Drylts

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Drylts</title>
    <ns>0</ns>
    <id>865</id>
    <revision>
      <id>1240273</id>
      <parentid>1226427</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11287" sha1="ifwrvupng50oska66l9wanbw6xppzyj" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 20140502_Ee_IJlst_Fr_NL.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = [[Oertún|Oertunen]] oan de [[Ie (Drylts)|Ie]] yn Drylts
| wapen                       = [[Ofbyld:IJlst vlag.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Wapen fan Drylts Fryske Rie foar Heraldyk.jpg|80px]]
| ynwennertal                 = 3.015 &lt;small&gt;(2021)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/31/kerncijfers-wijken-en-buurten-2021 Sintraal Buro foar de Statistyk]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Súdwest-Fryslân.png|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8651
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_0_35_N_5_37_35_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 1' NB, 5° 38' EL}}
| webside                     = [http://www.drylts.com Webstee fan Drylts]
| ôfbylding2                  = Drielts_(2009).JPG
| ôfbyldingstekst2            = Drylts
| ôfbylding3                  = IJlst-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst3            = Kaart fan Drylts
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 0
| lat_sec                     = 35
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 37
| lon_sec                     = 35
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Wymbritseradiel Drylts.png
| ôfbyldingstekst99           = Stedsgebiet fan Drylts yn de eardere gemeente Wymbritseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
{{Of|de stêd Drylts|de eardere gemeente|Drylts (gemeente)}}
'''Drylts''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''IJlst'') is in [[stêd]] yn de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]], mei 3.295 ynwenners (2006), en leit yn it súdwesten fan [[Fryslân]], sa'n 5 km fan [[Snits (stêd)|Snits]], dêr't it oer it wetter fia [[De Geau (Drylts)| de Geau]] mei keppele is. Drylts hat in [[Stasjon Drylts|stasjon]] oan it spoar [[Stasjon Ljouwert|Ljouwert]]-[[Stasjon Starum|Starum]]. Oant [[1984]] wie Drylts in [[Drylts (gemeente)|selsstannige gemeente]], en fan [[1984]] oant [[2011]] wie Drylts it [[haadplak]] fan de gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]]. 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Oude kaart van IJlst.jpg|thumb|left|Alde kaart fan Drylts út de Beskriuwing fan de Hearlikheid Fryslân troch Bernardus Schotanus a Sterringa útjûn yn 1664 ]]
Drylts is ûntstien oan 'e [[Ie (Drylts)|Alde Ie]] of Yem ien fan de [[fean]]fearten yn súdlik [[Fryslân]]. Dat wie fan âlds in [[rivier]]ke dat de [[Sudersee]] ferbûn mei de [[Middelsee]]. Oan 'e Ie tanket it stedsje syn [[namme]]. Hjoed oan 'e dei binne der noch mar in pear fragminten fan it eardere rivierke oer. Ien dêrfan foarmet de sintrale as fan Drylts en hat it karakter fan in [[grêft]]. Pal foar de huzen lâns rint de [[strjitte]] en de [[tunen]] lizze oan 'e oare kant fan 'e strjitte oan de kant fan 'e Ie. Dizze oan it wetter grinzende túntsjes, '[[bleek|bleken]]' of '[[oertún|oertunen]]', hearre by de oan 'e grêften lizzende huzen en waarden eartiids brûkt om 'e [[wask]] te drûgjen. De tunen binne foar in diel noch yn partikuliere hannen en binne yn [[2003]], krekt as it eardere [[Alde stedhûs (Drylst)|stedhûs]], brûkt as filmdekôr foar de ''[[De Kameleon|Kameleon]]''-[[film]] ''[[Skippers fan de Kameleon]]'' mei as [[regisseur]] [[Steven de Jong]].

Yn 'e [[Midsiuwen]] stie Drylts behalven om [[hannel]] fral ek bekend om syn [[skipsbou]], eat dat noch blykt út it [[skip]] dat werjûn wurdt op it [[wapen fan Drylts]] en de [[flagge]] fan 'e stêd. Yn syn bloeitiid wie der ek in soad mei de skipsbou ferbân hâldende [[hout]]hannel yn Drylts. Der hat noch lang [[yndustry]] west dy't út dy [[tradysje]] fuortkaam, mar oan it begjin fan de [[ienentweintichste iuw]] binne de lêste oerbliuwsels dêrfan troch fúzjes út de stêd ferdwûn.
[[Ofbyld:IJlst - Nooitgedagt.jpg|thumb|''Skoarstien firma Nooitgedagt'']]

It bekendste foarbyld fan 'e houtyndustry yn Drylts wie de firma [[Nooitgedagt]] dy't [[ark]], houten [[boartersguod]] en [[redens]] makke. Om [[1990]] ferfear it [[fabryk]] nei it [[yndustry]]terrein. Dielen fan de âlde fabriken binne sloopt. Der stiet noch mar ien âld [[gebou]], it earste Nooitgedagt-fabryk, dat alhiel renovearre is. DIt lêst boude autentike fabryksgebou - it earste yn Nederlân dat hielendal fan [[beton]] makke waard - is mids [[oktober]] [[2004]] sloopt. In pear jier earder hold de firma Nooitgedagt op te bestean troch in oername. Yn it nije gebou sit no in oar bedriuw. Saillant detail is dat der sa'n tsien jier diskusjearre is oer it ynfoljen fan it terrein. Al dy tiid stie it gebou der leech en [[ferpaupering|ferpaupere]] by. Nei [[oktober]] [[2004]] begûn in diskusje oer it behâld fan de âlde [[fabryk]]sskoarstien, dy't yn [[2007]] renovearre waard. Dêrby waard it bouwurk ta syn oarspronklike hichte werombrocht, lykwols net as eartiids mitsele waard mar yn 'e foarm fan in stielen staketsel (keunstwurk). Mids [[2005]] is der op it âlde fabryksterrein in nij [[wyk|wenwykje]] setten. 

Drylts hat sûnt [[1268]] [[stedsrjocht]]en. It is dêrmei de op trije nei âldste stêd fan Fryslân, nei [[Starum]], [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Hylpen]]. De [[klokslach]] fan Drylts grinzge oan dy fan [[Snits (stêd)|Snits]], en beide stêden waarden omsletten troch de [[gritenij]] en letter [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Wymbritseradiel (1851-1984)|Wymbritseradiel]]. [[Drylts (gemeente)|Drylts]] wie in selsstannige gemeente oant it by de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1 jannewaris]] [[1984]] gearfoege waard mei de  [[Wymbritseradiel (1851-1984)|âlde gemeente Wymbritseradiel]] ta in nije gemeente dy't ek fan [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]] kaam te hjitten.

By dy gemeentlike weryndieling fan [[1984]] wie besletten dat net allinnich Drytls en Wymbritseradiel gearfoege wurde moasten, mar ek [[Snits (gemeente)|Snits]]. Fanwegen fûleindige protesten yn 'e Wetterpoartestêd wist Snits lykwols syn selsstannigens te behâlden. Dêrtroch waard Drylts it [[haadplak]] fan 'e nije gemeente. Yn [[1985]] kaam oan de noardkant fan Drylts it nije [[gemeentehûs]] ree. It [[Alde stedhûs (Drylts)|âlde stedhûs]], dat te lyts wurden wie, kaam yn gebrûk as [[plysje]]buro. In oantal jierren letter waard it ferkocht oan partikulieren; it is no in wenhûs.
[[Ofbyld:Drielts-2.JPG|thumb|right|[[Mauritiustsjerke (Drylts)|Mauritiustsjerke]]]]

Nettsjinsteande de lang oanholden bestjoerlike skieding tusken Drylts en Snits, is Drylts dochs foar in grut part op Snits rjochte; it hat bygelyks in soad ynwenners dy't yn Snits harren wurk hawwe. Oan de oare kant is der yn Drylts in tige ryk [[feriening]]slibben, dat somtiden sels ynwenners fan Snits oanlûkt.

== Wiken ==
De wiken fan âld nei nij:
{|
|-
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
* [[Ald Drylts]] / Sintrum
* [[Drylts-Noard|Noard]] / Nijseyl
* Yndustryterrein [[Readhim]]
* [[Plan de Rôt|De Rôt]]
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; |
* [[Mientlân]]
* [[Cloosterkamp]]
* [[De Iendracht (Drylts)|De Iendracht]]
* [[Wiiddraai (Drylts)|Wiiddraai]]
|}

== De Rôt ==
[[Ofbyld:De Rat molen IJlst 25.JPG|thumb|Houtseachmûne [[De Rôt (Drylts)|De Rôt]]]]
Mûne [[De Rôt (Drylts)|&quot;De Rôt&quot;]] is in houtseachmûne dy't yn [[1683]] boud waard yn de Saanstreek.  Om [[1829]] helle de eardere Dryltser houthandel Oppedyk de mûne nei Drylts om him dêr wer op te bouwen. De mûne wurdt noch hieltyd brûkt om te seagjen en kin besichtige wurde.

== Mienskip ==
Yn it eardere gymnastyklokaal sit sûnt de santiger jierren 't Mienskipshûs. It Mienskipshûs is sûnt in oantal jierren sloopt en op it plak binne nije wenningen boud. De Rôt en De Iendracht binne de twa buertferienings. De Twine en De Kogge binne de beide basisskoallen. It Dryltser Kypmantsje is it pleatslike krantsje.

De 'Utherne' is in sportkompleks oan de eastkant fan Drylts (tichtby houtseachmole De Rot) en beslacht in tal sportfjilden en in sporthal (mei 2 sealen).

=== Ferienings ===
* Konkordia - muzyk
* Folk Drylts , shantykoar - koaren
* [[IJ.V.C.]] (Dryltser Fuotbal Klub) is sûnt 1925 de pleatslike fuottbalklub, mei as thúsbasis [[sportpark de Útherne]], oan de eastkant fan Drylts.
* Nije Moed - keatsen
* Effekt '78 - tafeltennis
* De Stânfries - turnen, follybal
* Sterke Yerke - silen
* Fierljepferiening

=== Tsjerken ===
* [[Mauritiustsjerke (Drylts)|Mauritiustsjerke]], de eardere herfoarme tsjerke, tsjintwurdich de tsjerke fan de PKN-gemeente fan Drylts
* [[Stedsleanetsjerke]], de eardere grifformearde tsjerke, tsjintwurdich kultureel sintrum en út en troch yn gebrûk as tsjerke
* [[Fermanje fan Drylts|Fermanje]] 

=== Ynwenners ===
* [[1954]] - 1482
* [[1959]] - 1529
* [[1964]] - 1630
* [[1969]] - 1849
* [[1974]] - 2338
* [[2006]] - 3295
* [[2011]] - 3196
* [[2018]] - 3105
* [[2021]] - 3015

== Ferskaat ==
* Dryltsers wurde ek wol'' kypmantsjes''' neamd, ien fan de Fryske wurden foar in marsekreamer.
* Yn Drylts stie ek de reedfabryk Frisia, dy't oant 1993 noch redens makke

== Ynfrastruktuer ==

=== Iepenbier ferfier ===

==== Treinferbining ====
Drylts hat in [[Stasjon Drylts|stasjon]] oan it [[Spoar fan Ljouwert nei Starum]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

==== Bustsjinst ====
Troch Drylts rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 39:''' [[Ferwâlde]] - [[Snits]]
* '''Line 42:''' Snits - [[De Lemmer]] fia [[Spannenburch (buorskip)|Spannenburch]]

De busline troch Drylts wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten fan Drylts]].

== Sjoch ek ==
* [[Drylts (gemeente)]]
* [[wapen fan Drylts]]
* [[Fryske gemeenten]]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.drylts.com Webstee fan Drylts].
* [https://www.ladybug.nl/drylts Webside oer de skiednis fan Drylts].
* [https://houtzaagmolenderat.nl/ houtzaagmolenderat.nl]
* [http://www.nooitgedagt-ijlst.nl/ Oer it doch- en sjochsintrum fan de fa. Nooitgedagt]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{CommonsBalke|IJlst|Drylts}}

{{Alve stêden provinsje Fryslân}}
{{Súdwest-Fryslân}}

{{koördinaten|53_0_35_N_5_37_35_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 1' NB, 5° 38' EL}}

{{DEFAULTSORT:Drilts}}
[[Kategory:Drylts| ]]
[[Kategory:Stêd yn Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Drylts (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>ifwrvupng50oska66l9wanbw6xppzyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>It Heidenskip</title>
    <ns>0</ns>
    <id>889</id>
    <revision>
      <id>1240287</id>
      <parentid>1226950</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12578" sha1="md8insqohufi986cqayaz1urbmhg5jf" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = It Heidenskip
| ôfbylding                   = It_Heidenskip..jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = Doarpssicht
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|It Heidenskip}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}) &lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 25,33 km² (16,72 km² lân, 8,61 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 19 ynw. /km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = 
| postkoade                   = 8724
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_57_01_N_5_30_00_E_scale:12500_type:city_region:NL|52° 57' NB 5° 30' EL}}
| webside                     = [https://it-heidenskip.nl/ Webside It Heidenskip]
| ôfbylding2                  = Branburren.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Sicht op de doarpskearn Brânburren
| ôfbylding3                  = It Heidenskip 88.jpg
| ôfbyldingstekst3            = It Heidenskip
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 57
| lat_sec                     = 1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 30
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                 = Map NL Nijefurd It Heidenskip.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan It Heidenskip (grien) yn 'e eardere gemeente Nijefurd
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''It Heidenskip''' (''offisjeel Frysk'') is in [[doarp]] en [[polder]]krite yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], súdeast fan [[Warkum]] en noardeast fan [[Koudum]]. 

It Heidenskip hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|It Heidenskip}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}).

== Lizzing == 
It Heidenskip wurdt foarme troch it gebiet tusken de [[Fluezen]], de [[Yntemasleat]], de [[Grutte Gaastmar]], [[Sânmar]], de [[Koartfliet]], [[Sânige Grûns]], de [[Langfliet]], it Warkumer Fjild en de Alde Dyk (in âlde slieperdyk). De wenkearn, [[Brânburren]] neamd, leit wat nei de eastkant, net fier fan de Grutte Gaastmar. Justjes bûten de kearn leit de buorskip [[De Hel]]. Bûten de kearn fierders lizze ferspraat yn de streek boerepleatsen. Fierder yn it gebiet lizze de [[Ursulapoel]], [[Hofmar]] en [[Aant Liuwespoel]].

== Namme == 
Yn [[1511]] komt de namme foar it earst foar as ''Heijdenscip'' of ''Heijdenscop''. It earste part fan de namme ferwiist nei de [[heide]] as &quot;wyld en rûch bewoeksen lân&quot; en it twadde part &quot;skip&quot; hat deselde betsjutting as yn it wurd &quot;lânskip&quot;.

== Skiednis ==
Fan oarsprong hjitte dy wenkearn de [[Brânburren]], wylst &quot;It Heidenskip&quot; de namme fan de streek wie. Op [[18 augustus]] [[1979]] waard it Warkumer part fan it Heidenskip in nij doarp. Yn dy tiid, en oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]], lei de wenkearn krekt noch yn gemeente Warkum, mar fan dêr nei de kant fan de [[Fluezen]] wie it Heidenskip part fan [[Himmelumer Aldefurd]]. Fan âlds is It Heidenskip tin bewenne. It wie in sompich gebiet mei in soad puollen en plassen. Troch de iuwen hinne ûntstie in feanlaach, dêr't troch der hieltyd mear &quot;lân&quot; kaam. De begroeiïng waard in fochtige heide-eftige fegetaasje. Wierskynlik komt dêr de namme It Heidenskip wei. 

Oer de skiednis fan It Heidenskip hat [[Hylke Speerstra]], âld-haadredakteur fan de [[Ljouwerter Krante]] in boek skreaun ûnder de titel ''De Oerpolder: It boerelibben efter de diken''. Dat boek ferskynde yn 2006 en in jier letter yn it Nederlânsk (Utjouwerij Contact ISBN 978-90-254-2769-6).

Fan 1984 oant 2011 lei It Heidenskip yn de eardere gemeente [[Nijefurd]].

== Strjitten yn It Heidenskip ==
* ''[[Brânburren]]'' - It earste gebou dat hjir stiet is in partikuliere skoalle op de grûn fan de gemeente [[Warkum]]. It moat tusken [[1809]] en [[1820]] boud wêze. Yn [[1855]] komt der in wente by te stean en letter noch in pear. Yn [[1866]] is it al útgroeid ta in lyts buorskipke krekt op de gemeentegrins fan [[Warkum]] en [[Himmelumer Aldeferd]]. Yn de nacht fan [[29 novimber]] op [[30 novimber]] [[1866]] brekt der brân út yn ien fan de wenten yn de gemeente [[Himmelumer Aldeferd]]. It fjoer slacht oer nei de wente der nêst yn de gemeente [[Warkum]], ek de skoalle dy't der efter stiet brânt ôf. Sûnt dy tiid hat it de namme Brânburren. 

* ''Feandyk'' - Yn de [[19e iuw]] en begjin [[20e iuw]] is yn dizze hoeke fan it Heidenskip in soad oan [[feanterij]] dien.

* ''Heidenskipsterdyk'' - De wei troch it Heidenskip fan [[Warkum]] oer [[de Hel]] nei [[Koudum]]. It earste part fan [[Warkum]] oant de Hel waard yn [[1876]] oanlein en it part fan de Hel oant [[Koudum]] yn [[1904]]. 

* ''Helspaed'' - Neamd nei sate [[De Hel]]. Yn de [[Midsiuwen]] waard yn It Heidenskip [[Turf (brânstof)|turf]] groeven. Dy turven waarden drûge op hegere stikken grûn dy't se &quot;hellen&quot; neamden. Tink mar oan it wurd &quot;helling&quot;.

* ''Koaidyk'' - Yn dit part fan it Heidenskip hawwe in pear [[einekoai]]en stien. De namme fan in pleats &quot;De Koaipleats&quot; en in stik lân &quot;de Koai&quot; dogge noch oan dy al foar 1850 ferfallen bedriuwen tinken. 

* ''Skar'' - Dit gebiet foel foarhinne ûnder it doarp [[Aldegea (Gaasterlân-Sleat)|Aldegea]] yn de gemeente [[Himmelumer Aldeferd]] (no [[Gaasterlân-Sleat]]). In skar is in gebiet, dêr't de kij mienskiplik weide litten wurde. Sa komme der yn [[1788]] in oantal skarren yn it gebiet foar: &quot;Rommerschar&quot;, &quot;Hanse Schar&quot; en &quot;Tymen Schar&quot;. Yn It Heidenskip wurdt net praat fan &quot;it Skar&quot;, mar fan &quot;de Skar&quot;. 

* ''Spûkersleane'' - In kaart út 1850 neamt yn dy wei in brêge mei de namme &quot;Spûkersbrêge&quot;. Yn advertinsjes komt de namme &quot;Spûkerssleat&quot; ek foar. Sa waard it leantsje dat der oer hinne gie &quot;Spûkersleane&quot; neamd. 

* ''Ursuladyk'' -  Neamd nei it Sint Ursulakleaster. Neffens oerlevering soe by de Sint [[Ursulapoel]] fanâlds in delsetting fan Kartuzer Kluzeners west ha. Dat is histoarysk nea oantoand. By de Ursulapoel stiet de Ursulapleats dy't yn 1884 boud waard. [[Sint Ursula]] fan [[Keulen]] wie de Britske keningsdochter dy't letter hillich ferklearre is. Se wie de [[patroanhillige]] fan leararessen en skoalbern.

== Tsjerken ==
[[Ofbyld:It Heidenskip.jpg|270px|thumb|Herfoarme tsjerke]]
De âldste tsjerke is de Sint-Ursula dy't yn [[1389]] boud waard. Op in âld ôfbyld wurdt sein dat it in kleaster wie, dochs it gie om in tsjerke mei in toer tusken twa gebouwen yn, en in tagongspoarte. Op it plak fan 'e tsjerke waard yn 1884 de Ursulapleats boud.

De Herfoarme tsjerke waard yn [[1880]] boud en is hjoed-de-dei noch de iennige oerbleaune tsjerke yn it doarp. Tsjerklik kaam It heidenskip yn [[1902]] ûnder Warkum te fallen. Yn [[2004]] waard de protestantske gemeente yn it doarp selsstannich.

Yn 'e 19e iuw wie der ek in Baptistetsjerke yn it doarp. De Baptistetsjerke waard yn in timmerwurkplak oprjochte. Yn [[1903]] waard it in Grifformearde tsjerke. Dy waard letter noch ferboud, mar yn [[1984]] waard dêr de lêste tsjinst yn holden en waard dêrnei ta wente omboud.

== Mûnen ==
[[Ofbyld:Achtkante grondzeiler van voren gefotografeerd - AMR Molenfoto - 20539356 - RCE.jpg|270px|thumb|Mûne De Snip]]
[[Ofbyld:Overzicht voorzijdevan boerderij met zomerhuis - It Heidenskip - 20334146 - RCE.jpg|270px|thumb|Sint-Ursulapleats]]
[[Ofbyld:It Heidenskip - plaatsnaambordjes.jpg|270px|thumb|Kombuorden fan It Heidenskip yn de doe noch gemeente Nijefurd]]
Yn it poldergebiet steane trije mûnen. Yn it súdwesten stiet [[De Skarmole]], in Amerikaanske [[wynmotor]] fan om 1920 hinne. Tichter by Warkum stiet [[De Snip (mole)|De Snip]], in achtkante [[Muonts (mole)|muonts]] út de 19e iuw. By de Sânmar stiet de poldermûne [[Tsjasker It Heidenskip]] fan 1915.

De mûnen binne, mank mei de Sint-Ursulapleats mei simmerhûs de [[ryksmonumint]]en fan It heidenskip.

== Mienskip ==
It doarp hat in [https://it-heidenskip.nl/voorzieningen/ver-dorps-en-streekbelang/ Feriening Doarps- en Streekbelang]. It doarpshûs hiet [https://it-heidenskip.nl/voorzieningen/dorpshuis/ It Swaeigat] en sit sûnt 1961 yn in âlde ûnderwizerswente.

=== Ferienings === 
* Kristlike Muzykferiening [http://www.cmvstudio.nl/ Fanfare Studio It Heidenskip]
* Toanielferiening ''Yn it oare fel''
* Fotoklub ''Blitse Flits''
* Eksposysje [https://it-heidenskip.nl/wp-content/uploads/2025/10/2021-Skerven.pdf Skerven fan 'e Skar]
* Jongereinferiening ''De Trochsetters''
* Frouljusferiening
* Buor- en Utfeartferiening

=== Sport === 
It Heidenskip hat in ryk ferieningslibben. It doarp hat ûnder oaren in eigen [[fierljeppen|fierljepskâns]]. De Heidenskipster [[Toulûken|toulûkers]] hawwe al ferskate Nederlânske kampioenskippen helle. Yn 2008 en 2010 binne hja wrâldkampioen toulûken binnendoar wurden yn Itaalje.

