menameradiel'', Ljouwert, 1972 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 14 273.
*{{Aut|Bosma, Andries, en Dijkstra, Harrie}}, ''Net Ferjitte... Niet Fergete: Menaldumadeel en Het Biltdt in de Jaren 1940-1945'', Frjentsjer, 1995 (Van Wijnen), ISBN 9 05 19 41 307.
----
{{Commonscat|Dronryp}}
}}

{{DeWaadhoeke}}
[[Kategory:Dronryp| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]</text>
      <sha1>6h6wrfzdghmh57w99ktnv23975415tr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ingelum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7001</id>
    <revision>
      <id>1240243</id>
      <parentid>1149595</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10020" sha1="pfn6mmdx1nxmrkprfkqi0c8bj6jeteq" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Ingelum, westlike tagong fan it doarp.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Westlike tagong ta it doarp''
| wapen                       =
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ingelum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; 
| oerflak                     = 2,19 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 2,17 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,02 km² 
| befolkingstichtens          = 168 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|20px]] [[De Waadhoeke]]   
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_13_32.7_N_5_42_59.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 13' N 5° 42' E}}
| webside                     = [https://www.engelum.com/ Side Ingelum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 32.7
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 42
| lon_sec                     = 59.8
| lon_dir                     = E
}}
'''Ingelum''' is in doarp yn de gemeente [[De Waadhoeke]], east fan [[Menaam]].
 
It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ingelum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. 

== Skiednis ==
Ut fynsten yn 'e Ingelumerterp hat bliken dien dat it plak al hiel ier bewenne waard. It fersierde diggelguod dat fûn waard wiisde út dat der foar de jiertelling al minsken wenne ha. Dêrnjonken waard ek ierdewurk út de [[Romeinen|Romeinske]] tiid fûn. Yn 1335 waard it doarp Anglum neamd en yn 1399 Anglim. Dy nammen hawwe faaks it ferhaal fuorre dat it plak stifte waard troch Angelsaksen en Angelenheim neamd waard. It earste diel ferwiist nei alle gedachten nei in persoansnamme en it twadde diel (-um) nei hiem. 

;Groustins
Eastlik fan it doarp stie eartiids de [[Groustins (Ingelum)|Groustins]]. De stins waard foar it earst yn 1446 neamd, mar wie mooglik folle âlder. Yn 1446 waard de stins belegere en ynnommen troch de [[Skieringer]]s Sikke en Douwe Sjaerdama. In bekend bewenner fan de stins wie [[Wibe Sjoerds fan Grovestins|Skerne Wybe]] (Wibe Sjoerds fan Grovestins), de earste Fries dy't him skeare liet en dêrom dy bynamme droech. Syn heit Sjoerd fan Grovestins en Skerne Wybe waarden finzen nommen en nei Frjentsjer brocht. Hja komme nei ûnderhanneljen wer frij, mar yn 1482 waard de stins oanfallen troch Fetkeapers en Skieringers en doe waard Skerne Wybe troch in kûgel deadlik ferwûne. Healwei de 18e iuw waard de Groustins ôfbrutsen, mar de muorren wiene sa dik dat soks net goed slagge en in diel stean bleau. Earst yn 1770 waard ek de rest sloopt. Oant yn de jierren 1960 wie der in stik lân by it plak dêr't de stins stien hat en dat ''De Loopgraven'' neamd waard, in ferwizing nei de belegeringen fan de stins.&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/GrovestinsEngelum.htm Stinsen in Friesland, oproppen 17 jannewaris 2023]&lt;/ref&gt;    

;Kristoffeltsjerke
[[Ofbyld:2023 Ingelum. Kristoffeltsjerke (1).jpg|thumb|left|250px|''Kristoffeltsjerke'']]
{{Apart|Tsjerke fan Ingelum}}
De oarspronklik oan [[Kristoffel (hillige)|Kristoffel]] wijde tsjerke fan Ingelum datearret út de 1771 en waar letter nochris fernijd, wylst de 13e iuwske toer yn de 19e iuw ommitsele waard. Op [[3 maaie]] [[1975]] baarnde de tsjerke ôf. Sels de brânwacht fan it [[Fleanbasis Ljouwert|Ljouwerter fleanfjild]] (dy't earst spesjale tastimming ha moast om in brân bûten it fleanfjild te bestriden) koe net in soad mear úthelje. Dêrnei waard de tsjerke - mei grutte ynset fan it doarp - restaurearre, al kamen de banken en de âlde kachel der net wer yn. De tsjerke is yn [[1980]] wer yn gebrûk naam en wurdt no njonken tsjerketsjinsten fan de [[PKN]]-gemeente ek brûkt foar lytse konserten.

Yn de jierren 1980 waard in bysûndere tradysje weromhelle. De tsjerkeklokken bûten de wenstige tiden ek let by berte en ferstjerren. By in berte kinne âlders dat sels oanjaan, by ferstjerren wurde de klokken altyd let. Oan de klokken kin heard wurde oft it om in jonge of famke (by berte) of in man of frou (by ferstjerren) giet.

By in berte wurde de klokken fan 7.30-7.40 let. By in jonge beide klokken, by in famke de earste fiif minuten de lytse klok en de lêste fiif minuten beide klokken.

By ferstjerren liede de klokken fan 18.45 oant 18.55 oere. Ek hjir by de man beide klokken en by de frou earst allinnich de lytse klok en de lêste fiif minuten beide klokken.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:sichtopingelum.jpg|thumb|260px|''Sicht op Ingelum, skildere yn 2006&lt;br&gt;&lt;small&gt;fan in pleatslike skilderesse dy't anonym bliuwe wol&lt;/small&gt;'']]
Ingelum hat sûnt [[1973]] in eigen [https://www.skernewibe.nl/ doarpshûs Skerne Wibe], ferneamd nei de fetkeaper [[Skerne Wibe]], ([[Wijbe Sjoerds van Grovestins]]). It kafee 'De nieuwe ridder van Sint Joris' waard yn it begjin fan de jierren 1970 sluten.

Ingelum docht in soad yn 'e mande mei Bitgum en Bitgummole en dy doarpen wurde dan ek gauris as trije-ienheid beskôge. De ynwenners fan de doarpen ha sûnt 1963 ek de mienskiplike doarpskrante [https://www.facebook.com/DoarpenSport 'Doarp en Sport']. 

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Ingelum, pastorij.jpg|thumb|260px|''Pastorij'']]
*  [https://protestantsekerk.nl/kerkzoeker/protestantse-gemeente-beetgum-beetgumermolen-engelum-marssum-iw/ PKN gemeente Ingelum/Bitgum/Bitgummole/Marsum.]

=== Skoalle ===
* Ingelum hat gjin eigen skoalle, it doarp is oanwiisd op [[Bitgummole]].
[[Ofbyld:2023 Ingelum, Buorren (2).jpg|thumb|260px|''Buorren'']]

=== Ferienings ===
De Ingelumers diele it ferieningslibben foar in part mei [[Bitgum]]/[[Bitgummole]] en somtiden ek mei [[Marsum]].
{|
|valign=top|
* [https://www.engelum.com/component/content/article/2-uncategorised/37-ouderen-gym-en-soos?Itemid=102 Alderein Gimmestyk en soas]
* [https://www.engelum.com/component/content/article/2-uncategorised/35-utfeart-feriening-de-ferbining?Itemid=102 Begraffenisferiening De Ferbining]
* [https://www.engelum.com/component/content/article/2-uncategorised/39-biljartvereniging?Itemid=102 Biljertferiening]
* [https://www.facebook.com/maeyebeam/ Feestferiening De Maeyebeam]
* [https://www.engelum.com/component/content/article/2-uncategorised/38-vrouwenvereniging?Itemid=102 Frouljusferiening Lyts mar warber]
* [http://vogelwachtmarssum.nl/ Fûgelwacht Marsum e.o.]
* [https://dynamyk.nl/ Gymnastykferiening Dynamyk]
|valign=top|
* [https://detrijedoarpen.frl/ Iisferiening De Trije Doarpen]
* [https://www.kvslaraak.nl/ Keatsferiening Sla Raak]
* [https://www.engelum.com/component/content/article/2-uncategorised/36-klaverjassen?Itemid=102 Klaverjasklub]
* [https://www.engelum.com/images/Archief/2009/November/gemengdkoor.pdf Mingd koar Jubilate]
* [https://www.facebook.com/MerkecommissieIngelum/ Merkekommisje Ingelum]
* [https://www.facebook.com/nieuwleveningelum/?paipv=0&amp;eav=Afb4vCoD60umg715mHP9wJ5NVHiqa8x8LVKUzEcRq1aioleywrZr2-QZTCDykevgk80&amp;_rdr Toanielferiening Nij Libben]
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.engelum.com/verenigingen hiemside])&lt;/small&gt;''
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1796 || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 157 || 247 || 413 || 312 || 278 || 278 || 481 || 410 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2013 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 400 || 391 || 375

|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/ingelum/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''

=== Berne yn Ingelum ===
* [[Wibe Sjoerds fan Grovestins]] (?–1482), [[haadling]]
* [[Wiepkje Reddingius]] (1775 of 1780-1824), dichteres

== Museum It Leanbedriuw ==
[[Museum It Leanbedriuw]] hat in kolleksje fan sa'n tritich âlde trekkers, de âldste is fan [[1928]]. Ek is der in ferskaat oan oar âld lânbou-ark en in pear Volvo-frachtweinen út de sechstiger en santiger jierren.

Ingelum is ek startpunt foar de [[Trekkeralvestêdetocht|alvestêdetocht foar âlde trekkers]]. Dy tocht wurdt yn twa dagen riden.

== Ynfrastuktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Ingelum rint de folgjende busline:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]

De busline troch Ingelum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Buorren, Da Gronemanstrjitte, Feartswâl, Folkert Klazingastrjitte, Harnedyk, Marten Koopalstrjitte, Mieddyk, Nijlânsdyk, Sirtemawei, Tilledyk, Tsjerkeleane.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.ingelum.nl Webstee Ingelum]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Engelum|Ingelum}}
}}
{{Koördinaten|53_13_32_N_5_42_55_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 14' NB, 5° 43' EL}}

[[Kategory:Ingelum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]</text>
      <sha1>pfn6mmdx1nxmrkprfkqi0c8bj6jeteq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marsum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7002</id>
    <revision>
      <id>1240245</id>
      <parentid>1149597</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10084" sha1="m27omns47iuo2nd1ku2izk493zgw4so" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Poptaslot, Marsum (2022).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = ''Poptaslot''
| wapen                       =
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Marsum}} ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})
| oerflak                     = 7,38 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 7,24 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,14 km² &lt;/br&gt;
| befolkingstichtens          = 145 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|20px]] [[De Waadhoeke]]   
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_12_57_N_5_39_38_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 12' N 5° 39' E}}
| webside                     = [https://marssum.info/ Side Marsum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 43
| lon_sec                     = 30
| lon_dir                     = E
}}
{{Of|it doarp Marsum yn Fryslân|it doarp Marsum yn Grinslân|Marsum (Grinslân)}}
'''Marsum''' is in doarp  beëasten [[Menaam]] yn de gemeente [[De Waadhoeke|Waadhoeke]]. Mei't [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] hieltiten mear útwreidet leit Marsum noch mar in pear kilometer fan de stêd. By Marsum heart ek de buorskip [[Ritsumasyl]].

It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Marsum}} ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}) ynwenners.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Marsum, Deinum, Boksum en Blessum States.jpg|thumb|left|200px|''States om Marsum'']]
Marsum ûnstie op in [[terp]] dy't al foar de jiertelling bewenne waard. Mooglik hat dy terp mar foar in skoftke bewenne west. Om it jier 1000 hinne waard it plak in krúspunt fan de seedyk nei [[Boalsert]] en in seedyk, dy't de [[Middelsee]] foar in part ôfslette. De [[Pontianustsjerke (Marsum)|Pontianustsjerke]] datearret fan 'e 12e iuw. 

It doarp waard yn 1275 al as 'Mersum' skreaun en yn 1471 as 'Marssum'. De stavering 'Marsum' wurdt yn de 18e iuw foar it earst skreaun. De plaknamme soe ferwize kinne nei in wenplak (hiem/um) by in breed wetter. Mar it soe ek ferwize kinne nei de persoan 'Mer', al is dat net sa oannimlik.  

Troch de iuwen hinne groeide Marsum stadichoan. Yn de 15e iuw waard súdlik fan it doarp troch de Heringa's it [[Poptaslot]] of Heringaslot boud. Sûnt de 20e iuw leit it Poptaslot yn it doarp sels. De eartiidske haven fan Marsum bestiet net mear, allinne de strjitnamme ferwiist dêr noch nei.      

Yn 1984 waard it noardeastlike bûtengebiet fan Marsum by Ljouwert foege, sadat de [[Fleanbasis Ljouwert|fleanbasis]] hielendal yn ien gemeente falt. It gebiet tusken Marsum, Deinum, [[Boksum]] en Ritsumasyl is yn 2018-2019 rekréatyf ferbettere. Tusken de doarpen is it [[Boksumer Soal]] befarber makke, der binne haventsjes kommen en by Marsum is sels in stikje strân oanlein.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/891949/veel-belangstelling-voor-nieuw-strand-bij-marsum Omrop Fryslân, 29 juny 2019]&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Poptaslot, monumintale Kastanjebeam.jpg|thumb|260px|''Monumintale kastanjebeam by it Poptaslot'']]

Oant 1 jannewaris 2018 lei Marsum yn de gemeente [[Menameradiel]]. Sûnt dy tiid is Marsum ien fan de meast eastlike doarpen fan de gemeente [[De Waadhoeke|Waadhoeke]].

== Mienskip ==
It doarpshûs [https://www.nijfranjum.nl/ Nij Franjum] is it hert fan Marsum. De [https://marssum.info/dorpsbelang/ feriening foar Doarpsbelang] is yn 1970 oprjochte. Ienris yn it jier is de ferkiezing fan 'Marsumer fan it Jier', dy't dan de [[Fergulde Biezem]] útrikt krijt. De Marsumers waarden tradisjoneel foar strontbiezums (of keallekoppen) útskolden. Yn de [https://marssum.info/wp-content/uploads/2012/02/Nieuwskruier.Nov2015.pdf 'Nieuwskuier'] stiet it pleatslik nijs. Unia is it sportkompleks oan de Veemanstrjitte.

Yn it twadde wykein fan septimber wurdt tradisjoneel de Marsumer Merke organisearre. De aktiviteiten wurde op en om it keatsfjild holden.  

It is yn Marsum wenst om by de berte fan bern tusken 08:30-08:40 oere de klok te lieden (by in jonkje twa klokken, by in famke de earst fiif minuten de lytsere klok en dêrnei beide klokken). By ferstjerren wurdt de klok tusken 19:05-19:15 oere let (by in man twa klokken, by in frou earst de lytsere klok en dêrnei ek beide klokken).&lt;ref&gt;[https://marssum.info/kerk/ Marsum.info]&lt;/ref&gt;       
[[Ofbyld:Poptagasthûs fan Marsum (2022).jpg|thumb|260px|''Poptagasthûs'']]

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:Pontianustsjerke fan Marsum (2022).jpg|thumb|260px|''Pontianustsjerke'']]
{{Apart|Pontianustsjerke (Marsum)}}
Tsjerklik heart it protestantske diel fan it doarp de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente Bitgum-Bitgumermole-Ingelum-Marsum. De Pontianustsjerke is tsjintwurdich ûnderbrocht yn de Stifting Behâld Pontianustsjerke Marsum. 

=== Skoalle ===
* [https://www.obsdepolle.nl/ Iepenbiere basisskoalle 'De Pôle']
* Pjutteboartersplak 'De Pikepôle' 

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [[Aldjiersploech Marsum]]
* [https://uitvaartverenigingmarssum.nl/ Begraffenisferiening Marsum]
* [https://marssum.info/verenigingen/name/biljartvereniging-het-grauwe-paard/ Biljertferiening Het Grauwe Paard]
* [https://marssum.info/verenigingen/name/biljartvereniging-touce/ Biljertferiening Touché]
* [https://marssum.info/verenigingen/name/volksdansgroep-de-poptadounsers/ Folksdûnsferiening Marsum]
* [https://vogelwachtmarssum.nl/ Fûgelwacht Marsum e.o.]
* [https://www.facebook.com/sss68marsum/?locale=nl_NL Fuotbalferiening SSS]
* [https://marssum.info/verenigingen/name/kaartsoos-55/ Kaartklub 55+]
* [https://kv-foarut.nl/ Keatsferiening Foarút]
|valign=top|
* [https://www.facebook.com/SSSMARSSUM/?locale=nl_NL Gymnastykferiening SSS]
* [https://marssum.info/verenigingen/name/iisklub-ritsuma/ Iisklub Ritsuma]
* [https://www.onsgenoegenmarsum.nl/ Muzykferiening Ons Genoegen]
* [https://marssum.info/verenigingen/name/g-verf/ Selskip foar Marsumer Skiednis]
* [https://marssum.info/verenigingen/name/zangvereniging-nocht-en-wille/ Sjongferiening Nocht en Wille]
* [https://marssum.info/verenigingen/name/stichting-het-dr-h-popta-gasthuis/ Stifting dr. H. Popta-Gasthûs ]
* [https://marssum.info/verenigingen/name/stichting-tot-behoud-van-de-lunia-state/ Stifting ta Behâld fan de Lunia-State]
* [https://www.tvmarssum.nl/1/ Tennisferiening Marsum]
* [https://www.facebook.com/OKKmarsum/?locale=nl_NL Toanielferiening OKK]
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://marssum.info/verenigingen/ hiemside])&lt;/small&gt;''
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 ||1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2007 || 2013  
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 588 || 1103 || 1069 || 1111 || 1306 || 1474 || 1020 || 1157 || 1070 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 1050 ||1045
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/marsum/#:~:text=Over%20woonplaats%20Marsum,zijn%20in%20totaal%20497%20woningen. Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''
=== Berne yn Marsum ===
* [[Hobbe Sjoerds fan Baerdt]] (15?? 15??), sekretaris fan Frjentsjerteradiel en Harns.
* [[Riemer Veeman]] ([[1867]]), suveldeskundige
* [[Doede Veeman]] ([[1943]]), sjonger
* [[Klaas van Wieren]] ([[1944]]), keatser
* [[Wybren van Wieren]] ([[1953]]), keatser

== Gebouwen ==
[[Ofbyld:Marsumermûne, Marsum (2022).jpg|thumb|260px|''Marsumermûne'']]
* De [[Pontianustsjerke (Marsum)|Sint-Pontianustsjerke]] is in oarspronklik út de 12e iuw datearjend tsjerkegebou.
* Yn it doarp stiet it [[Poptaslot]] of Heringastate, oarspronklik in [[stins]] dy't om 1500 hinne troch de famylje Heringa boud is. It gebou hat unike bedsteeën út [[1540]] en in [[17e iuw|17e]] - en [[18e iuw]]sk ynterieur dy't besjoen wurde kinne by de rûnliedings yn de simmermoannen.
* Oan 'e Hegedyk en de Buorren stiet it [[Poptagasthûs]], dat de status fan [[ryksmonumint]] hat.
* Súdwestlik fan it doarp stiet de yn [[1888]] boude poldermole [[Terpsicht]], de lytste [[spinnekopmole]] fan Nederlân.
* Justjes bewesten Marsum stiet de [[Marsumermûne]], in [[muonts]] út 1903. 

==Ynfrastuktuer==

=== Bustsjinst ===
Troch Marsum rinne de folgjenden buslinen:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]
* '''Line 97:''' [[Frjentsjer]] - Ljouwert fia [[Menaam]]

De buslinen torch Marsum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Marsum]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

==Keppeling om utens==
* [http://www.marssum.info/ Webstee Marsum]
* [http://www.poptaslot.nl/ Poptaslot]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Marsum (Friesland)|Marsum, Fryslân}}
}}
[[Kategory:Marsum|Marsum (Friesland)|Marsum]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]</text>
      <sha1>m27omns47iuo2nd1ku2izk493zgw4so</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7005</id>
    <revision>
      <id>1240256</id>
      <parentid>1226173</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8465" sha1="mn8iz4ddaw59qiqsr32u9u904dqglx9" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Wier, monumint ta neitins fan Lautastate.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Flearmûzetoer fan Wier'' 
| wapen                       = [[Ofbyld:Wier vlag.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Wier wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wier}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1,77 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 1,73 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,03 km²
| befolkingstichtens          = 110 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_15_04.5_N_5_37_20.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15' N 5° 37' E}}
| webside                     = [https://www.wierfryslan.nl/ Side fan Wier]&lt;br&gt;[https://www.facebook.com/profile.php?id=100064337125330 FB-side fan Wier]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  =  
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 15
| lat_sec                     = 04.5
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 37
| lon_sec                     = 20.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Wier''' is in [[doarp]] yn 'e [[Fryslân|Fryske]] [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]]. It leit oan de Hege Dyk yn wat foarhinne de uterste [[noardwest]]punt fan Menameradiel wie, tichter by [[Minnertsgea]] (foarhinne yn [[It&amp;nbsp;Bilt]]) as by [[Berltsum]] (it neiste Menameradielster buordoarp). 

Wier hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wier}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
De earste ynwenners fan Wier wiene boeren en fiskers. Oer de [[Wierster Syl]] en [[Balksyl]] koene de fiskers maklik op de [[Middelsee]] komme. Omkring it jier 1000 waarden der diken oanlein tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en Wier, oer [[Bitgum]] en [[Berltsum]]. Wier lei dus efter Berltsum. Yn [[Menaam]] waard dêrom foarhinne wol sein, as immen frege fan &quot;Ja wier?&quot;: &quot;Wier leit achter Berltsum en ast der bist leit it derfoar.&quot;

Foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] makke it doarp al sûnt minskewitten diel út fan 'e gemeente [[Menameradiel]]. 

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Wier, Jehannes de Dopertsjerke (Teätertsjerke) (4).jpg|left|thumb|''De Jehannes de Dopertsjerke (Teätertsjerke)'']]
{{Apart|Ioannis Teätertsjerke Wier}}
Yn de twadde helte fan de [[12e iuw]] waard de houten tsjerke ferfongen troch in tsjerke fan stien, dy't wijd wie oan [[Jehannes de Doper]]. Oan de súdmuorre fan de tsjerketoer hinget in astronomysk oerwurk dat yn 1946 oanbean waard troch in ûnderdûker yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]]. De tsjerke is tsjintwurdich eigendom fan de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]] en wurdt eksploitearre troch de Stifting Freonen fan Terp &amp; Tsjerke Wier.  

=== Lauta State === 
[[Ofbyld:LautaStateWier1 1778.jpg|thumb|left|Lauta State yn de 18e iuw]]
[[Schelte Lauta]] liet yn [[1192]] in stins bouwe; Lauta Stins. Yn [[1634]] ferfong in nije state de stins, dy't yn [[1748]] by in [[pachtersoproer]] ôfbaarnd waard. It plak dêr't de state stien hat is noch goed te werkennen. De singels binne op inisjatyf fan de bewenners opknapt en de grêften wer ferbrede. Natoer en asstrology foarmje de tema's dy't by de ûntwikkeling fan it projekt in rol spilen. Der is yn 'e styl fan de stinzepoarte in flearmûzetoer boud en der leit in stjerreheuvel; it projekt waard bekend as 'Nachttún'.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Wier, doarpshûs d'Ald Skoalle, Lautawei.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs d'Ald Skoalle'']]
It [[doarpshûs]] fan Wier hjit [[d' Ald Skoalle (Wier)|d' Ald Skoalle]]. Ut 'e namme is ôf te lieden dat it foarhinne de doarps[[skoalle (ynstelling)|skoalle]] wie, mar de Wierster [[bern (persoan)|bern]] sitte no al lang yn [[Minnertsgea]] of [[Berltsum]] op skoalle. Doarpsrûnte, de feriening foar Pleatslik Belang, hat yn d' Ald Skoalle syn gearkomsten. Yn it earste wykein fan july is der [[merke]]. Doarpskrante ''Op 'e Roaster'' ferskynt yn Berltsum en Wier.

Ynwenners fan Wier wurde foar katten útmakke. Oan 'e Lautawei stiet sûnt 2002 in byldsje fan de 'Wierster Kat', dat dêr yn it ramt fan it 50-jierrich jubileum fan de doarpsferiening set waard.

=== Ferienings ===
* [https://www.facebook.com/kaatsenwier.wier/?locale=nl_NL Keatsferiening VVV Wier]
* Toanielferiening Oefening en Vermaak.
[[Ofbyld:2023 Wier, kop-hals-romppleats, Lautawei.jpg|thumb|260px|''Kop-hals-romppleats'']]

=== Berne ===
* [[Klaas van den Akker]] (1864-1943), pionier fan it lânbouhúshâldûnderwiis yn Fryslân.
* [[Sybe Kornelis Bakker]] (1875-1918)), frijsinnich kristen-soasjalist en herfoarme predikant. &lt;ref&gt;[https://www.iisg.nl/bwsa/bios/bakker.html Kalma, J.J. (2007). Website Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersvereniging in Nederland. ''BAKKER, Sybe Kornelis''. Krigen 17-07-2007.]&lt;/ref&gt;
* [[Simy Sevenster]] (1944-), Frysk skriuwster.

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 2004 || 2013 || 2017 || 2018 || 2020 || 2023
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 258 || 210 || 206 || 211 || 206 || 190 || 190
|}

== Radarpost ==
[[Ofbyld:2023 Wier, de nije radarpost.jpg|thumb|260px||''Radarpost Wier'']]
Yn Wier sit Radarpost Noard fan de [[Keninklike Loftmacht]], ien fan de twa saneamde &quot;Medium Power Radars&quot; wêrmei't it Nederlânske loftrom bewekke wurdt. De oare Nederlânske radarpost is yn Nieuw Milligen (by Apeldoorn) en is ûnderdiel fan [[Air Operations and Control Station Nieuw Milligen]]. 

Nei 40 jier, yn 2021 waard in folslein nije radarynstallasje yn gebrûk nommen.&lt;ref&gt;[https://www.lc.nl/friesland/leeuwarden/Dit-is-de-nieuwe-state-of-the-art-radar-van-de-Koninklijke-Luchtmacht-25232806.html Ljouwerter Krante, ''Dit is de nieuwe state-of-the-art radar van de Koninklijke Luchtmacht''. 13 jannewaris 2020]&lt;/ref&gt; By in ûndersyk die bliken dat de doarpsbewenners fan de nije radar lûdshinder en stoaringen oan apparaten ûnderfûnen. Ek makken hja harren soargen oer de gefolgen fan 'e radarstraling op de folkssûnens. De wurkgroep Radar Wier ferwiet de gemeente Waadhoeke te folle passiviteit oer de soargen fan it doarp by de bou fan de nije militêre radar.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Wier-teleurgesteld-in-Waadhoeke-om-radarpost-gemeente-moet-meer-opkomen-voor-inwoners-26654374.html Ljouwerter Krante 16 maart 2021]&lt;/ref&gt;

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Wier rint de folgjende busline:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]

De busline troch Wier wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Gernierswei, Hegedyk, Lautawei, Terpeleane, Tsjalling Bakkerstrjitte, Tsjerkepaad.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.wierfryslan.nl/ Webstee fan Wier]
* [https://www.iisg.nl/bwsa/bios/bakker.html Oer Sybe Kornelis Bakker]
* [http://www.astronomischuurwerk.nl Astronomisch uurwerk Wier]
{{Reflist}}
----
{{Commonscat|Wier}}
}}
{{koördinaten|53_15_07_N_5_37_27_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 15' NB, 5° 37' EL}}

[[Kategory:Wier| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Menameradiel]]</text>
      <sha1>mn8iz4ddaw59qiqsr32u9u904dqglx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Garyp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7008</id>
    <revision>
      <id>1240159</id>
      <parentid>1234851</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9604" sha1="5k6vg3v4dzcqab3xfnpmcu8phl1oiar" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Garyp - Petrustsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Petrustsjerke''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Garyp.gif|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Garyp wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Garyp}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 18,18 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 16,84 km² &lt;br&gt; - wetter: 1,33 km² &lt;/br&gt;  
| befolkingstichtens          = 112 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    =        
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_9_59_N_5_58_12_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 9' N 5° 58' E}}    
| webside                     = [https://www.garyp.nl/ Side fan Garyp]
| ôfbylding2                  = Map NL Tytsjerksteradiel Garyp.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Doarpsgebiet Garyp (grien) yn 'e gemeente Tytsjerksteradiel''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 9
| lat_sec                     = 59
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 58
| lon_sec                     = 12
| lon_dir                     = E
}}
'''Garyp''' is in doarp yn de gemeente [[Tytsjerksteradiel]], súdwest fan [[Burgum]]. 

Garyp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Garyp}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Untstean ==
De namme komt fan ''ga - ryp''. ''Ga'' = gea (lânskip) en ''ryp'' is in sânrich of stripe. Garyp is ûntstien op in sânkop as in eilân tusken de legere feangrûnen. It tefolle oan wetter rûn it meast rjochting [[Wide Ie (Burgum)|Wide Ie]], dy't útwettere yn de [[Middelsee]] en streamd hawwe moat tusken [[Goutum]] en [[Barrahûs]] (Werpsterhoek), fia it “Skalkedjip” en de &quot;Ald Feart&quot;, ek wol &quot;Alde Jokse&quot; neamd (dy’t al iuwen drûch leit troch in oerstreaming yn 1600) rjochting [[Warten]].
[[Ofbyld:Garyp âld skoalle.JPG|thumb|left|250px|''Sicht op Garyp, lofts de eardere 19e iuwske skoalle'']]
[[Sigerswâld (Tytsjerksteradiel)|Sigerswâld]] is no in [[buorskip]] fan Garyp, mar dat wie earder in doarp mei in eigen tsjerke. By Sigerswâld stie it frouljuskleaster Sinaï mei in pleats en in [[spinhûs]]. Mei't de [[reformaasje]] yn [[1580]] ynfierd waard en it [[Roomsk Katolike Tsjerke|roomsk-katolisisme]] ferbean waard moasten ek de kleaster opjûn wurde. De kleasters waarden sletten om 't dy brûkt wurde koene troch de Spanjerts yn de [[Tachtichjierrige Oarloch]]. Sa moasten ek de &quot;Wite Susters' harren kleaster ferlitte, dat troch oerheid yn [[1581]] yn 'e brân stutsen waard.

Garyp stie letter bekend as it doarp mei de fjirtjin [[Stins|stinzen]], letter wurde der noch alve neamd: Albada, Douma, Galama, Kinnema, Sixma, Voocklama, Wiarda, Amama, Skroetsma, Galgahiem en Solcama. Schotanus neamt yn 1622 noch trije: Solcamastate, Scroetsmastins en Galkehiem. Yn de 18e en de 19e iuw binne de measten ferdwûn troch útstjerren, ferhuzing (bygelyks mei steedhâlder Willem IV nei [[De Haach]]), jildgebrek en de ôfskaffing fan it [[Erfrjocht]] yn [[1811]]. Dertroch fersnipperen de eigendommen en rekken de stinzen yn ferfal.

Nei dat de trochgeande dyk troch de buorren al ferhurde wie, waarden der mear wegens oanlein. De Brandsmaloane nei [[Sumarreheide]], De Loane nei de [[Iniaheide]], mei in betonbrêge oer de [[Susterfeart]], oanslutend op 'e strjitwei nei [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]]. Fan de Mûnehoek ôf waard de wei ferhurde nei Sigerswâld. Ek kaam der in wei nei [[Earnewâld]], dy 't foar de ynpoldering fan [[1920]] noch net altyd betrouber wie.

It KY-stasjon en it [[molkfabryk]] binne ferdwûn, krekt as de [[húshâldskoalle]]. It hat ek in iepenloftswimbad.

== Doarpswapen en flagge ==
It doarp leit oan de râne fan [[De Wâlden]] en wetter. It grien yn de flagge is symboal foar de bosk, de reade baan foar it doarp sels, mei oan de rânen sulveren banen as symboalen foar it wetter.
 
By de tsjerke fan Garyp leit in [[Balstien|swerfstien]] út de iistiid, grif de ferhevenheid dêr't ea de doarpsrjochter op siet. De gouden ruten yn it wapen binne symboalen fan it rjocht. De Fryske famyljes Walta en Aggema fieren om deselde reden dizze ruten. It krús ûnderoan docht tinken oan it Kleaster Sinaï dat yn it buorskip [[Sigerswâld (Tytsjerksteradiel)|Sigerswâld]] by Garyp stie.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Binnenrust. Boerderij Easterein 29 Garijp.JPG|thumb|260px|''Binnenrust, Easterein 19'']]
It Geahûs is de namme fan it mienskipssintrum. Garyp hat in feriening foar Doarpsbelang, [[doarpskrante]] hjit De Rabbelskûte.

De ynwenners fan Garyp wurde ''sânmigers'' en ek wol ''klitsefretters'' neamd. Dy skelnammen wurde benammen brûkt as koartswilige beneaming foar Garipers dy't de hiele dei net folle dogge.

=== Tsjerken ===
* [[Petrustsjerke (Garyp)|Petrustsjerke]] ([[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]). De Petrustsjerke sa't dy der no stiet is fan [[1838]]. It is de ferfanging fan de út [[dowestien]] oplutsen midsiuwske tsjerke. De preekstoel en in koperen kroan binne fan [[1782]]. It oargel, makke troch [[Bakker en Timminga]], is fan [[1886]]. Yn de toer hinget in liedklok út [[1628]]. Earder hinge der in klok út 1490 dy't yn de tsjerke fan it Deenske [[Tsjerke fan Bedsted (Tønder )|Bedsted]] bedarre is.
* [[Andreastsjerke (Garyp)|Andréastsjerke]] ([[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]])

=== Skoalle ===
* Kristlike basisskoalle '[https://dewraldpoarte.nl/ De Wrâldpoarte]'.

=== Ferienings ===
* Biljertklub Us Nocht, Us Hobby en De Wâldstompers
* Sjitsportferiening De Beuk
* Kuorbalferiening Vlug en Vaardig 
* Follybalferiening Garyp
* [[Fuotbalferiening V en V '68]]
* Shantykoar De Skipfeartsjongers 
* [https://www.facebook.com/people/Chr-Muziekvereniging-Looft-den-Heer-Garyp/100047803092223/ Kristlike Muzykferiening Looft den Heer]
* Toanielferiening Lytse Krêft
* Tennisferiening It Akkelân 
* Iis Nocht
* Fiskferiening De Poask 

=== Tradysjes ===
* It doarp hat noch in tradisjonele roukoets. By in begraffenis moat der út de grifformearde tsjerke wei in hiel ein rûn wurde nei it hôf. Dat bart rinnendewei mei in [[Frysk Hynder]] foar de koets mei in swart kleed en fjouwer dragers en de útfeartboade. 
* [[Sinteklaas]] wurdt yn Garyp op in spesjale manier fierd: op de dei dat hy oankomt geane bern jûns by de doarren del ferklaaid as Swarte Pyt of Sinteklaas.

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2009 || 2021 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1946 || 1888 || 1852 || 1820 || 1807 || 1875 || 1922 || 1.894
|}

=== Bekende Garypsters ===
* [[Jacob Lub]] (1868), Súd-Afrikaansk skriuwer
* [[Christiaan Paulus van Essen]] (1901), boargemaster
* [[Klaas Koster (boargemaster)|Klaas Koster]] (1910), boargemaster
* [[Pieter Tjeerdsma]] (1916), politikus
* [[Jan van der Meer (1932)|Jan van der Meer]] (1932), boargemeester
* [[Geart Benedictus]] (1952), politikus
* Master [[Pieter Lub]], ûnderwizer en doarpsman
* Dûmny Klaas Minnema
* [[Pier Feddema]], skilder-keunstner
* [[Klaas Koopmans]] - skilder
* [[Jan Tj. Hoogstins]] (Garyp, 1 jannewaris 1921-21 maaie 2006) - skilder &lt;ref&gt;[http://www.garyp.nl/index.php/diversen/bijzondere-garipers#hoogstins Side Garyp]&lt;/ref&gt;

== Ferskaat ==
* Simmerdeis giet der in pontsje fan [[Suwâld]] nei Garyp.
* Oan de râne fan de iisbaan stiet [[Wynmotor Garyp]].

== Ynfrastuktuer ==

=== Provinsjale wei ===
By Garyp rinne de [[Rykswei 31|N31]], [[Provinsjale wei 356|N356]] en de [[Provinsjale wei 913|N913]].

=== Bustsjint ===
Troch Garyp rint de folgjende busline:

* '''Line 20:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Drachten]] de [[De Gordyk]]

De busline troch Garyp wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Garyp]].

De trijesprong Greate Buorren - Easterein - Brandsmaloane hiet eartiids ''Koutenburch''. Dat moat in iepen plak west hawwe, dêr't [[sigeuners]] en oar folk mei har [[wenwein]]en soms wiken tahâlden.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

==Keppeling om utens==
* [https://www.aldgaryp.nl/nieuw Ald Garyp]
* [http://www.tietjerksteradeel.nl/ Webstee Tytsjerksteradiel]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Garyp}}
}}
{{Tytsjerksteradiel}}
[[Kategory:Garyp| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]</text>
      <sha1>5k6vg3v4dzcqab3xfnpmcu8phl1oiar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gytsjerk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7009</id>
    <revision>
      <id>1240161</id>
      <parentid>1182465</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13100" sha1="12myftbb7bj5wyjdfz58lam1utxjb5t" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Gytsjerk, Martinustsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Martinustsjerke''
| wapen                       = [[Ofbyld:Gytsjerk vlag.svg|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Gytsjerk wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Gytsjerk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,23 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 5,15 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,09 km² 
| befolkingstichtens          = 416 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_31.5_N_5_53_30_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 5° 53' E}}    
| webside                     = [https://www.trynwalden.nl/gytsjerk/ Gytsjerk op de side fan Trynwâlden]&lt;br&gt;[https://www.facebook.com/dorpsbelanggytsjerk/?locale=nl_NL FB-side Doarpsbelang]
| ôfbylding2                  = Map NL Tytsjerksteradiel Gytsjerk.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Doarpsgebiet fan Gytsjerk (grien) yn de gemeente Tytsjerksteradiel''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 31.5
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 53
| lon_sec                     = 30
| lon_dir                     = E
}}
'''Gytsjerk''' is in doarp yn de gemeente [[Tytsjerksteradiel]]. Gytsjerk is it súdlikste doarp fan de [[Trynwâlden]]; it leit tusken [[Oentsjerk]] en [[Ryptsjerk]]. By Gytsjerk heart ek de buorskip [[Gytsjerksterhoeke]].

Gytsjerk hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Gytsjerk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.
== Skiednis ==
Gytsjerk is neamd nei ''Gatzerka'', in namme dy't tsjerke fan it doarp betsjutte soe. Dy tsjerke moat om 1100 boud wêze by it krúspunt fan de wei fan Ljouwert nei Dokkum mei de east-westferbining fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] oer de Kanterlânskewei en de Nije Strjitwei. Yn de [[19e iuw]] hie Gytsjerk – benammen by de [[Gytsjerksterhoeke]] - sa'n 50 huzen en ± 320 ynwenners.
[[Ofbyld:Giekerk Kantoor +lab.JPG|thumb|left|250px|''Laboratoarium en molkeûntfangst Koöperative Stoomsuvelfabryk &quot;Trynwâlden&quot; '']]
Oant healwei de 19e iuw bestie Gytsjerk út wat fersprate pleatsen en arbeidershûskes sûnder in echte kom. Troch mear hûzen ûntstie der westlik fan de strjitwei stadichoan in kom, fral  mei de bou fan it molkfabryk en de wenten en de bou fan rinteniershûzen oan de Rinia van Nautawei. 

It doarp krige yn de jierren 1970 en 1980 in soad nijbou súdlik fan de Kanterlânskewei rjochting Gytsjerkerhoeke. Sûnt de jierren 1990 hat ek noardlik fan de Sâufeart/Kanterlânskewei op wat lytsere skaal doarpsútwreiding west. 
[[Ofbyld:Gytsjerk, winkelsintrum.jpg|thumb|260px|''Winkelsintrum'']] 
It sintrum fan it doarp ûndergyng de lêste jierren grutte feroarings troch nijbou oan de Kanterlânskewei tusken de Rinia van Nautawei en de J.H. Riemersmastrjitte. Yn 2016 waard dêr in nij winkelsintrum iepene  en in grut parkearterrein oanlein.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nieuws/677445-nieuw-winkelcentrum-gytsjerk-opent-volgende-week Omrop Fryslân, 4 novimber 2016]&lt;/ref&gt; Oan dat parkearterrein waard in appartemintekompleks fan fjouwer heech boud. Net elkenien fûn it doarp der mei dy nijbou moaier op wurden en by de plannen fan in twadde appartemintekompleks ûntstie der út de befolking ferset tsjin noch mear heechbou yn it doarp.&lt;ref&gt;[https://petities.nl/petitions/niet-meer-hoogbouw-in-gytsjerk?locale=nl Petities.nl]&lt;/ref&gt; Ek makken minsken beswier tsjin de lokaasje dêr't de apparteminten komme moatte. De nijbou soe nammentlik fuort tsjin de iisbaan, ek brûkt foar doarpsfeesten, komme te lizzen.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nieuws/677445-nieuw-winkelcentrum-gytsjerk-opent-volgende-week Omrop Fryslân, 26 febrewaris 2022]&lt;/ref&gt; 
   
=== Wegen ===
Fan de Rinia van Nautawei ôf rûn in wei dwers troch de lannen nei de tsjerke. De ferbining fan de Moark nei Gytsjerk rûn doe oer de Gytsjerkersterhoeke. It doarp wie yn dy tiid allinnich mar ferbûn mei [[Mûnein]] en [[Aldtsjerk]]. Wa't nei [[Ryptsjerk]] woe moast mei in boatsje oer de [[De Ryd (Gytsjerk)|De Ryd]].
 
De Ryddyk waard yn 1727 oanlein mei in brêge oer De Ryd. Om't de brêge in slompe jild koste, moast der tol betelle wurde by in tolhúske op it stee dêr't it (eardere) molkfabryk stiet. Dan waard yn it tolhúske in raamke iepenskood en op in plankje dat nei foaren skood waard koe it toljild lein wurde. Rinnende minsken moasten in sint betelje en foar in wein of reau in [[botsen]]. De Rydwâlstertolhikke ferdwûn yn [[1897]], doe't de gemeente it tolhúske mei de grûn ferkocht. De brêge waard letter ferfongen troch in dûker, dy't no de Ryd en de [[Bouwe Pet]] mei inoar ferbynt.

=== It Mienskar ===
Gytsjerk lei eartiids op in nei alle kanten ôfsluten sâneilân. Mei de doarpen Aldtsjerk en Oentsjerk ûntstie wat fan ferbûnens en yn de rin fan de tiid krige dit heger lizzende gebiet de namme '[[Trynwâlden]]'. It sâneilân wie lang ferlyn tige ryk oan bosk en yn de midsiuwen wennen hjir minsken, dy't de rânen fan dit gebiet meast brûkten foar boulân. De earste bewenners sille grif de âld Germaanske grûnferdieling tapast hawwe. Tige wichtich by de rjochtsgong wie doe dat elke boer rjocht hie op in oandiel yn it mienskiplike besit, it saneamde mienskar. Alde stikken (± 1581) fermelde noch it bestean fan sa'n mienskar. De buorkerijen yn Gytsjerk wienen boud op de hegere dielen fan it sâneilân en de boulannen leinen yn stroken efter dy pleatsen. Foar feehâlders wie it leger lizzende lân geskikt en yn de boeremienskip gou de regel: hoe grutter it besit oan boulân nammerste mear men rjocht hie op de 'grasinge of koeganck' yn it mienskar, dat sa'n 600 [[pûnsmiet]] grut wie. Neist de [[einekoai]] op de Gytsjerksterhoek wie de tagong en as de kij molken wienen, dan wachten de boeren ornaris op elkoar om dêrnei meiïnoar op hûs oan te gean.

=== Sjoerdastate ===
Yn 1511 wurdt foar it earst skreaun oer eigener Lieuwe Sjoerda fan Sjoerdastate, dy't oan it Eastein stien hat op it stee dêr't yn 2008 in wenpleats stiet. Nei alle gedachten hawwe letter syn soan Sicke Lieuwes Sjoerda en syn pakesizzer Benne Sickes Sjoerda de state yn eigendom hân. Benne Sickes wie troud mei Jent Rintses Ytsma. Yn 1640 wie de state fan Sytske Bennes Sjoerda. Hja wie troud mei Jonkhear mr. Tinco fan Andringha, [[grytman]] fan [[Utingeradiel]]. Se wennen sels yn [[Akkrum]], mar ferhierden de state oan Ate Copsma&lt;ref&gt;“Hypotheekboek.” Tytsjerksteradiel, 1646. Argyfnûmer: 13-38, Ynventarisnûmer 0097, Side 89. Tresoar. &lt;nowiki&gt;https://allefriezen.nl/en/search/deeds/3b925e22-e37d-4617-abf3-7aa77264d874&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;. Yn 1660 wenne Ina fan Andringha dêr, hja wie troud mei dr. Hartesius Jepema, riedshear oan it Hof fan Fryslân. Yn 1698 wenne op de state dr. Suffridus (Sjoerd) Eelcoma yn 1748 Arnoldus Gerardus Ernthuys en dêrnei T. Sijlstra en syn dochter Clara Maria Sijlstra. 

[[Sjoerdastate]] wurdt beskreaun as ''een Slot met deszelfs lange laan van stamboomen en grooten Boerenplaats van wel 140 pondematen lands, aan de weg van Giekerk naar Oenkerk'' en ''Buitenverblijf met bos, weiland, plaisierlaan, huis en erf, tuin, boomgaard, water tot vermaak en een plaisierbos met boerderij''. It slot wie ''uit het water opgehaald'' en in lange leane rûn dêrwei nei Gytsjerk en kaam út op de Rinia van Nautawei. Op [[30 desimber]] [[1850]] waard de ''buitenplaats Sjoerda-state te Giekerk met 80 [[bunder]] greide, bouw en bosgrond'' ferkocht. De widdo P.S. Westra wie de (lêste) bewenner fan de state, dy't dêrnei sloopt waard. Der waard doe in pleats setten dy't nei in brân ferfongen waard troch in wenpleats.

=== Mûne ===
[[Ofbyld:Restant korenmolen - Giekerk - 20077924 - RCE.jpg|thumb|260px|''Nôtmûne De Windlust'']]
Op freed 23 juny 1978 baarnde de nôtmûne út 1863 oan de Rinia van Nautawei ôf. By it brûken fan in gasbrâner om nije daklear boppe de doar oan te bringen rekke it reid fan it achtkant yn 'e brân. De mûne hie al gjin kape en wjukken mear, mar gyng by dy brân hielendal ferlern.      

== Mienskip ==
Alve kear yn 't jier komt doarpskrante 'De Einekoer' út. It is neamd nei de skelnamme foar Gytsjerksters: 'Einekoerskonten'. It doarp hat in eigen swimbad: 'De Sawn Doarpen'. Gytsjerk hat ek in post fan de brânwar. 

=== Tsjerke ===
{{Apart|Martinustsjerke (Gytsjerk)}}
De [[Sint-Martinustsjerke (Gytsjerk)|Sint-Martinustsjerke]] fan Gytsjerk is de âldste tsjerke fan 'e Trynwâlden en mei de Burgumer krústsjerke de âldste fan de gemeente Tytsjerksteradiel. De tsjerke út it begjin fan de [[12e iuw]] is wijd oan de hillige [[Martinus fan Tours|Martinus]]. It [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] gebou is boud fan [[dowestien]] út de [[Eifel]]. De súdmuorre is net orizjineel om't der yn de [[19e iuw]] grutte finsters yn setten binne. De hege romaanske ramen binne tichtmitsele. Oant healwei de 19e iuw stie oan de noardlike kant op de skieding fan [[Skip (tsjekre)|skip]] en [[Koer (tsjerke)|koer]] in [[sealtek]]toer. By de nijbou fan de westlike gevel yn de 19e iuw krige de tsjerke it tsjintwurdige tuorke. De koersluting hat in rûne bôge mei reade sânstiennen muorrepylderkes. it tsjerkemeubilêr komt út de [[17e iuw]]. Doe't de preekstoel yn [[1937]] ferbaarnde is der in nije makke troch timmerfeint Bottema.

=== Skoallen ===
* Iepenbiere basisskoalle [https://www.obsthrimwalda.nl/ Thrimwalda]
* Prot.-kristlike [https://cbs-ichthusschool.nl/ Ichtusskoalle]  

=== Ferienings ===
[[Ofbyld:Gytsjerk, monumint foar Marten Brouwer (1915-1963).jpg|thumb|260px|''Monumint foar Marten Brouwer (1915-1963)'']]
* [http://fugelwacht-trynwalden.nl/ Fûgelwacht Trynwâlden]
* [[Fuotbalferiening Trynwâlden]]
* [http://www.dwarres.nl/ Sportferiening Dwarres]
* [https://www.facebook.com/people/Toanielferiening-Sabeare/100038120745820/ 'Sabeare']

== Tegeltsjebrêge ==
[[Ofbyld:2011-07 elfstedenmon 01.jpg|thumb|260px|''Alvestêdebrêge'']]
Efkes bûten Gytsjerk leit oer [[de Moark]] de [[Kanterlânsbrêge]], dy 't bekend stiet as it [[Alvestêdemonumint]]. Op dy brêge binne op tegels tûzenen ôfbylden fan alvestêderiders ferwurke, alle tegeltsjes mei-inoar foarmje in mozayk fan in groep foarbygeande hurdriders. It 'It sil heve alvestêdemonumint' wurdt in soad besocht troch toeristen. 

== Befolkingsferrin ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2006 || 2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1056 || 1179 || 1329 || 1534 || 1872 || 2277 || 2.286 || 2.312
|}

=== Berne ===
* [[Oene van der Veen]] (1954), byldhouwer
* [[Marjon Wijnsma]] (1965), Nederlânsk kampioene heechspringen 
* [[Nynke Klopstra]] (1973), judoka
* [[Doutzen Kroes]] (1985), fotomodel

== Wurkgelegenheid ==
De grutste wurkjouwer yn Gytsjerk is Jelle Bijlsma BV, dat fan in leanbedriuw útgroeid is ta in grut bedriuw foar kultuertechnyske wurken. Yn it âld molkfabryk sitte in tal lytse bedriuwkes. 

== Ynfrastuktuer ==

=== Provinsjale wei ===
Troch Gytsjerk rint de [[Provinsjale wei 361|N361]].

=== Bustsjinst ===
Troch Gytsjerk rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Dokkum]]
* '''Line 151:''' Dokkum - Ljouwert fia [[Driezum]]

De buslinen troch Gytsjerk wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:Gytsjerk, Gytsjerksterhoeke.jpg|thumb|260px|''Wâldhûske Gytsjerksterhoeke'']]
Alle [[strjitten yn Gytsjerk]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppeling om utens ==
* [http://www.hotspotholland.nl/fr_elfstedenbrug.php Tegeltsjebrêge]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Gytsjerk}}
}}
{{Tytsjerksteradiel}}
{{DEFAULTSORT:Gytsjerk}}
[[Kategory:Gytsjerk| ]]
[[Kategory:Trynwâlden]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]</text>
      <sha1>12myftbb7bj5wyjdfz58lam1utxjb5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jistrum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7010</id>
    <revision>
      <id>1240163</id>
      <parentid>1181613</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10079" sha1="hsnnj2q1pgyfq2ev9rqglo3h14cs92o" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Schoolstraat 8, Eestrum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Skoalstrjitte''
| wapen                       = [[Ofbyld:Jistrum vlag.svg|120px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Jistrum wapen.svg|75px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Jistrum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 8,26 km² &lt;br&gt; werfan lân: 7,04 km² &lt;br&gt; werfan wetter 1,21 km² 
| befolkingstichtens          = 133 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_12_41_N_6_3_56_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 12' N 6° 3' E}}    
| webside                     = [https://www.jistrum.nl/ Side Jistrum-Skûlenboarch] 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  =
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 12
| lat_sec                     = 41
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 3
| lon_sec                     = 56
| lon_dir                     = E
}}
'''Jistrum''' is in doarp yn de gemeente [[Tytsjerksteradiel]], noardeast fan de [[Burgumer Mar (mar)|Burgumer Mar]], yn in kûlisselânskip yn  de [[Fryske Wâlden]]. Jistrum leit oan it [[Sânwâldenpaad|Fryske Wâldenpaad]]. Yn it súdwesten is it doarp mei de Burgumer Mar ferbûn troch de Jistrumer Opfeart. De westgrins fan de [[himrik]] wurdt foarme troch de [[Kûkhernster Feart]] en it [[Knillesdjip]] is de súdgrins.

Sûnt 1989 is de Frysktalige plaknamme de offisjele namme. It noardlik part fan de buorskip [[Skûlenboarch]] heart ek ta it doarp.

Jistrum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Jistrum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.
== Namme ==
De namme Jistrum/Eestrum wurdt yn ferbân brocht mei '[[Ies (geografy)|ies]]' ('es') en 'hiem'. It doarp hie yndertiid trije iezen oan wjerskanten fan de hjoeddeiske Ieswei: de Ies, it Koartlân en de Gjisten. Yn de 17e iuw kamen de Oegekamp en de Eastlike Fjilden dêr noch by.

== Untwikkeling ==
[[Ofbyld:Jistrum 2006 06 11 ballon martijn 255.jpg|thumb|left|250px|''Loftfoto Jistrum'' (2006)]]
Oan de rânen fan de ikkerlannen waarden pleatsen op hiemen boud en sa ûntstie it hjoeddeiske doarp. Yn 1511 wiene der 24 pleatsen, dy't de omlizzende grûn as mienskiplike grûn brûkten. 
[[Ofbyld:Jistrum, Achterwei.jpg|thumb|260px|''Achterwei'']]
Ek hearden healannen ('de Mieden' en 'de Briek') en de 'Jistrumermar' (it Jistrumer diel fan 'e [[Burgumermar]] foar fiskjen en sânwinning) by it doarp. Yn 1638 waard de mienskiplike grûn opheven en ferdield yn brede stripen lân, dy't apart fan inoar oan de boeren tadield waarden. Dy binne noch altiten te werkennen yn it lânskip. Yn 'e rin fan 19e iuw rekken de mingde boerebedriuwen út 'e tiid en waard der oergien op it allinne hâlden fan fee. 

Súdlik fan de Achterweg lei eartiids de heide. Dy grutte heidefjilden wiene ûntstien nei't de bosken ôfbaarnd waarden om plak te meitsjen foar de lânbou.&lt;ref&gt;[https://www.karakteristyk.nl/dorpen/jistrum Karakteristyk Tytsjerksteradiel, oproppen 16 april 2022]&lt;/ref&gt; De sânreed jout noch altiten de grins oan, dy't eartiids de heide fan it doarpsgebiet skiede.

Yn de rin fan de tiid wreide de doarpsbebouwing him út yn de foarm fan lintbebouwing lâns de diken, sadat Jistrum jimmeroan minder it karakter krige fan in iesdoarp. Mei de oanlis fan de [[Grinzer Strjitwei]] yn 1830 ferlear de Alde Harstewei noardlik fan Jistrum de funksje as ferbiningswei. De Koaiwei waard doe oanlein om it doarp mei de Grinzer Strjitwei te ferbinen.   
[[Ofbyld:Jistrum, Skoalstrjitte 31.jpg|thumb|260px|''Skoalstrjitte 31'']]
In foar de krite karakteristike boufoarm fan pleatsen is de saneamde Burgumermarpleats. Dat type ûntstie yn 'e earste helte fan de 19e iuw en hat in foarhûs dwers op de skuorre, wêrfan't it reiten tek trochrint oer it foarhûs. In foarbyld dêrfan is de pleats oan de Skoalstrjitte 31, dy't in ryksmonumint is. Oare pleatsen mei de status fan ryksmonumint steane oan de Skoalstrjitte 54 en de Skoalstrjitte 59.

== Mienskip ==
Pleatslik belang set him yn foar de belangen fan Jistrum/Skûlenboarch. Jistrumers wurde foar oksen útmakke. De doarpskrante fan Jistrum ferwiist nei dy skelnamme en hjit 't Oksenijs. 

=== Tsjerklik libben ===
[[Ofbyld:Sint-Petruskerk, Eestrum 3.jpg|thumb|right|260px|''[[Sint-Petrustsjerke (Jistrum)|Petrustsjerke]]'']]
{{apart|Sint-Petrustsjerke (Jistrum)}}
* De eardere herfoarme [[Sint-Petrustsjerke (Jistrum)|Sint-Petrus- of doarpstsjerke]] is de tsjerke fan de protestantske gemeente fan Jistrum
* De eardere [[Markant (Jistrum)|grifformearde tsjerke]] tsjinnet as it tsjerklik ferieningsgebou. Yn de tsjerke waard nei de foarming fan ien protestantske gemeente foar it lêst yn 2006 in tsjinst holden.   
De protestantske Sint-Petrustsjerke datearret fan de [[13e iuw]], al yn ± 1230 melding makke wurdt fan de tsjerke as eigner fan greide yn de mieden. It is in gebou yn [[romaanske arsjitektuer|romaanske]] styl mei [[Gotyk|goatyske]] finsters. Opfallend binne de lytse finsters yn it [[Skip (tsjerke)|skip]] fan de tsjerke, dy't ek wol [[Hagioskoop|leproazefinsters]] neamd waarden. Boppe op de toer stiet in wynwizer yn 'e foarm fan in hynder. De tsjerke hat in monumintaal oargel út 1710-1720, dat earder yn de [[Markant (Jistrum)|grifformearde tsjerke]] hong.
[[File:Jistrum, Achterwei rjochting Ieswei.jpg|thumb|250px|''Achterwei rjochting Ieswei'']]
=== Ferienings ===
* Tonielferiening 'De Snieskeppers'
* Muzykferiening Joost Wiersma. Oant de jierren fjirtich hie it doarp in muzykkoepel, mar dy is doe fuorthelle omdat er bot fertuteaze rekke wie. Sûnt 2005 hat Jistrum oan de Fjildwei wer in muzykkoepel.&lt;ref&gt;[https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/10340/Muziekkoepel_in_Jistrum_geopend.html Wâldnet, 1 maaie 2005]&lt;/ref&gt;
* [[Fuotbalferiening Jistrum]]. It fjild en de kantine lizze oan de Fjildwei.
* Sportferiening 'Tonevido 
* Fûgelwacht Jistrum
[[Ofbyld:Jistrum, Skoalstrjitte 59.jpg|thumb|260px|''Skoalstrjitte 59'']]
=== Skoalle ===
Om in skoalle foar it doarp te behâlden binne'yn 2019 de kristlike basisskoalle 'De Finne' en de iepenbiere basisskoalle It Iepen Stee fusearre ta de 'Bernemienskip de Greide.&lt;reF&gt;[https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/62281/Feestelijke_opening_gefuseerde_scholen.html#:~:text=In%20Jistrum%20is%20OBS%20It,scholen%20vallen%20onder%20PCBO%20Tytsjerksteradiel. Wâldnet, 26 augustus 2019]&lt;/ref&gt;. De skoalle falt ûnder it Protestansk Kristlik Basisûnderwiis (PCBO) Tytsjerksteradiel.

=== Befolking ===
De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Jistrum:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:225
PlotArea = width:650 height:200 left:33 bottom:18
AlignBars = justify

Colors =
 id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98)
 id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8)
 id:grid2 value:gray(0.8)
 id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75)
 id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5)

BackgroundColors = canvas:canvas

DateFormat = yyyy
Period = from:1100 till:1800
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:1100 gridcolor:grid1

plotData=
 color:g width:28 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars
 bar:1954 from:start till:1410 text:821
 bar:1959 from:start till:1310 text:936
 bar:1964 from:start till:1290 text:944
 bar:1969 from:start till:1260 text:884
 bar:1974 from:start till:1220 text:892
 bar:2006 from:start till:1560 text:904
 bar:2013 from:start till:1600 text:950
 bar:2016 from:start till:1590 text:935
 bar:2021 from:start till:1570 text:914
TextData =
 pos:(50,200) fontsize:L textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Jistrum
&lt;/timeline&gt;

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
By Jistrum rint de [[Grinzer Strjitwei|N355]].

=== Bustsjinst ===
Troch Jistrum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] fia [[Surhústerfean]]
* '''Line 101:''' [[Gruttegast (plak)|Gruttegast]] - [[Koatstertille]] fia [[Bûtenpost]]

De buslinen troch Jistrum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===

* ''Achterwei'' -
* ''Buorrefinnewei'' -
* ''Buertleane'' -
* ''De Geasten'' -
* ''De Meren'' -
* ''Fjildwei'' -
* ''Heidewei'' -
* ''Hessel Loonstrastrjitte'' - ferneame nei [[Hessel Loonstra]]
* ''Ieswei'' -
* ''Joost Wiersmawei'' - ferneame nei [[Joost Wiersma]]
* ''Koaiwei'' -
* ''Marwei'' -
* ''Miedwei'' -
* ''Rykstrjitwei'' - de [[Grinzer Strjitwei|N355]]
* ''Rûnhof'' -
* ''Skoallestrjitte'' -
* ''Tillepaed'' - paad nei [[Koatstertille]]
* ''Tillewei'' - wei nei [[Koatstertille]]
* ''Wyldpaed'' ''West'' - de streek [[It Wyldpaed]]

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.jistrum.nl/ Webstee Jistrum/Skûlenboarch]
* [http://www.brascamp.nl/windvaan/friesland/921-eestrum.html Tsjerke Jistrum]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Jistrum}}
}}

{{Tytsjerksteradiel}}
[[Kategory:Jistrum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]</text>
      <sha1>hsnnj2q1pgyfq2ev9rqglo3h14cs92o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ryptsjerk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7012</id>
    <revision>
      <id>1240166</id>
      <parentid>1232050</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8770" sha1="6ibvdfwqqf070njzpx23nizutwxz14z" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Protestânske tsjerke fan Ryptsjerk.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Doarpssicht''
| wapen                       = [[Ofbyld:Ryptsjerk vlag.svg|120px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Ryptsjerk wapen.svg|75px]]
| ynwennertal                 ={{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ryptsjerk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 8,03 km², wêrfan &lt;br&gt; - lân: 7,15 km² &lt;br&gt; - wetter 0,52 km² 
| befolkingstichtens          = 109 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 53° 13' N 5° 54' E   
| webside                     = [https://www.trynwalden.nl/ryptsjerk/het-dorp/ Ryptsjerk op de side fan Trynwâlden]
| ôfbylding2                  = Map NL Tytsjerksteradiel Ryptsjerk.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Doarpsgebiet fan Ryptsjerk (grien) yn de gemeente Tytsjerksteradiel''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 23
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 54
| lon_sec                     = 52
| lon_dir                     = E
}}
'''Ryptsjerk''' is in doarp yn de gemeente [[Tytsjerksteradiel]]. Ryptsjerk leit tusken de [[Trynwâlden]] en de [[N355]]. Mei de doarpen [[Gytsjerk]], [[Aldtsjerk]], [[Oentsjerk]], [[Readtsjerk]] en [[Mûnein]] leit it op de sânrich Trynwâlden. By it doarp leit it rekreaasjegebiet de [[Grutte Wielen]]. 

Ryptsjerk hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ryptsjerk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.
== Skiednis ==
[[Ofbyld:Ryptsjerk, De Leiker.jpg|thumb|left|''De Leiker'' (1986)]]
De namme Ryptsjerk is ôflaat fan 'Riperkerka', tsjerke op in ripe, in sânrich. It efterheaksel &quot;ryp&quot; of &quot;ripe&quot; komt wol yn mear plaknammen foar. Dy sânrich is in restant fan de [[iistiid]], dy't sawat 200.000 jier lyn yn Fryslân hearske. Op dy sânrich leit de hjoeddeiske Easterdyk, de âldste wei fan it doarp.

Yn de [[14e iuw]] wurdt foar it earst melding makke fan Riperkerka, in delsetting fan fiskers, turfmakkers en reidsnijers. Wierskynlik waard der ek al tige yntinsyf buorke. Yn de rin fan de jierren waarden de Binnendyk en de Westerdyk oanlein, parallel rinnend mei de Easterdyk en ûnderling ferbûn troch de Ypeysingel en de Breedyk, wêrtroch't it doarp min ofte mear syn hjoeddeiske foarm krige. Doe't de mins learde om it wetter te behearskjen, luts it doarp mear boeren oan en dat brocht op lytsskalige  wurkgelegenheid op. Dochs bleau der noch lange tiid reidkultuer en turfoanmeitsjen. It byld &quot;de Leiker&quot; ferwiist nei it opbaggeljen fan de &quot;klyn&quot;, de grûnstof foar [[Turf (brânstof)|turf]]. De lêste binnenfisker is yn 1988 ferstoarn.

=== Bûtenpleatsen ===
Ljouwert leit net fier fan Ryptsjerk. Sângrûn is boskich en dêrom kamen in soad bestjoerlike pommeranten yn simmerferbliuwen yn de Trynwâlden, Ryptsjerk en [[Tytsjerk]] te wenjen. Yn Ryptsjerk stienen trije aadlike huzen:
* [[Heermastate]], dat om 1850 hinne ôfbrutsen wêze moat en dêr't net folle mear fan bekend is.
* [[Ulenburghstate]], dat oan de Easterdyk lei en yn 1708 ôfbrutsen is. It wie it simmerferbliuw fan [[Rombertus fan Uylenburgh]], boargemaster fan Ljouwert. Syn dochter [[Saakje fan Uylenburg|Saakje]] wie de frou fan [[Rembrandt van Rijn]].
* [[Fiversburch]], dat ek hjoed-de-dei noch bestiet, mar dat sûnt 1970 ûnder Tytsjerk falt.

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:Protestantske tsjerke fan Ryptsjerk.jpg|thumb|left|''De tsjerke yn 2021'']]
{{Apart|Protestantske tsjerke fan Ryptsjerk}}
Ien fan de markantste gebouwen fan it doarp is de [[Protestantske tsjerke fan Ryptsjerk|protestantske tsjerke]], dy't om [[1750]] hinne boud is. In âlder tsjerkje moat stien hawwe by it eardere slúske, dêr't de Easterdyk útkomt op de [[Slachtedyk]]. Yn de toer hinget in tige moaie liedklok, getten yn [[1546]]. Twa foarstellingen op de sydkant byldzje [[Simson]] út yn gefjocht mei de liuw, en Delila dy't in spear draacht. Wol hast wis binne se bedoeld as symboalen, wizend op de gefaren foar de yn [[selibaat]] libjende roomske geastliken. De sterke Simson fersloech de liuw, mar wie tsjin in ferliedlike frou net opwoeksen. Hoewol't de klok yn 1943 troch de Dútske besetter roofd waard, is de 598 kilo swiere kolos geef weromkomd fan in opslachplak yn [[Giteren]].
[[Ofbyld:Ypeymûne, Ryptsjerkerpolder.jpg|thumb|left|''Ryptsjerksterpolder mei Ypeymûne'']]

== Mûne ==
{{apart|Ypeymûne}}
De Ypeymûne is in poldermole west fan Ryptsjerk. It is in reiddutsen houten achtkante mûne mei stiennen fjildmuorren.
== Utwreiding ==
Wylst doarpen as Tytsjerk, Hurdegaryp en Gytsjerk/Oentsjerk sûnt de jierren 1950 foars útwreiden, bleau Ryptsjerk wat nijbou oanbelanget efter. Sûnt de jierren 1970 hat der oan de westlike kant fan de Binnendyk in beskieden groei west. Hjoed-de-dei foarmje de &quot;allochtoanen&quot; in wichtige oanfolling op it autochtoane diel, dat frijwat honkfêst is.

== Mienskip ==
It doarpshûs fan Ryptsjerk hjit [[De Einekoer]]. De [[doarpskrante]] 'Doarpslibben Ryptsjerk' is ek online te besjen. Der is in feriening fan doarpsbelang.

=== Tsjerke ===
* PKN Ryptsjerk.

=== Skoalle ===
* Kristlike basisskoalle [https://cbsalpha.nl/ Alpha]

=== Ferienings ===
[[Ofbyld:Ryptsjerk, einekuorren.jpg|thumb|''Einekuorren oan de Ryptsjerker feart'']]
[[Ofbyld:Ryptsjerk, boerd 'tink om ús einen'.jpg|thumb|''Ferkearsboerd 'Tink om ús einen' oan de IJpeysingel'']]
[[Ofbyld:Ryptsjerk, haven.jpg|thumb|''Haven'']]
* De feriening &quot;Doarpsein&quot; is in feriening dêr't it hiele doarp lid fan is. De feriening waard yn de earme tiid fan de jierren 1930 stifte, doe't de eineaaien faak opiten waarden en de einen sels ek noch wol ris yn 'e panne telâne kamen. Om tefoarren te kommen dat de doarpseinen útroege waarden, waard in feriening stifte, dy't noed draacht foar de einen. Alle jierren binne wurde der in grut tal [[Einekoer|einekuorren]] yn 'e sletten en op de wylgen set en winterdeis wurde de einen byfuorre. Sûnt de stifting is de kontribúsje fêststeld op 15 sint en dêrnei nea wer feroare. Allinne yn 2021 waard fanwegen it [[koronapandemy]] gjin kontribúsje ophelle en yn stee dêrfan krigen alle ynwenners in ansichtkaart fan it bestjoer.   
* [[Fuotbalferiening Ryptsjerk]]
* Feriening Fûgelwacht Ryptsjerk

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1973 || 2006 || 2021 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 954 || 934 || 862 || 778 || 687 || 835 || 785
|}

=== Bekende ynwenners ===
* [[Enneüs Heerma]], earder [[CDA]]-fraksjefoarsitter, is hjir berne.

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
Lâns Ryptsjerk rinne de [[Grinzer Strjitwei|N355]] en de [[Provinsjale wei 361|N361]].

=== Bustsjinst ===
Troch Ryptsjerk rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Dokkum]]
* '''Line 151:''' Dokkum - Ljouwert fia [[Driezum]]

De buslinen troch Ryptsjerk wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Binnendyk, Breedyk, De Opslach, De Tunen, Easterdyk, Heermawei, IJpeijsingel, Nijlânswei, Reidikker, Ryksstrjitwei, Slachtedyk, Tsjerkelânsreed, Westerdyk.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppeling om utens ==
* [http://www.einekoer.nl/home Side doarpshûs De Einekoer]

{{Tytsjerksteradiel}}
{{DEFAULTSORT:Ryptsjerk}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Ryptsjerk}}
}}
[[Kategory:Ryptsjerk| ]]
[[Kategory:Trynwâlden]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]

[[de:Ryptsjerk]]</text>
      <sha1>6ibvdfwqqf070njzpx23nizutwxz14z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240167</id>
      <parentid>1240166</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Provinsjale wei */</comment>
      <origin>1240167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8841" sha1="2k7xhheffk5y3zvvsidnlvitc4vdvq6" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Protestânske tsjerke fan Ryptsjerk.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Doarpssicht''
| wapen                       = [[Ofbyld:Ryptsjerk vlag.svg|120px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Ryptsjerk wapen.svg|75px]]
| ynwennertal                 ={{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ryptsjerk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 8,03 km², wêrfan &lt;br&gt; - lân: 7,15 km² &lt;br&gt; - wetter 0,52 km² 
| befolkingstichtens          = 109 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = 53° 13' N 5° 54' E   
| webside                     = [https://www.trynwalden.nl/ryptsjerk/het-dorp/ Ryptsjerk op de side fan Trynwâlden]
| ôfbylding2                  = Map NL Tytsjerksteradiel Ryptsjerk.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Doarpsgebiet fan Ryptsjerk (grien) yn de gemeente Tytsjerksteradiel''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 23
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 54
| lon_sec                     = 52
| lon_dir                     = E
}}
'''Ryptsjerk''' is in doarp yn de gemeente [[Tytsjerksteradiel]]. Ryptsjerk leit tusken de [[Trynwâlden]] en de [[N355]]. Mei de doarpen [[Gytsjerk]], [[Aldtsjerk]], [[Oentsjerk]], [[Readtsjerk]] en [[Mûnein]] leit it op de sânrich Trynwâlden. By it doarp leit it rekreaasjegebiet de [[Grutte Wielen]]. 

Ryptsjerk hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ryptsjerk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.
== Skiednis ==
[[Ofbyld:Ryptsjerk, De Leiker.jpg|thumb|left|''De Leiker'' (1986)]]
De namme Ryptsjerk is ôflaat fan 'Riperkerka', tsjerke op in ripe, in sânrich. It efterheaksel &quot;ryp&quot; of &quot;ripe&quot; komt wol yn mear plaknammen foar. Dy sânrich is in restant fan de [[iistiid]], dy't sawat 200.000 jier lyn yn Fryslân hearske. Op dy sânrich leit de hjoeddeiske Easterdyk, de âldste wei fan it doarp.

Yn de [[14e iuw]] wurdt foar it earst melding makke fan Riperkerka, in delsetting fan fiskers, turfmakkers en reidsnijers. Wierskynlik waard der ek al tige yntinsyf buorke. Yn de rin fan de jierren waarden de Binnendyk en de Westerdyk oanlein, parallel rinnend mei de Easterdyk en ûnderling ferbûn troch de Ypeysingel en de Breedyk, wêrtroch't it doarp min ofte mear syn hjoeddeiske foarm krige. Doe't de mins learde om it wetter te behearskjen, luts it doarp mear boeren oan en dat brocht op lytsskalige  wurkgelegenheid op. Dochs bleau der noch lange tiid reidkultuer en turfoanmeitsjen. It byld &quot;de Leiker&quot; ferwiist nei it opbaggeljen fan de &quot;klyn&quot;, de grûnstof foar [[Turf (brânstof)|turf]]. De lêste binnenfisker is yn 1988 ferstoarn.

=== Bûtenpleatsen ===
Ljouwert leit net fier fan Ryptsjerk. Sângrûn is boskich en dêrom kamen in soad bestjoerlike pommeranten yn simmerferbliuwen yn de Trynwâlden, Ryptsjerk en [[Tytsjerk]] te wenjen. Yn Ryptsjerk stienen trije aadlike huzen:
* [[Heermastate]], dat om 1850 hinne ôfbrutsen wêze moat en dêr't net folle mear fan bekend is.
* [[Ulenburghstate]], dat oan de Easterdyk lei en yn 1708 ôfbrutsen is. It wie it simmerferbliuw fan [[Rombertus fan Uylenburgh]], boargemaster fan Ljouwert. Syn dochter [[Saakje fan Uylenburg|Saakje]] wie de frou fan [[Rembrandt van Rijn]].
* [[Fiversburch]], dat ek hjoed-de-dei noch bestiet, mar dat sûnt 1970 ûnder Tytsjerk falt.

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:Protestantske tsjerke fan Ryptsjerk.jpg|thumb|left|''De tsjerke yn 2021'']]
{{Apart|Protestantske tsjerke fan Ryptsjerk}}
Ien fan de markantste gebouwen fan it doarp is de [[Protestantske tsjerke fan Ryptsjerk|protestantske tsjerke]], dy't om [[1750]] hinne boud is. In âlder tsjerkje moat stien hawwe by it eardere slúske, dêr't de Easterdyk útkomt op de [[Slachtedyk]]. Yn de toer hinget in tige moaie liedklok, getten yn [[1546]]. Twa foarstellingen op de sydkant byldzje [[Simson]] út yn gefjocht mei de liuw, en Delila dy't in spear draacht. Wol hast wis binne se bedoeld as symboalen, wizend op de gefaren foar de yn [[selibaat]] libjende roomske geastliken. De sterke Simson fersloech de liuw, mar wie tsjin in ferliedlike frou net opwoeksen. Hoewol't de klok yn 1943 troch de Dútske besetter roofd waard, is de 598 kilo swiere kolos geef weromkomd fan in opslachplak yn [[Giteren]].
[[Ofbyld:Ypeymûne, Ryptsjerkerpolder.jpg|thumb|left|''Ryptsjerksterpolder mei Ypeymûne'']]

== Mûne ==
{{apart|Ypeymûne}}
De Ypeymûne is in poldermole west fan Ryptsjerk. It is in reiddutsen houten achtkante mûne mei stiennen fjildmuorren.
== Utwreiding ==
Wylst doarpen as Tytsjerk, Hurdegaryp en Gytsjerk/Oentsjerk sûnt de jierren 1950 foars útwreiden, bleau Ryptsjerk wat nijbou oanbelanget efter. Sûnt de jierren 1970 hat der oan de westlike kant fan de Binnendyk in beskieden groei west. Hjoed-de-dei foarmje de &quot;allochtoanen&quot; in wichtige oanfolling op it autochtoane diel, dat frijwat honkfêst is.