* [https://www.fierljeppe.nl/kalender/ Fierljepferiening It Heidenskip]
* Toulûkers [https://www.facebook.com/people/TTV-It-Heidenskip/100047636538145/ TTV It Heidenskip]
* Biljertklub

=== Eveneminten ===
* ''De Oerpolderloop'' op de earste [[snein]] fan [[maart]]. 
* ''De Nasjonale Fierljep Manifestaasje (N.F.M.)'' op de lêste [[sneon]] fan [[july]].

=== Tsjerke === 
* [https://www.pgheidenskip.fr/ Protestantske Gemeente It heidenskip]

=== Untjouwing ynwennertal === 
{| class=&quot;wikitable&quot;
!1956
!2000
!2001
!2002
!2003
!2004
!2011
!2018
!2019
!2021
!2023
|-
|655*
|367
|371
|373
|374
|375
|362
|330
|340
|330
|325
|}
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Yn twa gemeenten

=== Berne yn It Heidenskip ===
* [[Anne Tjerkstra]] (1946), skûtsjeskipper
* [[Willem Tjerkstra]] (1943), Frysk skriuwer en dichter
* [[Klaas van der Meulen (skûtsjeskipper)|Klaas van der Meulen]] (1907-1973), skûtsjeskipper

== Nijsgjirrich ==
[[Ofbyld:It Heidenskip Yntemasloot.jpg|thumb|It Fearpontsje oer de Yntemasleat]]
Mei in fearpontsje oer de [[Yntemasleat]] kinne fytsers binnentroch fan It Heidenskip nei [[De Gaastmar]] reizgje.

== Boeken oer It Heidenskip ==
* {{Aut|G. Koopmans}} - It Heidenskip, Fan Galama oant gemeente Himmelumer Aldeferd, útjefte Feriening fan Koudumers om utens, 1984.
* {{Aut|Dieuwke Jorritsma-Kuipers}} - It Heidenskip, streek fan lân, wyn en wetter, foto's Botte Ouderkerken, útjefte Reunykommisje, 1987.
* {{Aut|G. Bakker}} - De Stêd Warkum, útjouwerij A.J. Osinga n.v. Boalsert, 1967
* {{Aut|S.J. van der Wal}} - 100 Jier Studio. 1898-1998 muzykferiening &quot;STUDIO&quot; fan it Heidenskip, 1998
* {{Aut|Willem D. Hengst}} - De Heidenskipster molen fan eartiids, 2003
* {{Aut|Hylke Speerstra}} - De Oerpolder, 2006

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch It Heidenskip rint de folgjende busline:

* '''Line 102:''' [[Makkum]] - [[Hylpen]] fia [[Warkum]]

De busline troch It Heidenskip wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen#buorskippen|Fryske buorskippen]]

== Keppelings om utens ==
*[https://www.it-heidenskip.nl/ Webstee fan It Heidenskip]
*[https://www.heidenskip.fr/ Webstee oer de histoarje fan It Heidenskip] 

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
----------
*[https://www.it-heidenskip.nl/ Webstee fan It Heidenskip]
* {{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, ''Friese Plaatsnamen'', Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''It Heidenskip''
* {{Aut|[[Peter Karstkarel]]}}, [https://www.frieslandwonderland.nl/FY/friesland/plaats/heidenskip-it Friesland Wonderland], ''It Heidenskip''
}}
{{CommonsBalke}}
{{Koördinaten|52_57_01_N_5_30_00_E_scale:12500_type:city_region:NL|52° 57' NB 5° 30' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
{{DEFAULTSORT:Heidenskip, It}}
[[Kategory:It Heidenskip| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Himmelumer Aldefurd]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Nijefurd]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>md8insqohufi986cqayaz1urbmhg5jf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Raerd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>898</id>
    <revision>
      <id>1240372</id>
      <parentid>1231855</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T06:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8267" sha1="jm2jnbexug9sn6rzub97l8nqutsl3pz" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Raerd, Sicht op de Buorren.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Raerd vlag.svg|border|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Rauwerd wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 637 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/poppenwier/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 7,64 km² &lt;br&gt; werfan lân: 7,56 km² &lt;br&gt; werfan wetter 0,08 km²
| befolkingstichtens          = 84 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_05_53.8_N_5_45_33.2_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 05' N 5° 45' E}}
| webside                     = [http://www.raerd.com/ Side Raerd]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 05
| lat_sec                     = 05.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 44
| lon_sec                     = 56.4
| lon_dir                     = E
}}
{{Of|Raerd yn de gemeente Súdwest-Fryslân|Raard yn de gemeente Noardeast-Fryslân|Raard}}
'''Raerd''' is in [[terpdoarp]] mei 637 ynwenners (2022) yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. It doarp leit tichteby de wei fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei [[Snits (stêd)|Snits]]. Ta it gebiet fan Raerd heart ek it buorskip [[Flânsum]].

== Skiednis ==
Oarspronklik lei Raerd oan de rivier [[De Boarn]] en oan de [[Middelsee]]. It wie oant 1984 it haadplak fan de eardere gemeente [[Raerderhim]]. 

Raerd ûnstie as terpdoarp mei in radiale struktuer yn de iere midsiuwen en waard foar it earst yn 1329 as 'Rawerd' fermeld, wylst it gebiet dêr't it leit al yn de 13e iuw 'Rawertham' neamd waard. Oare nammen fan it doarp wiene 'Rawerderhem' (1401), 'Rauwert' (1427), 'Raerd' (1491), 'Rauwerd' (1505) en 'Raert' (1579). De plaknamme ferwiist nei in mei reid begroeide terp. De terp fan it doarp waard troch it bedykjen yn de 11e of 12e iuw opnommen yn de noardlike Himdyk.

Oan it begjin fan de 20e iuw ûnstie der lintbebouwing yn noardlike rjochting.   

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]] wie Raerd it haadplak fan de gemeente [[Raerderhim]]. Op 1 jannewaris 1984 gie Raerderhim mei de gemeenten [[Idaerderadiel]] en it grutste part fan [[Utingeradiel]] op yn de doe nije gemeente [[Boarnsterhim]], dêr [[Grou]] it haadplak fan waard. By de opheffing fan de gemeente Boarnsterhim op 31 desimber 2013 gie Raerd oer nei de doe foarme gemeente Súdwest-Fryslân. 

=== Laurentiustsjerke ===
[[Ofbyld:2022 Raerd, Laurentiustsjerke.jpg|thumb|left|''Laurentiustsjerke'']]
{{Apart|Laurentiustsjerke (Raerd)}}
De hjoeddeiske Laurentiustsjerke is fan [[1814]] en ferfong doe de letmidsiuwske tsjerke mei [[sealtek]]toer. By de restauraasje fan 2009-2010 waarden njoggen grêfstiennen yn stikken ûnder de flier fûn. Der waard oant doe altiten tocht dat de grêfstiennen yn 1908 út tsjerke helle wiene. By de restauraasje waard ek in mooglik [[8e iuw]]sk brûnzen ornamint fûn, mei in ôfbyld fan in [[Jezus (tradisjoneel kristlik)|Kristuskop]] yn in krús. As dy datearring strykt, dan giet it om de âldste kristlike foarstelling yn Noard Nederlân.  

Oan de foet fan it tsjerkhôf stiet in rjochthoekige tinkstien as neitins oan de yn de gemeente omkommen fersetsstriders. It monumint waard ûnthuld op [[4 maaie]] [[1957]]. Op de stien steane de nammen fan alve fersetsstriders, wêrûnder [[Chris Tinkelenberg]]. 

=== Jongemastate ===
[[Ofbyld:2022 Raerd, poartegebou Jongemastate.jpg|thumb|left|''Poartegebou Jongemastate'']]
{{Apart|Jongemastate}}
Noardlik fan de beboude kom stie eartiids [[Jongema State]], dêr't allinnich de poarte noch fan oerbleaun is. Op it stee is no in park mei beammen en [[stinzeplant]]en. It park wurdt beheard troch [[It Fryske Gea]]. Utsein yn 'e maitiid is it park frij tagonklik foar it publyk.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Raerd, doarpshûs 'De Trijesprong'.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs De Trijesprong'']]
Yn 2000 is it Doarpshûs Raerd oprjochte. Mei arsjitekt [[Rein Hofstra]] waard it eardere kafee ferboud. De feriening foar Doarpsbelang hat hjir har gearkomsten. &quot;Praet van Raerd&quot; is de doarpskrante. Stifting Festiviteiten Kommisje Raerd, ek wol merkekommisje neamd, organisearret de festiviteiten yn it fjirde wykein fan augustus. Foar de jongerein binne der yn 'e wintermoannen aktiviteiten yn sportkantine &quot;Jongemakrite&quot;.

De ynwenners krigen troch it grut tal roekenêsten op it [[Jongemastate|terrein fan de eardere state]] de [[Skelwurd|bynamme]] &quot;Raerder Roeken&quot;. Yn 'e folksmûle wurdt dat terrein &quot;Raerder Bosk&quot; neamd. 
   
=== Tsjerke ===
* [https://ruimgeloven.nl/de-laurentiuskerk-van-raerd/ PKN-gemeente Ingwert]

=== Skoalle ===
* Iepenbiere basisskoalle [https://www.raerderhiem.nl/ 't Raerderhiem]
[[File:2023 Raerd, Sylsterhoeke.jpg|thumb|260px|''Sylsterhoeke'']]
=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* Badminton Raerd
* Biljertklub Miss Stoot 
* Biljert senioren
* Gymnastykferiening OSO 
* Iisklub Raerderhim
* Karnavalsferiening De Tûke Roeken
|valign=top|
* [https://wez-wis.nl/ Keatsferiening Wês-Wis]
* Popkoar Animo
* Tennisferiening
* Toanielferiening Nije Moed
* Dokumintenkommisje
* Stifting Farrend Erfgoed 
|}
[[Ofbyld:2023 Raerd, Hegedyk.jpg|thumb|260px|''Hegedyk'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 1999 || 2004 || 2007 || 2010 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 620 || 573 || 563 || 544 || 529 || 637 || 588 || 614 || 648 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 637
|}

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Raerd rint de folgjende busline:

* '''Line 94:''' [[Snits]] - [[Reduzum]]

De busline troch Raerd wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:2023 Raerd, kop-hals-romppleats Hegedyk 10.jpg|thumb|260px|''Hegedyk'']]
Aldfeartswei, Buorren, De Blink, [[De Dille]], De Pôle, [[Flânsum]], Frijhofke, Hegedyk, It Fintsje, Kleaster, Op 'e Feart, [[Poppenwier]]sterdyk, Sélânswei, Skoalstrjitte, Slingerbochten, Slotsdyk, Smitshoeke, [[Snits (stêd)|Snits]]erdyk, Sylsterhoeke.

== Publikaasjes ==
* {{Aut|Willem Hansma}} &quot;De Laurentiuskerk van Raerd&quot;
* {{Aut|G.D. Boerlage, Marie Boerlage}} &quot;Een Friese pastorie in oorlogstijd&quot;
* {{Aut|Sjoke Brunia-de Wolff en Titus de Wolff}} &quot;Flansum&quot;

== Ferskaat ==
[[Ofbyld:Komboerd - Raerd.png|thumb|Komboerd]]
* It doarp is ien fan de einpunten fan de [[Slachtemaraton]], in kulturele maraton oer de âlde [[Slachtedyk]] troch it Fryske lânskip tusken Raerd en [[Easterbierrum]].
* Raerd leit ek oan de westrûte fan it [[Jabikspaad]]. 
* It doarp is ek de thúshaven fan it [[IFKS]]-[[skûtsje]] de [[Raerder Roek]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Raerd}}
}}
{{Koördinaten|53_5_53_N_5_45_33_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 6' NB, 5° 46' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Raerd| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]] 
[[Kategory:Doarp of stêd yn Raerderhim]]</text>
      <sha1>jm2jnbexug9sn6rzub97l8nqutsl3pz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dearsum (Súdwest-Fryslân)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3278</id>
    <revision>
      <id>1240271</id>
      <parentid>1149239</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10168" sha1="awtnnja2uosj5qh586len19fltsnqv9" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Dearsum, doarpssicht.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Doarpssicht''
| wapen                       = [[Ofbyld:Dearsum vlag.svg|border|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Dearsum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 110 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/dearsum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 4,45 km² &lt;br&gt; werfan lân: 4,37 km² &lt;br&gt; werfan wetter 0,08 km²
| befolkingstichtens          = 25 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân vlag.svg|20px]] [[Súdwest Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_05_12.6_N_5_42_55.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 05' N 5° 42' E}}
| webside                     = [https://www.dearsum.nl/ dearsum.nl]| 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 05
| lat_sec                     = 12.6
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 42
| lon_sec                     = 55.8
| lon_dir                     = E
}}
'''Dearsum''' is in [[terpdoarp]] yn it westen fan de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Dearsum leit oan de autodyk [[N354]] en de [[De Swette|Swette]], de lân- en wetterferbinings tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Snits]]. De [[Dearsumer Opfeart]] ferbynt it doarp mei de [[Snitser Aldfeart]]. In twadde feart foarmet de ferbining mei de [[De Swette|Swette]].

== Skiednis ==
Dearsum is ûntstien oan de súdeastlike dyk fan de eardere [[Middelsee]]. Der binne fynsten yn de omjouwing dien fan foar de jiertelling. It is in âld terpdoarp, alhoewol 't dêr net folle fan te fernimmen is; lykwols binne der hjir en yn de omjouwing archeologyske fynsten dien, dy 't datearje fan foar it begjin fan de jiertelling. Nei 't de Middelsee oan- en tichtslike wie, kamen der flinke stikken nij lân by it doarp.
[[Ofbyld:2022 Dearsum nû. 35.jpg|thumb|left|250px|''Pastorij'']]
De terp fan Dearsum en de oan beide kanten beboude buert mei in soad grien, dy 't nei it suden ta rint, stiet skean op de âlde wetterkearing. Wetterherberch It Dearsumer Húske út [[1787]] is ien fan de âldste huzen yn it doarp en stiet bekend as de [[Reade Hoas]]. Dearsum hat in betreklik losse bebouwing fan benammen huzen mei foartunen – mei op de hoeke in brede notabele wenning – en in pear pleatsen. Foar de tsjerke en pastorije oer hat him, ticht op 'e dyk, in oanien sletten buertsje foarme. De pastorije stiet yn in royale tún; in breed bouwurk mei [[Neoklassisisme|neoklassisistyske]] skaaimerken út de tiid fan de twadde helte fan de [[19e iuw]]. It hûs hat fleugels en in hege middenpartij mei in djippe tagongsportyk en in frontonfoarmige bekroaning.

Nei 't de âlde Middelseedyk bepune wie ta in rydwei fan Snits nei Ljouwert, hat it doarp him amper by dy nije ferkearsier lâns ûntwikkele. Op de hoeke kaam wol in herberch. Letter waard dy útspanning in kafee en ytkafee. Súdwestlik fan de krusing leit in buertsje fan inkele huzen en in stjelpbuorkerij en noardlik noch wat losse bebouwing. 

Oant de gemeentlike weryndieling yn [[1984]] makke Dearsum diel út fan de eardere gemeente [[Raerderhim]], neamd nei ien fan de [[himpolder]]s fan de [[Middelsee]]. Sûnt dy tiid hearde Dearsum by de gemeente Boarnsterhim en doe't dy yn 2014 opheft waard, kaam Dearsum by de gemeente [[Súdwest Fryslân]]. Yn 1989 feroare de gemeente Boarnsterhim de offisjeel Nederlânske plaknamme yn de offisjeel Fryske plaknamme Dearsum.

== Tsjerke ==
[[Ofbyld:2022 Dearsum - Nikolaastsjerke.jpg|thumb|250px|left|''Nikolaastsjerke'']]
{{Apart|Nikolaastsjerke (Dearsum)}}
It [[Nikolaastsjerke (Dearsum)|tsjerkje fan Dearsum]] is boud ein [[12e iuw]], mar hat doe nei alle gedachten in eardere, houten tsjerke ferfongen. [[Peter Karstkarel]] sprekt oer in Nikolaastsjerke, wylst it 19e-iuwske ''Aardrijkskundig Woordenboek'' fan Van der Aa it oer in Petrustsjerke hat.&lt;br&gt;
De tsjerke hat in oantal [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] skaaimerken (twa romaanske rûnbôgefinsters oan de noardkant), mar ek [[Gotyk|goatyske]] eleminten (benammen de súdmuorre), dy't dus it resultaat wêze sille fan lettere oanpassings. Sa sit der in tichtmitsele poarte yn de noardmuorre ([[15e iuw]]) en spitsbôgefinsters yn de súdmuorre (16e iuw). Dy finsters binne – krektas it ienige rûnbôgefinster yn de súdmuorre – dield troch stiennen trasearrings.&lt;br&gt;
De [[sealtek]]toer hat oan alle fjouwer siden twa rûnbôge galmgatten.
;Ynterieur
De tsjerke hat yn sober ynterieur. Dochs binne in pear bysûnderheden te sjen. Sa sit yn de súdside fan it [[Koer (tsjerke)|koar]] de [[Piskina (tsjerke)|piskina]]. It is in yn de muorre oanbrochte bekken foar it ôfwaskjen fan it guod dat de preester brûkte by de eugaristy. De piskina sit yn in spitsbôge nis. Boppe de midden is in stiennen list (de ienige yn Fryslân), dêr't de ampullen op setten wurde koenen. (As de preester de ôfwask ôfspielde, liet hy Gods wetter oer Gods ikker rinne). Yn de noardmuorre sit ek in flinke nis, dy't as berchromte brûkt wêze sil. De [[preekstoel]] is 19e-iuwsk en by in renovaasje tsjin de eastmuorre setten. Dêrûnder leit in alterstien út de roomsk-katolike tiid. Hy is te werkennen oan de [[wijingskrús]]kes op de hoeken en yn de midden. De banken binne nij.
;Oargel
It oargel is boud troch de Ljouwerter bruorren Adema yn [[1875]]. It liket derop dat dit it earste ynstrumint fan de tsjerke wie. Yn de literatuer wurdt net sprutsen oer in âlder oargel, dat troch it Adema-oargel ferfongen waard. Om plak te meitsjen foar it oargel is de trekbalke út it ferwulf weihelle. De skoaren mei kaaistikken site der noch al. Ut it feit dat der gjin opskrift op de klok stiet kin opmakke wurde dat de klok tige âld wêze moat.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2022 Dearsum, pleats oan de Snitserdyk (nû 11).jpg|thumb|260px|''Pleats oan de Snitserdyk'']]
Tsjin it ein 2015 waard yn Dearsum it nije Moetingssintrum De Finne iepene. Foar dy tiid moasten de Dearsumers it dwaan mei in keet. De bewenners hawwe safolle mooglik sels boud en oanlein. Yn 2018 waard in nije fasilitêre romte by De Finne iepene.&lt;ref&gt;[https://www.dearsum.nl/de-finne Doarpsside]&lt;/ref&gt;
 
=== Tsjerke ===
Protestantsk Dearsum falt ûnder de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente Ingwert ((Raerd-Dearsum-Poppenwier-Flansum-Abbenwier). Yn de Nikolaastsjerke wurde noch út en troch tsjinsten fierd troch de PKN.

=== Ferienings ===
[[Ofbyld:2022 Dearsum, nûmers 57 oant en mei 60.jpg|thumb|260px|''De iennige strjitte fan de doarpskom'']]
[[Ofbyld:2022 Dearsum fanút it west (tagong doarp).jpg|thumb|260px|''Westlike tagong ta it doarp'']]
* Adam en Atze - iisklup. In bekende Dearsumer reedrider is [[Ids Postma]].

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 ||  1999 || 2003 || 2004 || 2005 || 2006 || 2007 || 2008 || 2009 || 2010 || 2015 || 2022
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 214 || 218 || 205 || 172 || 137 || 135 || 146 || 143 || 139 || 137 || 142 || 141 || 131 || 129 || 130 || 110
|}

== Berne ==
* [[Willem Doorenbos]] (1820-1906), skriuwer en letterkundige
* [[Jouke de Vries]] (1960-), heechlearaar bestjoerskunde
* [[Ids Postma]] (1973-), reedrider en boer

== Ferskaat ==
* Dearsum is al mear as in iuw ferneamd om syn feefokkerij. De firma Schaap is in wrâldferneamde feefokkerij en fee-eksporteur.
* Dearsum krige oan de ein fan de [[20e iuw]] lanlike bekendheid as berte- en wenplak fan de ferneamde reedrider [[Ids Postma]]. Postma wie net de earste ferneamde reedrider yn it doarp: oan de ein fan de [[18e iuw]] wie Dearsum it wenplak fan [[Adam Hurdrider]].
* In oare bekende Dearsumer is de skriuwer fan reisferslaggen út de tritiger jierren fan de [[20e iuw]], [[Anske van Dyk]].
* Yn [[1987]] hat it doarp in grutte wynturbine krigen. De mole levere stroom oan de ynwenners. Yn [[1998]] gie de mole stikken en yn 2006 is de kop der ôf takele.
* Ek hie it doarp in grutte biogasynstallaasje.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Dearsum rint de folgjende busline:

* '''Line 93:''' [[Snits]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Mantgum]] 

De busline troch Dearsum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Harstawei, Nûmer. Lofts fan de iennichste en ek noch dearinnende dyk stiet in brede ein-[[19e iuw|19e-iuw]]ske wenning, dêr 't de Fryske dichter [[Douwe Kalma]] opgroeid is.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www2.pbf.nl/cgi-bin/gemeente.cgi?plaats=Dearsum Tresoar, foto's fan Dearsum]
* [http://archive.is/20121128161644/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:hns2yKhS-1QJ:www.panoramio.com/photo/4880176+Dearsum Herfoarme tsjerke fan Dearsum]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Dearsum}}
}}
{{koördinaten|53_5_12_N_5_42_56_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 5' NB, 5° 43' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Dearsum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]] 
[[Kategory:Doarp of stêd yn Raerderhim]]</text>
      <sha1>awtnnja2uosj5qh586len19fltsnqv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eagum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3279</id>
    <revision>
      <id>1240316</id>
      <parentid>1222774</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T15:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Snypsnaren</comment>
      <origin>1240316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8381" sha1="h2gycvh3z6ukfzdg9n7jb7hoonzns99" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Eagum, sicht op de toer fan de eardere Nikolaastsjerke (1).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Sicht op Eagum''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge fan Eagum.gif|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Eagum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 35 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/eagum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1,72 km² &lt;br&gt; lân: 1,66 km² &lt;br&gt; wetter 0,06 km²
| befolkingstichtens          = 21 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_8_10_N_5_50_11_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 8'N 5° 50'E}}
| webside                     = [https://www.reduzum.com/idaerd-eagum/tjerke-idaerd/ Side Reduzum-Fries-Idaerd-Eagum]| 
| ôfbylding2                  =   
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 8
| lat_sec                     = 10
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 50
| lon_sec                     = 11
| lon_dir                     = E
}}
'''Eagum''' is ien fan de lytste doarpen fan de gemeente [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]]. Eagum bestiet út seis [[pleatsen]] en noch wat oare wenten. Fierder is it doarp fral bekend fanwegen de sealtektoer fan de healwei de 19e iuw ôfbrutsen Nikolaastsjerke.

Oant de gemeentlike weryndieling yn [[1984]] hearde Eagum (earder ek wol skreaun as ''Ægum'') by de eardere gemeente [[Idaerderadiel]], dêrnei oant 2014 fan de gemeente [[Boarnsterhim]], dy't de Fryske namme as offisjele plaknamme ynfierde. Sûnt [[2014]] falt it doarpke ûnder de gemeente [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].

== Geografy ==
[[Ofbyld:2022 Eagum, opfeart nei it Eagumerdjip.jpg|thumb|left|''Opfeart nei it Eagumerdjip'']]
Eagum leit krekt súdlik fan de [[polder]] [[Wergeastermar|De Greate Wergeastermar]]. De dyk 'Greate Mar' rint troch de polder hinne nei [[Wergea]], wylst de Master Wybrensdyk nei it súdwesten giet yn de rjochting fan [[Reduzum]] en [[Idaerd]]. De Master Wybrensdyk gie eartiids mei in brechje oer de Eagumer Opfeart. Eagum is fia de opfeart ferbûn mei it [[Eagumerdjip]] en dêrmei mei Wergea, Idaerd en [[Grou (doarp)|Grou]].

=== Middelpunt fan de wrâld? ===
Neffens de folksoerlevering is Eagum it middelpunt fan de wrâld. In âld rymke giet sa:
[[Ofbyld:2022 Eagum, Nikolaastoer, plakette Frisia Grins 8 oktober 2022.jpg|thumb|left|''Plakette Frisia Grins 8 oktober 2022'']]
''Aegum leit mids yn 'e wrâld.'' &lt;br&gt;
''trije hoannestappen fan de toer, dêr is it middelpuntsje'' &lt;br&gt;
''en dy't it net leauwe wol, kin 't neitrêdzje.''

Yn [[1972]] hawwe studinten fan it [[Grins (stêd)|Grinzer]] [[Studinteselskip Frisia]] nei oanlieding fan dy oerlevering in tegel mei ynskripsje njonken de toer dellein. Hja komme alle jierren nei Eagum om it middelpunt feestlik nei te trêdzjen. Lykwols sprekt de ynskripsje oer ''in hoannestep''. Der binne ek ferzjes mei ''sân stappen''. De trije hoannestappen binne ek werom te finen yn de flagge en it wapen fan Eagum.

== Skiednis ==
Hoe âld it doarp krekt is bliuwt ûnwis. Ofgeande op de bou datearret de tsjerketoer fan de [[13e iuw]]. Oer Eagum waard foar it earst yn [[1450]] skreaun, doe noch as 'Aegum' dat yn tiid as 'Ægum' stavere waard. Yn [[1511]] wiene yn it [[Register fan Oanbring]] foar Eagum seis pleatsen registrearre. It doarp lei oan de [[Wergeastermar]] en de fiskerij wie dan ek in wichtige boarne fan ynkomsten, mar yn [[1634]] waard de mar drûchmakke troch Paulus Jansz Cley en Wilhelm Cley. Dy twa waarden letter yn de tsjerke begroeven. Eagum koe ek sûnder de fiskerij bestean en yn de [[17e iuw|17e]] en [[18e iuw|18e]] iuw hie Eagum njoggen [[stimhawwende pleats]]en. Ein [[20e iuw]] wie it tal fan pleatsen lykwols tebek rûn ta fiif, wêrfan't op de measten net mear buorke wurdt.

== Nikolaastoer ==
{{Apart|Nikolaastoer (Eagum)|Toer fan Eagum}}
[[Ofbyld:2022 Eagum, toer fan de yn 1856 ôfbrutsen Nikolaastsjerke.jpg|thumb|left|''Toer fan de yn 1856 ôfbrutsen Nikolaastsjerke'']]
De toer datearret út de 13e iuw. De âlde tsjerke fan Eagum wie wijd oan [[Nikolaas fan Myra]] en waard yn [[1776]] sloopt en ferfongen troch in nije, dy't lang om let yn 1856 ôfbrutsen waard. Sûnt stiet de toer allinne.  

Eartiids hongen der twa klokken yn, dy't yn de Twadde Wrâldoarloch troch de besetter foardere waarden. De yn 1326 getten klok mei in opskrift yn it Latyn dat dy oan de Nikolaas fan Myra wijd wie, kaam nei de oarloch net werom. De lytse klok is sûnder fersiering en waard mooglik om 1200 hinne getten. It plak fan de grutte klok is ynnommen troch in klok fan [[1958]] út de [[Amsterdam]]ske Kristus-Keningtsjerke. 

Op it tsjerkhôf mei 44 stiennen lizze in soad Hornstra's begroeven. Ek [[Harmen de Boer]] in foarman fan de Fryske Arbeidersbeweging leit hjir.
[[Ofbyld:2022 Eagum, pleatsen oan de Master Wybrens 4 en 6.jpg|thumb|260px|''Pleatsen oan de Master Wybrens 4 en 6'']]
== Famylje Fonda ==
De foarâlden fan de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[akteur]]s  [[Henry Fonda]] (1905-1982) en [[Jane Fonda]] (1937-) stamme ôf fan in Eagumer&lt;ref&gt;[https://www.fonda.org/stories.htm#Douw], Fonda famylje-argyf&lt;/ref&gt;. Yn [[1642]] boaske Jellis Douwesz (1615-1659), in bewenner fan Eagum, mei Hester Jansz fan [[Diemen]]. Seis wike letter waard harren soan Douwe Jellise Fonda berne yn Eagum, al gau folge troch de dochters Annetje en Geertie. Nei alle gedachten wenne de famylje earder op de [[Jornemastate]], dy't súdlik fan it doarpke stie. Letter emigrearre de Fonda-famylje nei de Nederlânske koloanje [[Nij Nederlân]], it hjoeddeiske [[New York (steat)|New York]]. Se setten harren yn [[1652]] nei wenjen by [[Fort Oranje (Nij-Nederlân)|Fort Oranje]] ([[Albany (New York)|Albany]]) yn in [[útbuorren]] mei de namme Rennselaerwyck (Troy). 

Jellis Douwesz (1615-1659) waard smid en brandewynstoker. Jellis Fonda waard mar 45 jier âld en syn widdo Hester Douwes wertroude al gau. It doarp Fonda yn [[New York (steat)|New York]] is ferneamd nei Douw Jillis Fonda (1700-1780), dy't om it libben brocht waard troch skalpearring yn de [[Amerikaanske Unôfhinklikenskriich]].

== Mienskip ==
It doarp hat in mienskiplik pleatslik belang mei de bewenners fan [[Idaerd]] en it [[It Hoflân]].

=== Tsjerke ===
* PKN-gemeente Reduzum-Idaerd en omkriten. 

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 1981 || 1992 || 2002 || 2006 || 2012 || 2022
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 47 || 35 || 28 || 37 || 41 || 30  || 26 || 28 || 29 || 28 || 35
|}
== Strjitten ==
* Master Wybrensdyk.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.wergea.com/wit/text/5835752b-939.html Eagum yn fûgelflecht]
* [https://web.archive.org/web/20071007143232/http://www.noorderbreedte.nl/?artikel=2591 Eagum, sintrum fan de wrâld]
* [http://www.eagum.com De webside foar Eagum &amp; Idaerd]
{{Reflist}}
}}
{{koördinaten|53_8_0_N_5_50_0_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 8' NB, 5° 50' EL}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Eagum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]] 
[[Kategory:Doarp of stêd yn Idaerderadiel]]</text>
      <sha1>h2gycvh3z6ukfzdg9n7jb7hoonzns99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hylpen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3378</id>
    <revision>
      <id>1240289</id>
      <parentid>1218250</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Iepenbier ferfier */</comment>
      <origin>1240289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15311" sha1="hzi47sc9ni5sw3nl7dzsrpggutznjof" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Hindeloopen_-_de_Zijlroede_2021.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = De [[Sylroede (Hylpen)|Sylroede]] mei op eftergrûn de [[Slûs Hylpen|Slûs]] en dêrnjonken it [[Sylhús]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Hindeloopen Flag.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Hindeloopen wapen.svg|80px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hylpen}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/31/kerncijfers-wijken-en-buurten-2021 Sintraal Buro foar de Statistyk]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 6,09 km² (5,91 km² lân, 0,18 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 146 ynw. /km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8713
| netnûmer                    = 0514
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_56_34_N_5_24_08_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 57' NB, 5° 24' EL}}
| webside                     = [https://plaatselijkbelanghindeloopen.nl/ Side Hylpen]
| ôfbylding2                  = 20080504_Church_Hindeloopen_NL.jpg
| ôfbyldingstekst2            = [[Grutte Tsjerke (Hylpen)|Grutte Tsjerke]] en dêrnjonken ''[[Museum Hindeloopen]]''
| ôfbylding3                  = Hindeloopen-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst3            = Kaart fan Hylpen
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 56
| lat_sec                     = 34
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 24
| lon_sec                     = 8
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Nijefurd Hylpen.png
| ôfbyldingstekst99           = Stedsgebiet fan Hylpen yn de eardere gemeente Nijefurd
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
{{Of|de stêd Hylpen|de eardere gemeente|Hylpen (gemeente)}}
'''Hylpen''' ([[argaïsme|argaysk]] ek '''Hynljippen'''; [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Hindeloopen''; [[Hylpersk]]: ''Hielpen'') is in stêdsje yn de [[Fryslân|Fryske]] [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. It is  nei [[Sleat (stêd)|Sleat]] de lytste fan de [[Fryske stêden|Fryske âlve stêden]]. It leit oan de [[Iselmar]]. 

Hylpen wie in [[Hylpen (gemeente)|selsstannige gemeente]] oan 't it yn [[1984]] mei [[Warkum (gemeente)|Warkum]] en [[Starum (gemeente)|Starum]] en in grut part fan [[Himmelumer Aldefurd]] opgie yn de nije gemeente Nijefurd, dy't yn 2011 wer opgie yn 'e fúzjegemeente Súdwest-Fryslân.

Hylpen hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hylpen}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}).

== Dialekt ==
Oars as yn de buorstêd [[Starum]] wurdt yn Hylpen gjin [[Stedsk]] praat, mar in fonologysk sjoen tige behâldend Frysk dialekt, it [[Hylpersk]]. Om't Hylpen isolearre fan it efterlân lei en in woltierige seehannel hie, waard der hannel bedreaun mei de lannen om de [[Eastsee]], [[Skandinaavje]] en [[Ingelân]]. De talen dêre hawwe in ynfloed op it Hylpersk hân. Ek hat it in tige behâldende [[lûdlear]] en [[wurdskat]] dêr't noch in soad fan it [[Aldfrysk]] yn bewarre bleaun is. Troch it grutte ferskil yn útspraak en wurdskat mei it [[Standertfrysk]] is de fersteanberens net grut. Der binne likernôch 400 sprekkers.&lt;ref&gt;{{Aut|Vries, Sietse de}}, ''As de taal it net oprêdt, is dy teminsten fêstlein'', yn: de [[Ljouwerter Krante]], 29 maart 2019, bylage Freed, s. 8-9.&lt;/ref&gt;

== Namme ==
Hylpen waard foar it earst neamd yn it begjin fan 'e 9e iuw as ''Hintinkufe'', en justjes letter as ''Hindahlop''. Yn 'e 12 oant en mei de 14e iuw komme ''Hindelopum'' en ''Hindelepum'' foar. Yn [[1398]] ''Hinlopen'' en as Fryske fariant komme ''Hyndehlepen'' yn [[1487]] en ''Hyndleepen'' yn [[1544]] foar. Oan 'e ein fan 'e 16e iuw komt ''Hynljippen'' foar dy't oant yn 'e 20e iuw de gongbere Fryske fariant wie.

De namme is in gearstalling fan it [[Aldfrysk]]e ''hinda'' (froulik hart) en ''hlop'' (sprong). Dy opfetting kaam yn 'e 16e iuw al foar, dêr't in kronykskriuwer fan skreau: ''Hinleper naeme fanda leepen hasen herten ende hinden''.&lt;ref&gt;{{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, ''Friese Plaatsnamen'', Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''Hindeloopen''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Aut|G. van Berkel}} &amp; {{Aut|K. Samplonius}} (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Oude kaart van Hindeloopen.jpg|thumb|left|Alde kaart fan Hylpen]]
De skiednis fan Hylpen giet werom oant yn de [[achtste iuw]], doe't it as delsetting ûntstie. It hie dêrnei al gau te lijen ûnder de [[Noarmannen]]. Yn [[825]] komt de namme ''Hindelop'' foar yn i oarkonde as de namme foar de delsetting. Yn de [[tsiende iuw]] is yn [[Ingelân]] de namme ''Hintlop'' bekend. Yn de [[tolfde iuw]] stie der al in [[Kapel (gebedsromte)|kapel]] en yn de [[fjirtjinde iuw]] in tsjerke.

Hylpen krige yn de [[trettjinde iuw]], mooglik yn [[1225]] [[stedsrjochten]], wêrtroch it ien fan de âlve stêden is. Om't de Fryske lannen net troch in lânshear bestjoerd waard, dy't stedsrjochten ornaris joech, ûntstiene de stedsrjochten dêre stadichoan of se waarden ûntfongen. De âldste kearn wie om it strjitsje de Buorren hinne en wreide doe út nei de Tunen, dêr't earder grientetunen wiene.

De stêd hie lang gjin haven mar allinnich in ree yn de [[Sudersee]]; dochs wie it in lange tiid in wichtich fiskers- en hannelsplak en wie foar in skoft ferbûn mei de [[Hânze]]  wylst it sels gjin Hânzestêd wie. De stêd hie in soad hanneslrelaasjes mei [[Lübeck]] en oare Hânzestêden. De houtfeart mei [[Noarwegen]] en it [[Eastsee]]gebiet en de hannelskontakten mei [[Amsterdam]] wiene fan belang foar de bloeitiid fan de stêd. Yn 'e tiid fan de [[Skieringers]] en [[Fetkeapers]] wie Hylpen fan strategysk belang. Bytiden fêstige er in hearsker yn de stêd en wiene der terjochtstellings. De namme ''Galgepolle'' docht weromtinken oan dy snuorje.

De skippen fan de fiskers hiene de [[registraasjeletters]] HI. De grutte bloeiperioade fan it stedsje lei tusken [[1650]] en [[1790]], doe't Hylpen in grutte float hie fan mear as tachtich skippen. Om't Hylpen sels gjin seehaven hie dêr't grutte skippen net yn del komme koene, waard Amsterdam as thúshaven foar de Hylper skippersfloat brûkt. Oan de kapitale kapteinshuzen út de [[17e iuw|17e]] en [[18e iuw]] is noch te sjen hoe ryk oft de Hylpers wienen. De kapteinshuzen hienen faak in lyts ankerke yn de gevel om sjen te litten dat de kaptein thús wie. As de kaptein simmerdeis de see op wie gienen de froulju mei de bern yn de likhûzen, dat binne lytsere húskes dy't efter yn de tún tsjin it wetter oanboud wiene. 

Yn de [[achttjinde iuw]] buorke de skipfeart en hannel efterút en komt der in ein oan de ekonomyske bloei. It tal skippen nimt yn oantal ôf en it ynwennertal sakke fluch. Sels de Grutte Tsjerke waard by ferbou ferlytse. Lykwols oan de ein fan de [[njoggentjinde iuw]] like it derop dat de ekonomy fannijs ferbettere, omreden de flugge groei fan de fiskerij oan de Fryske westkust. 
Nei it bouwen fan de [[Ofslútdyk]] yn [[1932]] hold dat ek wer op en naam de grutte fan de fiskersfloat fluch ôf. Ek it sanearringsbelied fan de oerheid spile dêrby in rôl.

Njonken de âlde haven waard yn [[1970]] de nije Jachthaven Hylpen oanlein.

De namme ''Hylpen'' wie lang allinnich de eigen namme fan de stêd, stavere as ''Hielpen'', wylst it [[Standertfrysk]] ''Hynljippen'' hie. Tsjin de ein fan de [[20e iuw]] is de eigen namme lykwols algemien wurden.

== It stêdsje ==
Hylpen leit mei de stedskearn op in lântonge dy't oan trije kanten troch de Iselmar omsletten wurdt. de stedskearn bestiet út smelle [[strjitte|strjitsjes]], [[stege]]n en [[grêft]]en mei lytse brêgen. De wetters [[Sylroede (Hylpen)|Sylroede]], [[Yndyk (Koudum)|Yndyk]] en [[Easterfaart|Easterfeart]] (Hylpersk: ''Aesterfaart'') rinne troch Hylpen hinne.

Hylpen hat in [[Stasjon Hylpen|stasjon]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]].

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Friesland (Netherlands, May-June 2020) - 57 (50549799708).jpg|260px|thumb|It strjitsje De Buorren]]
[[Ofbyld:Tuinen12_Hindeloopen.jpg|Grêft|thumb|260px|Minniste Tsjerke oan de Tunen]]
[[Ofbyld:140430 Sluis en sluiswachterswoning (Sylhús) Hindeloopen Fr NL.jpg|thumb|260px|It Sylhús yn 2014]]
Ek al is Hylpen lyts, der is in protte te sjen. In part fan Hylpen is [[Ryksbeskerme Stedsgesicht Hylpen|Ryksbeskerme Stedsgesicht]], ien fan de [[beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]].
Alhoewol't Hylpen lyts is, is der in soad te besjen:
* Westertoer út [[1593]]
* Kapteinswenten
* [[Grutte Tsjerke (Hylpen)|Grutte Tsjerke]] út [[1632]] 
* it eardere [[Stedhûs fan Hylpen|stedhûs]], dêr't no [[Museum Hindeloopen]] yn fêstige is.
* it eardere Havengebou no as [[Sylhús|Sylhûs]], mei iepen klokke(stoel)toer, út 1619.
* De [[Slûs Hylpen|Slûs]], fuortendaliks njonken it Sylhûs
* eardere oerdekte fiskôfslach, no Leagenbank út 1785.
* gevelbyldnis op it Slûshûs de &quot;Wonderbare fiskfangst&quot; út 1911.
* de âlde fiskershaven yn 2006 rekonstruearre nei de haven út 1934. 
* [[Earste Fryske Redensmuseum]]
* It [[Badpaviljoen Hylpen|badpaviljoen]] justjes súdlik fan de stêd.

Hylpen hat (of hie) syn eigen [[dracht (klean)|dracht]], en de [[Hylper skilderkeunst]] is wiidferneamd. Tsjintwurdich draacht allinnich de folkloristyske sjong- en dûnsgroep &quot;Aald Hielpen&quot; de [[Hylper klaaiïng]] noch by optredens yn Hylpen of fier dêrbûten, oant Amerika en Japan ta. 

Tsjintwurdich is Hylpen benammen populêr by toeristen dy't fral yn de maitiid en simmerdeis it stedsje oandogge. Ek is der in grutte jachthaven. En in lytsere âlde gemeentefiskershaven, dy't hjoed de dei in passantehaven fan de Feriening Hylper Haven is. De eardere [[Slûs Hylpen|Suderseeslûs]] (fan 1785) wurdt noch altyd mei de hân betsjinne, de slûs is 20 meter lang, 5 meter breed en de drompelhichte is 1 meter 30.

== Tsjerken ==
* De niisneamde [[Grutte Tsjerke (Hylpen)|Grutte Tsjerke]] (Hylpersk: ''Graet Serke'') fan 1632 mei de Westertoer út 1593, fan earder de [[Nederlânske Herfoarme Tsjerke]], hjoed-de-dei fan de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]. Tichteby steane de Grutte Fermanje, in minniste tsjerke fan 1653, en Lytse Fermanje (Hylpersk: ''Likserke''), dy't ta wente ferboud is. 

== Foarsjennings ==
[[Ofbyld:Hylpen 72.jpg|thumb|260px|right|Badpaviljoen oan de Iselmar]]
Troch de wettersport en musea binne der nettsjinsteande it lytse ynwennertal yn ferhâlding in soad foarsjennings yn Hylpen. Sa is der in lytse middenstân en in tsiental horekagelegenheden. De jachthaven Hylpen is in 4-stjerren jachthaven mei in protte foarsjennings. De âlde fiskershaven biedt ek gelegenheid foar oernachting. Fierders binne tichtby Hylpen 3 kempings, yn de stêd Hylpen 3 pensjons en 2 hotels.

== Mienskip ==
It mienskipssintrum hjit [http://www.defoeke.com/ De Foeke]. Ek [https://plaatselijkbelanghindeloopen.nl/ Pleatslik Belang] hat hjir syn gearkomsten.
[[Ofbyld:Hindeloopen - KNMR gebouwtje.jpg|260px|thumb|KNMR-skuorre Hylpen]]

=== Ferienings ===
* Folkloaristyske sjong- en dûnsgroep &quot;[[Aald Hielpen]]&quot;
* [http://www.ijsclubhindeloopen.nl/ Iisklub Hielpen]
* [https://www.grietjesprot.nl/ Grietje Sprot] - fiskwivekoar
* [https://aukewybesz.nl/ Aucke Wybesz] - shantykoar
* Damklup
* Skaakklub
* [[SV Hielpen]] - fuotbal

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2021
|-
| 900 || 850 || 873 || 874 || 799 || 870 || 850
|}

== Ferskaat ==
*Op [[14 novimber]] [[1981]] en op [[23 novimber]] [[1991]] wie Hylpen it plak wêr't de lanlike yntocht fan Sinteklaas wie. In dy fan '81 makke [[Michiel Kerbosch]] syn debút as de wolbekende [[Paadwiispyt]].
*Op in oarkunde út 1355 hinget in segel mei in hartesoarte der op. Op it stedswapen stiet ek sa'n hart.
*Hylpers wurde ek wol ''ribbekliuwers'' neamd. It soe komd wêze trochdat de ynwenners op it iis ynstee fan redens ribben ûnderbûnen.