== Mienskip ==
It doarpshûs fan Ryptsjerk hjit [[De Einekoer]]. De [[doarpskrante]] 'Doarpslibben Ryptsjerk' is ek online te besjen. Der is in feriening fan doarpsbelang.

=== Tsjerke ===
* PKN Ryptsjerk.

=== Skoalle ===
* Kristlike basisskoalle [https://cbsalpha.nl/ Alpha]

=== Ferienings ===
[[Ofbyld:Ryptsjerk, einekuorren.jpg|thumb|''Einekuorren oan de Ryptsjerker feart'']]
[[Ofbyld:Ryptsjerk, boerd 'tink om ús einen'.jpg|thumb|''Ferkearsboerd 'Tink om ús einen' oan de IJpeysingel'']]
[[Ofbyld:Ryptsjerk, haven.jpg|thumb|''Haven'']]
* De feriening &quot;Doarpsein&quot; is in feriening dêr't it hiele doarp lid fan is. De feriening waard yn de earme tiid fan de jierren 1930 stifte, doe't de eineaaien faak opiten waarden en de einen sels ek noch wol ris yn 'e panne telâne kamen. Om tefoarren te kommen dat de doarpseinen útroege waarden, waard in feriening stifte, dy't noed draacht foar de einen. Alle jierren binne wurde der in grut tal [[Einekoer|einekuorren]] yn 'e sletten en op de wylgen set en winterdeis wurde de einen byfuorre. Sûnt de stifting is de kontribúsje fêststeld op 15 sint en dêrnei nea wer feroare. Allinne yn 2021 waard fanwegen it [[koronapandemy]] gjin kontribúsje ophelle en yn stee dêrfan krigen alle ynwenners in ansichtkaart fan it bestjoer.   
* [[Fuotbalferiening Ryptsjerk]]
* Feriening Fûgelwacht Ryptsjerk

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1973 || 2006 || 2021 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 954 || 934 || 862 || 778 || 687 || 835 || 785
|}

=== Bekende ynwenners ===
* [[Enneüs Heerma]], earder [[CDA]]-fraksjefoarsitter, is hjir berne.

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
Lâns Ryptsjerk rinne de [[Grinzer Strjitwei|N355]] en de [[Provinsjale wei 361|N361]].

=== Bustsjinst ===
Troch Ryptsjerk rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Dokkum]]
* '''Line 151:''' Dokkum - Ljouwert fia [[Driezum]]

De buslinen troch Ryptsjerk wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Wetter ===
Ryptsjerk hat in haven oan de [[Ryptsjerkster Feart]].

=== Strjitten ===
Binnendyk, Breedyk, De Opslach, De Tunen, Easterdyk, Heermawei, IJpeijsingel, Nijlânswei, Reidikker, Ryksstrjitwei, Slachtedyk, Tsjerkelânsreed, Westerdyk.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppeling om utens ==
* [http://www.einekoer.nl/home Side doarpshûs De Einekoer]

{{Tytsjerksteradiel}}
{{DEFAULTSORT:Ryptsjerk}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Ryptsjerk}}
}}
[[Kategory:Ryptsjerk| ]]
[[Kategory:Trynwâlden]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]

[[de:Ryptsjerk]]</text>
      <sha1>2k7xhheffk5y3zvvsidnlvitc4vdvq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sumar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7013</id>
    <revision>
      <id>1240168</id>
      <parentid>1181953</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9965" sha1="m009hnqz58insfc2fon5lagsjszfcan" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = De Heidepleats, Suameer.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''De Heidepleats oan de Hearewei 24''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Sumar.gif|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Sumar wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Sumar}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 11,89 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 11,54 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,35 km²
| befolkingstichtens          = 118 ynw./km² 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_10_38.4_N_5_59_58.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 10' N 5° 59' E}}    
| webside                     = [http://www.sumar.nl/ Doarpsferiening fan Sumar]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 10
| lat_sec                     = 38.4
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 59
| lon_sec                     = 58.8
| lon_dir                     = E
}}
'''Sumar''' is in doarp yn de gemeente [[Tytsjerksteradiel]], súdlik fan [[Burgum]] en leit sa'n twa kilometer súdwestlik de [[Burgumer Mar (mar)|Burgumer Mar]]. Under Sumar falle ek de buorskippen [[Sumarreheide]] en [[De Harste]]. De namme komt fan besuden de (Burgumer) Mar, dêr't in sânrêch lei.  East fan de tsjerke binne bewenningsresten út de [[12e iuw]] fûn. Yn in ferdrach mei [[Grins (stêd)|Grins]] wurdt de namme Sumar yn 1447 foar it earst neamd. De [[Tsjerke fan Sumar|doarpstsjerke]] út (1769) is it âldste gebou fan Sumar.

Sumar hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Sumar}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.
== Skiednis ==
Yn de [[prehistoarje]] wie it in gebiet mei rûntrekkende jagers en samlers. Der waard op wyld jage en fruchten, beien en knollen sammele. Spoaren fan dy jagers-samlers binne fûn oan de ouwers fan de [[Burgumer Mar (mar)|Burgumer Mar]], mar ek tichteby Sumar. Spoaren fan permaninte bewenning binne ûnder oare fûn yn 1994 by de oanlis fan de Koekoekswei (fuortby de Iestwei). Spoaren yn it sân joegen de kontoeren te sjen fan in skuorre dy 't dêr om 1200 stien hawwe moat.
;Bebouwing

Oant ± 1850 wie Sumar in boeredoarp. Yn dy iuw waard ek de heide besuden it doarp oanmakke en ûntstie Sumarreheide. Yn it earstoan stienen der [[spitkeet|spitketen]], letter kamen der ek stiennen arbeidershúskes en lytse boerespultsjes. By it oanmeitsjen fan de heide spile boer Jelke Sjoerds Hoekstra in grutte rol. Nei him is in sânpaad ferneamd, besuden it doarp. Dêr is noch oan te sjen hoe't de wegen om Sumar hinne derút seagen, al binne se no ferhurde.

;Tsjerke
[[Ofbyld:Kerkje van Suameer.jpg|thumb|250px|left|''Tsjerke fan Sumar'']]
{{apart|Tsjerke fan Sumar}}
De yn 1769 boude doarpstsjerke oan de Grutte Buorren is de opfolger fan in koart dêrfoar ôfbrutsen tsjerke. Dêr wer foar hat der nei alle gedachten in houten tsjerkje stien. It bewenne gebiet fan Sumar lei doe in stik noardeastliker, dêrtroch stiet de tsjerke net yn de midden, mar krekt oan de noardeastside fan it hjoeddeiske doarp. 
{{apart|Rehobothtsjerke (Sumar)}}
Oan de Hearrewei stiet de (eardere) grifformearde [[Rehobothtsjerke (Sumar)|Rehobothtsjerke]]. De lêste tsjerketsjinst wie op 13 febrewaris 2005. It gebou wurdt no bewenne. Foargonger Joute van der Meer lei op 5 oktober 1911 de earste stien. Nei him is op Sumarreheide in wei ferneamd. Ek oan de Hearrewei (tichteby [[De Tike]]) hat oant ± 1925 noch in gebou stien dat as tsjerke brûkt waard. Sûnt 2009 wurde allinnich noch tsjerketsjinsten holden yn de Doarpstsjerke fan it doarp.
;Yndustry
[[Ofbyld:Sumar, Sonac Burgum B.V. (yn 'e folksmûle 'it stjonkfabryk' of 'de sjimmy').jpg|thumb|260px|''Sonac Burgum B.V., yn 'e folksmûle 'it stjonkfabryk' of 'de sjimmy']]
Nei 1900 ferlear Sumar stadichoan it karakter as boeredoarp. Benammen yn it noarden, by de Grinzer feart (no Prinses Margrietkanaal) fêstigen har ferskate fabriken. Dy bedriuwen hienen noch in dúdlike bining mei de lânbou en greidbuorkerij. Yn dat ramt kin it [[sûkerei]]fabryk neamd wurde en de N.T.F. (letter Rendac neamd, tsjintwurdich Sonac, yn'e folksmûle it 'stjonkfabryk' of 'de sjimmy'). It [[molkfabryk]] fan Sumar stie net yn it doarp, mar op [[De Harste]], in [[buorskip]] súdeastlik fan it doarp. Fan de agraryske fabriken sleat it sûkereifabryk de doarren om 1920, it molkfabryk yn 1931. De N.T.F/Rendac/Sonac sit noch yn Sumar, en net yn Burgum sa't faak troch de namme tocht wurdt. Nei de [[Twadde Wrâldoarloch]] kaam der mear yndustry nei Sumar. De skipswerf kaam op it terrein fan it eardere sûkereifabryk. Foar it papierfabryk en Burgum Stielbou (yn Sumar) waard in nij yndustryterrein oanlein. Om 2000 waard dat útwreide en kamen mear bedriuwen en bedriuwkes yn Sumar.
== Mûnen ==
[[Ofbyld:2022 Sumar, nôtmûne 'De Hoop'.jpg|thumb|260px|&lt;small&gt;''De Hoop yn 2022''&lt;/small&gt;]]
{{apart|De Hoop (Sumar)}}
Nôtmûne 'De Hoop' is de iennichste [[nôtmûne]] yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De mûne stiet oan it Mounepaed en wurdt troch frijwillige mûnders yn it wurk holden.
;Ferdwûne mûnen

It is net de iennichste yndustrymûne dy't Sumar hân hat. Tichteby [[Burgumerdaam]] stienen om [[1910]] twa oare mûnen:
* De mûne fan Pijbes, oan de noardside fan de [[Grinzer Feart]]. De mûne stie winliken op de himrik fan Burgum en is foar 1915 ôfbrutsen. De mûne stie op it terrein dêr't no Damen Shipyards festige is.
* De mûne fan Aalfs, oan de súdside fan de Grinzer Feart. Werkenber as mûne oant ± 1927. Doe ferdwûnen de wjukken. De romp hat it útholden oant 1995. De mûne hat stien op it stee dêr't no Noppert Beton is.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Bolstenen huisje Harstewei 12 Sumarreheide 1.jpg|thumb|260px|''Bolstiennen hûs, Harstewei 12'']]
De Feriening Doarpsbelang fan Sumar is oprjochte yn novimber [[1945]]. It hat as Wurkgroepen: Skiednis, Kultuer en Natuer, Ympuls, behear Webside en Behear Lisplakken haven Sumar (CBL) en de Boarterstúnkommisje. De Koekoek is de doarpskrante dy't hast alle moannen ferskynt. De strjitten “De Jister” en “De Finne” hawwe tegearre de buertferiening Nij Begjin. Ien kear yn de twa jier is der in doarpsfeest. 

=== Tsjerke ===
* [[Tsjerke fan Sumar|Protestantske tsjerke]]

=== Skoalle ===
De iepenbiere Master (Kornelis Lieuwes) De Vriesskoalle en de kristlike De Wyngert binne yn 2015 fusearre ta de Bernemienskip It Bynt &lt;ref&gt;[https://doarpsskoalleitbynt.nl/ Side doarpsskoalle]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/48997/Fusie_tussen_basisscholen_in_Sumar.html Wâldnet, 17 augustus 2015]&lt;/ref&gt; Pjutteskoalle is 'It Boartersplak'.
[[Ofbyld:Sumar, Lânsbuorren 10.jpg|thumb|260px|''Lânsbuorren 10'']]
[[Ofbyld:Huisje aan de Joute van der Meer weg.jpg|thumb|260px|''Restant heide Joute van der Meerwei'']]

=== Ferienings ===
* De Harste- damjen
* De Ofswaaiers - darten
* De Kamp - biljerten
* De Bleense - iisclub 
* De Harste - klaaidosjitten
* De Eendracht muzyk
* De Lofstim - fanfare
* Fûgelwacht Burgum en omkriten
* Mei Nije Moed - toaniel ([http://www.meinijemoed-sumar.nl webstee])
* Lytse Mar - fûgelwacht ([https://bergum.friesevogelwachten.nl/nl/onze-vogelwacht webstee])
* De Trochsetters - folksdûnsjen
* Wurkgroep tsjerkûlen Sumar
* [[Fuotbalferiening Sumar]]
* Sportferiening Sumar - gymnastyk, follybal en Streetdance -

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2006 || 2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.512 || 1.524 || 1.489 || 1.430 || 1.425 || 1.365|| 1.407 || 1.357 
|}

=== Bekende ynwenners ===
[[Ofbyld:Sumar, Bintsjemonumint (Anne Woudwijk).jpg|thumb|260px|''Bintsjemonumint Damsingel'']]
* [[Bintje Jansma]], nei wa't it jirpelras ''[[bintsje]]'' neamd is.
* [[Gerrit Hiemstra]], meteorolooch by de telefyzje, is hikke en tein yn Sumar.

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
By Sumar rinne de [[Provinsjale wei 356|N356]] en de [[Provinsjale wei 913|N913]].

=== Bustsjinst ===
Troch Sumar rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 21:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] fia [[Burgum]]
* '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]]

De buslinen troch Sumar wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Sumar]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].
== Keppeling om utens ==
*[http://www.sumar.nl/ Webstee Sumar]
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Sumar}}
}}
{{koördinaten|53_10_36_N_5_59_54_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 11' NB, 5° 60' EL}}

{{Tytsjerksteradiel}}
[[Kategory:Sumar| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]</text>
      <sha1>m009hnqz58insfc2fon5lagsjszfcan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tytsjerk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7015</id>
    <revision>
      <id>1240169</id>
      <parentid>1223107</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Iepenbier ferfier */</comment>
      <origin>1240169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8255" sha1="k8ar4x0lda2w7lksnuz3nkd00rgzhw6" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 20140514 Hervormde Kerk Tytsjerk Fr NL (3).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Tytsjerk.gif|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Tytsjerk wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Tytsjerk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 12,68 km², wêrfan &lt;br&gt; - lân: 12,39 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,29 km²  
| befolkingstichtens          = 130 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Tytsjerksteradiel flag.svg|20px]] [[Tytsjerksteradiel]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_13_48_N_5_55_41_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 13'N 5° 55'E}}    
| webside                     = [http://www.tytsjerk.nl Side Tytsjerk]
| ôfbylding2                  = Map NL Tytsjerksteradiel Tytsjerk.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Doarpsgebiet fan Tytsjerk (grien) yn 'e gemeente Tytsjerksteradiel''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 48
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 55
| lon_sec                     = 41
| lon_dir                     = E
}}
'''Tytsjerk''' is in doarp yn de gemeente [[Tytsjerksteradiel]], west fan [[Hurdegaryp]], sawat 9 kilometer east fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It spoar Ljouwert - Grins ferdielt dit yn âld en nij Tytsjerk. De [[buorskip]] [[Lytse Geast (Tytsjerk)|Lytse Geast]] falt ek ûnder Tytsjerk. 

Tytsjerk hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Tytjerk}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.
== Skiednis==
Tytsjerk hat in doarp fan boeren en fiskers west. Oan de [[Seine (ark)|seine]] en skepnet fan it doarpswapen is soks noch te sjen. Yn de flagge binne beide foarwerpen twa krusende banen. 

Yn de [[midsiuwen]] hiet it doarp ''Thiakerka'' of ''Tiakerka''. Soks soe wize kinne op in hillige mei de namme Thialdus, Titus, Thialda of Titia. Mooglik hat it earder it haadplak fan de gritenij west, de namme Tytsjerksteradiel wiist dêr op.

Ut de fûneminten kin ôflaat wurde dat it tsjerke der tusken 1200 en 1300 al stien hat. Yn in tsjerklike oarkonde wurdt it plak yn [[1328]] neamd. Yn [[1720]] binne de fûneminten lein foar it hjoeddeiske tsjerke. De tsjerkeklok út 1608 hat yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] nei Dútslân west, mar is werom komd. Dy hat eartiids oan in [[klokkestoel]] hong, mar hinget no al wer twa iuwen yn de tsjerketoer.

== Bosk fan Ypey ==
[[Ofbyld:Tietjerk Vijversburg 2010.JPG|left|thumb|250px|''Grut Vijversburg'']]
Tichtby it doarp leit park ''[[Vijversburg]]'', ek bekend as de ''bosk fan Ypey''. Dy wie eartiids yn besit fan de begoedige famyljes Looxma en Ypey, letter waard it eigendom fan de Stichting op Toutenburch. It park is oanlein troch [[Lucas Pieters Roodbaard|Roodbaard]]. Der wurde geregeld tentoanstellings holden. It is de bedoeling om der in grut keunstpark fan te meitsjen. Op [[18 maart]] [[2005]] waard de nije tagongspoarte iepene. Omdat it park doe ek fergrutte waard, hjit in no Grut Vijversburg. It park hat in fraaie [[teekoepel]]. De beammen fan it park wurde brûkt troch in grut tal pearkes [[earrebarre]]n om harren nêst yn te bouwen. Yn 2021 waarden der sa'n 20 nêsten teld. Dêrnjonken briede yn de beammen likernôch 20 pearkes [[ielreager]]s.&lt;ref&gt;FB Side Ooievaars.nl, 17 april 2021&lt;/ref&gt;

It park grinzet westlik oan it [[Natoergebiet|natoer-]] en [[rekreaasjegebiet]] [[De Griene Stjer (rekreaasjegebiet)|De Griene Stjer]]. Dêr stiet de [[Himriksmole]], in [[spinnekopmole]]. 

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Tietjerk - dorpshuis Yn 'e Mande.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs Yn 'e Mande'']]
It doarpshûs 'Yn 'e Mande' bestiet sûnt 1974. Der is in Feriening foar Doarpsbelangen en it doarpskrantsje hjit 'Yn 'e Line'. De feestkommisje en de rekreaasjeferiening binne ynsteld foar de aktiviteiten. Sûnt 23 april 2005 is der in skatebaan foar de jongerein. Tytsjerksters wurde ek 'skieppekoppen' neamd.

=== Tsjerke ===
{{Apart|Sint-Fitustsjerke (Tytsjerk)}}
* [https://www.kerktytsjerk.nl/ PKN-gemeente Tytsjerk]

=== Skoalle ===
Yn 2018 binne de iepenbiere Master Fennemaskoalle en de prot.-kristlike basisskoalle It Lemieren gearfoege ta de [https://www.os-deromte.nl/school Moetingsskoalle De Romte]. Pjutten út Tytsjerk en Suwâld kinne nei it opfangplak Trije Turven Heech. 

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1900 || 1910 || 1940 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 761 || 828 || 902 || 829 || 786 || 954 || 1.255 || 1.435 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2004 || 2008 || 2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.400 || 1.539 || 1.574 || 1.614
|}

=== Ferienings ===
* [https://tytsjerk.friesevogelwachten.nl/nl Fûgelwacht Tytsjerk]
* [[Fuotbalferiening Ryptsjerk]]
* Kaartklub Us Nocht
* [https://dewaldklappers.nl/ Keatsferiening De Wâldklappers] 
* Koar De Lofsang 
* [https://www.kfdewalden.nl/onze-club/ Kuorbalferiening De Walden]
* Sportferiening Tytsjerk ([[follybal]] en [[badminton]])
* [[Judo]]feriening

=== Tradysje ===
Om't Tytsjerk earder in tramhalte hie, hawwe de lettere treinmaatskippijen de tradysje yntakt holden dat Sinteklaas mei de trein nei Tytsjerk komt. Dêrfoar hâldt de trein alle jierren ienkear stil by de eardere halte njonken de oerwei.

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
By Tytsjerk rinne de [[Grinzer Strjitwei|N355]] en de [[Provinsjale wei 361|N361]].

=== Bustsjinst ===
Troch Tytsjerk rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Drachten]] fia [[Surhústerfean]]
* '''Line 21:''' Ljouwert - Drachten fia [[Burgum]]
* '''Line 51:''' [[Lauwerseach]] - Ljouwert fia [[Dokkum]]
* '''Line 62:''' [[Bûtenpost]] - Ljouwert fia [[Kollum]] en [[Feanwâlden]]
* '''Line 151:''' [[Dokkum]] - Ljouwert fia [[Driezum]]

De buslinen troch Tytsjerk wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:Mûne &quot;De Swarte Prinsch&quot; (ek &quot;De Lytse Geast&quot;), Alddiel, Tytsjerk.jpg|thumb|260px|''Swarte Prins'']]
't Herberchsfintsje, Alddiel, Aldemiede, Altenburgerwei, Boskloane, Buorren, De Jister, Elzekamp, [[Hanenburch (buorskip)|Hanenburch]], Jachtfjild, Klaverkamp, Lytsegeast, Noarderein, Reidfjild, Ryksstrjitwei, Rustenburgerwei, Singel, Suderein, Suwâldsterdyk, [[Symen Halbes]]wei, Simmerwei, Swarteweisein, [[Toutenburch (Swarteweisein)|Toutenburchleane]], [[Woelwyk]], Wylgekamp.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppeling om utens ==
* [https://www.tytsjerk.nl/ Webstee Feriening foar Doarpsbelangen Tytsjerk]
* [https://www.vijversburg.nl/ Stifting Vijversburg]
* [http://www.lytsegeast.nl/ Webstee Lytse Geast]

{{Koördinaten|53_12_48_N_5_54_41_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 13' NB, 5° 55' EL}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Tytsjerk}}
}}
{{Tytsjerksteradiel}}
{{DEFAULTSORT:Tytsjerk}}
[[Kategory:Tytsjerk| ]]
[[Kategory:Trynwâlden]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel]]</text>
      <sha1>k8ar4x0lda2w7lksnuz3nkd00rgzhw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sint-Anne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7017</id>
    <revision>
      <id>1240252</id>
      <parentid>1204014</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10313" sha1="s05zbx4v2bcxhuucujw85g7jhs6b677" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Sint-Anne, âlde gemeentehûs (arsjitekt Doeke Meintema).jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Alde gemeentehûs''
| wapen                       = [[Ofbyld:Sint Annaparochie vlag.svg|border|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:SINT ANNAPAROCHIE wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 ={{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Sint-Anne}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 26,36 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 26,24 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,12 km²
| befolkingstichtens          = 186 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =              
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_16_35.7_N_5_39_25.6_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 16' N 5° 39' E}}
| webside                     = [https://pbstanne.nl/ Pleatslik Belang Sint-Anne]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 16
| lat_sec                     = 35.7
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 39
| lon_sec                     = 25.6
| lon_dir                     = E
}}
'''Sint-Anne''' of '''St.-Anne''' ([[Frysk]] en [[Biltsk]]) is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Sint-Anne leit noardlik fan [[Berltsum]], eastlik fan [[Sint-Jabik]], westlik fan [[Froubuorren]] en besuden [[Nij Altena]]. De doarpskearn leit om de krúsing fan de Steatenwei, Steedhâlderswei, Van Harenstrjitte en Warmoesstrjitte.

De [[Buorskip|buorskippen]] [[Stêd-Niks]] en [[De Oasthoek]] (lyts diel) hearre ek by Sint-Anne. Earder hearde [[Nij Altena]] ek by Sint-Anne, mar dat is sûnt [[2006]] in selsstannich doarp.

Sint-Anne hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Sint-Anne}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
Sint-Anne waard stifte doe't It Bilt yn [[1505]] bedike waard. De earste namme dy't it doarp krige fan de earste bewenners wie &quot;Altoenae&quot;, ferneamd nei it plak dêr't de nije bewenners wei kamen. It buorskip Nij Altoenea benoarden Sint-Anne referearret noch oan de oarspronklik brûkte namme fan it haaddoarp. Altoenea foarme mei de doarpen der omhinne [[Katolisisme|katolike]] [[parochy]]'s, wêrtroch't de nammen dêrfan al gau oergienen op de doarpen. &quot;Altoenea&quot; is úteinlik ferneamd nei de hillige [[Anna (hillige)|Anna]], de mem fan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] en krige de namme &quot;Sint-Annaparochy&quot;.

It doarp krige in houten tsjerke mei in tek fan strie. It bisdom wegere fanwege de brekfalligens fan it gebou de tsjerke yn te wijen en it houten gebou waard ferfongen troch in tsjerke dy't nei alle gedachten de foarm hie fan in [[gryksk krús]]. Yn dy tsjerke troude [[Rembrandt van Rijn]] yn [[1634]] mei [[Saakje fan Uylenburg]]. As oantinken dêroan stiet by de tsjerke in brûnzen byld. 

Sûnt [[2018]] leit Sint-Anne yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[It Bilt]]. Sint-Anne hat altyd it [[haadplak]] west fan It Bilt. 

=== Van Harenstsjerke ===
[[Ofbyld:Van Harenskerk, Sint Annaparochie.jpg|thumb|left|''Van Harentsjerke'']]
{{Apart|Van Harenstsjerke}}
Yn 1682 waard de foargonger ferfongen troch in achthoekige tsjerke, de [[Van Harenstsjerke]]. Efter de tsjerke slút de grêfkapel ([[1688]]) fan de famylje Van Haren oan. De koperen doarren nei de grêfkapel binne in geskink fan de [[Sweden|Sweedske]] kening [[Karel X Gustaaf fan Sweden|Karel X Gustaaf]]. De yn 1700 setten, ryk fersierde preekstoel fan houtsnijwurk komt út Dútslân. 

It oargel is yn 1727 boud troch de Dútser Johannes Radeker, fan Danzig, en wie learling en masterfeint fan ûnder oaren [[Arp Schnitger]] en [[Christiaan Müller (oargelbouwer)|Christiaan Müller]]. De lêste boude it oargel yn de [[Jakobinertsjerke|Grutte Tsjerke]] fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en it oargel yn de [[Haarlim]]se [[Grutte of Sint-Bavotsjerke (Haarlim)|Grutte of Sint-Bavotsjerke]]. It Radekeroargel is skonken troch Willem van Haren (dêr't it [[Museum Willem van Haren]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] nei ferneamd is) en frouwe Rixt van Andrea. 

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Sint-Anne, Middelwei-West 160.jpg|thumb|260px|''Middelwei-West 160'']]
It multyfunksjoneel sintrum fan Sint-Anne hjit 'Ons Huis'. De doarpskrante hjit 'De Pot en Pan van Sint-An'. Sûnt [[2017]] wurdt alle jierren op in [[sneon]] yn [[septimber]] yn it doarpssintrum fan Sint-Anne it [[muzykfestival]] [[Waadrock Festival|Waadrock]] holden. De Biltske Slach is it sportsintrum fan Sint-Anne. Ynwenners fan Sint-Anne wurdt tradisjoneel foar rapekoppen útmakke.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker.&lt;/ref&gt; 

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:2023 Sint-Anne, Gideontsjerke.jpg|thumb|260px|''Gideontsjerke'']]
* [[Van Harenstsjerke]] ([https://pgsintannaparochie.nl/ Protestantske gemeente Sint-Anne]).
* [[Gideontsjerke (Sint-Anne)|Gideontsjerke]]  (Protestantske gemeente Sint-Anne).
* Ferrizenis fan de Heartsjerke ([[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-katolike]] [https://heiligejacobusparochie.nl/ Hillige Jakobus Parochy Noardwest Fryslân])

=== Skoallen ===
* Kristlike Skoallemienskip [https://www.campus-middelsee.nl/ Ulbe van Houten].
* Iepenbiere Skoallemienskip [https://www.piterjelles.nl/eregalerij/st-anna-02/ Piter Jelles]
* Prot.-kristlike basisskoalle [https://www.cbs-slotschool.nl/ De Slotskoalle].
* Iepenbiere basisskoalle [https://www.fonnemint.nl/ 't Fonnemint].
[[Ofbyld:2023 Sint-Anne, pleats oan de Middelwei-East 157.jpg|thumb|260px|''Pleats Middelwei-East 157'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1744 || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2013  
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1137 || 2.421 || 3756 || 3697 || 3879 || 2448 || 2316 || 3990 || 4006 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' ||  3971 || 4892
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/st-annaparochie/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''
=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [https://www.bildtsetc.nl/ Biltske Tennis Klub]
* [https://www.vovesa.nl/ Follybalferiening VoVeSa]
* [https://het-oud-bildt.friesevogelwachten.nl/nl Fûgelwacht It Alde Bilt]
* [[Fuotbalferiening Sint-Anne]]
* [https://friesehandbalcombinatie.nl/ Fryske Hânbalkombinaasje]&lt;br&gt;(fúzje-organisaasje fan [[SGK47]] en HV Stiens)
* [https://www.molenruiters.nl/ Hynstesportferiening De Molenruiters]
|valign=top|
* [https://www.kfstannedriespulisut.nl/ Keatsferiening Drie spul is út]
* [[Kristlik Biltsk Manljuskoar]]
* [https://butsoekers.nl/ Shantykoar De Bútsoekers]
* [[Skeelerferiening Slykrôlers]]
* [https://www.deskelp.com/ Swimferiening De Skelp]
|}

=== Berne yn Sint-Anne ===
{|
|valign=top|
* [[Binse Albarda]] (1796–1862), liberaal politikus 
* [[Danjel Hermannus Beucker Andreae]] (1772-1828), jurist.
* [[Johannes Potter van Loon]] ([[1800]]), abbekaat
* [[Jacobus van Loon]] (1821-1903), Frysk strider
* [[Imilius Josinus Hendrik Willem van Andringa de Kempenaer|Imilius van Andringa de Kempenaer ]] (1844-1895), boargemaster 
* [[Johannes Kuiken]] (1860-1936), foaroanman kiesrjochtbeweging
* [[Hartman Sannes]] ([[1890]]), histoarikus
* [[Dirk Boonstra (1893-1944)|Dirk Boonstra]] (1893-1944), fersetsman
* [[Tjebbe Walburg]] ([[1913]]), politikus
|valign=top|
* [[Sjoerd Andringa]] (1921-2017), fotograaf
* [[Jasper Keizer]] ([[1931]]), publisist
* [[Klaas Dankert]] (1942-), PvdA-politikus 
* [[Reitze Ketellapper]] (1944–2015), politikus
* [[Gerrit Krol (politikus)|Gerrit Krol]] (1945-), CDA-politikus.
* [[Klaas Tuinstra]] (1945-2022), CDA-politikus 
* [[Flip Soolsma]] ([[1947]]), keatser
* [[Anita Andriesen]] (1957–2008), PvdA-politikus
* [[Marieke Swart]] (1994-), sjongster
|}
== Ferskaat ==
It rymke &quot;&quot;Een pot en een pan is het wapen van Sint-An&quot; hat de basis west fan it doarpswapen. Ek waard it famyljewapen fan Van Haren, de eardere [[grytman]] deryn ferwurke.
== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Sint-Anne rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 70:''' [[Minnertsgea]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia Sint-Anne
* '''Line 72:''' Sint-Anne - Ljouwert fia [[Stiens]]
* '''Line 73:''' Sint-Anne - Ljouwert fia Stiens

De buslinen troch Sint-Anne wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:2023 Sint-Anne, Stedhâlderswei.jpg|thumb|260px|''Stedhâlderswei'']]
Alle [[strjitten yn Sint-Anne]].
== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].
== Keppeling om utens ==
* [https://pbstanne.nl/ Pleatslik Belang Sint-Anne]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Sint Annaparochie|Sint-Anne}}
}}
{{Koördinaten|53_16_35_N_5_39_26_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 17' NB, 5° 39' EL}}

[[Kategory:Sint-Anne| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1505]]
[[Kategory:Doarp of stêd op It Bilt]]</text>
      <sha1>s05zbx4v2bcxhuucujw85g7jhs6b677</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sint-Jabik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7018</id>
    <revision>
      <id>1240253</id>
      <parentid>1183728</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ferskaat */</comment>
      <origin>1240253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11558" sha1="akm0v9iah7a0npmglz6hy43oveblhqm" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Sint-Jabik, Grutte Tsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Grutte Tsjerke''
| wapen                       = [[Ofbyld:Sint-Jabik vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Sint Jacobiparochie wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Sint-Jabik}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 23,21 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 22,90 &lt;br&gt; - wetter: 0,31 km²
| befolkingstichtens          = 75 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =              
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_16_22_N_5_36_18_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 16' N 5° 36' E}}
| webside                     = [https://sintjabik.nl/ Side Sint-Jabik]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 16
| lat_sec                     = 22
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 36
| lon_sec                     = 18
| lon_dir                     = E
}}
'''Sint-Jabik''' ([[Frysk]] en [[Biltsk]]) is in doarp dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Sint-Jabik leit noardlik fan [[Minnertsgea]], súdeastlik fan [[De Westhoek]], westlik fan [[Sint-Anne]] en besuden de [[Waadsee]]. De doarpskearn fan Sint-Jabik leit om de krúsing fan de Zuideinde, Oosteinde, Westeinde en Georg van Saksenstrjitte hinne, dêr't de [[Groate Kerk|Grutte Tsjerke]] fan Sint-Jabik ek stiet. 

De [[Buorskip|buorskippen]] [[De Oasthoek]] (diel), [[Smidshuzen]], [[Swarte Harne]] en [['t Hoeky]] hearre ek by Sint-Jabik. Earder hearde [[De Westhoek]] ek by Sint-Jabik, mar dat is sûnt [[1991]] in selsstannich doarp. 

Sûnt [[2018]] leit Sint-Jabik yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[It Bilt]].

Sint-Jabik hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Sint-Jabik}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. 
== Skiednis ==
Sint-Jabik ûntstie yn [[1505]] doe't It Bilt troch arbeiders út ûnder mear [[Súd-Hollân]], [[Seelân]] en Fryslân yndike waard. It hiet yn it earstoan ''Wijngaarden'', nei it Súd-Hollânske [[Wijngaarden]] dêr't de nije bewenners wei kamen. It nije Wijngaarden foarme in [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomske]] [[parochy]], dy't oan de apostel [[Jakobus (apostel)|Jakobus]] wijd wie. Nei ferrin fan tiid gie de namme fan de parochy oer op it doarp. In oare mooglikheid is dat it doarp ferneamd waard nei Jacoba, de frou fan ien fan eallju dy't it gebiet oanmeitsje lieten.

Oant de weryndieling op 1 jannewaris 2019 wie Sint-Jabik ien fan de doarpen fan de gemeente It Bilt. 

=== Grutte Tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Sint-Jabik, Georg van Saksenstrjitte 3, pastorij.jpg|thumb|left|''Georg van Saksenstrjitte 3, pastorij'']]
{{Apart|Groate Kerk}}
Om [[1530]] waard in bakstiennen tsjerke boud dy't tsjinst die oant 1843. Yn dat jier waard de tsjerke ôfbrutsen; allinnich de tsjerketoer út [[1669]] bleau stean. Om dy toer hinne waard nei in ûntwerp fan [[arsjitekt]] [[Thomas Romein]] út Ljouwert yn [[1843]]-[[1844]] in hiele nije tsjerke boud, de Grutte Tsjerke. Letter waard efter de tsjerke noch in ekstra lokaal boud. Nei [[1970]] waard allinnich dat lokaal noch mar as tsjerke brûkt. Yn [[1979]] naam de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]] de eigentlike tsjerke oer. It gebou waard yngreven restaurearre en wurdt sûnt [[1980]] brûkt as kultureel sintrum.

=== State ===
Yn de [[18e iuw]] waard benoarden Berltsum en besuden de [[Blikfaart]] [[Nijfinnestate]] boud. It wie ien fan de pear lienen yn Fryslân. Yn l502 waard Doecke Hemmema fan Berltsum der mei beliend troch Georg en Heinrich van Saksen. Letter is der noch in nije state op it stee boud troch de famylje Du Tour, in neisiet fan de famylje Hemmema, mar dy is letter ek wer ôfbrutsen.
[[Ofbyld:2023 Sint-Jabik, Kadal 2, foarhûs fan eardere pleats.jpg|thumb|260px|''Kadal 2, foarhûs fan eardere pleats'']]
=== Bruorretrou ===
{{Apart|Broedertrouw}}
Op [[27 oktober]] [[1889]] waard yn Sint-Jabik de út lânarbeiders besteande feriening &quot;[[Broedertrouw]]&quot; oprjochte.  It doel fan de feriening wie yn it earste plak it ferbetterjen fan de sitewaasje fan de arbeiders. De ôfdieling Sint-Jabik fan Broedertrouw stelde yn de maitiid fan 1890 in leaneask en joech dy oan de boeren. De boeren wegeren lykwols op it útstel yn te gean mei as gefolch dat op [[17 maaie]] de lânarbeiders it wurk delleinen. De reaksje op it súkses fan Broedertrouw kaam al gau. Healwei it jier 1890 fûnen 150 Biltske boeren inoar en hja praten ôf om inoar by wurkstaking te helpen. It ferrin fan de staking wie rêstich, mar it regear stjoerde dochs 100 man ynfantery, 25 fjildwachters en in tal maresjesees nei it 'oproerige' gebiet. De bouboeren besochten de staking te brekken mei help fan ûnderkrûpers, dy't hja 15 sinten yn it oere betellen mei kost en ynwenning. Germ van Tuinen en [[Jan Stap]], de stakingslieders, waarden der fan beskuldige ûnderkrûpers mei de dea bedrige te hawwen, mar yn beide gefallen folge frijspraak. Harren abbekaat wie [[Pieter Jelles Troelstra]].
[[Ofbyld:Koudeweg40 Sint-Jacobiparochie.jpg|thumb|260px|''Kâldewei 40'']]
=== Sint-Jabikspaad ===
De Grutte Tsjerke fan Sint-Jabik foarmet sûnt 2000 it begjin fan it [[Jabikspaad]], it Fryske diel fan de pylgertocht dat oanslút op it netwurk fan oare paden nei it beafeartsplak [[Santiago de Compostella]]. Yn it portaal fan de tsjerke waard in ynformaasjesintrum iepene en der kinne fan it begjin yn Sint-Jabik oant it ein fan it paad yn Hasselt sa'n 80 stimpels sammele wurde as oantinken oan it rinnen (of fytsen) fan it paad. Ynstee fan de wenstige Sint-Jakobsskelp wurdt foar it Fryske Jabikspaad de kinkhoarn as symboal fan it Jabikspaad brûkt. 
[[Ofbyld:Verzetsmonument door Verena Wagner Sint-Jacobiparochie.jpg|thumb|260px|''Fersetsmonumint''&lt;br&gt; (Verena Wagner)]]
=== Mûne ===
Yn 'e nacht fan 2 op 3 novimber 1975 baarnde yn in heal oere tiid de út 1881 datearjende [[stellingmûne]] [[De Welkomst (Sint-Jabik)|De Welkomst]] ôf.

== Mienskip ==
It kulturele sintrum fan it doarp is de Grutte Tsjerke. 't Beerdhuus is it multyfunksjonele sintrum fan Sint-Jabik en foar de jongerein is der [https://www.facebook.com/people/Jeugdhonk-t-Groene-Hok/100064769524414/ 't Groene Hok]. Yn de tredde wike fan juny is hjir de merke: 'SintJaasMet'. Ienris yn 'e trije jier wurdt it doarpsfeest organisearre.

=== Tsjerke ===
* [https://www.pknsintjacobiparochie.nl/ Protestantske gemeente Sint-Jabik]
[[Ofbyld:2023 Sint-Jabik, PKN-tsjerke.jpg|thumb|260px|''PKN-tsjerke'']]
=== Skoalle ===
* Gearwurkingsskolle [https://www.detwiner.nl/ De Twiner]
Yn 2016 waard it iepenbier (De Opstap) en it protestantsk-kristlike (De Koppel) basisûnderwiis gearfoege ta in gearwurkingsskoalle. De skoalle is ûnderbrocht yn it multyfynksjonele sintrum 't Beerdhuus. Ek it pjutteboartersplak 'Ons Speulplakky' en de bûtenskoalske opfang fan bern krige dêr ûnderdak. 
[[Ofbyld:Overzicht van de watertoren - Sint Jacobiparochie - 20423044 - RCE.jpg|thumb|260px|''Wettertoer'']]
[[Ofbyld:2023 Sint-Jabik, Eastein 38, eardere dokterswente.jpg|thumb|260px|''Ryksmonumint Eastein 38'']]
=== Ferienings ===
'Kooitsytipelen' is in typysk Bildtske sport, hjirfoar is efkes bûten it doarp in fjild oanlein. 
* [https://www.facebook.com/people/KV-Het-Noorden/100048613221949/ Keatsferiening 'Het Noorden']
* [[Fuotbalferiening Sint-Jabik]]
* Iisklub 'Sint-Jacob'
* [https://sintjabik.nl/vereniging/sv-friesland/ Sportferiening Fryslân]
* [https://www.facebook.com/tennisverenigingstj/?locale=nl_NL Tennisferiening 'Sint-Jacob']
* Toanielferiening TOG
* [https://www.emanuellasker.nl/ Skaakferiening Emanuel Lasker]
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://sintjabik.nl/vereniging/ hiemside])&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:2023 Sint-Jabik, it trasee fan it eardere spoar fan Stiens nei Harns (no kuierpaad).jpg|thumb|260px|''It eardere spoartrasee fan it spoar Stiens-Harns'']]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2013 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 2.416 || 2898 || 2825 || 2630 || 2448 || 2316 || 1370 || 1761
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier  || 2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1753 || 1725
|}

=== Berne ===
{|
|valign=top|
* [[Jan Dirk Schepers]] ([[1815]]-[[1873]]), medikus.
* [[Jan Stap|Jan Abrahams Stap]] ([[1859]]-[[1908]]), boer en stakingslieder
* [[Germ de Jong]] ([[1886]]-[[1967]]), keunstner  
* [[Douwe Jans Bierma]] ([[1891]]–[[1950]]), politikus
* [[Klaas Dirks Kuiken]] ([[1902]]-[[1984]]), keatser
* [[Hotze Sytses Buwalda]] ([[1915]]–[[1994]]), taalkundige
|valign=top|
* [[Sytse Hotzes Buwalda]] ([[1943]]-), taalkundige
* [[Jan de Vries (koereur)|Jan de Vries]] ([[1944]]-[[1921]]), motorkoereur
* [[Geert van Tuinen]] ([[1954]]-), telefyzjepresintator en sjoernalist
* [[Reinder Triemstra]] ([[1957]]-), keatser
* [[Hein Jaap Hilarides]] ([[1969]]-), skriuwer
* [[Sito Wijngaarden]] ([[1979]]-), dichter.
|}
== Ferskaat ==
* Oan de [[Aldebiltdyk]] stiet it [[Masinemuseum Meijer|Meijer Motoren Museum]]. 
* Troch it doarp rint de Jeropeeske [[kuierrûte E9]], ek wol [[North Sea Trail]] of [[Fryske Kustpaad]] neamd. De E9 rint lâns de kust fan [[Portegal]] nei de [[Baltyske steaten]].
* Pleatslik Belang hat in tal DVD's meitsje litten oer it doarpsferline.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Sint-Jabik rint de folgjende busline:

* '''Line 70:''' [[Minnertsgea]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Sint-Anne]]

De busline torch Sint-Jabik wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten fan Sint-Jabik]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://sintjabik.nl/ Webstee Sint-Jabik]
* [https://www.jabikspaad.nl/ It Jabikspaad] fan St. Jabik nei Hasselt
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Sint Jacobiparochie|Sint-Jabik}}
}}
{{koördinaten|53_16_22_N_5_36_18_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 16' NB, 5° 36' EL}}

[[Kategory:Sint-Jabik| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1505]]
[[Kategory:Doarp of stêd op It Bilt]]</text>
      <sha1>akm0v9iah7a0npmglz6hy43oveblhqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Doanjum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7026</id>
    <revision>
      <id>1240235</id>
      <parentid>1149576</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7935" sha1="onzghtkoki0rpnk509vjbq27er0vnag" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Doanjum, Donatustsjerke (3).jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Dongjum vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Doanjum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Doanjum}} ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})
| oerflak                     = 3,5 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 3,46 &lt;br&gt; - wetter: 0,03 km²
| befolkingstichtens          = 105 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =              
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_12_32_N_5_32_34_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 12' N 5° 32' E}}
| webside                     = [https://www.facebook.com/Dorpsbelang-Dongjum-Boer-159541554708927/ FB-side Doanjum en Boer]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 53° 12′ 32″ N, 5° 32′ 34″ E  
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 12
| lat_sec                     = 32
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 32
| lon_sec                     = 34
| lon_dir                     = E
}}
'''Doanjum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Doanjum leit noardlik fan [[Frjentsjer]], westlik fan [[Boer (plak)|Boer]] en besuden [[Tsjummearum]].  De doarpskearn fan Doanjum leit om de Doarpsstrjitte en [[Tsjummearum|Tsjummearumerwei]].

Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Doanjum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Doanjum}} ynwenners.

== Skiednis ==
Doanjum bestiet út in groep terpen op in âlde [[kwelderwâl]]. It gebiet  moat neffens grûnfynsten al yn de [[Romeinske tiid]] bewenne west hawwe. Ut opgroeven ierdewurk docht bliken dat de doetiidske bewenners yn in aardige wolstân libben. Fan de ein fan de Romeinske tiid oant yn de [[5e iuw]] wie it gebiet nei alle gedachten ûnbewenne.

Yn it begjin fan de [[17e iuw]] waard hjir de [[stins]] [[Goslingastate (Doanjum)|Goslinga State]] boud, dêr't letter de [[grytman]] en steatsman [[Sicco van Goslinga]] wenne, dy't yn [[1731]] ferstoar. Yn [[1803]] waard de stins ôfbrutsen. Yn de tsjerke fan Doanjum ([[1711]]) is in grêfmonumint fan Sicco van Goslinga.

Doanjum hie sûnt [[1 oktober]] [[1903]] in stasjon oan it [[NFLS]]-spoar fan [[Frjentsjer]] nei [[Tsjummearum]]; de geografyske ôfkoarting wie ''Dj''. By graafwurk foar it spoar waard yn [[1911]] in brûnzen byldsje út de Romeinske tiid fûn dat de Romeinske god [[Mars (god)|Mars]] foarstelt. Op [[8 oktober]] [[1933]] waard it stasjon sluten.
[[Ofbyld:2023, Doanjum, eksekúsjemonumint Riesterdyk.jpg|thumb|left|''Eksekúsjemonumint Riedsterdyk'']]
As wraak foar in oanslach op Grietje Sinnema út [[Rie]], dy't as tolk en sekretaresse foar de besetter wurke op de ''Abteilung für Ernährung und Landwirtschaft'' yn [[Frjentsjer]] en ek ferantwurdlik wie foar de foardering fan hynders en hea foar de [[Nazy-Dútslân|Dútske]] [[Wehrmacht]], hellen de Dútsers op 8 maart 1945 fiif manlju út de Ljouwerter finzenis om dy oan 'e Riedsterdyk tusken Doanjum en Rie te fusillearjen. In monumint op it plak betinkt de fiif slachtoffers.&lt;ref&gt;[https://www.oorlogsbronnen.nl/thema/Fusillade%20in%20Dongjum Oorlogsbronnen, oproppen 18 april 2023]&lt;/ref&gt;

Sûnt [[2018]] leit Doanjum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|(Nij) Frjentsjerteradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|Frjenstjerteradiel]] ([[Noardertrimdiel (Frjentsjerteradiel)|noardertrimdiel]]).

== Mienskip ==
Mei it westlik oanbuorjende [[Boer (plak)|Boer]] hat Doanjum sûnt april [[1969]] de feriening Doarpsbelang. De feriening ûnderhaldt kontakten mei de gemeente, de wenningstifting en it sosjaal- en  maatskiplik wurk De Skûle. De iennige foarsjenning dy't Doanjum hjoeddedei noch hat is it yn 2004 boude doarpshûs 'De Boppeslach'. Sawat om de twa moanne komt de doarpskrante De Skûle út. 

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Doanjum, Donatustsjerke (2).jpg|thumb|260px|''De [[Donatustsjerke (Dongjum)|Protestantske Donatustsjerke fan Doanjum]]'']]
{{Apart|Donatustsjerke (Doanjum)}}
De nei [[Donatus fan Münstereifel]] ferneamde [[Donatustsjerke (Dongjum)|Donatustsjerke]] is in tsjerke fan de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente [https://pkn.ried-skingen.nl/dongjum-donatuskerk/ Rie-Skingen].

=== Skoalle ===
De iepenbiere skoalle 'De Twirre' waard fanwegen de ûnwisse takomst wat it tal bern oanbelanget yn 2016 sletten. Yn itselde jier waard ek it pjutteboartersplak sletten.
&lt;ref&gt;[https://lc.nl/archief/School-Dongjum-in-2016-dicht-20888078.html Ljouwerter Krante, 21 oktober 2014]&lt;/ref&gt;

=== Ferienings ===
* [https://www.facebook.com/people/VVV-Doanjum/100064471308121/?locale=ms_MY Aktiviteitenkommisje]
* [https://www.facebook.com/marion.dehaan.57/ Toanielferiening 't Wouterke]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100063503984439 Keatsferiening 'Moed en Volharding']
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100064159147754&amp;paipv=0&amp;eav=AfYja0aQrMzeaJdLFuWopTYhSkXzESBqpANh0Jrh3DH4X0wWPUIwc35SH8VfhEdyCok Iislub Neist 'e terp]
[[Ofbyld:2023 Doanjum, Doarpsstrjitte 15.jpg|thumb|260px|''Doarpsstrjitte'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2023 || 2020   
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  ||  358 || 358 || 325 || 352 || 423 || 362 || 355 || 370 
|}

=== Berne yn Doanjum ===
* [[Wytze Foppes Dongjuma]] ([[1707]]-[[1778]]), útfiner
* [[Æbe Haima]] ([[1927]]-[[2002]]), keatser 
* [[Gerrit Rombout]] ([[1930]]-[[2020]]), politikus

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Doanjum rint de folgjende busline:

* '''Line 75:''' [[Minnertsgea]] - [[Boalsert]] fia [[Frjentsjer]]

De busline troch Doanjum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[ofbyld:2023 Doanjum, kop-hals-romppleats, Riesterdyk 1.jpg|thumb|260px|''Pleats oan de Riedsterswei'']]
Doarpsstrjitte, [[Frjentsjer]]terwei, Hovensreed, [[M C Willems]]strjitte, [[Marten Anema]]strjitte, Noarderstrjitte, [[Rie (plak)|Ried]]sterwei, [[Tsjummearum]]erwei, Van Goslingastrjitte, [[Wytse Foppes]]strjitte.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.dongjum-boer.nl/ Webstee fan Doanjum en Boer]
* [http://www.historischekerken.nl/Friesland/Dongjum.html ôfbyld tsjerke fan Doanjum]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Dongjum|Doanjum}}
}}
{{Koördinaten|53_12_32_N_5_32_34_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 13' NB, 5° 33' EL}}

{{DeWaadhoeke}}
[[Kategory:Doanjum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]</text>
      <sha1>onzghtkoki0rpnk509vjbq27er0vnag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Easterbierrum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7027</id>
    <revision>
      <id>1240238</id>
      <parentid>1149570</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11464" sha1="o6hfq44tswrnesq24neqz6plal2qy9o" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Zicht op Oosterbierum.jpg 
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Easterbierrum vlag.svg|border|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Easterbierrum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Easterbierrum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,45 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 5,41 &lt;br&gt; - wetter: 0,04 km²
| befolkingstichtens          = 104 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_02.6.3_N_5_30_38.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 5° 30' E}}
| webside                     = [https://www.oosterbierum.info/ Doarpsside]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 02.6
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 30
| lon_sec                     = 38.9
| lon_dir                     = E
}}
'''Easterbierrum''' ([[útspr.]]: [jɛstərˈbjɪrœm], &quot;jes-tur-&lt;u&gt;bjir&lt;/u&gt;-rum&quot;; pleatslik, yn it [[Bjirmsk]], útspr. as &quot;es-tur-&lt;u&gt;bjir&lt;/u&gt;-rum&quot;) is in [[doarp]] yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]]. Easterbierrum leit noardeastlik fan [[Seisbierrum]], noardwestlik fan [[Kleaster-Lidlum]] en westlik fan [[Tsjummearum]]. De doarpskearn fan Easterbierrum leit om de Haerdawei en [[Kleaster-Lidlum|Lidlumerwei]]. De [[buorskip]] [[Koehoal]] (diel) heart ek by Easterbierrum.

Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Easterbierrum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Easterbierrum}} ynwenners. 

== Skiednis ==
Fan de rige doarpen dy't ûntstiene op in [[kwelderwâl]] en letter [[De Bjirmen (krite)|de Bjirmen]] neamd waard, is Easterbierrum it meast eastlike doarp. Nei alle gedachten waard it plak al sûnt de iere [[midsiuwen]] al bewenne.
[[Ofbyld:2023 Easterbierrum, Haerdawei.jpg|thumb|left|''Haerdawei'']]
Easterbierrum waard yn 1275 foar it earst neamd as 'Asterberen'. Oare nammen lykas 'Aesterbirom' (1335) en 'Eesterberum' (1354). De lêste [[Aldfrysk]]e fariant yn teksten is 'Aesterbierum' (1535), wylst it doarp op in 16e-iuwske kaart as 'Aesterbirom' oantsjut wurdt. It earste diel is de ferbôge foarm fan it Aldfryske 'ast' (east), it twadde diel is in datyf fan de meartalsfoarm fan it Aldfryske 'bêre', dat hûs betsjut.&lt;ref&gt;Karel F. Gildemachter, Friese Plaatsnamen, side 180, ISBN 978 90 330 0643 2&lt;/ref&gt;       

Yn [[1182]] waard op in hege terp oan de seedyk, op it plak dêr't no de pleats Koehoal stiet, it oan Us-Leaffrouwe wijde [[kleaster Lidlum]] stifte. Ynearsten wie dat kleaster in [[dûbelkleaster]], mar mei't it kleaster yn 1186 oergie nei de [[Norbertinen| Premonstratinzers]], dy't gjin dûbelkleaster tastienen, ferhûzen de nonnen nei it yn [[Muontsebaaium]] stifte nonnekleaster Sint-Michylsberch. De muontsen soargen foar de diken, mar moasten mei't it lân der jimmeroan wer ûnder strûpte in pear kear nei in heger diel ferhûzje. It moat in foars kleaster west ha, dêr't op in stuit mar leafst 600 muontsen wennen. [[Wettergeuzen]] plonderen it kleaster yn 1572. Mei de [[reformaasje]] giene de besittings fan it kleaster (allinne al 1.000 hektare lân en mei dy fan it kleaster yn Muontsebaaium sels 1600 hektare) oer oan de Steaten, dy't de gebouwen ôfbrekke lieten.&lt;ref&gt;[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&amp;mizig=212&amp;miadt=1212&amp;miaet=14&amp;micode=DOC-MON-ME&amp;minr=1106519&amp;miview=ldt Databestân Kleasters yn Nederlân, oproppen 15 augustus 2023]&lt;/ref&gt;   

[[Ofbyld:2023 Easterbierrum, Sint-Joaristsjerke.jpg|thumb|left|''Sint-Joaristsjerke'']]
De âldste dielen fan de Sint-Joaristsjerke datearje út likernôch 1200. Yn de 14e iuw waard it skip yn eastlike rjochting útwreide. De tsjerke krige om [[1500]] syn hjoeddeiske goatyske foarm. Nei de ynfiering fan de reformaasje yn 1580 waard it in protestantske tsjerke. Op 22 july 1888 waard yn Easterbierrum in twadde tsjerke foar de grifformearden iepen.&lt;ref&gt;[https://gereformeerdekerken.info/2016/02/01/de-doleantie-te-oosterbierum-frl-7-november-1887/ Skiednis Grifformearde Tsjerken, oproppen 15 augustus 2023]&lt;/ref&gt; Dy tsjerke waard yn 2004 ôfstjitten by de foarming fan in PKN-gemeente. Yn itselde jier krige de eardere herfoarme tsjerke de namme fan de âlde patroanhillige [[Joaris (hillige)|Sint-Joaris]] werom.  

Oant yn de [[Lette Midsiuwen]] wiene de diken oer it lân meastentiids ûnbegeanber en wie men foar it grutste part op ferbining oer it wetter oanwiisd. Dy wiene ek wichtich foar de ûntwikkeling fan de doarpen. Troch de eardere slinke hie Easterbierrum altyd in goede natuerlike ferbining mei [[Tsjummearum]].
  
[[Ofbyld:Oosterbierum, terp voor Haerda state RM45221.jpg|thumb|260px||''It plak fan de eardere Haerda state'']]
Yn it súdwesten fan it doarp stie eartiids de [[stins]] fan it skaai Haerda. Op it plak fan de Haerdastate stiet hjoeddedei in pleats. Haerdastate wie oant 1640 noch yn besit fan it skaai, mar waard doe al lang oan in boer ferpachte. De state soe neffens it  [[Ierdrykskundich Wurdboek fan de Nederlannen]] fan [[Abraham Jacob van der Aa|Van der Aa]] noch yn 1662 bestien ha, mar waard om 1702 hinne ôfbrutsen en twa jier letter ferfongen troch in foar dy tiid moai boerehûs.&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/HaerdaStateOosterbierum.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 15 augustus 2023]&lt;/ref&gt; 

Fan 1 oktober [[1903]] oant 15 maaie [[1935]] hie it doarp in stopplak oan it spoar fan [[Harns (stêd)|Harns]]-[[Stiens]].

Sûnt [[2018]] leit Easterbierrum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Barradiel]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Easterbierrum, doarpshûs It Mienskar.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs It Mienskar'']]
[[Ofbyld:2023 Easterbierrum, Haerdawei 14.jpg|thumb|260px|''Ald pleatske oan de Haerdawei 14'']]
It [[doarpshûs]] fan Easterbierrum en Kleaster Lidlum is [https://www.itmienskar.nl/ It Mienskar]. De doarpskrante is ferneamd nei de eardere patroanhillige [https://oosterbierum.info/file/oosterbierum/8f33d6d143b17c2a4f2b877adeb8db34/ Sint-Joaris]. Yn [[juny]] wurdt it [[doarpsfeest]] holden, dat organisearre wurdt troch de Oranjeferiening. 

Der wurdt yn Easterbierrum in noardlike foarm fan it [[Klaaifrysk]] sprutsen, dy't [[Bjirmsk]] hjit.

=== Tsjerke ===
* [https://www.pg-oosterbierum-wijnaldum.nl/ PKN-gemeente Easterbierrum-Winaam]

=== Skoalle ===
* [https://www.deflambou.nl/ Kristlike basisskoalle De Flambou]

=== Ferienings/Stiftings ===
{|
|valign=top|
* Aldereinsoas Easterbierrum
* Begraffenisferiening De Laatste Eer
* [https://fryskeflinterfonds.nl/ Fryske Flinter Fûns]
* Fûgelwacht Frjentsjer
* [https://www.fondsnijbethanie.nl/ Fûns Nij Bethanië]
* Kaart- en biljertferiening De Klos
|valign=top|
* [https://www.knkb.nl/pageid=13270/verenigingid=1080/vereniging.html Keatsferiening De Keatsbal]
* [https://www.kloostertuinoosterbierum.nl/ Kleastertún Easterbierrum]
* [https://www.facebook.com/ovoosterbierum/?locale=nl_NL Oranjeferiening Easterbierrum-Kleaster Lidlum]
* Toanielferiening Ferdivedaasje
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://oosterbierum.info/p/Organisaties/oosterbierum%7C2688909f-9370-41af-a3b2-0b1f79601035/ hiemside])&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:Easterbierrum fan 'e bjuzze ôf.jpg|thumb|260px|''Easterbierrum fan 'e bjuzze ôf'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 592 || 895 || 891 || 795 || 758 ||  739 || 470 || 532 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 563 || 545
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids; 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/wijk/oosterbierum-waadhoeke/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''

=== Berne  ===
* Bauke Poelstra (1918-1942), oarlochsslachtoffer &lt;ref&gt;[https://oorlogsgravenstichting.nl/personen/119026/bauke-poelstra ''Bauke Poelstra'', oorlogsgravenstichting.nl]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.oorlogsbronnen.nl/tijdlijn/Bauke-Poelstra/02/119026 ''Bauke Poelstra'' www.oorlogsbronnen.nl]&lt;/ref&gt;
* [[Jelle Zijlstra]] ([[1918]]-[[2001]]), ekonoom, heechlearaar en politikus
* [[Rinse Zijlstra]] [[1927]]–[[2017]] ARP-politikus 
* [[Jan Pyt Janzen]] ([[1945]]–[[2005]]), publisist, learaar en histoarikus
* [[Sjoerd Dirk Janzen]] ([[1955]]-[[2006]]), keunstner

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Easterbierrum rint de folgjende busline:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]

De busline troch Easterbierrum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:Hoarnestreek19 Oosterbierum.jpg|thumb|260px|''Monumintale pleats út 1774 oan de Hoarnestreek 19'']]
't Nebke, Alef van Idsingawei, Bauke Poelstrastrjitte, Brits, Buorren, Dr [[Jelle Zijlstra]]leane, Eilân, Eilânswei, Fiskerspaed, Haerdawei, Hoarnestreek, Keatsebuorren, Konkelswei, Lidlumerwei, Sedyk, Sint Jorisstrjitte, Skoalstrjitte, Slachte, Stasjonsreed, Terp.

== Ferskaat ==
* De Slachtedyk rint fan Easterbierrum oant Raard by Snits en is mear as 40 km lang. De dyk is opboud út seepolderdiken dy't sûnt de [[10e iuw]] oanlein binne om de [[Middelsee]].
* Troch dit plak rint de Jeropeeske kuierrûte E9 ek wol North Sea Trail of [[Deltapaad]] neamd. De E9 rint lâns de kust fan [[Portugal]] nei de [[Baltyske steaten]]. Ek is hjir de start fan de Slachtemaraton oer de [[Slachtedyk]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[http://www.historischekerken.nl/Friesland/Oosterbierum.html De tsjerke]
*[http://kerken.eldoc.ub.rug.nl/root/O/Oosterbierum/?pFullItemRecord=ON  Foto's fan de tsjerke]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Oosterbierum|Easterbierrum}}
}}
{{Koördinaten|53_14_2_N_5_30_43_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 14' NB, 5° 31' EL}}

[[Kategory:Easterbierrum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Barradiel]]</text>
      <sha1>o6hfq44tswrnesq24neqz6plal2qy9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Furdgum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7028</id>
    <revision>
      <id>1240241</id>
      <parentid>1225643</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7896" sha1="8kfay5a3mlhyi74jphtdjmc8euc573g" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Furdgum, tsjerketoer fan de Sint-Nikolaastsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Furdgum vlag.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Furdgum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Furdgum}} ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})
| oerflak                     = 2,45 km² 
| befolkingstichtens          = 28 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_56.0_N_5_33_35.0_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 5° 33' E}}
| webside                     = [https://www.tzummarum-firdgum.nl/ Doarpsbelang Tsjummearum-Furdgum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 56.0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 33
| lon_sec                     = 35.0
| lon_dir                     = E
}}
'''Furdgum''' is in [[doarp]] yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]]. It plak leit noardeastlik fan [[Tsjummearum]], noardwestlik fan [[Rie (plak)|Rie]], westlik fan [[Minnertsgea]] en besuden de [[Waadsee]]. De doarpskearn fan Furdgum leit om de krúsing fan de Hearewei en Camstrawei.  
De [[buorskip]] [[Dykshoeke|Dyskhoeke]] heart ek by Furdgum.  

Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Furdgum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Furdgum}} ynwenners.

== Skiednis ==
Furdgum leit op de jongste kwelderwâl fan [[Westergoa]]. De Hearewei foarme eartiids in rige fan terpen, dy't hjoeddedei troch argrarysk gebrûk foar in grut part ôfflakke binne, mar der binne noch njoggen terpen fanôf it krúspunt Camstrawei/Hearewei te werkennen. Ut fynsten hat bliken dien dat sûnt de earste iuwen fan jiertelling it plak al bewenne waard en dat de bewenners sûnt de [[5e iuw|5e]] of [[6e iuw]], wis de [[7e iuw]], al ikkerbou útoefenen. De [[terp]] fan Furdgum waard yn de iere [[midsiuwen]] opsmiten en sa'n fearnspart is yn [[1920]] ôfgroeven.&lt;ref&gt;[https://wierdenenterpen.nl/friese-terpen/friesland-terpen-a-g/firdgum-cluster/ Wierden en terpen.nl, oproppen 5 maart 2023]&lt;/ref&gt; 
[[Ofbyld:2023 Furdgum, pleats op it hiem fan de eardere Camstra State fan Firdgum.jpg|thumb|left|''Pleats op it hiem fan de eardere Camstra State fan Firdgum'']]

De oan [[Nikolaas fan Myra|Sint-Nikolaas]] wijde tsjerke waard yn de [[13e iuw|13e]] of [[14e iuw]] boud. Nei't de tsjerke yn [[1794]] fanwegen brekfalligens ôfbrutsen waard, bleau de toer stean. Yn de toer hinget in liedklok út [[1471]].

Op it doarpsgebiet fan Furdgum stiene eartiids de [[Camstrastate (Furdgum)|Camstra State]] en de Jelgersma State (Camstrawei 8). De states binne ferfongen troch grutte pleatsen. Fan de Camstra State binne [[16e iuw]]ske dielen yn de pleats bewarre bleaun.

=== Bestjoerlike yndieling ===
Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] makke Furdgum diel út fan de gemeente [[Barradiel]]. Dêrnei lei it doarp yn de gemeente [[Frjentsjerteradiel]] en sûnt de lêste weryndieling fan 2018 yn de gemeente Waadhoeke.
[[Ofbyld:2023 Furdgum, kop-hals-romppleats Camstrawei 22.jpg|thumb|260px|''Kop-hals-romppleats Camstrawei'']]

== Mienskip ==
It doarp hat mienskiplik in [https://www.tzummarum-firdgum.nl/ doarpsbelang] mei Tsjummearum. Ek it ferieningslibben is mei dat doarp mienskiplik. 

=== Tsjerke ===
* [https://tzummarum-firdgum.protestantsekerk.net/ PKN Tsjummearum-Furdgum]

=== Skoalle ===
[[Ofbyld:2023 Furdgum, Yeb Hettinga Museum (earder iepenbiere basisskoalle fan Furdgum).jpg|thumb|260px|''Yeb Hettinga Museum (earder iepenbiere basisskoalle fan Furdgum)'']]
Bern geane yn 'e regel nei Tsjummearum nei skoalle. Yn it âlde gebou fan de eardere iepenbiere basisskoalle fan Furdgum is tsjintwurdich it [[Yeb Hettinga Museum]] ûnderbrocht. 

=== Ferienings ===
* [https://www.facebook.com/tjedmarhiem/ Aktiviteitenkommisje Tjerdmar Hiem]
* [https://jelgersmaruiters.wordpress.com/?)fbclid=IwAR32ewRS2z4QXAy52tNu9tqAXur8PZj8IDjn7qdnkhG1Yw55mmHhc6o--vY Hynstesportferiening 'De Jelgersmaruiters'])
* [https://www.facebook.com/Haldmoed/?locale=nl_NL Keatsferiening Hald Moed]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 2013 || 2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 94 || 65 || 60 || 70
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/firdgum/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''

== Argeologysk stipepunt ==
[[Ofbyld:2023 Furdgum, rekonstruksje seaddehûs njonken it Yeb Hettinga Museum.jpg|260px|thumb|''Seaddehûs'']]
Yn Furdgum is in archeologysk stipepunt yn it Yeb Hettinga Museum ûnderbrocht. it museum hat in grutte kolleksje âld ark en wikseljende tentoanstellings.

Yn it ramt fan it Regionaal Argelogysk Projekt Noardlik Westergoa, dat him meast rjochtet op oerbleaune taluds fan ôfgroeven terpen en wieren, de saneamde ‘steilkanten’, waard de terp Furdgum juny [[2011]] ûndersocht troch archeologen fan de [[Ryksuniversiteit Grins|RUG]]&lt;ref&gt;[[Ljouwerter Krante]] 22 juny 2011, s. 15 ''Dorp van de laatste terpenbouwers''.&lt;/ref&gt;

Yn [[2013]] waard yn Furdgum in seaddehûs (mei in houten kape) boud op de wize sa't yn de iere [[midsiuwen]] wenst west hawwe kin. Dat barde yn it ramt fan it promoasjeûndersyk fan de Grinzer archeolooch Daniël Postma en mei help fan frijwilligers. It seaddehûs gie ferlern troch waar en wyn yn novimber fan dat jier. Der kaam lykwols in nij seaddehûs dat novimber [[2015]] offisjeel iepene waard. De Yeb Hettinga Museum sil de eksploitaasje op 'e noed nimme. Al dwaande hawwe de makkers in protte ynsicht krige yn de manier fan bouwen fan de terpbewenners yn de 6e iuw, 7e iuw en 8e iuw.&lt;ref&gt;''Firdgum bewijst dat zodenbouw ook toekomst heeft'', [[Frysk Deiblêd]], 30 novimber 2015, s. 27&lt;/ref&gt;

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Furdgum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]
* '''Line 75:''' Minnertsgea - [[Boalsert]] fia [[Frjentsjer]]

De buslinen troch Furdgum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Camstrawei, Griene Dyk, Hearewei, Hoarnestreek, Tjessingawei, Seedyk

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]. 

{{Boarnen|boarnefernijing=
It doarp hat mei [[Tsjummearum]] in eigen webstee.
* [https://www.tzummarum-firdgum.nl/ Webstee Tsjummearum-Furdgum]
* [http://www.yebhettingamuseum-firdgum.nl/ Webside Yeb Hettinga Museum]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Firdgum|Furdgum}}
}}
[[Kategory:Furdgum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Barradiel]]</text>
      <sha1>8kfay5a3mlhyi74jphtdjmc8euc573g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hjerbeam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7030</id>
    <revision>
      <id>1240242</id>
      <parentid>1226990</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7723" sha1="10g0gto8d6ug7ml3giq42whtufjyuqn" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Sicht op Hjerbeam.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Sicht op Hjerbeam'' 
| wapen                       =
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hjerbeam}} ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})
| oerflak                     = 3,05 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 2,97 &lt;br&gt; - wetter: 0,08 km²
| befolkingstichtens          = 88 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_11_7_N_5_29_42_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 11' N 5° 29' E}}
| webside                     = [https://www.facebook.com/herbaijum/?locale=nl_NL FB-side]       
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 11
| lat_sec                     = 7
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 29
| lon_sec                     = 42
| lon_dir                     = E
}}
'''Hjerbeam''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Hjerbeam leit eastlik fan [[Mullum]], noardeastlik fan [[Harns (stêd)|Harns]] en westlik fan [[Frjentsjer]]. De doarpskearn leit noardlik fan de Rykswei rûn de [[Niklaastsjerke (Hjerbeam)|Niklaastsjerke]]. De buorskip [[Kystersyl]] heart foar in part ek by Hjerbeam.

Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Hjerbeam {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hjerbeam}} ynwenners. 

==Skiednis==
It doarp ûntstie op in terp. Yn de 13e iuw waard it 'Herbadingum' neamd, yn 1400 'Heerbadigim', yn 1417 'Herbaynghum', yn 1433  'Herbadeghum' en yn 1505 'Herbaeyum'. De plaknamme soe it wenplak (hiem/um) fan de famylje Herbadinga betsjutte.

It doarp krige fral yn 'e rin fan de 20e iuw wat útwreiding oan de noardlike kant, wylst de iepen romte tusken de twa stêden oan it begjin fan de 21e iuw troch de oanlis fan nije yndustryterreinen yn Harns en fral Frjentsjer lytser waard.    

Tegearre mei Mullum hie Hjerbeam oan it [[Spoar Stiens - Harns|spoar Stiens-Harns]] fan 1 oktober 1903 oant 15 maaie 1935 de halte Mullum-Hjerbeam. 

Yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] waarden op [[18 novimber]] [[1944]] oan 'e Rykswei by Hjerbeam trije [[finzene]]n troch de [[nazy]]s [[stânrjochtlik eksekutearre]] yn it ramt fan 'e [[represailles by Hjerbeam en Menaam]] út wraak foar aksjes fan it [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Fryske ferset]].

Oant 31 desimber 2017 hearde it doarp by [[Frjentsjerteradiel]]. Sûnt 1 jannewaris 2018 falt Hjerbeam ûnder de doe nije gemeente Waadhoeke. Yn itselde jier krige Hjerbeam as earste doarp fan Nederlân in buertmûne.&lt;ref&gt;[https://www.telegraaf.nl/financieel/1769254/eigen-windmolen-voor-fries-dorpje De Telegraaf, 9 maart 2018]&lt;/ref&gt; 

Sûnt [[2018]] leit Hjerbeam yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|(nij) Frjentsjerteradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|Frjentsjerteradiel]] ([[Sudertrimdiel (Frjentsjerteradiel)|sudertrimdiel]]).

=== Niklaastsjerke ===
{{apart|Niklaastsjerke (Hjerbeam)}} 
De tsjerke komt út de [[midsiuwen]], nei alle gedachten út de twadde helte fan de [[13e iuw]]. It gebou waard ûnder begelieding fan arsjitekt P.J. Jaarsma yn 1872 fernijd. De noardmuorre bleau by de fernijing sparre en bestiet foar it meast út giele [[kleastermop]]pen, hjir en dêr reparearre en oanfold mei lytse giele Fryske trijeling-stientsjes. De toer is nei alle gedachten yn  de jierren 1920 op de westgevel boud en hat in ynsnuorre, achtkante mei laaien dutsen spitske. 

=== Sickemastate ===
[[Ofbyld:SikkemaStateHerbayum2 1722.jpg|thumb|left|''Sickemastate yn 1722'']]
Yn it doarp stie de [[Sickemastate]], dy [[stins]] bestie al yn de 15e iuw. [[Sicco van Goslinga]] waard dêr berne. De state bestie út twa efter en oan elkoar boude steatlike huzen. Dy waarden om 1749 hinne ôfbrutsen. Op it stee waard letter in pleats boud. De poarte is wol bewarre bleaun en is in [[ryksmonumint]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Oant Moarn Cafe. Herbaijum.JPG|thumb|260px|''Oant Moarn Kafee'']]
It doarpshûs fan Hjerbeam hjit 'De Punt', it doarpskrantsje hjit 'Alledeisk'. De Feestkommisje Hjerbeam organisearret alle jierren it doarpsfeest 'Merke'. 

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:Tsjerke fan Hjerbeam.jpg|thumb|260px|''Niklaastsjerke'']]
* [https://www.fowhjerbeam.nl/ Frysk Oekumenysk Wurkferbân Hjerbeam]

=== Skoalle ===
De iepenbiere basisskoalle 'De Moskflapper' waard fanwegen te min bern yn 2011 sletten.&lt;ref&gt;[https://www.franekeractueel.nl/school-herbaijum-te-weinig-kinderen/ Frjentsjer Aktueel, 9 april 2009]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lc.nl/archief/Sluiting-basisschool-de-Moskeflapper-Herbaijum-nabij-20710532.html Ljouwerter Kranten, 28 maart 2011]&lt;/ref&gt;

=== Ferienings ===
* Iisferiening Nocht en Wille.
* [https://www.kvjanzeinstra.nl/ Keatsferiening Jan Zeinstra]. 
[[Ofbyld:2023 Hjerbeam, pleats Rykswei 11 (2).jpg|thumb|260px|''Pleats Rykswei 11'']]
=== Ferneamde ynwenners ===
* [[Thomas Herbaius]] (1570-1613), advokaat-fiskaal of prokureur-generaal fan it [[Hof fan Fryslân]].
* [[Sicco van Goslinga]], steatsman (Hjerbeam, [[1664]] - Doanjum, [[20 septimber]] [[1730]].
* Keunstskilder [[Jopie Huisman]] (1922-2000) hat hjir lang in gruthannel yn fodden en metalen hân.
* Waarman [[Piet Paulusma]] (1956–2022) hat jierrenlang yn it doarp wenne.