== Musea ==
* [[Hidde Nijland Museum|Museum Hindeloopen]] Hylper skilderkeunst, kostúms en skipfearhistoarje
* [[Earste Fryske Reedridersmuseum]]

== Ynfrastruktuer ==

=== Iepenbier ferfier ===

==== Treinferbining ====
Hylpen hat in [[Stasjon Hylpen|stasjon]] oan it [[Spoar fan Ljouwert nei Starum]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

==== Bustsjinst ====
Troch Hylpen rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]
* '''Line 102:''' [[Makkum]] - Hylpen fia [[Warkum]]

De buslinen troch Hylpen wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[Strjitten yn Hylpen]]

== Galery ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Holland_Hindeloopen_2004-013.jpg|Haven
Ofbyld:Holland_Hindeloopen_2004_044.jpg|Tsjerke
Ofbyld:Holland_Hindeloopen_2004_041.jpg|Tsjerketoer
Ofbyld:Holland_Hindeloopen_2004_017.jpg|Grêft
Ofbyld:Fries hindeloopen.JPG|Komboerd
&lt;/gallery&gt;
=== Byldzjende keunst ===
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Leugenbank2 Hindeloopen.jpg|''Leagenbank (bjusterbaarlike fiskfangst)''
Ofbyld:Leugenbank3 Hindeloopen.jpg|''Leagenbank (wapen)''
Ofbyld:Justitia Hindeloopen.jpg|''Justitia''
Ofbyld:Aukje1 Hindeloopen door Evert van Hemert.jpg|''Aukje (Hylpen) (Evert van Hemert)''
Ofbyld:Aukje2 Hindeloopen door Evert van Hemert.jpg|''Aukje (Hylpen) troch Evert van Hemert''
&lt;/gallery&gt;

==Sjoch ek==
*[[Hylpen (gemeente)]]
*[[Hylpersk]]
*[[Hylper klaaiïng]]
*[[Hylper skilderkeunst]]

== Keppeling om utens ==
*[https://plaatselijkbelanghindeloopen.nl/ Pleatslik Belang Hylpen]
*[http://www.museumhindeloopen.nl Museum Hindeloopen]
*[http://www.aaldhielpen.nl Aald Hielpen]
*[http://www.schaatsmuseum.nl/ Redensmuseum]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
* https://museumhindeloopen.nl/
* * [https://www.dbnl.org/tekst/sten009monu06%2001/sten009monu06%2001%200082.php {{Aut|Stenvert, Ronald}} [et al.] (2000) ''Fryslân. Monumenten in Nederland, deel 6 - Hindeloopen (Hylpen) (gemeente Nijefurd)''] Seist: Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Swol: Waanders. ISBN 90 400 9476 4
* https://www.hindeloopen.org/historie-van-hindeloopen/
}}
{{CommonsBalke|Hindeloopen|Hylpen}}
{{Koördinaten|52_56_34_N_5_24_08_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 57' NB, 5° 24' EL}}

{{Alve stêden provinsje Fryslân}}
{{GemeentenFryslân}}
{{Súdwest-Fryslân}}

{{DEFAULTSORT:Hilpen}}
[[Kategory:Hylpen| ]]
[[Kategory:Stêd yn Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Hylpen (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Nijefurd]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>hzi47sc9ni5sw3nl7dzsrpggutznjof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240290</id>
      <parentid>1240289</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Treinferbining */</comment>
      <origin>1240290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15311" sha1="6avzb0mifotwepctm231pvypqlikivy" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Hindeloopen_-_de_Zijlroede_2021.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = De [[Sylroede (Hylpen)|Sylroede]] mei op eftergrûn de [[Slûs Hylpen|Slûs]] en dêrnjonken it [[Sylhús]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Hindeloopen Flag.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Hindeloopen wapen.svg|80px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hylpen}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/31/kerncijfers-wijken-en-buurten-2021 Sintraal Buro foar de Statistyk]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 6,09 km² (5,91 km² lân, 0,18 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 146 ynw. /km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8713
| netnûmer                    = 0514
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_56_34_N_5_24_08_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 57' NB, 5° 24' EL}}
| webside                     = [https://plaatselijkbelanghindeloopen.nl/ Side Hylpen]
| ôfbylding2                  = 20080504_Church_Hindeloopen_NL.jpg
| ôfbyldingstekst2            = [[Grutte Tsjerke (Hylpen)|Grutte Tsjerke]] en dêrnjonken ''[[Museum Hindeloopen]]''
| ôfbylding3                  = Hindeloopen-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst3            = Kaart fan Hylpen
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 56
| lat_sec                     = 34
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 24
| lon_sec                     = 8
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Nijefurd Hylpen.png
| ôfbyldingstekst99           = Stedsgebiet fan Hylpen yn de eardere gemeente Nijefurd
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
{{Of|de stêd Hylpen|de eardere gemeente|Hylpen (gemeente)}}
'''Hylpen''' ([[argaïsme|argaysk]] ek '''Hynljippen'''; [[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Hindeloopen''; [[Hylpersk]]: ''Hielpen'') is in stêdsje yn de [[Fryslân|Fryske]] [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. It is  nei [[Sleat (stêd)|Sleat]] de lytste fan de [[Fryske stêden|Fryske âlve stêden]]. It leit oan de [[Iselmar]]. 

Hylpen wie in [[Hylpen (gemeente)|selsstannige gemeente]] oan 't it yn [[1984]] mei [[Warkum (gemeente)|Warkum]] en [[Starum (gemeente)|Starum]] en in grut part fan [[Himmelumer Aldefurd]] opgie yn de nije gemeente Nijefurd, dy't yn 2011 wer opgie yn 'e fúzjegemeente Súdwest-Fryslân.

Hylpen hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Hylpen}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}).

== Dialekt ==
Oars as yn de buorstêd [[Starum]] wurdt yn Hylpen gjin [[Stedsk]] praat, mar in fonologysk sjoen tige behâldend Frysk dialekt, it [[Hylpersk]]. Om't Hylpen isolearre fan it efterlân lei en in woltierige seehannel hie, waard der hannel bedreaun mei de lannen om de [[Eastsee]], [[Skandinaavje]] en [[Ingelân]]. De talen dêre hawwe in ynfloed op it Hylpersk hân. Ek hat it in tige behâldende [[lûdlear]] en [[wurdskat]] dêr't noch in soad fan it [[Aldfrysk]] yn bewarre bleaun is. Troch it grutte ferskil yn útspraak en wurdskat mei it [[Standertfrysk]] is de fersteanberens net grut. Der binne likernôch 400 sprekkers.&lt;ref&gt;{{Aut|Vries, Sietse de}}, ''As de taal it net oprêdt, is dy teminsten fêstlein'', yn: de [[Ljouwerter Krante]], 29 maart 2019, bylage Freed, s. 8-9.&lt;/ref&gt;

== Namme ==
Hylpen waard foar it earst neamd yn it begjin fan 'e 9e iuw as ''Hintinkufe'', en justjes letter as ''Hindahlop''. Yn 'e 12 oant en mei de 14e iuw komme ''Hindelopum'' en ''Hindelepum'' foar. Yn [[1398]] ''Hinlopen'' en as Fryske fariant komme ''Hyndehlepen'' yn [[1487]] en ''Hyndleepen'' yn [[1544]] foar. Oan 'e ein fan 'e 16e iuw komt ''Hynljippen'' foar dy't oant yn 'e 20e iuw de gongbere Fryske fariant wie.

De namme is in gearstalling fan it [[Aldfrysk]]e ''hinda'' (froulik hart) en ''hlop'' (sprong). Dy opfetting kaam yn 'e 16e iuw al foar, dêr't in kronykskriuwer fan skreau: ''Hinleper naeme fanda leepen hasen herten ende hinden''.&lt;ref&gt;{{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, ''Friese Plaatsnamen'', Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''Hindeloopen''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Aut|G. van Berkel}} &amp; {{Aut|K. Samplonius}} (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Oude kaart van Hindeloopen.jpg|thumb|left|Alde kaart fan Hylpen]]
De skiednis fan Hylpen giet werom oant yn de [[achtste iuw]], doe't it as delsetting ûntstie. It hie dêrnei al gau te lijen ûnder de [[Noarmannen]]. Yn [[825]] komt de namme ''Hindelop'' foar yn i oarkonde as de namme foar de delsetting. Yn de [[tsiende iuw]] is yn [[Ingelân]] de namme ''Hintlop'' bekend. Yn de [[tolfde iuw]] stie der al in [[Kapel (gebedsromte)|kapel]] en yn de [[fjirtjinde iuw]] in tsjerke.

Hylpen krige yn de [[trettjinde iuw]], mooglik yn [[1225]] [[stedsrjochten]], wêrtroch it ien fan de âlve stêden is. Om't de Fryske lannen net troch in lânshear bestjoerd waard, dy't stedsrjochten ornaris joech, ûntstiene de stedsrjochten dêre stadichoan of se waarden ûntfongen. De âldste kearn wie om it strjitsje de Buorren hinne en wreide doe út nei de Tunen, dêr't earder grientetunen wiene.

De stêd hie lang gjin haven mar allinnich in ree yn de [[Sudersee]]; dochs wie it in lange tiid in wichtich fiskers- en hannelsplak en wie foar in skoft ferbûn mei de [[Hânze]]  wylst it sels gjin Hânzestêd wie. De stêd hie in soad hanneslrelaasjes mei [[Lübeck]] en oare Hânzestêden. De houtfeart mei [[Noarwegen]] en it [[Eastsee]]gebiet en de hannelskontakten mei [[Amsterdam]] wiene fan belang foar de bloeitiid fan de stêd. Yn 'e tiid fan de [[Skieringers]] en [[Fetkeapers]] wie Hylpen fan strategysk belang. Bytiden fêstige er in hearsker yn de stêd en wiene der terjochtstellings. De namme ''Galgepolle'' docht weromtinken oan dy snuorje.

De skippen fan de fiskers hiene de [[registraasjeletters]] HI. De grutte bloeiperioade fan it stedsje lei tusken [[1650]] en [[1790]], doe't Hylpen in grutte float hie fan mear as tachtich skippen. Om't Hylpen sels gjin seehaven hie dêr't grutte skippen net yn del komme koene, waard Amsterdam as thúshaven foar de Hylper skippersfloat brûkt. Oan de kapitale kapteinshuzen út de [[17e iuw|17e]] en [[18e iuw]] is noch te sjen hoe ryk oft de Hylpers wienen. De kapteinshuzen hienen faak in lyts ankerke yn de gevel om sjen te litten dat de kaptein thús wie. As de kaptein simmerdeis de see op wie gienen de froulju mei de bern yn de likhûzen, dat binne lytsere húskes dy't efter yn de tún tsjin it wetter oanboud wiene. 

Yn de [[achttjinde iuw]] buorke de skipfeart en hannel efterút en komt der in ein oan de ekonomyske bloei. It tal skippen nimt yn oantal ôf en it ynwennertal sakke fluch. Sels de Grutte Tsjerke waard by ferbou ferlytse. Lykwols oan de ein fan de [[njoggentjinde iuw]] like it derop dat de ekonomy fannijs ferbettere, omreden de flugge groei fan de fiskerij oan de Fryske westkust. 
Nei it bouwen fan de [[Ofslútdyk]] yn [[1932]] hold dat ek wer op en naam de grutte fan de fiskersfloat fluch ôf. Ek it sanearringsbelied fan de oerheid spile dêrby in rôl.

Njonken de âlde haven waard yn [[1970]] de nije Jachthaven Hylpen oanlein.

De namme ''Hylpen'' wie lang allinnich de eigen namme fan de stêd, stavere as ''Hielpen'', wylst it [[Standertfrysk]] ''Hynljippen'' hie. Tsjin de ein fan de [[20e iuw]] is de eigen namme lykwols algemien wurden.

== It stêdsje ==
Hylpen leit mei de stedskearn op in lântonge dy't oan trije kanten troch de Iselmar omsletten wurdt. de stedskearn bestiet út smelle [[strjitte|strjitsjes]], [[stege]]n en [[grêft]]en mei lytse brêgen. De wetters [[Sylroede (Hylpen)|Sylroede]], [[Yndyk (Koudum)|Yndyk]] en [[Easterfaart|Easterfeart]] (Hylpersk: ''Aesterfaart'') rinne troch Hylpen hinne.

Hylpen hat in [[Stasjon Hylpen|stasjon]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]].

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:Friesland (Netherlands, May-June 2020) - 57 (50549799708).jpg|260px|thumb|It strjitsje De Buorren]]
[[Ofbyld:Tuinen12_Hindeloopen.jpg|Grêft|thumb|260px|Minniste Tsjerke oan de Tunen]]
[[Ofbyld:140430 Sluis en sluiswachterswoning (Sylhús) Hindeloopen Fr NL.jpg|thumb|260px|It Sylhús yn 2014]]
Ek al is Hylpen lyts, der is in protte te sjen. In part fan Hylpen is [[Ryksbeskerme Stedsgesicht Hylpen|Ryksbeskerme Stedsgesicht]], ien fan de [[beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]].
Alhoewol't Hylpen lyts is, is der in soad te besjen:
* Westertoer út [[1593]]
* Kapteinswenten
* [[Grutte Tsjerke (Hylpen)|Grutte Tsjerke]] út [[1632]] 
* it eardere [[Stedhûs fan Hylpen|stedhûs]], dêr't no [[Museum Hindeloopen]] yn fêstige is.
* it eardere Havengebou no as [[Sylhús|Sylhûs]], mei iepen klokke(stoel)toer, út 1619.
* De [[Slûs Hylpen|Slûs]], fuortendaliks njonken it Sylhûs
* eardere oerdekte fiskôfslach, no Leagenbank út 1785.
* gevelbyldnis op it Slûshûs de &quot;Wonderbare fiskfangst&quot; út 1911.
* de âlde fiskershaven yn 2006 rekonstruearre nei de haven út 1934. 
* [[Earste Fryske Redensmuseum]]
* It [[Badpaviljoen Hylpen|badpaviljoen]] justjes súdlik fan de stêd.

Hylpen hat (of hie) syn eigen [[dracht (klean)|dracht]], en de [[Hylper skilderkeunst]] is wiidferneamd. Tsjintwurdich draacht allinnich de folkloristyske sjong- en dûnsgroep &quot;Aald Hielpen&quot; de [[Hylper klaaiïng]] noch by optredens yn Hylpen of fier dêrbûten, oant Amerika en Japan ta. 

Tsjintwurdich is Hylpen benammen populêr by toeristen dy't fral yn de maitiid en simmerdeis it stedsje oandogge. Ek is der in grutte jachthaven. En in lytsere âlde gemeentefiskershaven, dy't hjoed de dei in passantehaven fan de Feriening Hylper Haven is. De eardere [[Slûs Hylpen|Suderseeslûs]] (fan 1785) wurdt noch altyd mei de hân betsjinne, de slûs is 20 meter lang, 5 meter breed en de drompelhichte is 1 meter 30.

== Tsjerken ==
* De niisneamde [[Grutte Tsjerke (Hylpen)|Grutte Tsjerke]] (Hylpersk: ''Graet Serke'') fan 1632 mei de Westertoer út 1593, fan earder de [[Nederlânske Herfoarme Tsjerke]], hjoed-de-dei fan de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]. Tichteby steane de Grutte Fermanje, in minniste tsjerke fan 1653, en Lytse Fermanje (Hylpersk: ''Likserke''), dy't ta wente ferboud is. 

== Foarsjennings ==
[[Ofbyld:Hylpen 72.jpg|thumb|260px|right|Badpaviljoen oan de Iselmar]]
Troch de wettersport en musea binne der nettsjinsteande it lytse ynwennertal yn ferhâlding in soad foarsjennings yn Hylpen. Sa is der in lytse middenstân en in tsiental horekagelegenheden. De jachthaven Hylpen is in 4-stjerren jachthaven mei in protte foarsjennings. De âlde fiskershaven biedt ek gelegenheid foar oernachting. Fierders binne tichtby Hylpen 3 kempings, yn de stêd Hylpen 3 pensjons en 2 hotels.

== Mienskip ==
It mienskipssintrum hjit [http://www.defoeke.com/ De Foeke]. Ek [https://plaatselijkbelanghindeloopen.nl/ Pleatslik Belang] hat hjir syn gearkomsten.
[[Ofbyld:Hindeloopen - KNMR gebouwtje.jpg|260px|thumb|KNMR-skuorre Hylpen]]

=== Ferienings ===
* Folkloaristyske sjong- en dûnsgroep &quot;[[Aald Hielpen]]&quot;
* [http://www.ijsclubhindeloopen.nl/ Iisklub Hielpen]
* [https://www.grietjesprot.nl/ Grietje Sprot] - fiskwivekoar
* [https://aukewybesz.nl/ Aucke Wybesz] - shantykoar
* Damklup
* Skaakklub
* [[SV Hielpen]] - fuotbal

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2021
|-
| 900 || 850 || 873 || 874 || 799 || 870 || 850
|}

== Ferskaat ==
*Op [[14 novimber]] [[1981]] en op [[23 novimber]] [[1991]] wie Hylpen it plak wêr't de lanlike yntocht fan Sinteklaas wie. In dy fan '81 makke [[Michiel Kerbosch]] syn debút as de wolbekende [[Paadwiispyt]].
*Op in oarkunde út 1355 hinget in segel mei in hartesoarte der op. Op it stedswapen stiet ek sa'n hart.
*Hylpers wurde ek wol ''ribbekliuwers'' neamd. It soe komd wêze trochdat de ynwenners op it iis ynstee fan redens ribben ûnderbûnen.

== Musea ==
* [[Hidde Nijland Museum|Museum Hindeloopen]] Hylper skilderkeunst, kostúms en skipfearhistoarje
* [[Earste Fryske Reedridersmuseum]]

== Ynfrastruktuer ==

=== Iepenbier ferfier ===

==== Treinferbining ====
Hylpen hat in [[Stasjon Hylpen|stasjon]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

==== Bustsjinst ====
Troch Hylpen rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]
* '''Line 102:''' [[Makkum]] - Hylpen fia [[Warkum]]

De buslinen troch Hylpen wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[Strjitten yn Hylpen]]

== Galery ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Holland_Hindeloopen_2004-013.jpg|Haven
Ofbyld:Holland_Hindeloopen_2004_044.jpg|Tsjerke
Ofbyld:Holland_Hindeloopen_2004_041.jpg|Tsjerketoer
Ofbyld:Holland_Hindeloopen_2004_017.jpg|Grêft
Ofbyld:Fries hindeloopen.JPG|Komboerd
&lt;/gallery&gt;
=== Byldzjende keunst ===
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Leugenbank2 Hindeloopen.jpg|''Leagenbank (bjusterbaarlike fiskfangst)''
Ofbyld:Leugenbank3 Hindeloopen.jpg|''Leagenbank (wapen)''
Ofbyld:Justitia Hindeloopen.jpg|''Justitia''
Ofbyld:Aukje1 Hindeloopen door Evert van Hemert.jpg|''Aukje (Hylpen) (Evert van Hemert)''
Ofbyld:Aukje2 Hindeloopen door Evert van Hemert.jpg|''Aukje (Hylpen) troch Evert van Hemert''
&lt;/gallery&gt;

==Sjoch ek==
*[[Hylpen (gemeente)]]
*[[Hylpersk]]
*[[Hylper klaaiïng]]
*[[Hylper skilderkeunst]]

== Keppeling om utens ==
*[https://plaatselijkbelanghindeloopen.nl/ Pleatslik Belang Hylpen]
*[http://www.museumhindeloopen.nl Museum Hindeloopen]
*[http://www.aaldhielpen.nl Aald Hielpen]
*[http://www.schaatsmuseum.nl/ Redensmuseum]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
* https://museumhindeloopen.nl/
* * [https://www.dbnl.org/tekst/sten009monu06%2001/sten009monu06%2001%200082.php {{Aut|Stenvert, Ronald}} [et al.] (2000) ''Fryslân. Monumenten in Nederland, deel 6 - Hindeloopen (Hylpen) (gemeente Nijefurd)''] Seist: Rijksdienst voor de Monumentenzorg / Swol: Waanders. ISBN 90 400 9476 4
* https://www.hindeloopen.org/historie-van-hindeloopen/
}}
{{CommonsBalke|Hindeloopen|Hylpen}}
{{Koördinaten|52_56_34_N_5_24_08_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 57' NB, 5° 24' EL}}

{{Alve stêden provinsje Fryslân}}
{{GemeentenFryslân}}
{{Súdwest-Fryslân}}

{{DEFAULTSORT:Hilpen}}
[[Kategory:Hylpen| ]]
[[Kategory:Stêd yn Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Hylpen (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Nijefurd]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>6avzb0mifotwepctm231pvypqlikivy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Penjum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3389</id>
    <revision>
      <id>1240308</id>
      <parentid>1213537</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9710" sha1="kgg0simxenai5dtawbyfe6burgmmpsf" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Penjum
| ôfbylding                   = Zicht op Pingjum2.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = Utsjoch op Penjum
| wapen                       = [[Ofbyld:Penjum vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Penjum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Penjum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FYf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge_fan_Súdwest-Fryslân.png|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8749
| netnûmer                    = 0517
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_6_56_N_5_26_23_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 6' 56&quot; NB, 5° 26' 23&quot; EL}}
| webside                     = [http://www.dorppingjum.nl Side Penjum]
| ôfbylding2                  = Map NL Wûnseradiel Penjum.png
| ôfbyldingstekst2            = Himrik fan Penjum yn de eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 6
| lat_sec                     = 56
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 26
| lon_sec                     = 23
| lon_dir                     = E
}}
[[Ofbyld:Hervormde kerk Pingjum.jpg|thumb|260px|''De [[Victoriustsjerke (Penjum)|Victoriustsjerke]]'']]
[[Ofbyld:Rondje rond de Kerk 1 Pingjum.JPG|thumb|260px|''Benefter de tsjerke'']]
'''Penjum''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Pingjum'') is in [[terpdoarp]] yn de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]], mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Penjum}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). 

== Geografy ==
It doarp leit yn it noardlik part fan de gemeente, yn de [[Lytse Bouhoeke]], likernôch 4 km noardeast fan de [[Ofslútdyk]]. In part fan de huzen wurdt brûkt as [[rekreaasjewente]]. Ek de buorskippen [[de Nes]], [[De Rige]], [[de Blokken]], [[Boatlân]], [[Lytse Penjum]] en [[It Strân (Penjum)|it Strân]] wurde ta it gebiet fan Penjum rekkene.

Súdeastlik fan it doarp leit 2 km fierder [[Wytmarsum]], dêr't it fia de [[Pim Mulier|Mulierleane]] mei ferbûn is. De [[Penjumer Feart]] ferbynt it doarp ticht by Wytmarsum mei de [[Wytmarsumer Feart]] dy't ferbining jout mei [[Harns (stêd)|Harns]], [[Frjentsjer]] en [[Boalsert (stêd)|Boalsert]].

== Skiednis ==
Penjum is ûntstien op de súdlike kwelderrêch fan de [[Mjenje]], in âlde see-earm fan de [[Waadsee]]. It gebiet waard nei alle gedachten foar Kristus al bewenne. Doe't yn de [[19e iuw]] de [[terp]] ôfgroeven waard, waard in [[Romeinen|Romeinsk]] byldsje fûn fan de god [[Merkuer]]. Lykwols wurdt oannaam dat de terp nei de Romeinske tiid wer ferlitten is oant der yn de [[5e iuw]] nije bewenning kaam. De namme Penjum is in [[namme op -um]], dat dy kin ferklearre wurde as &quot;Penningahiem&quot;, ''it plak fan Penniga''.

Yn [[1186]] is noardwest fan Penjum troch [[kleaster Lidlum]] it kleaster [[Vinea Domini (Surch)|Vinea Domini]] stifte. Dat hat oant [[1570]] in kleaster west. Yn [[1612]] wie de tsjerke sa  brekfallich wurden dat it kleaster ôfbrutsen waard. De tsjerke yn it doarp wurdt al neamd op in list út [[1270]]. Oan de ein fan de [[15e iuw]] waard it doarp ferskate kearen plondere en brânskat en mooglik as gefolch dêrfan waard yn [[1500]] in nije tsjerke boud. Yn [[1524]] waard Minne Simens hjir oansteld as [[fikaris]].

Doe't yn de nacht fan [[3 febrewaris|3]] op [[4 febrewaris|4]] febrewaris [[1825]] de Fryske diken trochbrutsen ûnder in [[fleanende stoarm|fleanende westerstoarm]], waard Penjum warre troch de dyk om it doarp, de [[Penjumer Halsbân]]. Yn de flagge stiet ek de Penjumer Gouden Halsbân, de ring fan seediken dy't iuwenlang it doarp beskerme hawwe tsjin de see. Omdat de famylje Hiddema dy't de stins by it doarp bewennen in leelje yn it wapen hienen stiet ek in giele leelje yn it doarpswapen.

Op [[16 april]] [[1945]] begûn yn Penjum in fûl gefjocht tusken it Kanadeeske Earste leger en in groep fan Dútske skerpskutters dy't de ôftocht fan Dútske troepen oer de Ofslútdyk befeiligje moasten. 46 minsken bleaunen dea, 39 Dútsers, 1 Kanadees en 6 boargers.

Oant 2011 lei Penjum yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

== De Fermanje fan Penjum ==
[[Ofbyld:Voorzijde - Pingjum - 20182486 - RCE.jpg|thumb|260px|''De Doperske tsjerke'']]
Ien fan de moaiste en meast karakteristike [[skûltsjerke|skûltsjerkjes]] fan Fryslân is wol de [[Menistetsjerke (Penjum)|Fermanje fan Penjum]]. It boujier fan it tsjerkje is net krekt bekend, mar wierskynlik is it fan begjin 1600.
Fan de strjittekant ôf is der noch net folle bysûnders te sjen oan it rychje wenhuzen. Mar efter de karakteristike kosterswente leit it moaie skûltsjerkje. De ynrjochting is tige ienfâldich. Banken rûnom foar de bruorren, stuollen yn 'e midden foar de susters, in preekstoel en ek in lessener foar de foarsjonger. Yn [[1983]] binne tsjerke en wenhûs hielendal restaurearre, dêrby wie it doel om safolle mooglik de âlde situaasje te hanthavenjen.

It minniste skûltsjerkje fan Penjum wurdt troch [[Minnisten]] út de hiele wrâld oandien. Yn it tsjerkje wurdt in diasearje oer it libben fan Minne Simens fertoand.

== Mienskip ==
De [https://www.dorppingjum.nl/dorpsbelang/ feriening foar Doarpsbelang] behertiget de belangen fan de ynwenners fan it doarp. Fjouwer kear jiers ferskynt doarpskrantsje ''Yn&lt;!-- sic --&gt;[https://www.dorppingjum.nl/dorpskrant-yne-halsban/ 'e Halsbân]'' yn Penjum. It doarpshûs [https://www.dorpshuispingjum.nl/ De Nije Bân] stiet yn in yn 2011 nijboud gebou, dêr't skoalle It Leech, oant dy yn 2024 sletten waard, ek yn siet.

=== Ferienings ===
* Keatsferiening ''[https://kvjanreitsma.nl/ Jan Reitsma]''.
* Hynderrydferiening ''De Halsbânruters''
* Gymnastykferiening ''[https://www.dorppingjum.nl/gymvereniging/ D.I.O].''
* Sjongklub ''[https://www.dorppingjum.nl/halsbansjongers/ De Halsbânsjongers]''
* Muzykferiening ''[https://www.dorppingjum.nl/muziekvereniging-de-harmonie/ De Harmonie]''
* [https://www.dorppingjum.nl/biljartvereniging/ Biljertferiening]
* [https://www.dorppingjum.nl/soos/ Frouljus- en manljussoas]
* [https://www.dorppingjum.nl/klokopwinders/ Klokkeliedersgilde]
* [https://www.facebook.com/people/KK-Pingjum/100064870232912/ Kulturele kommisje]

=== Ferneamde Penjumers ===
;berne yn Penjum
*[[Obbe Sickes Bangma]] (1768-1829), [[wiskundige]]
*[[Pieter Baukes Rijpma]] (1829-1895), [[keatser]]
*[[Rients Yntema]] (1831-1884), keatser
*[[Pieter Ulbes Rijpma]] (1839-1885), [[keatser]]
*[[Lammert Scheltes Hilarides]] (1868-1934), [[boer]] en keatser
*[[Jan Reitsma (1869)|Jan Reitsma]] (1869-1959), keatser
*[[Jan Reitsma (1895)|Jan Reitsma]] (1895-1972), keatser
* [[Martsje de Jong]] (1976), [[redaktrise]], [[politika]] en [[oersetster]]

;wenne yn Penjum
*[[Rients Gratama]], [[kabaretier]]
*[[Jan Ykema]], [[hurdrider]]

;stoarn yn Penjum
*[[Rients Yntema]] (1831-1884), keatser
*[[Pieter Baukes Rijpma]] (1829-1895), keatser
*[[Lammert Scheltes Hilarides]] (1868-1934), boer en keatser

=== Untwikkeling ynwennertal ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1811 !! 1825 !! 1830 !! 1848 !! 1875 !! 1913 !! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 1998 !! 2005 !! 2015 !! 2025
|-
| 553 || 618 || 658 || 682 || 1.072 || 969 || 950 || 915 || 860 || 780 || 641 || 646 || 645 || 575&lt;ref name=AlleCijfers&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/pingjum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt; || 595&lt;ref name=AlleCijfers/&gt;
|}

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Penjum rint de folgjende busline:

* '''Line 75:''' [[Minnertsgea]] - [[Boalsert]] fia [[Frjentsjer]]

De busline troch Penjum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Boatlân]], Bûtendyk, Buorrenleane, De Alde Haven, De Blokken, De Kamp, [[Geert Gratama]]strjitte, Grutte Buorren, Lyts Hústerwei, Lytse Buorren, [[Lammert Scheltes]]strjitte, Moleleane, [[Pim Mulier]]leane, [[De Nes|Nesserleane]], Oarlochssteech, [[Pibema]]leane, Riegewei, Strânwei, Tsjerkepaad, Tsjerkestrjitte, Taekeleane, [[Waltinga]]leane. 

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
* [http://members.chello.nl/~j.sieswerda/eng/pingjum/index.htm Skiednis fan Penjum]
* [http://www.wunseradiel.nl/index.php?simaction=content&amp;pagid=293&amp;mediumid=1  Oer Minne Simens]
* [http://www.dorppingjum.nl/ Webstee Penjum]
}}
{{koördinaten|53_6_56_N_5_26_23_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 7' NB, 5° 26' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Penjum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>kgg0simxenai5dtawbyfe6burgmmpsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ierlân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3856</id>
    <revision>
      <id>1240321</id>
      <parentid>1210242</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T18:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Aansen noch wat ôfbyldingen tafoegje...</comment>
      <origin>1240321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64431" sha1="sv5e9tk09avjjxfe1vvdh9f83my5tm5" xml:space="preserve">{{Lântabel|
eigennamme = Éire |
namme = Ierlân |
flagge = Flag of Ireland.svg |
wapen = Coat_of_arms_of_Ireland.svg |
lokaasje = LocationIreland.png |
motto = |
folksliet = Amhrán na bhFiann |
taal = [[Iersk]]&lt;br /&gt;[[Ingelsk]] |
haadstêd = Dublin |
steatsfoarm = Republyk |
oerflak = 70.273 |
pctwetter = 2,0 |
ynwenners = 5.380.300 | teljier = 2024 |
munt = [[Euro]] | muntkoade = EUR |
tiidsone = 0 |
feestdei = [[17 maart]] |
lânkoade = IRL |
ynternet = .ie |
tillefoan = 353 |
}}
{{Of|de Republyk Ierlân|it eilân|Ierlân (eilân)}}
[[Ofbyld:Ladys View County Kerry Ireland.jpg|thumb|Ladys View in County Kerry]]

'''Ierlân''' ([[Iersk]]: ''Éire'', [[Ingelsk]]: ''Ireland'') is in soevereine, ûnôfhinklike en demokratyske steat op it eilân [[Ierlân (eilân)|Ierlân]].&lt;ref name=&quot;grunwet&quot;&gt;[https://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html ''Bunreacht na hÉireann – Constitution of Ireland''], Irish Statute Book.&lt;/ref&gt; De steat omfiemet 26 greefskippen fan it eilân; [[Noard-Ierlân]] makket diel út fan it [[Feriene Keninkryk]].&lt;ref name=&quot;EU&quot;&gt;[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/ireland_en ''Ireland – EU country''], European Union.&lt;/ref&gt; De haadstêd is [[Dublin]].&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt;

De grûnwetlike namme fan de steat is yn it Iersk ''Éire'' en yn it Ingelsk ''Ireland''.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt; De term ''Republic of Ireland'' waard yn de ''Republic of Ireland Act 1948'' fêstlein as de beskriuwing fan de steat, mar is net de grûnwetlike namme.&lt;ref name=&quot;republicact&quot;&gt;[https://www.irishstatutebook.ie/eli/1948/act/22/enacted/en/print.html ''Republic of Ireland Act 1948''], Irish Statute Book.&lt;/ref&gt;

Ierlân is sûnt 14 desimber 1955 lid fan de [[Feriene Naasjes]].&lt;ref name=&quot;UNmembers&quot;&gt;[https://www.un.org/about-us/member-states ''Member States''], United Nations.&lt;/ref&gt; Op 1 jannewaris 1973 waard it lân lid fan de doetiidske [[Jeropeeske Ekonomyske Mienskip]], de foarrinner fan de [[Jeropeeske Uny]].&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; Sûnt 1 jannewaris 1999 docht Ierlân mei oan de [[euro]].&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; It lân makket net folslein diel út fan it [[Schengengebiet]] en hat op dat mêd in útsûnderingsposysje.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt;

== Namme en steatsrjocht ==

Kêst 4 fan de Ierske grûnwet bepaalt dat de namme fan de steat ''Éire'' is, of, yn it Ingelsk, ''Ireland''.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt; Kêst 5 omskriuwt Ierlân as in soevereine, ûnôfhinklike en demokratyske steat.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt; Neffens kêst 6 komme alle wetjaande, útfierende en rjochterlike machten fan it folk.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;

Neffens kêst 7 fan de grûnwet bestiet de nasjonale flagge út de kleuren grien, wyt en oranje.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt; Kêst 8 bepaalt dat it [[Iersk]] de nasjonale taal en de earste offisjele taal is, wylst it [[Ingelsk]] de twadde offisjele taal is.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;

De hjoeddeiske grûnwet, ''Bunreacht na hÉireann'', waard op 1 july 1937 yn in referindum oannommen en kaam op 29 desimber fan dat jier yn wurking.&lt;ref name=&quot;referendums&quot;&gt;[https://www.electoralcommission.ie/referendums/ ''Referendums''], Electoral Commission of Ireland.&lt;/ref&gt; De grûnwet bepaalt ek dat in feriening fan de steat mei Noard-Ierlân allinnich mei freedsume middels en mei de demokratysk útsprutsen ynstimming fan in mearderheid fan de befolking yn beide jurisdiksjes ta stân komme kin.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;

== Geografy ==
Ierlân leit op it eilân Ierlân en hat oer lân allinnich in grins mei [[Noard-Ierlân]].&lt;ref name=&quot;borders&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-justice-home-affairs-and-migration/collections/borders/ ''Borders''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Noard-Ierlân heart ta it Feriene Keninkryk, sadat de Iersk-Noard-Ierske grins tagelyk de lângrins tusken Ierlân en it Feriene Keninkryk is.&lt;ref name=&quot;borders&quot; /&gt;

Foar it oerflak fan de steat wurde, ôfhinklik fan de brûkte statistyske definysje, wat ferskillende sifers jûn. De Jeropeeske Uny jout op basis fan Eurostat in oerflak fan 69.947 km².&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; De Ierske Environmental Protection Agency brûkt yn syn ''State of the Environment 2024'' in lânoerflak fan 70.273 km².&lt;ref name=&quot;EPAstate&quot;&gt;[https://epawebapp.epa.ie/ebooks/soe2024/272/ ''Ireland's Environment – An Integrated Assessment 2024''], Environmental Protection Agency.&lt;/ref&gt;

It klimaat fan Ierlân wurdt sterk beynfloede troch de Atlantyske Oseaan.&lt;ref name=&quot;met&quot;&gt;[https://www.met.ie/climate/climate-of-ireland ''Climate of Ireland''], Met Éireann.&lt;/ref&gt; Dy oseanyske ynfloed soarget foar relatyf mylde winters en koele oant mylde simmers.&lt;ref name=&quot;met&quot; /&gt;

Ierlân hat in grut ferskaat oan natuerlike habitats en soarten.&lt;ref name=&quot;npws&quot;&gt;[https://www.npws.ie/protected-sites ''Protected Sites''], National Parks and Wildlife Service.&lt;/ref&gt; De Environmental Protection Agency neamt ûnder oare 28 soarten lânseigen sûchdieren, mear as 400 fûgelsoarten, mear as 4.000 plantesoarten en mear as 12.000 soarten ynsekten.&lt;ref name=&quot;EPAstate&quot; /&gt;

== Skiednis ==
De skiednis fan de hjoeddeiske Ierske steat begjint yn de tweintichste iuw, mar de politike en maatskiplike ûntwikkelingen dêr't de steat út fuortkaam, hawwe in folle langere skiednis op it eilân Ierlân. Wat de tiid foar de oprjochting fan de Ierske Frijsteat yn 1922 oanbelanget, geane de hjirûnder beskreaune ûntwikkelingen dêrom foar in grut part oer it hiele eilân.

=== Prehistoarje ===
Neffens it National Museum of Ireland is der gjin dúdlik bewiis foar permaninte minsklike bewenning fan Ierlân yn it Paleolitikum.&lt;ref name=&quot;NMIstone&quot;&gt;[https://source.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-%281%29/Stone-Age/Prehistoric-Details ''Prehistoric Ireland''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; De earste bekende permaninte jagers en samlers ferskynden om likernôch 7000 f.Kr. op it eilân.&lt;ref name=&quot;NMIstone&quot; /&gt; Hja libben fan jacht, fiskerij en it sammeljen fan wylde planten.&lt;ref name=&quot;NMIstone&quot; /&gt;

Yn it Neolitikum waard lânbou yn Ierlân yntrodusearre.&lt;ref name=&quot;NMIneolithic&quot;&gt;[https://source.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-%281%29/Stone-Age ''Stone Age''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; Om likernôch 3700 f.Kr. wie lânbou foar it grutste part de basis fan it bestean wurden en hienen jacht en sammeljen harren posysje as wichtichste foarm fan libbensûnderhâld ferlern.&lt;ref name=&quot;NMIneolithic&quot; /&gt; Yn dy perioade waarden ek monumintale grêven en oare stiennen bouwurken oanlein.&lt;ref name=&quot;NMIneolithic&quot; /&gt;

Om likernôch 2500 f.Kr. ferskynde metaalbewurking yn Ierlân.&lt;ref name=&quot;NMIprehistoric&quot;&gt;[https://source.museum.ie/en-IE/Museums/Archaeology/Exhibitions/Prehistoric-Ireland ''Prehistoric Ireland''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; It gebrûk fan metaal foar wapens, ark en sieraden waard dêrnei in karakteristyk ûnderdiel fan de materiële kultuer fan de Brûnstiid.&lt;ref name=&quot;NMIprehistoric&quot; /&gt;

=== Iere midsiuwen en kristendom ===
Yn de iere midsiuwen wie Ierlân polityk ferdield yn ferskate keninkriken en lytsere gebieten, dêr't it keningskip in sintrale politike en maatskiplike ynstelling wie.&lt;ref name=&quot;UCCkingship&quot;&gt;[https://cora.ucc.ie/handle/10468/1843 Patrick Gleeson, ''Landscapes of kingship in early medieval Ireland, AD 400–1150''], University College Cork, 2014.&lt;/ref&gt; De machtsferhâldingen tusken dy keninkriken feroaren troch de tiid hinne.&lt;ref name=&quot;UCCkingship&quot; /&gt;
[[Ofbyld:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|De ferneamde [[Book of Kells]] waard om 800 hinne skreaun]]
It [[kristendom]] waard yn de fyfde iuw benammen út Romeinsk-Brittanje yn Ierlân yntrodusearre.&lt;ref name=&quot;NMIearly&quot;&gt;[https://source.museum.ie/en-ie/collections-research/irish-antiquities-division-collections/collections-list-%281%29/early-medieval ''Early Medieval''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; De tsjerke krige dêrnei in wichtige rol yn de Ierske maatskippij.&lt;ref name=&quot;NMIearly&quot; /&gt; Oer it hiele eilân ûntstienen tsjerken en kleasters, dêr't ûnder oare manuskripten kopiearre en religieuze foarwerpen makke waarden.&lt;ref name=&quot;NMIearly&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Faddan&quot;&gt;[https://cms.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-%281%29/Early-Medieval/The-Faddan-More-Psalter/Discovery-and-Identification ''The Faddan More Psalter – Discovery and Identification''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; Fanwegen de hege kwaliteit fan benammen it metaalwurk út de achtste en njoggende iuw wurdt dy perioade neffens it National Museum of Ireland ek wol as in gouden tiid fan it Ierske ambachtswurk beskôge.&lt;ref name=&quot;NMIearly&quot; /&gt;

Fan de ein fan de achtste iuw ôf krige Ierlân te krijen mei [[Wytsingen|Wytsingen]]. De earste Wytsinge-oanfallen dy't yn Ierske skriftlike boarnen fêstlein binne, datearje út 795.&lt;ref name=&quot;NMIviking&quot;&gt;[https://cms.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-%281%29/Viking/The-Viking-Age-in-Ireland ''The Viking Age in Ireland''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; Yn it earstoan gie it om oanfallen fan see ôf, mar om 841 hinne hienen Wytsingen by [[Dublin]] in mear permaninte basis fêstige.&lt;ref name=&quot;NMIviking&quot; /&gt; Ek op oare plakken ûntstienen permaninte delsettings.&lt;ref name=&quot;NMIviking&quot; /&gt; Dublin, [[Waterford]], [[Limerick]], [[Cork (stêd)|Cork]] en [[Wexford]] ûntjoegen har yn de Wytsingetiid ta wichtige stêden en hannelssintra.&lt;ref name=&quot;NMIviking&quot; /&gt;

Yn de tsiende en alfde iuw bleaunen Ierske keningen mei-inoar stride om regionale en boppe-regionale macht.&lt;ref name=&quot;UCCkingship&quot; /&gt; [[Brian Boru]] wist syn macht fanút Munster út te wreidzjen en waard oan it begjin fan de alfde iuw erkend as hege kening fan Ierlân.&lt;ref name=&quot;BrianBoru&quot;&gt;[https://askaboutireland.ie/learning-zone/primary-students/looking-at-places/clare/aspects-of-clare/clare-people/brian-boru-%28c.940-1014%29/ ''Brian Boru (c.940–1014)''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Yn 1014 fersloech syn leger by de [[Slach by Clontarf]] in koälysje fan syn tsjinstanners, mar Brian sels kaam by de slach om it libben.&lt;ref name=&quot;BrianBoru&quot; /&gt;

=== Normandyske komst en lette midsiuwen ===
Yn de tolfde iuw bestie Ierlân út in grut tal keninkriken dy't ûnderling om macht strieden.&lt;ref name=&quot;NormanIreland&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/learning-zone/primary-students/1st-%2B-2nd-class/history/history-the-full-story/norman-ireland-medieval-i/ ''Norman Ireland: Medieval Ireland''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Yn 1169 kamen Normandyske kriichslju nei Ierlân om [[Diarmait Mac Murchada]], de ôfsette kening fan Leinster, te helpen syn keninkryk werom te krijen.&lt;ref name=&quot;NormanIreland&quot; /&gt; Dat jier wurdt ek beskôge as it begjin fan de Anglo-Normandyske delsetting yn Ierlân.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot;&gt;[https://www.oireachtas.ie/en/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland/ ''History of Parliament in Ireland''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Trim Castle 6.jpg|thumb|De oerbliuwselen fan it 12e-iuwske Trim kastiel, it grutste kastiel fan de [[Normandjers|Anglo-Normandyske hearskers]] yn Ierlân]]
Yn de neikommende iuwen kamen grutte parten fan it eilân ûnder it bewâld of de ynfloed fan Anglo-Normandyske hearskers, wylst yn oare gebieten Gaelic-Ierske politike en maatskiplike struktueren bestean bleaunen.&lt;ref name=&quot;NMImedieval&quot;&gt;[https://cms.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-%281%29/Late-Medieval ''Late Medieval Ireland''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; De Normandyske kolonisaasje late dêrtroch net ta it ferdwinen fan de eardere kultuer, mar ta in maatskippij dêr't Gaelic-Ierske en Anglo-Ierske tradysjes njonken en trochinoar bestienen.&lt;ref name=&quot;NMImedieval&quot; /&gt;

Ek de tsjerklike organisaasje feroare yn de midsiuwen. Nije kleasteroarders waarden yntrodusearre en de struktuer fan de tsjerke feroare, wylst yn gebieten bûten de direkte Ingelske kontrôle ek âldere Ierske tsjerklike tradysjes bestean bleaunen.&lt;ref name=&quot;NMImedieval&quot; /&gt;