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1973 || 2006 || 2015 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 215 || 278 || 273 || 255 || 290 || 241 || 294 || 252 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 255
|}

== Ynfrastuktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Hjerbeam rint de folgjende busline:

* '''Line 197:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Frjentsjer]]

De busline troch Hjerbeam wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Buorren, Feringastrjitte, Jan Zeinstrastrjitte, Kiestersyl, Leane, Miedleane, Paradyske, Rykswei, Siccamastrjitte, Tsjerkestrjitte.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Publikaasjes ==
* {{Aut|Henk Kreger}} &quot;Beeld van Oud-Herbaijum, Kie en Kiesterzijl&quot;

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Herbaijum|Hjerbeam}}
}}
{{Koördinaten|53_11_7_N_5_29_42_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 11' NB, 5° 30' EL}}
[[Kategory:Hjerbeam| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel (oant 1984)]]</text>
      <sha1>10g0gto8d6ug7ml3giq42whtufjyuqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pitersbierrum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7032</id>
    <revision>
      <id>1240249</id>
      <parentid>1149572</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8703" sha1="hwwobez1nvvnoll0yt5lmoftkk8ubhs" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Pitersbierrum, Sint-Pitertsjerke (no yn gebrûk as atelier).jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''Sint-Piterstsjerke''
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Pitersbierrum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,83 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 5,74 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,09 km²
| befolkingstichtens          = 25 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_12_57.1_N_5_28_35.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 12' N 5° 28' E}}
| webside                     = [https://www.sexbierum-pietersbierum.nl/ Webstee Seisbierrum-Pitersbierrum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 12
| lat_sec                     = 57.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 28
| lon_sec                     = 35.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Pitersbierrum''' is it meast westlike [[doarp]] fan de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]]. Pitersbierrum leit noardeastlik fan [[Winaam]], westlik fan [[Seisbierrum]] en besuden de [[Waadsee]]. De doarpskearn fan Pitersbierrum leit benammen om de Fan Hottingawei, dêr’t ek de [[tsjerke fan Pitersbierrum|tsjerke]] stiet. De op de westlike grins fan de [[himrik]] lizzende buorskip [[Roptasyl]] heart foar in part ek by Pitersbierrum. 

Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Pitersbierrum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Pitersbierrum}} ynwenners.

== Skiednis ==
It twadde diel fan de doarpsnamme stamt fan it [[Aldfrysk]]e bêre, dat skuorre of hûs betsjut. [[Petrus (apostel)|Sint-Piter]] (Petrus) wie de [[Beskermhillige|patroanhillige]] fan de tsjerke en de namme kin dus as &quot;Hûs fan Petrus&quot; útlein wurde. Mooglik foarme Pitersbierrum mei Seisbierrum it âlde en net mear besteande doarp Westerbierrum.&lt;ref&gt;[K.F. Gildemachter, Friese Plaatsnamen, ISBN 978 90 330 0643 2 side 195]&lt;/ref&gt; 
[[Ofbyld:Hottingastate Pitersbierrum 1753.jpg|thumb|left|''Hottingastate'']]
Yn de 19e iuw waard ek de [[Midsiuwen|midsiuwske]] tsjerke ôfbrutsen en ferfongen troch in 19e-iuwsk gebou, dat in jiermannich letter yn 1843 by swier waar ôfbaarnde. Dêrnei waard de hjoeddeiske tsjerke boud, de toer folge letter yn 1878. West fan de Pitertsjerke stie it [[Barok (styl)|barokke]] slot [[Hottingastate (Pitersbierrum)|Hottingastate]]. Hottingastate waard yn 1844 foar de sloop ferkocht. 

Mei't yn 1909 it yn 1857 boude Walburgastate it gemeentehûs fan Barradiel waard, waard in lyts diel fan de himrik fan Pitersbierrum by Seisbierrum foege, sadat it gemeentehûs ek yn it haadplak stie. Nei de opheffing fan Barradiel yn 1984 waard de grûn wer oan 'e  Pitersbierrum werom jûn. Walburgastate is sûnt 2008 yn gebrûk as [[Thomashûs]].

Sûnt [[2018]] leit Pitersbierrum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|Frjentsjerteradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Barradiel]].

== Mienskip ==
[[OFbyld:Walburgastate 2007.jpg|thumb|Walburgastate 2007|260px|''Walburgastate'']]
Pitersbierrum foarmet mei [[Seisbierrum]] in dûbeldoarp. De doarpen binne de lêste 60 jier oan elkoar fêstgroeid en diele it ferieningslibben, it tsjerklik libben en alle foarsjennings. 

It doarpshûs [https://mfasexbierumpietersbierum.nl/Dorpshuis-it-Waed/ It Waed] fan de twa doarpen stiet yn Seisbierrum. Der wurdt wurke oan in nij Multy Funksjoneel Aktiviteitensintrum (2023).&lt;ref&gt;[https://mfasexbierumpietersbierum.nl/de-Bouwplannen/3D-impressie-van-het-MFA/ doarpsside Seisbierrum-Pitersbierrum]&lt;/ref&gt;   

=== Tsjerke ===
{{Apart|Tsjerke fan Pitersbierrum}}
* [https://www.pknsexbierumpietersbierum.nl/ PKN-gemeente Seisbierrum-Pitersbierrum ]

=== Skoalle ===
* [https://www.pcbsdeskeakel.nl/ Prot.-kristlik basisûnderwiis De Skeakel] (Seisbierrum)
[[Ofbyld:2023 Piterbierrum, Van Hottingawei-Tsjerkhôfspaed.jpg|thumb|260px|''Van Hottingawei-Tsjerkhôfspaed'']]
=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [http://www.uitvaartvereniging-delaatsteeer-sexbierum-pietersbierum.nl/ Begraffenisferiening De Laatste Eer]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100063453554768&amp;locale=es_LA&amp;paipv=0&amp;eav=Afbrmc2ArM9ZB9aOZLDGz1DOs2Ejk49wC-eBubCUEoRQPi-kTWL-wjBmpxPQy2y-s14 Drumfanfare Concordia]
* [http://www.vogelwachtfraneker.nl/ Fûgelwacht Frjentsjer]
* [[Fuotbalferiening AVC]] ([https://www.avcsexbierum.nl/ webstee]
* [https://www.facebook.com/felicitas.gymnastiek.3/ Gymnastykferiening Felicitas] 
* [https://www.facebook.com/IjsclubMeiinoarIen/?locale=nl_NL Iisbaanferiening Meiïnoar Ien]
* [https://www.facebook.com/judoverenigingKoka/?locale=nl_NL Judoferiening Koka] 
|valign=top|
* [https://www.detwadoarpendios.nl/ Keatsferiening De Twa Doarpen]
* Kaartferiening BKV 
* [https://www.facebook.com/onsgenoegensexbierum/?locale=nl_NL Rederikerskeamer 'Ons Genoegen']
* [https://www.pknsexbierumpietersbierum.nl/sixtus_cantorij/ Sixtus-Kantorij]
* [https://www.facebook.com/people/New-Sound/100062985591046/?paipv=0&amp;eav=AfZ8tUJXF4uhlAGRdGNfFyYhNQsYZs6UArFL4rKMeWhwFvxdXViythMFkSoanLoZdP4&amp;_rdr Sjonggroep New Sound]
* [https://www.facebook.com/groups/809624106816137/ Soas de Mir]
* [https://www.tvwesp.nl/ Tennisferiening WESP]
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.sexbierum-pietersbierum.nl/55/1/welkom-bij-sexbierum-pietersbierumnl.html hiemside])&lt;/small&gt;''

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2003 || 2009
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 380 || 363 || 303 || 296 || 225 || 205 || 172 || 146
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier ||  2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 137 || 135
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/pietersbierum/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''
[[Ofbyld:2023 Pitersbierrum, eardere pastorij.jpg|thumb|260px|''Eardere herfoarme pastorij'']]
=== Berne yn Pitersbierrum ===
* [[Jelte Eelsma]] ([[1539]]), Frysk frijheidstrider
* [[Jan Durks van der Mei]] ([[1887]]), dichter

== Monuminten ==
* Tsjerke (1845), toer (1878) en pastorij (19e iuw, mooglik in diel 18e-iuwsk)
* Monumintale pleatsen: Hearewei 2, Hearewei 14, Hoarnestreek 7-9 (Gerbrandastate)
* Ienfâldich hûs tusken topgevels (1631) oan it Skippersdykje 1 

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Pitersbierrum rint de folgjende busline:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]

De busline troch Piterbierrum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Breed Plak, Hearewei, Hoarnestreek, Hoarpaad, Leane, Liauckamaleane, Skippersdykje, Van Hottingawei, Walburgastrjitte.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.pitersbierrum.nl Webstee Pitersbierrum]
* [http://www.sexbierum-pietersbierum.nl Webstee Pitersbierrum/Seisbierrum Doarpsbelang]
* [http://www.sexbierum-pietersbierum.info Webstee Pitersbierrum/Seisbierrum mei infoarmaasje]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Pietersbierum|Pitersbierrum}}
}}

{{Koördinaten|53_12_56_N_5_28_31_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 13' NB, 5° 29' EL}}

[[Kategory:Pitersbierrum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Barradiel]]</text>
      <sha1>hwwobez1nvvnoll0yt5lmoftkk8ubhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seisbierrum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7034</id>
    <revision>
      <id>1240251</id>
      <parentid>1227880</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16185" sha1="n9j78ncr3rqpiilnycur85a9mjp8kc0" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Seisbierrum, Nije Buorren.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = ''Nije Buorren (2023)'' 
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Seisbierrum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 10,83 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 10,66 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,17 km²
| befolkingstichtens          = 158 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_13_07.4_N_5_29_02.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 13' N 5° 29' E}}
| webside                     = [https://www.sexbierum-pietersbierum.nl/ Webstee Seisbierrum-Pitersbierrum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 07.4
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 29
| lon_sec                     = 02.9
| lon_dir                     = E
}}
'''Seisbierrum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Seisbierrum leit noardeastlik fan [[Winaam]], eastlik fan [[Pitersbierrum]],  westlik fan [[Doanjum]], súdwestlik fan [[Easterbierrum]] en besuden de [[Waadsee]]. Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Seisbierrum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Seisbierrum}} ynwenners. De doarpskearn leit oan ferskate strjitten om de [[Sixtustsjerke (Seisbierrum)|Sikstustsjerke]] fan Seisbierrum.

== Skiednis ==
Seisbierrum ûntstie op in kwelderwâl oan 'e Waadsee.

=== Namme ===
Mooglik waard it doarp yn 1139 as ''Berum'' foar it earst neamd, in namme dy't ek letter noch wol opdûkte. Yn 1275 waard it doarp  ''Sixtisberen'' neamd. Dêrnei folgen nammen as ''Sixtebeeren'' (1322), de Latynske namme ''Sixti Borum'' (1324), ''Sexberum'' (1371), ''Sixtiberum'' (1456) en  sûnt it begjin fan de 16e iuw as ''Sexbierum''. De Fryske fariant wie oan it ein fan de 16e iuw ''Sexbirom''. It earste diel is ôfkomstich fan de namme [[Paus Sikstus II|hillige Sixtus]], de [[beskermhillige|patroanhillige]] fan Seisbierrum, it twadde diel is ôflaat fan it Aldfryske 'bêre', dat 'skuorre' of 'hûs' betsjut. De namme betsjut sadwaande 'de hûzen fan Sikstus'. 

Om't de namme fan Seisbierrum likernôch tagelyk opkaam mei it ferdwinen fan de namme Westerbierrum, is it mooglik dat de namme doe feroare is. In oare mooglikheid is dat Westerbierrum yn de Waadsee ferdwûn is.&lt;ref&gt;Friese Plaatsnamen, K.F. Gildemacher ISBN 978 90 330 0643 2&lt;/ref&gt; 

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Seisbierrum, protestantske Sikstustsjerke.jpg|thumb|left|''Sixtustsjerke (2023)'']]
{{Apart|Sixtustsjerke (Seisbierrum)}}
De Sixstustsjerke fan Seisbierrum datearret út de [[12e iuw]] en wie wijd oan de [[Paus Sikstus II|hillige Sixstus]]. Yn 1960 waard in stien fûn yn 'e tún fan de Alde Buorren 1. Nei't bliken die wie dat in 14e-iuwsk byldsje sûnder holle fan de hillige Adelbert.
It midsiuwske byld stie op in koarstek dat mei de [[byldestoarm]] fernield rekke. Yn [[2010]] krige de tsjerke it [[sânstien]]nen byldsje fan de hillige Adelbert út de [[14e iuw]] werom, dêr't it in plak krige op in sokkel yn de muorre fan de tsjerke.&lt;ref&gt;[https://www.sexbierum-pietersbierum.nl/nieuws/102/--de-heilige-adalbert-is--thuisgekomen-.html Doarpsside Seisbierrum]&lt;/ref&gt;

=== Liauckemastate ===
[[Ofbyld:2023 Seisbierrum, poarte Liauckamastate.jpg|thumb|left|''De poarte fan Liauckamastate (2023)'']]
{{Apart|Liauckamastate}}
Yn it earste fearn fan de 14e iuw waard de Liauckemastins boud, ien fan de grutste states dy't Fryslân hie. Om't de Liauckema's hartoch [[Albrecht fan Saksen]] stipen, foelen [[Fetkeapers]] yn 1498 it kastiel oan. Yn 'e tiid fan de [[reformaasje]] bleaune de Liauckema's trou oan it [[Roomsk-Katolike Tsjerke|katolike]] leauwe en om 't hja de kant fan de Spanjaarden keazen, plonderen [[geuzen]] yn 1580 it kastiel. Neitiid folge in grutte renovaasje en waarden in nije kapel en de hjoeddeiske poarte boud. 

Yn 1824 waard it kastiel fanwegen de hege ûnderhâldkosten ôfbrutsen.&lt;ref&gt;[https://www.kasteleninnederland.nl/kasteeldetails.php?id=1381 Kastelen in Nederland, oproppen 12 maart 2023]&lt;/ref&gt;  

=== Ofskieding en doleânsje ===
Op 1 desimber 1835 ynstituearre [[Hendrik de Cock]] in [[Ofskieding fan 1834|Kristlike Ofskieden Gemeente]] yn Seisbierrum. Yn 1863 krige Seisbierrum in kristlike skoalle, weryn't de twa tsjerken fan Seisbierrum tegearre wurken dat bleau sa oant 1896, doe't der in skoalle op grifformearde grûnslach stifte waard. De groeiende gemeente kocht yn 1879 in hûs mei in foarse tún oan 'e Terp, dêr't in nije tsjerke boud waard. Tsjin it ein fan de 19e iuw brocht de [[doleânsje]] in nije weach oan leden. Yn Seisbierrum waard gjin aparte dolearjende tsjerke ynstituearre, mar de tsjerke slette him yn 1892 oan by de doe ûntstiene [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|Grifformearde Tsjerke]]. 

[[Ofbyld:Seisbierrum, grifformearde tsjerke De Terskflier.jpg|thumb|left|''De grifformearde tsjerke út de jierren 1920 yn 2020'']]
De tsjerke oan it Achterom wie wer te lyts, mar it duorre noch oant 1927 dat de earste stien foar nijbou lein waard. Yn 1931 waard boppedat in nije grifformearde skoalle iepene. De gefolgen fan de [[Grifformearde Tsjerken frijmakke|frijmakking]] fan 1944 bleaune foar Seisbierrum beheind ta it ferlies fan in pear leden. Yn 1962 folge in renovaasje fan de tsjerke en waarden nije kleurde ramen ynbrocht. Ek waard de âlde pastorij, in eardere notariswente, ôfbrusten en ferfongen troch nijbou. Dat wie ek in tiid dat de ûnttsjerkliking in begjin makke oan it ein fan de bloei fan de grifformearde mienskip fan Seisbierrum. Stadichoan ûntstiene der wer kontakten mei de herfoarme gemeente en yn 2007 waard besletten om oer te gean op ien Protestantske gemeente Seisbierrum-Pitersbierrum. Yn de ta '[[De Terskflier]]' omneamde grifformearde tsjerke waard yn 2021 foar it lêst preke. It tsjerkegebou sil ferboud wurde ta apparteminten. It oargel waard ferkocht oan de Grifformearde Gemeente fan Veen ([[Noard-Brabân]]), dêr't yn 2022 útein set waard mei de bou fan in nije tsjerke. 

=== Bestjoerlike yndieling ===
Sûnt [[2018]] leit Seisbierrum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Barradiel]]. 

Oarspronklik wie Minnertsgea it haadplak fan de [[gritenij]] Barradiel, mar sûnt 1832 waard Seisbierrum it haadplak. It gemeentehûs kaam yn Walburgastate, dat yn it oanbuorjende [[Pitersbierrum]] lei. Om it gemeentehûs yn it haadplak te krijen waard de grins tusken Seisbierrum en Pitersbierrum in lytse hûndert meter opskood, sadat Walburgastate yn Seisbierrum kaam te stean. Dat bleau sa oant 1984, doe't de twa doarpen by [[Frjentsjerteradiel]] yndield waarden en Seisbierrum gjin haadplak mear wie. De grins tusken Seisbierrum en Pitersbierrum is dêrby wer op it âlde plak wêrom lein en dêrmei einigen de strideraasjes oer de grinsferskowing.  

=== Mûne en attraksjepark  ===
[[Ofbyld:2023 Seisbierrum, nôtmûne 'De Korenaar'.jpg|thumb|left|''Nôtmûne [[De Korenaar (Seisbierrum)|De Korenaar]] (2023)'']]
Sûnt de 15e iuw hie Seisbierrum in nôtmûne. De herfoarme tsjerke liet yn 1868 de hjoeddeiske nôtmûne bouwe, [[De Korenaar (Seisbierrum)|De Korenaar]]. Nei de Twadde Wrâldkriich rekke de mûne bûten gebrûk. De mûne is yn partikuliere hannen en kin besichtige wurde.

Sûnt [[1987]] hie Seisbierrum de piramide fan [[Aeolus (mytology)|Aeolus]] (god fan de wyn). [[Aeolus Seisbierrum|Aeolus]] is destiids boud as wyn-attraksjepark en besikerssintrum fanwege it nije wynmole-eksperiminteel park tichtby Seisbierrum (feitlik op de himrik fan [[Easterbierrum]]) dat oant 1994 duorre. Letter waard it in boartersparadys. It attraksjepark gie yn 2017 ticht en yn april 2022 waard de glêzen piramide ôfbrutsen. Op it plak fan it park komt in wenwyk. &lt;ref&gt;''Daar gaat de blikvanger van Sexbierum'', Frysk Deiblêd, 2 april 2022, s. 9&lt;/ref&gt;

=== Oars ===

* Om it doarp ûnstie yn de lêste desinnia in soad kastúnbou.
* Tusken [[1903]] en [[1935]] hie Seisbierrum in stasjon oan it spoar [[Stiens]]-Harns.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Seisbierrum, Latsma State.jpg|thumb|260px|''Latsma State (2023)'']]
Seisbierrum foarmet mei [[Pitersbierrum]] in [[twillingdoarp]], mei't de twa doarpen de lêste 60 jier oan inoar groeid binne en ek fierder mei inoar ferweve binne. Tegearre hawwe de doarpen sa'n 1730 ynwenners (stân: 2022) en hja dogge in soad dingen tegearre, lykas ien feriening foar Doarpsbelang en in dield doarpshûs. &lt;ref&gt;[https://mfasexbierumpietersbierum.nl/Dorpshuis-it-Waed/ MFA Seisbierrum-Pitersbierrum]&lt;/ref&gt; Tsien kear yn 't jier ferskynt harren doarpsblêd 'Silhûet'. Yn 2023 waard it âlde doarpshûs It Waed ôfbrutsen om útein te setten mei de nijbou fan in Multyfunksjonele Akkomodaasje foar de twa doarpen. Njonken it doarpshûs wurde dêr ek in gymseal en aktiviteiten foar de tsjerke ûnderbrocht. Njonken de bydragen fan de provinsje en de gemeente lei it doarp der sells 1 miljoen euro op ta om de nije MFA mooglik te meitsjen.&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/1187713/afscheid-dorpshuis-sexbierum-dorp-is-klaar-voor-een-nieuw-mfc Omrop Fryslân, 12 maart 2023]&lt;/ref&gt; 

Seisbierrumers wurde tradisjoneel foar sleeptoffels útmakke.&lt;ref&gt;List mei skelnammen, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker.&lt;/ref&gt;

=== Tsjerke ===
* [https://www.pknsexbierumpietersbierum.nl/ PKN-gemeente Seisbierrum-Pitersbierrum ]

=== Skoalle ===
[[Ofbyld:2023 Seisbierrum, protestantsk-kristlike basisskoalle 'De Skeakel'.jpg|thumb|260px|''Protestantsk-kristlike basisskoalle 'De Skeakel' (2023)'']]
* [https://www.pcbsdeskeakel.nl/ Prot.-kristlik basisûnderwiis De Skeakel] (Seisbierrum)
Sûnt de simmer fan 2017 is der noch mar ien skoalle oer yn Seisbierrum. De iepenbiere basisskoalle 'De Barraboech' moast doe de doarren slute fanwegen te min bern en in mislearre fúzje mei oare iepenbiere skoallen.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Fusie-mislukt-school-Sexbierum-sluit-21977740.html Ljouwerter Krante, 6 febrewaris 2017]&lt;/ref&gt; De kristlike basisskoalle 'De Skeakel' is tsjintwurdich de iennige skoalle fan it doarp. De skoalle waard yn 2022-2023 ferboud en grutter makke.
[[Ofbyld:2023 Seisbierrum, Alde Buorren.jpg|thumb|260px|''Alde Buorren (2023)'']]

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [https://www.uitvaartvereniging-delaatsteeer-sexbierum-pietersbierum.nl/ Begraffenisferiening De Laatste Eer]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100063453554768&amp;locale=es_LA&amp;paipv=0&amp;eav=Afbrmc2ArM9ZB9aOZLDGz1DOs2Ejk49wC-eBubCUEoRQPi-kTWL-wjBmpxPQy2y-s14 Drumfanfare Concordia]
* [http://www.vogelwachtfraneker.nl/ Fûgelwacht Frjentsjer]
* [[Fuotbalferiening AVC]] ([https://www.avcsexbierum.nl/ webstee]
* [https://www.facebook.com/felicitas.gymnastiek.3/ Gymnastykferiening Felicitas] 
* [https://www.facebook.com/IjsclubMeiinoarIen/?locale=nl_NL Iisbaanferiening Meiïnoar Ien]
* [https://www.facebook.com/judoverenigingKoka/?locale=nl_NL Judoferiening Koka] 
|valign=top|
* [https://www.detwadoarpendios.nl/ Keatsferiening De Twa Doarpen]
* Kaartferiening BKV 
* [https://www.facebook.com/onsgenoegensexbierum/?locale=nl_NL Rederikerskeamer 'Ons Genoegen']
* [https://www.pknsexbierumpietersbierum.nl/sixtus_cantorij/ Sixtus-Kantorij]
* [https://www.facebook.com/people/New-Sound/100062985591046/?paipv=0&amp;eav=AfZ8tUJXF4uhlAGRdGNfFyYhNQsYZs6UArFL4rKMeWhwFvxdXViythMFkSoanLoZdP4&amp;_rdr Sjonggroep New Sound]
* [https://www.facebook.com/groups/809624106816137/ Soas de Mir]
* [https://www.tvwesp.nl/ Tennisferiening WESP]
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.sexbierum-pietersbierum.nl/55/1/welkom-bij-sexbierum-pietersbierumnl.html hiemside])&lt;/small&gt;''

[[Ofbyld:2023 Seisbierrum, Nije Buorren mei kafee.jpg|thumb|260px|''Nije Buorren (2023)'']]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 2013 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 934 || 1742|| 1738 || 1695
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/sexbierum/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''
=== Berne === 
{|
|valign=top|
* [[Eelko Liauckama (abt)|Eelko Liauckama]] (1260-1322), [[geastlike]]
* [[Tsjerk Hiddes de Vries]] (1622-1666), Frysk [[admiraal]] en [[seeheld]] út de [[17e iuw]] 
* [[Hidde Sjoerds de Vries]] (1645-1694), seefarder
* [[Kristoffel Middaghten]] (1665-1723), kartograaf 
* [[Anne de Koe]] (1866-1941), dûmny, [[Tolstojaan]] 
* Jantsje Post (?), oersetter
|valign=top|
* [[Gerrit Okkinga]] (1941), keatser
* [[Reimer van Tuinen]] (1916-2006), skriuwer. 
* [[Sybren van Tuinen]] (1913-1993), boargemaster
* [[Johannes Brandsma]] (1957), keatser
* [[Ytsje Steen]] (1959), oersetster
* [[Jetske Bilker]] (1960), skriuwer
|}

== Monuminten ==
[[Ofbyld:2023 Seisbierrum, gevelstien oan de Alde Buorren 3 fan in 17e-iuwske trijemaster.jpg|thumb|left||''Gevelstien oan de Alde Buorren 3 fan in 17e-iuwske trijemaster (2023)]]

* De Sixtustsjerke mei it Tsjerkepaed.
* De wenhûzen oan de Alde Buorren 1 en 3.
* Fan it kompleks fan Liauckama State bleaune it poartegebou fan de state, it stateterrein, in pleats en in arbeidershûske bewarre. 
* Oan de Hearewei 30 stiet de nôtmûne De Korenaar.
* Monumintale pleatsen steane oan it Frjentsjerterein 25, de Frjentsjerterdyk 16, de Latsmaleane 1 ([[Latsmastate]]), de  Liauckamaleane 2 (de kop-hals-romppleats fan [[Liauckama State]] .
* Eastlik fan de Hoarnestreek 7 oan de Ottemaleane is ien fan de fiif noch besteande [[stinswier]]en te sjen. De himrik fan Seisbierrum telt meardere terpen. 

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Seisbierrum rint de folgjende busline:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]

De busline torch Seisbierrum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Seisbierrum]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.sexbierum-pietersbierum.nl/ Webstee Pitersbierrum/Seisbierrum Doarpsbelang]
* [https://web.archive.org/web/20180808184008/https://www.sexbierum-pietersbierum.info/ Webstee Pitersbierrum/Seisbierrum mei ynformaasje] (argyfearre)
* [https://concordia-sexbierum.nl/ Drumfanfare Concordia Seisbierrum]
* [https://www.pknsexbierumpietersbierum.nl/ Protestantske gemeente]
* [https://web.archive.org/web/20190104175656/http://www.friesland-digitaal.eu/Franekeradeel/Sexbierum/Sexbierum.html Oer de Skiednis] (argyfearre)
----
{{Reflist|2}}
----
{{Commonscat|Sexbierum}}
}}
{{Koördinaten|53_13_6_N_5_29_4_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 13' NB, 5° 29' EL}}

[[Kategory:Seisbierrum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Barradiel]]</text>
      <sha1>n9j78ncr3rqpiilnycur85a9mjp8kc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tsjummearum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7037</id>
    <revision>
      <id>1240255</id>
      <parentid>1149575</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12027" sha1="afii8tar7d8yhdnyss62d0ugfk2t180" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Tsjummearum, Sint-Martinustsjerke (1).jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Tzummarum vlag.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Tzummarum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Tsjummearum}} {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} 
| oerflak                     = 11,55 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 11,43 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,12 km²
| befolkingstichtens          = 105 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =             
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_14_13.0_N_5_32_42.5_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 14' N 5° 32' E}}
| webside                     = [https://www.tzummarum-firdgum.nl/ Side Tsjummearum-Furdgum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =  
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            =  
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 14
| lat_sec                     = 13.0
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 32
| lon_sec                     = 42.5
| lon_dir                     = E
}}
'''Tsjummearum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]] leit. Tsjummearum leit noardlik fan [[Doanjum]] en [[Frjentsjer|Frjenstjer]], eastlik fan [[Easterbierrum]] en [[Kleaster-Lidlum]], súdwestlik fan [[Furdgum]] en [[Minnertsgea]] en súdeastlik fan de [[Waadsee]]. De doarpskearn fan Tsjummearum leit om de Buorren.  De buorskip [[Koehoal]] (diel) heart ek by Tsjummearum.

Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Tsjummearum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Tsjummearum}} ynwenners.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:WLANL - vdt.rolf - Munten van Dorestad.jpg|thumb|left|175px|''Fynst fan de [[Muntskat fan Tsjummearum]] mei yn [[Dorestêd]] sleine munten ([[Ryksmuseum fan Aldheden]])'']]
It doarp ûntstie op de kwelderwâl tusken [[Seisbierrum]] en [[Minnertsgea]]. Ut fynsten yn de Muontseterp hat bliken dien dat it doarp yn alle gefallen al sûnt it begjin fan de 7e iuw bewenne wurdt. Yn 1951 waard by ien fan de oare terpen ek in greffjild bleatlein mei seis bonkerakken út dy tiid. Yn 1996 waard yn Tsjummearum in grutte muntskat fûn yn in pot, dy't bestie út likernôch 2800 munten út de 9e iuw. Guon wiene yn [[Trier]] en [[Auxerre]] slein, mar de measten yn [[Dorestêd]].&lt;ref&gt;[https://wierdenenterpen.nl/friese-terpen/friesland-terpen-r-z/tzummarum/ Wierden en Terpen, oproppen 19 april 2023]&lt;/ref&gt; 

De namme betsjut safolle as &quot;hiem fan Thiadmar&quot;. Yn it yn [[1234]] stifte [[Kleaster-Lidlum|kleaster Lidlum]] fan de Wythearen, ek wol [[Norbertinen]] of Premonstratinzers neamd, wennen yn 1290 wol 600 minsken, en dat wiene der mear as yn it doarp sels.&lt;ref&gt;[https://oudbarradeel.nl/?p=109 Ald Barradiel, oproppen 19 april 2023]&lt;/ref&gt; Jehannes Roorda (of Roordama, † 1473), in bewenner fan de stins by Tsjummearum, hie it kleaster Lidlum te fiter hân en in soad besit ûntfytmanne. Hy krige dêr spyt fan en ek fan syn oare fiten dy't er úthelle hie en ornearre yn syn testamint dat ien fan syn pleatsen yn Tsjummearum skonken wurde moast foar de stifting fan in nij nonnekleaster. Dat waard it kleaster Bethanië yn 'e Mieden ûnder Tsjummearum. It beginekleaster hat likernôch 100 jier bestien.&lt;ref&gt;[https://www.franekeractueel.nl/de-verdwenen-kloosters-bij-tzummarum/ Frjentsjer Aktueel, De verdwenen kloosters bij Tzummarum, Eddie Spoelstra, 31 augustus 2014]&lt;/ref&gt;  

Foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] hearde it doarp ta [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]], en foar de weryndieling fan [[1984]] makke it ûnderdiel út fan [[Barradiel]]. Sûnt [[2018]] leit Tsjummearum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]].

=== Stinzen of states ===
Westlik fan it doarp stie de Roordama State (of Roorda State). Fral yn de 15e iuw wie it in wichtige stins, mar de Roorda's hiene nochal ris deilis mei harren buorlju, de muontsen fan Lidlum. Lykas fan de oare states is der neat mear fan de Roordama State oerbleaun. Sûnt de 17e iuw wie de Syttinga State bekend (Hoarnestreek 35). De Syttinga State is yn 1904 ferkocht foar de sloop en op it plak stiet tsjintwurdich in pleats.&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/SyttingaStateTzummarum.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 17 augustus 2023]&lt;/ref&gt; Noardeastlik fan Tsjummearum (op de hjoeddeiske Vossleane 1) stie de Sytzama State en súdeastlik dêrfan Grut Tania of Sixma State (op de hjoeddeiske lokaasje fan de Swaerderwei 22).&lt;ref&gt;[http://www.stinseninfriesland.nl/SixmaStateTzummarum.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 17 augustus 2023]&lt;/ref&gt; 

=== Stasjon ===
{{Apart|Stasjon Tsjummearum}}
[[Ofbyld:Station Tzummarum-III.JPG|thumb|left|''Stasjon Tsjummearum'']]
Tsjummearum hie in spoarstasjon oan it [[NFLS]]-spoar fan [[Stiens]] nei [[Harns (stêd)|Harns]]. It stasjon wie teffens it begjinpunt fan de NFLS-line nei Frjentsjer. De ferkoarte oantsjutting wie 'Tzum'. It stasjon waard op [[2 desimber]] [[1902]] iepene en waard op [[1 desimber]] [[1940]] sluten. Sa út en troch waard it dêrnei noch wol ris brûkt. It waard op 't lêst troch de [[Nederlânske Spoarwegen|NS]] ferkocht oan de doetiidske gemeente Barradiel. Dêrnei hat it yn gebrûk west as wente. It stasjon ferkearde yn minne steat en wie ornearre foar sloop, mar der waard dochs besletten ta in restauraasje. Dat barde yn [[2005]] en yn itselde jier waard it restaurearre gebou wer feestlik weriepene. Der sit no in bedriuw yn. Oan de bûtekant is suver alles yn orizjinele steat en binnen is ek it loket bewarre bleaun en opknapt. By de restauraasje is ek wer in stik spoar dellein. Ek de bygebouwen binne restaurearre en yn ien fan dy twa is in lytse museale útstalling makke en stiet in model fan it stasjon.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Tsjummearum, It Wapen fan Barradiel.jpg|thumb|left|''It Wapen fan Barradiel'']]
Tsjummearum hat in feriening foar Doarpsbelang dy't ek de doarpskrante útjout. In doarpshûs hat Tsjummearum noch net (2023). Der wiene plannen om fan it kafee 'It Wapen fan Barradiel' in doarpshûs te meitsjen.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/archief/Dorpshuis-in-caf%C3%A9-Tzummarrum-20892472.html Ljouwerter Krante, 29 novimber 2014]&lt;/ref&gt; Ek de yn 1977 iepene sporthal De Harnehal kaam yn 'e beneaming om it sintrale moetingsplak fan it doarp te wurden. Ut ûndersyk fan Partoer en Doarp en Bedriuw Fryslân (DBF) die bliken dat fan dy twa De Harnehal de bêste papieren hie.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/Sporthal-Tzummarum-moet-middelpunt-van-dorp-zijn-22373586.html Ljouwerter Krante, 20 july 2017]&lt;/ref&gt;. De Harnehal waard lykwols yn 2020 sloopt.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Leeg-gat-Tzummarum-na-sloop-Harnehal-24569405.html Ljouwerter Krante, 21 juny 2019]&lt;/ref&gt; Der wurdt yntusken wurke om op it lege terrein fan de ôfbrutsen sporthal in plak foar sport en moeting te meitsjen.&lt;ref&gt;[https://www.wonennwf.nl/nieuws/nieuwsbericht/sport-en-ontmoeting-op-terrein-voormalig-harnehal-tzummarum Wonen Noordwest Fryslân, 27 febrewaris 2023]&lt;/ref&gt; Nij Bethanië is in soarchsintrum foar de âlderein. 

De tradisjonele skelnamme foar Tsjummearumers is simmelstowers.&lt;ref&gt;List mei skelnammen foar plakken en ynwenners fan Fryske plakken, útjûn troch de AFUK yn de jierren 1980 mei ferwizing nei in jierboekje fan de Fryske Akademy, skreaun fan Ph.H. Breuker &lt;/ref&gt;

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Tsjummearum, Buorren.jpg|thumb|260px|''Buorren'']]
{{Apart|Sint-Martinustsjerke (Tsjummearum)}}
* [https://tzummarum-firdgum.protestantsekerk.net/ PKN-Tsjummearum-Furdgum] 
De grifformearde tsjerke waard yn 2006 sletten en is tsjintwurdich yn gebrûk fan de kristlike muzykferiening De Bazuin.

=== Skoalle ===
[[Ofbyld:2023 Tsjummearum, gearwurkingsskoalle Waadwizer.jpg|thumb|260px|''Waadwizer]]
Foarhinne hie it doarp twa basisskoallen: de iepenbiere basisskoalle M.J. Tamsmaskoalle en de kristlike basisskoalle De Skalmei.
Hjoeddedei binne de skoallen ûnderbrocht yn ien gearwurkingsskoalle, de [https://www.swstzummarum.nl/ Waadwizer].
[[Ofbyld:2023 Tsjummearum, Buorren 70.jpg|thumb|260px|''It âldste hûs fan Tsjummearum'']]

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* Follybalferiening SST
* [http://www.vogelwachtfraneker.nl/ Fûgelwacht Frjentsjer]
* Gymnastykferiening Tonido 
* [https://jelgersmaruiters.wordpress.com/ Jelgersmaruters]
* [https://www.vvv-tzummarum.nl/ Keatsferiening VVV Tsjummearum]
* [https://debazuintzummarum.nl/ Muzykferiening De Bazuin]
|valign=top|
* [https://oudtzummarum.nl/?fbclid=IwAR3zRvYnDw2nayS4TywZcm-jZ8DImSMqa9Ef1WTSrJTXlMMRhFvr6paV2Z4 Stifting Doarpsargyf]
* [https://www.facebook.com/people/Tennisvereniging-Opinoo/100063537999575/ Tennisferiening Opinoo] 
* [https://www.facebook.com/ToneelverenigingOnnoZwier/ Toanielferiening Onno Zwier]
|}
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 2013 || 2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1079  || 1450 || 1414 || 1370
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/tzummarum/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''


=== Berne yn Tsjummearum ===
* [[Willem Klazes Boorsma]] (1826-1870), [[keatser]]
* [[Jan Klazes Boorsma]] (1828-18??), keatser
* [[Evert Klazes Boorsma]] (1835-1872), keatser
* [[Wybren Oosterbaan]] (1887-1970), [[lânbou]]spesjalist

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Tsjummearum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]
* '''Line 75:''' Minnertsgea - [[Boalsert]] fia [[Frjentsjer]]

De buslinen troch Tjsummearum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:2023 Tsjummearum, Lytse Buorren.jpg|thumb|260px|''Lytse Buorren'']]
Bargereed, Bethanieleane, Buorren, [[Cecilia Benningha]]strjitte, De Buffer, De Fjouwere, De Kamp, [[Douwe Sixma]]strjitte, [[Evert Sybesma]]strjitte, Finkepôle, [[Flaaks]]paad, Hearewei, Hegesylsterwei, Hoarnestreek, [[Jel Rinckes]]strjitte, [[Johan Roorda]]strjitte, Kade, Kammingadammen, Kleasterwei, Koarnsteech, Lytse Buorren, Master [[Abel Zuur]]strjitte, Nij Bethanië, Roordamaleane, Seedyk, Sinaedawei, [[Sjoerd Draijer]]strjitte, Skoalstrjitte, Skûtebuorren, Smidssteech, Spoarstrjitte, Stasjonswei, Swaarderwei, [[Sytzamaleane]], Terskerspaad, Tsjerkepaad, Vossleane, W. Koningstrjitte, Westerbuorren. 

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[Muntskat fan Tsjummearum]].

== Keppeling om utens ==
* [https://oudtzummarum.nl/ Ald Tsjummearum en omkriten]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.tzummarum-firdgum.nl/ Webstee Tsjummearum-Furdgum]
{{reflist|2}}
------
{{Commonscat|Tzummarum|Tsjummearum}}
}}
{{koördinaten|53_14_15_N_5_32_46_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 14' NB, 5° 33' EL}}
[[Kategory:Tsjummearum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Barradiel]]</text>
      <sha1>afii8tar7d8yhdnyss62d0ugfk2t180</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mullum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7069</id>
    <revision>
      <id>1240260</id>
      <parentid>1120022</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7855" sha1="e97nz3u18cxzeotk6fqjpx5smztju84" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Mullum, Nikolaastsjerke fanút de súdwestlike kant (1).jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       =
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Mullum}} ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})
| oerflak                     = 0,99 km², wêrfan: &lt;br&gt; - 0,98 km² lân &lt;br&gt; - 0,01 km² wetter 
| befolkingstichtens          = 542 ynw./km²
| stêdekloft                  =  
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Harlingen vlag.svg|20px]] [[Harns]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    =
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_10_55.4_N_5_26_54_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 10' N 5° 26' E}}
| webside                     = [http://www.midluminfo.nl/ Side fan Mullum] 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 10
| lat_sec                     = 55.4
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 26
| lon_sec                     = 54
| lon_dir                     = E
}}
'''Mullum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Harns (gemeente)|Harns]] leit. Mullum leit noardeastlik fan [[Harns (stêd)|Harns]], westlik fan [[Hjerbeam]], súdwestlik fan [[Winaam]] en súdeastlik fan de [[Waadsee]]. Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Mullum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Mullum}} ynwenners. De doarpskearn leit oan ferskate strjitten noardlik en súdlik fan de [[Harns (stêd)|Harnzer Strjitwei]].

De [[Buorskip|buorskippen]] [[De Blynse]] en [[Ungaboer]] hearre ek by Mullum.

Sûnt [[1971]] leit Mullum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Harns (gemeente)|Harns]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|Frjentsjerteradiel]] ([[Sudertrimdiel (Frjentsjerteradiel)|sudertrimdiel]]).

== Skiednis ==
De earste bewenners setten harren om it begjin fan de jiertelling hinne nei wenjen op in kwelderwâl. Letter waard de terp opsmiten, dy't op it heechste punt 4,85 meter is. De terp is foar in grut part ôfgroeven, dat oan de westlike kant goed te sjen is. Yn 1911 waard in sulverskat fûn mei in ring en likernôch 2000 sulveren munten út de 10e iuw. Alder binne 15 gouden munten, dy't yn 1925 fûn waarden en út de 6e iuw datearje. 

Yn 1989 waard noardlik fan Mullum in brûnzen bokje fan 7,5 sintimeter heech fûn, dat datearret út de 1e of 2e iuw nei Kristus en yn [[It Hannemahûs]] yn Harns wurdt bewarre.&lt;ref&gt;[https://wierdenenterpen.nl/friese-terpen/friesland-terpen-h-p/midlum/ Wierden en Terpen, oproppen 29 april 2023]&lt;/ref&gt; Om't by de oanlis fan de nije [[Rykswei 31|N31]] de âlde terp rekke waard der súd fan Mullum yn 2016 earst [[argeology]]sk ûndersyk dien. It ûndersyk levere sân bonkerakken, [[fibula]]'s, munten, skerven en oare resten op út de 8e oant 12e iuw.&lt;ref&gt;[https://archeologieonline.nl/nieuws/skeletten-in-midlum Aecheologie Online, oproppen 29 april 2023]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://gptv.nl/fibulas-gevonden-midlumer-terp/ GPTV, 24 maaie 2016]&lt;/ref&gt;    
[[Ofbyld:Abraham Van Beerstraten - The village of Midlum - Google Art Project.jpg|thumb|left|''De tsjerke fan Mullum neffens de skilder Abraham Van Beerstraten'']]
De oarspronklik oan [[Nikolaas fan Myra]] wijde tsjerke stiet midden yn it doarp op wat der fan de terp oer is. De tsjerke fan Mullum waard al yn de [[12e iuw]] boud, mar yn de rin fan de tiid is der in soad oan feroare. Yn [[1988]] is de tsjerke fan binnen en bûten troch R. de Vries folslein renovearre. De tsjerketoer is yn [[1999]] restaurearre. Yn de noardmuorre sit noch in tichtmitsele &quot;[[noarmannepoarte]]&quot;.

Tsjin de toersmuorre stiet noch in âlde, goed bewarre [[grêfstien]] mei in reliëf fan de yn 1879 ôfbaarnde houtseachmûne 'Houtlust' (ek: 'Landmanslust').&lt;ref&gt;[https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&amp;nummer=3305 Databasenû. 3305]&lt;/ref&gt;  In oare houtseachmûne wie 'De Hoop', dy't oan de súdkant fan de Trekwei stie en yn 1908 ôfbrutsen waard.&lt;ref&gt;[https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&amp;nummer=2777 Databasenû. 2777]&lt;/ref&gt; 

Oan it begjin fan de 19e iuw bestie Mullum allinne út de tsjerke mei in rychje hûzen oan de noardlike kant, in pear pleatsen en wat bedriuwen mei wentes oan de Trekwei. Nei de oanlis fan de rykswei feroare dat wat, mar fral sûnt de [[Twadde Wrâldkriich]] krige it doarp folle mear hûzen.  

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Mullum, doarpshûs 'De Spil'.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs De Spil'']]
It doarpshûs &quot;De  Spil&quot; stiet oan de Hopmanswei. Yn it op frijwilligers draaiende doarpshûs wurde in soad aktiviteiten organisearre.

=== Tsjerke ===
{{Apart|Nikolaastsjerke (Mullum)}}
* [https://www.pg-harlingen.nl/ PKN Harns-Mullum]

=== Skoalle ===
De skoalle fan it terpdoarp hjit [https://www.middelstein.nl/ Middelstein]. 
[[Ofbyld:2023 Mullum, Harnzerstrjitwei.jpg|thumb|260px|''Harnzerstrjitwei'']]
=== Ferienings ===
* [https://www.facebook.com/people/KV-Midlum/100069733320777/ Keatsferiening Mullum]
* Iisklub
* [https://www.facebook.com/ToneelgezelschapMidlum/?locale=nl_NL Toanielselskip Mullum] 
* [https://www.africhtingsclubdeoostpoort.nl/ Hûnesportferiening]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1969 || 2013 || 2022   
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  ||  869 || 839 ||  580 || 531 
|}
[[Ofbyld:2023 Mullum, Tsjerkestrjitte.jpg|thumb|260px|''Tsjerkestrjitte'']]
=== Berne ===
* [[Harmen Sytstra]] (1817-1862), skriuwer
* [[Foppe van Aitzema]] (± 1580-1637), diplomaat, histoarikus en rjochtsgelearde.
* [[Joukje Postma]] (1877-ûnbekend), koartebaanrydster.
* [[Janke Spanninga-Posthuma]] (1882-1966), skriuwster 
* [[Freerk Lootsma]] (1936–2003), heechlearaar

== Ferskaat ==
* Yn 2008 wûnen 5 Mullumers tagelyk in priis yn de postkoadelotterij.
* Yn de jierren 1960 waard in monumintale [[Kop-hals-romppleats (Mullum)|kop-hals-romppleats]] út Mullum sloopt en yn it Nederlânsk Iepenloftmuseum fan Arnhim wer opboud.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Mullum rint de folgjende busline:

* '''Line 197:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Frjentsjer]]

De busline troch Mullum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Beatrixleane, Bernhardleane, Blynsewei, De Finne, Folkert Poststrjitte, Fonteinstrjitte, Frittemastrjitte, Harnzerstrjitwei, Haulewei, Hopmanswei, Julianaleane, Tsjerkestrjitte, Middelstein, Rykswei, Skieppedykje, Ungabuertsterwei, Van Harinxmastrjitte.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
{{Commonscat|Midlum, Harlingen|Mullum}}
}}

{{koördinaten|53_10_56_N_5_26_51_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 11' NB, 5° 27' EL}}

{{GemeenteHarns}}
[[Kategory:Mullum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Harns (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel (oant 1984)]]</text>
      <sha1>e97nz3u18cxzeotk6fqjpx5smztju84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Winaam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7070</id>
    <revision>
      <id>1240261</id>
      <parentid>1175532</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8301" sha1="nz5nksl68nib2hez3fsr5ekpq5faw4q" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Wijnaldum, dorpszicht foto2a 2010-04-17 12.11.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Winaam}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,30 km², wêrfan &lt;br&gt; - lân: 5,23 km² &lt;br&gt; - wetter 0,07 km² 
| befolkingstichtens          = 90 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Harlingen vlag.svg|20px]] [[Harns (gemeente)|Harns]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_11_42_N_5_27_35_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 11' N 5° 27' E}}    
| webside                     = [https://www.winaam.nl/ webstee fan Winaam]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 	
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân   
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 11
| lat_sec                     = 42
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 27
| lon_sec                     = 35
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Harns Winaam.png
| ôfbyldingstekst99           = ''Himrik fan Winaam (grien) yn 'e gemeente Harns''
| ôfbyldingsbreedte99         =
}}
'''Winaam''' is in [[doarp]] yn 'e [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Harns (gemeente)|Harns]]. Winaam leit noardeastlik fan [[Mullum]] en [[Harns (stêd)|Harns]], noardwestlik fan [[Hjerbeam]], westlik fan [[Frjentsjer]], súdwestlik fan [[Pitersbierrum]] en [[Seisbierrum]] en súdwestlik fan de Waadsee. De doarpskearn fan Winaam leit om de Buorren, noardlik en eastlik fan de [[Andréastsjerke (Winaam)|Andréastsjerke]]. De buorskippen [[Roptasyl]] (diel), [[Lytse Buorren (Winaam)|Lytse Buorren]] en [[Foarryp]] hearre ek by Winaam.

Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Winaam {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Winaam}} ynwenners. 

== Skiednis ==
Winaam ûntstie op ien fan 'e terpen yn in mear as twa kilometer lange noardeastlike rige fan terpen. De âldste fermelding fan it doarp datearret út 1275, doe't it al as Wynaldum neamd waard. In soad is der net mear oan 'e Nederlânsktalige namme feroare. Yn 1543 waard de Fryske fariant fan it doarp Vynaem neamd, yn 1579 Winaem en wat letter Wynaam.&lt;ref&gt;Friese Plaatsnamen, K.F. Gildemachter, side 269&lt;/ref&gt;  

It grutte kompleks fan terpen kin de &quot;Fryske Hegeburch&quot; west ha, dêr't yn 'e [[Beowulf]] oer skreaun wurdt. &lt;ref&gt;J. Zijlstra (2009), ''Finnsburg, een koningsdrama uit de 5e eeuw'', side 10. &lt;/ref&gt; Oant de 16e iuw wienen der noch resten fan ferskânsingen oanwêzich. 

[[Ofbyld:2023 Winaam, protestantske Andréastsjerke (2).jpg|thumb|left|''Andréastsjerke'']]
Foar de [[reformaasje]] wie de tsjerke oan de apostel [[Andréas (apostel)|Andréas]] wijd. Troch âlderdom stoarte de âlde [[sealtek]]toer yn 'e nacht fan 24 op 25 juny 1684 yn. De preekstoel út [[1729]] is opfallend troch it sierlike houtfykwurk. 

Oant de gemeentlike weryndieling fan 1984 lei Winaam yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Barradiel]]. Sûnt [[1984]] leit it doarp yn 'e [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Harns (gemeente)|Harns]].

=== Archeologysk ûndersyk ===
De fynst fan in grutte [[fibula]] (mantelspjelde) yn 'e [[terp Tsjitsma]] wie de oanset foar in grut archeologysk ûndersyk yn 1991 en 1992, dêr't út bliken die dat Winaam al yn de [[midsiuwen]] in wichtige delsetting wie. Guon skiedkundigen tinke dat Winaam it sintrum wie fan it gebiet dêr't de Fryske kening [[Audulf]] om-ende-by [[600]] hearske. Yn in archeologysk stipepunt yn 'e âlde konsistoarje is dy skiednis yn byld brocht. 

De tsjutting fan de ûndersyksresultaten is anno 2010 lykwols noch lang net klear. Winaam foarme de oanlieding ta archeologysk (terp)ûndersyk yn it gebiet fan [[Súd-Hollân]] oant [[Grinslân]] ta, it saneamde [[Frisia-projekt]].

Yn it doarp is in lyts museum mei terpfynsten, in lytse bibleteek en ynformaasje oer de omkriten. 

== Mienskip ==
[[File:Winamer Kat door Andre van der Linden.jpg|thumb|left|''Winamer Kat'' troch [[Andre van der Linden]]]]
[[Ofbyld:2023 Winaam, doarpshûs De Bijekoer.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs De Bijekoer'']]
Fjouwerris yn 't jier jout de feriening [https://www.winaam.nl/do/ doarpsbelang] de krante [http://www.winaam.nl/fuottenein/ It Fuottenein] út. It doarpshûs [[De Bijekoer]] waard nei ynset fan 'e [[Stifting Doarpshûs Winaam]] en gearwurking fan de ferskate ferienings yn [[1982]] iepene. 

De bynamme foar de bewenners is Winamer katten. Yn 'e Buorren stiet it keunstwurk 'Winamer kat'. Sûnt 2018 is it mooglik om in 2,6 kilometer katterûte te rinnen lâns û.o. nutskasten, dy't mei Winamer katten beskildere binne.    

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Winaam, Buorren-Tsjerkepaed (2).jpg|thumb|260px|''Buorren'']]
{{Apart|Andréastsjerke (Winaam)}}
* [https://www.pg-oosterbierum-wijnaldum.nl/ PKN-Easterbierrum-Winaam]

=== Skoalle ===
* [https://www.middelstein.nl/ Bernesintrum Middelstein]
Winaam hie sûnt 1882 in skoalle. De E.P. de Boerskoalle fan Winaam fusearre yn 2014 fanwegen te min bern mei de skoalle fan Mullum.  

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [https://www.winaam.nl/bejaardensoos-wijnaldum/ Aldereinsoas]
* [https://www.winaam.nl/uitvaart-en-crematievereniging/ Begraffenis- en Kremaasjeferiening De Laatste Eer]
* [http://www.vogelwachtfraneker.nl/ Fûgelwacht Frjentsjer]
* [https://www.winaam.nl/gymnastiek/ Gymnastykferiening]
* [https://www.winaam.nl/kaart-en-biljartvereniging/ Kaart en Biljertferiening]
|valign=top|
* [https://www.facebook.com/dekeatsebalwinaam/?locale=nl_NL Keatsferiening De Keatsebal]
* [https://www.winaam.nl/peutersoos/ Jongereinsoas]
* [https://www.winaam.nl/ijsvereniging-ysmahorn/ Iisferiening Ysmahorn]
* [https://koorwaadwyn.nl/ Sjonggroep Waadwyn]
* [https://www.winaam.nl/toneel/ Toanielferiening Winaam]
|}
[[Ofbyld:2023 Winaam, Buorren.jpg|thumb|260px|''Buorren'']]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 ||2015 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 475 || 658 || 635 || 517 || 500 || 449 || 380 || 463 || 462
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier ||  2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 462 
|}
[[Ofbyld:2023 Winaam, Buorren 1.jpg|thumb|260px|'' 't Slotsje'']]
=== Berne ===
* [[Frans Helfrich]] (1920-2010), keatser
* [[Abe de Vries (skriuwer)|Abe de Vries]] (1965), (skriuwer)

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Winaam rint de folgjende busline:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]

De busline troch Winaam wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppeling om utens ==
* [https://www.terpenenwierdenland.nl/het-verhaal/verhaal-wijnaldum/#de-terpen-in-het-dorpsgebied-van-wijnaldum Winaam op de Side Terpe - en Wierelân] 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.winaam.nl/ Webstee Winaam]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Wijnaldum|Winbaam}}
}}
{{Koördinaten|53_11_42_N_5_27_35_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 12' NB, 5° 28' EL}}
{{GemeenteHarns}}
[[Kategory:Winaam| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Barradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Harns (gemeente)]]</text>
      <sha1>nz5nksl68nib2hez3fsr5ekpq5faw4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kleaster-Lidlum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7275</id>
    <revision>
      <id>1240244</id>
      <parentid>1149573</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T08:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8469" sha1="rbduhft3b13qxn041s2v9qmd27mg7lt" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Klooster-Lidlum Oosterbierum N393 Waadhoeke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Kleaster-Lidlum}} {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} 
| oerflak                     = 2,53 km²
| befolkingstichtens          = 18 ynw./km²
| stêdekloft                  =  
| hichte                      = 
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =             
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_13_45_N_5_31_27_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 13' N 5° 31' E}}
| webside                     = [https://www.oosterbierum.info/ Side Easterbierrum &amp; Kleaster-Lidlum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =             
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            =  
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 13
| lat_sec                     = 45
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 31
| lon_sec                     = 27
| lon_dir                     = E
}}
'''Kleaster-Lidlum''' is in [[doarp]] yn 'e [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]]. Kleaster-Lidlum leit noardwestlik fan [[Doanjum]], súdeastlik fan [[Easterbierrum]], westlik fan [[Tsjummearum]] en besuden de [[Waadsee]]. De kearn fan Kleaster-Lidlum leit om de Mûntsewei.

Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie Kleaster-Lidlum {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Kleaster-Lidlum}} ynwenners. 

== Skiednis ==
Sûnt [[1254]] stie hjir it [[Norbertinen|norbertynske]] [[kleaster]] [[Kleaster Mariëndelle|''Vallis Mariae'' of ''Mariëndelle'']]. It wie yn [[1182]] út [[Mariëngaarde]] wei stifte as [[kanunnik]]ekleaster en lei yn it earstoan wat tichter by de [[Waadsee]] oan de Kapellewei, mar it opkommen fan de see makke yn [[1232]] in ferhûzing djipper it lân yn needsaaklik. Nei ien fan de beide oprjochters waard it ek wol ''Lidlum'' neamd. Letter brochten se it ûnder de Norbertiner oarder. Yn 1254 ûnder Sibo Deimta, de fiifde abt fan it kleaster, ferhûze it kleaster nochris. 

Yn 'e [[13e iuw]] waard it kleaster nau belutsen by it ûnderhâlden fan de seediken fan de [[Middelsee]] en kaam hast hiel [[Boksum]] oan it kleaster. Yn it omwâle kleaster wennen doe sawat 600 minsken. Fan it kleaster út waarden de [[parochy|parochys]] fan [[Lytsewierrum]], [[Eastersee]], [[Berltsum]], [[Seisbierrum]], [[Spannum]], [[Winsum (Littenseradiel)|Winsum]], [[Tsjummearum]], [[Menaam]], [[Boazum]], [[Wjelsryp]], [[Hjerbeam]], [[Húns]], [[Baard]], [[Easterlittens]], [[Britswert]] en [[Hoarn (Skylge)|Hoarn]] op [[Skylge]] betsjinne. As Norbertynsk kleaster keas it de kant fan de [[Fetkeapers]] en focht it ûnder oaren tsjin de Roarda's fan Tsjummearum, mei de Sjaardema's fan Frjentsjer en sels mei de skiere muontsen fan it [[kleaster Blomkamp]]. 

Djiptepunt yn de skiednis fan it kleaster wie de moard op abt [[Eelko Liaukama]] op de úthôf yn Boksum op 22 maart [[1332]]. Eelko wie tsjin it sûpen en fleis iten yn de hillige fêsteltiid troch de bruorren. Doe't de muontsen fan de úthôf Ter Poarte yn Boksum him fregen om flak foar Peaske mei te iten misledige de abt de muontsen troch him te hâlden oan it fêsten. Temûk hie Eelko it iten yn syn mouwe fan 'e pij útspuid. De muontsen krigen dat lykwols yn 'e rekken en doe't de abt wer yn 'e sel wie, sloegen hja him mei in knots de harsens yn. Ynstee fan it iten foelen der lykwols wite roazen út de mouwe fan 'e [[Habyt|pij]]. Eelko waard yn 'e grêft smiten, mar nei de ûntdekking fan syn lichem waard de abt nei Lidlum brocht en dêr begroeven. Fanwegen de grutte ferearing ûnder it folk waard syn lichem letter yn 1528 troch abt Keppel yn 'e [[parochy]]tsjerke byset.&lt;ref&gt;[https://www.dekrantvantoen.nl//vw/page.do?code=LC&amp;id=LC-18331210-002&amp;aid=LC-18331210-2008 Ljouwerter Krante, 10 desimber 1833, side 2]&lt;/ref&gt; As sillige [[Eelko fan Liauckema]] komt hy noch altyd foar yn de hilligenkalender fan de Oarder fan Prémontré.

Yn [[1572]] waard it kleaster plondere en ferwoaste. [[Caspar de Robles]] werstelde de oarder foar in hoart, mar om 'e nocht. It besit fan it kleaster gie mei de [[reformaasje]] yn [[1580]] oer nei de [[Steaten fan Fryslân]].

Lykas bygelyks [[Kleaster Eanjum]] hie it kleaster ek stimrjocht en in eigen [[himrik]] neist de oare doarpen fan [[Barradiel]]. It hie de njoggende stim fan de gritenij mei in oantal fan 9 stimmen.

Sûnt [[2018]] leit Kleaster-Lidlum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it yn de gemeente [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]] en foar [[1984]] lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[Barradiel]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Kleaster Lidlum, moderne kop-hals-romppleats.jpg|thumb|260px|''Pleats yn  Kleaster-Lidlium'']]
Hjoed-de-dei dogge de ynwenners fan Kleaster-Lidlum in soad yn 'e mande mei it oanbuorjende [[Easterbierrum]]. Der bestiet in mienskiplike [https://oosterbierum.info/p/Dorpsbelang/oosterbierum%7C32701685-4a8c-4064-a289-6b506b2f0ed3/ feriening foar Doarpsbelang] en ienris yn 'e twa jier wurdt yn [[juny]] in mienskiplik [[ doarpsfeest]] holden, organisearre troch de [https://www.facebook.com/ovoosterbierum/?locale=nl_NL kristlike Oranjeferiening fan Easterbierrum/Kleaster-Lidlum]. It doarpshûs [https://www.itmienskar.nl/ It Mienskar] stiet yn Easterbierrum en de doarpskrante fan de twa doarpen hjit nei de patroanhillige fan Easterbierrum 'Sint-Joaris'.

=== Ferienings/Stiftings ===
{|
|valign=top|
* Aldereinsoas Easterbierrum
* Begraffenisferiening De Laatste Eer
* [https://fryskeflinterfonds.nl/ Fryske Flinter Fûns]
* [http://www.vogelwachtfraneker.nl/ Fûgelwacht Frjentsjer]
* [https://www.fondsnijbethanie.nl/ Fûns Nij Bethanië]
* Kaart- en biljertferiening De Klos
|valign=top|
* [https://www.knkb.nl/pageid=13270/verenigingid=1080/vereniging.html Keatsferiening De Keatsbal]
* [https://www.kloostertuinoosterbierum.nl/ Kleastertún Easterbierrum]
* [https://www.facebook.com/ovoosterbierum/?locale=nl_NL Oranjeferiening Easterbierrum-Kleaster Lidlum]
* Toanielferiening Ferdivedaasje
|}
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://oosterbierum.info/p/Organisaties/oosterbierum%7C2688909f-9370-41af-a3b2-0b1f79601035/ hiemside])&lt;/small&gt;''

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2003 || 2013
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 78 || 95 || 79 || 59 || 59 || 49 || 17 || 32 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier  || 2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 33 || 40
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/klooster-lidlum/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''

==Ynfrastruktuer==

=== Bustsjinst ===
Troch Kleaster-Lidlum rint de folgjende busline:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]

De busline troch Kleaster-Lidlum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Konkelswei, Lidlumerwei, Mûntsewei. 

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Klooster-Lidlum|Kleaster-Lidlum}}
}}
{{koördinaten|53_13_45_N_5_31_27_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 14' NB, 5° 31' EL}}

[[Kategory:Kleaster-Lidlum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Frjentsjerteradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Barradiel]]</text>
      <sha1>rbduhft3b13qxn041s2v9qmd27mg7lt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nij Altena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9611</id>
    <revision>
      <id>1240248</id>
      <parentid>1149582</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7377" sha1="brdmqrlum351klz30p34bd58eem01hr" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Nij Altoenae Waadhoeke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Nij Altoenae vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Nij Altoenae wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nij Altena}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1,7 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 1,6 &lt;br&gt; - wetter: 0,1 km² 
| befolkingstichtens          = 200 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Waadhoeke vlag.svg|20px]] [[Waadhoeke]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    =              
| simmertiid                  =
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_17_49.1_N_5_39_13.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 17' N 5° 39' E}}
| webside                     = [http://www.nij-altoenae.nl/ Side Nij Altena]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Waadhoeke
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 17
| lat_sec                     = 49.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 39
| lon_sec                     = 13.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Nij Altena''' ([[Biltsk]]: ''Nij Altoenae'') is in [[doarp]] yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Waadhoeke]]. Nij Altena leit noardeastlik fan [[Sint-Jabik]], noardlik fan [[Sint-Anne]], noardwestlik fan [[Froubuorren]] en westlik fan [[Aldebiltsyl]]. De doarpskearn fan Nij Altena leit om de [[Aldebiltdyk]] en Schuringawei.

It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nij Altena}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. 

== De namme Nij Altoenae ==
Nij Altoenae ferwiist nei Sint-Anne, dat oarspronklik ''Altoenae'' hiet. Dat ''Altoenae'' ferwiist wer nei it oarspronklike wenplak fan de yndikers fan It Bilt, dy't yn 1505 foar in par út it [[Lân fan Heusden en Altena]] kamen.

== Fan buorskip nei doarp ==
Nij Altena ûnstie oan it begjin fan 'e [[19e iuw]] en waard doe nei de doetiidske Nije Wei (hjoeddedei de Schuringawei) as '' 't Wechy'' oantsjut. Mear as in pear pleatsen wie it net. 
[[Ofbyld:Nij Altoenae, Tsjerke tusken de Diken.jpg|thumb|left|''Tsjerke tusken de Diken'']]
Yn 1903 waard der in skoaltsje fan trije lokalen mei dêrby in skoalmasterswente iepene. Yn 1918 folge de bou fan in [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke, dy't yn 1928 ferfongen waard foar de hjoeddeiske [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-tsjerke. It plakje groeide stadichoan troch en sûnt 1951 waard it offisjeel in buorskip yn 'e himrik fan [[Sint-Anne]]. Tsjin it ein fan de jierren 1970 waard in begjin makke mei de oanlis fan mear strjitten en ûntstie der in doarp. 

Yn [[1982]] frege Pleatslik Belang Nij Altena de doarpsstatus oan, mar nei in hantekeningenaksje troch tsjinstanners feroare der neat. Yn [[1991]] krige in folksstimming gjin twatredde mearderheid en in nije folksstimming yn [[1999]] levere krekt te min stimmen op. 

Yn [[2005]] frege Pleastlik Belang Nij Altena op 'e nij de doarpsstatus oan. It bûtengebiet hat him by in folksstimming útsprutsen om by Sint-Anne te bliuwen, mar op [[16 febrewaris]] [[2006]] besleat de gemeenterie Nij Altena sels op [[1 oktober]] 2006 in doarp te meitsjen. Postbedriuw [[TNT]] hie lykwols alle postkoades fan it tsiental xx71 - xx79, bedoeld foar doarpen yn dy regio, al útjûn. Yn 'e rin fan 2006 hat de [[Topografyske Wurkgroep Fryslân]] kontakt socht mei gemeente It Bilt. De wurkgroep stelde út om ris nei de twa postkoades fan it tichtby lizzende [[Alde Leie]] te sjen. Dat foel foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] as doarp ûnder twa gemeenten: [[Ferwerderadiel]] en [[Ljouwerteradiel]]. Sadwaande hie it twa postkoaden yn gebrûk. De ynwenners fan Alde Leie stienen iepen foar it útstel om mei ien fan harren postkoades Nij Altena te helpen en op 1 maaie 2008 waard de oerheveling oan Nij Altena trochfierd.

Sûnt [[2018]] leit Nij Altena yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Waadhoeke]], dêrfoar lei it doarp yn sawol de [[gritenij]] as de gemeente [[It Bilt]].

== Mienskip==
It âlde doarpshûs stie earder oan de Aldebiltdyk, mar yn it jier 2000 waard oan de M. Smitstrjitte in nije mienskiplik sintrum &quot;[https://www.nij-altoenae.nl/openbare-gebouwen/dorpshuis-de-utwyk/ De Utwyk]&quot; iepene. De aktiviteitenkommisje [https://www.facebook.com/dorpsfeest2019/ Oranje Nasjonaal] organisearret festiviteiten yn it doarp.

=== Tsjerke ===
{{Apart|Tsjerke tusken de Diken}}
* [https://kerktussendedijken.nl/ PKN-gemeente Tusken de Diken]

=== Skoalle ===
* Kristlike basisskoalle [https://www.cbs-noordster.nl/ De Noordster]. Foar fuorset ûnderwiis geane de bern nei de [https://www.campus-middelsee.nl/ Skoallemienskip Ulbe fan Houten] yn Sint-Anne.

=== Feriening(s) ===
* [https://www.blaastdebazuin.nl/ Brassband Blaast De Bazuin]
''(&lt;small&gt;Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op dy [http://www.nij-altoenae.nl/ hiemside])&lt;/small&gt;''
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2013 || 2015 || 2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 295 || 298 || 330 
|}
(''&lt;small&gt;Boarnen: 2013, 2015, 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/nij-altoenae/ Alle Cijfers]&lt;/small&gt;'')

=== Ferskaat ===
* De Aldebiltdyk is rom 14 kilometer lang en dêrmei de langste strjitte fan Fryslân.
* Binnen de roomsk-katolike mienskip krige Nij Altena bekendheid fanwege in tal Mariaferskiningen yn 2007.

== Ynfrastuktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Nij Altena rint de folgjende busline:

* '''Line 73:''' [[Sint-Anne]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Stiens]]

De busline troch Nij Altena wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Aldebiltdyk / 't kort Morn / 't Putstik / Schuringawei (eartiids 't Wechy) / Mathijs Smitstrjitte / Steedhâlderswei / Ds. Veenstrjitte. 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.nij-altoenae.nl/ Webstee Nij Altena]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Nij Altoenae|Nij Altena}}
}}
{{Koördinaten|53_17_44_N_5_39_11_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 18' NB, 5° 39' EL}}
{{DeWaadhoeke}}
[[Kategory:Nij Altena|Nij Altoenae|Nij Altena]]
[[Kategory:Doarp of stêd op It Bilt]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 19e iuw]]</text>
      <sha1>brdmqrlum351klz30p34bd58eem01hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stiem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9733</id>
    <revision>
      <id>1240198</id>
      <parentid>1067728</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T17:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1240198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1082" sha1="1n91sikiho93qads2lpcogoa8gzcrb8" xml:space="preserve">'''Stiem''' is in [[buorskip]] yn de gemeente [[Noardeast-Fryslân]]. Stiem leit súdeastlik fan [[Eanjum]] en súdwestlik fan [[De Skâns (doarp)|De Skâns (Noardeast-Fryslân)]].

== Skiednis ==
It plak waard yn 1511 fermeld as ''Steem'' en yn 1718 as ''Stiem''. Der wurdt fan útgien dat de plaknamme ôflaat is fan ''Stedum'', wat in delsetting tichtby in [[pleats]] oanjout.

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan 1984 makke Stiem diel út fan de doetiidske gemeente [[Eastdongeradiel]]. Dêrnei foel it plak ûnder de gemeente [[Dongeradiel]], oant dy gemeente yn 2019 opgie yn [[Noardeast-Fryslân]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen#Buorskippen|Fryske doarpen, buorskippen en delsettings]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
*{{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, &quot;Friese Plaatsnamen&quot;, Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''Stiem''
* G. van Berkel &amp; K. Samplonius (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''
}}

{{Noardeast-Fryslân}}
[[Kategory:Eanjum]]
[[Kategory:Buorskip yn East-Dongeradiel]]
[[Kategory:Buorskip yn Dongeradiel]]
[[Kategory:Buorskip yn Noardeast-Fryslân]]</text>
      <sha1>1n91sikiho93qads2lpcogoa8gzcrb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grienlân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10798</id>
    <revision>
      <id>1240230</id>
      <parentid>1158249</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T07:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1240230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24416" sha1="1qfostt4dkoo3ztqz37bk05jgnpppth" xml:space="preserve">{{Lântabel|
eigennamme =  Kalaallit Nunaat&lt;br /&gt;Grønland  |
namme = Grienlân |
flagge = Flag of Greenland.svg |
wapen = Coat of arms of Greenland.svg |
lokaasje = LocationGreenland.png |
motto = |
folksliet = Nunarput utoqqarsuanngoravit |
taal = Kalaallit Nunaat&lt;br /&gt;Grønland |
haadstêd =  Nuuk (Godthåb)|
steatsfoarm = Republyk |
oerflak = 2.166.086 |
pctwetter = 81 |
ynwenners = 56.081 (2021) |
munt =  [[Deenske kroan]] | muntkoade = DKK  |
tiidsone = -4, -3, -1 |
feestdei = 21 juny |
lânkoade = GL |
ynternet = .gl |
tillefoan = 299 |
}}
[[Ofbyld:Greenland_42.74746W_71.57394N.jpg|thumbnail|right|250px|Grienlân]]
[[Ofbyld:Greenland eastcoast.jpg|thumb|250px|Oan de westkust]]
[[Ofbyld:ThuleAirBase.jpg|thumb|250px|Fleanfjild Thule]]
'''Grienlân''' ([[Grienlânsk]]: ''Kalaallit Nunaat'', [[Deensk]]: ''Grønland'') is in [[eilân]] yn de noardlike [[Atlantyske Oseaan]], noardeast fan [[Kanada]]. Mei in oerflakte fan 2.166.086 km2 is it it grutste eilân fan 'e wrâld. Grienlân makket diel út fan it keninkryk [[Denemarken]]. Sûnt [[1979]] hat it lykwols in ûnôfhinklike posysje tsjinoer Denemarken ([[Ofhinklik gebiet|status aparte]]) en it makket sûnt [[1985]] gjin diel mear út fan de [[Jeropeeske Uny|Europeeske Uny]]. De haadstêd is [[Nuuk]].

== Geografy ==
Grienlân heart geografysk besjoen by [[Noard-Amearika]], en geologysk ta it [[Kanada|Kanadeeske]] skyld. Goed 80% fan it lân is bedekt mei in tsjokke iislaach fan maksimaal 3 km dikte. Allinnich de kuststreek fan 15-150 km breed, foaral yn it suden en westen kin bewenne wurde, mei troch de ynfloed fan de [[Golfstream]]. De kusten binne ynkerve mei ûnbidige [[fjord]]en en [[gletsjer]]s, dêr't regelmjittich iisbergen fan ôfbrekke. Grienlân hat in [[poalklimaat]]. 

== Demografy ==
De oarspronklike ynwenners binne de [[Inuit]] (ek Eskimo's neamd). Sy wienen fanâlds [[nomade]]n en foarmje lykwols noch in lytse groep. It grutste part fan de ynwenners libbet yn it súdwesten en sy binne ''de Grienlanners'', in griemmank fan Denen en Inuit. De taal dy't sy sprekke is [[Grienlânsk]], dat is in [[Inuit]] dialekt. It [[Deensk]] en it [[Grienlânsk]] binne de offisjele [[taal|talen]]. In tredde groep ynwenners bestiet út Europeanen, foaral Denen. Fierders binne der yn de basis [[Thule (Grienlân)|Thule]] [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] soldaten legere.

=== Godstsjinst ===
De wichtichste [[religy]] is lykas yn [[Denemarken]] it [[luteranisme]]. It [[kristendom]] is om it earste millennium hinne troch de [[Yslân]]ske kolonisten brocht. 

It grutste diel fan de Grienlanners is [[kristendom|Kristen]]. Goed 64,2% fan de Grienlânners heart ta de [[Evangelysk-Luterske Tsjerke]]. De [[Pinksterbeweging|Pinkstertsjerke]] is tige aktyf. Sa likernôch 2,8% fan de befolking heart dêr ta. Fierders heart 27,4% fan de Grienlanners by in oare Kristlike Tsjerke. 3,4% is net religieus.