=== Tudorperioade, Ingelske machtsútwreiding en plantaazjes ===
Fan de sechstjinde iuw ôf besocht de Ingelske kroan syn kontrôle oer it eilân fierder út te wreidzjen. Under de Tudormonargy waarden ek de earste systematyske [[plantaazje (kolonisaasje)|plantaazjes]] útfierd, wêrby't lân fan Ierske machthawwers konfiskearre en oan Ingelske kolonisten jûn waard.&lt;ref name=&quot;TudorPlantations&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/history/tudor-ireland/tudor-plantations/ ''Tudor Plantations''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Yn 1556 en 1557 waard lân fan de Gaelic clans O'More en O'Connor yn it gebiet fan it hjoeddeiske Laois en Offaly yn beslach nommen en oan Ingelske kolonisten tawiisd.&lt;ref name=&quot;TudorPlantations&quot; /&gt;

De útwreiding fan de Ingelske macht late oan de ein fan de sechstjinde iuw ta in grutte oarloch mei ferskate Gaelic machthawwers yn Ulster. De saneamde [[Njoggenjierrige Oarloch (Ierlân)|Njoggenjierrige Oarloch]] duorre fan 1594 oant 1603.&lt;ref name=&quot;NineYears&quot;&gt;[https://askaboutireland.ie/learning-zone/primary-students/subjects/history/history-the-full-story/ulster-plantation/ ''Ireland in the 17th Century''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; De Gaelic legers ûnder ûnder oaren Hugh O'Neill en Red Hugh O'Donnell krigen stipe út Spanje, mar waarden yn 1601 by [[Kinsale]] troch Ingelske troepen ferslein.&lt;ref name=&quot;Kinsale&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/history-of-ireland/the-flight-of-the-earls-1/the-battle-of-kinsale-160/ ''The Battle of Kinsale 1601''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Mei it Ferdrach fan Mellifont fan 1603 kaam in ein oan de oarloch.&lt;ref name=&quot;NineYears&quot; /&gt;

Yn 1607 ferlieten Hugh O'Neill, Rory O'Donnell en oare foaroansteande Gaelic eallju Ulster en setten ôf nei it Jeropeeske fêstelân. Dat barren stiet bekend as de [[Flight of the Earls]].&lt;ref name=&quot;FlightEarls&quot;&gt;[https://askaboutireland.ie/learning-zone/primary-students/1st-%2B-2nd-class/history/history-the-full-story/ulster-plantation/flight-of-the-earls/ ''Flight of the Earls''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Hja kamen net werom nei Ierlân.&lt;ref name=&quot;FlightEarls&quot; /&gt; Harren fertrek makke de wei frij foar in gruttere kolonisaasje fan Ulster.&lt;ref name=&quot;UlsterPlantation&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/history/tudor-ireland/the-plantation-of-ulster/ ''The Plantation of Ulster''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt;

Yn 1609 begûn op befel fan kening [[Jakobus I fan Ingelân|Jakobus I]] de [[Plantaazje fan Ulster]].&lt;ref name=&quot;UlsterPlantation&quot; /&gt; Konfiskearre lân waard dêrby ûnder oare oan Ingelske en Skotske kolonisten tawiisd.&lt;ref name=&quot;UlsterPlantation&quot; /&gt; Troch de plantaazje fêstige in grut tal protestantske kolonisten har yn Ulster en feroaren dêr de politike, religieuze, ekonomyske en demografyske ferhâldingen.&lt;ref name=&quot;UlsterPlantation&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot;&gt;[https://www.tcd.ie/history/research/1641.php ''The 1641 Depositions Project''], Department of History, Trinity College Dublin.&lt;/ref&gt;

=== Opstân fan 1641 en Cromwelliaanske ferovering ===
Yn oktober 1641 bruts ûnder katolike Ieren in opstân út.&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot; /&gt; De opstân begûn yn Ulster en fersprate him dêrnei oer grutte parten fan it eilân.&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot; /&gt; By it konflikt kaam it ta geweld tsjin de protestantske kolonisten en ta represaillemaatregels tsjin katoliken.&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot; /&gt; De saneamde ''1641 Depositions'', tûzenen tsjûgeferklearringen dy't yn Trinity College Dublin bewarre wurde, binne in wichtige boarne foar de perioade.&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot; /&gt; De krekte aard en omfang fan de moarden op protestantske kolonisten binne al iuwenlang ûnderwerp fan historiografysk debat. Trinity College Dublin wiist derop dat de beskikbere tsjûgeferklearringen yn ferskillende perioaden troch propagandisten, politisy en histoarisy brûkt binne en dat de fraach oft der sprake wie fan in foarôf plande algemiene massamoard, omstriden is.&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot; /&gt;

De opstân ûntjoech him ta in langer konflikt yn it ramt fan de oarloggen yn de trije keninkriken Ingelân, Skotlân en Ierlân.&lt;ref name=&quot;TCDCromwell&quot;&gt;[https://www.tcd.ie/history/undergraduate/empire-transformed.php ''Empire Transformed: The Cromwellian Conquest and Settlement of Ireland 1641–1660''], Department of History, Trinity College Dublin.&lt;/ref&gt; Yn Ierlân operearren ûnder oare katolike Konfederearden, Ingelske royalisten en parlemintariërs en Skotske Covenanters as aparte politike en militêre groepen.&lt;ref name=&quot;TCDCromwell&quot; /&gt;

Nei de oerwinning fan de parlemintariërs yn de Ingelske Boargeroarloch kaam yn 1649 in leger ûnder [[Oliver Cromwell]] nei Ierlân.&lt;ref name=&quot;TCDCromwell&quot; /&gt; Op de militêre ferovering troch de parlemintariërs folge yn de jierren dêrnei in grutte werferdieling fan Iersk lân.&lt;ref name=&quot;TCDCromwell&quot; /&gt; Under de ''Act for the Settling of Ireland'' fan 1652 ferlearen in protte protestantske en hast alle katolike grûnbesitters in part of it gehiel fan harren lânbesit.&lt;ref name=&quot;Settlement1652&quot;&gt;[https://celt.ucc.ie/published/E660001-001.html ''Act of Settlement [1662] and Act of Explanation [1665]''], CELT, University College Cork.&lt;/ref&gt; In grut part fan it konfiskearre lân kaam yn hannen fan protestantske soldaten, krediteuren en oare kolonisten.&lt;ref name=&quot;TCDCromwell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Settlement1652&quot; /&gt;

Nei it herstel fan de monargy ûnder [[Karel II fan Ingelân|Karel II]] waard mei de ''Act of Settlement'' fan 1662 en de ''Act of Explanation'' fan 1665 in grut part fan de feroarings yn it lânbesit út de Cromwelliaanske perioade befestige.&lt;ref name=&quot;Settlement1652&quot; /&gt;

=== Williamityske Oarloch en protestantske oerhearsking ===
Nei de ôfsetting fan de katolike kening [[Jakobus II fan Ingelân|Jakobus II]] yn de Glorious Revolution waard Ierlân ien fan de wichtichste kriichstoanielen yn de striid tusken Jakobiten en oanhingers fan [[Willem III fan Oranje]].&lt;ref name=&quot;TCDWilliamite&quot;&gt;[https://www.tcd.ie/history/undergraduate/revolutionary-britain.php ''Revolutionary Britain 1678–1715''], Department of History, Trinity College Dublin.&lt;/ref&gt; De oarloch yn Ierlân duorre fan 1689 oant 1691.&lt;ref name=&quot;TCDWilliamite&quot; /&gt;

Op 1 july 1690, neffens de doe brûkte kalinder, troffen de legers fan Willem III en Jakobus II inoar by de [[Slach oan de Boyne]].&lt;ref name=&quot;Boyne&quot;&gt;[https://heritageireland.ie/places-to-visit/battle-of-the-boyne-visitor-centre-oldbridge-estate/ ''Battle of the Boyne Visitor Centre – Oldbridge Estate''], Heritage Ireland.&lt;/ref&gt; Heritage Ireland jout foar de slach sa'n 36.000 soldaten oan Williamityske kant en 25.000 oan Jakobityske kant.&lt;ref name=&quot;Boyne&quot; /&gt; Willem III wûn de slach.&lt;ref name=&quot;Boyne&quot; /&gt; De oarloch einige úteinlik mei in oerwinning fan de Williamityske kant.&lt;ref name=&quot;TCDWilliamite&quot; /&gt;

Yn de tiid dêrnei waard de politike machtsposysje fan de protestantske elite yn Ierlân fersterke.&lt;ref name=&quot;TCDWilliamite&quot; /&gt; Tsjin katoliken waard in rige saneamde [[Penal Laws]] ynfierd, dy't harren ûnder oare op it mêd fan polityk, religy en eigendomsrjocht beheiningen opleinen.&lt;ref name=&quot;Georgian&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/architecture/Architecture/historical-periods-1/the-georgian-age/ ''The Georgian Age''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Trinity College Dublin beskriuwt de Williamityske oerwinning as in ûntwikkeling dy't yn Ierlân ûnder oare ta in fersterking fan it parlemint en ta in rige strafwetten late.&lt;ref name=&quot;TCDWilliamite&quot; /&gt;

Yn de achttjinde iuw waard it politike systeem foar in grut part dominearre troch de protestantske elite, dy't letter bekend waard as de [[Protestant Ascendancy]].&lt;ref name=&quot;Georgian&quot; /&gt;

=== De opstân fan 1798 en de Uny ===
Yn de lêste desennia fan de achttjinde iuw waard de Ierske polityk beynfloede troch de Amerikaanske en Frânske revolúsjes en troch bewegingen dy't politike en religieuze herfoarmingen neistribben.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot;&gt;[https://www.nationalarchives.ie/PDF/1798.pdf ''The 1798 Rebellion''], National Archives of Ireland.&lt;/ref&gt; De [[Society of United Irishmen]] boude yn de jierren foar 1798 oan in revolúsjonêre organisaasje en socht ek militêre stipe fan Frankryk.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot; /&gt;

Yn de nacht fan 23 op 24 maaie 1798 kamen leden en oanhingers fan de United Irishmen yn ûnder oare Kildare, Meath en Dublin yn opstân.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot; /&gt; Koart dêrnei folge in grutte opstân yn Wexford.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot; /&gt; Ek yn Antrim en Down waard fochten.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot; /&gt; Yn augustus kaam in Frânske ekspedysjemacht oan yn Killala Bay, mar ein septimber wienen ek de lêste grutte opstannen ûnderdrukt.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot; /&gt;

Nei de opstân woe it regear yn Londen Ierlân ûnder mear direkte Britske kontrôle bringe.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; It Ierske parlemint naam dêrop de ''Act of Union'' oan.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; Mei yngong fan 1801 kaam in ein oan it aparte Ierske parlemint en ûntstie it [[Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Ierlân]].&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; Ierske fertsjintwurdigers krigen dêrnei sitten yn it Britske parlemint yn Westminster.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt;

=== Katolike emansipaasje en politike mobilisaasje ===
Yn de earste desennia nei de Uny waard de striid om de politike rjochten fan katoliken in wichtich ûnderwerp yn de Ierske polityk.&lt;ref name=&quot;Emancipation&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/history-of-ireland/a-history-of-ireland-feat/emancipation-repeal-the-f/ ''Emancipation, Repeal, The Famine and Young Ireland''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; [[Daniel O'Connell]] boude in brede politike massabeweging op dy't katolike emansipaasje easke.&lt;ref name=&quot;Emancipation&quot; /&gt;

Yn 1829 waard de ''Roman Catholic Relief Act'' oannommen.&lt;ref name=&quot;CatholicRelief&quot;&gt;[https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/1981/27/eng/ver_a/bills1983b-03.pdf ''Statute Law Revision Bill – list of legislation''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt; Dy wet makke it ûnder oare mooglik dat katoliken yn it parlemint sitte en stimme koenen.&lt;ref name=&quot;CatholicRelief&quot; /&gt; Nei it berikken fan de katolike emansipaasje sette O'Connell him yn foar it opheffen fan de Uny en foar it werstellen fan in Iersk parlemint.&lt;ref name=&quot;OConnellRepeal&quot;&gt;[https://www.oireachtas.ie/en/visit-and-learn/history-and-buildings/historical-documents/in-the-display-case/ ''Oireachtas L&amp;RS display case''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt; Yn 1840 organisearre er dêrfoar de ''Loyal National Repeal Association''.&lt;ref name=&quot;OConnellRepeal&quot; /&gt; Yn syn libben waard de Uny lykwols net opheft.&lt;ref name=&quot;OConnellRepeal&quot; /&gt;

=== De Grutte Hongersneed ===
[[Ofbyld:FRENCH(1891) p118 THE FAMINE AT BOFIN.jpg|thumb|Ofbylding fan de grutte hongersneed, makke yn 1891]]
Fan 1845 ôf waard de Ierske ierappelrispinge troffen troch in sykte dy't in grut part fan it wichtichste fiedingsgewaaks ferneatige.&lt;ref name=&quot;famineNA&quot;&gt;[https://nationalarchives.ie/help-with-research/research-guides/famine-records-distress-papers-and-the-relief-commission/ ''Famine records: Distress Papers and the Relief Commission''], National Archives of Ireland.&lt;/ref&gt; De dêrop folgjende [[Grutte Hongersneed (Ierlân)|Grutte Hongersneed]] duorre oant 1852.&lt;ref name=&quot;famineNA&quot; /&gt;

Neffens offisjele Ierske betinkingsboarnen stoaren yn ferbân mei de hongersneed mear as ien miljoen minsken en emigrearren mear as ien miljoen oaren.&lt;ref name=&quot;faminegov&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/office-of-public-works/press-releases/mary-robinson-opens-1845-memento-mori-by-paula-stokes-at-dublin-castles-st-patricks-hall/ ''1845: Memento Mori''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; De kombinaasje fan ferstjerren en emigraasje late ta in sterke delgong fan de Ierske befolking.&lt;ref name=&quot;faminegov&quot; /&gt; De krisis hie benammen op it plattelân grutte gefolgen en hie ek ynfloed op it stelsel fan lânbesit en pacht.&lt;ref name=&quot;landedestates&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/big-houses-of-ireland/welcome-to-the-cork-archi/background-to-landed-esta/ ''Background to Landed Estates''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt;

=== Lânstriid en Home Rule ===
Yn de twadde helte fan de njoggentjinde iuw waarden lânherfoarming en Iersk selsbestjoer sintrale tema's yn de nasjonalistyske polityk.&lt;ref name=&quot;Parnell&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/big-houses-of-ireland/Big-houses-of-ireland-fea/famous-people/charles-stewart-parnell/ ''Charles Stewart Parnell''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Yn 1879 waard de Irish National Land League oprjochte, mei [[Michael Davitt]] as in wichtige organisator en [[Charles Stewart Parnell]] as presidint.&lt;ref name=&quot;Parnell&quot; /&gt; De beweging sette him yn foar de saneamde ''Three F's'': in earlike pacht, wissichheid fan pacht en it rjocht fan in pachter om syn belang yn in pleats te ferkeapjen.&lt;ref name=&quot;Parnell&quot; /&gt;

De agraryske konflikten en kampanjes fan dy jierren waarden bekend as de [[Land War]].&lt;ref name=&quot;Parnell&quot; /&gt; Yn de desennia dêrnei waarden ferskate lânwetten oannommen dy't de posysje fan pachters feroaren en in stadige ferskowing fan it grûnbesit mooglik makken.&lt;ref name=&quot;landedestates&quot; /&gt;

Tagelyk groeide de politike kampanje foar [[Home Rule]], selsbestjoer foar Ierlân binnen it Feriene Keninkryk.&lt;ref name=&quot;HomeRuleMovement&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/narrative-notes/home-rule-movement/ ''Home Rule Movement''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Yn de jierren 1870 waard ûnder Isaac Butt in organisearre Home Rule-beweging opboud.&lt;ref name=&quot;HomeRuleMovement&quot; /&gt; Under Parnell waard de Ierske parlemintêre partij yn Westminster in sterke en goed organisearre politike macht.&lt;ref name=&quot;Parnell&quot; /&gt; In earste Home Rule-foarstel waard yn 1886 ôfwiisd.&lt;ref name=&quot;Parnell&quot; /&gt; In twadde wetsfoarstel waard yn 1893 troch it Britske Hûs fan Hearen fersmiten.&lt;ref name=&quot;Seanad100&quot;&gt;[https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/communications/other/2023/2023-10-01_100-bliain-de-sheanad-ireann_en.pdf ''1922–2022: 100 Years of Seanad Éireann''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt;

=== Home Rule-krisis en Earste Wrâldkriich ===
Yn april 1912 waard in tredde Home Rule Bill yn Westminster yntrodusearre.&lt;ref name=&quot;Decade&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-foreign-affairs/publications/commemorations-and-reconciliation/ ''Commemorations and Reconciliation''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; It foarútsjoch op Iersk selsbestjoer waard fûl bestriden troch unionisten, benammen yn Ulster.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-the-taoiseach/publications/the-1916-rising/ ''The 1916 Rising''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Yn 1912 waard de Ulster Volunteer Force oprjochte om mei de driging fan geweld tsjin de ynfiering fan Home Rule yn te gean.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt; As reaksje dêrop waard yn 1913 de nasjonalistyske Irish Volunteers oprjochte.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt;

De Home Rule-wet waard úteinlik wol oannommen, mar de útfiering waard by it útbrekken fan de [[Earste Wrâldkriich]] yn 1914 útsteld.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt; De kriich feroare dêrmei de politike omstannichheden dêr't it Home Rule-konflikt him yn ôfspile.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt;

=== Peaskeopstân en de opkomst fan Sinn Féin ===
[[Ofbyld:The shell of the G.P.O. on Sackville Street after the Easter Rising (6937669789).jpg|thumb|Skea yn Dublin nei de Peaskeopstân yn 1916]]
Op 24 april 1916 begûn yn Dublin de [[Peaskeopstân]].&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt; De opstannelingen besetten ferskate wichtige gebouwen yn de stêd en rôpen in ûnôfhinklike Ierske republyk út.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt; De opstân waard troch Britske troepen ûnderdrukt.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt;

Yn de jierren nei 1916 feroaren de politike ferhâldingen fluch.&lt;ref name=&quot;Decade&quot; /&gt; By de Britske parlemintsferkiezingen fan desimber 1918 wûn [[Sinn Féin]] 73 fan de 105 Ierske sitten.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; De keazen Sinn Féin-leden wegeren harren sitten yn Westminster yn te nimmen en kamen op 21 jannewaris 1919 yn Dublin byinoar as [[Dáil Éireann]].&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; De Dáil naam dy deis ûnder oare in ûnôfhinklikheidsferklearring oan.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt;

=== Unôfhinklikheidsoarloch en opdieling ===
Yn 1919 begûn de [[Ierske Unôfhinklikheidsoarloch]].&lt;ref name=&quot;WarIndependence&quot;&gt;[https://www.militaryarchives.ie/uploads/documents/DFHistory.pdf ''A Pictorial History of Óglaigh na hÉireann – War of Independence''], Military Archives.&lt;/ref&gt; Ierske Republikeinske troepen fierden benammen in guerriljakampanje tsjin Britske militêre en plysjetsjinsten.&lt;ref name=&quot;WarIndependence&quot; /&gt; Fan de hjerst fan 1919 ôf waard de namme [[Irish Republican Army]] foar de bewapene organisaasje brûkt.&lt;ref name=&quot;WarIndependence&quot; /&gt; Yn 1920 en 1921 waarden yn ferskate parten fan it lân mobile ''flying columns'' ynset.&lt;ref name=&quot;WarIndependence&quot; /&gt;

Tagelyk lei it Britske parlemint mei de ''Government of Ireland Act 1920'' de bestjoerlike opdieling fan it eilân fêst.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot;&gt;[https://www.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2022/04/NA-Treaty-Education-Resource-Final-v03.pdf ''The Anglo-Irish Treaty – Education Resource''], National Archives of Ireland.&lt;/ref&gt; Op grûn fan dy wet waard it eilân opdield yn twa jurisdiksjes mei elk in eigen Home Rule-parlemint.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt; [[Noard-Ierlân]], dat út seis noardeastlike greefskippen bestie, waard op 3 maaie 1921 formeel oprjochte.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt; It foar de oare 26 greefskippen bedoelde parlemint fan Súd-Ierlân kaam net as funksjonearjend selsbestjoerlik systeem fan 'e grûn, om't Sinn Féin de ynstellingen net as ferfanging fan de Dáil akseptearre.&lt;ref name=&quot;Treaty1921&quot;&gt;[https://www.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2022/02/21.12.03-Treaty-Exhibition-Catalogue-Web.pdf ''The Treaty 1921: Records from the Archives''], National Archives of Ireland.&lt;/ref&gt;

Op 11 july 1921 gie in wapenstilstân tusken de stridende partijen yn.&lt;ref name=&quot;TreatyTimeline&quot;&gt;[https://www.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2022/09/22.08.24-NA-Treaty-Education-Resource-Digital_for-the-website-354263a0-b5c5-4359-ad08-19c3feb2beca.pdf ''Anglo-Irish Treaty Document Resource Pack''], National Archives of Ireland.&lt;/ref&gt; Dêrnei begûnen ûnderhannelingen tusken fertsjintwurdigers fan de Britske regearing en de Ierske delegaasje.&lt;ref name=&quot;Treaty1921&quot; /&gt;

=== Anglo-Ierske Ferdrach en Boargeroarloch ===
[[Ofbyld:Map of Ireland's capitals.png|right|thumb|200px|Steatkundige kaart fan it eilân Ierlan mei de Republyk Ierlân en Noard-Ierlân]]
It [[Anglo-Ierske Ferdrach]] waard op 6 desimber 1921 ûndertekene.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt; It ferdrach joech it grutste part fan Ierlân de status fan in selsbestjoerend dominion binnen it Britske Ryk, mei deselde steatsrjochtlike status as Kanada.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt; Dy status gie fierder as de Home Rule dy't foar de Earste Wrâldkriich troch de Ierske parlemintêre beweging easke wie, mar foldie net oan de eask fan in folslein ûnôfhinklike republyk.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt;

Neffens it ferdrach koe Noard-Ierlân kieze om bûten de nije Ierske Frijsteat te bliuwen. Noard-Ierlân keas foar dy mooglikheid.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt; Dêrtroch krige de nije steat yn de praktyk jurisdiksje oer 26 fan de 32 greefskippen.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt;

It ferdrach feroarsake in djippe splitsing binnen de Ierske nasjonalistyske beweging.&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot;&gt;[https://www.militaryarchives.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Pictorial_History/files/basic-html/page12.html ''Civil War 1922/1923''], Military Archives.&lt;/ref&gt; De foarstanners seagen it as in wichtige stap nei selsstannigens en as alternatyf foar in nije oarloch mei Grut-Brittanje, wylst de tsjinstanners benammen beswier hienen tsjin it ûntbrekken fan in folsleine republyk en de oerbleaune konstitúsjonele bannen mei de Britske kroan.&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot; /&gt;

Op 28 juny 1922 beskeat it leger fan de pro-ferdrachsregearing it troch anty-ferdrachstroepen besette Four Courts-kompleks yn Dublin.&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot; /&gt; Dêrmei begûn de [[Ierske Boargeroarloch]].&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot; /&gt; Nei in earste konvinsjonele faze gienen de anty-ferdrachstroepen oer op guerriljataktiken.&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot; /&gt; De striid duorre oant maaie 1923.&lt;ref name=&quot;JusticeHistory&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-justice-home-affairs-and-migration/organisation-information/early-history-of-the-department-of-justice/ ''Early History of the Department of Justice''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Op 24 maaie 1923 kaam in ein oan de organisearre anty-ferdrachskampanje.&lt;ref name=&quot;JusticeHistory&quot; /&gt;

=== De Ierske Frijsteat ===
Midden yn de Boargeroarloch waard fierder wurke oan de ynrjochting fan de nije steat. Op 25 oktober 1922 naam de Dáil de grûnwet fan de [[Ierske Frijsteat]] oan.&lt;ref name=&quot;Constitution1922&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-culture-communications-and-sport/press-releases/unique-event-to-mark-the-signing-of-the-1922-constitution-takes-place-at-shelbourne-hotel/ ''The 1922 Constitution''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Op 6 desimber 1922 kaam de Ierske Frijsteat formeel ta stân.&lt;ref name=&quot;SecondDail&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-the-taoiseach/publications/second-d%C3%A1il/ ''Second Dáil''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Op dyselde dei waard de earste Executive Council fan de Frijsteat foarme.&lt;ref name=&quot;SecondDail&quot; /&gt;

De steat boude yn de jierren dêrnei eigen ynstellingen op.&lt;ref name=&quot;JusticeHistory&quot; /&gt; In nije plysjemacht, [[Garda Síochána]], waard organisearre en mei de ''Courts of Justice Act 1924'' waard in nij rjochtbanksysteem ynrjochte.&lt;ref name=&quot;JusticeHistory&quot; /&gt; Mei de ''Ministers and Secretaries Act 1924'' waard de organisaasje fan de ministearjes fierder formalisearre.&lt;ref name=&quot;FinanceHistory&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-finance/organisation-information/establishment-of-the-department-of-finance/ ''Establishment of the Department of Finance''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt;

De Ierske Frijsteat waard yn septimber 1923 lid fan it [[Folkebûn]].&lt;ref name=&quot;Decade&quot; /&gt; Yn 1927 namen ek in tal polityk aktive tsjinstanners fan it Ferdrach, dy't de Dáil earder boykotten hienen, harren sitten yn it parlemint yn.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt;

Yn de jierren tritich waarden de konstitúsjonele bannen mei de Britske kroan stadichoan fierder ôfboud.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; De funksje fan de gûverneur-generaal waard ôfskaft en ferwizingen nei de kening waarden út de grûnwet fan de Frijsteat helle.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt;

=== De grûnwet fan 1937 en de Twadde Wrâldkriich ===
Op 1 july 1937 waard in nije grûnwet yn in referindum goedkard.&lt;ref name=&quot;referendums&quot; /&gt; ''Bunreacht na hÉireann'' kaam op 29 desimber 1937 yn wurking.&lt;ref name=&quot;referendums&quot; /&gt; De steat krige dêryn de namme ''Éire'', of yn it Ingelsk ''Ireland'', en waard omskreaun as in soevereine, ûnôfhinklike en demokratyske steat.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt; De grûnwet makke ek it amt fan presidint, de [[Taoiseach]] en in nij [[Seanad Éireann]] ta ûnderdielen fan it steatsbestel.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; [[Douglas Hyde]] waard op 25 juny 1938 as earste presidint ynstallearre.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt;

By it útbrekken fan de [[Twadde Wrâldkriich]] keas de Ierske regearing foar neutraliteit.&lt;ref name=&quot;neutralitydebate&quot;&gt;[https://www.oireachtas.ie/en/debates/notable-debates/ ''Notable debates in the Dáil – Neutrality, 1940''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt; De oarlochsjierren waarden yn Ierlân bekend as ''the Emergency''.&lt;ref name=&quot;neutralitydebate&quot; /&gt; De militêre neutraliteit waard yn dy perioade in formeel steatsbelied en is neffens it Ierske ministearje fan Bûtenlânske Saken gjin grûnwetlik foarskrift.&lt;ref name=&quot;neutrality&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-foreign-affairs/publications/international-security-policy-background-information/ ''International Security Policy – Background Information''], Department of Foreign Affairs.&lt;/ref&gt;

=== Republyk en ynternasjonale oriïntaasje ===
Yn 1948 waard de ''Republic of Ireland Act'' oannommen.&lt;ref name=&quot;republicact&quot; /&gt; De wet kaam op 18 april 1949 yn wurking en makke in ein oan de oerbleaune formele rol fan de Britske monarch yn de eksterne betrekkingen fan de Ierske steat.&lt;ref name=&quot;Republic1949&quot;&gt;[https://www.oireachtas.ie/en/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland/ ''History of Parliament in Ireland – The Republic of Ireland, 1949''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt; De wet bepaalde dat ''Republic of Ireland'' de beskriuwing fan de steat wêze soe; de grûnwetlike namme bleau ''Ireland'' of ''Éire''.&lt;ref name=&quot;republicact&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Republic1949&quot; /&gt;

Ierlân waard op 14 desimber 1955 lid fan de Feriene Naasjes.&lt;ref name=&quot;UNmembers&quot; /&gt; Yn 1958 waarden foar it earst Ierske militêre waarnimmers yn it ramt fan in FN-missy nei it bûtenlân stjoerd.&lt;ref name=&quot;DefenceHistory&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-the-taoiseach/publications/the-defence-forces/ ''The Defence Forces''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Dêrmei begûn de lettere lange dielname fan Ierske militêren oan ynternasjonale fredesmisjes.&lt;ref name=&quot;DefenceHistory&quot; /&gt;

=== Ekonomyske feroaring en Jeropeeske yntegraasje ===
Yn de fyftiger jierren hie Ierlân te krijen mei ekonomyske problemen en grutte emigraasje.&lt;ref name=&quot;ESRI1958&quot;&gt;[https://www.esri.ie/system/files/publications/MEMO162.pdf ''The Economic and Social Research Institute – Economic Development and Planning''], ESRI.&lt;/ref&gt; Yn 1958 waard it earste ''Programme for Economic Expansion'' presintearre.&lt;ref name=&quot;ESRI1958&quot; /&gt; It programma en it ûnderlizzende rapport ''Economic Development'' foarmen neffens de ESRI it begjin fan in nije faze fan systematyske ekonomyske planning.&lt;ref name=&quot;ESRI1958&quot; /&gt;

Yn de jierren sechtich rjochte it ekonomyske belied him mear op ynternasjonale hannel, bûtenlânske ynvestearrings en yndustriële ûntwikkeling.&lt;ref name=&quot;CSOearnings&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-hes/hes2015/aiw/ ''Historical Earnings 1938–2015 – The Average Industrial Wage and the Irish Economy''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; It Anglo-Ierske hannelsakkoart fan 1965 liberalisearre de hannel fierder, en yn 1967 waard fergees fuortset ûnderwiis yntrodusearre.&lt;ref name=&quot;CSOearnings&quot; /&gt;

Ierlân waard op 1 jannewaris 1973 lid fan de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; It lidmaatskip joech it lân tagong ta de mienskiplike Jeropeeske merk en waard in wichtich ûnderdiel fan de ekonomyske en politike oriïntaasje fan de steat.&lt;ref name=&quot;CSOearnings&quot; /&gt;

Yn 1972 waarden ek ferskate feroarings oan de grûnwet trochfierd. In grûnwetswiziging makke it lidmaatskip fan de Jeropeeske Mienskippen mooglik, de minimumleeftyd om te stimmen waard fan 21 nei 18 jier ferlege en de grûnwetlike ferwizing nei de bysûndere posysje fan de Roomsk-Katolike Tsjerke waard skrast.&lt;ref name=&quot;ConstitutionGov&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-the-taoiseach/publications/constitution-of-ireland/ ''Constitution of Ireland – Amendments''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt;

=== Noard-Ierlân en it fredesproses ===
Yn 1969 begûn yn Noard-Ierlân in lange perioade fan polityk en sektarysk geweld.&lt;ref name=&quot;DefenceHistory&quot; /&gt; It konflikt hie ek gefolgen foar de Ierske steat en foar de betrekkingen mei it Feriene Keninkryk.&lt;ref name=&quot;DefenceHistory&quot; /&gt;

Nei in lange perioade fan politike ûnderhannelingen waard op 10 april 1998 it [[Goedfreedakkoart]] ûndertekene.&lt;ref name=&quot;GFA&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-justice-home-affairs-and-migration/policy-information/good-friday-agreement/ ''Good Friday Agreement''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; It akkoart lei in nij ramt fêst foar de politike ferhâldingen yn Noard-Ierlân en foar de gearwurking tusken Noard-Ierlân, Ierlân en it Feriene Keninkryk.&lt;ref name=&quot;GFA&quot; /&gt; Yn referindums yn sawol Ierlân as Noard-Ierlân waard it akkoart yn 1998 troch in mearderheid goedkard.&lt;ref name=&quot;GFA25&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-the-taoiseach/speeches/unveiling-of-a-bust-of-the-late-john-hume/ ''Unveiling of a Bust of the late John Hume''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt;

Yn ferbân mei it akkoart waard ek de Ierske grûnwet oanpast. De eardere territoriale formulearringen yn de kêsten 2 en 3 waarden ferfongen troch bepalingen dy't in feriening fan Ierlân ôfhinklik meitsje fan de demokratyske ynstimming fan in mearderheid yn beide jurisdiksjes op it eilân.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;

=== De Keltyske Tiger en de finansjele krisis ===
Yn de jierren njoggentich belibbe de Ierske ekonomy in perioade fan sterke groei dy't bekend waard as de [[Keltyske Tiger]].&lt;ref name=&quot;CSOEU50&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-ieu50/irelandandtheeuat50/economy/labourmarket/ ''Ireland and the EU at 50 – Labour Market''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; De term ''Celtic Tiger'' waard yn 1995 yn gebrûk nommen om de sterke groei fan produksje, wurkgelegenheid en libbensstandert te beskriuwen.&lt;ref name=&quot;CSOEU50&quot; /&gt; Yn de jierren njoggentich waard dy groei ûnder oare stipe troch bûtenlânske ynvestearrings, eksport, in groeiend arbeidsoanbod en eardere ynvestearrings yn ûnderwiis.&lt;ref name=&quot;CentralBankTiger&quot;&gt;[https://www.centralbank.ie/news/article/address-by-deputy-governor-stefan-gerlach-to-zinsforum-frankfurt ''The Irish Economy and the Celtic Tiger''], Central Bank of Ireland.&lt;/ref&gt;

Yn de earste jierren fan de ienentweintichste iuw ûntstie lykwols in grutte kredyt- en fêstgoedboom.&lt;ref name=&quot;CentralBankCrisis&quot;&gt;[https://www.centralbank.ie/docs/default-source/publications/quarterly-bulletins/quarterly-bulletin-signed-articles/irelands-fin-crisis-a-comparative-context.pdf ''Ireland's Financial Crisis: A Comparative Context''], Central Bank of Ireland, 2012.&lt;/ref&gt; Doe't yn 2008 de ynternasjonale finansjele krisis útbruts, rekke Ierlân yn in djippe bank- en ekonomyske krisis.&lt;ref name=&quot;CentralBankCrisis&quot; /&gt; De steat naam maatregels om it banksysteem te stypjen, wêrûnder bankgarânsjes en rekapitalisaasje.&lt;ref name=&quot;CentralBankCrisis&quot; /&gt; De kosten dêrfan droegen by oan in sterke ferslechtering fan de oerheidsfinânsjes.&lt;ref name=&quot;CentralBankCrisis&quot; /&gt;

Yn novimber 2010 frege Ierlân om ynternasjonale finansjele stipe.&lt;ref name=&quot;CentralBankCrisis&quot; /&gt; It dêrút fuortkommende oanpassingsprogramma mei de EU en it IMF bedroech €85 miljard, wêrfan't €17,5 miljard út Ierske middels kaam.&lt;ref name=&quot;Bailout&quot;&gt;[https://www.centralbank.ie/news/article/ireland--experience-after-adjustment-programme-mark-cassidy-director-economics-statistics-31-May-2018 ''Ireland's Experience after an Adjustment Programme''], Central Bank of Ireland.&lt;/ref&gt; It programma waard yn desimber 2013 ôfsletten.&lt;ref name=&quot;Bailout&quot; /&gt; Neffens de CSO begûn it ekonomyske herstel yn 2012.&lt;ref name=&quot;CSOEU50&quot; /&gt;

=== Maatskiplike en grûnwetlike feroarings ===
Fan de lêste desennia fan de tweintichste iuw ôf waarden ferskate maatskiplike kwestjes troch referindums en grûnwetswizigingen regele.&lt;ref name=&quot;PreviousReferendums&quot;&gt;[https://www.electoralcommission.ie/previous-referendums/ ''Previous referendums''], Electoral Commission.&lt;/ref&gt; Yn 1995 waard in grûnwetswiziging oannommen dy't ûnder bepaalde betingsten de ûntbining fan in houlik mooglik makke.&lt;ref name=&quot;PreviousReferendums&quot; /&gt;

Yn 2015 stimde in mearderheid yn in referindum foar de 34e grûnwetswiziging, dy't bepaalde dat in houlik sletten wurde kin sûnder ûnderskie nei it geslacht fan beide persoanen.&lt;ref name=&quot;PreviousReferendums&quot; /&gt; De wiziging waard op 29 augustus 2015 ûndertekene.&lt;ref name=&quot;ConstitutionGov&quot; /&gt;

Yn 2018 waard yn in referindum de 36e grûnwetswiziging oannommen. Dêrmei waard de eardere grûnwetlike bepaling oer it rjocht op libben fan it ûnberne bern ferfongen troch in bepaling dy't de wetjouwer it foech joech om abortus by wet te regeljen.&lt;ref name=&quot;PreviousReferendums&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ConstitutionGov&quot; /&gt; Yn itselde jier waard ek in grûnwetswiziging oannommen dy't it wurd ''blasphemous'' út de grûnwet skrast.&lt;ref name=&quot;PreviousReferendums&quot; /&gt;

== Oerheid en polityk ==
Ierlân hat in parlemintêr demokratysk steatsbestel.&lt;ref name=&quot;oireachtasfacts&quot;&gt;[https://www.oireachtas.ie/en/press-centre/factsheet/ ''Houses of the Oireachtas – Factsheet''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt; It nasjonale parlemint, de [[Oireachtas]], bestiet grûnwetlik út de presidint en twa keamers, [[Dáil Éireann]] en [[Seanad Éireann]].&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oireachtasfacts&quot; /&gt;

De útfierende macht wurdt útoefene troch de regearing, dy't ûnder lieding stiet fan de [[Taoiseach]], de Ierske regearingslieder.&lt;ref name=&quot;oireachtasfacts&quot; /&gt; De plakferfangende regearingslieder draacht de titel [[Tánaiste]].&lt;ref name=&quot;oireachtasfacts&quot; /&gt; Dáil Éireann telt 174 leden.&lt;ref name=&quot;oireachtasfacts&quot; /&gt;

De presidint is it steatshaad en wurdt streekrjocht troch de kiezers keazen foar in amtstermyn fan sân jier.&lt;ref name=&quot;presrole&quot;&gt;[https://president.ie/en/the-president/constitutional-role ''Constitutional Role of the President''], Office of the President of Ireland.&lt;/ref&gt; [[Catherine Connolly]] waard yn 2025 ta de tsiende presidint fan Ierlân keazen en waard op 11 novimber 2025 yn it amt ynstallearre.&lt;ref name=&quot;connolly&quot;&gt;[https://president.ie/en/diary/details/inauguration-of-president-catherine-connolly ''Inauguration of President Catherine Connolly''], Office of the President of Ireland, 11 novimber 2025.&lt;/ref&gt;

By ferkiezingen foar Dáil Éireann wurdt [[evenredige fertsjintwurdiging]] mei de [[single transferable vote]] brûkt, yn Ierlân oantsjut as PR-STV.&lt;ref name=&quot;votingsystem&quot;&gt;[https://www.electoralcommission.ie/irelands-voting-system/ ''Ireland's voting system''], Electoral Commission.&lt;/ref&gt; De kiezers rangskikke de kandidaten dêrby yn folchoarder fan foarkar.&lt;ref name=&quot;votingsystem&quot; /&gt; De Dáil wurdt keazen yn kiesdistrikten dy't elk mear as ien parlemintslid kieze.&lt;ref name=&quot;votingsystem&quot; /&gt;

De rjochterlike organisaasje omfiemet ûnder oare de District Court, Circuit Court, High Court, Court of Appeal en Supreme Court.&lt;ref name=&quot;courts&quot;&gt;[https://www.courts.ie/visit-and-learn/what-the-courts-do ''What the Courts Do''], Courts Service of Ireland.&lt;/ref&gt; De [[Supreme Court of Ireland|Supreme Court]] is de heechste rjochtbank fan de steat.&lt;ref name=&quot;courts&quot; /&gt;

=== Bestjoerlike yndieling ===
De steat omfiemet 26 greefskippen.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; It hjoeddeiske systeem fan lokaal bestjoer bestiet lykwols út 31 lokale oerheden.&lt;ref name=&quot;localgov&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-housing-local-government-and-heritage/organisation-information/local-government-structure-and-functions/ ''Local government structure and functions''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; It giet om 26 county councils, trije city councils en twa city and county councils.&lt;ref name=&quot;localgov&quot; /&gt;

De 26 greefskippen en de 31 lokale oerheden binne dus gjin twa ferskillende tellings fan deselde bestjoerlike ienheid, mar ferwize nei ferskillende yndielingen.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;localgov&quot; /&gt;

=== Bûtenlânske bannen en Europeeske Uny ===
Ierlân waard op 1 jannewaris 1973 lid fan de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip en is dêrmei lid fan de hjoeddeiske Jeropeeske Uny.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; It lân brûkt de euro en docht sûnt 1 jannewaris 1999 mei oan de muntuny.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; Ierlân makket net folslein diel út fan it Schengengebiet en hat op dat mêd in útsûnderingsposysje.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt;

Ierlân en it Feriene Keninkryk binne mei-inoar ferbûn troch de [[Common Travel Area]].&lt;ref name=&quot;CTA&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-foreign-affairs/publications/the-common-travel-area/ ''The Common Travel Area''], Department of Foreign Affairs.&lt;/ref&gt; Under dy regeling kinne Ierske en Britske boargers yn beide lannen wenje en wurkje en hawwe se ferskate rjochten op it mêd fan ûnderwiis, sûnenssoarch en sosjale foarsjenningen.&lt;ref name=&quot;CTA&quot; /&gt; De regeling bestie al foar it lidmaatskip fan de Jeropeeske Mienskippen en stiet juridysk los fan it frije ferkear fan persoanen binnen de Jeropeeske Uny.&lt;ref name=&quot;CTA&quot; /&gt;

De Ierske regearing omskriuwt de militêre neutraliteit fan it lân as in belied en net as in grûnwetlik foarskrift.&lt;ref name=&quot;neutrality&quot; /&gt; It belied wurdt ûnder oare karakterisearre troch it feit dat Ierlân gjin lid is fan militêre alliânsjes en net dielnimt oan mienskiplike of ûnderlinge definsjeregelingen.&lt;ref name=&quot;neutrality&quot; /&gt; Dat belied slút dielname oan fredesmisjes fan de Feriene Naasjes en oan Europeeske gearwurking op it mêd fan feiligens net út.&lt;ref name=&quot;neutrality&quot; /&gt;

=== Underwiis ===
It Ierske ûnderwiissysteem omfiemet ûnder oare foarskoalsk, basis- en fuortset ûnderwiis.&lt;ref name=&quot;educationgov&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-education/policies/education/ ''Education''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Underwiis is ferplichte fan de leeftyd fan seis oant sechstjin jier, of oant in learling trije jier fuortset ûnderwiis folge hat.&lt;ref name=&quot;educationgov&quot; /&gt; De steat finansieret ûnderwiis op ferskate nivo's, njonken in sektor fan partikuliere ûnderwiisynstellingen.&lt;ref name=&quot;educationgov&quot; /&gt;

By de folkstelling fan 2022 hienen mear as 1,77 miljoen minsken fan fyftjin jier en âlder dy't harren foltiidûnderwiis ôfsletten hienen in kwalifikaasje op tertiêr of ''third-level''-nivo.&lt;ref name=&quot;educationcso&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpp8/censusofpopulation2022profile8-theirishlanguageandeducation/index.html ''Census of Population 2022 Profile 8 – The Irish Language and Education''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt;

=== Sûnenssoarch ===
De publike sûnenssoarch wurdt organisearre troch de [[Health Service Executive]] (HSE).&lt;ref name=&quot;healthregions&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-health/publications/hse-health-regions/ ''HSE Health Regions''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Sûnt 2024 is it lân foar de organisaasje fan de HSE-sûnenssoarch ferdield yn seis Health Regions.&lt;ref name=&quot;healthregions&quot; /&gt; Dy regionale struktuer ferfong de eardere Community Healthcare Organisations en Hospital Groups as wichtich organisatoarysk model.&lt;ref name=&quot;healthregions&quot; /&gt;

Foar 2023 rapportearre it Ierske Department of Health in libbensferwachting fan 81,1 jier foar manlju en 84,6 jier foar froulju.&lt;ref name=&quot;healthtrends&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-health/press-releases/minister-for-health-publishes-health-in-ireland-key-trends-2025/ ''Health in Ireland: Key Trends 2025''], Department of Health.&lt;/ref&gt;

De Ierske regearing hat de ûntwikkeling fan universele sûnenssoarch as doel fan de herfoarmingen ûnder it programma [[Sláintecare]] fêstlein.&lt;ref name=&quot;slaintecare&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-health/press-releases/minister-for-health-publishes-the-path-to-universal-healthcare-sl%C3%A1intecare-programme-for-government-2025-sl%C3%A1intecare-2025/ ''The Path to Universal Healthcare – Sláintecare 2025''], Department of Health.&lt;/ref&gt;