== Skiednis ==
=== Iere bewenning ===
Omtrint 2500 f.Kr. waard it eastlike Arktyske gebiet foar it earst bewenne troch minsken dy't har fanút it gebiet om de [[Beringstrjitte]] hinne oer it Kanadeeske Arktyske gebiet oant Grienlân nei wenjen setten.&lt;ref name=&quot;natmus-prehistory&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/ Prehistory of Greenland], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt; Genetysk ûndersyk fan sa likernôch 4.000 jier âlde persoan út de [[Saqqaq-kultuer]] lit sjen dat dizze iere befolking ûntstien wie út in migraasje út [[Sibearje]] dy't los stie fan de migraasjes dy't ta de foarâlden fan de hjoeddeistige Yndiaanske folken en Inuit laten.&lt;ref name=&quot;rasmussen2010&quot;&gt;Rasmussen et al., [https://www.nature.com/articles/nature08835 ''Ancient human genome sequence of an extinct Palaeo-Eskimo''], ''Nature'', 2010.&lt;/ref&gt;

Genome-wide ûndersyk nei de genetyske skiednis fan it Amerikaanske Arktyske gebiet beskriuwt de saneamde Paleo-Inuit as it resultaat fan in aparte migraasjepuls. Dy befolkingsline bleau mear as 4.000 jier bestean en einige omtrint 700 jier lyn.&lt;ref name=&quot;raghavan2014&quot;&gt;Raghavan et al., [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25170159/ ''The genetic prehistory of the New World Arctic''], ''Science'', 2014.&lt;/ref&gt; De komst fan in nije befolking, dy't de wichtichste foarâlderlike line fan de hjoeddeistige Inuit foarme, ûnderbriek dy kontinuïteit. It genetyske ûndersyk hat lykwols ek oanwizingen foar geneflow tusken de ferskillende befolkingslinen fûn, sadat net fan in folsleine ferfanging sûnder mingeling sprutsen wurde kin.&lt;ref name=&quot;raghavan2014&quot; /&gt;

Yn Grienlân binne ferskillende fazen fan de [[Dorsetkultuer]] oanwiisd. In iere Dorset-faze wurdt rûchwei datearre tusken 700 f.Kr. en 200 n.Kr., wylst yn it earste part fan it twadde milennium noch in folle lettere Dorset-faze bestie.&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-early&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/early-dorset/ Early Dorset/Greenlandic Dorset], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-late&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/late-dorset/ Late Dorset], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt; De krekte begjindatum fan dy lêste faze is net wis. Ferskillende publikaasjes fan it Deenske Nasjonaal Museum jouwe dêrfoar respektivelik rûchwei 1100–1300 en oars it tiidrek fan sa rûchwei 800–1300.&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-early&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-late&quot; /&gt;

=== Thule-kultuer en de Inuit ===
Omtrint it jier 1000 ûntwikkele de [[Thulekultuer]] him yn Noard-Alaska. De minsken fan dy kultuer ferspraten har dêrnei nei it easten en berikten Grienlân neffens archeologysk ûndersyk omtrint 1200.&lt;ref name=&quot;natmus-thule&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/thule/ Thule], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt; De earste Thule-bewenners ferpleatsten har lâns in grut part fan de Grienlânske kust, en letter binne archeologyske plakken fan de Thulekultuer oer in grut part fan it East-Arktyske gebiet weromfûn.&lt;ref name=&quot;natmus-thule&quot; /&gt;

De ekonomy fan de Thule-mienskippen wie foar in wichtich part basearre op de jacht op seehûnen. De jacht op walfisken en rindieren waard mienskiplik útfierd, wylst ek fiskerij diel fan de foarsjenning yn it libbensûnderhâld útmakke.&lt;ref name=&quot;natmus-thule&quot; /&gt; De befolking dy't mei de Thule-ekspânsje nei Grienlân kaam, foarmet de wichtichste foarâlderlike befolkingsline fan de hjoeddeistige Inuit.&lt;ref name=&quot;natmus-prehistory&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;raghavan2014&quot; /&gt;

De ferskillende befolkingsgroepen yn Grienlân libben net needsaaklik folslein faninoar isolearre. Op guon plakken út de lette Dorset-faze binne sawol foarwerpen fan Thule-komôf as objekten fan Noardske komôf fûn. Ek oerlappe guon radiokoolstofdateringen, wat kontakt of útwikseling tusken groepen stipet.&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-late&quot; /&gt; Hoe yntinsyf sok kontakt wie en hokker foarm it hie, kin op basis fan it archeologyske materiaal lykwols net mei wissichheid fêststeld wurde.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/norse/ Norse], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt;

=== Noardske delsettings ===
Neffens de skriftlike tradysje fêstige omtrint 985 in groep Yslanners ûnder lieding fan [[Erik de Reade]] him yn it súdwesten fan Grienlân.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; Dêr ûntstiene de saneamde Eastlike en Westlike delsettings, dy't sa likernôch yn deselde perioade befolke waarden.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;

De Noardske bewenners kombinearren feehâlderij mei de eksploitaasje fan wylde natuerlike boarnen. Se holden ûnder oare kij, skiep en geiten en jagen tagelyk op seehûnen, rindieren en oare bisten.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; De delsettings wiene net folslein selsfoarsjennend. Guod waard fan bûten Grienlân ymportearre, wylst ûnder oare bisteprodukten en [[walrus]]ivoar útfierd waarden.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;star2018&quot;&gt;Star et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6111184/ ''Ancient DNA reveals the chronology of walrus ivory trade from Norse Greenland''], ''Proceedings of the Royal Society B'', 2018.&lt;/ref&gt;

Yn 1261 kamen de Noardske delsettings ûnder it bewâld fan de Noarske kroan. Dêrmei kaam ek de hannel sterker ûnder keninklike kontrôle te stean.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; Undersyk fan âld DNA út walrusresten dy't op Europeeske plakken weromfûn binne, hat sjen litten dat ivoar út Grienlân yn de lettere midsiuwen in wichtige posysje yn in pan-Europeesk hannelsnetwurk ynnaam.&lt;ref name=&quot;star2018&quot; /&gt;

De Westlike delsetting wie yn 'e midden fan de 14e iuw net mear bewenne.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; Ut de Eastlike delsetting datearret it lêste bekende skriftlike bewiis út 1408, mar archeologyske fynsten en radiokoolstofdateringen wize derop dat dêr teminsten oant de midden fan de 15e iuw minsken wennen.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;

Der is archeologysk bewiis dat de Noardske bewenners en Inuit- of Dorsetgroepen mei-inoar yn kontakt kamen, mar de aard en omfang fan dy kontakten binne ûnderwerp fan diskusje. Dêrom kin út it beskikbere materiaal net sûnder mear ôflaat wurde dat der in regelmjittich en systematysk hannelsnetwurk tusken de groepen bestie.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;

Ek oer de oarsaken fan it ferdwinen fan de Noardske delsettings bestiet gjin ienfâldige ferklearring. It ûntfolkjen foel gear mei klimaatferoarings, mar ynterdissiplinêr ûndersyk wiist op in kombinaasje fan faktoaren, wêrûnder feroarjende klimatologyske omstannichheden, de ôfhinklikens fan lange-ôfstânshannel, isolaasje, de lytse omfang fan de mienskippen en de grinzen fan de mooglikheden om har oan feroarjende omstannichheden oan te passen.&lt;ref name=&quot;natmus-prehistory&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dugmore2012&quot;&gt;Dugmore et al., [https://doi.org/10.1073/pnas.1115292109 ''Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland''], ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;star2018&quot; /&gt;

=== Deensk-Noarske koloniale perioade ===
Yn 1721 reizge de Noarske predikant [[Hans Egede]] nei Grienlân mei stipe fan keaplju út Bergen en fan kening Frederik IV. Syn komst markearre it begjin fan in duorsume Deensk-Noarske missy- en koloniale oanwêzigens yn Grienlân.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot;&gt;Axel Kjær Sørensen, [https://lex.dk/Gr%C3%B8nland_-*historie*%281500-1979%29 ''Grønland – historie (1500-1979)''], ''Lex''.&lt;/ref&gt; Yn de rin fan de 18e iuw waarden oan de westkust ferskate koloniale hannelsplakken stifte.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;

Yn 1776 krige [[Den Kongelige Grønlandske Handel]] (KGH) it monopoalje op de hannel mei Grienlân. Dat monopoalje bleau oant 1950 bestean.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;

De [[Frede fan Kiel]] fan 1814 makke in ein oan de steatsferbining tusken Denemark en Noarwegen. Yn artikel IV fan it ferdrach waarden Grienlân, [[Yslân]] en de [[Faeröer]] lykwols eksplisyt útsûndere fan de gebieten dy't mei Noarwegen ôfstien waarden, sadat Grienlân by Denemark bleau.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;feldbaek1995&quot;&gt;Ole Feldbæk, [https://tidsskrift.dk/historisktidsskrift/article/view/53669 ''De nordatlantiske øer og freden i Kiel 1814''], ''Historisk Tidsskrift'', 1995.&lt;/ref&gt; Oer de fraach wêrom't de Noard-Atlantyske gebieten krekt op dy wize yn de ferdrachstekst telâne kamen, binne yn de historiografy ferskillende ferklearrings jûn. De opfetting dat dit inkeld it resultaat wie fan in súksesfolle Deenske diplomatike set kin dêrom net as in fêststeand feit beskôge wurde.&lt;ref name=&quot;feldbaek1995&quot; /&gt;

Doe't Denemark yn 1849 in nije grûnwet en in parlemintêr stelsel krige, krige de Grienlânske befolking gjin kiesrjocht foar de Deenske Rigsdag.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt; Fan 1857 ôf kamen der keazen ''Forstanderskaber'', dy't har mei lokale bestjoerlike saken dwaande holden.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt; Mei de bestjoerswet fan 1908 waarden twa Grienlânske ''Landsråd'' ynsteld. Dy koene ûnder oare advys jaan en útstellen dwaan oan de autoriteiten yn Denemark.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;

=== Soevereiniteit en de Twadde Wrâldoarloch ===
Yn 1931 makke [[Noarwegen]] oanspraak op in part fan East-Grienlân. It skeel waard foarlein oan it [[Permanint Hof fan Ynternasjonale Justysje]], dat op 5 april 1933 yn de saak ''Legal Status of Eastern Greenland'' útspraak die en de Deenske titel oer it gebiet erkende.&lt;ref name=&quot;pcij1933&quot;&gt;Permanent Court of International Justice, [https://www.icj-cij.org/pcij-series-ab ''Legal Status of Eastern Greenland'', Judgment of 5 April 1933].&lt;/ref&gt;

Nei de Dútske besetting fan [[Denemark]] yn april 1940 waard de normale bestjoerlike ferbining tusken Denemark en Grienlân sterk fersteurd. Tagelyk naam de strategyske betsjutting fan Grienlân foar de Noard-Atlantyske ferbiningen ta.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;frus1941&quot;&gt;U.S. Department of State, [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1941v02 ''Foreign Relations of the United States, 1941'', dokuminten oer Grienlân].&lt;/ref&gt;

Op 9 april 1941 sleat de Deenske gesant yn Washington, [[Henrik Kauffmann]], in ferdigeningsoerienkomst oer Grienlân mei de [[Feriene Steaten]].&lt;ref name=&quot;frus1941&quot; /&gt; De juridyske en politike jildichheid fan syn hanneljen wie op dat stuit omstriden. It yn it troch Dútslân besette Kopenhagen funksjonearjende Deenske regear stelde dat Kauffmann syn foech te bûten gien wie en dat de oerienkomst konstitúsjoneel en ynternasjonaal ûnjildich wie. Kauffmann en de Amerikaanske regearing holden dêrfoaroer fêst dat er yn de bysûndere omstannichheden fan de besetting foar Denemark en Grienlân hannelje koe.&lt;ref name=&quot;frus1941&quot; /&gt;

Nei de befrijing fan Denemark waard de oerienkomst yn Denemark formeel akseptearre. Beide keamers fan de Rigsdag joegen der op 16 maaie 1945 unanym tastimming foar en kening Christian X joech op 23 maaie syn formele goedkarring.&lt;ref name=&quot;frus1945&quot;&gt;U.S. Department of State, [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945v04/d569 ''Foreign Relations of the United States, 1945'', dokumint 569].&lt;/ref&gt;

Op 27 april 1951 waard in nije Deensk-Amerikaanske ferdigeningsoerienkomst oer Grienlân sletten yn it ramt fan de [[NATO]]. Yn de oerienkomst waard eksplisyt fêstlein dat de Amerikaanske rjochten dy't dêrút fuortkamen gjin beheining fan de Deenske soevereiniteit oer Grienlân betsjutten.&lt;ref name=&quot;defence1951&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/ltc/1951/23 Defense Agreement concerning Greenland, 27 April 1951], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt;

=== Modernisearring en statusferoaring yn de jierren 1950 ===
Yn 1951 waarden 22 Grienlânske bern nei Denemark stjoerd as ûnderdiel fan in eksperimint. It projekt waard earst presintearre as in mooglikheid om de bern in better libben te jaan, mar waard ek ferbûn mei it idee om in groep te foarmjen dy't in rol yn de ûntwikkeling fan Grienlân spylje koe.&lt;ref name=&quot;children1951&quot;&gt;[https://stm.dk/presse/pressemeddelelser/2020/undskyldning-til-de-22-groenlandske-boern-som-blev-sendt-til-danmark-i-1951/ Undskyldning til de 22 grønlandske børn, som blev sendt til Danmark i 1951], ''Statsministeriet''.&lt;/ref&gt; De Deenske minister-presidint bea de belutsenen yn 2020 offisjeel ekskús oan foar wat der bard wie.&lt;ref name=&quot;children1951&quot; /&gt;

In oare yngripende kwestje ûntstie yn 1953 om de Amerikaanske militêre basis by Thule. De Inuitbefolking fan Uummannaq waard yn ferbân mei de útwreiding fan de basis ferpleatst, ûnder oare nei it nij oanleine [[Qaanaaq]].&lt;ref name=&quot;rigsarkivet-thule&quot;&gt;[https://www.rigsarkivet.dk/udforsk/kildepakke-om-byggeri-under-groenlands-modernisering-1950-1986/historien-bag-de-kolde-huse-i-thule/ Historien bag de kolde huse i Thule], ''Rigsarkivet''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lex-thule&quot;&gt;[https://lex.dk/thulesagen_-_sag_om_forflyttelse_af_beboere ''Thulesagen – sag om forflyttelse af beboere''], ''Lex''.&lt;/ref&gt; It gie neffens ''Lex'' om 116 Inughuit út 27 húshâldings of famyljes. De bewenners wiene net by de foarôfgeande beslútfoarming belutsen en woene neffens dy boarne net ferhúzje.&lt;ref name=&quot;lex-thule&quot; /&gt;

De kwalifikaasje fan dy ferhuzing is letter ûnderwerp fan diskusje wurden. It Deenske Rigsarkivet omskriuwt de gebeurtenis as in twangsferhuzing, wylst in Deensk ûndersyk út 1995 ta de juridyske konklúzje kaam dat de ferhuzing net as ''tvangsforflytning'' klassifisearre wurde moast.&lt;ref name=&quot;rigsarkivet-thule&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lex-thule&quot; /&gt;

Tagelyk feroare de konstitúsjonele status fan Grienlân. De nije Deenske grûnwet fan 5 juny 1953 jilde foar alle dielen fan it Deenske ryk en reservearre twa sitten yn it [[Folketing]] foar Grienlân.&lt;ref name=&quot;grundlov1953&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/lta/1953/169 Danmarks Riges Grundlov, 5 June 1953], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt; De Grienlânske befolking naam lykwols net apart diel oan it Deenske referindum oer de nije grûnwet. De Grienlânske ynspraak yn it proses rûn fia it ''Landsråd'', dat it plan earder behannele hie.&lt;ref name=&quot;decolonisation&quot;&gt;[https://danmarkshistorien.lex.dk/Gr%C3%B8nlands_afkolonisering%2C_1945-1954 Grønlands afkolonisering, 1945-1954], ''Danmarkshistorien/Lex''.&lt;/ref&gt;

Op 22 novimber 1954 naam de [[Algemiene Gearkomste fan de Feriene Naasjes]] resolúsje 849 (IX) oan. Dêrmei akseptearren de Feriene Naasjes dat Denemark net langer ûnder artikel 73(e) fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes oer Grienlân rapportearje hoegde. De resolúsje waard mei 45 stimmen foar, ien stim tsjin en 11 ûnthâldingen oannommen.&lt;ref name=&quot;un849&quot;&gt;United Nations General Assembly, [https://digitallibrary.un.org/record/671602 Resolution 849 (IX), 22 November 1954].&lt;/ref&gt;

De feroarings fan 1953 en 1954 waarden dêrmei formeel as de ein fan de koloniale status fan Grienlân behannele.&lt;ref name=&quot;beukel2010&quot;&gt;Beukel, Jensen &amp; Rytter, [https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/147068 ''Phasing out the colonial status of Greenland. A historical study''], 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;decolonisation&quot; /&gt; De fraach oft de proseduere ek materieel oan alle easken fan selsbeskikking foldie, is letter ûnderwerp fan juridysk en histoarysk debat wurden. De jurist Jens Elo Rytter hat de krityk op it proses besprutsen, mar kaam ta de konklúzje dat der op grûn fan de doe jildende ynternasjonaal-rjochtlike noarmen net genôch basis is om de jildichheid fan de yntegraasje fan 1953–1954 oan te fjochtsjen.&lt;ref name=&quot;rytter2008&quot;&gt;Jens Elo Rytter, [https://researchprofiles.ku.dk/en/publications/self-determination-of-colonial-peoples-the-case-of-greenland-revi/ ''Self-Determination of Colonial Peoples: The Case of Greenland Revisited''], ''Nordic Journal of International Law'', 2008.&lt;/ref&gt;

=== Kâlde Oarloch ===
Yn de [[Kâlde Oarloch]] bleau de Amerikaanske militêre oanwêzigens yn Grienlân ek ferbûn mei nukleêre kwestjes. Letter iepenbier makke argyfmateriaal liet sjen dat de Deenske minister-presidint H.C. Hansen yn 1957 in Amerikaansk fersyk oer nukleêre wapens feitlik akseptearre troch de Feriene Steaten sels bepale te litten hokker wapens foar de ferdigening fan de basis nedich wiene. It Grienlânske ''Landsråd'' waard dêr net oer ynformearre.&lt;ref name=&quot;lex-nuclear&quot;&gt;[https://lex.dk/thulesagen_-_sag_om_kernev%C3%A5ben_i_Gr%C3%B8nland ''Thulesagen – sag om kernevåben i Grønland''], ''Lex''.&lt;/ref&gt;

Yn 1968 stoarte by [[Thule Air Base]] in Amerikaanske [[Boeing B-52 Stratofortress|B-52]] del mei nukleêre wapens oan board.&lt;ref name=&quot;lex-nuclear&quot; /&gt;

=== Hjemmestyre en de EEG ===
Yn de jierren 1970 waard in nije bestjoerlike regeling foar Grienlân útwurke. De wet oer it Grienlânske ''Hjemmestyre'' waard op 29 novimber 1978 fêststeld en omskreau Grienlân as in ''særligt folkesamfund'' binnen it Deenske ryk.&lt;ref name=&quot;home-rule1978&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/lta/1978/577 Lov om Grønlands hjemmestyre, nr. 577 af 29 November 1978], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt; It Hjemmestyre gie op 1 maaie 1979 yn.&lt;ref name=&quot;home-rule1979&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/mt/1981/166 Cirkulære om sager vedrørende Grønland], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt;

De status fan Grienlân binnen de doetiidske [[Europeeske Ekonomyske Mienskip]] feroare dêrnei ek. De juridyske feroaring wêrtroch Grienlân ophold diel út te meitsjen fan de EEG, gie neffens de offisjele Europeeske ynkrêfttrêdingsnotifikaasje op 1 febrewaris 1985 yn.&lt;ref name=&quot;greenland-treaty&quot;&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX%3A21985X0201%2802%29 Information on the date of entry into force of the Greenland Treaty], ''EUR-Lex''.&lt;/ref&gt;

=== Selsbestjoer ===
Op 25 novimber 2008 waard yn Grienlân in advisearjend referindum oer de ynfiering fan in fierdergeand selsbestjoer holden. Fan de útbrochte stimmen wie 75,5 persint foar de nije regeling en 23,6 persint tsjin.&lt;ref name=&quot;selfgov-overview&quot;&gt;[https://stm.dk/statsministeriet/rigsfaellesskabet/groenland Grønland – selvstyreordningen], ''Statsministeriet''.&lt;/ref&gt;

De Wet op it Grienlânske Selsbestjoer gie op 21 juny 2009 yn en ferfong de Hjemmestyrewet fan 1978.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/lta/2009/473 Lov om Grønlands Selvstyre, nr. 473 af 12 June 2009], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;selfgov-overview&quot; /&gt; Yn de preambule fan de wet wurdt it Grienlânske folk erkend as in folk yn de sin fan it ynternasjonaal rjocht mei it rjocht op selsbeskikking.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot; /&gt; De wet bepaalt ek dat it [[Grienlânsk]] de offisjele taal fan Grienlân is.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot; /&gt;

Yn deselde wet is in proseduere foar in mooglike takomstige ûnôfhinklikens fêstlein. In beslút oer ûnôfhinklikens moat troch it Grienlânske folk nommen wurde. As sa'n beslút nommen wurdt, moatte de Deenske regearing en [[Naalakkersuisut]] ûnderhannelje oer in oerienkomst. Sa'n oerienkomst moat dêrnei de tastimming krije fan [[Inatsisartut]], yn in Grienlânsk referindum goedkard wurde en ek de tastimming fan it Folketing krije.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot; /&gt;

== Ekonomy ==
De Grienlânske ekonomy leunt benammen op de fiskfangst, de jacht, skiephâlderij en mynbou. Men eksportearret û.a. walfiskprodukten, pelzen. Mynbouprodukten as [[kryolyt]], [[kwarts]], [[glimmer]], [[lead (elemint)|lead]], [[sink]] en [[Izer (elemint)|izererts]] wienen ek de wichtichste eksportprodukten, mar de lêste myn waard yn [[1990]] sletten.

== Polityk ==
Grienlân is sûnt [[1953]] selsstannich fan Denemarken. Yn [[1979]] waard dizze selsstannigens fierder útwreide. It haad fan 'e steat Grienlân is de Deenske keninginne [[Margaretha II fan Denemarken|Margaretha II]]. In gûverneur ferfolt ynstee fan de keninginne de rol fan lânfâd.

Grienlân is in [[parlemintêre demokrasy]] mei algemien stimrjocht en hat in parlemint mei 31 setels ''([[Landsting]])''. Der is in kabinet mei in premier en faak soarget de grutste partij yn it parlemint foar de premier.

Grienlân is - yn tsjinstelling ta [[Denemarken]] - gjin lid fan de [[Jeropese Mienskip|Europeeske Mienskip]].

=== Politike partijen ===
Grienlân telt inkele belangrike politike partijen: 
* [[Atássut]] (A) - Gefoel fan Minskipsolidariteit (konservatyf, foarstanner fan de uny tusken Denemarken en Grienlân)
* [[Siumut]] (S) - Foarút (sosjaal-demokratysk, foarstanner fiergeande selsstannigens, mar mei behâld fan de uny tusken Denemarken en Grienlân)
* [[Inuit Ataqatigiit]] - Inuit Mienskip (links, foarstanner komplete selsstannigens)
* [[Demokraatit]] (D) - Demokraten (liberale partij)
* [[Kattusseqatigiit]] (K) - Unôfhinkliken (fraksje fan ûnôfhinklike kandidaten yn it [[Landsting|Grienlânske parlemint]])

=== Gemeenten fan Grienlân ===
* [[Kujalleq]] (''Kommune Kujalleq'')
* [[Sermersooq]] (''Kommuneqarfik Sermersooq'')
* [[Qaasuitsup]] (''Qaasuitsup Kommunia'')
* [[Qeqqata]] (''Qeqqata Kommunia'')


{{Noardske Ried}}

[[Kategory:Grienlân| ]]
[[Kategory:Oerseesk gebietsdiel fan Denemark]]
[[Kategory:Ofhinklik gebiet yn Noard-Amearika]]
[[Kategory:Eilân yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Eilân yn de Noardlike Iissee]]
[[Kategory:Histoaryske Deenske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1979]]
[[Kategory:Gebiet bewenne troch Eskimo's]]</text>
      <sha1>1qfostt4dkoo3ztqz37bk05jgnpppth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240231</id>
      <parentid>1240230</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T07:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1240231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24465" sha1="4v9x5vweujw1m7paxn243agir998l4e" xml:space="preserve">{{Lântabel|
eigennamme =  Kalaallit Nunaat&lt;br /&gt;Grønland  |
namme = Grienlân |
flagge = Flag of Greenland.svg |
wapen = Coat of arms of Greenland.svg |
lokaasje = LocationGreenland.png |
motto = |
folksliet = Nunarput utoqqarsuanngoravit |
taal = Kalaallit Nunaat&lt;br /&gt;Grønland |
haadstêd =  Nuuk (Godthåb)|
steatsfoarm = Republyk |
oerflak = 2.166.086 |
pctwetter = 81 |
ynwenners = 56.081 (2021) |
munt =  [[Deenske kroan]] | muntkoade = DKK  |
tiidsone = -4, -3, -1 |
feestdei = 21 juny |
lânkoade = GL |
ynternet = .gl |
tillefoan = 299 |
}}
[[Ofbyld:Greenland_42.74746W_71.57394N.jpg|thumbnail|right|250px|Grienlân]]
[[Ofbyld:Greenland eastcoast.jpg|thumb|250px|Oan de westkust]]
[[Ofbyld:ThuleAirBase.jpg|thumb|250px|Fleanfjild Thule]]
'''Grienlân''' ([[Grienlânsk]]: ''Kalaallit Nunaat'', [[Deensk]]: ''Grønland'') is in [[eilân]] yn de noardlike [[Atlantyske Oseaan]], noardeast fan [[Kanada]]. Mei in oerflakte fan 2.166.086 km2 is it it grutste eilân fan 'e wrâld. Grienlân makket diel út fan it keninkryk [[Denemarken]]. Sûnt [[1979]] hat it lykwols in ûnôfhinklike posysje tsjinoer Denemarken ([[Ofhinklik gebiet|status aparte]]) en it makket sûnt [[1985]] gjin diel mear út fan de [[Jeropeeske Uny|Europeeske Uny]]. De haadstêd is [[Nuuk]].

== Geografy ==
Grienlân heart geografysk besjoen by [[Noard-Amearika]], en geologysk ta it [[Kanada|Kanadeeske]] skyld. Goed 80% fan it lân is bedekt mei in tsjokke iislaach fan maksimaal 3 km dikte. Allinnich de kuststreek fan 15-150 km breed, foaral yn it suden en westen kin bewenne wurde, mei troch de ynfloed fan de [[Golfstream]]. De kusten binne ynkerve mei ûnbidige [[fjord]]en en [[gletsjer]]s, dêr't regelmjittich iisbergen fan ôfbrekke. Grienlân hat in [[poalklimaat]]. 

== Demografy ==
De oarspronklike ynwenners binne de [[Inuit]] (ek Eskimo's neamd). Sy wienen fanâlds [[nomade]]n en foarmje lykwols noch in lytse groep. It grutste part fan de ynwenners libbet yn it súdwesten en sy binne ''de Grienlanners'', in griemmank fan Denen en Inuit. De taal dy't sy sprekke is [[Grienlânsk]], dat is in [[Inuit]] dialekt. It [[Deensk]] en it [[Grienlânsk]] binne de offisjele [[taal|talen]]. In tredde groep ynwenners bestiet út Europeanen, foaral Denen. Fierders binne der yn de basis [[Thule (Grienlân)|Thule]] [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] soldaten legere.

=== Godstsjinst ===
De wichtichste [[religy]] is lykas yn [[Denemarken]] it [[luteranisme]]. It [[kristendom]] is om it earste millennium hinne troch de [[Yslân]]ske kolonisten brocht. 

It grutste diel fan de Grienlanners is [[kristendom|Kristen]]. Goed 64,2% fan de Grienlânners heart ta de [[Evangelysk-Luterske Tsjerke]]. De [[Pinksterbeweging|Pinkstertsjerke]] is tige aktyf. Sa likernôch 2,8% fan de befolking heart dêr ta. Fierders heart 27,4% fan de Grienlanners by in oare Kristlike Tsjerke. 3,4% is net religieus.

== Skiednis ==
=== Iere bewenning ===
Omtrint 2500 f.Kr. waard it eastlike Arktyske gebiet foar it earst bewenne troch minsken dy't har fanút it gebiet om de [[Beringstrjitte]] hinne oer it Kanadeeske Arktyske gebiet oant Grienlân nei wenjen setten.&lt;ref name=&quot;natmus-prehistory&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/ Prehistory of Greenland], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt; Genetysk ûndersyk fan sa likernôch 4.000 jier âlde persoan út de [[Saqqaq-kultuer]] lit sjen dat dizze iere befolking ûntstien wie út in migraasje út [[Sibearje]] dy't los stie fan de migraasjes dy't ta de foarâlden fan de hjoeddeistige Yndiaanske folken en Inuit laten.&lt;ref name=&quot;rasmussen2010&quot;&gt;Rasmussen et al., [https://www.nature.com/articles/nature08835 ''Ancient human genome sequence of an extinct Palaeo-Eskimo''], ''Nature'', 2010.&lt;/ref&gt;

Genome-wide ûndersyk nei de genetyske skiednis fan it Amerikaanske Arktyske gebiet beskriuwt de saneamde Paleo-Inuit as it resultaat fan in aparte migraasjepuls. Dy befolkingsline bleau mear as 4.000 jier bestean en einige omtrint 700 jier lyn.&lt;ref name=&quot;raghavan2014&quot;&gt;Raghavan et al., [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25170159/ ''The genetic prehistory of the New World Arctic''], ''Science'', 2014.&lt;/ref&gt; De komst fan in nije befolking, dy't de wichtichste foarâlderlike line fan de hjoeddeistige Inuit foarme, ûnderbriek dy kontinuïteit. It genetyske ûndersyk hat lykwols ek oanwizingen foar geneflow tusken de ferskillende befolkingslinen fûn, sadat net fan in folsleine ferfanging sûnder mingeling sprutsen wurde kin.&lt;ref name=&quot;raghavan2014&quot; /&gt;

Yn Grienlân binne ferskillende fazen fan de [[Dorsetkultuer]] oanwiisd. In iere Dorset-faze wurdt rûchwei datearre tusken 700 f.Kr. en 200 n.Kr., wylst yn it earste part fan it twadde milennium noch in folle lettere Dorset-faze bestie.&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-early&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/early-dorset/ Early Dorset/Greenlandic Dorset], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-late&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/late-dorset/ Late Dorset], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt; De krekte begjindatum fan dy lêste faze is net wis. Ferskillende publikaasjes fan it Deenske Nasjonaal Museum jouwe dêrfoar respektivelik rûchwei 1100–1300 en oars it tiidrek fan sa rûchwei 800–1300.&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-early&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-late&quot; /&gt;

=== Thule-kultuer en de Inuit ===
Omtrint it jier 1000 ûntwikkele de [[Thulekultuer]] him yn Noard-Alaska. De minsken fan dy kultuer ferspraten har dêrnei nei it easten en berikten Grienlân neffens archeologysk ûndersyk omtrint 1200.&lt;ref name=&quot;natmus-thule&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/thule/ Thule], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt; De earste Thule-bewenners ferpleatsten har lâns in grut part fan de Grienlânske kust, en letter binne archeologyske plakken fan de Thulekultuer oer in grut part fan it East-Arktyske gebiet weromfûn.&lt;ref name=&quot;natmus-thule&quot; /&gt;

De ekonomy fan de Thule-mienskippen wie foar in wichtich part basearre op de jacht op seehûnen. De jacht op walfisken en rindieren waard mienskiplik útfierd, wylst ek fiskerij diel fan de foarsjenning yn it libbensûnderhâld útmakke.&lt;ref name=&quot;natmus-thule&quot; /&gt; De befolking dy't mei de Thule-ekspânsje nei Grienlân kaam, foarmet de wichtichste foarâlderlike befolkingsline fan de hjoeddeistige Inuit.&lt;ref name=&quot;natmus-prehistory&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;raghavan2014&quot; /&gt;

De ferskillende befolkingsgroepen yn Grienlân libben net needsaaklik folslein faninoar isolearre. Op guon plakken út de lette Dorset-faze binne sawol foarwerpen fan Thule-komôf as objekten fan Noardske komôf fûn. Ek oerlappe guon radiokoolstofdateringen, wat kontakt of útwikseling tusken groepen stipet.&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-late&quot; /&gt; Hoe yntinsyf sok kontakt wie en hokker foarm it hie, kin op basis fan it archeologyske materiaal lykwols net mei wissichheid fêststeld wurde.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/norse/ Norse], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt;

=== Noardske delsettings ===
Neffens de skriftlike tradysje fêstige omtrint 985 in groep Yslanners ûnder lieding fan [[Erik de Reade]] him yn it súdwesten fan Grienlân.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; Dêr ûntstiene de saneamde Eastlike en Westlike delsettings, dy't sa likernôch yn deselde perioade befolke waarden.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;

De Noardske bewenners kombinearren feehâlderij mei de eksploitaasje fan wylde natuerlike boarnen. Se holden ûnder oare kij, skiep en geiten en jagen tagelyk op seehûnen, rindieren en oare bisten.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; De delsettings wiene net folslein selsfoarsjennend. Guod waard fan bûten Grienlân ymportearre, wylst ûnder oare bisteprodukten en [[walrus]]ivoar útfierd waarden.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;star2018&quot;&gt;Star et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6111184/ ''Ancient DNA reveals the chronology of walrus ivory trade from Norse Greenland''], ''Proceedings of the Royal Society B'', 2018.&lt;/ref&gt;

Yn 1261 kamen de Noardske delsettings ûnder it bewâld fan de Noarske kroan. Dêrmei kaam ek de hannel sterker ûnder keninklike kontrôle te stean.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; Undersyk fan âld DNA út walrusresten dy't op Europeeske plakken weromfûn binne, hat sjen litten dat ivoar út Grienlân yn de lettere midsiuwen in wichtige posysje yn in pan-Europeesk hannelsnetwurk ynnaam.&lt;ref name=&quot;star2018&quot; /&gt;

De Westlike delsetting wie yn 'e midden fan de 14e iuw net mear bewenne.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; Ut de Eastlike delsetting datearret it lêste bekende skriftlike bewiis út 1408, mar archeologyske fynsten en radiokoolstofdateringen wize derop dat dêr teminsten oant de midden fan de 15e iuw minsken wennen.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;

Der is archeologysk bewiis dat de Noardske bewenners en Inuit- of Dorsetgroepen mei-inoar yn kontakt kamen, mar de aard en omfang fan dy kontakten binne ûnderwerp fan diskusje. Dêrom kin út it beskikbere materiaal net sûnder mear ôflaat wurde dat der in regelmjittich en systematysk hannelsnetwurk tusken de groepen bestie.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;

Ek oer de oarsaken fan it ferdwinen fan de Noardske delsettings bestiet gjin ienfâldige ferklearring. It ûntfolkjen foel gear mei klimaatferoarings, mar ynterdissiplinêr ûndersyk wiist op in kombinaasje fan faktoaren, wêrûnder feroarjende klimatologyske omstannichheden, de ôfhinklikens fan lange-ôfstânshannel, isolaasje, de lytse omfang fan de mienskippen en de grinzen fan de mooglikheden om har oan feroarjende omstannichheden oan te passen.&lt;ref name=&quot;natmus-prehistory&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dugmore2012&quot;&gt;Dugmore et al., [https://doi.org/10.1073/pnas.1115292109 ''Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland''], ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;star2018&quot; /&gt;

=== Deensk-Noarske koloniale perioade ===
Yn 1721 reizge de Noarske predikant [[Hans Egede]] nei Grienlân mei stipe fan keaplju út Bergen en fan kening Frederik IV. Syn komst markearre it begjin fan in duorsume Deensk-Noarske missy- en koloniale oanwêzigens yn Grienlân.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot;&gt;Axel Kjær Sørensen, [https://lex.dk/Gr%C3%B8nland_-*historie*%281500-1979%29 ''Grønland – historie (1500-1979)''], ''Lex''.&lt;/ref&gt; Yn de rin fan de 18e iuw waarden oan de westkust ferskate koloniale hannelsplakken stifte.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;

Yn 1776 krige [[Den Kongelige Grønlandske Handel]] (KGH) it monopoalje op de hannel mei Grienlân. Dat monopoalje bleau oant 1950 bestean.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;

De [[Frede fan Kiel]] fan 1814 makke in ein oan de steatsferbining tusken Denemark en Noarwegen. Yn artikel IV fan it ferdrach waarden Grienlân, [[Yslân]] en de [[Faeröer]] lykwols eksplisyt útsûndere fan de gebieten dy't mei Noarwegen ôfstien waarden, sadat Grienlân by Denemark bleau.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;feldbaek1995&quot;&gt;Ole Feldbæk, [https://tidsskrift.dk/historisktidsskrift/article/view/53669 ''De nordatlantiske øer og freden i Kiel 1814''], ''Historisk Tidsskrift'', 1995.&lt;/ref&gt; Oer de fraach wêrom't de Noard-Atlantyske gebieten krekt op dy wize yn de ferdrachstekst telâne kamen, binne yn de historiografy ferskillende ferklearrings jûn. De opfetting dat dit inkeld it resultaat wie fan in súksesfolle Deenske diplomatike set kin dêrom net as in fêststeand feit beskôge wurde.&lt;ref name=&quot;feldbaek1995&quot; /&gt;

Doe't Denemark yn 1849 in nije grûnwet en in parlemintêr stelsel krige, krige de Grienlânske befolking gjin kiesrjocht foar de Deenske Rigsdag.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt; Fan 1857 ôf kamen der keazen ''Forstanderskaber'', dy't har mei lokale bestjoerlike saken dwaande holden.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt; Mei de bestjoerswet fan 1908 waarden twa Grienlânske ''Landsråd'' ynsteld. Dy koene ûnder oare advys jaan en útstellen dwaan oan de autoriteiten yn Denemark.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;

=== Soevereiniteit en de Twadde Wrâldoarloch ===
Yn 1931 makke [[Noarwegen]] oanspraak op in part fan East-Grienlân. It skeel waard foarlein oan it [[Permanint Hof fan Ynternasjonale Justysje]], dat op 5 april 1933 yn de saak ''Legal Status of Eastern Greenland'' útspraak die en de Deenske titel oer it gebiet erkende.&lt;ref name=&quot;pcij1933&quot;&gt;Permanent Court of International Justice, [https://www.icj-cij.org/pcij-series-ab ''Legal Status of Eastern Greenland'', Judgment of 5 April 1933].&lt;/ref&gt;

Nei de Dútske besetting fan [[Denemark]] yn april 1940 waard de normale bestjoerlike ferbining tusken Denemark en Grienlân sterk fersteurd. Tagelyk naam de strategyske betsjutting fan Grienlân foar de Noard-Atlantyske ferbiningen ta.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;frus1941&quot;&gt;U.S. Department of State, [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1941v02 ''Foreign Relations of the United States, 1941'', dokuminten oer Grienlân].&lt;/ref&gt;

Op 9 april 1941 sleat de Deenske gesant yn Washington, [[Henrik Kauffmann]], in ferdigeningsoerienkomst oer Grienlân mei de [[Feriene Steaten]].&lt;ref name=&quot;frus1941&quot; /&gt; De juridyske en politike jildichheid fan syn hanneljen wie op dat stuit omstriden. It yn it troch Dútslân besette Kopenhagen funksjonearjende Deenske regear stelde dat Kauffmann syn foech te bûten gien wie en dat de oerienkomst konstitúsjoneel en ynternasjonaal ûnjildich wie. Kauffmann en de Amerikaanske regearing holden dêrfoaroer fêst dat er yn de bysûndere omstannichheden fan de besetting foar Denemark en Grienlân hannelje koe.&lt;ref name=&quot;frus1941&quot; /&gt;

Nei de befrijing fan Denemark waard de oerienkomst yn Denemark formeel akseptearre. Beide keamers fan de Rigsdag joegen der op 16 maaie 1945 unanym tastimming foar en kening Christian X joech op 23 maaie syn formele goedkarring.&lt;ref name=&quot;frus1945&quot;&gt;U.S. Department of State, [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945v04/d569 ''Foreign Relations of the United States, 1945'', dokumint 569].&lt;/ref&gt;

Op 27 april 1951 waard in nije Deensk-Amerikaanske ferdigeningsoerienkomst oer Grienlân sletten yn it ramt fan de [[NATO]]. Yn de oerienkomst waard eksplisyt fêstlein dat de Amerikaanske rjochten dy't dêrút fuortkamen gjin beheining fan de Deenske soevereiniteit oer Grienlân betsjutten.&lt;ref name=&quot;defence1951&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/ltc/1951/23 Defense Agreement concerning Greenland, 27 April 1951], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt;

=== Modernisearring en statusferoaring yn de jierren 1950 ===
Yn 1951 waarden 22 Grienlânske bern nei Denemark stjoerd as ûnderdiel fan in eksperimint. It projekt waard earst presintearre as in mooglikheid om de bern in better libben te jaan, mar waard ek ferbûn mei it idee om in groep te foarmjen dy't in rol yn de ûntwikkeling fan Grienlân spylje koe.&lt;ref name=&quot;children1951&quot;&gt;[https://stm.dk/presse/pressemeddelelser/2020/undskyldning-til-de-22-groenlandske-boern-som-blev-sendt-til-danmark-i-1951/ Undskyldning til de 22 grønlandske børn, som blev sendt til Danmark i 1951], ''Statsministeriet''.&lt;/ref&gt; De Deenske minister-presidint bea de belutsenen yn 2020 offisjeel ekskús oan foar wat der bard wie.&lt;ref name=&quot;children1951&quot; /&gt;

In oare yngripende kwestje ûntstie yn 1953 om de Amerikaanske militêre basis by Thule. De Inuitbefolking fan Uummannaq waard yn ferbân mei de útwreiding fan de basis ferpleatst, ûnder oare nei it nij oanleine [[Qaanaaq]].&lt;ref name=&quot;rigsarkivet-thule&quot;&gt;[https://www.rigsarkivet.dk/udforsk/kildepakke-om-byggeri-under-groenlands-modernisering-1950-1986/historien-bag-de-kolde-huse-i-thule/ Historien bag de kolde huse i Thule], ''Rigsarkivet''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lex-thule&quot;&gt;[https://lex.dk/thulesagen_-_sag_om_forflyttelse_af_beboere ''Thulesagen – sag om forflyttelse af beboere''], ''Lex''.&lt;/ref&gt; It gie neffens ''Lex'' om 116 Inughuit út 27 húshâldings of famyljes. De bewenners wiene net by de foarôfgeande beslútfoarming belutsen en woene neffens dy boarne net ferhúzje.&lt;ref name=&quot;lex-thule&quot; /&gt;

De kwalifikaasje fan dy ferhuzing is letter ûnderwerp fan diskusje wurden. It Deenske Rigsarkivet omskriuwt de gebeurtenis as in twangsferhuzing, wylst in Deensk ûndersyk út 1995 ta de juridyske konklúzje kaam dat de ferhuzing net as ''tvangsforflytning'' klassifisearre wurde moast.&lt;ref name=&quot;rigsarkivet-thule&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lex-thule&quot; /&gt;

Tagelyk feroare de konstitúsjonele status fan Grienlân. De nije Deenske grûnwet fan 5 juny 1953 jilde foar alle dielen fan it Deenske ryk en reservearre twa sitten yn it [[Folketing]] foar Grienlân.&lt;ref name=&quot;grundlov1953&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/lta/1953/169 Danmarks Riges Grundlov, 5 June 1953], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt; De Grienlânske befolking naam lykwols net apart diel oan it Deenske referindum oer de nije grûnwet. De Grienlânske ynspraak yn it proses rûn fia it ''Landsråd'', dat it plan earder behannele hie.&lt;ref name=&quot;decolonisation&quot;&gt;[https://danmarkshistorien.lex.dk/Gr%C3%B8nlands_afkolonisering%2C_1945-1954 Grønlands afkolonisering, 1945-1954], ''Danmarkshistorien/Lex''.&lt;/ref&gt;

Op 22 novimber 1954 naam de [[Algemiene Gearkomste fan de Feriene Naasjes]] resolúsje 849 (IX) oan. Dêrmei akseptearren de Feriene Naasjes dat Denemark net langer ûnder artikel 73(e) fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes oer Grienlân rapportearje hoegde. De resolúsje waard mei 45 stimmen foar, ien stim tsjin en 11 ûnthâldingen oannommen.&lt;ref name=&quot;un849&quot;&gt;United Nations General Assembly, [https://digitallibrary.un.org/record/671602 Resolution 849 (IX), 22 November 1954].&lt;/ref&gt;

De feroarings fan 1953 en 1954 waarden dêrmei formeel as de ein fan de koloniale status fan Grienlân behannele.&lt;ref name=&quot;beukel2010&quot;&gt;Beukel, Jensen &amp; Rytter, [https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/147068 ''Phasing out the colonial status of Greenland. A historical study''], 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;decolonisation&quot; /&gt; De fraach oft de proseduere ek materieel oan alle easken fan selsbeskikking foldie, is letter ûnderwerp fan juridysk en histoarysk debat wurden. De jurist Jens Elo Rytter hat de krityk op it proses besprutsen, mar kaam ta de konklúzje dat der op grûn fan de doe jildende ynternasjonaal-rjochtlike noarmen net genôch basis is om de jildichheid fan de yntegraasje fan 1953–1954 oan te fjochtsjen.&lt;ref name=&quot;rytter2008&quot;&gt;Jens Elo Rytter, [https://researchprofiles.ku.dk/en/publications/self-determination-of-colonial-peoples-the-case-of-greenland-revi/ ''Self-Determination of Colonial Peoples: The Case of Greenland Revisited''], ''Nordic Journal of International Law'', 2008.&lt;/ref&gt;

=== Kâlde Oarloch ===
Yn de [[Kâlde Oarloch]] bleau de Amerikaanske militêre oanwêzigens yn Grienlân ek ferbûn mei nukleêre kwestjes. Letter iepenbier makke argyfmateriaal liet sjen dat de Deenske minister-presidint H.C. Hansen yn 1957 in Amerikaansk fersyk oer nukleêre wapens feitlik akseptearre troch de Feriene Steaten sels bepale te litten hokker wapens foar de ferdigening fan de basis nedich wiene. It Grienlânske ''Landsråd'' waard dêr net oer ynformearre.&lt;ref name=&quot;lex-nuclear&quot;&gt;[https://lex.dk/thulesagen_-_sag_om_kernev%C3%A5ben_i_Gr%C3%B8nland ''Thulesagen – sag om kernevåben i Grønland''], ''Lex''.&lt;/ref&gt;

Yn 1968 stoarte by [[Thule Air Base]] in Amerikaanske [[Boeing B-52 Stratofortress|B-52]] del mei nukleêre wapens oan board.&lt;ref name=&quot;lex-nuclear&quot; /&gt;

=== Hjemmestyre en de EEG ===
Yn de jierren 1970 waard in nije bestjoerlike regeling foar Grienlân útwurke. De wet oer it Grienlânske ''Hjemmestyre'' waard op 29 novimber 1978 fêststeld en omskreau Grienlân as in ''særligt folkesamfund'' binnen it Deenske ryk.&lt;ref name=&quot;home-rule1978&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/lta/1978/577 Lov om Grønlands hjemmestyre, nr. 577 af 29 November 1978], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt; It Hjemmestyre gie op 1 maaie 1979 yn.&lt;ref name=&quot;home-rule1979&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/mt/1981/166 Cirkulære om sager vedrørende Grønland], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt;

De status fan Grienlân binnen de doetiidske [[Europeeske Ekonomyske Mienskip]] feroare dêrnei ek. De juridyske feroaring wêrtroch Grienlân ophold diel út te meitsjen fan de EEG, gie neffens de offisjele Europeeske ynkrêfttrêdingsnotifikaasje op 1 febrewaris 1985 yn.&lt;ref name=&quot;greenland-treaty&quot;&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX%3A21985X0201%2802%29 Information on the date of entry into force of the Greenland Treaty], ''EUR-Lex''.&lt;/ref&gt;

=== Selsbestjoer ===
Op 25 novimber 2008 waard yn Grienlân in advisearjend referindum oer de ynfiering fan in fierdergeand selsbestjoer holden. Fan de útbrochte stimmen wie 75,5 persint foar de nije regeling en 23,6 persint tsjin.&lt;ref name=&quot;selfgov-overview&quot;&gt;[https://stm.dk/statsministeriet/rigsfaellesskabet/groenland Grønland – selvstyreordningen], ''Statsministeriet''.&lt;/ref&gt;

De Wet op it Grienlânske Selsbestjoer gie op 21 juny 2009 yn en ferfong de Hjemmestyrewet fan 1978.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/lta/2009/473 Lov om Grønlands Selvstyre, nr. 473 af 12 June 2009], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;selfgov-overview&quot; /&gt; Yn de preambule fan de wet wurdt it Grienlânske folk erkend as in folk yn de sin fan it ynternasjonaal rjocht mei it rjocht op selsbeskikking.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot; /&gt; De wet bepaalt ek dat it [[Grienlânsk]] de offisjele taal fan Grienlân is.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot; /&gt;

Yn deselde wet is in proseduere foar in mooglike takomstige ûnôfhinklikens fêstlein. In beslút oer ûnôfhinklikens moat troch it Grienlânske folk nommen wurde. As sa'n beslút nommen wurdt, moatte de Deenske regearing en [[Naalakkersuisut]] ûnderhannelje oer in oerienkomst. Sa'n oerienkomst moat dêrnei de tastimming krije fan [[Inatsisartut]], yn in Grienlânsk referindum goedkard wurde en ek de tastimming fan it Folketing krije.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot; /&gt;

== Ekonomy ==
De Grienlânske ekonomy leunt benammen op de fiskfangst, de jacht, skiephâlderij en mynbou. Men eksportearret û.a. walfiskprodukten, pelzen. Mynbouprodukten as [[kryolyt]], [[kwarts]], [[glimmer]], [[lead (elemint)|lead]], [[sink]] en [[Izer (elemint)|izererts]] wienen ek de wichtichste eksportprodukten, mar de lêste myn waard yn [[1990]] sletten.

== Polityk ==
Grienlân is sûnt [[1953]] selsstannich fan Denemarken. Yn [[1979]] waard dizze selsstannigens fierder útwreide. It haad fan 'e steat Grienlân is de Deenske keninginne [[Margaretha II fan Denemarken|Margaretha II]]. In gûverneur ferfolt ynstee fan de keninginne de rol fan lânfâd.

Grienlân is in [[parlemintêre demokrasy]] mei algemien stimrjocht en hat in parlemint mei 31 setels ''([[Landsting]])''. Der is in kabinet mei in premier en faak soarget de grutste partij yn it parlemint foar de premier.

Grienlân is - yn tsjinstelling ta [[Denemarken]] - gjin lid fan de [[Jeropese Mienskip|Europeeske Mienskip]].

=== Politike partijen ===
Grienlân telt inkele belangrike politike partijen: 
* [[Atássut]] (A) - Gefoel fan Minskipsolidariteit (konservatyf, foarstanner fan de uny tusken Denemarken en Grienlân)
* [[Siumut]] (S) - Foarút (sosjaal-demokratysk, foarstanner fiergeande selsstannigens, mar mei behâld fan de uny tusken Denemarken en Grienlân)
* [[Inuit Ataqatigiit]] - Inuit Mienskip (links, foarstanner komplete selsstannigens)
* [[Demokraatit]] (D) - Demokraten (liberale partij)
* [[Kattusseqatigiit]] (K) - Unôfhinkliken (fraksje fan ûnôfhinklike kandidaten yn it [[Landsting|Grienlânske parlemint]])

=== Gemeenten fan Grienlân ===
* [[Kujalleq]] (''Kommune Kujalleq'')
* [[Sermersooq]] (''Kommuneqarfik Sermersooq'')
* [[Qaasuitsup]] (''Qaasuitsup Kommunia'')
* [[Qeqqata]] (''Qeqqata Kommunia'')

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}&lt;br&gt;

{{Noardske Ried}}


[[Kategory:Grienlân| ]]
[[Kategory:Oerseesk gebietsdiel fan Denemark]]
[[Kategory:Ofhinklik gebiet yn Noard-Amearika]]
[[Kategory:Eilân yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Eilân yn de Noardlike Iissee]]
[[Kategory:Histoaryske Deenske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1979]]
[[Kategory:Gebiet bewenne troch Eskimo's]]</text>
      <sha1>4v9x5vweujw1m7paxn243agir998l4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240232</id>
      <parentid>1240231</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T07:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1240232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25551" sha1="m2955z7ac6rvky1aa4tpjjd55lrlbaq" xml:space="preserve">{{Lântabel|
eigennamme =  Kalaallit Nunaat&lt;br /&gt;Grønland  |
namme = Grienlân |
flagge = Flag of Greenland.svg |
wapen = Coat of arms of Greenland.svg |
lokaasje = LocationGreenland.png |
motto = |
folksliet = Nunarput utoqqarsuanngoravit |
taal = Kalaallit Nunaat&lt;br /&gt;Grønland |
haadstêd =  Nuuk (Godthåb)|
steatsfoarm = Republyk |
oerflak = 2.166.086 |
pctwetter = 81 |
ynwenners = 56.081 (2021) |
munt =  [[Deenske kroan]] | muntkoade = DKK  |
tiidsone = -4, -3, -1 |
feestdei = 21 juny |
lânkoade = GL |
ynternet = .gl |
tillefoan = 299 |
}}
[[Ofbyld:Greenland_42.74746W_71.57394N.jpg|thumbnail|right|250px|Grienlân]]
[[Ofbyld:Greenland eastcoast.jpg|thumb|250px|Oan de westkust]]
[[Ofbyld:ThuleAirBase.jpg|thumb|250px|Fleanfjild Thule]]
'''Grienlân''' ([[Grienlânsk]]: ''Kalaallit Nunaat'', [[Deensk]]: ''Grønland'') is in grut [[eilân]] yn it [[Arktysk gebiet]], tusken de [[Noardlike Iissee]] en de noardlike [[Atlantyske Oseaan]], eastlik fan de [[Kanadeeske Arktyske Arsjipel]]. Mei in oerflakte fan 2.166.086 km² is it it grutste eilân fan 'e wrâld dat net as in wrâlddiel beskôge wurdt. It grutste part fan it lân wurdt bedutsen troch de [[Grienlânske iiskape]]. De befolking wennet benammen yn delsettings oan de iisfrije kusten, mei [[Nuuk]] as haadstêd en grutste plak.

Grienlân makket diel út fan it [[Keninkryk Denemark]], mar hat in fiergeande foarm fan selsbestjoer. Yn [[1979]] waard it Grienlânske ''Hjemmestyre'' ynfierd; dat waard yn [[2009]] ferfongen troch in fierdergeande regeling fan selsbestjoer. Dêrby wurdt it Grienlânske folk erkend as in folk mei it rjocht op [[selsbeskikking]], en is it Grienlânsk de offisjele taal. Definsje en it grutste part fan it bûtenlânsk belied falle lykwols noch ûnder it Keninkryk Denemark.

Grienlân waard mei Denemark yn [[1973]] lid fan de [[Jeropeeske Ekonomyske Mienskip]] (EEG), mar ferliet dy nei in referindum. It weromlûken waard op 1 febrewaris [[1985]] fan krêft. Grienlân makket dêrom gjin diel út fan de [[Jeropeeske Uny]], mar hat der as ien fan de lannen en gebieten oersee in bysûndere relaasje mei.

== Geografy ==
Grienlân heart geografysk besjoen by [[Noard-Amearika]], en geologysk ta it [[Kanada|Kanadeeske]] skyld. Goed 80% fan it lân is bedekt mei in tsjokke iislaach fan maksimaal 3 km dikte. Allinnich de kuststreek fan 15-150 km breed, foaral yn it suden en westen kin bewenne wurde, mei troch de ynfloed fan de [[Golfstream]]. De kusten binne ynkerve mei ûnbidige [[fjord]]en en [[gletsjer]]s, dêr't regelmjittich iisbergen fan ôfbrekke. Grienlân hat in [[poalklimaat]]. 

== Demografy ==
De oarspronklike ynwenners binne de [[Inuit]] (ek Eskimo's neamd). Sy wienen fanâlds [[nomade]]n en foarmje lykwols noch in lytse groep. It grutste part fan de ynwenners libbet yn it súdwesten en sy binne ''de Grienlanners'', in griemmank fan Denen en Inuit. De taal dy't sy sprekke is [[Grienlânsk]], dat is in [[Inuit]] dialekt. It [[Deensk]] en it [[Grienlânsk]] binne de offisjele [[taal|talen]]. In tredde groep ynwenners bestiet út Europeanen, foaral Denen. Fierders binne der yn de basis [[Thule (Grienlân)|Thule]] [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] soldaten legere.

=== Godstsjinst ===
De wichtichste [[religy]] is lykas yn [[Denemarken]] it [[luteranisme]]. It [[kristendom]] is om it earste millennium hinne troch de [[Yslân]]ske kolonisten brocht. 

It grutste diel fan de Grienlanners is [[kristendom|Kristen]]. Goed 64,2% fan de Grienlânners heart ta de [[Evangelysk-Luterske Tsjerke]]. De [[Pinksterbeweging|Pinkstertsjerke]] is tige aktyf. Sa likernôch 2,8% fan de befolking heart dêr ta. Fierders heart 27,4% fan de Grienlanners by in oare Kristlike Tsjerke. 3,4% is net religieus.

== Skiednis ==
=== Iere bewenning ===
Omtrint 2500 f.Kr. waard it eastlike Arktyske gebiet foar it earst bewenne troch minsken dy't har fanút it gebiet om de [[Beringstrjitte]] hinne oer it Kanadeeske Arktyske gebiet oant Grienlân nei wenjen setten.&lt;ref name=&quot;natmus-prehistory&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/ Prehistory of Greenland], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt; Genetysk ûndersyk fan sa likernôch 4.000 jier âlde persoan út de [[Saqqaq-kultuer]] lit sjen dat dizze iere befolking ûntstien wie út in migraasje út [[Sibearje]] dy't los stie fan de migraasjes dy't ta de foarâlden fan de hjoeddeistige Yndiaanske folken en Inuit laten.&lt;ref name=&quot;rasmussen2010&quot;&gt;Rasmussen et al., [https://www.nature.com/articles/nature08835 ''Ancient human genome sequence of an extinct Palaeo-Eskimo''], ''Nature'', 2010.&lt;/ref&gt;

Genome-wide ûndersyk nei de genetyske skiednis fan it Amerikaanske Arktyske gebiet beskriuwt de saneamde Paleo-Inuit as it resultaat fan in aparte migraasjepuls. Dy befolkingsline bleau mear as 4.000 jier bestean en einige omtrint 700 jier lyn.&lt;ref name=&quot;raghavan2014&quot;&gt;Raghavan et al., [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25170159/ ''The genetic prehistory of the New World Arctic''], ''Science'', 2014.&lt;/ref&gt; De komst fan in nije befolking, dy't de wichtichste foarâlderlike line fan de hjoeddeistige Inuit foarme, ûnderbriek dy kontinuïteit. It genetyske ûndersyk hat lykwols ek oanwizingen foar geneflow tusken de ferskillende befolkingslinen fûn, sadat net fan in folsleine ferfanging sûnder mingeling sprutsen wurde kin.&lt;ref name=&quot;raghavan2014&quot; /&gt;

Yn Grienlân binne ferskillende fazen fan de [[Dorsetkultuer]] oanwiisd. In iere Dorset-faze wurdt rûchwei datearre tusken 700 f.Kr. en 200 n.Kr., wylst yn it earste part fan it twadde milennium noch in folle lettere Dorset-faze bestie.&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-early&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/early-dorset/ Early Dorset/Greenlandic Dorset], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-late&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/late-dorset/ Late Dorset], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt; De krekte begjindatum fan dy lêste faze is net wis. Ferskillende publikaasjes fan it Deenske Nasjonaal Museum jouwe dêrfoar respektivelik rûchwei 1100–1300 en oars it tiidrek fan sa rûchwei 800–1300.&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-early&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-late&quot; /&gt;

=== Thule-kultuer en de Inuit ===
Omtrint it jier 1000 ûntwikkele de [[Thulekultuer]] him yn Noard-Alaska. De minsken fan dy kultuer ferspraten har dêrnei nei it easten en berikten Grienlân neffens archeologysk ûndersyk omtrint 1200.&lt;ref name=&quot;natmus-thule&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/thule/ Thule], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt; De earste Thule-bewenners ferpleatsten har lâns in grut part fan de Grienlânske kust, en letter binne archeologyske plakken fan de Thulekultuer oer in grut part fan it East-Arktyske gebiet weromfûn.&lt;ref name=&quot;natmus-thule&quot; /&gt;

De ekonomy fan de Thule-mienskippen wie foar in wichtich part basearre op de jacht op seehûnen. De jacht op walfisken en rindieren waard mienskiplik útfierd, wylst ek fiskerij diel fan de foarsjenning yn it libbensûnderhâld útmakke.&lt;ref name=&quot;natmus-thule&quot; /&gt; De befolking dy't mei de Thule-ekspânsje nei Grienlân kaam, foarmet de wichtichste foarâlderlike befolkingsline fan de hjoeddeistige Inuit.&lt;ref name=&quot;natmus-prehistory&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;raghavan2014&quot; /&gt;

De ferskillende befolkingsgroepen yn Grienlân libben net needsaaklik folslein faninoar isolearre. Op guon plakken út de lette Dorset-faze binne sawol foarwerpen fan Thule-komôf as objekten fan Noardske komôf fûn. Ek oerlappe guon radiokoolstofdateringen, wat kontakt of útwikseling tusken groepen stipet.&lt;ref name=&quot;natmus-dorset-late&quot; /&gt; Hoe yntinsyf sok kontakt wie en hokker foarm it hie, kin op basis fan it archeologyske materiaal lykwols net mei wissichheid fêststeld wurde.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot;&gt;[https://natmus.dk/organisation/forskning-og-kulturarv/nyere-tid-og-verdens-kulturer/etnografisk-samling/arktisk-forskning/prehistory-of-greenland/norse/ Norse], ''National Museum of Denmark''.&lt;/ref&gt;

=== Noardske delsettings ===
Neffens de skriftlike tradysje fêstige omtrint 985 in groep Yslanners ûnder lieding fan [[Erik de Reade]] him yn it súdwesten fan Grienlân.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; Dêr ûntstiene de saneamde Eastlike en Westlike delsettings, dy't sa likernôch yn deselde perioade befolke waarden.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;

De Noardske bewenners kombinearren feehâlderij mei de eksploitaasje fan wylde natuerlike boarnen. Se holden ûnder oare kij, skiep en geiten en jagen tagelyk op seehûnen, rindieren en oare bisten.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; De delsettings wiene net folslein selsfoarsjennend. Guod waard fan bûten Grienlân ymportearre, wylst ûnder oare bisteprodukten en [[walrus]]ivoar útfierd waarden.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;star2018&quot;&gt;Star et al., [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6111184/ ''Ancient DNA reveals the chronology of walrus ivory trade from Norse Greenland''], ''Proceedings of the Royal Society B'', 2018.&lt;/ref&gt;

Yn 1261 kamen de Noardske delsettings ûnder it bewâld fan de Noarske kroan. Dêrmei kaam ek de hannel sterker ûnder keninklike kontrôle te stean.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; Undersyk fan âld DNA út walrusresten dy't op Europeeske plakken weromfûn binne, hat sjen litten dat ivoar út Grienlân yn de lettere midsiuwen in wichtige posysje yn in pan-Europeesk hannelsnetwurk ynnaam.&lt;ref name=&quot;star2018&quot; /&gt;
[[Ofbyld:Hvalsey Church.jpg|thumb|De tsjerke fan Hvalsey yn [[Qaqortukulooq]] (2014)]]
De Westlike delsetting wie yn 'e midden fan de 14e iuw net mear bewenne.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt; Ut de Eastlike delsetting datearret it lêste bekende skriftlike bewiis út 1408, mar archeologyske fynsten en radiokoolstofdateringen wize derop dat dêr teminsten oant de midden fan de 15e iuw minsken wennen.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;

Der is archeologysk bewiis dat de Noardske bewenners en Inuit- of Dorsetgroepen mei-inoar yn kontakt kamen, mar de aard en omfang fan dy kontakten binne ûnderwerp fan diskusje. Dêrom kin út it beskikbere materiaal net sûnder mear ôflaat wurde dat der in regelmjittich en systematysk hannelsnetwurk tusken de groepen bestie.&lt;ref name=&quot;natmus-norse&quot; /&gt;

Ek oer de oarsaken fan it ferdwinen fan de Noardske delsettings bestiet gjin ienfâldige ferklearring. It ûntfolkjen foel gear mei klimaatferoarings, mar ynterdissiplinêr ûndersyk wiist op in kombinaasje fan faktoaren, wêrûnder feroarjende klimatologyske omstannichheden, de ôfhinklikens fan lange-ôfstânshannel, isolaasje, de lytse omfang fan de mienskippen en de grinzen fan de mooglikheden om har oan feroarjende omstannichheden oan te passen.&lt;ref name=&quot;natmus-prehistory&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dugmore2012&quot;&gt;Dugmore et al., [https://doi.org/10.1073/pnas.1115292109 ''Cultural adaptation, compounding vulnerabilities and conjunctures in Norse Greenland''], ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;star2018&quot; /&gt;

=== Deensk-Noarske koloniale perioade ===
Yn 1721 reizge de Noarske predikant [[Hans Egede]] nei Grienlân mei stipe fan keaplju út Bergen en fan kening Frederik IV. Syn komst markearre it begjin fan in duorsume Deensk-Noarske missy- en koloniale oanwêzigens yn Grienlân.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot;&gt;Axel Kjær Sørensen, [https://lex.dk/Gr%C3%B8nland_-*historie*%281500-1979%29 ''Grønland – historie (1500-1979)''], ''Lex''.&lt;/ref&gt; Yn de rin fan de 18e iuw waarden oan de westkust ferskate koloniale hannelsplakken stifte.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;

Yn 1776 krige [[Den Kongelige Grønlandske Handel]] (KGH) it monopoalje op de hannel mei Grienlân. Dat monopoalje bleau oant 1950 bestean.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;
[[Ofbyld:Legende børn, ca. 1878 (8473597948).jpg|thumb|Nuuk om 1878 hinne]]
De [[Frede fan Kiel]] fan 1814 makke in ein oan de steatsferbining tusken Denemark en Noarwegen. Yn artikel IV fan it ferdrach waarden Grienlân, [[Yslân]] en de [[Faeröer]] lykwols eksplisyt útsûndere fan de gebieten dy't mei Noarwegen ôfstien waarden, sadat Grienlân by Denemark bleau.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;feldbaek1995&quot;&gt;Ole Feldbæk, [https://tidsskrift.dk/historisktidsskrift/article/view/53669 ''De nordatlantiske øer og freden i Kiel 1814''], ''Historisk Tidsskrift'', 1995.&lt;/ref&gt; Oer de fraach wêrom't de Noard-Atlantyske gebieten krekt op dy wize yn de ferdrachstekst telâne kamen, binne yn de historiografy ferskillende ferklearrings jûn. De opfetting dat dit inkeld it resultaat wie fan in súksesfolle Deenske diplomatike set kin dêrom net as in fêststeand feit beskôge wurde.&lt;ref name=&quot;feldbaek1995&quot; /&gt;

Doe't Denemark yn 1849 in nije grûnwet en in parlemintêr stelsel krige, krige de Grienlânske befolking gjin kiesrjocht foar de Deenske Rigsdag.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt; Fan 1857 ôf kamen der keazen ''Forstanderskaber'', dy't har mei lokale bestjoerlike saken dwaande holden.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt; Mei de bestjoerswet fan 1908 waarden twa Grienlânske ''Landsråd'' ynsteld. Dy koene ûnder oare advys jaan en útstellen dwaan oan de autoriteiten yn Denemark.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;

=== Soevereiniteit en de Twadde Wrâldoarloch ===
Yn 1931 makke [[Noarwegen]] oanspraak op in part fan East-Grienlân. It skeel waard foarlein oan it [[Permanint Hof fan Ynternasjonale Justysje]], dat op 5 april 1933 yn de saak ''Legal Status of Eastern Greenland'' útspraak die en de Deenske titel oer it gebiet erkende.&lt;ref name=&quot;pcij1933&quot;&gt;Permanent Court of International Justice, [https://www.icj-cij.org/pcij-series-ab ''Legal Status of Eastern Greenland'', Judgment of 5 April 1933].&lt;/ref&gt;

Nei de Dútske besetting fan [[Denemark]] yn april 1940 waard de normale bestjoerlike ferbining tusken Denemark en Grienlân sterk fersteurd. Tagelyk naam de strategyske betsjutting fan Grienlân foar de Noard-Atlantyske ferbiningen ta.&lt;ref name=&quot;sorensen&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;frus1941&quot;&gt;U.S. Department of State, [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1941v02 ''Foreign Relations of the United States, 1941'', dokuminten oer Grienlân].&lt;/ref&gt;

Op 9 april 1941 sleat de Deenske gesant yn Washington, [[Henrik Kauffmann]], in ferdigeningsoerienkomst oer Grienlân mei de [[Feriene Steaten]].&lt;ref name=&quot;frus1941&quot; /&gt; De juridyske en politike jildichheid fan syn hanneljen wie op dat stuit omstriden. It yn it troch Dútslân besette Kopenhagen funksjonearjende Deenske regear stelde dat Kauffmann syn foech te bûten gien wie en dat de oerienkomst konstitúsjoneel en ynternasjonaal ûnjildich wie. Kauffmann en de Amerikaanske regearing holden dêrfoaroer fêst dat er yn de bysûndere omstannichheden fan de besetting foar Denemark en Grienlân hannelje koe.&lt;ref name=&quot;frus1941&quot; /&gt;

Nei de befrijing fan Denemark waard de oerienkomst yn Denemark formeel akseptearre. Beide keamers fan de Rigsdag joegen der op 16 maaie 1945 unanym tastimming foar en kening Christian X joech op 23 maaie syn formele goedkarring.&lt;ref name=&quot;frus1945&quot;&gt;U.S. Department of State, [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945v04/d569 ''Foreign Relations of the United States, 1945'', dokumint 569].&lt;/ref&gt;

Op 27 april 1951 waard in nije Deensk-Amerikaanske ferdigeningsoerienkomst oer Grienlân sletten yn it ramt fan de [[NATO]]. Yn de oerienkomst waard eksplisyt fêstlein dat de Amerikaanske rjochten dy't dêrút fuortkamen gjin beheining fan de Deenske soevereiniteit oer Grienlân betsjutten.&lt;ref name=&quot;defence1951&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/ltc/1951/23 Defense Agreement concerning Greenland, 27 April 1951], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt;

=== Modernisearring en statusferoaring yn de jierren 1950 ===
Yn 1951 waarden 22 Grienlânske bern nei Denemark stjoerd as ûnderdiel fan in eksperimint. It projekt waard earst presintearre as in mooglikheid om de bern in better libben te jaan, mar waard ek ferbûn mei it idee om in groep te foarmjen dy't in rol yn de ûntwikkeling fan Grienlân spylje koe.&lt;ref name=&quot;children1951&quot;&gt;[https://stm.dk/presse/pressemeddelelser/2020/undskyldning-til-de-22-groenlandske-boern-som-blev-sendt-til-danmark-i-1951/ Undskyldning til de 22 grønlandske børn, som blev sendt til Danmark i 1951], ''Statsministeriet''.&lt;/ref&gt; De Deenske minister-presidint bea de belutsenen yn 2020 offisjeel ekskús oan foar wat der bard wie.&lt;ref name=&quot;children1951&quot; /&gt;

In oare yngripende kwestje ûntstie yn 1953 om de Amerikaanske militêre basis by Thule. De Inuitbefolking fan Uummannaq waard yn ferbân mei de útwreiding fan de basis ferpleatst, ûnder oare nei it nij oanleine [[Qaanaaq]].&lt;ref name=&quot;rigsarkivet-thule&quot;&gt;[https://www.rigsarkivet.dk/udforsk/kildepakke-om-byggeri-under-groenlands-modernisering-1950-1986/historien-bag-de-kolde-huse-i-thule/ Historien bag de kolde huse i Thule], ''Rigsarkivet''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lex-thule&quot;&gt;[https://lex.dk/thulesagen_-_sag_om_forflyttelse_af_beboere ''Thulesagen – sag om forflyttelse af beboere''], ''Lex''.&lt;/ref&gt; It gie neffens ''Lex'' om 116 Inughuit út 27 húshâldings of famyljes. De bewenners wiene net by de foarôfgeande beslútfoarming belutsen en woene neffens dy boarne net ferhúzje.&lt;ref name=&quot;lex-thule&quot; /&gt;

De kwalifikaasje fan dy ferhuzing is letter ûnderwerp fan diskusje wurden. It Deenske Rigsarkivet omskriuwt de gebeurtenis as in twangsferhuzing, wylst in Deensk ûndersyk út 1995 ta de juridyske konklúzje kaam dat de ferhuzing net as ''tvangsforflytning'' klassifisearre wurde moast.&lt;ref name=&quot;rigsarkivet-thule&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lex-thule&quot; /&gt;

Tagelyk feroare de konstitúsjonele status fan Grienlân. De nije Deenske grûnwet fan 5 juny 1953 jilde foar alle dielen fan it Deenske ryk en reservearre twa sitten yn it [[Folketing]] foar Grienlân.&lt;ref name=&quot;grundlov1953&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/lta/1953/169 Danmarks Riges Grundlov, 5 June 1953], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt; De Grienlânske befolking naam lykwols net apart diel oan it Deenske referindum oer de nije grûnwet. De Grienlânske ynspraak yn it proses rûn fia it ''Landsråd'', dat it plan earder behannele hie.&lt;ref name=&quot;decolonisation&quot;&gt;[https://danmarkshistorien.lex.dk/Gr%C3%B8nlands_afkolonisering%2C_1945-1954 Grønlands afkolonisering, 1945-1954], ''Danmarkshistorien/Lex''.&lt;/ref&gt;

Op 22 novimber 1954 naam de [[Algemiene Gearkomste fan de Feriene Naasjes]] resolúsje 849 (IX) oan. Dêrmei akseptearren de Feriene Naasjes dat Denemark net langer ûnder artikel 73(e) fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes oer Grienlân rapportearje hoegde. De resolúsje waard mei 45 stimmen foar, ien stim tsjin en 11 ûnthâldingen oannommen.&lt;ref name=&quot;un849&quot;&gt;United Nations General Assembly, [https://digitallibrary.un.org/record/671602 Resolution 849 (IX), 22 November 1954].&lt;/ref&gt;

De feroarings fan 1953 en 1954 waarden dêrmei formeel as de ein fan de koloniale status fan Grienlân behannele.&lt;ref name=&quot;beukel2010&quot;&gt;Beukel, Jensen &amp; Rytter, [https://tidsskrift.dk/meddrgroenland_man_soc/article/view/147068 ''Phasing out the colonial status of Greenland. A historical study''], 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;decolonisation&quot; /&gt; De fraach oft de proseduere ek materieel oan alle easken fan selsbeskikking foldie, is letter ûnderwerp fan juridysk en histoarysk debat wurden. De jurist Jens Elo Rytter hat de krityk op it proses besprutsen, mar kaam ta de konklúzje dat der op grûn fan de doe jildende ynternasjonaal-rjochtlike noarmen net genôch basis is om de jildichheid fan de yntegraasje fan 1953–1954 oan te fjochtsjen.&lt;ref name=&quot;rytter2008&quot;&gt;Jens Elo Rytter, [https://researchprofiles.ku.dk/en/publications/self-determination-of-colonial-peoples-the-case-of-greenland-revi/ ''Self-Determination of Colonial Peoples: The Case of Greenland Revisited''], ''Nordic Journal of International Law'', 2008.&lt;/ref&gt;

=== Kâlde Oarloch ===
[[Ofbyld:Thule Air Base aerial view.jpg|thumb|De militêre fleanbasis Thule yn 1989]]
Yn de [[Kâlde Oarloch]] bleau de Amerikaanske militêre oanwêzigens yn Grienlân ek ferbûn mei nukleêre kwestjes. Letter iepenbier makke argyfmateriaal liet sjen dat de Deenske minister-presidint H.C. Hansen yn 1957 in Amerikaansk fersyk oer nukleêre wapens feitlik akseptearre troch de Feriene Steaten sels bepale te litten hokker wapens foar de ferdigening fan de basis nedich wiene. It Grienlânske ''Landsråd'' waard dêr net oer ynformearre.&lt;ref name=&quot;lex-nuclear&quot;&gt;[https://lex.dk/thulesagen_-_sag_om_kernev%C3%A5ben_i_Gr%C3%B8nland ''Thulesagen – sag om kernevåben i Grønland''], ''Lex''.&lt;/ref&gt;

Yn 1968 stoarte by [[Thule Air Base]] in Amerikaanske [[Boeing B-52 Stratofortress|B-52]] del mei nukleêre wapens oan board.&lt;ref name=&quot;lex-nuclear&quot; /&gt;

=== Hjemmestyre en de EEG ===
Yn de jierren 1970 waard in nije bestjoerlike regeling foar Grienlân útwurke. De wet oer it Grienlânske ''Hjemmestyre'' waard op 29 novimber 1978 fêststeld en omskreau Grienlân as in ''særligt folkesamfund'' binnen it Deenske ryk.&lt;ref name=&quot;home-rule1978&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/lta/1978/577 Lov om Grønlands hjemmestyre, nr. 577 af 29 November 1978], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt; It Hjemmestyre gie op 1 maaie 1979 yn.&lt;ref name=&quot;home-rule1979&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/mt/1981/166 Cirkulære om sager vedrørende Grønland], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt;

De status fan Grienlân binnen de doetiidske [[Europeeske Ekonomyske Mienskip]] feroare dêrnei ek. De juridyske feroaring wêrtroch Grienlân ophold diel út te meitsjen fan de EEG, gie neffens de offisjele Europeeske ynkrêfttrêdingsnotifikaasje op 1 febrewaris 1985 yn.&lt;ref name=&quot;greenland-treaty&quot;&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX%3A21985X0201%2802%29 Information on the date of entry into force of the Greenland Treaty], ''EUR-Lex''.&lt;/ref&gt;

=== Selsbestjoer ===
Op 25 novimber 2008 waard yn Grienlân in advisearjend referindum oer de ynfiering fan in fierdergeand selsbestjoer holden. Fan de útbrochte stimmen wie 75,5 persint foar de nije regeling en 23,6 persint tsjin.&lt;ref name=&quot;selfgov-overview&quot;&gt;[https://stm.dk/statsministeriet/rigsfaellesskabet/groenland Grønland – selvstyreordningen], ''Statsministeriet''.&lt;/ref&gt;

De Wet op it Grienlânske Selsbestjoer gie op 21 juny 2009 yn en ferfong de Hjemmestyrewet fan 1978.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot;&gt;[https://www.retsinformation.dk/eli/lta/2009/473 Lov om Grønlands Selvstyre, nr. 473 af 12 June 2009], ''Retsinformation''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;selfgov-overview&quot; /&gt; Yn de preambule fan de wet wurdt it Grienlânske folk erkend as in folk yn de sin fan it ynternasjonaal rjocht mei it rjocht op selsbeskikking.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot; /&gt; De wet bepaalt ek dat it [[Grienlânsk]] de offisjele taal fan Grienlân is.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot; /&gt;

Yn deselde wet is in proseduere foar in mooglike takomstige ûnôfhinklikens fêstlein. In beslút oer ûnôfhinklikens moat troch it Grienlânske folk nommen wurde. As sa'n beslút nommen wurdt, moatte de Deenske regearing en [[Naalakkersuisut]] ûnderhannelje oer in oerienkomst. Sa'n oerienkomst moat dêrnei de tastimming krije fan [[Inatsisartut]], yn in Grienlânsk referindum goedkard wurde en ek de tastimming fan it Folketing krije.&lt;ref name=&quot;selfgov-law&quot; /&gt;

== Ekonomy ==
De Grienlânske ekonomy leunt benammen op de fiskfangst, de jacht, skiephâlderij en mynbou. Men eksportearret û.a. walfiskprodukten, pelzen. Mynbouprodukten as [[kryolyt]], [[kwarts]], [[glimmer]], [[lead (elemint)|lead]], [[sink]] en [[Izer (elemint)|izererts]] wienen ek de wichtichste eksportprodukten, mar de lêste myn waard yn [[1990]] sletten.

== Polityk ==
Grienlân is sûnt [[1953]] selsstannich fan Denemarken. Yn [[1979]] waard dizze selsstannigens fierder útwreide. It haad fan 'e steat Grienlân is de Deenske keninginne [[Margaretha II fan Denemarken|Margaretha II]]. In gûverneur ferfolt ynstee fan de keninginne de rol fan lânfâd.

Grienlân is in [[parlemintêre demokrasy]] mei algemien stimrjocht en hat in parlemint mei 31 setels ''([[Landsting]])''. Der is in kabinet mei in premier en faak soarget de grutste partij yn it parlemint foar de premier.

Grienlân is - yn tsjinstelling ta [[Denemarken]] - gjin lid fan de [[Jeropese Mienskip|Europeeske Mienskip]].

=== Politike partijen ===
Grienlân telt inkele belangrike politike partijen: 
* [[Atássut]] (A) - Gefoel fan Minskipsolidariteit (konservatyf, foarstanner fan de uny tusken Denemarken en Grienlân)
* [[Siumut]] (S) - Foarút (sosjaal-demokratysk, foarstanner fiergeande selsstannigens, mar mei behâld fan de uny tusken Denemarken en Grienlân)
* [[Inuit Ataqatigiit]] - Inuit Mienskip (links, foarstanner komplete selsstannigens)
* [[Demokraatit]] (D) - Demokraten (liberale partij)
* [[Kattusseqatigiit]] (K) - Unôfhinkliken (fraksje fan ûnôfhinklike kandidaten yn it [[Landsting|Grienlânske parlemint]])

=== Gemeenten fan Grienlân ===
* [[Kujalleq]] (''Kommune Kujalleq'')
* [[Sermersooq]] (''Kommuneqarfik Sermersooq'')
* [[Qaasuitsup]] (''Qaasuitsup Kommunia'')
* [[Qeqqata]] (''Qeqqata Kommunia'')

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}&lt;br&gt;

{{Noardske Ried}}


[[Kategory:Grienlân| ]]
[[Kategory:Oerseesk gebietsdiel fan Denemark]]
[[Kategory:Ofhinklik gebiet yn Noard-Amearika]]
[[Kategory:Eilân yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Eilân yn de Noardlike Iissee]]
[[Kategory:Histoaryske Deenske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1979]]
[[Kategory:Gebiet bewenne troch Eskimo's]]</text>
      <sha1>m2955z7ac6rvky1aa4tpjjd55lrlbaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harns (stêd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14212</id>
    <revision>
      <id>1240259</id>
      <parentid>1227867</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ynfrastruktuer */</comment>
      <origin>1240259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29235" sha1="h8zlxqjqlegfmsrwydo80bimbi56fkv" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Harns
| ôfbylding                   = Stadhuis Harlingen raadhuistoren.jpg
| ôfbyldingsbreedte           =
| ôfbyldingstekst             = ''[[Stedhûs fan Harns|Riedshûs]]''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Harns.png|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Harlingen_wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Harns (plak)}} {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} 
| oerflak                     = 19,54 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 18,77 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,79 km²
| befolkingstichtens          = 794 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Harns (gemeente)|Harns]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3=  
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren                = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|390}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|393}} &lt;br&gt; [[Steatsline B]]
| postkoade                   = 8861-8862
| tiidsône                    = [[UTC]] +1            
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_10_26.1_N_5_25_10.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 10' N 5° 25' E}}
| webside                     = [http://www.harlingen.nl Webstee Harns]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            =  
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 10
| lat_sec                     = 26.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 25
| lon_sec                     = 10.3
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Harns Harns.png
| ôfbyldingstekst99           = ''Himrik fan Harns (grien) yn 'e gemeente Harns''
| ôfbyldingsbreedte99         =
}}
{{Of|de stêd Harns|de gemeente|Harns (gemeente)}}
'''Harns''' is it haadplak fan de gemeente [[Harns (gemeente)|Harns]]. It is de belangrykste havenstêd fan de provinsje. Yn 'e haven fan Harns lizze, neist de Harnzer skippen, ek dy fan de grutte [[Urk]]er fiskersfloat. Harns is ien fan 'e Fryske [[Fryske stêden|Alve stêden]]. It [[Harnzersk]] is in eigen dialekt.

Harns hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Harns (stêd)}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. Dêrmei is it it fyfde plak fan Fryslân.

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:De Gouden engel2 Lanen28 Harlingen.jpg|thumb|left|175px|''Gevelstien oan it âldste stiennen hûs fan Harns (Leanen 28)]]
Harns krige yn [[1234]] [[stedsrjochten]] en is dêrmei as [[stêd]] âlder as bygelyks [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Dokkum]], [[Frjentsjer]] of [[Amsterdam]]. In diel fan de ferdigeningswurken is noch altyd te sjen yn it sintrum fan de stêd. Ek de oarspronklike [[grêftegurdle]]s binne noch foar it grutste part bewarre bleaun, krekt as de pakhuzen en de yn Hollânske styl boude huzen mei harren gevels. De [[gevelstien]]nen jouwe oan in hûs in eigen merkteken wat in oerbliuwsel is út de tiid dat hûsnûmers noch net brûkt waarden. Se sitte soms op in opfallend plak. In protte gevelstiennen binne restaurearre en litte de skiednis fan it hûs sjen (bygelyks hokker berop oft yn it hûs útoefene waard). De pakhuzen wurde net mear brûkt foar it doel dêr't se foar boud binne.

Yn 'e stêd binne noch ferskate steechjes dy't de ferbining foarmje tusken de grêften. Op de smelle strjitdielen waard eartiids in soad guod ferhannele dat oer wetter oanfierd wie. Yn in pear steechjes is dy strjitfunksje noch werom te kennen. 

It toerisme nimt alle jierren noch ta: net allinnich Nederlanners komme nei de stêd, mar ek Dútsers, Belgen en Ingelsen witte it paad nei Harns te finen. De [[Harnzer fiskerijdagen]] foarmje ein augustus in bekend feest.

Yn Harns sit de [[Waadseeferiening]], in organisaasje dy't opkomt foar de natuerlike belangen fan de [[Waadsee]].

== Skiednis ==
Yn it jier [[777]] stifte Gustavus Forteman de earste Kristentsjerke yn [[Fryslân]], yn [[Almenum]].
[[Ofbyld:1664_harlingen.JPG|thumb|left|''Histoaryske kaart fan Harns út 1664'']]
Omtrint [[1157]] stifte [[Eilwardus Ludinga]] it kleaster [[Lúntsjerk]] yn it doarp [[Almenum]]. De muontsen groeven grêften om de hannelsfeart better mooglik te meitsjen. Ludingatsjerke waard dêrtroch ien fan de rykste [[kleasters yn Fryslân]]. De buert west fan Almenum, Harns, waard dêrtroch sà wichtich dat dy yn [[1234]] stedsrjochten krige. Noardwestlik fan Harns lei doe noch de stêd [[It Gryn|Gryn]] mei poarten, grêften en sels in hegeskoalle. Yn [[1287]] waard Gryn by needwaar foar it grutste part ferswolge troch de see. No is Gryn noch mar in sânplaat yn de Waadsee. De namme Harns komt nei gedachten fan de ''state Harlinga''. Yn [[1311]] kaam &quot;Harns&quot; foar yn Ingelske havenregisters. Yn [[1579]] ûndertekenen ôfgesanten fan de stêd de [[Uny fan Utert (1579)|Uny fan Utert]] en op [[22 desimber]] [[1634]] krige Harns syn oktroai fan de Steaten fan Fryslân foar ''Grienlânsk- en Strjitte Daevids-fiskerij'' (walfiskfeart).

[[Ofbyld:'s Lands Magazijn te Harlingen.jpg|thumb|left|''De Suderhaven mei Fryske Admiraliteit (1790)'']]
Twa iuwen lang bestiet Harns, ''lizzend op in bochtige herne fan de kust'', yn it skaad fan de universiteitsstêd [[Frjentsjer]]. Mar troch de ferbining mei de see naam de wolfeart stadichoan ta. Earder lei de stêd westliker as hjoed, mar de see sloech geregeld lân fuort. Yn [[1543]] en [[1565]] waard der útwreide yn noardlike rjochting, sadat de [[Noarderhaven (Harns)|Noarderhaven]] de Binnenhaven waard, dy't er no noch is. Op de middei fan [[17 maaie]] [[1568]] waarden ta fernuvering fan de Harnzers 1800 Waalske soldaten oan lân set, dy't letter yn de [[Slach by Heiligerlee]] ferslein waarden. De hate Spaanske kolonel [[Caspar de Robles]] - troch [[Fernando Álvarez de Toledo|Alva]] dêr as steedhâlder oansteld - ûnthjitte yn [[1574]] ferheging fan de diken. Yn [[1579]] folge in útwreiding nei it easten, mei troch de tafloed fan Flaamske menisten dy't it roomske suden ûntflechten. Troch dy útwreiding dy't yn trije moanne foltôge waard, lei de tsjerke fan Almenum no binnen de stedsfesten. De hannelsfeart nei de lannen om Noardsee en Eastsee naam ta en yn [[1598]] waard de stêd wer útwreide, no yn súdlike rjochting.

Yn [[1644]] kaam de [[Fryske Admiraliteit]] fan [[Dokkum]] nei Harns. De Suderhaven krige it karakter fan marinehaven. De ferneamde [[Tsjerk Hiddes de Vries]] wurdt hjir letter luitenant-admiraal. De kriichsfeart bleau lykwols fan minder belang as de hannelsfeart. Withoefolle skippers ûnderholden beurtfearten nei de Waadeilannen, nei alle hoeken fan de provinsje en nei de Suderseehavens, dêr't Amsterdam de belangrykste fan wie. De stêd hie in soad yndustry. Der wienen skipmakkerijen, bierbrouwerijen, sâlt- en sjippesiederijen, stien- en pottebakkerijen, kalkûnen, nôt- en seachmûnen. 
[[Ofbyld:Nicolaas Baur - De Franeker poort te Harlingen.jpg|thumb|260px|''Frjentsjerterpoarte yn 1813'' &lt;br&gt; ([[Nicolaas Baur]])]]
Mar lykas soks al earder gie mei de Hânzestêden oan de doetiidske [[Sudersee]], waard Harns yn de folgjende iuwen foarbystribbe troch [[Amsterdam]] en [[Rotterdam]]. Dochs bleau Harns as kustfeart- en fiskershaven mei in soad foarsjennings en it yn [[1951]] nij groeven [[Van Harinxmakanaal]] fan grut ekonomysk belang foar [[Fryslân]].

Benammen yn 'e twadde helte fan 'e [[njoggentjinde iuw]] hie Harns in bloeiende [[Joadske mienskip fan Harns en Skylge|Joadske mienskip]], dy't him út Harns wei ek fersprate nei [[Skylge]] ta. Yn 'e earste desennia fan 'e [[tweintichste iuw]] teagen lykwols in protte [[Joaden]] út Harns wei om har yn 'e stêden fan [[Hollân]] te fêstigjen. De oerbleaune Joaden fan Harns [[Joadske mienskip fan Harns en Skylge#Oarlochsdeaden|fûnen frijwol allegear de dea]] yn 'e [[Holokaust]], ûnder de [[Twadde Wrâldoarloch]].

Yn [[2014]] wie Harns by de [[Tall Ships' Races 2014]] it startpunt fan 'e ferneamde [[Tall Ships' Races]], wêrby't wedstrydsyld wurdt mei grutte [[sylskip]]pen. Yn [[2018]] wie de stêd yn it ramt fan it projekt [[Ljouwert/Fryslân Kulturele Haadstêd fan Jeropa 2018]] it einpunt fan 'e [[Tall Ships' Races 2018]].

== Wapen en flagge ==
[[Ofbyld:Flagge fan Harns.png|thumb|left|''De flagge fan Harns'']]
De âldste werjefte fan it stedswapen fan Harns is fûn op in stêdssegel út [[1426]]. It wapen wie in eigendomsteken en symboal dat oan dokuminten fan de stêd in offisjeel karakter ferliende. De hâlder fan in wapen wie in rjochtspersoan. Oerienkomsten waarden 'besegele' troch in ôfdruk fan it wapen yn reade waaks op dokuminten of as slútsegel op perkaminten rôlen en sluven. Tsjinners en amtners fan de stêd droegen it wapen op amtsklean, helm of pet. Ek hjoed noch drage de boades yn it stedshûs en it havenpersoniel it wapen op harren unifoarm. Ek op eigendommen fan de stêd, lykas reau en brêgen, wurdt it wapen ôfbylde.

De gouden leeljes symbolisearje Mariaferearing en omdat men har heger achte as [[Sint-Michael]], de beskermhillige fan de stêd, stean har gouden leeljes op in promininter plak yn it wapen as de reade krusen fan Sint-Michael. Faak wurdt Sint-Michael as drakedeader - bestrider fan ûnheil - njonken it wapen ôfbylde.

It rjocht om it wapen te brûken waard yn [[1818]] fernijd en befêstige troch de Hege Rie fan Adel:

''Gebrûk meitsjende fan de macht oan deselde ferliend, by beslút fan de 20e febrewaris [[1816]], befêstiget by dizze de stêd Harns, yn gefolgen it troch har diene fersyk, yn it besit fan it neifolgjende Wapen: Yn fjouwer parten dield. It earste en fjirde diel fan keel, beladen mei trije gouden leeljes pleatst twa en ien. It twadde en tredde diel fan sulver beladen mei fjouwer krusen fan keel. It skyld dekt mei in kroan.'' 

Keel is yn de wapenkunde de term foar read. Yn tsjinstelling ta de betsjutting fan [[leelje]] en [[krús (kristendom)|krús]], beide symboalen dy't frommens ferbyldzje, is de betsjutting dêrfan net krekt fêstlein. Meastal waarden kontrastearjende kleuren keazen om in wapen of flagge werkenberder te meitsjen.
Al besteane der populêre ferklearrings foar de betsjutting fan kleuren - sa soe read de kleur fan de hertstocht wêze - doch is dêr net mei sein dat it read yn it Harnzer wapen ek dy betsjutting hat. De útfiering fan it wapen is troch de Hege Rie fan Adel fêststeld. De kroan hat trije blêden en twaris trije pearels. Sint-Michael moat ôfbylde wurde as: 'In wjukt Frouljusbyld...' 

De Harnzer flagge is, krekt as it stedswapen, iuwenâld. Der is gjin krekt jier oan te wizen wêryn't de stêd de flagge tawiisd krige of dy sels ûntwurpen hat. Nei alle gedachten hat de flagge stadichoan syn hjoeddeiske foarm krigen.

Yn [[1695]] stiet yn de &quot;Nieuw Hollandsche Scheepsbouw&quot; fan Carel Allard, in ôfbylding fan de flagge fan Harns. Yn [[1708]] beskriuwt de Dokkumer [[Gerrit Hesman]] in flagge besteande út trije banen dy't hiel oars fan kleur binne: read, wyt en giel sûnder blauwe seam of wapen. Yn [[1719]] beskriuwt in David Mortier út [[Amsterdam]] de Harnzer flagge: ''De giele middelbaan mei yn de midden it wapen, beslacht 6/8ste fan de breedte en de blauwe banen ûnder en boppe elk 1/8ste''.

=== Oranjebesites ===
Ferskate kearen is Harns besocht troch de steedhâlderlike en letter keninklike famylje. It earste besyk wie fan [[Willem fan Oranje]].

{|{{wikitable}}
! colspan=&quot;3&quot;|'''Keninklike besiken oan Harns'''
|-
! Jier || Persoan || opmerkingen
|-
| [[1581]] || [[Willem fan Oranje]] || Hy skinkt de stêd 3000 [[Karolusgûne]]n foar ferbettering fan de havenwurken
|-
| [[1734]] || [[Willem IV fan Oranje-Nassau|Prins Willem IV]] || earste besyk
|-
| [[1745]] || [[Willem IV fan Oranje-Nassau|Prins Willem IV]] || twadde besyk
|-
| [[1773]] || [[Willem V fan Oranje-Nassau|Prins Willem V]] || earste besyk
|-
| [[1791]] || [[Willem V fan Oranje-Nassau|Prins Willem V]] || twadde besyk
|-
| [[1837]] || [[Willem I fan de Nederlannen|Kening Willem I]] || 
|-
| [[1873]] || [[Kening Willem III]] || 
|-
| [[1877]] || [[Hendrik fan de Nederlannen|Prins Hendrik fan Oranje-Nassau]] || Prins Hendrik iepenet as plakferfanger fan [[Kening Willem II]] de Nije Willemshaven
|-
| [[1905]] || [[Wilhelmina fan de Nederlannen|Keninginne Wilhelmina]]&lt;br&gt;[[Emma fan Waldeck-Pyrmont|Prinses Emma]]&lt;br&gt;en [[Hendrik fan Mecklenburg-Schwerin|Prins Hendrik fan Mecklenburg-Schwerin]] || 
|-
| [[1982]] || [[Beatrix fan de Nederlannen|Keninginne Beatrix]] || [[Keninginnedei]]
|-
|}

== Mienskip ==
[[Radio Stêd Harns]] is de lokale omrop, as nijsblêd ferskynt de [[Harnzer Krante]].

=== Taal en dialekt ===
Neffens &quot;De Fryske Taalatlas 2015&quot; hat 26% fan 'e Harnzers it Frysk as memmetaal. Dat is it leechste perzintaazje fan Fryslân. It [[Harnzersk]] dialekt is stadichoan oan it ferdwinen. De meast gongbere taal is Nederlânsk. Sûnt 2019 is yn 'e gemeente Harns de taalnota &quot;[https://repository.officiele-overheidspublicaties.nl/externebijlagen/exb-2019-14263/1/bijlage/exb-2019-14263.pdf Frysk is wolkom en Harlingers oek nou&quot;] fan tapassing. De gemeente hat in passyf, folgjend taalbelied en oars as yn 'e rest fan it Fryske taalgebied hat de gemeente as iennige de nammen fan fearten en kanalen net ferfryske. 

It [[Frysk]] wurdt op 'e Harnzer skoallen op in beheind nivo ûnderwiisd. Koartlyn &lt;small&gt;(wannear?)&lt;/small&gt; hat de Harnzer [[Regionale Skoallemienskip Simon Vestdijk]] in ûntheffing oanfrege foar it ferplichte stellen fan it Frysk op de middelbere skoallen yn it Fryske taalgebiet. It hat oan de bern en âlden in enkête foarlein weryn't  nei de taalsituaasje thús frege waard en oft men beswier hie tsjin it ferplichte ûnderwizen fan it Frysk.

Yn 'e doarpen [[Mullum]] en [[Winaam]] en de buorskip [[Foarryp]] wurdt mear Frysk brûkt. Oer it algemien kin fêststeld wurde dat it der net bêst mei it Frysk yn Harns foar stiet.

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:Grote Kerk Harlingen.jpg|thumb|260px|''Grutte Tsjerke'']]
* [https://www.egharlingen.nl/ Evangelyske gemeente Harns]
* [https://www.baptistenharlingen.nl/ Baptistengemeente Bethel]
* [https://www.jw.org/nl/ Jehovah's tsjûgen]
* [https://cgkvharlingen.nl/ Kristlik-grifformearde tsjerke frijmakke Harns] {{Apart|De Haven (Harns)}}
* [https://www.legerdesheils.nl/locatie/korpsharlingen Leger des Heils]
* [https://doopsgezindharlingen.nl/ Mennistegemeente Harns]
* [https://www.pg-harlingen.nl/ PKN Harns-Mullum] {{Apart|Grutte Tsjerke (Harns)}}
* [https://heiligejacobusparochie.nl/onze-parochie/#locaties Roomsk-katolike parochy Hillige Jakobus] {{Apart|Sint-Michaeltsjerke (Harns)}}

=== Underwiis ===
[[Ofbyld:20120519 Vm RHBS Harlingen NL.jpg|thumb|260px|''Ryksmonumint eardere RHBS Harns'']]
==== Basisskoallen ====
* [https://prinsjohanfriso.nl/ Yntegraal Bernesintrum Prins Johan Friso (prot.-kristlik)] 
* [https://www.hetbakenharlingen.nl/ Yntegraal Bernesintrum Het Baken (prot.-kristlik)] 
* [https://www.ikchetnoorderlicht.nl/ Yntegraal Bernesintrum Het Noorderlicht (iepenbier)]
* [https://www.stmichaelschool.nl/ Yntegraal Bernesintrum Sint-Michael (roomsk-katolyk)]
* [https://www.ikctwad.nl/ Yntegraal Bernesintrum 't Wad (iepenbier)]     
==== Fuortset ûnderwiis ====
* [[Fryslân Kolleezje]]
* [[Maritime Akademy Harns]] [https://www.maritiemeacademieharlingen.nl/ hiemside]
* [https://www.vestdijk.nl/ Regionale Skoallemienskip Simon Vestdijk]
[[Ofbyld:Harlingen-Terschelling roeirace sloepen 2021.jpg|thumb|260px|''Roeirace sloepen 2021'']]
[[Ofbyld:20190903 zicht op Harlingen3.jpg|thumb|260px|''Kitesurfing by Harns'']]

=== Sûnenssoarch ===
[[Ofbyld:MCL Harns.jpg|right|280px|thumb|260px|''[[MCL Harns]], haadyngong'']]
It âlde [[Streeksikehûs Oranjeoard]] yn Harns moast yn [[1995]] fúzjearje mei it [[Medysk Sintrum Ljouwert]] (MCL). Neitiid waard it in njonkenfêstiging fan MCL, mei as namme [[MCL Harns]]. Sûnt [[2007]] wurde der gjin [[operaasje]]s mear útfierd, en kin men der inkeld noch telâne foar (dei)behannelings yn 'e [[polyklinyk]]. Yn 'e mande mei û.m. it yn itselde gebou fêstige [[Soarchsintrum De Batting]] foarmet MCL Harns it saneamde Soarchplein Harns.
=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
==== Muzykferienings ====
* [[De Skúmkoppen]]
* [http://hosannaharlingen.nl/ Muzykferiening Hosanna]
* [https://www.stedelijkeharlingen.nl/ Steedlike Muzykferiening]
* [https://www.solidharlingen.nl/ Frouljuskoar Solid]
* [https://www.facebook.com/GospelgroepKerugma/?locale=nl_NL Gospelgroep Kèrugma]
==== [[Sport]] ====
* Biljertferiening Noorderling
* [https://www.vvh-harlingen.nl/ Follybalferiening Harns]
* [[Fuotbalferiening Harns]]
* [[ZMVV Seerobben|Fuotball ZMVV Seerobben]] 
* [[Harnzer Mingd Hokky Klub]]
* [[Harnzer Wettersportferiening|Wettersportferiening Harns]]
* [[Keatsferiening Iendracht (Harns)|Keatsferiening Iendracht]]
* [https://www.zvdevikings.nl/ Swimferiening De Vikings]
* [https://www.tangsoodojks.nl/ Tang Soo Do-klub]
* [https://tpvready.nl/ Tennisferiening Ready]
|valign=top|
==== [[Skouting]] ====
* [https://www.scoutingharlingen.nl/ St. Michiel &amp; Liobagroep]
* [https://caspardirobles.nl/ Caspar de Roblesgroep]
* [https://scoutingdeontdekkers.webs.com/ Blauwe Fûgelgroep 'De ûntdekkers']
==== Oars ====
* [https://www.facebook.com/postduifharlingen/?locale=nl_NL Doweferiening De Postdo]
* [[Feriening Ald Harns]]
* [https://www.facebook.com/groups/817111825341316/?locale=nl_NL Folièreferiening Introka]
* [https://harlingen.friesevogelwachten.nl/nl Fûgelwacht Harns-Kimswert]
* [[Hein Buisman Stichting]]
* [[Waadferiening]]
|}

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2004 || 2015 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 8.364 || 11.274 || 11.753 || 12.313 || 12.618 || 13.852 || ±15.000 || 14.744  
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier ||  2020 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 14.739
|}

=== Berne ===
{|
|valign=top|
* [[Sybrant Hanssen]] ([[1578]]-[[1647]]),  wiskundige en lânmjitter
* [[Jacob Adriaensz Backer]] ([[1608]]-[[1651]]), skilder
* [[Jacobus Deketh]] ([[1726]]-[[1764]]), kaptein by de Fryske Admiraliteit.
* [[Simon Stijl]] ([[1731]]-[[1804]]), Harnzer medikus
* [[Nicolaas Baur]] (1767-1820), skilder
* [[Hindrik Jans Westra]] ([[1766]]-[[1831]]) boargemaster fan Harns
* [[Simon Miedema]] (1860-1934), byldhouwer
* [[Sybrand Hingst]] ([[1824]]-[[1906]]), politikus en boargemaster
* [[Willem George Frederik Jansen]] ([[1871]]-[[1949]]), lânskipsskilder 
|valign=top|
* [[Simon Vestdijk]] ([[1898]]-[[1971]]), skriuwer
* [[Klaas Norel]] ([[1899]]-[[1971]]), sjoernalist, fersetsstrider en berneboekeskriuwer
* [[Herman Witte]] ([[1909]]-[[1972]]), KVP-[[minister]] fan Folkshúsfesting fan [[1952]] oant [[1959]].
* [[Klaas Beuker]] ([[1924]]-[[2000]]), lid [[Twadde Keamer]] ([[RKPN]])
* [[Hotze Schuil]] ([[1924]] - [[2005]]), bêste keatser fan de 20e iuw
* [[Jillert Anema]] ([[1955]]), reedridersscoach/fysioterapeut
* [[Jan Ykema]] ([[1963]]), reedrider op de sprint, û.o. Olympysk Sulver (500m., [[1988]], [[Calgary]])
|}

=== Bekende ynwenners ===
* [[Tsjerk Hiddes de Vries]] ([[1622]]-[[1666]]), Frysk [[admiraal]] en seeheld ''(wen- en begraafplak)''
* [[Auke Stellingwerf]] ([[1635]]-[[1665]]), Frysk admiraal en seeheld út de [[17e iuw]] ''(wen- en begraafplak)''
* [[Piet Paulusma]] ([[1956]]-[[2022]]), [[waarman]].

== Stedsyndieling ==
{{Apart|Wiken en buerten yn Harns}}
[[Ofbyld:Harlingen waddenpaviljoen.jpg|thumb|260px|It paviljoen]]
{|
|valign=top|
* [[Easterpark (Harns)|Easterpark]]
* Skippewyk
* Plan Súd
* [[Haven fan Harns|Harnzer Havenkertier]]
* Binnenstêd
* Grut Ropens
* Trebolbuert
|valign=top|
* Byniastate
* It Reade doarp (neffens it ûntwerp fan [[Doeke Meintema]])
* [[Almenum]]
* De Spiker
* Plan Ludinga
* [[Keningsbuert]]
|}

== Toerisme en it besjen wurdich ==
Harns is ryk oan monuminten en hat fan 'e alve stêden mei goed 600 ryksmonuminten en 140 gemeentemonuminten de measte monuminten per ynwenner.&lt;ref&gt;[https://www.harlingen.nl/monumentenkaart Side gemeente Harns]&lt;/ref&gt;

=== Musea  ===
[[Ofbyld:Stenen Man 1.jpg|thumb|260px|''Stiennen Man'']]
* [[Hannemahûs|Gemeentemuseum Hannemahûs]]
* [https://harlinger.nl/ Harnzer Ierdewurk en Tichelfabryk]
* [https://debarentsz.nl/bezoekerscentrum.html Besikerssintrum Willem Barentsz]

=== Bekende keunstwurken ===
{{Apart|List fan bylden yn Harns}}
[[Ofbyld:20200922 potvisfontein4 in Harlingen.jpg|thumb|260px|''Walfiskfontein út 2018'']]
* [[Stiennen Man]]
* Walfiskfontein

=== Gevelstiennen ===
* Noarderhaven 31 - [[tinkstien]] dy't oanjout hoe heech oft it seewetter kaam by oerstreamingen yn [[1776]] en [[1825]].
* Noarderhaven 74 - idem.
* Oarstrjitte 5 - hûs fan in timmerman ôfbylde mei in koer ark.
* Kleine Bredepleats 12 - ôfbylding fan fermoedlik in herberch. Ek hat de gevel stiennen mei [[wapenskyld]]en mei it jiertal [[1667]] en de inisjalen fan it troud pear [[Bernardus Dreijer]] en [[Alida van der Geest]], dy't ein [[18e iuw]] yn it pân wennen.
* Hofstrjitte 34 - earste stien.
* Simon Stijlstrjitte 2 - earste stien fan de eardere [[Lutherske tsjerke]].
* Tsjerkepaad 30 - tinkstien út [[1763]] fan de Nederlânsk-herfoarme diakonij.

=== Natuer en rekreaasje ===
* [[It Hegewiersterfjild]] ''(Natoergebiet by Harns)''
* [[Harnzer Strân]]

=== Eveneminten ===
[[Ofbyld:Tall Ship races Harlingen 2014 - 07.jpg|thumb|260px|''[[Tall Ship races]] Harns (2014)'']]
{|
|valign=top|
*  [[Alvestêdetocht]] en dêrfan ôflate eveneminten:
** [[Alvestêde Fytsfjouwerdaagse]]
** [[Alvestêde Oldtimer Rally]]
** [[Alvestêde Roeimaraton]]
** [[Alvestêde Ultrarin]]
** [[Alvestêdekuiertocht]]
** [[Alvestêdetocht fan de Fryske Motorklub]]
** [[Alvestêdetocht op de Fyts]]
** [[Autopedalvestêdetocht]]
** [[SUP 11 City Tour]]
** [[Non-stop 11 Stêde Seekajak Prestaasjetocht]]
** [[Trekkeralvestêdetocht]]
|valign=top|
* [[Fiskerijdagen Harns]]
** [[Fiskerijdagerin]]
** [[Nacht fan Harns]]
*  [[Harns-Skylge Roeirace]]
*  [[Harns Unskutten]]
*  [[Hynstemaraton Harns]]
*  [[HT Race]]
*  [[StreetArt Festival Harns]]
*  [[Tall Ships' Races|Tall Ships' Races (2014)]]
*  [[The Passion 2023]]
|}

=== Bysûndere Oernachtingsplakken ===
[[Ofbyld:Fjoertoer fan Harns.jpg|thumb|260px|''Fjoertoer'']]
* [[Lilla Marras, Rêdingboat yn Harns|Lilla Marras, Rêdingsboat yn Harns]] ''(oernachtingsboat)''
* [[Fjoertoer fan Harns]] ''(ienkeamerhotel)''
* [[Havenkraan fan Harns]] ''(oernachtingsplak yn eardere havenkraan)''

== Ynfrastruktuer ==
Likernôch 8 kilometer súd fan Harns begjint de [[Ofslútdyk]] dy't sûnt 1932 in streekrjochte rûte foarmet tusken Fryslân en [[Noard-Hollân]]. Troch Harns rint de [[Rykswei 31|N31]], dy't fan Mullum ôf de A31 rjochting [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] wurdt. Oant 2017 wie dy dyk in twabaansdyk op in ferhege talúd dy't dwers troch de stêd rûn. Yn 2014 waard mei it projekt úteinset en lis de de dyk dûbelbaansk en ferdjippe oan. Op 11 desimber 2017 waard er offisjeel iepene. It oare wurk deromhinne waard yn it folgjende heal jier foltôge. 

Harns is it begjinpunt fan de [[Steatsline B]] dy't oer Ljouwert en [[Grins (stêd)|Grins]] nei it [[East-Fryslân|Eastfryske]] [[Lier (stêd)|Lier]] ta rint, dêr't spoarferbining rjochting [[Bremen]]/[[Hamburch]], it [[Ruhrgebiet]] en [[Emden]] mooglik is.

=== Havens ===
[[Ofbyld:Waterfront1.jpg|thumb|260px|''De Suderhaven'']]
[[Ofbyld:20190920 Leeuwenbrug2 Harlingen.jpg|thumb|260px|''Noarderhaven'']]
Wat skipfeartferkear oanbelanget wurde ferskate frachtrûtes út de haven wei ûnderholden, lykas nei [[Skandinaavje]]. Ek is der skipfeart mooglik oer it Van Harinxmakanaal mei de Tsjerk Hiddessluzen nei Ljouwert ta.De measte [[koasters]] dy't nei Harns komme, komme om sâlt te laden by it sâltfabryk. 

De havens fan Harns binne mei de &quot;(nije) Yndustryhaven&quot; útwreide. Harns wol mear romte foar toerisme en yndustry en dêrfoar hat de gemeente plannen ûntwikkele, dy't fêstlein binne yn 'e havenfyzje 2022-2032.&lt;ref&gt;[https://www.harlingen.nl/havenvisie-gemeentelijke-havens-2022-2032-zet-in-op-toekomstgerichte-watersportstad Side gemeente Harns]&lt;/ref&gt;. 

* Noarderhaven
* Suderhaven
* Plankepaad
* It Dok
* Willemshaven
* Flechthaven
* Yndustryhaven
* Fiskershaven
* Haven Eastpoarte

=== Iepenbier ferfier ===
[[Ofbyld:Station Harlingen.jpg|thumb|Stasjon Harns]]

==== Feartsjinsten ====
Feartsjinsten út Harns wei nei [[Flylân]] en [[Skylge]] wurde útfierd troch [[Rederij Doeksen]].
* Harns-Skylge, 1 oere en 45 minuten; flugge tsjinst 50 minuten*
* Harns-Flylân, 1 oere en 30 minuten; flugge tsjinst 50 minuten*
: *as de flugge tsjinst net streekrjocht giet duorret de oertocht 30 minuten langer.

==== Treinferbining ====
[[Ofbyld:Harlingen Haven Arriva WINK 615 RS2 Leeuwarden (51367831681).jpg|thumb|260px|''Stasjon Harns Haven'']]
Harns hat twa stasjons oan it [[spoar fan Ljouwert nei Harns]]: [[Stasjon Harns]] en [[Stasjon Harns Haven]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]]. 

==== Bustsjinst ====
Troch Harns rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia Harns en [[Minnertsgea]]
* '''Line 99:''' Harns - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Boalsert]] en [[Snits]]
* '''Line 197:''' Harns - Ljouwert fia [[Frjentsjer]]

De buslinen troch Harns wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten fan Harns]].

== Gemeente ==
[[Ofbyld:BAG woonplaatsen - Gemeente Harlingen.png|thumb|260px|''Kaart gemeente Harns'']]
In soad Harnzers hawwe net in soad op mei it Fryske efterlân. In ferklearring is dat Harns lange tiid ôfhinklik wie fan de hannel en him dêrom mei op [[Hollân]] oriïntearre. Earder hienen in soad Harnzers it gefoel dat de provinsje net folle foar harren die, [[Frjentsjer]] krige in universiteit en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] hie as haadstêd in soad privileezjes. It feit dat gemeentlike weryndielingen yn Fryslân net folle foar Harns as gemeente opsmiet hat ek wat kwea bloed set. Net te ferjitten dat Harns ea, ferlike mei de rest fan Fryslân, in grutte hannelsstêd wie. De [[Fryske Nasjonale Partij]] hat ek noch nea meidien oan de gemeenteriedsferkiezingen yn de stêd.

Njonken de stêd hearre sûnt ek de doarpen [[Winaam]] en [[Mullum]] by de gemeente Harns. Winaam waard yn 1984 by de gemeente Harns foege, wylst Mullum al sûnt 1971 by de gemeente heart. Om de stêd is wat [[ikkerbou]]; dat yn tsjinstelling ta de yn Fryslân wenstige feehâlderij. 

== Ferskaat ==
* [[Sinteklaas]] kaam hjir op 16 novimber 1996 oan mei de [[Pakjesboat 12]] by de lanlike sinteklaasyntocht. [[Aart Staartjes]] die dêr ferslach fan.
* Troch de stêd rint de Europeeske [[kuierrûte E9]], pleatslik ek [[North Sea Trail]] of [[Frysk kustpaad]] neamd. De E9 rint by de kust fan [[Portegal]] del nei de [[Baltyske steaten]].

== Sjoch ek ==
* [[Harns (gemeente)]]
* [[List fan boargemasters fan Harns]]
* [[Harlingen (Teksas)]]

== Ofbylden ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Harlingen 250.jpg
Ofbyld:Harlingen 272.jpg
Ofbyld:2010-04-17 10.46 Harlingen, monumentaal bedrijfspand1.JPG
Havenplein 1, Harlingen.JPG|''Kantongerjocht''
Ofbyld:Raadhuistoren Harlingen.jpg|Riedhûstoer
DSC01588- HARLINGEN (NL) (30623480013).jpg|Sint-Michaeltsjerke
Ofbyld:Harlingen, twee ophaalbruggen foto3 2010-04-17 10.00.JPG|Twa ophelbrêgen
Ofbyld:Binnenplaats2 voormalig Oudeliedenhuis Harlingen.jpg|Binnenplak eardere âldereinhûs
Ofbyld:Station Harlingen.jpg|Stasjon Harns
Ofbyld:Sluiswachtershuisje Grote Sluis Harlingen.jpg|Slûswachtershúske Grutte Slûs
Ofbyld:Harlingen. Zakkendragerspijp. 12-07-2021. (actm.) 01.jpg|Sekkendragerspiip
Ofbyld:De Gouden engel1 Lanen28 Harlingen.jpg|De Gouden ingel Leanen 28
&lt;/gallery&gt; 

{{Boarnen|boarnefernijing=
[[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissypedy|&gt;]]]]
* [http://www.harlingen.nl Offisjele webstee fan de Gemeente Harns]
* [http://www.harlingenwelkomaanzee.nl Toeristyske webside fan de Gemeente Harns]
* [http://www.harlingen-friesland.nl/ Harns, de poarte fan Fryslân]
* [http://www.kleinekerkstraat.nl/ Lytse Tsjerkestrjitte, Skiednis Harns]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Harlingen (stad)|Harns}}
}}
{{koördinaten|53_10_25_N_5_25_38_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 10' NB, 5° 26' EL}}
{{Alve stêden provinsje Fryslân}}
{{GemeenteHarns}}
[[Kategory:Harns| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Harns (gemeente)]]
[[Kategory:Stêd yn Fryslân]]</text>
      <sha1>h8zlxqjqlegfmsrwydo80bimbi56fkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boalsert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14356</id>
    <revision>
      <id>1240267</id>
      <parentid>1217311</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T10:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ferkear en ferfier */</comment>
      <origin>1240267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29875" sha1="bkyxqng3fgr6j4dm40jiizsj3im0mz8" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
|namme                        = Boalsert
|ôfbylding                    = 20190821_Bolsward_Appelmarkt_Marktstraat.jpg
|ôfbyldingsbreedte            = 260px
|ôfbyldingstekst              = Sintrum fan Boalsert, mei lofts de Apelmerk, rjochts de Merkstrjitte en op eftergrûn it [[Stedhûs fan Boalsert|Stedhûs]]
|wapen                        = [[Ofbyld:Bolsward flag.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Bolsward wapen.svg|100px]]
|ynwennertal                  = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Boalsert}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;ref&gt;Sjoch: [https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85039NED?q=Sneek Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS)].&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|oerflak                      = 9,42 km² (9,04 km² lân, 0,38 km² wetter)
|befolkingstichtens           =
|stêdekloft                   =
|hichte                       =
|lân                          = {{NEDf}}
|bestjoerlike ienheid 1       = Provinsje
|namme bestjoerlike ienheid 1 = {{FRLf}}
|bestjoerlike ienheid 2       = Gemeente
|namme bestjoerlike ienheid 2 = {{SWFf}}
|boargemaster                 =
|stêdsyndieling               =
|stifting                     =
|ferkearsieren                = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|359}} 
|postkoade                    = 8700 - 8702
|tiidsône                     = [[UTC]] +1
|simmertiid                   = UTC +2
|koördinaten                  = {{Koördinaten yn tekst|53_3_43_N_5_31_17_E_type:city_region:NL-FR|&lt;small&gt;53° 4′ NB, 5° 31′ EL&lt;/small&gt;}}
|webside                      = [http://www.bolsward.nl Webstee fan Boalsert]
| ôfbylding2                  = Boalsert_Martinitoer_Gysbert_Japicxpriis_10-10-2015_Foto_Haye_Bijlstra_Tresoar_nr._1.JPG
| ôfbyldingstekst2            = Toer fan de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]]
| ôfbylding3                  = Stadhuis_Bolsward_37.JPG
| ôfbyldingstekst3            = [[Stedhûs fan Boalsert]]
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 3
| lat_sec                     = 43
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 31
| lon_sec                     = 17
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Franeker 5.53401E 53.06728N.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Satellytfoto fan Boalsert
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
{{Of|de stêd Boalsert|de eardere gemeente|Boalsert (gemeente)}}
'''Boalsert''' (útsprutsen as: {{IPA|bɔlzət}}) is in [[Fryslân|Fryske]] [[stêd]], dy't diel útmakket fan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. It is ien fan 'e [[Fryske stêden|Fryske alve stêden]], dy't yn it [[súdwesten]] fan 'e [[Greidhoeke]] leit, op likernôch 12&amp;nbsp;[[km]] [[noardwest]]lik fan [[Snits (stêd)|Snits]]. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2011]] foarme Boalsert mei syn [[klokslach]] de gemeente [[Boalsert (gemeente)|Boalsert]]. De [[buorskip]] [[Laerd en Saerd]] heart foar in part ta it stedsgebiet fan Boalsert. De [[Rykswei 7|A7]] is in wichtige ferkearsier dy't súdlik fan 'e stêd rint.

Ut de midsiuwen stammet it [[Genedebyld|merakelske]] Marijebyld [[Us Leaffrou fan Sânwâlden]], tsjintwurdich bewarre yn de [[Sint-Fransiskusbasilyk (Boalsert)|Sint-Fransikustsjerke]] oan de Dijlakker. Boalsert wie ien fan de [[Hânze]]stêden. It stedhûs dat boud waard om [[1615]], stiet symboal foar de bloei fan de stêd yn de [[17e iuw]]. It waard yn [[1765]] fergrutte en moaimakke yn de [[rokoko]]styl. De ferneamde Fryske dichter [[Gysbert Japiks]] kaam út 'e stêd wei.

De stêd {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Boalsert}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]), en beslacht in [[oerflak]] fan 9,42&amp;nbsp;[[km²]] (wêrfan 0,29&amp;nbsp;km² [[oerflaktewetter]]). Yn de stêd wurdt it [[Stedsk]]e dialekt it [[Boalsertersk]] sprutsen. It sintrum fan Boalsert is in [[beskerme stedsgesicht]].

== Namme ==
De namme hat yn 'e rin fan de iuwen ferskate skriuwwizen hân. Yn 'e [[11e iuw]] kaam ''Bodliswert'' op munten (1038-1057) foar. Fierder kaam der yn [[1270]] ''Bodleswerth'', yn [[1290]] ''Bodelswaert'', yn [[1313]] ''Bodeleswarth'' en yn [[1404]] ''Boelswert'' foar. De namme is in gearlûking fan de persoanenamme ''Bodil/Bodele'' (yn it Nijfrysk: Boele) en ''werth'', [[Aldfrysk]] foar in opwurpen bewenne hichte.&lt;ref&gt;{{Cite book |titel=''Friese plaatsnamen. Alle steden, dorpen en gehuchten'' |efternamme= Gildemacher |foarnamme=K.F. |side=288 |datum=2007 |útjouwer=Friese Pers}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/bolsward |titel=''Nederlandse plaatsnamene verklaard'' |auteur=G. van Berkel, K. Samplonius |útjouwer=[http://www.etymologiebank.nl etymologiebank.nl] |datum=2020}}&lt;/ref&gt;

Yn 't Frysk binne der twa staveringswizen fan de namme fan de stêd: &quot;Bolswert&quot; en &quot;Boalsert&quot;. By de earste waard de &quot;w&quot; net útsprutsen. It stedskolleezje hat lykwols de fariant &quot;Boalsert&quot; oannommen as de offisjele Fryske fariant ta eare fan [[Gysbert Japiks]] en [[Joast Halbertsma]] dy't beide in wichtige rol spilen by de stavering fan it [[Nijfrysk]].&lt;ref&gt;Nijsberjocht Gemeente Boalsert 14-5-2009&lt;/ref&gt;  

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Elf reproducties van Friese stadsplattegronden uit de Beschrijving van Heerlijkheydt van Friesland door Bernardus Schotanus a Sterringa uitgegeven in 1664 Bolswaert.JPG|thumb|left|Kaart fan Boalsert út 1664 útjûn troch [[Bernardus Schotanus à Sterringa]]]]
Boalsert is ûntstien op in trijetal terpen oan in sydtakke fan de [[Marne (slinke)|Marne]]. De âldste, dêr't yn de [[11e iuw]] [[Martinytsjerke (Boalsert)|Sint Martenstsjerke]] op boud waard, datearret fan foar it begjin fan de [[jiertelling]] en waard op in ouwerwâl boud. In eintsje súdlik dêrfan ûntstie yn de [[8e iuw]] (it wurdt oannommen om [[715]] hinne) in twadde langhalige terp dêr't de hjoeddeistige Heechstrjitte en Heeremastrjitte de kearn fan binne. Dy terp waard in hannelsterp. Foar de [[1e iuw]] waard dy terp útwreide mei in twadde hichte, de tredde terp, op it plak fan it begjin fan de hjoeddeistige Tsjerkstrjitte, dy't doetiids de ferbining fan de hannelsterp en de tsjerketerp wie. Yn 'e [[12e iuw]] waard de Marnedyk oanlein, dy't yn it westen oansleat op 'e hannelsterp troch de hjoeddeistige Dykstrjitte en Merkstrjitte en yn it easten op de Broeredyk dêr't letter de Snitserpoarte op boud waard. De natoerlike kreken en wetterrinnen waarden kanalisearre en opnommen yn 'e patroan fan stedsgrêften.

Oan 'e eastkant bouden de [[fransiskanen]] yn [[1281]] in [[kleaster]] mei tsjerke, de [[Broeretsjerke (Boalsert)|Broeretsjerke]]. Om [[1380]] hinne krige Boalsert syn earste omwâling. Yn de [[15e iuw]] hie Boalsert in perioade fan bloei en woltierigens. De stêd waard de wichtichste stêd fan [[Westergoa]]. Yn [[1412]] waard de stêd part fan de [[Hânze]], in ferbûn fan [[Noard-Dútslân|Noarddútske]] hannelstêden en stêden om 'e [[Noardsee|Noard-]] en [[Eastsee]] hinne. Boalsert krige offisjeel [[stedsrjochten]] yn [[1455]] mei troch de ferneamde reedner pater [[Johannes Brugman|Brugman]]. Yn [[1463]] waard it [[Sint Anthony Gasthûs (Boalsert)|Sint-Antonygasthûs]] iepene. Yn it begjin fan de [[16e iuw]] waard de omwêling fersterke en krige in dûbele grêft. Yn [[1522]] waard op de krusing fan de Broerstrjitte en Tsjerkstrjitte de Us-Leaffroukapel (wie bekend as de &quot;kapel by de post&quot;, yn 1868 sloopt). By de [[Reformaasje]] yn [[1580]] waard it [[katolisisme]] yn Fryslân ferbean en waarden de trije kleasters fan de [[minderbruorren]], [[wythearen]] en [[beginen]] opheft. Allinnich de Broeretsjerke bleau bewarre.

Troch it tichtslykjen fan de Marne rekke dy wetterwei foar Boalsert ferlern. [[Makkum]] waard it havenplak fan Boalsert en tenei waard de [[Makkumer Feart]] brûkt dêr't in feehâlderijprodukten oer ferfierd waarden. Doe't de Boalserter hannel him yn de [[17e iuw]] op [[Amsterdam]] rjochtsjen gie, joech dat Boalsert in soad wolfeart. Der waarden [[trekfeart]] nei [[Warkum]] (1620) en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] oanlein. It stedhûs dat boud waard om [[1615]], stiet symboal foar de bloei fan de stêd yn de [[17e iuw]]. It waard yn [[1765]] fergrutte en moaimakke yn de [[rokoko]]styl. 

Yn de twadde helte fan de [[18e iuw]] rûn it ynwennertal werom fan 2.878 ynwenners yn 1748 nei 2.500 ynwenners. De pleatslike tekstylyndustry hie slim te lijen ûnder de bûtenlânske konkurrinsje; de bûter- en tsiismerk hie lêst fan de feepest, dy't op it Fryske plattelân omgong.

=== De Patriottetiid yn Boalsert ===
{{Apart|De Patriottetiid yn Boalsert}}
De [[patriotten]] yn Boalsert hellen tusken 1782 en 1789 lanlik omtinken fan de parse. De ynfloedrike boargemaster Van Hiemstra waard passearre, de [[froedskip]] hâlde syn âlde grutte, der waard in frijwillige [[skutterij]] oprjochte en Boalsert wie de iennige stêd dy't yn septimber 1787 de ''Pretenske Steaten'' yn [[Frjentsjer]] erkende.

=== Boalsert as beafeartsoarde ===
{{Apart|Us Leaffrou fan Sânwâlden}}
Yn de [[Sint-Fransiskusbasilyk (Boalsert)|Sint-Fransikustsjerke]] oan de Dijlakker wurdt it [[genedebyld]] [[Us Leaffrou fan Sânwâlden]] bewarre, ien fan de âldste [[genedebyld]]en fan Nederlân. It byld sels is [[13e iuw|13e-iuw]]sk, mar de devoasje is yn de [[16e iuw]] ûntstien.

[[Ofbyld:Stadhuis Bolsward bordes.jpg|thumb|''Bordes fan it stêdhûs fan Boalsert'']]
[[Ofbyld:Stadhuis Bolsward2.jpg|thumb|''Foargevel fan it stêdhûs fan Boalsert'']]
[[Ofbyld:Stadhuis Bolsward interieur.jpg|thumb|''Fragmint houtfykwurk troch Japick Gysberts - stêdhûs Boalsert'']]
[[Ofbyld:Stadhuis Bolsward interieur.jpg|thumb|''Houtfykwurk yn de riedsseal fan Boalsert troch Japick Gysberts, heit fan [[Gysbert Japicx]]'']]

=== Weeshûs ===
Troch de begoedige widdo [[Hid Hero]] waard yn 1553 it weeshûs fan Boalsert stifte. Hja joech in fêste en ivige rinte ''totten bouwe van dien, ende onderholdinghe van twaleff guede, olde burghers schamele Weeskynden''. Har testamint makke se yn 1561. Nei in lange list fan (tsjerklike en wrâldske) begeunstigers beneamt hja foar de rest fan har besittings ''de Weeskinderen ofte ’t Weeshuis binnen Bolswert, tot onderhoudinge van de Weeskinderen, daarin woonagtig zijnde, welk Weeshuis bij haar t’ oudstijde gesticht is'' ta har erfgenamten. Om oan mear ynkomsten te kommen wurdt in komelkerij molkenkelder yn it weeshûs sels eksploitearre.  

In iuw nei de stifting blike der mear as 30 wezen fersoarge te wurden, dêr't jierliks 3.000 [[karolusgûnen]] foar nedich binne. De ynkomsten binne mar de helte sadat it bestjoer fan de stêd der jild by lizze moat. Yn 1681 krijt it Weeshûs it allinnerjocht op de ferkeap fan grêfkisten yn Boalsert. De wichtichste boarne fan ynkomsten is troch de iuwen hinne lykwols de pachtopbringst en de grûnrinten fan de pleatsen en losse stikken lân dy't it weeshûs middels legaten en skinkingen krigen hie. 

It grutste oantal wezen hat it weeshûs yn 1709, as der 72 wezen fersoarge wurde. Mei yngong fan 1951 waarden ek bern opnomd dy't troch it Ministearje fan Justysje út hûs pleatst waarden. De neidruk kaam hieltiten mear te lizzen op de jeugdsoarch en minder op de soarch foar weesbern. Skaalfergrutting yn de Jeugdsoarch hat yn 1990 laat ta opheffing fan it bernetehûs dat de opfolger fan it Weeshûs wie. It gebou oan de strjittekant bleau eigendom fan de Stichting “It Weeshûs”, de efterlizzende gebouwen waarden ferboud ta hotel-restaurant. Yn de âldheidkeamer is in fitrine ynrjochte mei foarwerpen út it eardere Weeshûs. It giet om foarwerpen dy't brûkt waarden troch de fâden en troch de wezen. Sa is der in kollektebus dêr't jild mei oprûn waard foar it hûs.

=== Lettere ûntjouwings ===
Nei in tiidrek fan delgong gie it yn 'e rin fan de [[18e iuw]] wer better nei't bûterprizen omheech giene. Tusken [[1823]] en [[1827]] waarden de stedspoarten sloopt en yn [[1874]] waarden ek de stedswâlen ôfbrutsen, mei útsûndering fan it Heech Bolwurk. Oan 'e súdwestkant fan de stedsgrêft waard de Steamboatkaai oanlein. Yn de ein fan de 19e iuw waarden yn de binnenstêd guon grêften, lykas de Bargefenne en Skilwyk tichtsmiten.

Yn [[1843]] waard de ferhurde wei nei [[Snits]] en yn [[1855]] nei Warkum oanlein. De steamtram Snits-Harns waard yn [[1882]] yn gebrûk nommen en de line waard yn [[1886]] trochlutsen nei [[De Jouwer]]. Yn [[1907]] kaam der in tramstasjon oan de Snitsersrjitte.  

Yn [[1882]] waard oan de Snitserstrjitte de Keninklike Nederlânske Molkprodusintefabryk boud. Yn [[1893]] waard oan de Harnzerstrjitte de suvelfabryk fan Hollandia boud. Letter kaam dy yn hannen fan [[Nestlé]]. Foar de fabryksarbeiders waarden tusken [[1906]] en [[1914]] wenten boud oan de Earste, Twadde en Tredde Hollandiastrjitte. Dizze [[Hollandiabuert]] wie suver de earste wenwyk dy't bûten de âlde stedsgrêft boud waard. Yn [[1904]] kaam de Ryksuvelskoalle nei Boalsert mei de neidruk op Boalsert as sintrum fan de suvelyndustry. 

Yn [[1913]] waard it [[Julianapark (Boalsert)|Julianapark]] eastlik fan de stêd oan de Snitserstrjitte oanlein. Tusken it park en de stêd waard yn de it [[Plan Súd (Boalsert)|Plan Súd]], dat eartiids it &quot;Reade Doarp&quot; neamd waard, ûntwikkele nei ûntwerp fan W. van Straten. Dat wie nei de Hollandiabuert de twadde útwreidingswyk fan Boalsert. Yn [[1922]] waard de Gasthûssingelbrêge as ferbing nei de wyk boud. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wiene der stedsútwreidings oan 'e noardwestkant, [[Plan Noard (Boalsert)|Plan Noard]], en oan 'e eastkant. Yn 'e [[1970-er jierren]] waard de wyk [[Eekwert]] boud. Yn 'e [[1980-er jierren]] waard de wyk [[Altenburch (Boalsert)|Altenburch]] boud en fan de [[1990-er jierren]] ôf waarden de wiken [[De Fûgelkrite]] en [[Hartwerter Feart (wyk)|Hartwerter Feart]] boud.

== Stedswapen ==
It stedswapen is fan goud beladen mei in dûbele swarte earn. It skyld bedutsen mei in kroan en oan wjerskanten fêsthâlden troch in klimmende liuw yn natuerlike kleur. De liuwen binne omsjend en de kroan is in kroan fan de keizer

Wannear't it wapen krekt ûntstien is en wêrom't der foar de keizerlike earn keazen is, is net alhiel dúdlik. It wapen komt yn alle gefallen foar yn [[1455]]. Op munten út dat jier stiet de dûbele swarte earn. Nei alle gedachten komme it wapen en de kroan fan de keizer en ôflaat fan de Dútske [[Hânze]] dêr't Boalsert by hearde. De Hânze hie de dûbele earn op it wapen. Nei it besetten fan Fryslân yn [[1523]] troch Keizer Karel V waard it wapen befêstige troch de Keizer. De kroan fan de keizer is troch de jierren hinne troch it stêdsbestjoer in stikmannich kearen ferfongen troch de fiifblêdige (kenings)kroan. By de oanfraach fan 1815 waard wol wer om de kroan fan de keizer frege. Op segels fan de stêd komt de earn krekt oan de ein fan de [[15e iuw]] foar. Op it 131le segel, fan 1331, stiet allinne in kastiel neamd. Op trije wapens út de 15e en 16e iuw stiet allinnich de dûbele earn. It grutsegel fan [[1640]] lit it wapen ûnder in Goatyske nis mei Sint Marten sjen.

== Dialekt ==
Yn Boalsert wurdt njonken it [[Frysk]] en [[Nederlânsk]] ek in [[Stedsk]] dialekt sprutsen, it [[Boalsertersk]], troch likernôch 18% fan de befolking.&lt;ref&gt;''[[De Bosatlas van Fryslân]]'' (2009), side 234&lt;/ref&gt;

== Stedsyndieling ==
[[Ofbyld:Bolsward-centrum-OpenTopo.jpg|thumb|500px]]
De stêd Boalsert bestiet út in stikmannich tal buerten en bedriuweterreinen. Ek de buorskip [[Laerd en Saerd]] falt ûnder de stêd.
=== Wenwiken ===
{|
|-
| width=&quot;34%&quot; valign=&quot;top&quot; |

* [[Boalsert-Binnenstêd|Sintrum]]
* [[Parkplan]]
* [[Plan Súd (Boalsert)|Súd]]
* [[Hollandiabuert]]
* [[Plan Noard (Boalsert)|Noard]]

| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |

* [[Eekwert]]
* [[Altenburch (Boalsert)|Altenburch]]
* [[De Fûgelkrite]]
* [[Hartwerter Feart (wyk)|Hartwerter Feart]] 

&lt;/ol&gt;
|}

It is it doel dat der eastlik fan 'e stêd in nije wenwyk fan 200 wenten boud wurde sil.

=== Yndustrieterreinen ===
* De Klokslach
* De Ward (Wenjen en wurkjen)
* De Marne
* Yndustrypark
* De Wimerts

== Posten ==
Yn 'e stêd binne der noch in tal lytse brechjes dêr't de nammen fan útrinne op post. Eartiids waard in ienfâldige houten fuotbrêge ek wol post neamd. Dat begryp fynt men ek noch yn 'e doarpsnamme [[Bûtenpost]] werom. 

== Monuminten ==
De stêd Boalsert hat [[List fan ryksmonuminten yn Boalsert|73 ryksmonuminten]] en [[List fan gemeentlike monuminten yn Boalsert|75 gemeentlike monuminten]]. In part fan de stêd is in [[beskerme stedsgesicht]] en is ien fan de [[beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]].

De measte monuminten steane yn de âlde binnenstêd fan Boalsert. Ek rinne noch in stikmannich fan de âlde stedsgrêften troch de binnenstêd hinne.

=== Tsjerken ===
;Martinytsjerke
De herfoarme [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]] of Grutte of Sint-Martentsjerke waard fan [[1446]] oant [[1463]] boud. De bou is winliken in grutte útwreiding fan in 11e iuwske tsjerke dy't yn [[1250]] de memmetsjerke fan Westergoa waard. De tsjerke is in [[pseudobasilyk]] mei in fiifkante sletten [[Koer (tsjerke)|koer]]. Oan 'e westkant stiet in ynboude sterke  [[Sealdaktoer|sealtektoer]] mei fiif [[Lid (arsjitektuer)|lid]]den. Nijsgjirrich is it houtfykwurk yn it ynterieur fan de tsjerke.

;Broeretsjerke
De [[Broeretsjerke (Boalsert)|Broeretsjerke]], yn [[1980]] troch brân ferneatige en hjoed-de-dei as [[ruïne]] bewarre, is it âldste gebou fan de stêd en komt foar in part út de ein fan de [[13e iuw]].

;Sint-Fransiskusbasilyk
De [[Sint-Fransiskusbasilyk (Boalsert)|Sint-Fransiskusbasilyk]] oan de Dijlakker is in Roomsk-katolike [[krústsjerke]] dy't fan [[1932]] oant [[1934]] boud waard en in foargonger fan [[1846]] ferfong. De tsjerke is in ûntwerp fan [[Dom Bellot|Dom. P. Bellot]] en [[Hendrik Christiaan van de Leur|H.C. van de Leur]]. De tsjerke hat in trijekante sletten koer en in lange smelle toer. Yn 'e tsjerke is it Marijebyld [[Us Leaffrou fan Sânwâlden]] bewarre, dy't út de midsiuwen stammet. 

;Fermanje
De [[Fermanje fan Boalsert|Fermanje]] oan de Skilwyk is in sletten [[neoklassisistyske]] [[sealtsjerke]] mei [[dakruter]] en waard boud yn [[1784]].

;Gasthûstsjerke
De grifformearde [[Gasthûstsjerke (Boalsert)|Gasthûstsjerke]] oan 'e Gasthûssingel is in krústsjerke mei dakruter en waard boud yn 1928/29 yn ekspressionistyske foarm nei ûntwerp fan J.H. van der Veen. De pastorije stammet út deselde tiid.

;Oare tsjerken
De eardere Roomsk-katolike Sint-Martinustsjerke oan de Grutte Dijlakker is in trijeskippige tsjerke mei in trijekante sletten koer yn Willem II-gotyk dy't yn 1848/49 boud waard nei in ûntwerp fan [[Theo Molkenboer (arsjitekt)|Theo Molkenboer]]. Yn [[1908]] waard de tsjerke fergrutte. Nei it gearfoegjen fan de parochy mei dy fan de Sint-Fransiskustsjerke waard de tsjerke yn [[1934]] fersobere en ta jongereinsintrum omfoarme. &quot;Us Gebou&quot; oan it Broereplein waard yn [[1893]] as evangelisaasjegebou nei in ûntwerp fan J. van Reenen.

&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Broerekerk Bolsward.jpg|''[[Broeretsjerke (Boalsert)|Broeretsjerke]]''
Ofbyld:Sint-Franciscuskerk Bolsward.jpg|''[[Sint-Fransiskusbasilyk (Boalsert)|Sint-Fransiskustsjerke]]''
Ofbyld:Sint-Franciscuskerk3 Bolsward.jpg|''Sint-Fransiskustsjerke''
Ofbyld:Sint-Franciscuskerk2 Bolsward.jpg|''Sint-Fransiskustsjerke''
Ofbyld:Sint-Franciscuskerk4 Bolsward.jpg|''Glês Sint-Fransiskustsjerke''
Ofbyld:Martinikerk Bolsward.jpg|''[[Martinitsjerke (Boalsert)|Martinitsjerke Boalsert]]''
Ofbyld:Martinikerk2 Bolsward interieur.jpg|''Ynterieur Martinitsjerke''
Ofbyld:Martinikerk3 Bolsward interieur.jpg|''Ynterieur Martinitsjerke''
Ofbyld:Martinikerk Bolsward schildering geboorte Christus.jpg|''Skildering  Martinitsjerke''
Ofbyld:Martinikerk Bolsward detail preekstoel.jpg|''Preekstoel Martinitsjerke''
Ofbyld:Martinikerk Bolsward detail koorbank.jpg|''Koarbank Martinitsjerke''
Ofbyld:Fermanje, Boalsert.jpg|''[[Fermanje fan Boalsert|Fermanje]]''
Ofbyld:Overzicht_zuidwestgevel_met_dakruiter_-_Bolsward_-_20345944_-_RCE.jpg|''[[Gasthûstsjerke (Boalsert)|Gasthûstsjerke]]''
&lt;/gallery&gt;

=== Stedhûs ===
{{Apart|Stedhûs fan Boalsert}}
It stedhûs oan de Jongemastrjitte waard yn 1614-1617 boud en ferfong in foargonger fan [[1474]]. It stedhûs wurdt beskôge as it hichtepunt fan it Frysk [[maniërisme]]. De ûntwerper en arsjitekt wie Jacob Gysberts, de heit fan [[Gysbert Japiks]]. Yn it [[sûterrên]] stie de Waach en wie dus ien fan de [[Waachgebouwen yn Fryslân]].

=== Oare monuminten ===
[[Ofbyld:Julianapark 1.jpg|thumb|''[[Julianapark (Boalsert)|Julianapark]]'']]
* [[Sint Anthony Gasthûs (Boalsert)|Sint-Antony Gasthûs]] oan 'e Nijmerk, boud yn [[1453]].
* [[Hindrik Nanneshôf]]
* [[Heeremahûs]]
* [[Hid Herohôf]]
* [[Julianapark (Boalsert)|Julianapark]]
* Heech Bolwurk, it oerbliuwende part fan de âlde stedswâl
* [[wettertoer (Boalsert)|Wettertoer]] oan de westkant fan de stêd.
* Distillearderij [[Sonnema Berenburg]]
* [[De Friese Bierbrouwerij Us Heit B.V.|Fryske Bierbrouwerij Us Heit]]

=== Mûnen ===
Justjes bûten de stêd steane trije poldermûnen: [[De Klaver]], in spinnekopmûne fan [[1802]]: [[Tadema's Mole]], in [[Muonts (mole)|muonts]] út [[1824]] en in [[Tsjasker Boalsert|tsjasker]] út [[1973]]

== Eveneminten ==
[[Ofbyld:Appelmarkt_in_Bolsward_Netherlands_2005-07-19.jpg|right|thumb|''De Appelmerk'' (2005)]]
[[Ofbyld:Bolsward bord 01.JPG|thumb|''Wolkom yn Boalsert'']]
[[Ofbyld:20140503 Broerekerk Bolsward Fr NL (1).jpg|thumb|right|''Broeretsjerke'']]
* [[Alvestêdetocht]] en dêrfan ôflate eveneminten:
**[[Alvestêde Fytsfjouwerdaagse]]
**[[Alvestêde Oldtimer Rally]]
**[[Alvestêde Roeimaraton]]
**[[Alvestêde Ultrarin]]
**[[Alvestêdekuiertocht]]
**[[Alvestêdetocht fan de Fryske Motorklub]]
**[[Alvestêdetocht op de Fyts]]: eltse [[Pinkstermoandei]]; begjint en einiget yn Boalsert
**[[Autopedalvestêdetocht]]: eltse [[Pinkstersnein]]; begjint en einiget yn Boalsert
**[[SUP 11 City Tour]]
**[[Non-stop 11 Stêde Seekajak Prestaasjetocht]]
**[[Trekkeralvestêdetocht]]
* [[Heamieldagen]]: fjouwer dagen feest yn [[juny]], dêr't de ein fan 'e [[ûngetiid]] by fierd wurdt; mei û.m. [[merke]], in [[merk (hannelsgearkomste)|jiermerk]], it [[Ynternasjonaal Folkloristysk Dûnsfestival Boalsert]], it [[Bolstjurrich Strjitfestival]], de [[Night of the Heamiel]] en it tradisjonele [[heamiel]]
* [[Snits-Boalsert-Snits]]: in hurddraafwedstryd op de lêste [[sneon]] fan [[augustus]]
* [[Bolletongersdei]]: in merk mei oare aktiviteiten op de earste [[tongersdei]] fan [[oktober]], mei [[merke]] fan 'e [[woansdei]] oant de [[sneon]], sneontejûns ôfsletten mei it [[muzykfestival]] [[BollePop]]

== Mienskip ==
Boalsert hat fjouwer buertferienings: [https://www.deblauwpoort.nl/ ''De Blauwpoort''], [https://noord2.nl/ Plan Noard II], ''[https://x.com/Wv%20deMiddelsee WKV De Middelsee]'' en de Nije Buertferiening (NBV) en [https://debolswarderstichtingen.nl/ trije stiftings]: [https://debolswarderstichtingen.nl/gasthuis Sint-Anthonygasthûsstifting], [https://debolswarderstichtingen.nl/hnce Hindrik Nannes en Cathrijn Epes-stifting] en [https://debolswarderstichtingen.nl/weeshuis Stifting it Weeshûs]

=== Underwiis ===
=== Primêr ûnderwiis ===
* Iepenbier: [http://basisschooldeopbouw.nl/ Basisskoalle De Opbou], [http://www.obsdeblinker.nl/ Basisskoalle De Blinker]
* Katolyk: [http://www.sint-maartenschool.nl/ Basisskoalle Sint Maarten] 
* Protestantsk: [http://debronbolsward.nl/ Basisskoalle De Bron].

=== Fuortset ûnderwiis ===
* [http://www.marnecollege.nl/ Marne Kolleezje]: Middelbere skoalle foar FMBU, LWUU, HAFU, FWU, TTU. De skoalle hat meardere lokaasjes.

=== Tsjerke ===
* [https://martinikerkbolsward.nl/ Martinytsjerke Protestantske gemeente]
* [https://www.gasthuiskerk-bolsward.nl/ Gasthûstsjerke PKN-gemeente]
* [http://www.zaligetitusparochie.nl/ Sillige Titus Brandsmaparochy Katolike gemeente]
* [https://www.doopsgezindbolswardsneek.nl/ Minnistegemeente Boalsert-Snits]
* [http://www.hetkeerpunt.com/ Kristlike gemeente ''Het Keerpunt'']
* [http://www.petra-info.nl/ Petra-gemeente]
* ''[https://gloriehuis.info/ Gloriehuis Bolsward]''
* [https://www.jw.org/ Jehova's Tsjûgen Boalsert]

=== Sport ===
* Keatsen: KF Boalsert
* Korfbal: kv Westergo
* Skaken: [[Westergoo]]
* Reedriden: ''Schaats Training Bolsward'' (STB)
* Tennis: ''De Drie Posten''
* Fuotbal: [[SC Bolsward]]
* Foljebal: VC Bolsward
* Swimmen: ''Zwem- en Poloclub Bolsward''

Eardere futbalferienings: [[Fuotbalferiening RES]], [[Fuotbalferiening CAB]], [[Fuotbalferiening Bolswardia]]

=== Oare ferienings ===
* Oranje, Hollandia - muzyk
* Yn 'e Lijte - koar
* Skomjend Wiid - shantykoar

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1748 !! 1840 !! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2006 !! 2013 !! 2023
|-
| 2.878 || 4.450 || 7.922 || 8.340 || 8.718 || 9.158 || 9.871 || 9.516 || 10.140 || 10.120
|}
''&lt;small&gt;(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013 en 2023: [https://allecijfers.nl/woonplaats/bolsward/ Alle Cijfers].)&lt;/small&gt;''

=== Bekende Boalserters ===
* [[Piter Lycklama à Nijeholt]], boargemaster fan Frjentsjer, Ljouwert, Rotterdam en kommissaris fan de keninginne yn Oerisel
* [[Joop Bakker]] ([[27 maaie]] [[1921]]), Nederlânsk politikus en boargemaster († [[2003]])
* [[Titus Brandsma]], de sillich ferklearre preester, is oer de hiele wrâld bekend. Yn [[1881]] waard hy berne as Anno Sjoerd Brandsma, op in pleats in eintsje bûten Boalsert.
* [[Gysbert Japiks]], de bekendste Fryske renêssânsedichter.
* [[Annemarie Jorritsma-Lebbink]], [[Twadde Keamer fan de Staten-Generaal|Twadde Keamerlid]] en letter minister, wenne in skoft yn Boalsert, foardat hja boargemaster fan [[Almere]] waard.
* [[Larry van Wieren]] ([[3 maaie]] 1951), iishockeyinternational en -coach.
* [[Joop Mulder]], festival directeur [[Oerol]].
* [[Frits van der Meer]], wittenskipper en skriuwer - winner P.C.Hooftpriis 1964
* [[Eppie Bleeker]] sprinter yn de jierren 70. Helle 2x in brûnzen medailje op in WK
* [[Sander de Rouwe]]. CDA-politikus. 
* [[Ype Anema]], Frysk fuotballer

=== Bekende keunstners út Boalsert ===
* Graveurs Bote of [[Boëtius à Bolswert|Boëtius]] en [[Schelte à Bolswart]] dy't in soad wurke hawwe yn Antwerpen, [[Johan van Munnickhuysen]], [[Pieter Tanjé]] en [[Michiel Elgersma]]
* Sulversmidden wêrfan ûnder oare [[Lolle Jeltes]] bekend om syn gravearwurk en [[Claes Fransen Baardt]] bekend om syn driuwwurk berne omtrint 1628.

== Ynfrastruktuer ==

=== Ferkear ===
Súdlik fan de stêd rint de [[Rykswei 7|A7]] fan [[Saanstêd]] nei [[Bad Nijeskâns]], dêr't Boalsert twa ôfslaggen by hat: &quot;Boalsert&quot; en &quot;Boalsert-East&quot;. De provinsjale wei [[Provinsjale wei 359|N359]] rint fan [[De Lemmer]] oer [[Balk]], [[Warkum]] westlik fan Boalsert nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ta. Wetterwegen binne yn suden it [[Krúswetter (Boalsert)|Krúswetter]] dy't nei de [[De Wimerts (Wâldsein)|Wimerts]], de [[Warkumer Trekfeart]], [[Makkumer Feart]] en it [[Van Panhuyskanaal]] ferbynt. Yn it noarden ferbynt de [[Boalserter Feart]] mei de [[Kleasterfeart]].

De stêd hat gjin treinferbining, mar hat fan 1882-1968 in tramferbining mei [[Snits]] en fan 1882-1947 mei [[Harns (stêd)|Harns]] hân. Yn it âlde tramstasjon oan de Snitserstrjitte sit hjoed-de-dei in graazjebedriuw. 

=== Bustsjinst ===
Sûnt 9 jannewaris 2022 is it busstasjon oan de Twibaksdyk oan de westrâne fan de stêd iepene. Dêrtroch koe it busferkear yn it sintrum fermindere wurde en koe it âlde busstasjon sletten wurde en waard doe ferboud ta parkearplak. Wol kaam der in halte oan de Gasthûssingel. Oan de Kleasterleane oan de eastrâne fan de stêd sitte in busstasjon mei oerbliuwsels fan it meubilêr fan de Interliner dy't dêr earder ried.

Troch Boalsert rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 44:''' Boalsert - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]
* '''Line 75:''' [[Minnertsgea]] - Boalsert fia [[Frjentsjer]]
* '''Line 92:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia Boalsert
* '''Line 96:''' Surch - Boalsert fia [[Makkum]]
* '''Line 99:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Boalsert en Snits
* '''Line 355:''' [[Dokkum]] - Boalsert fia Ljouwert
* '''Line 390:''' Makkum - It Hearrenfean fia Boalsert en Snits

De buslinen troch Boalsert wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[Strjitten fan de stêd Boalsert]].

== Media ==
* [https://tvbolsward.nl/ TV Bolsward]
* [http://www.bolswardsnieuwsblad.nl Boalserts Nijsblêd]
* [[Omrop Súdwest]]

==Sjoch ek==
* [[Boalsert (gemeente)]]
* [[list fan boargemasters fan Boalsert]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.bolsward.nl Webstee fan Boalsert]
* [http://www.nederland-in-beeld.nl/Friesland/Bolsward.html Boalsert op Nederlân yn byld.nl]
* [http://tvbolsward.nl/strateninbeeld.html Presintaasje oer de strjitten fan Boalsert]
* [https://www.stichtingbolswardshistorie.nl/ Stifting Boalserts Histoarje]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
* [https://www.bolsward.nl/ bolsward.nl]
* {{Aut|Ronald Stenvert}} [https://www.dbnl.org/tekst/sten009monu06%2001/sten009monu06%2001%200031.php ''Fryslân. Monumenten in Nederland'']
* [https://www.plaatsengids.nl/bolsward Plaatsengids]
}}
{{CommonsBalke|Bolsward|Boalsert}}

{{Alve stêden provinsje Fryslân}}
{{Súdwest-Fryslân}}
{{WikenBoalsert}}
{{Koördinaten|53.062406_0_0_N_5.525816_0_0_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 04' NB, 5° 31' EL}}

[[Kategory:Boalsert| ]]
[[Kategory:Stêd yn Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boalsert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>bkyxqng3fgr6j4dm40jiizsj3im0mz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francesco Carotta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43351</id>
    <revision>
      <id>1240197</id>
      <parentid>1239331</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T17:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48556-44</username>
        <id>59690</id>
      </contributor>
      <origin>1240197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27365" sha1="iu02oh4nmb4ncxutddtdf4nwb4izadi" xml:space="preserve">{{Twifel}}
[[File:FrancescoCarotta.jpg|thumb|Francesco Carotta (2007)]]

[[Ofbyld:Francesco Carotta mei útjouwer Pierik 7.jpg|thumb|''Carotta, Kees Sluys (VPRO)) en syn útjouwer Pierik (Aspekt) (rj) nei ôfrin fan de premjêre Gospel of Caesar, Utert 2007'']]
[[Ofbyld:Francesco Carotta begjin lêzing 5-05.JPG|thumb|''begjin fan de lezing by Broese en Kemink yn Utert'']]
[[Ofbyld:Francesco Carotta ôfrin lêzing publyk 5-05.JPG|thumb|''ôfrin lêzing yn Utert'']]
'''Francesco Carotta''' ([[Feneetsje (stêd)|Feneetsje]], [[1946]]) is in [[Itaalje|Italjaanske]] eardere IT-ûndernimmer &lt;ref&gt; Carotta founded the IT company Legenda Informationssysteme, which specialized on OCR and EDP for press archives and documentation centers. In Paris he worked for Cora, a company specializing on linguistic technology and artificial intelligence. 
Cf.citizendium.org, Arne Eickenberg. &lt;/ref&gt;, publisist en yngenieur,&lt;ref&gt;Cf. Carotta's [http://carotta.de/subseite/autor.html vita].&lt;/ref&gt; en ek in ûnôfhinklik taalkundige en filosoof.&lt;ref&gt;Cf. {{aut|Maria Wyke}} 2007 ;''Caesar: A Life in Western Culture'' |isbn=978-1-86207-662-4 |publisher=Granta, Londen side 254.&lt;/ref&gt; Carotta is mei-oprjochter fan de Dútske krante ''[[die Tageszeitung]]''.&lt;ref&gt;&quot;Cham&quot;; Heide Platen, &quot;Die Legende von der taz aus dem ID&quot;, ''die tageszeitung'', 04-17-1984, side 5.&lt;/ref&gt; As auteur is er bekend wurden mei syn kontroversjele teory dat de teksten oer [[Jezus (tradisjoneel-kristlik)|Jezus fan Nazaret]] ôfkomstich binne út de boarnen oer [[Julius Caesar]].
Nei in stikmannich publikaasjes yn blêden en de kranten ''Stadtzeitung für Freiburg'' (april 1989) en ''die tageszeitung'' (Berlyn, 23-12-1991), publisearre Carotta syn fyzjes yn de boeken ''War Jesus Caesar? 2000 Jahre Anbetung einer Kopie'' (1999) en yn wittenskiplike tiidskriften sa as it Italjaanske Quaderni Di Storia, ''Il Cesare incognito - Da Divo Giulio a Gesù'' (2003).&lt;ref&gt;Francesco Carotta, &quot;Il Cesare incognito — Da Divo Giulio a Gesù&quot;, yn: Luciano Canfora (ed.), ''Quaderni di Storia'' 57, Milan 2003.&lt;/ref&gt; De teory waard ek oerset yn it Nederlânsk, Ingelsk en Spaansk.&lt;ref&gt;''Was Jezus Caesar? Over de Romeinse oorsprong van het Christendom. Een onderzoek'' (2002); ''Jesus was Caesar. On the Julian Origin of Christianity'' (2005). Jan van Friesland (letter haadredakteur by [[Omrop Fryslân]]) makke in dokumintêre oer Carotta syn ûndersyk: ''It Evangeelje fan Caesar'' (2008).&lt;/ref&gt;

== Diegetyske transposysje ==
Nei it fergelykjen fan de ferslaggen oer [[Julius Caesar]] (± 100 f.Kr. - 44 f.Kr.) en de [[Romeinske Boargerkriich]] fan de histoarisy [[Libbens fan de Tolve Caesars|Suetonius]], [[Appianus]], [[Kassius Dio]] en [[Plutarchus]] mei it [[Evangeelje fan Markus]], kaam Carotta ta de konlúzje dat Markus syn ferhaal oer [[Jezus (tradisjoneel-kristlik)|Jezus]] basearre wie op de [[Divus Iulius]]-kultus, de kultus fan de [[fergoading|fergoade]] [[Julius Caesar]]. Carotta wol hawwe dat it [[Evangeelje fan Markus]] it ferhaal is fan de Romeinske boargeroarloch fan Caesar's oerstekken fan de [[Rubikon]] oant syn dea, begraffenis en de ein fan de republyk, yn in ferbastere foarm fannijs beskriuwt; Jezus syn libben en ferkundiging fan syn doop yn de Jordaan oant syn fêstnimming, [[Krusiging fan Jezus|krusiging]] en [[Opstanning fan Jezus|opstanning]] as parallel fan Ceasars lêste jierren. &lt;ref&gt; Carotta ferwiist nei de teolooch Ethelbert Stauffer dy't selde skaaimerken sjocht tussen beide lijensskiednissen fan Caesar en Kristus. [http://nl.wikipedia.org/wiki/Ethelbert_Stauffer] &lt;/ref&gt; &lt;ref&gt; http://en.wikipedia.org/wiki/Ethelbert_Stauffer &lt;/ref&gt; Carotta brûkt foar de ferklearring fan it ûntstean fan it evangeelje in term fan [[Gérard Genette]],&lt;ref&gt;Gérard Genette, ''Palimpsestes: La littérature au second degré'', Paris 1982&lt;/ref&gt;, ''[[diegesis|diegetyske]] transposysje'' (it op’en nij ferheljen fan in ferhaal yn in oare romtlike en/of tiid kontekst); it nije ier-kristlike ferhaal oer Jezus mei tekstferoarings dat him yn in oar gebiet ôfspilet, soe ûntstien wêze troch in proses fan kopiëarflaters, ferkeard oersette wurden, foute útlis fan wurden en oanpassings en redaksje yn in oare kulturele kontekst om politike redenen. De úteinlike foarm fan de nije religy, dy’t de Juliaanske kultus fannijs útlizze moast mei as doel dat dy de Flaviaanske polityk, benammen foar Palestina, fertuten dwaan soe, waard ynfierd ûnder [[Fespasianus]] en de histoarikus [[Flavius Josephus]], waans ''vita'' ek de basis foarme foar it libbensferhaal fan de apostel Paulus sa’t dat ferhelle wurdt yn Hannelingen fan de Apostels, haadstik 2. Neffens  Carotta is Jezus dêrom de Divus Iulius fan de Flaviaanske dynasty ([[69]] – [[96]]). Benammen de Flaviaan keizer [[Konstantyn de Grutte]], dy’t it Kristendom foar syn ryk omearme, soe him tige bewust west hawwe fan it strategysk potinsjeel fan de Julius-kultus yn de nije foarm. Carotta sjocht in kontinuïteit fan de Divus Julius kultus, wêrby't de Romeinske oarsprong ferklearjend is &lt;ref&gt;http://www.carotta.de/subseite/texte/articula/Escorial_en.pdf &lt;/ref&gt; foar sawol de teksten fan it Nije Testamint as foar de tradysje &lt;ref&gt;http://www.carotta.de/subseite/events/lhc_nl.html&lt;/ref&gt;, liturgy en ikonografy &lt;ref&gt; http://www.carotta.de/subseite/texte/articula/Orpheos_Bakkikos_en.pdf &lt;/ref&gt;fan it lettere Kristendom. 

== Breder perspektyf ==
Yn 2008 sette Carotta syn teory yn in breder perspektyf troch in relaasje te lizzen mei it saneamde amulet Orpheos Bakkikos, dat oant no ta fraachtekens oprôp wat echtens onbelanget. Yn in artikel foar de teologyske akademy fan it aartsdiocees fan Sevilla leinen taalkundige Carotta en histoarikus Arne Eickenberg nije arguminten op it kleed troch oan te toanen dat dit amulet te dwaan hat mei Caesar syn kremaasje. &lt;ref&gt;http://www.carotta.de/subseite/texte/articula/Orfeo_Baquico.pdf &lt;/ref&gt;
Eickenberg ferdjippe de teory fan Carotta troch oan te toanen dat der grutte oerienkomsten besteane tusken de frjemde natuerferskynsels by de krúsiging yn it ferhaal oer Jezus en de neisleep by de dea fan 
Caesar. &lt;ref&gt; http://divusjulius.wordpress.com/2010/04/01/darknesshour6&lt;/ref&gt; De Utertske oersetter en undersiker fan it wurk fan Carotta, Tommie Hendriks &lt;ref&gt;http://www.linkedin.com/pub/tommie-hendriks/a/134/7a0 &lt;/ref&gt;, beskreau op grûn fan de boarnen de trije dagen fan rou en lulkens nei Caesar syn dea. &lt;ref&gt;http://tommiehendriks.wordpress.com/tag/rouw-en-razernij-om-caesar&lt;/ref&gt;
Earder seach de teolooch Ethelbert Stauffer in relaasje tusken de kristlike tradysje en de dea fan Caesar:
'It Romeinske folk ferhearlike de deade Caesar yn in unike passy-liturgy, dy't de âlde easterske kleilieten foar de dea fan 'e grutte goaden fan' e segen echoet, en in protte fan dy motiven litte in ferrassend ferbân sjen mei de Goedfreedliturgy fan 'e Roomske mis. 'Dy't ik rêden haw, hawwe my slein', songen se yn 'e namme fan 'e fermoarde. En Antonius ferklearre foar de timpel fan Fenus, dêr't it lichem fan de soan fan 'e goadinne yn lei: 'Wierlik kin de man net fan dizze wrâld wêze waans wurk wie om te rêden wêr't immen rêden wurde moast.' &lt;ref&gt; https://dejister.wordpress.com/about/&lt;/ref&gt;
Ek de klassikus Juan Alberto Humanes sjocht oerienkomsten tussen de kremaasje fan Caesar en krusiging fan Kristus. 
De taalkundigen Subba Raju en Bh.V.N. Lakshmi konkludeare dat persoanen en plakken yn beide tekstgroepen deselde funksje hawwe. &lt;ref&gt; https://www.academia.edu/28010044/LITERATURE_TO_RELIGION_AND_RELIGION_TO_LITERATURE_CHANGING_COLOURS_OF_THE_BIBLE&lt;/ref&gt;
Neffens Carotta is de historyske persoan fan Fulvia verburgen efter Maria Magdalena. Fulvia, as frou fan Markus Antonius, hie in wichtige rol yn de dagen nei de dea fan Caesar, sa as Maria Magdalena yn it Kristusferhaal. 
&lt;ref&gt; Fulvia—the creator of the Good Friday liturgy? The second consequence is that with the determination of Caesar’s funeral day, the authorship of the Christian Good Friday liturgy is definite as well. In fact, during the 1950’s, the theologian Ethelbert Stauffer recognized Caesar’s funeral ritual as a unique passion liturgy, later found in the Roman Good Friday liturgy.12 As we have seen, the staging of Caesar’s funeral has to be attributed to Fulvia,13 then the wife of Antonius. Antonius held the eulogy, and Fulvia had Caesar’s bloodstained garments,14 and even his bloody, defiled corpse on display for the people, using an effigy fastened to a cross- shaped tropaeum raised above the bier.15 This incited the people to revolt and thus, we thank Fulvia for the original performance of Easter, as it is reflected in Christian Easter, i. e. the most important, and for a long time, only Christian celebration.  https://carotta.de/subseite/texte/articula/Fulvia_en.pdf&lt;/ref&gt; 
Njonken djipgeand taalkundig ûndersyk hat Carotta ek op it mêd fan archeology en numismatika de teorie fierder 
útwreide.&lt;ref&gt;https://carotta.de/subseite/texte/articula/Sulla_postura_del_Cesare_Tuscolo.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://carotta.de/subseite/texte/articula/CesareTuscolo_CorriereDelTicino_nl.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://carotta.de/subseite/texte/articula/Briefe_ErikaSimon.pdf&lt;/ref&gt;

== 666: kaai ta ûntslúting fan de Iepenbiering fan Jehannes ==
Carotta stelt dat de eardere ynterpretaasjes fan it getal 666, it teken fan it beest yn de [[Iepenbiering fan Jehannes]] dy't ferwize soenen nei lettere Romeinske keizers as [[Nero]] of [[Domitianus]], achterhelle binne. Neffens him sit efter 666 [[Kleopatra VII|Kleopatra]], de keninginne fan it keninkryk Egypte. Trije sifers yn de boarnen ferwize alinnich nei har: 

1. ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ Θ(εα) = 616

2. ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ Θ(εα) N(εωτερα) = 666

3. ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ Θ(εα) N(εωτερα) = 665 
&lt;ref&gt;https://carotta.de/subseite/texte/articula/Apokalypse_de.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://studiewinkel.nl/product/9789464872408/666-Die-Offenbarung-des-Johannes-als-Verklarung-der-Taten-Octavians&lt;/ref&gt;

De Apokalyps fan Jehannes is in diegetyske transposysje fan 'e dieden fan' e jonge en nije Caesar, Octavianus. It is syn iepenbiering, syn propaganda foar de slach by Filippi, syn syktocht nei de erkenning, de oarloch tsjin Kleopatra en Antonius en de oprjochting fan Nicopolis, 'it nije Jeruzalim'. Sjoch it fraachpetear mei Jan van Friesland (2026) &lt;ref&gt;https://dejister.wordpress.com/2026/01/12/666&lt;/ref&gt; De ferneamde ensyklopedie Treccani.it akseptearre de kombinaasje Kleopatra = 666 as in jildende ferklearring, krekt as Britannica.

Carotta heakket ek oan by Jean-François Champollion, de ûntsjifferer fan de hiëroglyfen﻿. Hy sjocht yn de hiëroglyfen fan Cleopatra har kartouche in religieuze en dynastike boadskip: sy is de nije Isis, de mem dy’t oan ’e fergoade Caesar de godlike soan berne hat — krekt sa’t, yn ’e Romeinske symbolyk, Venus Genetrix de mem wie fan Aeneas en de foarâldlike line fan hearskers.

== Reaksjes ==
Nei in earste positive besprekking yn de útstjoering fan ''Buitenhof'' fan 1 desimber 2002 &lt;ref&gt;http://www.vpro.nl/programma/buitenhof/afleveringen/8881570/items/9609239/&lt;/ref&gt; neamde rjochtsgelearde, humanist en publisist [[Paul Cliteur]] it boek yn it programma NOVA fan 23 desimber 2002 in &quot;ontdekking die gelijk staat aan de denkbeelden van Darwin en Galileo en die de hele cultuurgeschiedenis omver gooit&quot;.&lt;ref&gt;http://www.carotta.de/subseite/echo/novatv.html&lt;/ref&gt; Willem Dijkhuis skreau:&quot; een perspektief op het Europees erfgoed dat na lezing in het geheugen gegrift blijft.&quot; &lt;ref&gt;http://www.carotta.de/subseite/echo/hfd.html&lt;/ref&gt; De Spaanske preester Pedro García González skreau: 'To my astonishment, the Passion and the whole Gospel had a truly Roman context, and they do lead back to Julius Caesar.’ &lt;ref&gt;[http://www.carotta.de]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt; De Dútsk-Portugeeske preester José Cabral haldt in mooglikheid iepen mar hat betingsten. Rev. José Cabral, dialog with Francesco Carotta in: Jan van Friesland, The Gospel of Caesar, documentary film, 2008, TC 01:41:11–01:42:22: &quot;It's self-evident that there was no room for the sheep, but only for the ass and the ox, when they came at night to be fed. I don't quite believe that it has something to do with Augustus, but it could be possible. But then you must keep a very strong faith in the child.&quot; &lt;/ref&gt; De [[Leien]]ske rjochtsfilosoof [[Andreas Kinneging]] neamde Carotta's boek op 24 desimber 2002 'it boek fan it jier 2002'. &lt;ref&gt; http://www.carotta.de/subseite/echo/journaal.html &lt;/ref&gt; Neffens nijtestamintikus Henk Jan de Jonge bringt it boek ''niets dan klinkklare nonsens, ongefundeerde speculaties op basis van toevallige overeenkomsten tussen de weergaven van het leven van Julius Caesar en Jezus''.&lt;ref&gt;[http://www.leidenuniv.nl/mare/2003/19/10.html ''Jezus Christus, alias Julius Caesar'', Hans Ariëns, MARE 19, 6 febrewaris 2003]&lt;/ref&gt; Yn it blêd T.F. skriuwt De Jonge: ''De theorie van Carotta roept veel meer problemen op dan de theorie die Marcus terugvoert op oudere traditie aangaande een historische persoon Jezus. Carotta stelt ons constant voor nieuwe complicaties, die dan weer nieuwe hypothesen vereisen.'' &lt;ref&gt;[http://www.carotta.de/subseite/echo/tf.html ''Carotta over Marcus en Jezus'', H.J. de Jonge yn T.F. – blêd fan de fakulteit fan de godgeleardheid fan Universiteit Leien 35.2 (jannewaris 2004) s. 3-13. &lt;/ref&gt; [[Henk Versnel]], âldhistoarikus kwalifisearre it mei 'Dit is in samling apekoal'. &lt;ref&gt;[http://www.leidenuniv.nl/mare/2003/19/10.html ''Jezus Christus, alias Julius Caesar'', Hans Ariëns, MARE 19, 6 febrewaris 2003]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.mareonline.nl/2003/21/brieven.html&lt;/ref&gt; 
De Nederlânske oersetter fan Carotta, de eksperiminteel psycholooch [[Tommie Hendriks]] beskreau yn in wiidweidich artikel de nuveraardige ûntfangst fan de teory yn Nederlân.&lt;ref&gt;[http://www.carotta.de/subseite/echo/dzh.html ''Was Jezus Caesar? – Receptie van een historische These'', Tommie Hendriks, yn: De Zwarte Hand, Utjouwerij Aspekt – Nû. 1 · 2004 – s. 119-157]&lt;/ref&gt; Fierders skreau Hendriks in monografy dêr't er sjen  lit dat Caesar op 17 maart 44 f.Kr. – ''tertia die'' – byset is, in ekstra bewiis foar Carotta’s syn teory.&lt;ref&gt;http://tommiehendriks.files.wordpress.com/2010/01/rr-recensie-tijdschrift-voor-geschiedenisx6.pdf Sjoch ek  literatuerlist.&lt;/ref&gt; De klassyk histoarikus Anton van Hooff kwalifisearre de teory fan Carotta as 'ateïstysk byleauwe' en pseudowittenskip.&lt;ref&gt;[http://www.skepsis.nl/carotta.html ''Atheïstisch bijgeloof'', Anton van Hooff; útj. [[Skepter]] 15 desimber 2002 (mei neiskrift 4 novimber 2007)&lt;/ref&gt; Histoarikus Thomas von der Dunk skreau: 'It klinkt hiel frjemd yn de earen, mar Carotta hat foar dizze stelling tal fan bewiizen.' &lt;ref&gt;[http://www.carotta.de/subseite/echo/vn.html&lt;/ref&gt;De linguïst Fotis Kavoukopoulos sprekt oer de teory fan Carotta as 'a paradigm shift in the history of religion.' &lt;ref&gt; [Het evangelie van Caesar, tiidkoade:/tc 00:28:55:15 00:29:00:01]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.carotta.de/esub/preface.html,&lt;/ref&gt;De Nederlânske programmamakker [[Jan van Friesland]] makke in dokumintêre oer Francesco Carotta's teory dat Jezus feitlik Caesar wie. Op 2 novimber 2007 wie de premiêre yn Utert fan 'Het evangelie van Caesar-zoektocht naar de ware Christus'.&lt;ref&gt;http://www.vanfrieslandfilm.nl/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://divusjulius.wordpress.com/goc/&lt;/ref&gt; Yn de dokumintêre seit de Spaanske kultureel-antropolooch Francisco Rodríguez Pascual de teory fan Carotta &quot;mooglik&quot; en dêrom fan belang as wurkhypoteze.&lt;ref&gt;http://www.vanfrieslandfilm.nl, 2008, TC 01:08:34–01:09:00: ''&quot;There was the cult of the sole highest God Jupiter, and then of [Divus] Julius. Therefore [your theory] is possible, and this is your task as researchers. This is very important as a working hypothesis. It closes a gap that has never been heuristically investigated from this angle.&quot;''&lt;/ref&gt; De Nederlânske klassikus en Plutarchusoersetter Gerard Janssen (ferbûn oan it [[Steedlik Gymnasium Ljouwert|Piter Jelles gymnasium]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]) beskôget it wurk as in teory fan belang dy't in yngeande wittenskiplike diskusje wurdich is.&lt;ref&gt;Sjoch syn ynlieding op Plutarchus syn ''Caesar'': Plutarchus ''Biografieën I: Demosthenes, Cicero, Alexander, Caesar'', Ljouwert 2006.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt; The Gospel of Caesar /tc 00:51:25:11 00:51:30:08 Janssen: 'I don't think that the great mass of people see anything merciful in Caesar. Well, of course people say that he was a ruthless dictator. We only know Caesar from sources, in which he doesn't appear as benefactor or healer. It's logical that we think of him in old categories, so it's hard to realize that Jesus is connected to Caesar, the great, victorious general. People rather tend to remain stuck inside their old familiar boundaries.' &lt;/ref&gt; 
Klassikus Matthew Kruebbe skreau: 'Given the fact that Christianity arose from Judaism at a time when Jews were hostile to Rome and familiar with all of these stories told by Romans, the similarities are far too great for the similarities between Roman and Christian stories to be merely coincidental.  An overview gives one the impression that the creators of Christianity were copying and modifying Roman stories as they created their own literature about Jesus.' &lt;ref&gt;https://sites.google.com/site/investigatingchristianity/home/caesar-and-christ&lt;/ref&gt; 
Maria Wyke beskôget, yn har Caesarbiografy fan 2007, de troch Carotta oandroegen parallellen tusken Caesar en Jezus as ''&quot;generalisearjend en faak oerflakkich&quot;'', nettsjinsteande harren detailleardheid en ferantwurding sûnder ein.&quot; Pieter Steinz sei oer Wyke har sizzen oer Carotta yn de NRC: ''Wyke laat de belachelijkheid van Carotta’s these mooi zien (door zijn argumenten alleen maar te citeren), maar verbindt er een mooie conclusie aan. Vroeger, schrijft ze, werden Caesar en Jezus met elkaar vergeleken om de opmars van de christelijke heilsleer of het &quot;droit divin&quot; te ondersteunen. Tegenwoordig worden de parallellen juist getrokken om de goddelijkheid en de historiciteit van Jezus te ondermijnen. Wyke: ‘Caesar is niet langer de schaduw van Christus, maar Christus is de schaduw van Caesar.’''&lt;ref&gt;http://www.nrcboeken.nl/recensie/ieder-tijdvak-omgeeft-de-beroemdste-aller-romeinen-met-zijn-eigen-mythes&lt;/ref&gt; Sir Peter Stothard skreau dat de teory tige de oandacht fertsjinnet. &lt;ref&gt;http://timescolumns.typepad.com/stothard/2008/08/christ-was-juli.html&lt;/ref&gt;
De Spaanske filolooch en nij testamintikus Antonio Piñero &lt;ref&gt; http://it.wikipedia.org/wiki/Luciano_Canfora &lt;/ref&gt; skreau dat Carotta syn teory oer in diegetyske transposysje fan it Evangeelje ien fan de meast yngenieuze benaderingen is as it giet oer it fraachstik fan de histoaryske Kristus. &lt;ref&gt;Antonio Piñero, &quot;A modo de síntesis parcial y conclusiones&quot;, in: A. Piñero (ed.), ¿Existió Jesús realmente?, Madrid 2008, side 345 sq. &quot;The Spanish philologist Antonio Piñero wrote that Carotta's reading of the Gospel as a diegetic transposition was one of the most remarkable and ingenious exercises he had read about the problem of Jesus' historicity, but also noted the complexity of his proposal as a possible problem. &quot;http://en.wikipedia.org/wiki/Francesco_Carotta. Catholic priest José Cabral believed that it could be possible that the Nativity originates from the legends and historical accounts about the birth of emperor Augustus, but stated that it could be countered by a strong faith. &lt;/ref&gt; Filolooch en Caesarbiograaf Luciano Canfora &lt;ref&gt;http://it.wikipedia.org/wiki/Luciano_Canfora &lt;/ref&gt; fynt it wurk fan Carotta 'orizjineel' en komt mei in wichtige oare oerienkomst op 'e hispel: Caesar en Kristus ûntkomme mar amper oan de ûntearing fan harren lichem. &lt;ref&gt;http://archiviostorico.corriere.it/2008/novembre/02/Quando_tiranno_finiva_nel_Tevere_co_9_081102040.shtml&lt;/ref&gt; Archeologe Erika Simon &lt;ref&gt;http://de.wikipedia.org/wiki/Erika_Simon &lt;/ref&gt; sprekt fan oerienkomsten dy't net earder sa besjoen binne. &lt;ref&gt; &quot;Das vorliegende Buch knüpft an diese Tatsache an, geht aber weiter und deckt neue, bisher nie so gesehene Zusammenhänge auf.&quot; Foarwurd Was Jesus Caesar?&lt;/ref&gt;
Wim de Ridder sei yn syn ynaugurele rede dat minsken sels mei dizze teory harren takomst ferkenne wolle. &lt;ref&gt;‘When Francesco Carotta asks if Julius Caesar and Jesus Christ are the same person, a question which is rhetorical to him, he participates in the development of normative future models which the elite of church and state considers undesirable, but for the average citizen who wants to explore his own future himself, this is experienced as inspirational.’ –  Inaugural Address Faculty of Future Studies, University of Twente –&lt;/ref&gt;J. Kleisen skreau dat Carotta mei in hiele protte arguminten komt wer at de lêzer sels mar syn of har gewicht oan jaan moat. &lt;ref&gt; http://www.carotta.de/subseite/echo/nbd.html&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt; Sjoch ek: http://divusjulius.wordpress.com/reception&lt;/ref&gt;
Peter Köhler pleatst de teory fan Carotta yn in bredere kontekst fan religieuze mytefoarming en fergeliket it ferskynsel fan 'e fergodliking fan lieders mei âldere en oare foarbylden út 'e âldheid, lykas Gilgamesj, Pythagoras en Plato, dy't ek wol oansjoen waarden as &quot;soan fan God&quot;. Hy beklammet dat it kristendom fan it begjin ôf te lijen hat oan in gebrek oan hurd histoarysk bewiis foar it bestean fan Jezus, wêrtroch't romte is foar alternative ferklearrings lykas dy fan Carotta. &lt;ref&gt;https://dejister.wordpress.com/2025/06/10/wat-schrijft-peter-kohler-over-francesco-carotta&lt;/ref&gt;
Alban Bonilla skreau yn in filosofysk en religieus artikel dat de tradisjonele assosjaasje fan it getal 666 mei it kwea of ​​de duvel, sa't bekend is út it Boek Iepenbiering, ûnderwurpen is oan ferskate ynterpretaasjes. Bonilla neamt ûnder oaren de bekende teory dat 666 ferwiist nei de Romeinske keizer Nero, mar ferwiist ek eksplisyt nei de taalkundige teory fan Francesco Carotta, dy't stelt dat it getal 666 eins ferwiist nei Kleopatra. &lt;ref&gt;https://alfayaracuy.net/contenido/16655/por-que-el-666-es-el-numero-del-demonio&lt;/ref&gt;

De Nederlânske wiskundige Thomas Colignatus sprekt oer in ynspirearjende diskusje by it ûntsiferjen fan it 'nûmer fan it bist' troch Carotta dat nei Kleopatra liedt. Hy brocht it ûnderwerp nei in ynternasjonaal wiskundeplatfoarm. Hy skreau:
‘Theologian Ethelbert Stauffer (1902-1979) denounced the eternal damnation of hell, and he allowed all people a purgatory so that all souls could be saved for heaven. Scholarly correct is his discovery:‘He showed that the Easter liturgy does not follow the Gospel but the funerary ritual of Julius Caesar […] and that the Clementia Caesaris was the pre-Christian forerunner of Christ's forgiveness.’ Francesco Carotta shows that the Divus Iulius and
Roman divine emperor cult was turned into Christianity.’ &lt;ref&gt;https://community.wolfram.com/groups/-/m/t/2653935&lt;/ref&gt; en
&lt;ref&gt;https://thomascool.eu/Papers/BHSWC/Boycott-Holland-Solve-2025-world-crisis.pdf&lt;/ref&gt; Troch mei AI te fokussearjen op saaken as de 'trije Maria’s', de Syryske lêzing mem fan Jezus', en de grammatika fan ἡ τοῦ Ἰακώβου, besiket Carotta hoe at syn makro-hypoteze (Jezus = Caesar; Evangeliën = oersetten Romeinske skiednis) teste en ferfine wurde kin op it nivo fan tekstkrityk en taalkunde.
&lt;ref&gt;https://dejister.wpcomstaging.com/prolegomena-10-ai-gestutzte-vorstudien-zur-entzifferung-des-joannes-evangeliums-francesco-carotta/&lt;/ref&gt;


Jan van Friesland moete by it meitsjen fan syn dokumintêre The Gospel of Caesar ûnbegryp en tsjinwurking troch wittenskippers. &lt;ref&gt; https://www.nederlandseboekengids.com/wp-content/uploads/2017/03/Ingezonden-brieven-ABG69.pdf&lt;/ref&gt;	
&lt;ref&gt;https://dejister.wordpress.com/is-wetenschap-een-mening/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; https://www.scribd.com/doc/6735518/JAN-VAN-FRIESLAND-CONTRA-ANTON-VAN-HOOFF&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://carotta.de/subseite/echo/dzh.html&lt;/ref&gt;

== Literatuer ==
* F. Carotta, &quot;Verkündigung: Caesars Kreuzigung — Das Evangelium nach Kleopatra&quot;, in: Cam (ed.), Memoria 2090 — Kalenden und Iden, Freiburch 1989 ISBN 3-926023-76-7
* F. Carotta, ''War Jesus Caesar? 2000 Jahre Anbetung einer Kopie.'' Goldmann, [[München]] 1999, ISBN 3-442-15051-5
* F. Carotta, ''Was Jezus Caesar? Over de Romeinse oorsprong van het christendom. Een onderzoek.'' Utjouwerij Aspekt b.v., Soesterberg novimber 2002, ISBN 90-5911-069-2
* F. Carotta, ''Jesus was Caesar. On the Julian Origin of Christianity. An Investigative Report.'' Utj. Aspekt b.v., [[Soesterberch]] 2005, ISBN 90-5911-396-9
* F. Carotta, ''War Jesus Caesar? Eine Suche nach dem römischen Ursprung des Christentums.'' Verlag Ludwig, [[Kiel]], july 2011, ISBN 978-3-937719-63-4
* F. Carotta, &quot;Christus ein Mythos?&quot;, review of G. Courtney (1992), Et tu, Judas? Then fall Jesus, Kirchzarten 2002
* F. Carotta, Jezus Christus = Julius Caesar — Theologen in verwarring (&quot;Tumult&quot;: lecture &amp; debate), Luterske Tsjerke, Utert, 11-28-2002
* F. Carotta, Il Cesare incognito – Da Divo Giulio a Gesù, (ferzje), Kirchzarten, maart 2002 
* F. Carotta, &quot;Da Divo Giulio a Gesù - con aspetti iconografici&quot;, Kirchzarten maart 2002
* F. Carotta with Rev. P. García González, Caesar on the cross. Passion before Easter, Auditorium Louis Hartlooper Complex, Utert, 03-20-2005
* F. Carotta met Eerwaarde P. García González, ''Caesar aan het kruis. Passie voor Pasen.'' Id. (Nederlânske oersetting) 
* F. Carotta, &quot;Sull'origine Giuliana del Christianesimo&quot;, Conferenza tenuta ad Offnadingen, maart 2005
* F. Carotta, ''Die Evangelien als diegetische Transposition: Eine mögliche Lösung der Aporie „Existierte Jesus?“'',  Complutense Universiteit, Escorial 2007 
* F. Carotta met Arne Eickenberg, ''Liberalia Tu Accusas! Restituting the Ancient Date of Caesar's Funeral'', Kirchzarten 2009 
* F. Carotta, Orpheos Bakkikos: ''The Missing Cross, Isidorianum, Centro de Estudios Teológicos de Sevilla, 2009, Nº 35 
* F. Carotta, 17 de Marzo -liberalia- Victoria de Munda Fundación de la Colonia Astigi, Funeral de Julio César, Écija (Spanje) maart 2010
* F. Carotta, Noche de San Juan, Colaboración: Arne Eickenberg y Daniel Mere, Conferencia Asociación Puerta del Agua, Aguilar de la Frontera. 23-24 juny 2010.
* P. García González, &quot;Contexto histórico y entendimiento entre confesiones religiosas&quot;, Rascafría 2006
* P. García González, &quot;Intereses, competencias y niveles de realidad. Diferentes lecturas de las historias de vida&quot;, Rascafría 2009
* T. Hendriks, ''Rouw en razernij om Caesar. De wraak van het volk voor een politieke moord zonder weerga.'' Utjouwerij Aspekt b.v., Soesterberg april 2008, ISBN 9789059112957

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.carotta.de Carotta syn webside]
* [http://www.vanfrieslandfilm.nl/pages/synopsis-short.html ''The Gospel of Caesar''], in dokufilm fan [[Jan van Friesland]] oer it ûndersyk fan Carotta (2008)
* [http://www.geschiedenisbeleven.nl/TV_Gids/1103-Het_evangelie_van_Caesar/] Útstjoering mist
* [http://www.dejister.wordpress.com] De Jister, blog oer it wurk fan Francesco Carotta
* [http://divusjulius.wordpress.com/]DIVVS ILIVS, ynternasjonaal blog oer it wurk fan Francesco Carotta
-----
&lt;references/&gt;
}}
{{DEFAULTSORT:Carotta, Francesco}}
[[Kategory:Italjaansk taalkundige]]
[[Kategory:Italjaansk skiedkundige]]
[[Kategory:Fenesiaansk persoan]]
[[Kategory:Skiednis fan it kristendom]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1946]]</text>
      <sha1>iu02oh4nmb4ncxutddtdf4nwb4izadi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hemmemastate (Berltsum)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50296</id>
    <revision>
      <id>1240188</id>
      <parentid>1107500</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T14:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bewenners */ [[]]</comment>
      <origin>1240188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4176" sha1="lz0ovqu68kgkkpo2w9e0ivr39vyxgiq" xml:space="preserve">[[Ofbyld:BerlikumEnWier StatesBoerderijen.jpg|thumb|''States en pleatsen by Berltsum en Wier'']]

'''Hemmemastate''' wie in [[state]] yn [[Berltsum]].  Allinnich de poarte fan de eardere state is bewarre bleaun en hjit noch Hemmemapoarte. Yn de Hemmemapoart is noch altiten de stien mei it alliânsjewapen fan Hemmema-Gratinga te sjen. 

Foar safier bekend is de state yn de [[15e iuw]] of al (folle) earder boud, mooglik as fort om de haven fan [[Tutgum|Tuytkum/Utgong]] te beskermjen, wat ferklearje soe wêrom't dizze state as ienige yn Fryslân bûten de âlde seedyk boud is. It laach sels is frij seker folle âlder mar de earste bewenner dy't neamd wurdt is Doeke Hemmema. 

[[Ofbyld:Berltsum HettefanHemmema 1561.jpg|thumb|left|175px|''Hette fan Hemmema (1561)'']]
Syn soan Hette Hemmema is noch yn 1491 [[âlderman]] fan Berltsum. De funksje fan âlderman hold yn dat de beklaaier fan de funksje oan it haad fan it stedsregear stie. Dêrút soe bliken dwaan dat net allinnich it havenstedsje Tuytkum, dat oan de ein fan de [[15e iuw]] allang yn Berltsum opgien wie, mar dat ek Berltsum stedsrjochten hân hat.&lt;br&gt;

Yn [[1492]] liet Hette syn [[Skieringers|Skieringer]] partijgenoat [[Bocka Harinxma|Bocke Harinxma]] by de fjildslach tsjin [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Grins (stêd)|Grins]] yn 'e kjeld stean en slút, mei oare Skieringer [[haadling]]en temûk in ferdrach mei Grins. Kleardernôch fertrouden de Grinzers him net, want yn [[1496]] belegeren se Hemmemastate en feroveren it, mar stutsen it net yn de brân. Hja woenen it sterke kastiel sels brûke, mar de besetting duorre net lang. Al rillegau ferovere Hette syn hûs werom, doe't de Grinzers útrukt wienen op in oare ekspedysje. Tsjerklik wie Hette in herfoarmingsgesind man. Hy besocht yn [[1480]] (in iuw foar de [[reformaasje]]) in [[kleaster]] yn Berltsum te stichten fan de foarútstribjende oarder fan de &quot;Broeders des Gemeenen Levens&quot;. Nei in tal problemen slagge him dat, mar troch te min meiwurking fanút de [[roomske tsjerke]] hat dat kleaster mar sa'n 8,5 jier bestien.

[[Ofbyld:Hemmemastate-Berlikum poortgebouw.jpg|thumb|260px|''It doarpsplein fan [[Berltsum]] mei it âlde [[poarte]]gebou''.]]
It Hemmemaskaai stoar yn 1721 mei Doecke Doeckes van Hemmema út. De state kaam doe yn hannen fan Carel Duco d’Aumale, dy't it gebou noch moaier makke, mar nei't er yn 1746 ferstoar by in Frânske fjildtocht waard it slot ferkocht oan in Quader. Dy hat opdracht jûn om Hemmemastate ôfte brekken om it frijkommen boumateriaal goed te ferkeapjen. De Hemmemapoarte bleau lykwols sparre en dy stiet ek  noch bekend ûnder de namme d'Aumalepoarte.       

It súdlike diel fan it tsjintwurdige Hemmemapark leit op it histoaryske steed fan de ± 1750 ôfbrutsen Hemmemastate. 

== Bewenners ==
* 2e helte 15e iuw Doecke Hemmema
* ± 1491 Hette Doeckes Hemmema
* - 1503 Doecke Hettes [[fan Hemmema]] (boaske oan [[Bauck Poppema]] 
* 1503-1572 Hette Doeckes fan Hemmema
* 1572-1584 Sicke Hettes fan Hemmema
* 1584-1603 Sierck Sickes fan Hemmema
* 1603-1646 Sicke Siercks fan Hemmema
* 1646-1698 Doecke Siercks fan Hemmema, broer fan foargeande
* 1698-1721 Doeke Doeckes fan Hemmema
* 1721-1729 Civile Susanna du Tour, widdo fan Doeke Doeckes
* 1729-1746 Carel Duco greve d’Aumale
* 1747 de hear Quader; state sloopt

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.stinseninfriesland.nl/ Stinzen yn Fryslân]
* ''Van de mond der oude Middelzee'' fan K.J. van den Akker (rige artikels 1922-1942)
* ''Beschryvinge van de Heerlyckheydt van Frieslandt'' troch Chr. Schotanus (1664)
* ''Tegenwoordige staat van Friesland'' ±1775
* ''Menaldumadeel, 2000 jaar leven in een Friese grietenij'' troch David Hartsema, 1981
* ''Skiednis fan Menameradiel'' red. O. Santema en dr. Y.N. Ypma, 1972
* ''Stinsen en States, Adellijk wonen in Friesland'', 1992
}}
{{Koördinaten|53_14_47.7_N_5_39_17.3_E_type:landmark_zoom:17_region:NL|53° 14' NB, 5° 39' EL}}

[[Kategory:State]]
[[Kategory:Berltsum]]
[[Kategory:Eardere stins of state yn Fryslân]]
[[Kategory:Stins of state yn De Waadhoeke]]
[[Kategory:Bouwurk út de 15e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1747]]
[[Kategory:Stins of state yn Menameradiel]]</text>
      <sha1>lz0ovqu68kgkkpo2w9e0ivr39vyxgiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oatmarsum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55305</id>
    <revision>
      <id>1240199</id>
      <parentid>1226963</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T18:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Tekst útwreide, berjocht ynwennertallen tafoege.</comment>
      <origin>1240199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8718" sha1="7a20wwh6u0wdt9q7ev533ov9ohd1ffw" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Oatmarsum&lt;br&gt;''Ootmarsum''
| ôfbylding                   = Ootmarsum Kerkplein luchtfoto 22 april 2005.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = Sintrum fan Oatmarsum
| wapen                       = [[File:Ootmarsum vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Ootmarsum wapen.svg|40px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Oatmarsum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro Statistyk&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,92 km² &lt;br&gt; dêrfan lân: 3,9 km² &lt;br&gt; dêrfan wetter: 0,02 km²
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-OVf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Dinkelland vlag.svg|20px|border]] [[Dinkellân]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|349}}
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  = 
| webside                     = [https://www.ootmarsum.net Oatmarsum.net]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Oerisel
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 24
| lat_sec                     = 26
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 53
| lon_sec                     = 58
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL - Dinkelland - Ootmarsum.png
| ôfbyldingstekst99           = ''Lizzing fan Ootmarsum yn de gemeente Dinkellân''
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Oatmarsum''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Ootmarsum''; [[Twintsk]]: ''Oatmöske'') is in [[stedsje]] yn [[Twinte]] ([[provinsje]] [[Oerisel]], [[Nederlân]]). Oant [[2001]] foarme Oatmarsum mei in stikmannich buorskippen yn 'e omkriten de gemeente Oatmarsum. Yn 2001 is dy mei de gemeenten [[Denekamp]] en [[Weerselo]] fusearre ta de gemeente [[Dinkellân]]. Oatmarsum hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Oatmarsum}} ynwenners &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro Statistyk&lt;/ref&gt;.

== Skiednis ==
Yn novimber 917 stoar Radboud, biskop fan Utert, yn Oatmarsum, neidat er ûnderweis troch Drinte siik wurden wie. Neffens de libbensbeskriuwing fan 'e biskop hie Oatmarsum doe in [[oratoarium (arsjitektuer)|oratoarium]].

Om it jier 1000 hinne wie Oatmarsum ien fan 'e grutste [[karspel]]s fan Twinte. Yn westlike rjochting wreide de parochy him oarspronklik út oant en mei [[Almelo]].

De tsjerke fan Oatmarsum waard yn 1195 troch [[Drinte|Drintske]] [[hierling]]en ferneatige, dy't yn opdracht fan 'e greve fan Gelre wurken. Dêrnei waard úteinset mei de bou fan in nije tsjerke, dy't lang om let de hjoeddeiske Simon-en-Judastsjerke wurde soe.

Yn 'e [[Midsiuwen]] bloeide de hannel yn Oatmarsum troch de geunstige lizzing, sawol oan in wichtige noard-súdferbining as oan 'e rûte fan West-Nederlân nei Noard-Dútslân. Om 1300 hinne krige Oatmarsum [[stedsrjochten]]. Dêrnei krige Oatmarsum eigen ferdigeningswurken, yn 'e foarm fan in dûbele rige grêften mei ierden wâlen.
[[Ofbyld:Kogel kerk Ootmarsum.JPG|thumb|left|De kanonskûgel yn 'e tsjerke.]]
Yn it ramt fan 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] legeren de Spanjerts har yn Oatmarsum. Yn 1597 waarden se troch de legers fan [[Maurits fan Oranje|prins Maurits]] út Oatmarsum ferdreaun, wêrnei't de festing ûntmantele waard. Ferskillende kûgels dy't by de ferovering fan 'e stêd ôfsketten waarden, kamen yn 'e grêft telâne en waarden letter weromfûn. Ien fan dy kûgels waard letter yn 'e muorre fan 'e tsjerke ynmitsele en betinkt dat belis. Ek oan 'e bûtenmuorre fan 'e Grotestraat 21 is noch sa'n kûgel te sjen.

[[Ofbyld:Gezicht op de kerk en het huis te Ootmarsum, RP-T-1888-A-1439.jpg|thumb|left|Tsjerke en it Hûs Oatmarsum (1729).]]
Súdlik fan it stedsje lei in [[kommanderij]] fan 'e [[Dútske Oarder]]. Dat waard letter de havezate Hûs Oatmarsum. Sawol de stêd as it hûs binne ferivige troch [[Jacob fan Ruisdael]] (om 1628-1682 hinne).

De opkomst fan 'e yndustry yn Twinte gyng oan Oatmarsum foarby; it bleau in stedsje dêr't de ikkerbou oerhearske. Dêrtroch stagnearre de ûntwikkeling fan Oatmarsum, mar yn 'e twadde helte fan 'e 20e iuw krige de toeristyske sektor dêr in ympuls.

== Geografy ==
Noardlik fan 'e (âlde) gemeentegrins leit it natuergebiet Springendal. Dit boskrike natuergebiet is 355 hektare grut.

== Sipelstêd ==
Oatmarsum wurdt ek wol ''sipelstêd'' neamd. De [[sipel]] wurdt yn oerdrachtlike sin ek as toeristyske trekpleister brûkt. Trijris it jier, yn 'e fakânsjetiid, is der in sipelmerk (''siepelmarkt''), dy't lju fan hein en fier oanlûkt.

== Toerisme ==
[[Ofbyld:Overzicht van de molen - Ootmarsum - 20420869 - RCE (cropped).jpg|thumb|left|Oatmarsumer mûne.]]
* Sintraal yn it doarp stiet de H.H. Simon-en-Judastsjerke, in trettjinde-iuwske [[pseudobasilyk]] yn Westfaalske [[romanogotyk]], mei in letgoatysk [[Koer (tsjerke)|koer]] en in twadde [[dwersskip]], boud fan Bentheimer sânstien. De tsjerke waard yn 1969 restaurearre.
* Oan 'e Ganzenmarkt stiet de [[Neoklassisisme|neoklassisistyske]] Napoleontsjerke fan 'e Nederlânsk Herfoarme Tsjerke, boud yn 1810.
* It stedhûs fan Oatmarsum datearret foar in part út 1778.
* Yn it gemeentlik grien oan 'e Smithuisstraat is op 'e grûn in saneamde analemmatyske sinnewizer oanlein. Troch yn it midden te stean, fungearret men dêr sels as in sinnewizer en wurdt de krekte tiid oanwiisd.
* De Mûne fan Oude Hengel is in [[nôtmûne]] út 1872.
* It eardere kleaster Maria ad Fontes (ek wol Kleaster Ad Fontes neamd) oan 'e Oostwal/Kloosterstraat waard yn 1850 stifte troch de Susters fan Us Leaffrou fan Amersfoart en krige yn 1950, by it 100-jierrich jubileum, de namme Maria ad Fontes.
* In part fan Oatmarsum is in beskerme stedsgesicht. Yn Oatmarsum binne tal fan fakhûswenten te finen.

Yn Oatmarsum binne ferskate keunstgaleryen fêstige. De galeryen fan Ton Schulten en Annemiek Punt binne sûnt harren komst oan it begjin fan 'e jierren 1990 de âldste. Yn it plak binne op ferskillende lokaasjes in soad keunstwurken, wêrûnder in byld fan 'e ''poaskearls''.

=== Musea ===
* [[Iepenloftmuseum Ootmarsum|Iepenloftmuseum Lös Hoes Oatmarsum]]
* Educatorium Oatmarsum, ûnderwiismuseum
* Museum Chronomium, sintrum foar Tiidmjitkunde
* Museum Ton Schulten

=== Eveneminten ===
[[Ofbyld:Vlöggelen (cropped).jpg|thumb|260px|Peaskekeardels.]]
Tradisjoneel wurdt alle jierren de lêste kermis fan 'e regio yn Oatmarsum hâlden, meastentiids yn novimber. Om't de bûtentemperatuer yn dy tiid oer it algemien frij leech is, wurdt de kermis ek wol Koale Karmis (Kâlde Merke) neamd.

Yn Oatmarsum wurdt [[Peaske]] op in bysûndere wize troch de roomsk-katoliken fierd, dy't it grutste part fan 'e ynwenners útmeitsje. Op Peaskesnein meitsje de ''poaskearls'' (peaskekearels) moarns ier en middeis in omgong om 'e tsjerke en sjonge dêrby peaskelieten. Dêrnei wurde de ynwenners fan Oatmarsum útnûge om yn in lange rige, hân yn hân, troch it stedsje te rinnen, it saneamde ''Vlöggeln''. Op Peaskemoandei wurdt dat werhelle. It binne ek de peaskekeardels dy't it tradisjonele [[peaskefjoer]] organisearje en opbouwe.  

== Keppelings om utens ==
* [https://www.dinkelland.nl Gemeente Dinkelland]

== Ofbylden ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; caption =&gt;
Overzicht van de westgevel met houten koepelvormig torentje - Ootmarsum - 20413865 - RCE (cropped).jpg|Protestantske tsjerke.
RK Kerk H.H. Simon en Judas Ootmarsum.JPG|Simon- en Judastsjerke.  
2026 Oatmarsum, riedshûs.jpg|Alde riedshûs
2026 Oatmarsum II.jpg|Put
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; caption =&gt;
2026 Oatmarsum III.jpg|
2026 Oatmarsum, eardere kleastertsjerke.jpg|Kleastertsjerke
2026 Oatmarsum, Keerweer 2.jpg|Keerweer 2
&lt;/gallery&gt;
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
{{Commonscat|Ootmarsum}}
}}
{{msg:GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Oerisel]]</text>
      <sha1>7a20wwh6u0wdt9q7ev533ov9ohd1ffw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240200</id>
      <parentid>1240199</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T18:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Toerisme */ [[]]</comment>
      <origin>1240200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8720" sha1="2g178bee1x4v4ey5hexmj2kt0wtlrjw" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Oatmarsum&lt;br&gt;''Ootmarsum''
| ôfbylding                   = Ootmarsum Kerkplein luchtfoto 22 april 2005.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = Sintrum fan Oatmarsum
| wapen                       = [[File:Ootmarsum vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[File:Ootmarsum wapen.svg|40px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Oatmarsum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro Statistyk&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,92 km² &lt;br&gt; dêrfan lân: 3,9 km² &lt;br&gt; dêrfan wetter: 0,02 km²
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-OVf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Dinkelland vlag.svg|20px|border]] [[Dinkellân]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|349}}
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = 
| simmertiid                  = 
| webside                     = [https://www.ootmarsum.net Oatmarsum.net]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Oerisel
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 24
| lat_sec                     = 26
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 53
| lon_sec                     = 58
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL - Dinkelland - Ootmarsum.png
| ôfbyldingstekst99           = ''Lizzing fan Ootmarsum yn de gemeente Dinkellân''
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Oatmarsum''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Ootmarsum''; [[Twintsk]]: ''Oatmöske'') is in [[stedsje]] yn [[Twinte]] ([[provinsje]] [[Oerisel]], [[Nederlân]]). Oant [[2001]] foarme Oatmarsum mei in stikmannich buorskippen yn 'e omkriten de gemeente Oatmarsum. Yn 2001 is dy mei de gemeenten [[Denekamp]] en [[Weerselo]] fusearre ta de gemeente [[Dinkellân]]. Oatmarsum hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Oatmarsum}} ynwenners &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro Statistyk&lt;/ref&gt;.

== Skiednis ==
Yn novimber 917 stoar Radboud, biskop fan Utert, yn Oatmarsum, neidat er ûnderweis troch Drinte siik wurden wie. Neffens de libbensbeskriuwing fan 'e biskop hie Oatmarsum doe in [[oratoarium (arsjitektuer)|oratoarium]].

Om it jier 1000 hinne wie Oatmarsum ien fan 'e grutste [[karspel]]s fan Twinte. Yn westlike rjochting wreide de parochy him oarspronklik út oant en mei [[Almelo]].

De tsjerke fan Oatmarsum waard yn 1195 troch [[Drinte|Drintske]] [[hierling]]en ferneatige, dy't yn opdracht fan 'e greve fan Gelre wurken. Dêrnei waard úteinset mei de bou fan in nije tsjerke, dy't lang om let de hjoeddeiske Simon-en-Judastsjerke wurde soe.

Yn 'e [[Midsiuwen]] bloeide de hannel yn Oatmarsum troch de geunstige lizzing, sawol oan in wichtige noard-súdferbining as oan 'e rûte fan West-Nederlân nei Noard-Dútslân. Om 1300 hinne krige Oatmarsum [[stedsrjochten]]. Dêrnei krige Oatmarsum eigen ferdigeningswurken, yn 'e foarm fan in dûbele rige grêften mei ierden wâlen.
[[Ofbyld:Kogel kerk Ootmarsum.JPG|thumb|left|De kanonskûgel yn 'e tsjerke.]]
Yn it ramt fan 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] legeren de Spanjerts har yn Oatmarsum. Yn 1597 waarden se troch de legers fan [[Maurits fan Oranje|prins Maurits]] út Oatmarsum ferdreaun, wêrnei't de festing ûntmantele waard. Ferskillende kûgels dy't by de ferovering fan 'e stêd ôfsketten waarden, kamen yn 'e grêft telâne en waarden letter weromfûn. Ien fan dy kûgels waard letter yn 'e muorre fan 'e tsjerke ynmitsele en betinkt dat belis. Ek oan 'e bûtenmuorre fan 'e Grotestraat 21 is noch sa'n kûgel te sjen.

[[Ofbyld:Gezicht op de kerk en het huis te Ootmarsum, RP-T-1888-A-1439.jpg|thumb|left|Tsjerke en it Hûs Oatmarsum (1729).]]
Súdlik fan it stedsje lei in [[kommanderij]] fan 'e [[Dútske Oarder]]. Dat waard letter de havezate Hûs Oatmarsum. Sawol de stêd as it hûs binne ferivige troch [[Jacob fan Ruisdael]] (om 1628-1682 hinne).

De opkomst fan 'e yndustry yn Twinte gyng oan Oatmarsum foarby; it bleau in stedsje dêr't de ikkerbou oerhearske. Dêrtroch stagnearre de ûntwikkeling fan Oatmarsum, mar yn 'e twadde helte fan 'e 20e iuw krige de toeristyske sektor dêr in ympuls.

== Geografy ==
Noardlik fan 'e (âlde) gemeentegrins leit it natuergebiet Springendal. Dit boskrike natuergebiet is 355 hektare grut.

== Sipelstêd ==
Oatmarsum wurdt ek wol ''sipelstêd'' neamd. De [[sipel]] wurdt yn oerdrachtlike sin ek as toeristyske trekpleister brûkt. Trijris it jier, yn 'e fakânsjetiid, is der in sipelmerk (''siepelmarkt''), dy't lju fan hein en fier oanlûkt.

== Toerisme ==
[[Ofbyld:Overzicht van de molen - Ootmarsum - 20420869 - RCE (cropped).jpg|thumb|left|Oatmarsumer mûne.]]
* Sintraal yn it doarp stiet de H.H. Simon-en-Judastsjerke, in trettjinde-iuwske [[pseudobasilyk]] yn Westfaalske [[romanogotyk]], mei in letgoatysk [[Koer (tsjerke)|koer]] en in twadde [[dwersskip]], boud fan [[Bentheimer sânstien]]. De tsjerke waard yn 1969 restaurearre.
* Oan 'e Ganzenmarkt stiet de [[Neoklassisisme|neoklassisistyske]] Napoleontsjerke fan 'e Nederlânsk Herfoarme Tsjerke, boud yn 1810.
* It stedhûs fan Oatmarsum datearret foar in part út 1778.
* Yn it gemeentlik grien oan 'e Smithuisstraat is op 'e grûn in saneamde analemmatyske sinnewizer oanlein. Troch yn it midden te stean, fungearret men dêr sels as in sinnewizer en wurdt de krekte tiid oanwiisd.
* De Mûne fan Oude Hengel is in [[nôtmûne]] út 1872.
* It eardere kleaster Maria ad Fontes (ek wol Kleaster Ad Fontes neamd) oan 'e Oostwal/Kloosterstraat waard yn 1850 stifte troch de Susters fan Us Leaffrou fan Amersfoart en krige yn 1950, by it 100-jierrich jubileum, de namme Maria ad Fontes.
* In part fan Oatmarsum is in beskerme stedsgesicht. Yn Oatmarsum binne tal fan fakhûswenten te finen.

Yn Oatmarsum binne ferskate keunstgaleryen fêstige. De galeryen fan Ton Schulten en Annemiek Punt binne sûnt harren komst oan it begjin fan 'e jierren 1990 de âldste. Yn it plak binne op ferskillende lokaasjes in soad keunstwurken, wêrûnder in byld fan 'e ''poaskearls''.

=== Musea ===
* [[Iepenloftmuseum Ootmarsum|Iepenloftmuseum Lös Hoes Oatmarsum]]
* Educatorium Oatmarsum, ûnderwiismuseum
* Museum Chronomium, sintrum foar Tiidmjitkunde
* Museum Ton Schulten

=== Eveneminten ===
[[Ofbyld:Vlöggelen (cropped).jpg|thumb|260px|Peaskekeardels.]]
Tradisjoneel wurdt alle jierren de lêste kermis fan 'e regio yn Oatmarsum hâlden, meastentiids yn novimber. Om't de bûtentemperatuer yn dy tiid oer it algemien frij leech is, wurdt de kermis ek wol Koale Karmis (Kâlde Merke) neamd.

Yn Oatmarsum wurdt [[Peaske]] op in bysûndere wize troch de roomsk-katoliken fierd, dy't it grutste part fan 'e ynwenners útmeitsje. Op Peaskesnein meitsje de ''poaskearls'' (peaskekearels) moarns ier en middeis in omgong om 'e tsjerke en sjonge dêrby peaskelieten. Dêrnei wurde de ynwenners fan Oatmarsum útnûge om yn in lange rige, hân yn hân, troch it stedsje te rinnen, it saneamde ''Vlöggeln''. Op Peaskemoandei wurdt dat werhelle. It binne ek de peaskekeardels dy't it tradisjonele [[peaskefjoer]] organisearje en opbouwe.

== Keppelings om utens ==
* [https://www.dinkelland.nl Gemeente Dinkelland]

== Ofbylden ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; caption =&gt;
Overzicht van de westgevel met houten koepelvormig torentje - Ootmarsum - 20413865 - RCE (cropped).jpg|Protestantske tsjerke.
RK Kerk H.H. Simon en Judas Ootmarsum.JPG|Simon- en Judastsjerke.  
2026 Oatmarsum, riedshûs.jpg|Alde riedshûs
2026 Oatmarsum II.jpg|Put
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot; caption =&gt;
2026 Oatmarsum III.jpg|
2026 Oatmarsum, eardere kleastertsjerke.jpg|Kleastertsjerke
2026 Oatmarsum, Keerweer 2.jpg|Keerweer 2
&lt;/gallery&gt;
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
{{Commonscat|Ootmarsum}}
}}
{{msg:GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Oerisel]]</text>
      <sha1>2g178bee1x4v4ey5hexmj2kt0wtlrjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kleaster Weerd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88946</id>
    <revision>
      <id>1240191</id>
      <parentid>1240053</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T16:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1240191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5653" sha1="dormst2y0o5wk7v5abt7gzz0vhdeuuc" xml:space="preserve">&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;{{wurk}}
[[File:Vrouwenklooster Weerdt, 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Metslawier - 20153681 - RCE.jpg|thumb|Oerbliuwsel fan frouljuskleaster Weerd yn 1723, tekene troch [[Jacob Stellingwerf]]]]
[[Ofbyld:Moarre, states Halma Schotanus 1718.png|thumb|Moarre mei states en yn 't suden kleaster Weerd&lt;br&gt;&lt;small&gt;Schotanus-Halmakaart 1718&lt;/small&gt;]]
It '''kleaster Weerd''' of ''Templum Domnini'' ('de Timpel fan God'), lei súdeastlik fan [[Moarre]] op in terpke oan de noardkant fan de tsjintwurdige Kleasterwei. It Norbertiner kleaster waard net fan de abdij fan [[Dokkum]] út stifte, mar wie der wol ôfhinklik fan, want de abt fan Dokkum fersegele alle stikken foar Weerd.  

Op it stee fan it eardere kleaster sitte noch fûneminten yn de grûn. Om reden fan [[archeology]]ske wearde hat it perseel in beskerme status.&lt;ref&gt;[http://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Rapport Morra, KLeasterwei 1 troch de Steekproef, archeologysk ûndersyksburo]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Dijk, D.A. (2010). ''Morra, Kleasterwei 1 Gemeente Dongeradeel (Fr.) Een Inventariserend Archeologisch Veldonderzoek''. [pdf] Zuidhorn: De Steekproef bv. Beskikber fia: [https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Planviewer.nl.] [Rieplachte op 25 july 2021].&lt;/ref&gt;

It eardere kleasterterrein waard yn 1975 oanwiisd as [[ryksmonumint]] en genietet in foarm fan beskerming.&lt;ref&gt;Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2020). ''Monumintnûmer: 45896 yn Morra''. [online] Beskikber fia: [https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/45896 Monumentenregister.cultureelerfgoed.nl.] [Sjoen op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; De pleatslike wegen Kleasterwei en Weardwei binne in oantinken oan it kleaster.

== Skiednis ==

===Bloeiperioade===
As priorij wie it kleaster ûndergeskikt oan it memmekleaster yn [[Dokkum]]; dêrtroch waarden de prior en de keldermaster fan Dokkum út beneamd. &lt;ref name=&quot;smits&quot;&gt;Smits, E. (1993). ''De geschiedenis van de Norbertijner kloosters in Oostergo''. [online] Beschikbaar via: [https://www.hvnf.nl/2000/11/de-geschiedenis-van-de-norbertijner-kloosters-in-oostergo/ Hvnf.nl.] [Rieplachte op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; Tagong ta it kleaster wie foarbehâlden oan froulju fan foarname komôf, om't der by yntree in skinking fereaske wie. &lt;ref&gt;Mol, J.A. (1999). Kloosters in Friesland. In: N. Karstkarel &amp; P. Karstkarel (Red.) (1999). ''Kloosterpad. Een bedevaart in het oosten van Friesland''. LJouwert: Friese Pers Boekerij. siden 7-13.&lt;/ref&gt; It kleaster waard dêrom befolke troch [[non]]nen út aadlike famyljes. Njonken Bawe Roorda wurde ek Auck Ropta en Syts van Hemmema as nonnen neamd.[10] Fierders hiene nammeleaze leden fan de famyljes Mennema (fan [[Lytse Jouwer]]) en Siuxma (fan [[Waaksens]]) har by de mienskip oansletten. &lt;ref name=&quot;noomen&quot;&gt;Noomen, P.N. (2009). ''De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners''. Hilversum: Uitgeverij Verloren.&lt;/ref&gt;

Weerd sammele gâns in fermogen troch skinkingen en legaten yn [[Testamint (akte)|testaminten]]. Ferskate bewarre bleaune testaminten meitsje melding fan skinkingen fan fetten bier en jildbedraggen oan it kleaster.&lt;ref&gt;Verhoeven, G. &amp; Mol, J.A. (1994). ''Friese testamenten tot 1550''. Ljouwert: [[Fryske Akademy]].&lt;/ref&gt;


== Besit ==
Hoewol't it kleaster wat eigendom oanbelanget in ienheid foarme mei it [[Sint-Bonifatiuskleaster (Dokkum)|kleaster yn Dokkum]], bliek it kleaster by de opheffing yn 1580 in oerflak fan 1733 [[pûnsmiet]] (637 bunder) te hawwen. &lt;ref&gt;Mol, J.A. (2002). De materiële grondslagen van de Premonstratenzer kloosters in Westlauwers Friesland. In: H. Janssens (Red.) (2002). ''Norbertijnen in Westlauwers Friesland'', 10, s.7-24.&lt;/ref&gt; Weard hie ûnder mear besit yn [[Eanjum]], Ie, [[Ingwierrum]], [[Jouswier]], [[Ljussens]], Mitselwier, [[Moarre]], [[Nes (Dongeradiel)|Nes]], [[Nijewier]], Peazens en [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. Dêrneist wie de [[Fridshuistera State]] benoarden Mitselwier in kleasterpleats fan 115 pûnsmiet. &lt;ref name=&quot;noomen&quot;/&gt; By it opmeitsjen fan de ynventaris fan de pachters is der in iken kast dy't &quot;''van de convente Weert van de Priorinne geschoncken is&quot;''. &lt;ref name=&quot;berg&quot;/&gt; It kleaster besiet ek pleatsen yn [[Tibben]], [[Lyts Midhuzen]] en [[Stiem]]. Yn de omkriten fan [[Ingwierrum]] hie it fiif pleatsen op it [[Ingwierrumer Nijlân]], wêrûnder lân bûtendyks; dit wiist mooglik op belutsenens fan it kleaster by de polderwurken yn dat gebiet. &lt;ref&gt;{{fy}}Tolsma, R. (1989). ''Pleatsen yn Eastdongeradiel''. Metslawier: Friese Maatschappij van Landbouw.&lt;/ref&gt; Dêrneist hie it kleaster in oandiel yn de [[Fean|feangebieten]] tusken [[Kûkherne]], Dantumawâld en Triemen. Yn de rin fan de lette fyftjinde en de iere sechstjinde iuw ûntstiene der ferskate konflikten oer dizze feangebieten tusken pleatslike grûneigeners oan de iene kant en de kleasters fan Dokkum, [[Kleaster Klaarkamp|Klaarkamp]], [[Kleaster Sion|​​Sion]] en Weerd oan de oare kant. &lt;ref&gt;Molen, S.J. van der (1978). ''Turf uit de Wouden: Bijdrage tot de geschiedenis van de hoogveengraverij in Oostelijk Friesland tot 1900''. Ljouwert: De Tille.&lt;/ref&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Kleaster yn Fryslân|Weerd]]
[[Kategory:Moarre]]
[[Kategory:Bouwurk yn Dongeradiel]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn Noardeast-Fryslân]]
[[Kategory:Organisaasje mei ûnbekend jier fan oprjochting]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 14e iuw]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]]
[[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1580]]</text>
      <sha1>dormst2y0o5wk7v5abt7gzz0vhdeuuc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240192</id>
      <parentid>1240191</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T16:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1240192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6075" sha1="snxz5pujyjdpuonqj34tjrk649wx6dr" xml:space="preserve">&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;{{wurk}}
[[File:Vrouwenklooster Weerdt, 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Metslawier - 20153681 - RCE.jpg|thumb|Oerbliuwsel fan frouljuskleaster Weerd yn 1723, tekene troch [[Jacob Stellingwerf]]]]
[[Ofbyld:Moarre, states Halma Schotanus 1718.png|thumb|Moarre mei states en yn 't suden kleaster Weerd&lt;br&gt;&lt;small&gt;Schotanus-Halmakaart 1718&lt;/small&gt;]]
It '''kleaster Weerd''' of ''Templum Domnini'' ('de Timpel fan God'), lei súdeastlik fan [[Moarre]] op in terpke oan de noardkant fan de tsjintwurdige Kleasterwei. It Norbertiner kleaster waard net fan de abdij fan [[Dokkum]] út stifte, mar wie der wol ôfhinklik fan, want de abt fan Dokkum fersegele alle stikken foar Weerd.  

Op it stee fan it eardere kleaster sitte noch fûneminten yn de grûn. Om reden fan [[archeology]]ske wearde hat it perseel in beskerme status.&lt;ref&gt;[http://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Rapport Morra, KLeasterwei 1 troch de Steekproef, archeologysk ûndersyksburo]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Dijk, D.A. (2010). ''Morra, Kleasterwei 1 Gemeente Dongeradeel (Fr.) Een Inventariserend Archeologisch Veldonderzoek''. [pdf] Zuidhorn: De Steekproef bv. Beskikber fia: [https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Planviewer.nl.] [Rieplachte op 25 july 2021].&lt;/ref&gt;

It eardere kleasterterrein waard yn 1975 oanwiisd as [[ryksmonumint]] en genietet in foarm fan beskerming.&lt;ref&gt;Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2020). ''Monumintnûmer: 45896 yn Morra''. [online] Beskikber fia: [https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/45896 Monumentenregister.cultureelerfgoed.nl.] [Sjoen op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; De pleatslike wegen Kleasterwei en Weardwei binne in oantinken oan it kleaster.

== Skiednis ==

===Bloeiperioade===
As priorij wie it kleaster ûndergeskikt oan it memmekleaster yn [[Dokkum]]; dêrtroch waarden de prior en de keldermaster fan Dokkum út beneamd. &lt;ref name=&quot;smits&quot;&gt;Smits, E. (1993). ''De geschiedenis van de Norbertijner kloosters in Oostergo''. [online] Beschikbaar via: [https://www.hvnf.nl/2000/11/de-geschiedenis-van-de-norbertijner-kloosters-in-oostergo/ Hvnf.nl.] [Rieplachte op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; Tagong ta it kleaster wie foarbehâlden oan froulju fan foarname komôf, om't der by yntree in skinking fereaske wie. &lt;ref&gt;Mol, J.A. (1999). Kloosters in Friesland. In: N. Karstkarel &amp; P. Karstkarel (Red.) (1999). ''Kloosterpad. Een bedevaart in het oosten van Friesland''. LJouwert: Friese Pers Boekerij. siden 7-13.&lt;/ref&gt; It kleaster waard dêrom befolke troch [[non]]nen út aadlike famyljes. Njonken Bawe Roorda wurde ek Auck Ropta en Syts van Hemmema as nonnen neamd.[10] Fierders hiene nammeleaze leden fan de famyljes Mennema (fan [[Lytse Jouwer]]) en Siuxma (fan [[Waaksens]]) har by de mienskip oansletten. &lt;ref name=&quot;noomen&quot;&gt;Noomen, P.N. (2009). ''De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners''. Hilversum: Uitgeverij Verloren.&lt;/ref&gt;

Weerd sammele gâns in fermogen troch skinkingen en legaten yn [[Testamint (akte)|testaminten]]. Ferskate bewarre bleaune testaminten meitsje melding fan skinkingen fan fetten bier en jildbedraggen oan it kleaster.&lt;ref&gt;Verhoeven, G. &amp; Mol, J.A. (1994). ''Friese testamenten tot 1550''. Ljouwert: [[Fryske Akademy]].&lt;/ref&gt;


== Besit ==
Hoewol't it kleaster wat eigendom oanbelanget in ienheid foarme mei it [[Sint-Bonifatiuskleaster (Dokkum)|kleaster yn Dokkum]], bliek it kleaster by de opheffing yn 1580 in oerflak fan 1733 [[pûnsmiet]] (637 bunder) te hawwen. &lt;ref&gt; {{Aut|Mol, J.A.}} (2002). De materiële grondslagen van de Premonstratenzer kloosters in Westlauwers Friesland. Yn: H. Janssens (Red.) (2002). ''Norbertijnen in Westlauwers Friesland'', 10, s.7-24.&lt;/ref&gt; Weard hie ûnder mear besit yn [[Eanjum]], Ie, [[Ingwierrum]], [[Jouswier]], [[Ljussens]], Mitselwier, [[Moarre]], [[Nes (Dongeradiel)|Nes]], [[Nijewier]], Peazens en [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. Dêrneist wie de [[Fridshuistera State]] benoarden Mitselwier in kleasterpleats fan 115 pûnsmiet. &lt;ref name=&quot;noomen&quot;/&gt; By it opmeitsjen fan de ynventaris fan de pachters is der in iken kast dy't &quot;''van de convente Weert van de Priorinne geschoncken is&quot;''. &lt;ref name=&quot;berg&quot;/&gt; It kleaster besiet ek pleatsen yn [[Tibben]], [[Lyts Midhuzen]] en [[Stiem]]. Yn de omkriten fan [[Ingwierrum]] hie it fiif pleatsen op it [[Ingwierrumer Nijlân]], wêrûnder lân bûtendyks; dit wiist mooglik op belutsenens fan it kleaster by de polderwurken yn dat gebiet. &lt;ref&gt;{{fy}} {{Aut|Tolsma, R.}} (1989). ''Pleatsen yn Eastdongeradiel''. Metslawier: Friese Maatschappij van Landbouw.&lt;/ref&gt; Dêrneist hie it kleaster in oandiel yn de [[Fean|feangebieten]] tusken [[Kûkherne]], Dantumawâld en Triemen. Yn de rin fan de lette fyftjinde en de iere sechstjinde iuw ûntstiene der ferskate konflikten oer dizze feangebieten tusken pleatslike grûneigeners oan de iene kant en de kleasters fan Dokkum, [[Kleaster Klaarkamp|Klaarkamp]], [[Kleaster Sion|​​Sion]] en Weerd oan de oare kant. &lt;ref&gt;{{Aut|[[Molen, S.J. van der]]}} (1978). ''Turf uit de Wouden: Bijdrage tot de geschiedenis van de hoogveengraverij in Oostelijk Friesland tot 1900''. Ljouwert: De Tille.&lt;/ref&gt;

===Opheffing===

Ut in tekening fan [[Jacobus Stellingwerff]] út 1723 docht bliken dat der yn de 18e iuw noch in rjochthoekich goatysk gebou stie dat by it kleaster hearde. Sjoen de fersieringen fan it gebou kin it tsjinne hawwe as wente foar de rektor of as gasteferbliuw. De resten fan mitselwurk op de tekening wize derop dat dit gebou bûten de kleastermuorren stie. &lt;ref name=&quot;berg&quot;/&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Kleaster yn Fryslân|Weerd]]
[[Kategory:Moarre]]
[[Kategory:Bouwurk yn Dongeradiel]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn Noardeast-Fryslân]]
[[Kategory:Organisaasje mei ûnbekend jier fan oprjochting]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 14e iuw]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]]
[[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1580]]</text>
      <sha1>snxz5pujyjdpuonqj34tjrk649wx6dr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240195</id>
      <parentid>1240192</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T16:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1240195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8766" sha1="19jy6r8fh94n7bg5tw36etvqpagw788" xml:space="preserve">&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;{{wurk}}
[[File:Vrouwenklooster Weerdt, 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Metslawier - 20153681 - RCE.jpg|thumb|Oerbliuwsel fan frouljuskleaster Weerd yn 1723, tekene troch [[Jacob Stellingwerf]]]]
[[Ofbyld:Moarre, states Halma Schotanus 1718.png|thumb|Moarre mei states en yn 't suden kleaster Weerd&lt;br&gt;&lt;small&gt;Schotanus-Halmakaart 1718&lt;/small&gt;]]
It '''kleaster Weerd''' of ''Templum Domnini'' ('de Timpel fan God'), lei súdeastlik fan [[Moarre]] op in terpke oan de noardkant fan de tsjintwurdige Kleasterwei. It Norbertiner kleaster waard net fan de abdij fan [[Dokkum]] út stifte, mar wie der wol ôfhinklik fan, want de abt fan Dokkum fersegele alle stikken foar Weerd.  

Op it stee fan it eardere kleaster sitte noch fûneminten yn de grûn. Om reden fan [[archeology]]ske wearde hat it perseel in beskerme status.&lt;ref&gt;[http://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Rapport Morra, KLeasterwei 1 troch de Steekproef, archeologysk ûndersyksburo]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Dijk, D.A. (2010). ''Morra, Kleasterwei 1 Gemeente Dongeradeel (Fr.) Een Inventariserend Archeologisch Veldonderzoek''. [pdf] Zuidhorn: De Steekproef bv. Beskikber fia: [https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Planviewer.nl.] [Rieplachte op 25 july 2021].&lt;/ref&gt;

It eardere kleasterterrein waard yn 1975 oanwiisd as [[ryksmonumint]] en genietet in foarm fan beskerming.&lt;ref&gt;Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2020). ''Monumintnûmer: 45896 yn Morra''. [online] Beskikber fia: [https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/45896 Monumentenregister.cultureelerfgoed.nl.] [Sjoen op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; De pleatslike wegen Kleasterwei en Weardwei binne in oantinken oan it kleaster.

== Skiednis ==

===Bloeiperioade===
As priorij wie it kleaster ûndergeskikt oan it memmekleaster yn [[Dokkum]]; dêrtroch waarden de prior en de keldermaster fan Dokkum út beneamd. &lt;ref name=&quot;smits&quot;&gt;Smits, E. (1993). ''De geschiedenis van de Norbertijner kloosters in Oostergo''. [online] Beschikbaar via: [https://www.hvnf.nl/2000/11/de-geschiedenis-van-de-norbertijner-kloosters-in-oostergo/ Hvnf.nl.] [Rieplachte op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; Tagong ta it kleaster wie foarbehâlden oan froulju fan foarname komôf, om't der by yntree in skinking fereaske wie. &lt;ref&gt;Mol, J.A. (1999). Kloosters in Friesland. In: N. Karstkarel &amp; P. Karstkarel (Red.) (1999). ''Kloosterpad. Een bedevaart in het oosten van Friesland''. Ljouwert: Friese Pers Boekerij. siden 7-13.&lt;/ref&gt; It kleaster waard dêrom befolke troch [[non]]nen út aadlike famyljes. Njonken Bawe Roorda wurde ek Auck Ropta en Syts van Hemmema as nonnen neamd.[10] Fierders hiene nammeleaze leden fan de famyljes Mennema (fan [[Lytse Jouwer]]) en Siuxma (fan [[Waaksens]]) har by de mienskip oansletten. &lt;ref name=&quot;noomen&quot;&gt;Noomen, P.N. (2009). ''De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners''. Hilversum: Uitgeverij Verloren.&lt;/ref&gt;

Weerd sammele gâns in fermogen troch skinkingen en legaten yn [[Testamint (akte)|testaminten]]. Ferskate bewarre bleaune testaminten meitsje melding fan skinkingen fan fetten bier en jildbedraggen oan it kleaster.&lt;ref&gt;Verhoeven, G. &amp; Mol, J.A. (1994). ''Friese testamenten tot 1550''. Ljouwert: [[Fryske Akademy]].&lt;/ref&gt;

===Opheffing===
[[Rintsje fan Aytta|Rinthie fan Aytta]], de doetiidske grytman fan [[Eastdongeradiel]] en broer fan de ferneamde steatsman [[Wigle fan Aytta|Viglius]], die melding fan in oerfal op it kleaster troch de Geuzen yn 1569; dêrby waard it kleaster yn 'e brân stutsen en waarden alle &quot;replik&quot; guod meinaam.[10] In part fan de bút waard letter yn [[Emden]] ferkocht.[14] De besittings fan it kleaster waarden yn 1580 troch de [[Steaten fan Fryslân]] yn beslach nommen. De oerdracht waard regele troch de kleasterlinge Ansck Luytesdochter, dy't har letter yn it [[Sint Anthonygasthûs (Ljouwert)|Sint-Anthonygasthûs]] yn Ljouwert fêstige. Sjoen de oansjenlike ynkomsten fan it kleaster fersocht it bestjoer fan Dokkum de hartoch fan Anjou om it rjocht om, njonken de eardere kleastergrûnen fan de abdij fan Dokkum, ek de opbringsten fan de lytsere kleasters Sion en Weerd op te easkjen. Dit fersyk waard ôfwiisd. &lt;ref&gt;Apeldoorn, L.J.V. (1915). ''De kerkelijke goederen in Friesland: beschrijving van de ontwikkeling van het recht omtrent de kerkelijke goederen in Friesland tot 1795. Deel 2.'' PhD. Leeuwarden: Meijer &amp; Schaafsma. s.464-465.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
It kleasterlân yn Moarre waard letter ûnderferdield yn ferskate pleatsen. Sa neame de belestingregisters ([[floreenkohieren]]) fan 1640 twa sates mei de namme &quot;Cloosterlandt&quot; en ferwize nei in &quot;Sathe thoe Weert&quot;, dy't bekend stie as &quot;In het Clooster tot Weerd.&quot; Yn 1640 wie dizze lêste pleats eigendom fan [[Edzard Jacob Clant]], en om 1700 waard er holden troch [[Derk Jacob Clant]]. Yn 1701 waard de pleats te Moarre - fan 129 [[pûnsmiet]] - ynruile foar in besit yn [[Uithuizermeeden]] troch Gerhard Horenken fan [[Dijksterhuis (boarch)|Dijksterhuis]], dy't troud wie mei Bouwina Clant, in dochter fan Derk Jacob Clant. Troch dy útwikseling gie it pân oer nei Aldegonda Maria Clant, in oare dochter fan Derk Jacob Clant.&lt;ref&gt;Groninger Archieven (2021). ''Akte fan ruil, dêr't Gerhard Horenken fan Dijksterhuis - ek hanneljend út namme fan syn minderjierrige dochter Margareta Josina Horenken - in pleats fan 129 pûnsmiet te Moarre, Fryslân, oerdraacht oan Alegonda Maria Clant yn ruil foar in pleats fan 88 ''grazen'' te Uithuizermeeden''. [online] 880 E. Fransema Argyfsamling, 1555–1910. 15.2.146. Grins: Groninger Archieven. Beskikber op: [https://hdl.handle.net/21.12105/112E25D5284F47CCBC5F46DA913099F1 Groningerarchieven.nl.] [Sjoen op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; Dizze lannen soene letter yn it besit komme fan de pleatslike boerefamyljes Botma en Sinia, Jan. &amp; No. B. (1980). &quot;Morra, 750 jaar&quot;. Morra: yn eigen behear útjûn.&lt;/ref&gt;

Ut in tekening fan [[Jacobus Stellingwerff]] út 1723 docht bliken dat der yn de 18e iuw noch in rjochthoekich goatysk gebou stie dat by it kleaster hearde. Sjoen de fersieringen fan it gebou kin it tsjinne hawwe as wente foar de rektor of as gasteferbliuw. De resten fan mitselwurk op de tekening wize derop dat dit gebou bûten de kleastermuorren stie. &lt;ref name=&quot;berg&quot;/&gt;

== Besit ==
Hoewol't it kleaster wat eigendom oanbelanget in ienheid foarme mei it [[Sint-Bonifatiuskleaster (Dokkum)|kleaster yn Dokkum]], bliek it kleaster by de opheffing yn 1580 in oerflak fan 1733 [[pûnsmiet]] (637 bunder) te hawwen. &lt;ref&gt; {{Aut|Mol, J.A.}} (2002). De materiële grondslagen van de Premonstratenzer kloosters in Westlauwers Friesland. Yn: H. Janssens (Red.) (2002). ''Norbertijnen in Westlauwers Friesland'', 10, s.7-24.&lt;/ref&gt; Weard hie ûnder mear besit yn [[Eanjum]], Ie, [[Ingwierrum]], [[Jouswier]], [[Ljussens]], Mitselwier, [[Moarre]], [[Nes (Dongeradiel)|Nes]], [[Nijewier]], Peazens en [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. Dêrneist wie de [[Fridshuistera State]] benoarden Mitselwier in kleasterpleats fan 115 pûnsmiet. &lt;ref name=&quot;noomen&quot;/&gt; By it opmeitsjen fan de ynventaris fan de pachters is der in iken kast dy't &quot;''van de convente Weert van de Priorinne geschoncken is&quot;''. &lt;ref name=&quot;berg&quot;/&gt; It kleaster besiet ek pleatsen yn [[Tibben]], [[Lyts Midhuzen]] en [[Stiem]]. Yn de omkriten fan [[Ingwierrum]] hie it fiif pleatsen op it [[Ingwierrumer Nijlân]], wêrûnder lân bûtendyks; dit wiist mooglik op belutsenens fan it kleaster by de polderwurken yn dat gebiet. &lt;ref&gt;{{fy}} {{Aut|Tolsma, R.}} (1989). ''Pleatsen yn Eastdongeradiel''. Metslawier: Friese Maatschappij van Landbouw.&lt;/ref&gt; Dêrneist hie it kleaster in oandiel yn de [[Fean|feangebieten]] tusken [[Kûkherne]], Dantumawâld en Triemen. Yn de rin fan de lette fyftjinde en de iere sechstjinde iuw ûntstiene der ferskate konflikten oer dizze feangebieten tusken pleatslike grûneigeners oan de iene kant en de kleasters fan Dokkum, [[Kleaster Klaarkamp|Klaarkamp]], [[Kleaster Sion|​​Sion]] en Weerd oan de oare kant. &lt;ref&gt;{{Aut|[[Molen, S.J. van der]]}} (1978). ''Turf uit de Wouden: Bijdrage tot de geschiedenis van de hoogveengraverij in Oostelijk Friesland tot 1900''. Ljouwert: De Tille.&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Kleasters yn Fryslân]]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Kleaster yn Fryslân|Weerd]]
[[Kategory:Moarre]]
[[Kategory:Bouwurk yn Dongeradiel]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn Noardeast-Fryslân]]
[[Kategory:Organisaasje mei ûnbekend jier fan oprjochting]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 14e iuw]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]]
[[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1580]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Noardeast-Fryslân]]</text>
      <sha1>19jy6r8fh94n7bg5tw36etvqpagw788</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eastlike Delsetting</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95415</id>
    <revision>
      <id>1240160</id>
      <parentid>991922</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Skiednis */ - tikfl.</comment>
      <origin>1240160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="mlhjur9vengsmgyfll8ntgokc8vwas2" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Eastern-settlement-eng.png|thumb|300px|Kaart fan de Eastlike delsetting fan Noarmannen yn midsiuwsk Grienlân, mei de grutte pleatsen en tsjerken en guon geografyske nammen]]
De '''Eastlike Delsetting''' ([[Aldnoarsk]]: ''Eystribygð''; [[Yslânsk]]: ''Eystribyggð'') wie it grutste fan de twa gebieten yn [[Grienlân]] dy't om [[985]] hinne kolonisearre waarden troch [[Noarmannen|Noardske]] boeren út [[Yslânsk Mienebest|Yslân]].

== Lizzing ==
Nettsjinsteand de namme lei de Eastlike Delsetting mear súdlik as eastlik fan de oare, de [[Westlike Delsetting]], en lykas dy ek lei die oan de súdwestkust fan Grienlân oan lange fjorden: [[Eriksfjord]], [[Igaliku]]fjord/Einarsfjord, [[Sermilikfjord]] en oaren (sjoch kaart) mei yn it fierste súdeasten [[Kaap Farwol]].

== Skiednis ==
De kolonisten waarden laat fan [[Erik de Reade]] (Aldnoarsk: ''Eiríkr rauði''). Dy hold trije jier op Grienlân ta nei't er fan Yslân ferballe wie; dêrnei gie er werom en wie er haad fan in ekspedysje fan 25 skippen mei in soad lju oan board. Mar 14 skippen kame te plak. Ut syn pleats [[Brattahlíð]] wei late Erik de delsettingen oant syn dea yn [[1003]].

Op syn hichtepunt hie de Eastlike Delsetting sa'n 4000 ynwenners. Yn [[1261]] waard die part fan de Noarske koloanje Grienlân. Nei 1400 is der gjin kontakt mear west tusken de Grienlânske Noarmannen en de bûtenwrâld; in de 15e iuw binne de buorkerijen ferlitten om net bekende redenen.

Der binne hjoed-de-dei noch ruïnes oer fan Noardske pleatsen en tsjerken (û.o. [[Brattahlíð]], [[Garðar]] en [[Hvalsey]]), tichteby de stêd [[Qaqortoq]] en lytse [[Inuit]]doarpen.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [[Jared Diamond]] (2005): ''Collapse: How societies choose to fail or succeed.'' New York: Penguin.
* [[Grœnlendinga saga]] (13e iuw; letter yn [[Flateyjarbók]], 14e iuw)
* [[Eiríks saga rauða]] ([[Hauksbók]] (14e iuw) en [[Skálholtsbók]] (15e iuw))
}}

[[Kategory:Skiednis fan Grienlân]]
[[Kategory:Skiednis fan Yslân]]
[[Kategory:Wytsingen]]</text>
      <sha1>mlhjur9vengsmgyfll8ntgokc8vwas2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De Waadhoeke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109639</id>
    <revision>
      <id>1240223</id>
      <parentid>1213386</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T21:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Doarpen, flekke en stêd */</comment>
      <origin>1240223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26902" sha1="8trkfcvo187ij6fer3cd2zq17nzxv7o" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente yn Nederlân
| namme                 = De Waadhoeke
| ôfbyld                = De seedyk boppe Easterbierrum (opkommend tij)5.jpg
| ôfbyldtekst           = [[It Waad]] boppe [[Easterbierrum]]
| flagge                = Waadhoeke vlag.svg
| wapen                 = Waadhoeke wapen.svg
| wapentekst            = [[wapen fan De Waadhoeke]]
| kaart                 = Map - NL - Municipality code 1949 (2019).svg
| kaart1                = Gem-Waadhoeke-OpenTopo100.jpg
| provinsje             = [[Fryslân]]
| haadplak              = [[Frjentsjer]]
| oerflak               = 316,00 km²
| lân                   = 283,95 km²
| wetter                = 32,05 km²
| ynwennertal           = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|De Waadhoeke}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| befolkingstichtens    = 145,6 ynw./km²
| gemeenteried          = {{Gemeenteried De Waadhoeke}}
| boargemaster          = [[André van de Nadort]] (wnd.)
| list                  = [[PvdA]]
| oprjochte             = [[1 jannewaris]] [[2018]]
| tiidrek1              = Oant 1851
| yndieling_tiidrek1    = [[Ofbyld:Baarderadeel wapen.svg|10px]] [[Gritenij Baarderadiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Barradeel wapen.svg|10px]] [[Gritenij Barradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Bildt wapen.svg|10px]] [[Gritenij It Bilt]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Franeker wapen.svg|10px]] [[Frjentsjer (gemeente)|Gemeente Frjentsjer]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Franekeradeel wapen 1816.svg|10px]] [[Gritenij Frjentsjerteradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Hinnaarderadiel wapen.svg|10px]] [[Gritenij Hinnaarderadiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Coat of arms of Menaldumadeel.svg|10px]] [[Gritenij Menameradiel]]
| tiidrek2              = 1851-1984
| yndieling_tiidrek2    = [[Ofbyld:Flagge fan Baarderadiel.PNG|border|15px]] [[Baarderadiel|Gem. Baarderadiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Barradiel.png|border|15px]] [[Barradiel|Gem. Barradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan It Bilt.png|border|15px]] [[It Bilt|Gem. It Bilt]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Frjentsjer.PNG|border|15px]] [[Frjentsjer (gemeente)|Gem. Frjentsjer]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Frjentsjerteradiel (1962-1984).PNG|border|15px]] [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|Gem. Frjentsjerteradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Hinnaarderadiel.PNG|border|15px]] [[Hinnaarderadiel|Gem. Hinnaarderadiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Menaldumadeel flag.svg|border|15px]] [[Menameradiel|Gem. Menameradiel]]
| tiidrek3              = 1984-2018
| yndieling_tiidrek3    = [[Ofbyld:Flagge fan It Bilt.png|border|15px]] [[It Bilt|Gem. It Bilt]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Frjentsjerteradiel.png|border|15px]] [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Gem. Frjentsjerteradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Littenseradiel.png|border|15px]] [[Littenseradiel|Gem. Littenseradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Menaldumadeel flag.svg|border|15px]] [[Menameradiel|Gem. Menameradiel]]
| tiidrek4              = 
| yndieling_tiidrek4    = 
| tiidrek5              = 
| yndieling_tiidrek5    = 
| ferkearsieren         = [[A31]], [[N359]], [[N384]], [[N393]]
| netnûmer              = 0517, 0518, 058
| postkoade             = 8816, 8800-8856, 9030-9045, 9047-9079
| webstee               = [https://www.waadhoeke.nl/ www.waadhoeke.nl]
}}
'''De Waadhoeke''' ([[Nederlânsk]]: ''Wadhoek'' of ''Waddenhoek''; offisjeel de tuskenbeiden foarm: '''''Waadhoeke'''''; [[Biltsk]]: ''Waddenhoek'';&lt;ref&gt;{{Aut|Jong, Gerard de}}, ''Ferbreke'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 8 febrewaris 2022, s. 13&lt;/ref&gt; [[Frjentsjertersk]]: ''Wâdhoeke'') is in [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn it [[noardwesten]] fan [[Fryslân]], dy't op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] ûntstie út 'e eardere [[Fryske gemeenten]] [[It&amp;nbsp;Bilt]], [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]] en [[Menameradiel]], mei dêropta in fjouwertal [[doarp]]en út [[Littenseradiel]]. Op {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}} hie De Waadhoeke {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|De Waadhoeke}}&amp;nbsp;ynwenners (boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). De gemeente hat in [[oerflak]] beslaan fan 316&amp;nbsp;[[km²]]. It [[haadplak]] is de [[stêd]] [[Frjentsjer]], dêr't ek it [[Gemeentehûs fan De Waadhoeke]] stiet.

==Namme==
De [[namme]] fan 'e nije gemeente ferwiist nei [[it Waad]], om't de gemeente yn in 'hoeke' fan [[Fryslân]] oan 'e [[kust]] fan 'e [[Waadsee]] leit.&lt;ref&gt;[http://www.franekercourant.nl/nieuws/48745/ingezonden-waadhoeke-heeft-als-naam-alles-in-zich/ ''Waadhoeke heeft als naam alles in zich'', ynstjoerd stik yn: de ''Frjentsjerter Krante'', 11 novimber 2015.]&lt;/ref&gt; Der is op wiisd dat dizze namme strikt nommen eins inkeld fan tapassing is op [[It&amp;nbsp;Bilt]] en it âlde [[Barradiel]], mei't de parten fan 'e súdlike [[Bouhoeke]] en fan 'e [[Greidhoeke]] dy't ek ta de gemeente hearre, eins net folle op hawwe mei it Waad. Nettsjinsteande dat kinne de measte ynwenners har wol yn 'e namme fine, sa't bliken die út 'e útkomst fan it referindum dat oangeande dizze saak yn [[2015]] holden waard.
[[File:Franeker, het stadhuis RM15724 foto3 2017-06-18 11.12.jpg|left|thumb|180px|It [[stedhûs fan Frjentsjer]].]]

==Skiednis==
Al yn [[2011]] waarden de earste tariedings troffen foar de oprjochting fan De Waadhoeke. Oarspronklik wie it de bedoeling dat ek de gemeente [[Harns (gemeente)|Harns]] yn 'e nije fúzjegemeente opgean soe, mar úteinlik besleat de [[gemeenterie]] fan Harns dêr lykwols fan ôf te sjen en selsstannich te bliuwen, net yn it lêste plak om't it dúdlik wie dat it [[gemeentehûs]] fan De&amp;nbsp;Waadhoeke yn [[Frjentsjer]] komme soe, wat foar in protte Harnzers min te ferkropjen wie mei it each op 'e tradisjonele rivaliteit tusken de beide stêden. Koartsein woe Harns gjin &quot;''Franeker an see''&quot; wurde.&lt;ref&gt;{{Aut|Joustra, Wio}}, ''Franeker de geest, Harlingen de pret'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 23 april 2011, taheakke ''Sneon en Snein'', s. 10.&lt;/ref&gt;

De [[wurknamme]] foar de nije gemeente, dy't troch de [[amtner|amtlike organisaasjes]] fan 'e belutsen gemeenten brûkt waard, wie 'Westergo'.&lt;ref&gt;[http://www.franekercourant.nl/nieuws/51554/gemeenteraden-stellen-waadhoeke-officieel-vast-als-naam-fusiegemeente/ ''Gemeenteraden stellen Waadhoeke officieel vast als naam fusiegemeente'', yn: de ''Frjentsjerter Krante'', 26 jannewaris 2016]&lt;/ref&gt; Yn [[2015]] waard der yn twa omgongen in [[referindum]] holden ûnder de ynwenners fan 'e takomstige gemeente, wêrby't de minsken trije foarsortearre mooglikheden foar in offisjele namme foarlein krigen: 'Franeker', 'Nij-Westergo' en 'Waadhoeke'. De namme mei de minste stimmen foel yn 'e earste omgong ôf en dêrnei waard de lju nochris frege om tusken de beide oerbleaune mooglikheden te kiezen.

'Franeker', dat inkeld yn [[Frjentsjer]] populêr wie, foel as earste ôf; frijwol nimmen op it omlizzende [[plattelân]] woe de oerhearskjende posysje dy't de [[stêd]] yn 'e nije gemeente sûnder mis krije soe, nochris fuortsterkje troch de gemeente dernei te ferneamen. De oerbleaune mooglikheden, 'Nij-Westergo' en 'Waadhoeke', wiene beide net geef [[Frysk]] ('Nij-Westergoa' en 'De&amp;nbsp;Waadhoeke') en net geef [[Nederlânsk]] ('Nieuw-Westergo' en 'Wadhoek'), en dêr kaam frijwat [[krityk]] op. Uteinlik keazen de measte takomstige ynwenners foar de namme 'Waadhoeke', dy't yn sawol it [[Frysk]] as it [[Biltsk]] it geefst oandocht.&lt;ref&gt;[http://www.binnenlandsbestuur.nl/bestuur-en-organisatie/nieuws/friese-fusiegemeente-heet-waadhoeke.9505726.lynkx {{Aut|Kluis, Eric de}}, ''Friese fusiegemeente heet Waadhoeke'', yn: ''Binnenlands Bestuur'', 21 desimber 2015]&lt;/ref&gt;

Begjin [[april]] [[2019]] makke it gemeentlik bestjoer fan De Waadhoeke bekend dat oan fiif doarpen yn 'e súdeasthoeke fan 'e gemeente de mooglikheid fan oansluting by de [[Gemeente Ljouwert]] foarlein wurde soe. It gie dêrby om [[Boksum]], [[Blessum]], [[Deinum]], [[Marsum]] en [[Ritsumasyl]]. Ofhinklik fan it draachflak foar soks ûnder de ynwenners fan 'e fiif doarpen, en de fraach oft de Gemeente Ljouwert dermei ynstimme woe, wie der wat De&amp;nbsp;Waadhoeke oanbelange in grinskorreksje mooglik. Oant en mei de ein fan 'e [[simmer]] fan [[2019]] koe der yn 'e doarpen oer it plan diskusjearre wurde; yn it neijier moasten de ûnderskate [[feriening]]s fan doarpsbelang nei in [[enkête]] of in rûne-tafelpetear yn it doarp nei de gemeente ta mei in advys komme.&lt;ref&gt;{{Aut|Grosso, Maria del}}, ''Waadhoeke stelt vijf dorpen voor keus'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 6 april 2019, s. 22.&lt;/ref&gt;

Op [[10&amp;nbsp;oktober]] [[2019]] makke de gemeente bekend dat neffens de útkomsten fan 'e holden enkêtes 83,7% fan 'e ynwenners fan 'e fiif doarpen leaver by De&amp;nbsp;Waadhoeke bliuwe woene. Yn alle doarpen lei dat persintaazje boppe de 80% en yn Ritsumasyl wie it sels hast 90%. Yn Marsum wie de measte animo foar de oerstap nei Ljouwert: 14,9%. Trochinoar hie fan 'e ynwenners fan 'e doarpen 53,4% oan 'e enkête meidien. Al mei al kaam de kommisje dy't foar de eventuële grinskorreksje ferantwurdlik wie, ta de konklúzje dat der gjin draachflak bestie foar in grutte grinskorreksje en dat de sitewaasje dus bliuwe soe sa't er wie.&lt;ref&gt;——, ''Grensdorpen blijven bij Waadhoeke'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 11 oktober 2019, s. 1.&lt;/ref&gt; Wol woe deselde kommisje mei fertsjintwurdigers fan 'e Gemeente Ljouwert om 'e tafel om te sjen oft der ek inkele lytse grinskorreksjes mooglik wiene foar de oplossing pleatslike swierrichheden. Yn [[Alde Leie]] rûn de gemeentegrins nammentlik dwers troch in stikmannich [[tún|eftertunen]] hinne, en yn [[Easterlittens]] hie in [[melkfeehâlderij]]bedriuw [[greide]]n yn twa gemeenten.&lt;ref&gt;——, ''Kleine grenscorrectie Waadhoeke'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 12 oktober 2019, s. 25.&lt;/ref&gt; Ein [[maaie]] [[2020]] waard bekend dat de beide grinskorreksjes per [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2021]] yn it foardiel fan De Waadhoeke trochfierd wurde soene. Om't dy gemeente ek it ûnderhâld foar [[ferhurde wei|ferhurding]] en [[planten|grien]] derby krige, wie ôfpraat dat Ljouwert in 'breidsskat' fan [[€]]57.000 meijaan soe.&lt;ref&gt;——, ''Grond in twee dorpen gaat naar Waadhoeke'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 28 maaie 2020, s. 33.&lt;/ref&gt;

==Geografy==
De Waadhoeke leit yn it [[noardwest]]like part fan 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]] en heart ta de [[Klaaistreek]]. It omfiemet parten fan sawol de [[Bouhoeke]] as de [[Greidhoeke]]. De gemeente hat yn it [[noarden]] en [[noardwesten]] in [[kust]]line oan 'e [[Waadsee]]. Yn it [[westen]] wurdt De&amp;nbsp;Waadhoeke begrinzge troch de gemeente [[Harns (gemeente)|Harns]], yn it [[súdwesten]] en [[suden]] troch [[Súdwest-Fryslân]], yn it [[súdeasten]] en [[easten]] troch de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] en yn it uterste [[noardeasten]] troch [[Ferwerderadiel]], dat op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2019]] opgean sil yn [[Noardeast-Fryslân]]. Yn totaal hat De&amp;nbsp;Waadhoeke in [[oerflak]] fan 316,00&amp;nbsp;[[km²]], wêrfan't 283,95&amp;nbsp;km² út [[grûn|lân]] en 32,05&amp;nbsp;km² út [[oerflaktewetter]] bestiet. Fan it oerflak fan 'e nije gemeente kaam 116,48&amp;nbsp;km² fan [[It&amp;nbsp;Bilt]], 109,17&amp;nbsp;km² fan [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]], 70,03&amp;nbsp;km² fan [[Menameradiel]] en 20,32&amp;nbsp;km²&lt;ref&gt;''Weryndielingsûntwerp Gemeenten Franekeradeel, Het Bildt, Leeuwarden, Littenseradiel, Menameradiel en Súdwest-Fryslân (definitive ferzje)'', oktober 2015, webside Gemeente Littenseradiel.&lt;/ref&gt; fan 'e [[doarp]]en [[Baaium]], [[Spannum]], [[Winsum (Fryslân)|Winsum]] en [[Wjelsryp]] út [[Littenseradiel]].
[[File:Gemeentehûs fan De Waadhoeke, Harnzerwei, Frjentsjer, foaroansjoch.jpg|left|250px|thumb|It [[Gemeentehûs fan De Waadhoeke]], oan 'e Harnzerwei yn [[Frjentsjer]].]]

It [[lânskip]] fan De&amp;nbsp;Waadhoeke wurdt sterk behearske troch [[agrarysk]] [[grûn]]gebrûk, en bestiet yn it noarden benammen út [[ikker]]s dêr't [[jirpel]]s op [[bou|ferboud]] wurde, en yn it suden fral út [[greide]]n foar [[feehâlderij|molkfeehâlderij]]. Ferskate [[savel]]ige [[kwelderwâl]]en stykje soms 1 oant 1.50&amp;nbsp;m út boppe it omlizzende lân dat yn haadsaak út [[swiere seeklaai]] bestiet. De wichtichste [[ôfwettering]]skanalen binne: de [[Berltsumer Feart]], de [[Frjentsjerter Feart]], de [[Menamer Feart]], de [[Nije Faart]], de [[Ouwe Faart]], [[De Ryd (Westernijtsjerk)|De Ryd]], de [[Seisbierrumer Feart]] en de [[Súdhoekster Faart]]. Troch de midden fan 'e gemeente rinne ferskate wichtige [[ferkear]]s- en [[ferfier]]sieren yn east-westrjochting. Dat binne it [[Van&amp;nbsp;Harinxmakanaal]] (de ferbreding út [[1951]] fan wat oarspronklik de [[Harnzer Trekfeart]] wie), it [[spoar fan Ljouwert nei Harns]] (dat yn [[1863]] oanlein waard) en de [[autosnelwei]] [[Rykswei 31|A31]] (dy't yn [[1983]] de âlde Ryksstrjitwei út [[1842]] ferfong).&lt;ref name=&quot;neff-858&quot;&gt;{{NEfF|858}}&lt;/ref&gt;

===Plakken===
De Waadhoeke bestiet út 41 offisjele [[wenkearn]]en, wêrûnder 1 [[stêd]], [[Frjentsjer]], dy't it [[haadplak]] is, en 40 [[doarp]]en. Oangeande de offisjele [[plaknamme]]n is yn 'e nije gemeente by de oprjochting de ''status quo'' hanthavene. Dat betsjut dat yn it eardere Menameradiel en de fjouwer doarpen dy't fan Littenseradiel kamen, de [[Frysk]]e plaknammen offisjeel binne, wylst yn it eardere Frjentsjerteradiel en It&amp;nbsp;Bilt de [[Nederlânsk]]e in offisjele status holden hawwe.
[[File:Slappeterp, de Slappeterpster toer2.jpg|right|250px|thumb|De [[Tsjerke fan Slappeterp]].]]
[[File:Baaium, Terp 21 - Ned. Hervormde Kerk-2015-001.JPG|right|thumb|250px|De yn [[2012]] folslein restaurearre [[Tsjerke fan Baaium]].]]
[[File:Buurtschap Zwarte Haan.JPG|thumb|right|250px|De [[buorskip]] [[Swarte Haan]].]]
[[File:Menaam fan 'e Slappeterpster kant ôf2.jpg|right|thumb|250px|Menaam, sjoen fan 'e [[Slappeterp]]ster kant ôf.]]
[[File:Opvaart naar Sexbierum.jpg|right|thumb|250px|De [[Seisbierrumer Opfeart]], mei op 'e eftergrûn [[Seisbierrum]].]]
[[File:Jacobiparochie-parochie-Jacobskerk.jpg|thumb|right|250px|De [[Groate Kerk]] yn [[Sint-Jabik]].]]

=== Doarpen, flekke en stêd ===
De folgjende doarpen, flekke ([[Berltsum]]) en stêd ([[Frjentsjer]]) lizze yn de gemeente De Waadhoeke:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Plaknamme
!Oantal ywenners
|-
|[[Achlum]]
|580
|-
|[[Aldebiltsyl]] ([[Biltsk]]: ''Ouwe-Syl''; [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Oudebildtzijl'')
|940
|-
|[[Baaium]]
|110
|-
|[[Berltsum]]
|2.685
|-
|[[Bitgum]]
|745
|-
|[[Bitgummole]]
|915
|-
|[[Blessum]]
|80
|-
|[[Boer (plak)|Boer]]
|45
|-
|[[Boksum]]
|395
|-
|[[Deinum]]
|1.045
|-
|[[Doanjum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Dongjum'')
|375
|-
|[[Dronryp]]
|3.305
|-
|[[Easterbierrum]] (Nederlânsk: ''Oosterbierum'')
|540
|-
|[[Froubuorren]] (Biltsk: ''Froubuurt''; Nederlânsk en offisjeel: ''Vrouwenparochie'')
|700
|-
|[[Frjentsjer]] ([[Frjentsjertersk]], Nederlânsk en offisjeel: ''Franeker'')
|13.050
|-
|[[Furdgum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Firdgum'')
|65
|-
|[[Hitsum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Hitzum'')
|225
|-
|[[Hjerbeam]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Herbaijum'')
|310
|-
|[[Ingelum]]
|360
|-
|[[Kleaster-Lidlum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Klooster-Lidlum'')
|40
|-
|[[Marsum]]
|1.045
|-
|[[Menaam]]
|2.825
|-
|[[Minnertsgea]] (Biltsk: ''Minnertska''; Nederlânsk en offisjeel: ''Minnertsga'')
|1.820
|-
|[[Nij Altena]] (Biltsk, Nederlânsk en offisjeel: ''Nij Altoenae'')
|315
|-
|[[Peins]]
|250
|-
|[[Pitersbierrum|Piterbierrum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Pietersbierum'')
|145
|-
|[[Rie (plak)|Rie]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Ried'')
|425
|-
|[[Seisbierrum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Sexbierum'')
|1.735
|-
|[[Sint-Anne]] ([[Frysk]] en Biltsk; Nederlânsk en offisjeel: ''Sint-Annaparochie'')
|4.965
|-
|[[Sint-Jabik]] (Frysk en Biltsk; Nederlânsk en offisjeel: ''Sint-Jacobiparochie'')
|1.695
|-
|[[Skalsum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Schalsum'')
|135
|-
|[[Skingen]]
|110
|-
|[[Slappeterp]]
|75
|-
|[[Spannum]]
|255
|-
|[[Sweins]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Zweins'')
|130
|-
|[[Tsjom]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Tzum'')
|1.115
|-
|[[Tsjummearum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Tzummarum'')
|1.400
|-
|[[De Westhoek]] (Frysk en Biltsk; Nederlânsk en offisjeel: ''Westhoek'')
|255
|-
|[[Wier]]
|190
|-
|[[Winsum (Fryslân)|Winsum]]
|1.065
|-
|[[Wjelsryp]]
|450
|}
Nij-Altena krige pas yn [[2006]] de status fan doarp en wie foartiid in [[útbuorren]] fan Sint-Anne. It doarp [[Kleaster Eanjum]] is op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[1963]] part fan Berltsum wurden, en ek de [[útbuorren]] [[Tutgum]] is opgien yn Berltsum.

De sifers komme út it jier [[2024]], fan https://allecijfers.nl/.

=== Buorskippen ===
Njonken de boppeneamde iene stêd en 40 doarpen lizze yn De&amp;nbsp;Waadhoeke ek noch de folgjende [[buorskip]]pen: [[Alsert]], [[Barrum]], [[De&amp;nbsp;Beinten]], [[Bessebuorren]], [[Bonkwert]], [[Buerstermûne (buorskip)|Buerstermûne]] (''Froubuurtstermôln''; foar in diel yn De&amp;nbsp;Waadhoeke en foar in diel yn Ljouwert), [[Dearsum (Frjentsjerteradiel)]], [[Dykshoeke]], [[Dyksterhuzen]], [[Doaium]], [[Erkens]], [[Fâltum]], [[Fjouwerhûs (Menameradiel)|Fjouwerhûs]], [[De&amp;nbsp;Flearen]], [[It Fliet (Frjentsjerteradiel)|It&amp;nbsp;Fliet]], [[Franjumbuorren]], [[Glins]], [[Hearema]], [['t Heechhout]], [[Hemmemabuorren]], [[It&amp;nbsp;Hoarslân]], [[Holpryp]], [[De Kampen (Frjentsjerteradiel)|De&amp;nbsp;Kampen]], [[Keimpetille (buorskip)|Keimpetille]], [[Kie]], [[Kystersyl]], [[Koehoal]], [[Koüm]], [[De&amp;nbsp;Kreake]], [[De&amp;nbsp;Krok]], [[Laakwert]], [[Lankum]], [[Lytselollum]], [[Meamert]], [[Miedum (Frjentsjerteradiel)]], [[Molswert]], [[Nijebiltsyl]] (''Nije-Syl''), [[De&amp;nbsp;Oasthoek]] (''De&amp;nbsp;Oasthoek''), [[Ritsumabuorren]], [[Ritsumasyl]], [[Roptasyl]], [[Salvert]], [[Sânhuzen (Frjentsjerteradiel)|Sânhuzen]], [[Sitlum]], [[Skyldum]], [[Sopsum]], [[Swaarderbuorren]], [[Swarte Haan]] (''Swatte Haan''), [[Swettehoarne]], [[Tallum]], [[Teatlum]], [[Tolsum (Frjentsjerteradiel)|Tolsum]], [[Tritsum]], [[Tsjeppenbûr]], [[It&amp;nbsp;War]], [[Weakens]] en [[De Westerein (Wjelsryp)]].

==Demografy==
[[File:Furdgum sjoen fanôf de Tsjummearumer kant1.jpg|right|thumb|250px|Utsjoch op [[Furdgum]].]]
Op [[31&amp;nbsp;desimber]] [[2018]] hie de Waadhoeke 46.163 ynwenners.&lt;ref&gt;{{Aut|Bosma, Willem}}, ''Marginale groei naar hoogste inwonertal ooit'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 31 desimber 2018, s. 26.&lt;/ref&gt; Dy wiene sa oer de gemeenten ferdield: 20.180 yn [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]], 13.439 yn [[Menameradiel]], en 10.502 op [[It&amp;nbsp;Bilt]]. Dizze sifers binne allegear fan [[30&amp;nbsp;april]] [[2017]].&lt;ref&gt;Boarne: Sintraal Buro foar de Statistyk (CBS).&lt;/ref&gt; De fjouwer [[Littenseradiel]]ster [[doarp]]en dy't yn De&amp;nbsp;Waadhoeke opgien binne, hiene op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2017]] mei-inoar 1.901 ynwenners.&lt;ref&gt;Boarne: ''Tal Ynwenners per Doarp'', webside Gemeente Littenseradiel.&lt;/ref&gt; Op basis fan dizze sifers kin de [[befolkingstichtens]] fan De&amp;nbsp;Waadhoeke fêststeld wurde op 145,6 minsken de km².

De [[stêd]] [[Frjentsjer]] is fierwei it grutste plak yn 'e gemeente, en [[Kleaster-Lidlum]], yn it âlde [[Barradiel]], is it lytste.
== Wapens en flaggen ==

=== Wapens ===
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Achlum wapen.svg|[[Wapen fan Achlum]]
Ofbyld:Aldebiltsyl wapen.svg|[[Wapen fan Aldebiltsyl]]
Ofbyld:Baaium wapen.svg|[[Wapen fan Baaium]]
Ofbyld:Berltsum.svg|[[Wapen fan Berltsum]]
Ofbyld:Boer wapen.svg|[[Wapen fan Boer]]
Ofbyld:Westhoek ('t Bildt) wapen.svg|[[Wapen fan De Westhoek]]
Ofbyld:Doanjum wapen.svg|[[Wapen fan Doanjum]]
Ofbyld:Dronryp wapen.svg|[[Wapen fan Dronryp]]
Ofbyld:Easterbierrum wapen.svg|[[Wapen fan Easterbierrum]]
Ofbyld:Franeker wapen.svg|[[Wapen fan Frjentsjer]]
Ofbyld:Froubuorren wapen.svg|[[Wapen fan Froubuorren]]
Ofbyld:Furdgum wapen.svg|[[Wapen fan Furdgum]]
Ofbyld:Hitzum wapen.svg|[[Wapen fan Hitsum]]
Ofbyld:Menaam wapen.svg|[[Wapen fan Menaam]]
Ofbyld:Minnertsga wapen.svg|[[Wapen fan Minnertsgea]]
Ofbyld:Nij Altoenae wapen.svg|[[Wapen fan Nij Altena]]
Ofbyld:Rie wapen.svg|[[Wapen fan Rie]]
Ofbyld:SINT ANNAPAROCHIE wapen.svg|[[Wapen fan Sint-Anne]]
Ofbyld:Sint Jacobiparochie wapen.svg|[[Wapen fan Sint-Jabik]]
Ofbyld:Spannum wapen.svg|[[Wapen fan Spannum]]
Ofbyld:WAPEN ZWEINS.jpg|[[Wapen fan Sweins]]
Ofbyld:Tsjom wapen.svg|[[Wapen fan Tsjom]]
Ofbyld:Tzummarum wapen.svg|[[Wapen fan Tsjummearum]]
Ofbyld:Wier wapen.svg|[[Wapen fan Wier]]
Ofbyld:Winsum (Friesland) wapen.svg|[[Wapen fan Winsum (Fryslân)|Wapen fan Winsum]]
Ofbyld:Wjelsryp wapen.svg|[[Wapen fan Wjelsryp]]
&lt;/gallery&gt;

=== Flaggen ===
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Achlum vlag.svg|[[Flagge fan Achlum]]
Ofbyld:Oude Bildtzijl vlag.svg|[[Flagge fan Aldebiltsyl]]
Ofbyld:Baijum vlag.svg|[[Flagge fan Baaium]]
Ofbyld:Berlikum vlag.svg|[[Flagge fan Berltsum]]
Ofbyld:Boer vlag.svg|[[Flagge fan Boer]]
Ofbyld:De Westhoek vlag.svg|[[Flagge fan De Westhoek]]
Ofbyld:Dongjum vlag.svg|[[Flagge fan Doanjum]]
Ofbyld:Flagge fan Dronryp 2012.PNG|[[Flagge fan Dronryp]]
Ofbyld:Easterbierrum vlag.svg|[[Flagge fan Easterbierrum]]
Ofbyld:Flagge fan Frjentsjer.PNG|[[Flagge fan Frjentsjer]]
Ofbyld:Froubuorren vlag.svg|[[Flagge fan Froubuorren]]
Ofbyld:Furdgum vlag.svg|[[Flagge fan Furdgum]]
Ofbyld:Hitzum vlag.svg|[[Flagge fan Hitsum]]
Ofbyld:Menaam vlag.svg|[[Flagge fan Menaam]]
Ofbyld:Minnertsga vlag.svg|[[Flagge fan Minnertsgea]]
Ofbyld:Nij Altoenae vlag.svg|[[Flagge fan Nij Altena]]
Ofbyld:Rie vlag.svg|[[Flagge fan Rie]]
Ofbyld:Sint Annaparochie vlag.svg|[[Flagge fan Sint-Anne]]
Ofbyld:Sint-Jabik vlag.svg|[[Flagge fan Sint-Jabik]]
Ofbyld:Spannum vlag.svg|[[Flagge fan Spannum]]
Ofbyld:Tzum vlag.svg|[[Flagge fan Tsjom]]
Ofbyld:Tzummarum vlag.svg|[[Flagge fan Tsjummearum]]
Ofbyld:Wier vlag.svg|[[Flagge fan Wier]]
Ofbyld:Flagge fan Winsum.png|[[Flagge fan Winsum (Fryslân)|Flagge fan Winsum]]
Ofbyld:Wjelsryp vlag.svg|[[Flagge fan Wjelsryp]]
&lt;/gallery&gt;[[Sweins]] hat allinnich in wapen. De plakken [[Bitgum]], [[Bitgummole]], [[Blessum]], [[Boksum]], [[Deinum]], [[Hjerbeam]], [[Ingelum]], [[Kleaster-Lidlum]], [[Marsum]], [[Peins]], [[Pitersbierrum]], [[Seisbierrum]], [[Skalsum]], [[Skingen]] en [[Slappeterp]] ha gjin wapen en/of flagge.

==Polityk==
[[File:Boksum Friesland.jpg|thumb|right|250px|Utsjoch op [[Boksum]].]]
Ein [[desimber]] [[2017]] waard bekend dat [[Haijo Apotheker]], fan [[D66]], yn 't earstoan waarnimmend [[boargemaster]] fan De Waadhoeke wêze soe. Hy waard op [[30&amp;nbsp;oktober]] [[2018]] opfolge troch [[Marga Waanders]] fan 'e [[PvdA]], dy't oant dy tiid boargemaster fan [[Dongeradiel]] west hie.&lt;ref&gt;——, ''Berndsen neemt waar in Dongeradeel'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 27 oktober 2018, s. 17.&lt;/ref&gt; De [[gemeenterie]] fan De Waadhoeke bestiet út 29 sitten. Op [[22 novimber]] [[2017]] fûnen der fanwegen it oprjochtsjen fan 'e nije gemeente (tuskentiidske) weryndielingsferkiezings plak foar de gemeenterie fan De Waadhoeke. 

De útslach fan dy en lettere [[ferkiezing]]s wie sa:&lt;ref&gt;Boarne: ''Ljouwerter Krante'', &lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[politike partij|partij]]
! style=&quot;text-align:right;&quot; colspan=&quot;3&quot;|&lt;small&gt;ferkiezings 2017&lt;ref&gt;Utslaggen Ljouwerter Krante, 23 novimber 2017, s. 5.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;  
! style=&quot;text-align:right;&quot; colspan=&quot;3&quot;|&lt;small&gt;ferkiezings 2022&lt;ref&gt;Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022, s. 27.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;[[ferkiezing|stimmen]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;  
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;[[gemeenteried|sitten]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;[[ferkiezing|stimmen]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;[[gemeenteried|sitten]]&lt;/small&gt;
|-
| [[CDA]]
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.129
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 25,9%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''8'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.638
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 19,5%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''6'''
|-
| [[SAM Waadhoeke]]¹
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.422
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 21,5%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''6'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.404
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 23,6%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''7'''
|-
| [[Gemeentebelangen Waadhoeke|GBW]]
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.235
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 20,3%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''6'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.311
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 23,1%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''7'''
|-
| [[FNP]]²
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 2.929
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 18,4%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''5'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.650
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 19,6%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''6'''
|-
| [[VVD]]
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.494
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 9,4%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''3'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.644
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 8,8%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''2'''
|-
| [[KristenUny]]
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 714
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 4,5%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''1'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.017
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,4%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''1'''
|-
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|-
|totaal
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 15.923
|style=&quot;text-align:right;&quot;| *44,1%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''29'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 18.664
|style=&quot;text-align:right;&quot;| *50,4%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''29'''
|}
¹) In fúzjepartij besteande út de pleatslike ôfdielings fan 'e [[PvdA]], [[GrienLinks]] en [[D66]], mei dêropta de lokale Biltske partij [[Werkgroep Het Bildt]] (WHB).&lt;br&gt;
²) Behalven de pleatslike ôfdielings fan 'e [[FNP]] is hjir ek de [[It Bilt|Biltske]] [[nasjonalisme|nasjonalistyske]] partij [[Frije Bilkerts]] yn opgien.&lt;br&gt;
&lt;nowiki&gt;*)&lt;/nowiki&gt; Opkomstpersintaazje.

==Kultuer==
Yn De Waadhoeke wurde, njonken it útlânske [[Nederlânsk]], trije lânseigen [[taal|talen]] sprutsen, nammentlik it [[Frysk]] yn [[Frjentsjer]] en yn 'e [[doarp]]en fan it eardere [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]], [[Menameradiel]] en [[Littenseradiel]]; it [[Frjentsjertersk]]e [[dialekt]] fan it [[Stedsk]] yn 'e stêd Frjentsjer; en it [[Biltsk]] yn 'e doarpen op [[It&amp;nbsp;Bilt]]. Yn [[2021]] stelde De Waadhoeke as earste fan 'e doe besteande [[Fryske gemeenten]] in [[meartalichheidskoördinator]] oan om 'e wikselwurking tusken de ûnderskate talen yn 'e gemeente te koördinearjen en it gebrûk fan 'e trije [[minderheidstalen]] yn 'e gemeentlike organisaasje te befoarderjen.

Yn De Waadhoeke wurde jiers ferskate wichtige [[kulturele]] eveneminten holden, lykas de [[PC]], it hichtepunt fan it [[keatsen|keatsseizoen]], yn [[Frjentsjer]], en it [[Frysk Kampioenskip Fierljeppen]] yn [[Winsum (Fryslân)|Winsum]].

==Keppeling om utens==
*[http://www.waadhoeke.nl/home.html Offisjele webside fan 'e Gemeente De Waadhoeke]

==Sjoch ek==
*[[list fan boargemasters fan De Waadhoeke]]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
{{commonscat|Waadhoeke}}
}}
{{GemeentenFryslân}}
{{DeWaadhoeke}}
{{DEFAULTSORT:Waadhoeke, De}}
[[Kategory:De Waadhoeke| ]]
[[Kategory:Gemeente yn Fryslân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2018]]</text>
      <sha1>8trkfcvo187ij6fer3cd2zq17nzxv7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240250</id>
      <parentid>1240223</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T09:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Doarpen, flekke en stêd */</comment>
      <origin>1240250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26889" sha1="i97fiu0cujshyadwgkbcp7a2pvv8dg1" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente yn Nederlân
| namme                 = De Waadhoeke
| ôfbyld                = De seedyk boppe Easterbierrum (opkommend tij)5.jpg
| ôfbyldtekst           = [[It Waad]] boppe [[Easterbierrum]]
| flagge                = Waadhoeke vlag.svg
| wapen                 = Waadhoeke wapen.svg
| wapentekst            = [[wapen fan De Waadhoeke]]
| kaart                 = Map - NL - Municipality code 1949 (2019).svg
| kaart1                = Gem-Waadhoeke-OpenTopo100.jpg
| provinsje             = [[Fryslân]]
| haadplak              = [[Frjentsjer]]
| oerflak               = 316,00 km²
| lân                   = 283,95 km²
| wetter                = 32,05 km²
| ynwennertal           = {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|De Waadhoeke}} &lt;small&gt;({{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| befolkingstichtens    = 145,6 ynw./km²
| gemeenteried          = {{Gemeenteried De Waadhoeke}}
| boargemaster          = [[André van de Nadort]] (wnd.)
| list                  = [[PvdA]]
| oprjochte             = [[1 jannewaris]] [[2018]]
| tiidrek1              = Oant 1851
| yndieling_tiidrek1    = [[Ofbyld:Baarderadeel wapen.svg|10px]] [[Gritenij Baarderadiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Barradeel wapen.svg|10px]] [[Gritenij Barradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Bildt wapen.svg|10px]] [[Gritenij It Bilt]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Franeker wapen.svg|10px]] [[Frjentsjer (gemeente)|Gemeente Frjentsjer]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Franekeradeel wapen 1816.svg|10px]] [[Gritenij Frjentsjerteradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Hinnaarderadiel wapen.svg|10px]] [[Gritenij Hinnaarderadiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Coat of arms of Menaldumadeel.svg|10px]] [[Gritenij Menameradiel]]
| tiidrek2              = 1851-1984
| yndieling_tiidrek2    = [[Ofbyld:Flagge fan Baarderadiel.PNG|border|15px]] [[Baarderadiel|Gem. Baarderadiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Barradiel.png|border|15px]] [[Barradiel|Gem. Barradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan It Bilt.png|border|15px]] [[It Bilt|Gem. It Bilt]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Frjentsjer.PNG|border|15px]] [[Frjentsjer (gemeente)|Gem. Frjentsjer]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Frjentsjerteradiel (1962-1984).PNG|border|15px]] [[Frjentsjerteradiel (1851-1984)|Gem. Frjentsjerteradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Hinnaarderadiel.PNG|border|15px]] [[Hinnaarderadiel|Gem. Hinnaarderadiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Menaldumadeel flag.svg|border|15px]] [[Menameradiel|Gem. Menameradiel]]
| tiidrek3              = 1984-2018
| yndieling_tiidrek3    = [[Ofbyld:Flagge fan It Bilt.png|border|15px]] [[It Bilt|Gem. It Bilt]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Frjentsjerteradiel.png|border|15px]] [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Gem. Frjentsjerteradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Flagge fan Littenseradiel.png|border|15px]] [[Littenseradiel|Gem. Littenseradiel]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Menaldumadeel flag.svg|border|15px]] [[Menameradiel|Gem. Menameradiel]]
| tiidrek4              = 
| yndieling_tiidrek4    = 
| tiidrek5              = 
| yndieling_tiidrek5    = 
| ferkearsieren         = [[A31]], [[N359]], [[N384]], [[N393]]
| netnûmer              = 0517, 0518, 058
| postkoade             = 8816, 8800-8856, 9030-9045, 9047-9079
| webstee               = [https://www.waadhoeke.nl/ www.waadhoeke.nl]
}}
'''De Waadhoeke''' ([[Nederlânsk]]: ''Wadhoek'' of ''Waddenhoek''; offisjeel de tuskenbeiden foarm: '''''Waadhoeke'''''; [[Biltsk]]: ''Waddenhoek'';&lt;ref&gt;{{Aut|Jong, Gerard de}}, ''Ferbreke'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 8 febrewaris 2022, s. 13&lt;/ref&gt; [[Frjentsjertersk]]: ''Wâdhoeke'') is in [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn it [[noardwesten]] fan [[Fryslân]], dy't op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] ûntstie út 'e eardere [[Fryske gemeenten]] [[It&amp;nbsp;Bilt]], [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]] en [[Menameradiel]], mei dêropta in fjouwertal [[doarp]]en út [[Littenseradiel]]. Op {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|TXT=Year}} hie De Waadhoeke {{Statistyk gemeente Nederlân ynwenners|De Waadhoeke}}&amp;nbsp;ynwenners (boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). De gemeente hat in [[oerflak]] beslaan fan 316&amp;nbsp;[[km²]]. It [[haadplak]] is de [[stêd]] [[Frjentsjer]], dêr't ek it [[Gemeentehûs fan De Waadhoeke]] stiet.

==Namme==
De [[namme]] fan 'e nije gemeente ferwiist nei [[it Waad]], om't de gemeente yn in 'hoeke' fan [[Fryslân]] oan 'e [[kust]] fan 'e [[Waadsee]] leit.&lt;ref&gt;[http://www.franekercourant.nl/nieuws/48745/ingezonden-waadhoeke-heeft-als-naam-alles-in-zich/ ''Waadhoeke heeft als naam alles in zich'', ynstjoerd stik yn: de ''Frjentsjerter Krante'', 11 novimber 2015.]&lt;/ref&gt; Der is op wiisd dat dizze namme strikt nommen eins inkeld fan tapassing is op [[It&amp;nbsp;Bilt]] en it âlde [[Barradiel]], mei't de parten fan 'e súdlike [[Bouhoeke]] en fan 'e [[Greidhoeke]] dy't ek ta de gemeente hearre, eins net folle op hawwe mei it Waad. Nettsjinsteande dat kinne de measte ynwenners har wol yn 'e namme fine, sa't bliken die út 'e útkomst fan it referindum dat oangeande dizze saak yn [[2015]] holden waard.
[[File:Franeker, het stadhuis RM15724 foto3 2017-06-18 11.12.jpg|left|thumb|180px|It [[stedhûs fan Frjentsjer]].]]

==Skiednis==
Al yn [[2011]] waarden de earste tariedings troffen foar de oprjochting fan De Waadhoeke. Oarspronklik wie it de bedoeling dat ek de gemeente [[Harns (gemeente)|Harns]] yn 'e nije fúzjegemeente opgean soe, mar úteinlik besleat de [[gemeenterie]] fan Harns dêr lykwols fan ôf te sjen en selsstannich te bliuwen, net yn it lêste plak om't it dúdlik wie dat it [[gemeentehûs]] fan De&amp;nbsp;Waadhoeke yn [[Frjentsjer]] komme soe, wat foar in protte Harnzers min te ferkropjen wie mei it each op 'e tradisjonele rivaliteit tusken de beide stêden. Koartsein woe Harns gjin &quot;''Franeker an see''&quot; wurde.&lt;ref&gt;{{Aut|Joustra, Wio}}, ''Franeker de geest, Harlingen de pret'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 23 april 2011, taheakke ''Sneon en Snein'', s. 10.&lt;/ref&gt;

De [[wurknamme]] foar de nije gemeente, dy't troch de [[amtner|amtlike organisaasjes]] fan 'e belutsen gemeenten brûkt waard, wie 'Westergo'.&lt;ref&gt;[http://www.franekercourant.nl/nieuws/51554/gemeenteraden-stellen-waadhoeke-officieel-vast-als-naam-fusiegemeente/ ''Gemeenteraden stellen Waadhoeke officieel vast als naam fusiegemeente'', yn: de ''Frjentsjerter Krante'', 26 jannewaris 2016]&lt;/ref&gt; Yn [[2015]] waard der yn twa omgongen in [[referindum]] holden ûnder de ynwenners fan 'e takomstige gemeente, wêrby't de minsken trije foarsortearre mooglikheden foar in offisjele namme foarlein krigen: 'Franeker', 'Nij-Westergo' en 'Waadhoeke'. De namme mei de minste stimmen foel yn 'e earste omgong ôf en dêrnei waard de lju nochris frege om tusken de beide oerbleaune mooglikheden te kiezen.

'Franeker', dat inkeld yn [[Frjentsjer]] populêr wie, foel as earste ôf; frijwol nimmen op it omlizzende [[plattelân]] woe de oerhearskjende posysje dy't de [[stêd]] yn 'e nije gemeente sûnder mis krije soe, nochris fuortsterkje troch de gemeente dernei te ferneamen. De oerbleaune mooglikheden, 'Nij-Westergo' en 'Waadhoeke', wiene beide net geef [[Frysk]] ('Nij-Westergoa' en 'De&amp;nbsp;Waadhoeke') en net geef [[Nederlânsk]] ('Nieuw-Westergo' en 'Wadhoek'), en dêr kaam frijwat [[krityk]] op. Uteinlik keazen de measte takomstige ynwenners foar de namme 'Waadhoeke', dy't yn sawol it [[Frysk]] as it [[Biltsk]] it geefst oandocht.&lt;ref&gt;[http://www.binnenlandsbestuur.nl/bestuur-en-organisatie/nieuws/friese-fusiegemeente-heet-waadhoeke.9505726.lynkx {{Aut|Kluis, Eric de}}, ''Friese fusiegemeente heet Waadhoeke'', yn: ''Binnenlands Bestuur'', 21 desimber 2015]&lt;/ref&gt;

Begjin [[april]] [[2019]] makke it gemeentlik bestjoer fan De Waadhoeke bekend dat oan fiif doarpen yn 'e súdeasthoeke fan 'e gemeente de mooglikheid fan oansluting by de [[Gemeente Ljouwert]] foarlein wurde soe. It gie dêrby om [[Boksum]], [[Blessum]], [[Deinum]], [[Marsum]] en [[Ritsumasyl]]. Ofhinklik fan it draachflak foar soks ûnder de ynwenners fan 'e fiif doarpen, en de fraach oft de Gemeente Ljouwert dermei ynstimme woe, wie der wat De&amp;nbsp;Waadhoeke oanbelange in grinskorreksje mooglik. Oant en mei de ein fan 'e [[simmer]] fan [[2019]] koe der yn 'e doarpen oer it plan diskusjearre wurde; yn it neijier moasten de ûnderskate [[feriening]]s fan doarpsbelang nei in [[enkête]] of in rûne-tafelpetear yn it doarp nei de gemeente ta mei in advys komme.&lt;ref&gt;{{Aut|Grosso, Maria del}}, ''Waadhoeke stelt vijf dorpen voor keus'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 6 april 2019, s. 22.&lt;/ref&gt;

Op [[10&amp;nbsp;oktober]] [[2019]] makke de gemeente bekend dat neffens de útkomsten fan 'e holden enkêtes 83,7% fan 'e ynwenners fan 'e fiif doarpen leaver by De&amp;nbsp;Waadhoeke bliuwe woene. Yn alle doarpen lei dat persintaazje boppe de 80% en yn Ritsumasyl wie it sels hast 90%. Yn Marsum wie de measte animo foar de oerstap nei Ljouwert: 14,9%. Trochinoar hie fan 'e ynwenners fan 'e doarpen 53,4% oan 'e enkête meidien. Al mei al kaam de kommisje dy't foar de eventuële grinskorreksje ferantwurdlik wie, ta de konklúzje dat der gjin draachflak bestie foar in grutte grinskorreksje en dat de sitewaasje dus bliuwe soe sa't er wie.&lt;ref&gt;——, ''Grensdorpen blijven bij Waadhoeke'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 11 oktober 2019, s. 1.&lt;/ref&gt; Wol woe deselde kommisje mei fertsjintwurdigers fan 'e Gemeente Ljouwert om 'e tafel om te sjen oft der ek inkele lytse grinskorreksjes mooglik wiene foar de oplossing pleatslike swierrichheden. Yn [[Alde Leie]] rûn de gemeentegrins nammentlik dwers troch in stikmannich [[tún|eftertunen]] hinne, en yn [[Easterlittens]] hie in [[melkfeehâlderij]]bedriuw [[greide]]n yn twa gemeenten.&lt;ref&gt;——, ''Kleine grenscorrectie Waadhoeke'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 12 oktober 2019, s. 25.&lt;/ref&gt; Ein [[maaie]] [[2020]] waard bekend dat de beide grinskorreksjes per [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2021]] yn it foardiel fan De Waadhoeke trochfierd wurde soene. Om't dy gemeente ek it ûnderhâld foar [[ferhurde wei|ferhurding]] en [[planten|grien]] derby krige, wie ôfpraat dat Ljouwert in 'breidsskat' fan [[€]]57.000 meijaan soe.&lt;ref&gt;——, ''Grond in twee dorpen gaat naar Waadhoeke'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 28 maaie 2020, s. 33.&lt;/ref&gt;

==Geografy==
De Waadhoeke leit yn it [[noardwest]]like part fan 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]] en heart ta de [[Klaaistreek]]. It omfiemet parten fan sawol de [[Bouhoeke]] as de [[Greidhoeke]]. De gemeente hat yn it [[noarden]] en [[noardwesten]] in [[kust]]line oan 'e [[Waadsee]]. Yn it [[westen]] wurdt De&amp;nbsp;Waadhoeke begrinzge troch de gemeente [[Harns (gemeente)|Harns]], yn it [[súdwesten]] en [[suden]] troch [[Súdwest-Fryslân]], yn it [[súdeasten]] en [[easten]] troch de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] en yn it uterste [[noardeasten]] troch [[Ferwerderadiel]], dat op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2019]] opgean sil yn [[Noardeast-Fryslân]]. Yn totaal hat De&amp;nbsp;Waadhoeke in [[oerflak]] fan 316,00&amp;nbsp;[[km²]], wêrfan't 283,95&amp;nbsp;km² út [[grûn|lân]] en 32,05&amp;nbsp;km² út [[oerflaktewetter]] bestiet. Fan it oerflak fan 'e nije gemeente kaam 116,48&amp;nbsp;km² fan [[It&amp;nbsp;Bilt]], 109,17&amp;nbsp;km² fan [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]], 70,03&amp;nbsp;km² fan [[Menameradiel]] en 20,32&amp;nbsp;km²&lt;ref&gt;''Weryndielingsûntwerp Gemeenten Franekeradeel, Het Bildt, Leeuwarden, Littenseradiel, Menameradiel en Súdwest-Fryslân (definitive ferzje)'', oktober 2015, webside Gemeente Littenseradiel.&lt;/ref&gt; fan 'e [[doarp]]en [[Baaium]], [[Spannum]], [[Winsum (Fryslân)|Winsum]] en [[Wjelsryp]] út [[Littenseradiel]].
[[File:Gemeentehûs fan De Waadhoeke, Harnzerwei, Frjentsjer, foaroansjoch.jpg|left|250px|thumb|It [[Gemeentehûs fan De Waadhoeke]], oan 'e Harnzerwei yn [[Frjentsjer]].]]

It [[lânskip]] fan De&amp;nbsp;Waadhoeke wurdt sterk behearske troch [[agrarysk]] [[grûn]]gebrûk, en bestiet yn it noarden benammen út [[ikker]]s dêr't [[jirpel]]s op [[bou|ferboud]] wurde, en yn it suden fral út [[greide]]n foar [[feehâlderij|molkfeehâlderij]]. Ferskate [[savel]]ige [[kwelderwâl]]en stykje soms 1 oant 1.50&amp;nbsp;m út boppe it omlizzende lân dat yn haadsaak út [[swiere seeklaai]] bestiet. De wichtichste [[ôfwettering]]skanalen binne: de [[Berltsumer Feart]], de [[Frjentsjerter Feart]], de [[Menamer Feart]], de [[Nije Faart]], de [[Ouwe Faart]], [[De Ryd (Westernijtsjerk)|De Ryd]], de [[Seisbierrumer Feart]] en de [[Súdhoekster Faart]]. Troch de midden fan 'e gemeente rinne ferskate wichtige [[ferkear]]s- en [[ferfier]]sieren yn east-westrjochting. Dat binne it [[Van&amp;nbsp;Harinxmakanaal]] (de ferbreding út [[1951]] fan wat oarspronklik de [[Harnzer Trekfeart]] wie), it [[spoar fan Ljouwert nei Harns]] (dat yn [[1863]] oanlein waard) en de [[autosnelwei]] [[Rykswei 31|A31]] (dy't yn [[1983]] de âlde Ryksstrjitwei út [[1842]] ferfong).&lt;ref name=&quot;neff-858&quot;&gt;{{NEfF|858}}&lt;/ref&gt;

===Plakken===
De Waadhoeke bestiet út 41 offisjele [[wenkearn]]en, wêrûnder 1 [[stêd]], [[Frjentsjer]], dy't it [[haadplak]] is, en 40 [[doarp]]en. Oangeande de offisjele [[plaknamme]]n is yn 'e nije gemeente by de oprjochting de ''status quo'' hanthavene. Dat betsjut dat yn it eardere Menameradiel en de fjouwer doarpen dy't fan Littenseradiel kamen, de [[Frysk]]e plaknammen offisjeel binne, wylst yn it eardere Frjentsjerteradiel en It&amp;nbsp;Bilt de [[Nederlânsk]]e in offisjele status holden hawwe.
[[File:Slappeterp, de Slappeterpster toer2.jpg|right|250px|thumb|De [[Tsjerke fan Slappeterp]].]]
[[File:Baaium, Terp 21 - Ned. Hervormde Kerk-2015-001.JPG|right|thumb|250px|De yn [[2012]] folslein restaurearre [[Tsjerke fan Baaium]].]]
[[File:Buurtschap Zwarte Haan.JPG|thumb|right|250px|De [[buorskip]] [[Swarte Haan]].]]
[[File:Menaam fan 'e Slappeterpster kant ôf2.jpg|right|thumb|250px|Menaam, sjoen fan 'e [[Slappeterp]]ster kant ôf.]]
[[File:Opvaart naar Sexbierum.jpg|right|thumb|250px|De [[Seisbierrumer Opfeart]], mei op 'e eftergrûn [[Seisbierrum]].]]
[[File:Jacobiparochie-parochie-Jacobskerk.jpg|thumb|right|250px|De [[Groate Kerk]] yn [[Sint-Jabik]].]]

=== Doarpen, flekke en stêd ===
De folgjende doarpen, flekke ([[Berltsum]]) en stêd ([[Frjentsjer]]) lizze yn de gemeente De Waadhoeke:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Plaknamme
!Oantal ywenners
|-
|[[Achlum]]
|580
|-
|[[Aldebiltsyl]] ([[Biltsk]]: ''Ouwe-Syl''; [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Oudebildtzijl'')
|940
|-
|[[Baaium]]
|110
|-
|[[Berltsum]]
|2.685
|-
|[[Bitgum]]
|745
|-
|[[Bitgummole]]
|915
|-
|[[Blessum]]
|80
|-
|[[Boer (plak)|Boer]]
|45
|-
|[[Boksum]]
|395
|-
|[[Deinum]]
|1.045
|-
|[[Doanjum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Dongjum'')
|375
|-
|[[Dronryp]]
|3.305
|-
|[[Easterbierrum]] (Nederlânsk: ''Oosterbierum'')
|540
|-
|[[Froubuorren]] (Biltsk: ''Froubuurt''; Nederlânsk en offisjeel: ''Vrouwenparochie'')
|700
|-
|[[Frjentsjer]] ([[Frjentsjertersk]], Nederlânsk en offisjeel: ''Franeker'')
|13.050
|-
|[[Furdgum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Firdgum'')
|65
|-
|[[Hitsum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Hitzum'')
|225
|-
|[[Hjerbeam]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Herbaijum'')
|310
|-
|[[Ingelum]]
|360
|-
|[[Kleaster-Lidlum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Klooster-Lidlum'')
|40
|-
|[[Marsum]]
|1.045
|-
|[[Menaam]]
|2.825
|-
|[[Minnertsgea]] (Biltsk: ''Minnertska''; Nederlânsk en offisjeel: ''Minnertsga'')
|1.820
|-
|[[Nij Altena]] (Biltsk, Nederlânsk en offisjeel: ''Nij Altoenae'')
|315
|-
|[[Peins]]
|250
|-
|[[Pitersbierrum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Pietersbierum'')
|145
|-
|[[Rie (plak)|Rie]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Ried'')
|425
|-
|[[Seisbierrum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Sexbierum'')
|1.735
|-
|[[Sint-Anne]] ([[Frysk]] en Biltsk; Nederlânsk en offisjeel: ''Sint-Annaparochie'')
|4.965
|-
|[[Sint-Jabik]] (Frysk en Biltsk; Nederlânsk en offisjeel: ''Sint-Jacobiparochie'')
|1.695
|-
|[[Skalsum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Schalsum'')
|135
|-
|[[Skingen]]
|110
|-
|[[Slappeterp]]
|75
|-
|[[Spannum]]
|255
|-
|[[Sweins]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Zweins'')
|130
|-
|[[Tsjom]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Tzum'')
|1.115
|-
|[[Tsjummearum]] (Nederlânsk en offisjeel: ''Tzummarum'')
|1.400
|-
|[[De Westhoek]] (Frysk en Biltsk; Nederlânsk en offisjeel: ''Westhoek'')
|255
|-
|[[Wier]]
|190
|-
|[[Winsum (Fryslân)|Winsum]]
|1.065
|-
|[[Wjelsryp]]
|450
|}
Nij-Altena krige pas yn [[2006]] de status fan doarp en wie foartiid in [[útbuorren]] fan Sint-Anne. It doarp [[Kleaster Eanjum]] is op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[1963]] part fan Berltsum wurden, en ek de [[útbuorren]] [[Tutgum]] is opgien yn Berltsum.

De sifers komme út it jier [[2024]], fan https://allecijfers.nl/.

=== Buorskippen ===
Njonken de boppeneamde iene stêd en 40 doarpen lizze yn De&amp;nbsp;Waadhoeke ek noch de folgjende [[buorskip]]pen: [[Alsert]], [[Barrum]], [[De&amp;nbsp;Beinten]], [[Bessebuorren]], [[Bonkwert]], [[Buerstermûne (buorskip)|Buerstermûne]] (''Froubuurtstermôln''; foar in diel yn De&amp;nbsp;Waadhoeke en foar in diel yn Ljouwert), [[Dearsum (Frjentsjerteradiel)]], [[Dykshoeke]], [[Dyksterhuzen]], [[Doaium]], [[Erkens]], [[Fâltum]], [[Fjouwerhûs (Menameradiel)|Fjouwerhûs]], [[De&amp;nbsp;Flearen]], [[It Fliet (Frjentsjerteradiel)|It&amp;nbsp;Fliet]], [[Franjumbuorren]], [[Glins]], [[Hearema]], [['t Heechhout]], [[Hemmemabuorren]], [[It&amp;nbsp;Hoarslân]], [[Holpryp]], [[De Kampen (Frjentsjerteradiel)|De&amp;nbsp;Kampen]], [[Keimpetille (buorskip)|Keimpetille]], [[Kie]], [[Kystersyl]], [[Koehoal]], [[Koüm]], [[De&amp;nbsp;Kreake]], [[De&amp;nbsp;Krok]], [[Laakwert]], [[Lankum]], [[Lytselollum]], [[Meamert]], [[Miedum (Frjentsjerteradiel)]], [[Molswert]], [[Nijebiltsyl]] (''Nije-Syl''), [[De&amp;nbsp;Oasthoek]] (''De&amp;nbsp;Oasthoek''), [[Ritsumabuorren]], [[Ritsumasyl]], [[Roptasyl]], [[Salvert]], [[Sânhuzen (Frjentsjerteradiel)|Sânhuzen]], [[Sitlum]], [[Skyldum]], [[Sopsum]], [[Swaarderbuorren]], [[Swarte Haan]] (''Swatte Haan''), [[Swettehoarne]], [[Tallum]], [[Teatlum]], [[Tolsum (Frjentsjerteradiel)|Tolsum]], [[Tritsum]], [[Tsjeppenbûr]], [[It&amp;nbsp;War]], [[Weakens]] en [[De Westerein (Wjelsryp)]].

==Demografy==
[[File:Furdgum sjoen fanôf de Tsjummearumer kant1.jpg|right|thumb|250px|Utsjoch op [[Furdgum]].]]
Op [[31&amp;nbsp;desimber]] [[2018]] hie de Waadhoeke 46.163 ynwenners.&lt;ref&gt;{{Aut|Bosma, Willem}}, ''Marginale groei naar hoogste inwonertal ooit'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 31 desimber 2018, s. 26.&lt;/ref&gt; Dy wiene sa oer de gemeenten ferdield: 20.180 yn [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]], 13.439 yn [[Menameradiel]], en 10.502 op [[It&amp;nbsp;Bilt]]. Dizze sifers binne allegear fan [[30&amp;nbsp;april]] [[2017]].&lt;ref&gt;Boarne: Sintraal Buro foar de Statistyk (CBS).&lt;/ref&gt; De fjouwer [[Littenseradiel]]ster [[doarp]]en dy't yn De&amp;nbsp;Waadhoeke opgien binne, hiene op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2017]] mei-inoar 1.901 ynwenners.&lt;ref&gt;Boarne: ''Tal Ynwenners per Doarp'', webside Gemeente Littenseradiel.&lt;/ref&gt; Op basis fan dizze sifers kin de [[befolkingstichtens]] fan De&amp;nbsp;Waadhoeke fêststeld wurde op 145,6 minsken de km².

De [[stêd]] [[Frjentsjer]] is fierwei it grutste plak yn 'e gemeente, en [[Kleaster-Lidlum]], yn it âlde [[Barradiel]], is it lytste.
== Wapens en flaggen ==

=== Wapens ===
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Achlum wapen.svg|[[Wapen fan Achlum]]
Ofbyld:Aldebiltsyl wapen.svg|[[Wapen fan Aldebiltsyl]]
Ofbyld:Baaium wapen.svg|[[Wapen fan Baaium]]
Ofbyld:Berltsum.svg|[[Wapen fan Berltsum]]
Ofbyld:Boer wapen.svg|[[Wapen fan Boer]]
Ofbyld:Westhoek ('t Bildt) wapen.svg|[[Wapen fan De Westhoek]]
Ofbyld:Doanjum wapen.svg|[[Wapen fan Doanjum]]
Ofbyld:Dronryp wapen.svg|[[Wapen fan Dronryp]]
Ofbyld:Easterbierrum wapen.svg|[[Wapen fan Easterbierrum]]
Ofbyld:Franeker wapen.svg|[[Wapen fan Frjentsjer]]
Ofbyld:Froubuorren wapen.svg|[[Wapen fan Froubuorren]]
Ofbyld:Furdgum wapen.svg|[[Wapen fan Furdgum]]
Ofbyld:Hitzum wapen.svg|[[Wapen fan Hitsum]]
Ofbyld:Menaam wapen.svg|[[Wapen fan Menaam]]
Ofbyld:Minnertsga wapen.svg|[[Wapen fan Minnertsgea]]
Ofbyld:Nij Altoenae wapen.svg|[[Wapen fan Nij Altena]]
Ofbyld:Rie wapen.svg|[[Wapen fan Rie]]
Ofbyld:SINT ANNAPAROCHIE wapen.svg|[[Wapen fan Sint-Anne]]
Ofbyld:Sint Jacobiparochie wapen.svg|[[Wapen fan Sint-Jabik]]
Ofbyld:Spannum wapen.svg|[[Wapen fan Spannum]]
Ofbyld:WAPEN ZWEINS.jpg|[[Wapen fan Sweins]]
Ofbyld:Tsjom wapen.svg|[[Wapen fan Tsjom]]
Ofbyld:Tzummarum wapen.svg|[[Wapen fan Tsjummearum]]
Ofbyld:Wier wapen.svg|[[Wapen fan Wier]]
Ofbyld:Winsum (Friesland) wapen.svg|[[Wapen fan Winsum (Fryslân)|Wapen fan Winsum]]
Ofbyld:Wjelsryp wapen.svg|[[Wapen fan Wjelsryp]]
&lt;/gallery&gt;

=== Flaggen ===
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Achlum vlag.svg|[[Flagge fan Achlum]]
Ofbyld:Oude Bildtzijl vlag.svg|[[Flagge fan Aldebiltsyl]]
Ofbyld:Baijum vlag.svg|[[Flagge fan Baaium]]
Ofbyld:Berlikum vlag.svg|[[Flagge fan Berltsum]]
Ofbyld:Boer vlag.svg|[[Flagge fan Boer]]
Ofbyld:De Westhoek vlag.svg|[[Flagge fan De Westhoek]]
Ofbyld:Dongjum vlag.svg|[[Flagge fan Doanjum]]
Ofbyld:Flagge fan Dronryp 2012.PNG|[[Flagge fan Dronryp]]
Ofbyld:Easterbierrum vlag.svg|[[Flagge fan Easterbierrum]]
Ofbyld:Flagge fan Frjentsjer.PNG|[[Flagge fan Frjentsjer]]
Ofbyld:Froubuorren vlag.svg|[[Flagge fan Froubuorren]]
Ofbyld:Furdgum vlag.svg|[[Flagge fan Furdgum]]
Ofbyld:Hitzum vlag.svg|[[Flagge fan Hitsum]]
Ofbyld:Menaam vlag.svg|[[Flagge fan Menaam]]
Ofbyld:Minnertsga vlag.svg|[[Flagge fan Minnertsgea]]
Ofbyld:Nij Altoenae vlag.svg|[[Flagge fan Nij Altena]]
Ofbyld:Rie vlag.svg|[[Flagge fan Rie]]
Ofbyld:Sint Annaparochie vlag.svg|[[Flagge fan Sint-Anne]]
Ofbyld:Sint-Jabik vlag.svg|[[Flagge fan Sint-Jabik]]
Ofbyld:Spannum vlag.svg|[[Flagge fan Spannum]]
Ofbyld:Tzum vlag.svg|[[Flagge fan Tsjom]]
Ofbyld:Tzummarum vlag.svg|[[Flagge fan Tsjummearum]]
Ofbyld:Wier vlag.svg|[[Flagge fan Wier]]
Ofbyld:Flagge fan Winsum.png|[[Flagge fan Winsum (Fryslân)|Flagge fan Winsum]]
Ofbyld:Wjelsryp vlag.svg|[[Flagge fan Wjelsryp]]
&lt;/gallery&gt;[[Sweins]] hat allinnich in wapen. De plakken [[Bitgum]], [[Bitgummole]], [[Blessum]], [[Boksum]], [[Deinum]], [[Hjerbeam]], [[Ingelum]], [[Kleaster-Lidlum]], [[Marsum]], [[Peins]], [[Pitersbierrum]], [[Seisbierrum]], [[Skalsum]], [[Skingen]] en [[Slappeterp]] ha gjin wapen en/of flagge.

==Polityk==
[[File:Boksum Friesland.jpg|thumb|right|250px|Utsjoch op [[Boksum]].]]
Ein [[desimber]] [[2017]] waard bekend dat [[Haijo Apotheker]], fan [[D66]], yn 't earstoan waarnimmend [[boargemaster]] fan De Waadhoeke wêze soe. Hy waard op [[30&amp;nbsp;oktober]] [[2018]] opfolge troch [[Marga Waanders]] fan 'e [[PvdA]], dy't oant dy tiid boargemaster fan [[Dongeradiel]] west hie.&lt;ref&gt;——, ''Berndsen neemt waar in Dongeradeel'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 27 oktober 2018, s. 17.&lt;/ref&gt; De [[gemeenterie]] fan De Waadhoeke bestiet út 29 sitten. Op [[22 novimber]] [[2017]] fûnen der fanwegen it oprjochtsjen fan 'e nije gemeente (tuskentiidske) weryndielingsferkiezings plak foar de gemeenterie fan De Waadhoeke. 

De útslach fan dy en lettere [[ferkiezing]]s wie sa:&lt;ref&gt;Boarne: ''Ljouwerter Krante'', &lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| [[politike partij|partij]]
! style=&quot;text-align:right;&quot; colspan=&quot;3&quot;|&lt;small&gt;ferkiezings 2017&lt;ref&gt;Utslaggen Ljouwerter Krante, 23 novimber 2017, s. 5.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;  
! style=&quot;text-align:right;&quot; colspan=&quot;3&quot;|&lt;small&gt;ferkiezings 2022&lt;ref&gt;Utslaggen Ljouwerter Krante, 18 maart 2022, s. 27.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;[[ferkiezing|stimmen]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;  
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;[[gemeenteried|sitten]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;[[ferkiezing|stimmen]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;%&lt;/small&gt;
! style=&quot;text-align:right;&quot;|&lt;small&gt;[[gemeenteried|sitten]]&lt;/small&gt;
|-
| [[CDA]]
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.129
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 25,9%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''8'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.638
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 19,5%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''6'''
|-
| [[SAM Waadhoeke]]¹
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.422
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 21,5%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''6'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.404
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 23,6%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''7'''
|-
| [[Gemeentebelangen Waadhoeke|GBW]]
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.235
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 20,3%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''6'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 4.311
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 23,1%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''7'''
|-
| [[FNP]]²
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 2.929
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 18,4%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''5'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 3.650
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 19,6%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''6'''
|-
| [[VVD]]
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.494
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 9,4%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''3'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.644
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 8,8%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''2'''
|-
| [[KristenUny]]
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 714
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 4,5%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''1'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 1.017
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,4%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''1'''
|-
|
|
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|-
|totaal
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 15.923
|style=&quot;text-align:right;&quot;| *44,1%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''29'''
|style=&quot;text-align:right;&quot;| 18.664
|style=&quot;text-align:right;&quot;| *50,4%
|style=&quot;text-align:right;&quot;| '''29'''
|}
¹) In fúzjepartij besteande út de pleatslike ôfdielings fan 'e [[PvdA]], [[GrienLinks]] en [[D66]], mei dêropta de lokale Biltske partij [[Werkgroep Het Bildt]] (WHB).&lt;br&gt;
²) Behalven de pleatslike ôfdielings fan 'e [[FNP]] is hjir ek de [[It Bilt|Biltske]] [[nasjonalisme|nasjonalistyske]] partij [[Frije Bilkerts]] yn opgien.&lt;br&gt;
&lt;nowiki&gt;*)&lt;/nowiki&gt; Opkomstpersintaazje.

==Kultuer==
Yn De Waadhoeke wurde, njonken it útlânske [[Nederlânsk]], trije lânseigen [[taal|talen]] sprutsen, nammentlik it [[Frysk]] yn [[Frjentsjer]] en yn 'e [[doarp]]en fan it eardere [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]], [[Menameradiel]] en [[Littenseradiel]]; it [[Frjentsjertersk]]e [[dialekt]] fan it [[Stedsk]] yn 'e stêd Frjentsjer; en it [[Biltsk]] yn 'e doarpen op [[It&amp;nbsp;Bilt]]. Yn [[2021]] stelde De Waadhoeke as earste fan 'e doe besteande [[Fryske gemeenten]] in [[meartalichheidskoördinator]] oan om 'e wikselwurking tusken de ûnderskate talen yn 'e gemeente te koördinearjen en it gebrûk fan 'e trije [[minderheidstalen]] yn 'e gemeentlike organisaasje te befoarderjen.

Yn De Waadhoeke wurde jiers ferskate wichtige [[kulturele]] eveneminten holden, lykas de [[PC]], it hichtepunt fan it [[keatsen|keatsseizoen]], yn [[Frjentsjer]], en it [[Frysk Kampioenskip Fierljeppen]] yn [[Winsum (Fryslân)|Winsum]].

==Keppeling om utens==
*[http://www.waadhoeke.nl/home.html Offisjele webside fan 'e Gemeente De Waadhoeke]

==Sjoch ek==
*[[list fan boargemasters fan De Waadhoeke]]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|2}}
----
{{commonscat|Waadhoeke}}
}}
{{GemeentenFryslân}}
{{DeWaadhoeke}}
{{DEFAULTSORT:Waadhoeke, De}}
[[Kategory:De Waadhoeke| ]]
[[Kategory:Gemeente yn Fryslân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2018]]</text>
      <sha1>i97fiu0cujshyadwgkbcp7a2pvv8dg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Idzert fan Burmania (1594-1632)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132341</id>
    <revision>
      <id>1240189</id>
      <parentid>1020655</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T14:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>deade kepp</comment>
      <origin>1240189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1550" sha1="c2lgzil93wz7yppjhshpmfvz9sihs53" xml:space="preserve">'''Idzert fan Burmania''' ([[17 septimber]] [[1594]] - [[5 desimber]] [[1632]]) wie in grytman út it laach [[Fan Burmania]]. 

Hy wie de soan fan Sjuck fan Burmania en Cnier fan Douma. Idzert waard yn [[Britsum]] begroeven.

Op 6 febrewaris 1613 wurdt hy neamd as studint yn Frjentsjer as ''Edsardus à Burmania''. Fan 1622 oant 1632 wie hy grytman fan It Bilt. Syn namme stiet op de klok fan Dronryp. 
Idzert troude op 2 septimber 1620 yn Bitgum mei Suzanna fan Schwartzenberg en Hohenlansberg († 25 july 1624) in dochter fan George Wolfgang fan Schwartzenberg Hohenlansberg en Doedt fan Holdinga. Nei it ferstjerren fan syn earste frou wertroude Idzert op 11 juny 1626 mei Jel fan Cammingha ( ± 1610 - [[21 febrewaris]] [[1635]]), dochter fan Jarich fan Cammingha en Jetscke fan Mockema.

Ut dit twadde houlik kamen twa bern:
* Jarich fan Burmania.
* Suzanna Idzertsdr fan Burmania, berne 1629, ferstoarn yn Ljouwert op 2 jannewaris 1691. Se waard  begroeven yn [[Waaksens (Súdwest-Fryslân)|Waaksens]] op 14 jannewaris 1691.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.simonwierstra.nl/Burmania.htm Genealogy fan Burmania] &lt;small&gt;(deade keppeling)&lt;/small&gt;
}}
{{DEFAULTSORT:Burmania, Idzert fan (1594-1632)}}
[[Kategory:Fryske adel]]
[[Kategory:Studint oan de Universiteit fan Frjentsjer]]
[[Kategory:Frysk politikus]]
[[Kategory:Grytman fan It Bilt]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1632]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1594]]
[[Kategory:Persoan berne yn Fryslân (berteplak ûnbekend)]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Fryslân (stjerplak ûnbekend)]]</text>
      <sha1>c2lgzil93wz7yppjhshpmfvz9sihs53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Berjocht:Flagge fan rugbyteam</title>
    <ns>14</ns>
    <id>192590</id>
    <revision>
      <id>1240172</id>
      <parentid>1232609</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T13:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arancycn</username>
        <id>53768</id>
      </contributor>
      <origin>1240172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="rmoc8j0ux7teugl76xjsmb7ddan3ljl" xml:space="preserve">[[Kategory:Berjocht Flagge|Rugbyteam]]</text>
      <sha1>rmoc8j0ux7teugl76xjsmb7ddan3ljl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omgong fan Spanje 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193202</id>
    <revision>
      <id>1240194</id>
      <parentid>1239991</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T16:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>16e etappe</comment>
      <origin>1240194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11846" sha1="l3plh6vw2tnqlbglgsym6662u8hwq7o" xml:space="preserve">{{Aktueelsport}}{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid
| namme             = {{Flagge ES}} Omgong fan Spanje 2026
| edysje            = 81st
| ôfbylding         = 
| ôfbyldingsbreedte =
| ûnderskrift       = 
| rûtekaart         = 
| tiidrek           = [[22 augustus]] -&lt;br&gt;[[13 septimber]] 2026
| datum             = 
| startplak         = {{Flagge MC}} [[Monako]]
| finishplak        = [[Granada]]
| totale ôfstân     = 3.311 km
| hichtemeters      = 
| gem. faasje       = 
| dielnimmers       = 176 
| type wedstriid    = 
| etappe            = 16
| klass1            = Reade trui
| lieder1           = {{Flagge ES}} [[Enric Mas]]
| klass2            = Griene trui
| lieder2           = {{Flagge BE}} [[Wout van Aert]]
| klass3            = Boltsjestrui
| lieder3           = {{Flagge CO}} [[Santiago Buitrago]]
| klass4            = Jongerein
| lieder4           = {{Flagge GB}} [[Oscar Onley]]
| klass5            = Ploegen
| lieder5           = {{Flagge FR}} Decathlon CMA CGM Team
| klass6            = Striidberens
| lieder6           = 
| klass7            = 
| lieder7           = 
| klass8            = 
| lieder8           = 
| aktueel           = 
| foarige           = [[Omgong fan Spanje 2025|2025]]
| folgjende         = [[Omgong fan Spanje 2027|2027]]
}}

De 81ste edysje fan de '''[[Omgong fan Spanje]]''' wurdt hâlden fan [[22 augustus]] oant en mei [[13 septimber]] [[2026]]. 

==Dielnimmende ploegen==
{{Kolommen3
|Kolom1=
* {{BEL}} Alpecin–Premier Tech
* {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team
* {{USA}} EF Education–EasyPost
* {{FRA}} Groupama–FDJ
* {{GER}} Lidl–Trek
* {{BEL}} Lotto–Intermarché
* {{ESP}} Movistar
* {{GBR}} Netcompany INEOS
* {{SUI}} NSN
* {{ESP}} Burgos Burpellet BH
* {{FRA}} Cofidis
* {{SUI}} Pinarello–Q36.5
|Kolom2=
* {{GER}} Red Bull–Bora–Hansgrohe
* {{BEL}} Soudal–Quick-Step
* {{BRN}} Bahrain Victorious
* {{AUS}} Jayco–AlUla
* {{NED}} Picnic-PostNL
* {{NED}} Visma–Lease a Bike
* {{UAE}} UAE Team Emirates XRG
* {{NOR}} Uno-X
* {{KAZ}} XDS Astana Team
* {{ESP}} Equipo Kern Pharma
* {{SUI}} Tudor
}}

== Startplak ==
De start is yn [[Monako]], in ministeat oan 'e [[Middellânske See]], dy't oan 'e lânskant alhiel omsletten wurdt troch [[Frankryk]]. Monako is in prinsdom en hat in oerflakte fan 2,03 km 2 en is nei [[Fatikaanstêd]] it lytste lân fan de wrâld. De einstreek leit yn [[Granada]] in stêd en gemeente in [[Andalûsje]] yn it súdeasten fan [[Spanje]]. It is de haadstêd fan de [[Granada (provinsje)|provinsje mei deselde namme]]. De stêd leit op in hichte fan 738 meter oan de foet fan de [[Sierra Nevada (Spanje)|Sierra Nevada]].
{{clear}}

== Etappe-oersjoch ==
De tredde etappe fan [[Gruissan]] nei [[Font-Romeu-Odeillo-Via|Font Romeu]] waard sa'n fyftjin kilometer foar it ein beëinige ta gefolch fan needwaar, tonger en hagelstiennen ta grutte fan golfballen soargen derfoar dat it peloton ûnder lieding fan [[Tadej Pogačar]] in hotel op de top fan de Col de Mont-Louis yn flechten.&lt;ref name=&quot;Needwaar&quot;&gt;{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628155-vuelta-rit-gestaakt-om-noodweer-in-pyreneeen-renners-besluiten-zelf-te-stoppen|title= {{nl}} Vuelta-rit gestaakt om noodweer in Pyreneeën, renners besluiten zelf te stoppen |publisher= NOS|access-date=24 augustus 2026}}&lt;/ref&gt;
De sânde etappe op [[28 augustus]] begûn mei in minuut stilte foar de ferstoarne [[Noarwegen|Noarske]] Kening [[Harald V fan Noarwegen|Harald V]]. De Noarske ploeg Uno X stie by de start op de foarste rige en ried de etappe mei roubannen. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628668-leknessund-soleert-op-sterfdag-noorse-koning-naar-ritzege-in-vuelta|title= {{nl}} Leknessund soleert op sterfdag Noorse koning naar ritzege in Vuelta|publisher= NOS|access-date=28 augustus 2026}}&lt;/ref&gt;Yn de achtste etappe kaam [[Tadej Pogačar]] dy't yn it read ried hurd te fallen en koe net fjirder.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628807-leider-pogacar-moet-opgeven-in-vuelta-na-harde-valpartij|title= {{nl}} Leider Pogacar moet opgeven in Vuelta na harde valpartij|publisher= NOS|access-date=29 augustus 2026}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
! Datum
! Etappe
! Start –&lt;br&gt;Finish
! Ofstân&lt;br&gt;(yn km)
! Type
! Winner
! [[Ofbyld:Jersey red.svg|20px|Reade trui]] Klassemintslieder
|-
| 22 augustus
| align=&quot;center&quot;| 1
| {{Flagge MC}} [[Monako]] &lt;br&gt; {{Flagge MC}} [[Monako]]
| 9 km
| {{Piktogram etappe|tiidrit}}
| {{SLO}} [[Tadej Pogačar]]
| rowspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]]
|-
| 23 augustus
| align=&quot;center&quot;| 2
| {{Flagge MC}} [[Monako]] &lt;br&gt; {{Flagge FR}} [[Manosque]] 
| 216 km
| {{Piktogram etappe|heuvel}}
| {{GBR}} [[Matthew Brennan]]
|-
| 24 augustus
| align=&quot;center&quot;| 3
| {{Flagge FR}} [[Gruissan]] &lt;br&gt; {{Flagge FR}} [[Font-Romeu-Odeillo-Via|Font Romeu]]
| 168 km
| {{Piktogram etappe|heuvel}}
| ''Gjin winner''&lt;ref name=&quot;Needwaar&quot; /&gt;
|-
| 25 augustus
| align=&quot;center&quot;| 4
| {{Flagge AD}} [[Andorra La Vella]] &lt;br&gt; {{Flagge AD}} [[Andorra La Vella]]
| 105 km
| {{Piktogram etappe|berch}}
| {{SLO}} [[Tadej Pogačar]]
|-
| 26 augustus
| align=&quot;center&quot;| 5
| {{Flagge ES}} [[Falset (Spanje)|Falset]] &lt;br&gt; [[Roquetes (gemeente)|Roquetes]]
| 171 km
| {{Piktogram etappe|heuvel}}
| {{GBR}} [[Matthew Brennan]]
|-
| 27 augustus
| align=&quot;center&quot;| 6
| [[Alcossebre]] &lt;br&gt; [[Castellón de la Plana|Castellón]]
| 177 km
| {{Piktogram etappe|heuvel}}
| {{SLO}} [[Tadej Pogačar]]
|-
| 28 augustus
| align=&quot;center&quot;| 7
| [[Vall d'Alba]] &lt;br&gt; [[Valdelinares]]
| 150 km
| {{Piktogram etappe|berch}}
| {{NOR}} [[Andreas Leknessund]]
|-
| 29 augustus
| align=&quot;center&quot;| 8
| [[Puçol]] &lt;br&gt; [[Xeraco]]
| 176 km
| {{Piktogram etappe|flak}}
| {{FRA}} [[Bryan Coquard]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |{{ESP}} [[Enric Mas]]
|-
| 30 augustus
| align=&quot;center&quot;| 9
| [[Villajoyosa]] &lt;br&gt; [[Sierra de Aitana]]
| 188 km
| {{Piktogram etappe|berch}}
| {{ESP}} [[Enric Mas]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;| 31 augustus
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;6&quot; | '''Rêstdei'''
|-
| 1 septimber
| align=&quot;center&quot;| 10
| [[Alcaraz, Spain|Alcaraz]] &lt;br&gt; [[Elche de la Sierra]]
| 185 km
| {{Piktogram etappe|heuvel}}
| {{FRA}} [[Bastien Tronchon]]
| rowspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |{{ESP}} [[Enric Mas]]
|-
| 2 septimber
| align=&quot;center&quot;| 11
| [[Cartagena (Spanje)|Cartagena]] &lt;br&gt; [[LLorca]]
| 156 km
| {{Piktogram etappe|flak}}
| {{GBR}} [[Matthew Brennan]]
|-
| 3 septimber
| align=&quot;center&quot;| 12
| [[Vera (Almería)|Vera]] &lt;br&gt; [[Calar Alto]]
| 167 km
| {{Piktogram etappe|berch}}
| {{SLO}} [[Jakob Omrzel]]
|-
| 4 septimber
| align=&quot;center&quot;| 13
| [[Almuñécar]] &lt;br&gt; [[Loja (Spanje)|Loja]]
| 193 km
| {{Piktogram etappe|heuvel}}
| {{BEL}} [[Wout van Aert]]
|-
| 5 septimber
| align=&quot;center&quot;| 14
| [[Jaén (Spanje)|Jaén]] &lt;br&gt; [[Sierra de la Pandera]]
| 153 km
| {{Piktogram etappe|berch}}
| {{GER}} [[Marco Brenner]]
|-
| 6 septimber
| align=&quot;center&quot;| 15
| [[Palma del Río]] &lt;br&gt; [[Córdoba, Spain|Córdoba]]
| 181 km
| {{Piktogram etappe|heuvel}}
| {{BEL}} [[Wout van Aert]]
|-
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot;| 7 septimber
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;6&quot; | '''Rêstdei'''
|-
| 8 septimber
| align=&quot;center&quot;| 16
| [[Cortegana]] &lt;br&gt; [[Palos de la Frontera]]
| 186 km
| {{Piktogram etappe|flak}}
| {{GBR}} [[Matthew Brennan]]
|bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |{{ESP}} [[Enric Mas]]
|-
| 9 septimber
| align=&quot;center&quot;| 17
| [[Dos Hermanas]] &lt;br&gt; [[Seville]]
| 189 km
| {{Piktogram etappe|flak}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |
|-
| 10 septimber
| align=&quot;center&quot;| 18
| [[El Puerto de Santa María]] &lt;br&gt; [[Jerez de la Frontera]]
| 33 km
| {{Piktogram etappe|tiidrit}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |
|-
| 11 septimber
| align=&quot;center&quot;| 19
| [[Vélez-Málaga]] &lt;br&gt; [[Peñas Blancas (berchtme)|Peñas Blancas]]
| 205.1 km
| {{Piktogram etappe|heuvel}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |
|-
| 12 septimber
| align=&quot;center&quot;| 20
| [[La Calahorra]] &lt;br&gt; [[Collado del Alguacil]]
| 187 km
| {{Piktogram etappe|berch}}
| 
|bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |
|-
| 13 septimber
| align=&quot;center&quot;| 21
| [[Granada]] &lt;br&gt; [[Granada]]
| 99 km
| {{Piktogram etappe|flak}}
|
|bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |
|-
! Datum
! Etappe
! Start – Finish
! Ofstân&lt;br&gt;(yn km)
! Type
! Winner
! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder
|}

== Klassemintslieders nei eltse etappe ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;95%&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:80%;&quot;
! width=&quot;7%&quot; |Etappe
!Winner
| bgcolor=&quot;#FF0044&quot; |'''Reade trui'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey red.svg|18px|reade trui]]
| bgcolor=&quot;#54FF54&quot; |'''Punteklassemint'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey green 2.svg|18px|Griene trui]]
| bgcolor=&quot;#4682B4&quot; |'''Berchklassemint'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey blue polkadot.svg|18px|Bolletsjestrui]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |'''Jongerein'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]]
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; |'''Ploegen'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]]
| bgcolor=&quot;#FF0000&quot; |'''Striidberens'''&lt;br&gt;[[Ofbyld:Jersey red number.svg|20x20px|Reade rêchnûmer]]
|-
! 1ste
|  {{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| rowspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |{{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| rowspan=&quot;6&quot; bgcolor=&quot;#A9FFA9&quot; |{{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |{{GBR}}&lt;br&gt;[[Callum Thornley]]
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |{{GBR}}&lt;br&gt;[[Joshua Tarling]]
| rowspan=&quot;5&quot; bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |{{UAE}}&lt;br&gt;UAE Team Emirates
| ''net utrikt''
|-
!2e
| {{GBR}}&lt;br&gt;[[Matthew Brennan]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |{{NED}}&lt;br&gt;[[Koen Bouwman]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |{{GBR}}&lt;br&gt;[[Matthew Brennan]]
| {{GBR}}&lt;br&gt;[[Ethan Hayter]]
|-
!3e
| ''Gjin winner''&lt;ref name=&quot;Needwaar&quot; /&gt;
| ''net útrikt''&lt;ref name=&quot;Needwaar&quot; /&gt;
|-
!4e
| {{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| rowspan=&quot;4&quot; bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |{{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| rowspan=&quot;13&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |{{GBR}}&lt;br&gt;[[Oscar Onley]]
| {{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
|-
!5e
| {{GBR}}&lt;br&gt;[[Matthew Brennan]]
| {{GBR}}&lt;br&gt;[[Ethan Hayter]]
|-
!6e
| {{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
| rowspan=&quot;11&quot; bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |{{FRA}}&lt;br&gt;Decathlon
| {{SLO}}&lt;br&gt;[[Tadej Pogačar]]
|-
!7e
| {{NOR}}&lt;br&gt;[[Andreas Leknessund]]
| rowspan=&quot;10&quot; bgcolor=&quot;#A9FFA9&quot; |{{BEL}}&lt;br&gt;[[Wout van Aert]]
| {{BEL}}&lt;br&gt;[[Wout van Aert]]
|-
!8ste
| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Bryan Coquard]]
| rowspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |{{ESP}}&lt;br&gt;[[Enric Mas]]
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |{{NOR}}&lt;br&gt;[[Andreas Leknessund]]
| {{ESP}}&lt;br&gt;[[Sinuhé Fernández]]
|-
!9e
| {{ESP}}&lt;br&gt;[[Enric Mas]]
| rowspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |{{COL}}&lt;br&gt;[[Santiago Buitrago]]
| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Pavel Sivakov]]
|-
!10e
| {{FRA}}&lt;br&gt;[[Bastien Tronchon]]
| {{AUT}}&lt;br&gt;[[Michael Gogl]]
|-
!11e
| {{GBR}}&lt;br&gt;[[Matthew Brennan]]
| {{GBR}}&lt;br&gt;[[Ethan Hayter]]
|-
!12e
| {{SLO}}&lt;br&gt;[[Jakob Omrzel]]
| {{BEL}}&lt;br&gt;[[Wout van Aert]]
|-
!13e
| {{BEL}}&lt;br&gt;[[Wout van Aert]]
| {{DEN}}&lt;br&gt;[[Andreas Kron]]
|-
!14e
| {{GER}}&lt;br&gt;[[Marco Brenner]]
| {{USA}}&lt;br&gt;[[Kevin Vermaerke]]
|-
!15e
| {{BEL}}&lt;br&gt;[[Wout van Aert]]
| {{NOR}}&lt;br&gt;[[Andreas Leknessund]]
|-
!16e
| {{GBR}}&lt;br&gt;[[Matthew Brennan]]
| {{USA}}&lt;br&gt;[[Kevin Vermaerke]]
|-
!17e
| 
| bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |
| bgcolor=&quot;#A9FFA9&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| 
|-
!18e
| 
| bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |
| bgcolor=&quot;#A9FFA9&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| 
|-
!19e
| 
| bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |
| bgcolor=&quot;#A9FFA9&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| 
|-
!20ste
| 
| bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |
| bgcolor=&quot;#A9FFA9&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| 
|-
!21ste
| 
| bgcolor=&quot;#FFE6E6&quot; |
| bgcolor=&quot;#A9FFA9&quot; |
| bgcolor=&quot;#D5E5EC&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |
| bgcolor=&quot;#FFFF80&quot; |
| 
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Einklassemint
| bgcolor=&quot;#FF0044&quot; | ''''''
| bgcolor=&quot;#54FF54&quot; | ''''''
| bgcolor=&quot;#4682B4&quot; | ''''''
| bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | ''''''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; | ''''''
| 
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
}}
{{Navigaasje Omgong fan Spanje}}

[[Kategory:Omgong fan Spanje|2026]]
[[Kategory:Barren yn 2026]]</text>
      <sha1>l3plh6vw2tnqlbglgsym6662u8hwq7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedy oerlis:Gjin ûnbegrûne teoryfoarming</title>
    <ns>5</ns>
    <id>193850</id>
    <revision>
      <id>1240229</id>
      <parentid>1239959</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T06:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1240229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9681" sha1="7q3z1t5suv7i0se7taokavm9bez868n" xml:space="preserve">{{Ping|Kening Aldgilles}} By jo konklúzje oer ''Foarbyld 1: Frysk yn Noard-Hollân'' skriuwe jo: ''Op basis fan sokke gegevens kin in taalkaart in gebiet om 1450 hinne as Nederlânsk markearje (yn it gefal fan in dialektkaart; Hollânsk), mar dêrmei is noch net bewiisd dat de befolking dêr doe '''allinnich mar''' Nederlânsk spruts.'' Jo geane der dus fanút dat der doe al Nederlânsk sprutsen waard, mooglik yn kombinaasje mei Frysk, wylst jo foartiid krekt skreaun hawwe dat it net te witten is wat de taalsitewaasje doe wie. Jo geane dêrmei foarby oan dizze mooglikheid: dat West-Fryslân, Wetterlân en de Saanstreek yn 1450 noch (hast) folslein Frysktalich wiene, en dat it gebrûk fan it Nederlânsk as skriuwtaal yn dy gebieten inkeld de (folle hegere) status fan dy taal as bestjoerstaal yn it Greefskip Hollân werjout. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 2 sep 2026, 22.51 (CEST)

:Ieneach, lês alles noch ien kear troch. --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 2 sep 2026, 23.18 (CEST)

::Ik fyn dat jo wol wat delbûgend dogge. As jo wat te sizzen hawwe, kinne jo dat ek gewoan sizze. Mar goed, ik haw yndie it hiele stik nochris trochlêzen en no bin ik der wis fan dat ik neat mist haw. 

::Jo konklúzje is ûnfolslein. Jo skriuwe: &quot;''It bestean fan in Fryske tekst út 1643 jout gjin direkte ynformaasje oer de omfang fan it Frysk om 1450 hinne.''&quot; Mei iens. &quot;''Tagelyk litte Nederlânsktalige boarnen út de 15e iuw sjen dat it Nederlânsk yn Noard-Hollân om dy tiid al in wichtige skriftlike funksje hie.''&quot; Ja, mar in skriftlike funksje wol net sizze dat it ek de deistige sprektaal fan 'e skriuwers wie, lit stean harren memmetaal. Boppedat wie de grutte mearderheid fan 'e befolking doe analfabeet. Dus hjir soe ynpast wurde moatte: &quot;''Dat betsjut dat it ek mooglik is dat it Frysk om 1450 hinne noch de sprektaal wie fan  (hast) de folsleine befolking, en dat it gebrûk fan it Nederlânsk as skriuwtaal inkeld de (folle hegere) status fan dy taal as bestjoerstaal yn it Greefskip Hollân werjout.''&quot; 

::Jo geane fierder mei: &quot;''Op basis fan sokke gegevens kin in taalkaart in gebiet om 1450 hinne as Nederlânsk markearje (yn it gefal fan in dialektkaart; Hollânsk), mar dêrmei is noch net bewiisd dat de befolking dêr doe allinnich mar Nederlânsk spruts. De kaart is yn dat gefal in ynterpretaasje fan de beskikbere boarnen, net in direkt bewiis foar de sprutsen taal fan de hiele befolking.''&quot; Ja, wat net kin. Hjir skiede ús wegen, bin ik bang. Want by in taalkaart giet it derom hokker taal yn in beskaat gebiet ''sprutsen'' wurdt. As der troch gebrek oan boarnen inkeld de ''skriuwtaal'' yn in gebiet werjûn wurdt, dan liedt dat ûntsjinkearber ta misbegryp fan 'e lêzers as it net ekstreem dúdlik oanjûn wurdt. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 3 sep 2026, 00.47 (CEST)
:::@[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] en @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], Kening Aldgilles, wat besykje jo hjirmei te berikken? Jo wolle dat we goede boarnen brûke. Dat besykje we safolle mooglik, mar we binne net mei sa'n grutte groep, dus dêrom nimme we gauris siden fan 'e grutte wikys oer, as se genôch fan boarnen foarsjoen wurde. En jo woene in pear jier lyn noch siden oanmeitsje mei help fan ChatGPT, krekt as dat betrouber is. En boppedat prate jo josels algeduerigen tsjin.
:::As we allinnich boarnen fine moatte om in gebiet as Frysktalich oanmerke te moatten, dan soe Westerlauwersk Fryslân mei dat útgongspunt, tusken de 16e en 17e iuw ek as Nederlânsktalich gebiet oantsjut wurde moatte om't dat de bestjoerstaal wie en (hast) alle literatuer, op Gysbert Japiks en guon oaren nei, ek allegear Nederlânsk wie. It is slim om oeralgjer presiis boarnen foar te krijen. Der binne ek gjin boarnen dy't sizze dat minsken yn in beskate tiid op in beskaat plak ieten ja of nee. Mar we geane der fan út dat se ieten, oars soene se net libje kinne. Ja it is in ûnoazel foarbyld, mar komt op itselde del. We witte wis dat der yn it ferline Frysk en Noard-Hollân en 'e Ommelannen sprutsen waard en dêr binne se op in gegeven momint oergien op in oare taal, yn dit gefal Nederlânsk en Nederdútsk. En wat we fan de boarnen witte is dat yn de 15e iuw it ûntfryskingsproses yn beide gebieten oan 'e gong wiene, dêrom soene sokke gebieten, sa't ek al earder oanjoech, arsearre (Frysk-Nederlânsk/Hollânsk en Frysk-Nedersaksysk/Nederdútsk) oanjûn wurde kinne. Fierders bin ik it mei wat Ieneach hjirboppe skreau iens. Ik wit ek net wat ik hjir fierder oan taheakje moat. Ik haw nei boarnen ferwiisd dy dat taalkaarstje tsjinsprekke, mar neffens jo is dat net genôch. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 sep 2026, 03.27 (CEST)

Ik tink dat hjir twa saken trochinoar helle wurde. Dat de skriuwtaal fan in boarne net automatysk identyk is oan de memmetaal of de deistige sprektaal fan alle minsken yn in gebiet, is fansels wier. Mar dêrút folget net dat skriftlike boarnen net brûkt wurde kinne om de histoaryske taalsituaasje te rekonstruearjen. As dat de eask wêze soe, soene histoaryske taalkaarten fan perioaden sûnder taalopnamen of folkstellingen hast per definysje ûnmooglik wêze.

In histoaryske taalkaart is gjin folkstelling dy't beweart dat op in bepaalde datum 100% fan de ynwenners mar ien taal spruts. It is in wittenskiplike rekonstruksje op basis fan it beskikbere boarnemateriaal. Dêrby kinne ûnder oare lokale oarkonden, de taal fan bestjoer en rjochtspraak, fonologyske en grammatikale spoaren yn teksten, oersettingen en glossen, plak- en fjildnammen en de ûntjouwing dy't út jongere boarnen bliken docht, mei-inoar yn ferbân brocht wurde.

Foar de Ommelannen hawwe wy boppedat net allinnich it abstrakte feit dat der yn de fyftjinde iuw “Nederdútsk skreaun waard”. De boarnesearje lit in dúdlike taalferoaring sjen. De ''zendbrieven'' fan Fivelgo en Hunsingo fan 1406, 1407 en 1424 binne al yn it Nederdútsk opsteld. Huizinga konkludearre dêr mei opsetsin noch net út dat it Frysk doe al ferdwûn wie, mar wol dat it Nederlânsk/Nederdútsk “oan it winnen” wie.

Ek de willekeuren fan Focke Ukena út 1428 binne yn it Nederdútsk opsteld. In Ommelanner ôfskrift dêrfan befettet tagelyk Fryske klankfoarmen. Huizinga seach dat as in oanwizing dat de betreffende skriuwer noch Frysk spruts. Krekt dat foarbyld lit sjen hoe't histoaryske taalkunde wurket: men sjocht net allinnich nei it label “skriuwtaal”, mar ek nei de taalfoarmen dy't troch de skriuwtaal hinne sichtber wurde.

Itselde jildt foar Fryske fjildnammen dy't noch oant fier yn de fyftjinde iuw yn fierders Nederdútske teksten foarkomme. Huizinga miende dêrom dat it Frysk as sprektaal yn dielen fan de Ommelannen noch oant yn it lêste fearnsieu fan de fyftjinde iuw bestean bleau. Mar hy foege dêr fuortendaliks oan ta dat dúdlik wie dat de taal oan it útstjerren wie. Dat is dus hiel wat oars as de hypoteze dat om 1450 “(hast) de folsleine befolking” noch Frysk spruts. Foar sa'n sterke stelling jout dit boarnemateriaal gjin basis.

De ''Summa agrorum in Slochtra'' jout noch in moaiere relative chronology. Alma en Vries hawwe dy boarne detaillearre ûndersocht. Yn resint ûndersyk wurdt de ûntjouwing sa gearfette: om 1400 binne de fjildnammen noch Aldfrysk; om 1440 is de skriuwtaal Middelnederlânsk of Nederdútsk mei noch Fryske resten; yn de jierren 1460 is it Aldfrysk dêr folslein troch it Middelnederlânsk of Nederdútsk ferfongen. De boarne wurdt yn de moderne literatuer eksplisyt brûkt om it proses fan ûntfriezing te datearjen.

Noch wichtiger is dat moderne fakliteratuer him net beheint ta de konstatearring dat allinnich de skriuwtaal feroare. Rolf Bremmer beskriuwt de ûntjouwing eastlik fan de Lauwers sa dat it Nederdútsk yn de fyftjinde iuw earst yn it skrift de oerhân krige en koart dêrnei ek yn de sprektaal, wat úteinlik ta in folsleine taalwiksel late. Laura Bruno beskriuwt yn in resinte stúdzje de Ommelannen oan it begjin fan de fyftjinde iuw as in gebiet dêr't it Frysk stadichoan terrein ferlear (yn de sin fan útdôvjen) oan it Nederdútsk as it mear primêre kommunikaasjemiddel. Se ferbynt dat ûnder oare mei de ynfloed fan de stêd Grins, Nederdútsktalige ymmigraasje, ekonomyske kontakten en tanimmende twataligens.

Dêrom fyn ik de konklúzje dat sa'n taalkaartsje “net kin” te absolút. Fansels moat dúdlik wêze wat de kaart werjout. In kleur op in histoaryske taalkaart moat net lêzen wurde as: “elke ynwenner spruts yn 1450 allinnich dizze taal.” By in perioade fan taalwiksel binne twataligens, regionale ferskillen en oerbliuwsels fan de âlde taal sels te ferwachtsjen.

Mar as it kaartsje bedoeld is as in rekonstruksje fan de dominante of primêre taal fan it gebiet om 1450 hinne, dan is it oanjaan fan de Ommelannen as Nederlânsk of Nederdútsk wittenskiplik wol deeglik te ferdigenjen. Dat berêst net op ien willekeurige Nederdútske tekst, mar op in gearhingjende ûntjouwing yn it primêre boarnemateriaal én op de ynterpretaasje dêrfan yn de taalkundige fakliteratuer.
Men kin dêrom terjochte nuânse freegje by de kaart (bygelyks dat it om in taalwikselgebiet giet en dat it Frysk noch net oeral fuort wie) mar dat is wat oars as sizze dat de yndieling as Nederlânsk/Nederdútsk wittenskiplik net ferantwurde wurde kin. --[[Meidogger:Kening Aldgilles|Kening Aldgilles]] ([[Meidogger oerlis:Kening Aldgilles|oerlis]]) 9 sep 2026, 08.55 (CEST)</text>
      <sha1>7q3z1t5suv7i0se7taokavm9bez868n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ald Oatmarsum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193964</id>
    <revision>
      <id>1240225</id>
      <parentid>1240155</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T05:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1240225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3202" sha1="p5jz4sfe3ih5h75ql7uduabxrozfgr8" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Ald Oatmarsum
| ôfbylding                  = 2026 Ald Oatmarsum, pleats.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Ald Oatmarsum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2025/38/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Sintraal Buro Statistyk]&lt;/ref&gt;
| oerflak                    = 7,48 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 7,45 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,03 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    =
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 25
| lat_sec                    = 05.6
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 6
| lon_min                    = 54
| lon_sec                    = 31.6
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Ald Oatmarsum yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Oud Ootmarsum.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Ald Oatmarsum yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Ald Oatmarsum''' ([[Nedersaksysk]]: ''Oald Oatmöske'') is in doarp yn 'e gemeente [[Dinkellân]], yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Oerisel]]. It doarp leit tsjin de beboude kom fan [[Oatmarsum]] oan en hearde oars as de namme docht tinken foar de gemeentlike weryndieling by de gemeente [[Denekamp]]

Ald Oatmarsum hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Ald Oatmarsum}} ynwenners &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2025/38/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Sintraal Buro Statistyk]&lt;/ref&gt; en stiet bekend om it kloatsjitten, dat yn 'e omkriten beoefene wurdt. It doarp hat de grutste kloatsjitferiening fan it lân en hat in eigen baan foar dizze sport.

[[Ofbyld:63, aanzicht - Oud Ootmarsum - 20180431 - RCE.jpg|thumb|left|In pleats yn Ald Oatmarsum (1966).]]
Ald Oatmarsum is in lyts boeredoarp dat tichteby it natuergebiet Springendal leit. Troch Ald Oatmarsum rint in trochgeande strjitte, de Laagsestraat, dy't it doarp midstwa dield. 

== Buorskippen ==
Ald Oatmarsum hat ferskate [[buorskip]]pen, wêrûnder Postelhoek (besteande út Achterpostel en Voorpostel), Ottershagen en Nutter. De tradisjonele boustyl yn it gebiet is in fariant fan 'e styl fan 'e hallehûspleatsen.

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Oud Ootmarsum|Ald Oatmarsum}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Oerisel]]
[[Kategory:Dinkellân]]</text>
      <sha1>p5jz4sfe3ih5h75ql7uduabxrozfgr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kleaster Aduard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193965</id>
    <redirect title="Kleaster fan Aduard" />
    <revision>
      <id>1240190</id>
      <timestamp>2026-09-08T14:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Kleaster fan Aduard]]</comment>
      <origin>1240190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="bwbjzj0bceljql31soo31p3guc0ek7u" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kleaster fan Aduard]]</text>
      <sha1>bwbjzj0bceljql31soo31p3guc0ek7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Molen, S.J. van der</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193966</id>
    <redirect title="S.J. van der Molen" />
    <revision>
      <id>1240193</id>
      <timestamp>2026-09-08T16:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[S.J. van der Molen]]</comment>
      <origin>1240193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="p4ch2bn3knycmsu66cdquybtxql0w59" xml:space="preserve">#REDIRECT [[S.J. van der Molen]]</text>
      <sha1>p4ch2bn3knycmsu66cdquybtxql0w59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Floreenkohieren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193967</id>
    <redirect title="Floreenkohier" />
    <revision>
      <id>1240196</id>
      <timestamp>2026-09-08T16:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Floreenkohier]]</comment>
      <origin>1240196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="mds1gkils1qo9hn25iqeqtey2kscsiq" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Floreenkohier]]</text>
      <sha1>mds1gkils1qo9hn25iqeqtey2kscsiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savannagoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193968</id>
    <revision>
      <id>1240201</id>
      <timestamp>2026-09-08T20:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = savannagoars |Ofbyld  = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis crop.jpg|250px]] |lûd     = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis - Savannah Sparrow XC613094.mp3|250px]] |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai   = [[savannagoarzen]] (''	Passerculus'')  |Wittenskipli...&quot;</comment>
      <origin>1240201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8911" sha1="s3pglus765k2kjiie1wbxbx2zer5b1o" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = savannagoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis crop.jpg|250px]]
|lûd     = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis - Savannah Sparrow XC613094.mp3|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[savannagoarzen]] (''	Passerculus'') 
|Wittenskiplike namme = Passerculus sandwichensis
|Beskriuwer, jier=  [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FF9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#8D5FD3}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#87AADE}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''savannagoars''' (''Passerculus sandwichensis'') is in wiid fersprate [[Noardamerikaanske]] moskeftige út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] mei in [[taksonomy]]ske yndieling dêr't noch altiten strideraasjes oer binne.  

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:20250523 savannah sparrow longo farm PD202318.jpg|thumb|20250523 savannah sparrow longo farm PD202318|thumb|left|Fûgel yn [[Glastonbury (Connecticut)|Glastonbury]], [[Connecticut]].]]
De fariaasje fan it fearrekleed fan 'e savannagoars is grut, mar is altiten streke. Meastentiids hat de fûgel in giel plak foar it each, mar by guon fûgels is dy skier of ôfwêzich. Guon populaasjes yn Kalifornje en Baja Kalifornje hawwe gruttere snaffels en in mear ynbannige streking. Oaren binne tige donker en opfallen streke. De ûndersoare ''princeps'' waard earder as aparte soarte behannele en is ljochter fan kleur mei gielich-rôze tinten. 

== Systematyk ==
Fan 'e savannagoars binne sân oant 21 ûndersoarten bekend mei in ferspriedingsgebiet dat hast hiel [[Noard-Amearika]] omfiemet. Briedfûgels lâns de kust fan 'e [[Stille Oseaan]] en yn [[Meksiko]] binne [[stânfûgel]]s, wylst oare populaasjes trekke en oerwinterje fan it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] oant [[Midden-Amearika]], de West-Yndyske eilannen en noardlik [[Súd-Amearika]]. Der is gjin ienriedigens oer de fraach oft de fûgel ien of mear soarten foarmet, noch oer syn ynterne systematyk. De list hjirûnder mei 21 ûndersoarten folget Clements et al. 2017:

* ''Passerculus sandwichensis oblitus'' – sintraal [[Kanada]] en noardlik en sintraal FS, trekt nei noardeastlik Meksiko
* ''Passerculus sandwichensis mediogriseus'' – súdeastlik Kanada (Ontario, Gaspé-skiereilân) en yn it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten|FS]], trekt nei it súdeasten fan 'e FS
* ''Passerculus sandwichensis labradorius'' – eastlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], it [[Labrador-skiereilân]] en [[Nijfûnlân]], trekt nei súdeastlik [[Teksas]]
* ''Passerculus sandwichensis savanna'' – [[Nova Scotia]], [[Prins Edwardeilân]] en de [[Magdalena-eilannen]], trekt nei de [[Bahama's]]
* ''Passerculus sandwichensis princeps'' – [[Sable Island]] (Nova Scotia), trekt nei kustgebieten fan [[Massachusetts]] oant [[Georgia]]
* ''Passerculus sandwichensis athinus'' – de [[Aleoeten]] en noardlik [[Alaska]] oant súdeastlik Kanada, trekt nei Baja Kalifornje en súdlik Meksiko
* ''Passerculus sandwichensis sandwichensis'' – Amutka, de eastlike Aleoeten en it westlike Alaska-skiereilân, trekt nei súdlik Kalifornje
* ''Passerculus sandwichensis crassus'' – súdeastlik Alaska ([[Aleksanderarsjipel]]) en it oangrinzgjende fêstelân fan Alaska
* ''Passerculus sandwichensis brooksi'' – [[Vancouvereilân]] en de kust fan súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]] oant noardwestlik Kalifornje, trekt nei Baja Kalifornje
* ''Passerculus sandwichensis alaudinus'' – de kust fan noardlik Kalifornje (Humboldt County oant San Luis Obispo County)
* ''Passerculus sandwichensis nevadensis'' – de [[Grutte Dobbe]] en de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] yn Noard-Amearika, trekt nei súdlik Meksiko
* ''Passerculus sandwichensis rufofuscus'' – sintraal [[Arizona]] en noardlik [[Nij-Meksiko]] oant noardlik Meksiko ([[Chihuahua]])
* ''Passerculus sandwichensis brunnescens'' – Meksiko ([[Durango (steat)|Durango]] oant [[Jalisco]], [[Puebla (steat)|Puebla]], [[Guerrero (steat)|Guerrero]] en [[Oaxaca]])
* ''Passerculus sandwichensis wetmorei'' – de bergen fan it súdwestlikste [[Gûatemala]]
* ''Passerculus sandwichensis beldingi'' – lâns de kustwetters fan súdlik Kalifornje (Santa Barbara County) oant noardlik Baja Kalifornje
* ''Passerculus sandwichensis anulus'' – it gebiet fan 'e Sebastián Vizcaíno-baai yn Baja Kalifornje
* ''Passerculus sandwichensis guttatus'' – de kust fan westlik Baja Kalifornje (de San Ignacio-lagune en omkriten)
* ''Passerculus sandwichensis magdalenae'' – de westkust fan Baja Kalifornje (Magdalena-baai)
* ''Passerculus sandwichensis sanctorum'' – de [[San Benito-eilannen]] foar de westkust fan Baja Kalifornje
* ''Passerculus sandwichensis rostratus'' – noardeastlik Baja Kalifornje (de mûning fan 'e [[Kolorado (rivier)|Kolorado]] en it oangrinzgjende [[Sonora]])
* ''Passerculus sandwichensis atratus'' – de kust fan noardwestlik Meksiko (fan sintraal Sonora oant sintraal [[Sinaloa]])

Guon diele de savannagoars op yn fjouwer soarten: de guttatus-groep as ''Passerculus guttatus'', de sanctorum-groep as ''Passerculus sanctorum'', de rostratus-groep as ''Passerculus rostratus'' en de oare ûndersoarten as ''Passerculus sandwichensis''. It takson ''princeps'' is earder as in aparte soarte beskôge, mar út [[DNA]]-ûndersyk die bliken dat dy tige nau besibbe is oan 'e nominaatgroep.

=== Europa ===
De soarte is in tige seldsume gast yn Europa, fral as der rekken holden wurdt mei de tige grutte populaasje en it brede ferspriedingsgebiet. Der binne mar in pear waarnimmingen bekend yn [[Grut-Brittanje]] en op 'e [[Azoaren]]. De soarte is ek waarnommen yn eastlik [[Sibearje|Ruslân]] en [[Japan]].

=== Sibskip ===
Ut DNA-ûndersyk die bliken dat de savannagoars it meast besibbe is oan 'e ''[[Centronyx henslowii]]'' en de ''[[Centronyx bairdii]]'', dy't tradisjoneel yn it skaai ''Ammodramus'' set wurde. Guon hawwe dêrom de beide lêstneamde soarten út dat skaai weihelle en se tegearre mei de savannagoars yn ''Passerculus'' pleatst.

== Famylje-yndieling ==
Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat se in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Savannah Sparrow, Passerculus sandwichensis, hatch day nestlings, baby birds, with 2 eggs in nest in grass AB Canada.jpg|thumb|left|Aaikes mei piken.]] 
De savannagoars foerazjearret op 'e grûn of yn lege strûken en wurdt benammen winterdeis ek op greidlân sjoen. Hy fret foaral sied, mar yn 'e briedtiid ek ynsekten. De fûgel wurdt simmerdeis meastentiids yn pearkes of famyljegroepen sjoen, en winterdeis en ûnder de trek yn gruttere keppels.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Op grûn fan dy kritearia klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuurbeskerming]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De IUCN behannelet de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten en beoardielet harren bedrigingsstatus apart. Dy wurde as net bedrige beskôge, útsein it takson ''sanctorum'', dat as gefoelich (''Near Threatened'', NT) beskôge wurdt.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/savspa/cur/introduction Birds of the World, 8 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/savspa?continue eBird, 8 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|Savannagoars}}

}}
{{DEFAULTSORT:Savannagoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Savannagoars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>s3pglus765k2kjiie1wbxbx2zer5b1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240202</id>
      <parentid>1240201</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T20:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1240202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9238" sha1="m0gxfehl6v1ju49dwudwu0o723nstq2" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = savannagoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis crop.jpg|250px]]
|lûd     = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis - Savannah Sparrow XC613094.mp3|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[savannagoarzen]] (''Passerculus'') 
|Wittenskiplike namme = Passerculus sandwichensis
|Beskriuwer, jier=  [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FF9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#8D5FD3}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#87AADE}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''savannagoars''' (''Passerculus sandwichensis'') is in wiid fersprate [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] moskeftige út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] mei in [[taksonomy]]ske yndieling dêr't noch altiten strideraasjes oer binne.  

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:20250523 savannah sparrow longo farm PD202318.jpg|thumb|20250523 savannah sparrow longo farm PD202318|thumb|left|Fûgel yn [[Glastonbury (Connecticut)|Glastonbury]], [[Connecticut]].]]
De fariaasje fan it fearrekleed fan 'e savannagoars is grut, mar is altiten streke. Meastentiids hat de fûgel in giel plak foar it each, mar by guon fûgels is dy skier of ôfwêzich. Guon populaasjes yn Kalifornje en Baja Kalifornje hawwe gruttere snaffels en in mear ynbannige streking. Oaren binne tige donker en opfallen streke. De ûndersoare ''princeps'' waard earder as aparte soarte behannele en is ljochter fan kleur mei gielich-rôze tinten. 

== Systematyk ==
Fan 'e savannagoars binne sân oant 21 ûndersoarten bekend mei in ferspriedingsgebiet dat hast hiel [[Noard-Amearika]] omfiemet. Briedfûgels lâns de kust fan 'e [[Stille Oseaan]] en yn [[Meksiko]] binne [[stânfûgel]]s, wylst oare populaasjes trekke en oerwinterje fan it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] oant [[Midden-Amearika]], de West-Yndyske eilannen en noardlik [[Súd-Amearika]]. Der is gjin ienriedigens oer de fraach oft de fûgel ien of mear soarten foarmet, noch oer syn ynterne systematyk. De list hjirûnder mei 21 ûndersoarten folget Clements et al. 2017:

* ''Passerculus sandwichensis oblitus'' – sintraal [[Kanada]] en noardlik en sintraal FS, trekt nei noardeastlik Meksiko
* ''Passerculus sandwichensis mediogriseus'' – súdeastlik Kanada (Ontario, Gaspé-skiereilân) en yn it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten|FS]], trekt nei it súdeasten fan 'e FS
* ''Passerculus sandwichensis labradorius'' – eastlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], it [[Labrador-skiereilân]] en [[Nijfûnlân]], trekt nei súdeastlik [[Teksas]]
* ''Passerculus sandwichensis savanna'' – [[Nova Scotia]], [[Prins Edwardeilân]] en de [[Magdalena-eilannen]], trekt nei de [[Bahama's]]
* ''Passerculus sandwichensis princeps'' – [[Sable Island]] (Nova Scotia), trekt nei kustgebieten fan [[Massachusetts]] oant [[Georgia]]
* ''Passerculus sandwichensis athinus'' – de [[Aleoeten]] en noardlik [[Alaska]] oant súdeastlik Kanada, trekt nei Baja Kalifornje en súdlik Meksiko
* ''Passerculus sandwichensis sandwichensis'' – Amutka, de eastlike Aleoeten en it westlike Alaska-skiereilân, trekt nei súdlik Kalifornje
* ''Passerculus sandwichensis crassus'' – súdeastlik Alaska ([[Aleksanderarsjipel]]) en it oangrinzgjende fêstelân fan Alaska
* ''Passerculus sandwichensis brooksi'' – [[Vancouvereilân]] en de kust fan súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]] oant noardwestlik Kalifornje, trekt nei Baja Kalifornje
* ''Passerculus sandwichensis alaudinus'' – de kust fan noardlik Kalifornje (Humboldt County oant San Luis Obispo County)
* ''Passerculus sandwichensis nevadensis'' – de [[Grutte Dobbe]] en de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] yn Noard-Amearika, trekt nei súdlik Meksiko
* ''Passerculus sandwichensis rufofuscus'' – sintraal [[Arizona]] en noardlik [[Nij-Meksiko]] oant noardlik Meksiko ([[Chihuahua]])
* ''Passerculus sandwichensis brunnescens'' – Meksiko ([[Durango (steat)|Durango]] oant [[Jalisco]], [[Puebla (steat)|Puebla]], [[Guerrero (steat)|Guerrero]] en [[Oaxaca]])
* ''Passerculus sandwichensis wetmorei'' – de bergen fan it súdwestlikste [[Gûatemala]]
* ''Passerculus sandwichensis beldingi'' – lâns de kustwetters fan súdlik Kalifornje (Santa Barbara County) oant noardlik Baja Kalifornje
* ''Passerculus sandwichensis anulus'' – it gebiet fan 'e Sebastián Vizcaíno-baai yn Baja Kalifornje
* ''Passerculus sandwichensis guttatus'' – de kust fan westlik Baja Kalifornje (de San Ignacio-lagune en omkriten)
* ''Passerculus sandwichensis magdalenae'' – de westkust fan Baja Kalifornje (Magdalena-baai)
* ''Passerculus sandwichensis sanctorum'' – de [[San Benito-eilannen]] foar de westkust fan Baja Kalifornje
* ''Passerculus sandwichensis rostratus'' – noardeastlik Baja Kalifornje (de mûning fan 'e [[Kolorado (rivier)|Kolorado]] en it oangrinzgjende [[Sonora]])
* ''Passerculus sandwichensis atratus'' – de kust fan noardwestlik Meksiko (fan sintraal Sonora oant sintraal [[Sinaloa]])

Guon diele de savannagoars op yn fjouwer soarten: de guttatus-groep as ''Passerculus guttatus'', de sanctorum-groep as ''Passerculus sanctorum'', de rostratus-groep as ''Passerculus rostratus'' en de oare ûndersoarten as ''Passerculus sandwichensis''. It takson ''princeps'' is earder as in aparte soarte beskôge, mar út [[DNA]]-ûndersyk die bliken dat dy tige nau besibbe is oan 'e nominaatgroep.

=== Europa ===
De soarte is in tige seldsume gast yn Europa, fral as der rekken holden wurdt mei de tige grutte populaasje en it brede ferspriedingsgebiet. Der binne mar in pear waarnimmingen bekend yn [[Grut-Brittanje]] en op 'e [[Azoaren]]. De soarte is ek waarnommen yn eastlik [[Sibearje|Ruslân]] en [[Japan]].

=== Sibskip ===
Ut DNA-ûndersyk die bliken dat de savannagoars it meast besibbe is oan 'e ''[[Centronyx henslowii]]'' en de ''[[Centronyx bairdii]]'', dy't tradisjoneel yn it skaai ''Ammodramus'' set wurde. Guon hawwe dêrom de beide lêstneamde soarten út dat skaai weihelle en se tegearre mei de savannagoars yn ''Passerculus'' pleatst.

== Famylje-yndieling ==
Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat se in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Savannah Sparrow, Passerculus sandwichensis, hatch day nestlings, baby birds, with 2 eggs in nest in grass AB Canada.jpg|thumb|left|Aaikes mei piken.]] 
De savannagoars foerazjearret op 'e grûn of yn lege strûken en wurdt benammen winterdeis ek op greidlân sjoen. Hy fret foaral sied, mar yn 'e briedtiid ek ynsekten. De fûgel wurdt simmerdeis meastentiids yn pearkes of famyljegroepen sjoen, en winterdeis en ûnder de trek yn gruttere keppels.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Op grûn fan dy kritearia klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuurbeskerming]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De IUCN behannelet de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten en beoardielet harren bedrigingsstatus apart. Dy wurde as net bedrige beskôge, útsein it takson ''sanctorum'', dat as gefoelich (''Near Threatened'', NT) beskôge wurdt.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/savspa/cur/introduction Birds of the World, 8 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/savspa?continue eBird, 8 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|Savannagoars}}

}}
{{DEFAULTSORT:Savannagoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Savannagoars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]</text>
      <sha1>m0gxfehl6v1ju49dwudwu0o723nstq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Savannagoars</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193969</id>
    <revision>
      <id>1240203</id>
      <timestamp>2026-09-08T20:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|''Passerculus''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]&quot;</comment>
      <origin>1240203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="0lbnqq36ldd0dapa0uybuu6ksqof5ne" xml:space="preserve">{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|''Passerculus''}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]</text>
      <sha1>0lbnqq36ldd0dapa0uybuu6ksqof5ne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savannagoarzen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193970</id>
    <revision>
      <id>1240204</id>
      <timestamp>2026-09-08T20:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = 20250523 savannah sparrow longo farm PD202368.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[savannagoars]] (''Passerculus sandwichensis'') | takson1  = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1   = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2  = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3  = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3   = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4  = [[skift]]: | namme4   = [...&quot;</comment>
      <origin>1240204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3342" sha1="qujv0luk32pnyrn0gao4bhkcx0ks9n8" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding = 20250523 savannah sparrow longo farm PD202368.jpg
| ôfbyldingsbreedte =
| ôfbyldingstekst = [[savannagoars]] (''Passerculus sandwichensis'')
| takson1  = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1   = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2  = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3  = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3   = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4  = [[skift]]:
| namme4   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson5  = [[famylje]]:
| namme5   = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
| takson6  = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme6   = '''savannaguorzen''' (''Passerculus'')
| beskriuwer, jier = [[Karel Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1838
}}
It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''savannaguorzen''' (''Passerculus'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]]. It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet allinnich út de [[soarte (taksonomy)|soarte]] [[savannagoars]] (''Passerculus sandwichensis''). De soarte komt wiidferspraat foar yn [[Noard-Amearika]], fan [[Alaska]] en [[Kanada]] oant [[Meksiko]] en dielen fan [[Midden-Amearika]]. De ferskillende populaasjes ferskille sterk yn uterlik en wurde ferdield yn in grut tal ûndersoarten.

== Skaaimerken ==
De savannagoars is in lytse sjongfûgel mei in brún fearrekleed mei donkere streken. De ûnderkant is meastentiids wyteftich mei brune of swarte streken op it boarst en de flanken. Opfallend is it giele plak foar it each, dat lykwols net by alle populaasjes like dúdlik is. Mantsjes en wyfkes lykje yn it fearrekleed sterk opinoar.

== Taksonomy ==
De soarte wurdt tradisjoneel yndield yn fjouwer groepen: de ''savanna''-groep, de ''sandwichensis''-groep, de ''guttatus''-groep en de ''rostratus''-groep. Der is lykwols gjin ienriedigens oer de [[taksonomy]]ske status fan dy groepen. Guon yndielingen beskôgje de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten, wylst oare yndielingen al dy foarmen ûnder ''Passerculus sandwichensis'' bringe. Ek it takson ''princeps'' is yn it ferline as in aparte soarte beskôge. DNA-ûndersyk lit lykwols sjen dat ''princeps'' tige nau besibbe is oan 'e [[nominaatfoarm|nominaatgroep]].

== Soarte ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding 
|-
| [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis Downsview Park Toronto.jpg|120px]] || [[savannagoars]] || ''Passerculus sandwichensis'' || Noard-Amearika, dielen fan Midden-Amearika en de Kariben 
|}
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
----
{{Commonscat|Amphispiza bilineata|Swartkielgoarzen}}
}}
[[Kategory:Swartkielgoars| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]</text>
      <sha1>qujv0luk32pnyrn0gao4bhkcx0ks9n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Passerculus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193971</id>
    <redirect title="Savannagoarzen" />
    <revision>
      <id>1240205</id>
      <timestamp>2026-09-08T20:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Savannagoarzen]]</comment>
      <origin>1240205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="ribemwlp67vhamwkzbzg14jx1btec9p" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Savannagoarzen]]</text>
      <sha1>ribemwlp67vhamwkzbzg14jx1btec9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Passerculus sandwichensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193972</id>
    <redirect title="Savannagoars" />
    <revision>
      <id>1240206</id>
      <timestamp>2026-09-08T20:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Savannagoars]]</comment>
      <origin>1240206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="1wfe2fxrz8vtn9aazz3i3qwj0rqdguu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Savannagoars]]</text>
      <sha1>1wfe2fxrz8vtn9aazz3i3qwj0rqdguu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noard Deurningen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193973</id>
    <revision>
      <id>1240226</id>
      <timestamp>2026-09-09T06:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Dit plak stiet net op de list Fryske plaknammen, mar it stiet al sa yn it besteande navigaasjeberjocht. Ik ha it mar sa oernommen en ik tink net dat &quot;Noard&quot; op beswieren stjit.</comment>
      <origin>1240226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2970" sha1="2pd6pgmrkzmdaij5wcpw2ms3gcrts1j" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Noard Deurningen
| ôfbylding                  = Noorddeurningen (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Kleaster
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Noord Deurningen}} 
| oerflak                    = 10,10 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 9,96 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,14 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://www.ootmarsum-dinkelland.nl/over-dinkelland/noord-deurningen/ ootmarsum-dinkelland.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   =      
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 23
| lat_sec                    = 49
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 7
| lon_min                    = 1
| lon_sec                    = 31
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Noard Deurningen yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Tilligte.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Noard Deurningen yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Noard Deurningen''' (offisjeel: Noord Deurningen) is in doarp yn [[Twinte]] yn 'e provinsje [[Oerisel]], [[Nederlân]]. Sûnt 2001 makket it doarp diel út fan 'e gemeente [[Dinkellân]]. It plakje leit by de N342, noardeastlik fan [[Denekamp]] op likernôch 1 kilometer fan 'e [[Dútslân|Dútske]] grins. Noard Deurningen by Denekamp moat net betiizge wurde mei [[Deurningen]] by [[Hengelo]], dat ek yn Twinte leit.

It doarp hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Noord Deurningen}} ynwenners.

Noard Deurningen hat in lange skiednis. Yn 1382 wie der al sprake fan 'e buorren Nortdorningen. It plak is bekend om de havesate Noorddeurningen. It goed bestie al yn 'e 14e iuw en wie in boerehiem, doe noch Lubberdink neamd. Yn 'e 17e iuw waard it ferboud ta in [[state]]. It hûs waard in kleaster doe't yn 1875 de Fransiskanessen de gebouwen oernamen. It kleaster is yn hannen fan 'e roomsk-katolike Sint-Nikolaastifting.

Fierders stiet yn Noard Deurningen sûnt 1934 in roomske [[parochytsjerke]], de Sint-Joazeftsjerke.

{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en/of referinsjes op [[:nl:Noord Deurningen]]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Noord Deurningen|Noard Deurningen}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Oerisel]]
[[Kategory:Dinkellân]]</text>
      <sha1>2pd6pgmrkzmdaij5wcpw2ms3gcrts1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240227</id>
      <parentid>1240226</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T06:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1240227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="35f2ua8shly08cz5f6os1ra7r79qqnk" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Noard Deurningen
| ôfbylding                  = Noorddeurningen (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Kleaster
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Noord Deurningen}} 
| oerflak                    = 11,23 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 11,08 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,15 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://www.ootmarsum-dinkelland.nl/over-dinkelland/noord-deurningen/ ootmarsum-dinkelland.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   =      
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 23
| lat_sec                    = 49
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 7
| lon_min                    = 1
| lon_sec                    = 31
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Noard Deurningen yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Tilligte.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Noard Deurningen yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Noard Deurningen''' (offisjeel: Noord Deurningen) is in doarp yn [[Twinte]] yn 'e provinsje [[Oerisel]], [[Nederlân]]. Sûnt 2001 makket it doarp diel út fan 'e gemeente [[Dinkellân]]. It plakje leit by de N342, noardeastlik fan [[Denekamp]] op likernôch 1 kilometer fan 'e [[Dútslân|Dútske]] grins. Noard Deurningen by Denekamp moat net betiizge wurde mei [[Deurningen]] by [[Hengelo]], dat ek yn Twinte leit.

It doarp hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Noord Deurningen}} ynwenners.

Noard Deurningen hat in lange skiednis. Yn 1382 wie der al sprake fan 'e buorren Nortdorningen. It plak is bekend om de havesate Noorddeurningen. It goed bestie al yn 'e 14e iuw en wie in boerehiem, doe noch Lubberdink neamd. Yn 'e 17e iuw waard it ferboud ta in [[state]]. It hûs waard in kleaster doe't yn 1875 de Fransiskanessen de gebouwen oernamen. It kleaster is yn hannen fan 'e roomsk-katolike Sint-Nikolaastifting.

Fierders stiet yn Noard Deurningen sûnt 1934 in roomske [[parochytsjerke]], de Sint-Joazeftsjerke.

{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en/of referinsjes op [[:nl:Noord Deurningen]]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Noord Deurningen|Noard Deurningen}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Oerisel]]
[[Kategory:Dinkellân]]</text>
      <sha1>35f2ua8shly08cz5f6os1ra7r79qqnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deurningen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193974</id>
    <revision>
      <id>1240228</id>
      <timestamp>2026-09-09T06:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks plak (2026) | namme                      = Deurningen | ôfbylding                  = Zicht op de westgevel van de kerk met de kerktoren, markt op de voorgrond - Deurningen - 20413910 - RCE.jpg | ôfbyldingsbreedte          =  | ôfbyldingstekst            = Sint-Plechelmustsjerke | flagge                     = Vlag Deurningen.svg | wapen                      =  | ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Deurningen}} &lt;small&gt;({{Statistyk...&quot;</comment>
      <origin>1240228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3976" sha1="557kudke90mj6ujlcxzita8cci4jvfj" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Deurningen
| ôfbylding                  = Zicht op de westgevel van de kerk met de kerktoren, markt op de voorgrond - Deurningen - 20413910 - RCE.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Sint-Plechelmustsjerke
| flagge                     = Vlag Deurningen.svg
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Deurningen}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro Statistyk&lt;/ref&gt;
| oerflak                    = 18,47 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 18,41 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,06 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://deurningen.nl/ deurningen.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   =  
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 23
| lat_sec                    = 49
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 7
| lon_min                    = 1
| lon_sec                    = 31
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Deurningen.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Deurningen yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Deurningen''' is in tsjerkedoarp yn 'e [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. It doarp leit noardeastlik fan [[Hengelo]]. Oant 1 jannewaris 2001 makke it doarp diel út fan 'e gemeente [[Weerselo]], dy't mei de eardere gemeenten [[Oatmarsum]] en [[Denekamp]] gearfoege waard ta de gemeente Dinkellân. Op 1 jannewaris 2023 telde it doarp 1.995 ynwenners.

== Geografy ==
Deurningen leit oan 'e Deurningerbeek, dy't fan it súdwesten fan [[Oldenzaal]] nei [[Hertme]] en [[Zenderen]] meänderet.

== Skiednis ==
De oarsprong fan 'e namme Deurningen is net ienfâldich te ferklearjen. Yn âlde geskriften is it meast net dúdlik oft it om Deurningen of om [[Noard Deurningen]] giet, in doarp tusken [[Denekamp]] en [[Nordhorn]] dat hjoed-de-dei ek yn 'e gemeente Dinkellân leit. De buorskip Deurningen wienen yn 'e [[Midsiuwen]] in [[marke]] ûnder it rjochteramt Oldenzaal. Doe foel Deurningen ek ûnder de parochy fan Oldenzaal, lykas in soad oare omlizzende doarpen. 

Yn 1665 skiede Deurningen him tegearre mei [[Rossum]], [[Saasveld]] en [[De Lutte]] ôf fan dizze parochy. Oant 1760 foel Deurningen dêrnei ûnder de parochy Saasveld. Sûnt wie it doarp in selsstannige parochy. As tsjerkepatroan waard [[Plechelmus|Sint-Plechelmus]] keazen, in [[Skotlân|Skotske]] muonts út de 8e iuw, waans nammedei op 8 maaie fierd wurdt. Dy kar lei foar de hân fanwegen de histoaryske bannen mei de parochy yn Oldenzaal. Yn 1787 waard de earste tsjerke fan Deurningen foltôge.

Yn 1885 waarden de parochygrinzen offisjeel fêstlein. Onder de parochy Deurningen foel sûnt dy tiid it buorskip Hasselo (wêr't no de Hengelooske wyk Hasseler Es leit), [[Gammelke]] en in grut part fan Deurningen. Yn 'e 20e iuw waarden de grinzen fan 'e parochy Deurningen ferskate kearen oanpast, benammen fanwegen de útwreiding fan 'e stêden Oldenzaal en Hengelo. It doarp is noch jimmeroan foar in grut roomsk-katolyk.

{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en referinsjes op [[:nl:Deurningen]]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Deurningen}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Oerisel]]
[[Kategory:Dinkellân]]</text>
      <sha1>557kudke90mj6ujlcxzita8cci4jvfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lattrop</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193975</id>
    <revision>
      <id>1240233</id>
      <timestamp>2026-09-09T08:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Wurk}} {{Ynfoboks plak (2026) | namme                      = Lattrop | ôfbylding                  = Overzicht van boerderij, gelegen bij Lattrop - Lattrop - 20413877 - RCE.jpg | ôfbyldingsbreedte          =  | ôfbyldingstekst            = Twintske pleats by Lattrop | flagge                     =  | wapen                      =  | ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Lattrop- Breklenkamp}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Y...&quot;</comment>
      <origin>1240233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4521" sha1="70flovskrqoy0l3icaeofgoycmexmhy" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Lattrop
| ôfbylding                  = Overzicht van boerderij, gelegen bij Lattrop - Lattrop - 20413877 - RCE.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Twintske pleats by Lattrop
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Lattrop- Breklenkamp}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro Statistyk&lt;/ref&gt; (mei Breklenkamp)
| oerflak                    = 19,27 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 19,01 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,26 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://heemkunde-lattrop-breklenkamp.nl/dorpsgeschiedenis/ontstaan lattrop-breklenkamp.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 24
| lat_sec                    = 18.4
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 6
| lon_min                    = 56
| lon_sec                    = 59
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Tilligte.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Tilligte yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Lattrop''' is in [[Karspel|tsjerkedoarp]] yn de [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2001 foel it doarp ûnder de gemeente [[Denekamp]]. Op 1 jannewaris 2023 telde it doarp tegearre mei Breklenkamp 980 ynwenners.

== Skiednis ==
It doarp waard foar it earst yn in oarkonde fan 26 juny 1272 fan 'e [[Prinsbisdom Utert|Utertske biskop]] Jan fan Nassau ûnder de namme Lattrope neamd. De namme hat deselde útgong as plakken krekt oer de [[Dútslân|Dútske]] grins, lykas [[Ochtrup]]. Neffens guon skiedkundigen tsjut de fermelding ''Villa Uittorpe'' yn 'e list fan ynkomsten út de Twintske besittings fan it [[Abdij Werden|kleaster Werden]] oan 'e [[Roer (rivier)|Roer]] by [[Essen]], opmakke tusken 933 en 966, al op it doarp Lattrop. It soe ien fan de grûnstikken west hawwe dy't [[Karel de Grutte]] yn 804 oan dat kleaster skonken hie.

Oant it doarp yn 1818 ûnderdiel waard fan 'e gemeente Denekamp, wie der sprake fan 'e [[Marke (organisaasje)|boeremarke]] Lattrop, in markerjocht dêr't ek [[Tilligte]] ûnder foel. It plak [[Breklenkamp]], dat meast yn ien azem mei Lattrop neamd wurdt en wêrmei't it in dûbeldoarp foarmet, wie doe in selsstannige marke.

== It besjen wurdich ==
=== Mûne ===
Yn it doarp stiet de Oortmanmûne. Dizze mûne waard yn 1779 as pelmûne yn [[Tjamsweer]] by [[Appingedam]] boud. Dêr die de mûne sûnt 1810 tsjinst as oaljemûne. Yn 1909 waard de mûne opkocht, yn 'e winter dêrnei ôfbrutsen en mei it skip ferfierd nei Twinte, dêr't er yn Lattrop op 'e nij opboud waard ta nôtmûne. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] rekke de mûne yn ferfal oant yn 1983 in restauraasje folge.

=== Stjerrewacht ===
Yn Lattrop is sûnt it begjin fan 'e jierren 1990 de stjerrewacht Cosmos Sterrenwacht fêstige, foarhinne de Volkssterrenwacht Twente. Hennie Gosemeijer (1923-1999) boude yn 1965 in koepel om mei syn teleskoop satelliten waar te nimmen om 't er aardichheid hie oan 'e flechten nei de moanne. Yn 1970 waard it ferboud en yn 1990 waard in nij gebou yn gebrûk nommen. It gebou hat in [[planetarium]], in [[observatoarium]], in filmseal, in dochseal en in Greenscreen-fotostudio. Yn 'e tún steane planten en objekten dy't te meitsjen hawwe mei tiid, planeten en stjerren. Ek stiet dêr de âlde stjerrewacht fan Hennie Gosemeijer ynklusyf in mini-eksposysje. De stjerrewacht wurdt alle jierren troch likernôch 12.000 besikers besocht. Yn 2012 is it planetarium renovearre.
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Lattrop}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Oerisel]]
[[Kategory:Dinkellân]]</text>
      <sha1>70flovskrqoy0l3icaeofgoycmexmhy</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>