== Befolking ==
By de folkstelling fan 3 april 2022 hie Ierlân 5.149.139 ynwenners.&lt;ref name=&quot;census2022&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpsr/censusofpopulation2022-summaryresults/keyfindings/ ''Census of Population 2022 – Summary Results''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; De Central Statistics Office rûsde de gewoanlik yn Ierlân wenjende befolking yn april 2026 op 5.525.600 minsken.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2026/keyfindings/ ''Population and Migration Estimates, April 2026 – Key Findings''], Central Statistics Office, 24 augustus 2026.&lt;/ref&gt; De CSO wiist derop dat de jierlikse befolkingsskatting basearre is op it begryp ''usual residence'', wylst de folkstelling fan 2022 útgiet fan in ''de facto population''; de beide sifers binne dêrom net streekrjocht mei-inoar te ferlykjen.&lt;ref name=&quot;population2026&quot; /&gt;

Tusken april 2025 en april 2026 naam de rûsde befolking mei 66.900 minsken, of 1,2 prosint, ta.&lt;ref name=&quot;population2026&quot; /&gt; Yn dyselde perioade waarden 110.600 ymmigranten en 62.500 emigranten rûsd, wat in posityf netto migraasjesaldo fan 48.100 minsken opsmiet.&lt;ref name=&quot;population2026&quot; /&gt; Der waarden nei skatting 54.300 bern berne en 35.400 minsken stoaren, sadat de natuerlike befolkingsgroei om 18.800 hinne lei.&lt;ref name=&quot;population2026&quot; /&gt;

De CSO rûsde de befolking fan Dublin yn april 2026 op 1.597.700 minsken, 28,9 prosint fan de totale befolking.&lt;ref name=&quot;population2026all&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2026/ ''Population and Migration Estimates, April 2026''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Yn deselde skatting hie 83,2 prosint fan de befolking de Ierske nasjonaliteit en 16,8 prosint in oare nasjonaliteit.&lt;ref name=&quot;population2026all&quot; /&gt;

De gemiddelde leeftyd fan de befolking bedroech by de folkstelling fan 2022 38,8 jier.&lt;ref name=&quot;census2022&quot; /&gt;

=== Taal ===
It Iersk is neffens de grûnwet de nasjonale taal en de earste offisjele taal fan de steat; it Ingelsk is de twadde offisjele taal.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;

By de folkstelling fan 2022 joegen hast 1,9 miljoen minsken fan trije jier en âlder oan dat se Iersk prate koenen.&lt;ref name=&quot;irish2022&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/csolatestnews/pressreleases/2023pressreleases/pressstatementcensus2022resultsprofile8-theirishlanguageandeducation/ ''Census 2022 Results – Profile 8: The Irish Language and Education''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Dat kaam oerien mei likernôch 40 prosint fan de befolking fan trije jier en âlder.&lt;ref name=&quot;irish2022&quot; /&gt; Om de 72.000 minsken joegen oan alle dagen Iersk te praten, wylst mear as 115.000 respondinten seine dat se de taal wykliks brûkten.&lt;ref name=&quot;irish2022&quot; /&gt;

Yn de [[Gaeltacht]], de gebieten dêr't it Iersk in bysûndere posysje hat, wennen yn 2022 mear as 100.000 minsken.&lt;ref name=&quot;gaeltacht2022&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpp8/censusofpopulation2022profile8-theirishlanguageandeducation/keyfindings/ ''Census 2022 Profile 8 – Key Findings''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Fan de Gaeltacht-bewenners fan trije jier en âlder joech sa'n 66 prosint oan Iersk prate te kinnen.&lt;ref name=&quot;gaeltacht2022&quot; /&gt;

De folkstellingssifers meitsje ûnderskie tusken it selsrapportearre fermogen om Iersk te praten en hoe faak de taal brûkt wurdt.&lt;ref name=&quot;irish2022&quot; /&gt; It persintaazje minsken dat seit de taal prate te kinnen, is dêrom net itselde as it persintaazje dat it Iersk deistich brûkt.&lt;ref name=&quot;irish2022&quot; /&gt;

=== Religy ===
By de folkstelling fan 2022 joegen 3.515.861 minsken, likernôch 69 prosint fan de befolking, it roomsk-katolisisme as religy op.&lt;ref name=&quot;religion2022&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpsr/censusofpopulation2022-summaryresults/ ''Census of Population 2022 – Summary Results''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Yn totaal joegen 736.210 minsken, om de 14 prosint fan de befolking, oan gjin religy te hawwen.&lt;ref name=&quot;religion2022&quot; /&gt;

De kategory Church of Ireland, Anglican en Episcopalian telde 124.749 minsken.&lt;ref name=&quot;diversity2022&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpsr/censusofpopulation2022-summaryresults/migrationanddiversity/ ''Census 2022 – Migration and Diversity''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Goed 100.000 minsken joegen in ortodokse kristlike religy op, wylst likernôch 81.900 minsken har as moslim registrearren.&lt;ref name=&quot;religiondetail&quot;&gt;[https://www-cloud.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpp5/censusofpopulation2022profile5-diversitymigrationethnicityirishtravellersreligion/religion/ ''Census 2022 Profile 5 – Religion''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt;

De formulearring fan de folkstellingsfraach oer religy waard tusken 2016 en 2022 feroare.&lt;ref name=&quot;censusnotes&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpsr/censusofpopulation2022-summaryresults/backgroundnotes/ ''Census 2022 – Background Notes''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Yn 2022 waard frege wat de religy fan in persoan wie, ''as dy ien hie'', en ek de presintaasje fan de antwurdmooglikheden waard feroare.&lt;ref name=&quot;censusnotes&quot; /&gt; De CSO jout dêrom oan dat by it ferlykjen fan de resultaten mei eardere folkstellingen rekken holden wurde moat mei dy feroaring.&lt;ref name=&quot;censusnotes&quot; /&gt;

== Ekonomy en ynfrastruktuer ==
De Ierske ekonomy wurdt yn de nasjonale statistiken ûnder oare mjitten oan de hân fan it bruto binnenlânsk produkt en it troch de Central Statistics Office oanpaste bruto nasjonaal ynkommen, ''modified Gross National Income'' of GNI*.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-ana/annualnationalaccounts2025/gniandde-globalisedresults/ ''Annual National Accounts 2025 – GNI* and De-Globalised Results''], Central Statistics Office, 2 july 2026.&lt;/ref&gt;

It bruto binnenlânsk produkt bedroech yn 2025 yn aktuele prizen €602,4 miljard.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot; /&gt; It oanpaste bruto nasjonaal ynkommen GNI* bedroech yn itselde jier €334,0 miljard en wie dêrmei 55,4 prosint fan it bruto binnenlânsk produkt.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot; /&gt; Yn konstante prizen naam GNI* yn 2025 mei 4,7 prosint ta.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot; /&gt;

De CSO hat GNI* ûntwikkele om globalisearringseffekten dy't in ûnevenredich grutte ynfloed hawwe op de mjitten omfang fan de Ierske ekonomy út de berekkening te heljen.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot; /&gt; Dêrûnder falle ekonomyske effekten dy't derfoar soargje kinne dat it bruto binnenlânsk produkt en de ûnderlizzende binnenlânske ekonomyske aktiviteit net deselde ûntwikkeling sjen litte.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot; /&gt;

Yn 2024 bedroegen de totale Ierske útjeften oan ûndersyk en ûntwikkeling €7,758 miljard, wat neffens de CSO oerienkaam mei 2,47 prosint fan GNI*.&lt;ref name=&quot;RDCso&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-sdg9/irelandsunsdgs-goal9industryinnovationandinfrastructure2026/innovation/ ''Ireland's UN SDGs – Goal 9: Innovation''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Foar 2025 waard in foarriedige wearde fan €8,437 miljard rûsd.&lt;ref name=&quot;RDCso&quot; /&gt;

=== Enerzjy ===
De totale Ierske enerzjyfraach bedroech yn 2025 163,1 TWh.&lt;ref name=&quot;SEAIsecurity&quot;&gt;[https://www.seai.ie/data-and-insights/seai-statistics/key-publications/energy-supply-security ''Energy Supply and Security''], Sustainable Energy Authority of Ireland.&lt;/ref&gt; Fossile brânstoffen leveren yn dat jier 79,2 prosint fan de totale enerzjyfraach, wylst duorsume enerzjyboarnen 15,9 prosint leveren.&lt;ref name=&quot;SEAIsecurity&quot; /&gt;

Wynenerzjy wie goed foar 46,3 prosint fan de Ierske produksje fan duorsume enerzjy.&lt;ref name=&quot;SEAIsecurity&quot; /&gt; Yn 2025 wie Ierlân foar 78,2 prosint fan syn enerzjyferlet ôfhinklik fan ymport.&lt;ref name=&quot;SEAIsecurity&quot; /&gt; Yn dat jier waard alle brûkte oalje en stienkoal ymportearre en kaam ek it grutste part fan it brûkte ierdgas út it bûtenlân.&lt;ref name=&quot;SEAIbalance&quot;&gt;[https://www.seai.ie/data-and-insights/seai-statistics/key-publications/national-energy-balance ''National Energy Balance''], Sustainable Energy Authority of Ireland.&lt;/ref&gt;

By de elektrisiteitsfoarsjenning lei it oandiel duorsume enerzjy heger as by it totale enerzjyferbrûk. Yn 2025 waard 40,9 prosint fan de Ierske elektrisiteitsfoarsjenning troch duorsume boarnen levere.&lt;ref name=&quot;SEAIbalance&quot; /&gt;

=== Klimaat en miljeu ===
De definitive nasjonale ynventaris fan de Environmental Protection Agency jout foar 2024, sûnder de sektor ''land use, land-use change and forestry'' (LULUCF), in broeikasgasútstjit fan 53.930,9 kiloton CO₂-ekwivalint.&lt;ref name=&quot;EPAghg&quot;&gt;[https://www.epa.ie/our-services/monitoring--assessment/climate-change/ghg/ ''Greenhouse Gas Emissions''], Environmental Protection Agency.&lt;/ref&gt; Koaldiokside makke 60,7 prosint fan de útstjit út, metaan 28,7 prosint en distikstofoxide 9,4 prosint.&lt;ref name=&quot;EPAghg&quot; /&gt;

De transportsektor wie yn 2024 ferantwurdlik foar 21,8 prosint fan de nasjonale broeikasgasútstjit.&lt;ref name=&quot;EPAghg&quot; /&gt; De lânbousektor wie yn dat jier direkt ferantwurdlik foar 37,9 prosint fan de útstjit.&lt;ref name=&quot;EPAagri&quot;&gt;[https://www.epa.ie/our-services/monitoring--assessment/climate-change/ghg/agriculture/ ''Agriculture – Greenhouse Gas Emissions''], Environmental Protection Agency.&lt;/ref&gt; De wichtichste agraryske broeikasgassen komme neffens de EPA ûnder oare fan metaan út fee en fan distikstofoxide dat ferbûn is mei dong en keunstmest.&lt;ref name=&quot;EPAagri&quot; /&gt;

=== Ferfier ===

De Ierske lofthavens ferwurken yn 2025 yn totaal 43,5 miljoen kommersjele passazjiers, it heechste jierlikse tal dat oant dan troch de Central Statistics Office registrearre wie.&lt;ref name=&quot;aviation2025&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-as/aviationstatisticsquarter4andyear2025/ ''Aviation Statistics Quarter 4 and Year 2025''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; [[Dublin Airport]] wie mei goed 36,4 miljoen passazjiers fierwei de grutste lofthaven fan it lân.&lt;ref name=&quot;aviation2025&quot; /&gt; [[Cork Airport]] ferwurke likernôch 3,46 miljoen passazjiers en [[Shannon Airport]] likernôch 2,24 miljoen.&lt;ref name=&quot;aviation2025&quot; /&gt;

== Kultuer en erfgoed ==
Ierlân hat twa plakken op de [[UNESCO-wrâlderfgoedlist]].&lt;ref name=&quot;UNESCOireland&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/statesparties/ie/ ''Ireland – World Heritage Convention''], UNESCO.&lt;/ref&gt; It archeologyske lânskip fan [[Brú na Bóinne]] waard yn 1993 op de list opnommen en it eilân [[Skellig Michael|Sceilg Mhichíl]] yn 1996.&lt;ref name=&quot;UNESCOireland&quot; /&gt;

Ferskate Ierske kulturele tradysjes steane op de UNESCO-list fan ymmaterieel kultureel erfgoed. De tradysje fan it spyljen fan de [[uilleann pipes]] waard yn 2017 opnommen.&lt;ref name=&quot;UNESCOich&quot;&gt;[https://ich.unesco.org/en/state/ireland-IE ''Ireland – Intangible Cultural Heritage''], UNESCO.&lt;/ref&gt; [[Hurling]] folge yn 2018.&lt;ref name=&quot;hurlingUNESCO&quot;&gt;[https://ich.unesco.org/en/RL/hurling-01263 ''Hurling''], UNESCO.&lt;/ref&gt; De Ierske harptradysje waard yn 2019 op de list set.&lt;ref name=&quot;harpUNESCO&quot;&gt;[https://ich.unesco.org/en/RL/irish-harping-01461 ''Irish Harping''], UNESCO.&lt;/ref&gt; UNESCO omskriuwt de harp dêrby as in nasjonaal symboal fan Ierlân.&lt;ref name=&quot;harpUNESCO&quot; /&gt;

De publike omrop [[RTÉ]] omskriuwt himsels as de nasjonale organisaasje foar publike media fan Ierlân.&lt;ref name=&quot;RTE&quot;&gt;[https://about.rte.ie/ ''About RTÉ''], RTÉ.&lt;/ref&gt; De foarrinner fan de nasjonale radio-omrop, 2RN, begûn op 1 jannewaris 1926 mei útstjoeren.&lt;ref name=&quot;RTE100&quot;&gt;[https://about.rte.ie/2025/12/18/celebrating-100-years-of-public-broadcasting-in-ireland-in-2026/ ''Celebrating 100 Years of Public Broadcasting in Ireland in 2026''], RTÉ.&lt;/ref&gt;

=== Sport ===
Sport Ireland rapportearre foar 2025 dat likernôch 48 prosint fan de folwoeksen befolking geregeld oan sport die.&lt;ref name=&quot;sport2025&quot;&gt;[https://www.sportireland.ie/research/national-adult/ism-2025 ''Irish Sports Monitor 2025''], Sport Ireland.&lt;/ref&gt; Dat kaam neffens de organisaasje oerien mei likernôch 2,12 miljoen folwoeksenen.&lt;ref name=&quot;sport2025&quot; /&gt;

Hurling hat in plak op de UNESCO-list fan ymmaterieel kultureel erfgoed.&lt;ref name=&quot;hurlingUNESCO&quot; /&gt; Neffens UNESCO giet de tradysje fan it spul sa'n twatûzen jier tebek.&lt;ref name=&quot;hurlingUNESCO&quot; /&gt;

=== Literatuer ===
Ferskate skriuwers dy't mei Ierlân ferbûn binne, hawwe de [[Nobelpriis foar de Literatuer]] krigen. [[William Butler Yeats]] krige de priis yn 1923.&lt;ref name=&quot;YeatsNobel&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/laureate/593 ''The Nobel Prize in Literature 1923 – W.B. Yeats''], Nobel Prize.&lt;/ref&gt; [[George Bernard Shaw]] krige de Nobelpriis foar Literatuer yn 1925.&lt;ref name=&quot;ShawNobel&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1925/shaw/facts/ ''The Nobel Prize in Literature 1925 – George Bernard Shaw''], Nobel Prize.&lt;/ref&gt; [[Samuel Beckett]] waard yn 1969 mei de priis bekroand.&lt;ref name=&quot;BeckettNobel&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/laureate/643 ''The Nobel Prize in Literature 1969 – Samuel Beckett''], Nobel Prize.&lt;/ref&gt; [[Seamus Heaney]], dy't yn Noard-Ierlân berne waard, krige de Nobelpriis foar Literatuer yn 1995.&lt;ref name=&quot;HeaneyNobel&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1995/heaney-facts.html ''The Nobel Prize in Literature 1995 – Seamus Heaney''], Nobel Prize.&lt;/ref&gt;

{{commonscat|Ireland}}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

{{EU}}
[[Kategory:Ierlân| ]]
[[Kategory:Lân yn Jeropa]]
[[Kategory:Ierlân (eilân)]]
[[Kategory:Histoaryske Britske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1171]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1801]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1922]]
[[Kategory:Republyk]]</text>
      <sha1>sv5e9tk09avjjxfe1vvdh9f83my5tm5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240329</id>
      <parentid>1240321</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1240329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66339" sha1="h4kut8tzoxfwgs6x93bgne001yfy69g" xml:space="preserve">{{Ynfoboks lân
| namme1 =                     Éire {{ga}}&lt;br /&gt;Ireland {{en}}
| namme_Frysk_koart =          Ierlân
| flagge =                     Flag of Ireland.svg
| wapen =                      Coat of arms of Ireland.svg
| motto =
| motto_oersetting =
| folksliet =                  ''[[Amhrán na bhFiann]]''
| folksliet_muzyk =
| lizzing =                    EU-Ireland.svg
| haadstêd =                   [[Dublin]]
| offisjele_taal1 =            [[Iersk]]
| offisjele_taal2 =            [[Ingelsk]]
| steatsfoarm =                [[Parlemintêre republyk]]
| presidint =                  [[Catherine Connolly]]
| steatshaad =
| regearlieder =               [[Micheál Martin]]
| ûnôfhinklikheid =            [[6 desimber]] [[1922]]
| oerflak =                    70.273 km²
| dêrfan wetter =              2,0%
| ynwennertal =                5.525.600
| ynwennertal_datum =          01-04-2026
| befolkingstichtens =         78,6 ynwenners/km²
| munt =                       [[Euro]] (EUR)
| tiidsône =                   [[West-Jeropeeske Tiid|WET]]
| ferskil_UTC =                +0
| simmertiid =                 [[Ierske Standerttiid|IST]]
| simmertiid_ferskil_UTC =     +1
| nasjonale_feestdei1 =        [[17 maart]]
| ynternet =                   .ie
| telefoan =                   +353
| ISO_3166 =                   IE, IRL, 372
}}
{{Of|de Republyk Ierlân|it eilân|Ierlân (eilân)}}
[[Ofbyld:Ladys View County Kerry Ireland.jpg|thumb|Ladys View in County Kerry]]

'''Ierlân''' ([[Iersk]]: ''Éire'', [[Ingelsk]]: ''Ireland'') is in soevereine, ûnôfhinklike en demokratyske steat op it eilân [[Ierlân (eilân)|Ierlân]].&lt;ref name=&quot;grunwet&quot;&gt;[https://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html ''Bunreacht na hÉireann – Constitution of Ireland''], Irish Statute Book.&lt;/ref&gt; De steat omfiemet 26 greefskippen fan it eilân; [[Noard-Ierlân]] makket diel út fan it [[Feriene Keninkryk]].&lt;ref name=&quot;EU&quot;&gt;[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/ireland_en ''Ireland – EU country''], European Union.&lt;/ref&gt; De haadstêd is [[Dublin]].&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt;

De grûnwetlike namme fan de steat is yn it Iersk ''Éire'' en yn it Ingelsk ''Ireland''.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt; De term ''Republic of Ireland'' waard yn de ''Republic of Ireland Act 1948'' fêstlein as de beskriuwing fan de steat, mar is net de grûnwetlike namme.&lt;ref name=&quot;republicact&quot;&gt;[https://www.irishstatutebook.ie/eli/1948/act/22/enacted/en/print.html ''Republic of Ireland Act 1948''], Irish Statute Book.&lt;/ref&gt;

Ierlân is sûnt 14 desimber 1955 lid fan de [[Feriene Naasjes]].&lt;ref name=&quot;UNmembers&quot;&gt;[https://www.un.org/about-us/member-states ''Member States''], United Nations.&lt;/ref&gt; Op 1 jannewaris 1973 waard it lân lid fan de doetiidske [[Jeropeeske Ekonomyske Mienskip]], de foarrinner fan de [[Jeropeeske Uny]].&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; Sûnt 1 jannewaris 1999 docht Ierlân mei oan de [[euro]].&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; It lân makket net folslein diel út fan it [[Schengengebiet]] en hat op dat mêd in útsûnderingsposysje.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt;

== Namme en steatsrjocht ==

Kêst 4 fan de Ierske grûnwet bepaalt dat de namme fan de steat ''Éire'' is, of, yn it Ingelsk, ''Ireland''.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt; Kêst 5 omskriuwt Ierlân as in soevereine, ûnôfhinklike en demokratyske steat.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt; Neffens kêst 6 komme alle wetjaande, útfierende en rjochterlike machten fan it folk.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;

Neffens kêst 7 fan de grûnwet bestiet de nasjonale flagge út de kleuren grien, wyt en oranje.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt; Kêst 8 bepaalt dat it [[Iersk]] de nasjonale taal en de earste offisjele taal is, wylst it [[Ingelsk]] de twadde offisjele taal is.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;

De hjoeddeistige grûnwet, ''Bunreacht na hÉireann'', waard op 1 july 1937 yn in referindum oannommen en kaam op 29 desimber fan dat jier yn wurking.&lt;ref name=&quot;referendums&quot;&gt;[https://www.electoralcommission.ie/referendums/ ''Referendums''], Electoral Commission of Ireland.&lt;/ref&gt; De grûnwet bepaalt ek dat in feriening fan de steat mei Noard-Ierlân allinnich mei freedsume middels en mei de demokratysk útsprutsen ynstimming fan in mearderheid fan de befolking yn beide jurisdiksjes ta stân komme kin.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;

== Geografy ==
Ierlân leit op it eilân Ierlân en hat oer lân allinnich in grins mei [[Noard-Ierlân]].&lt;ref name=&quot;borders&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-justice-home-affairs-and-migration/collections/borders/ ''Borders''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Noard-Ierlân heart ta it Feriene Keninkryk, sadat de Iersk-Noard-Ierske grins tagelyk de lângrins tusken Ierlân en it Feriene Keninkryk is.&lt;ref name=&quot;borders&quot; /&gt;

Foar it oerflak fan de steat wurde, ôfhinklik fan de brûkte statistyske definysje, wat ferskillende sifers jûn. De Jeropeeske Uny jout op basis fan Eurostat in oerflak fan 69.947 km².&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; De Ierske Environmental Protection Agency brûkt yn syn ''State of the Environment 2024'' in lânoerflak fan 70.273 km².&lt;ref name=&quot;EPAstate&quot;&gt;[https://epawebapp.epa.ie/ebooks/soe2024/272/ ''Ireland's Environment – An Integrated Assessment 2024''], Environmental Protection Agency.&lt;/ref&gt;

It klimaat fan Ierlân wurdt sterk beynfloede troch de Atlantyske Oseaan.&lt;ref name=&quot;met&quot;&gt;[https://www.met.ie/climate/climate-of-ireland ''Climate of Ireland''], Met Éireann.&lt;/ref&gt; Dy oseanyske ynfloed soarget foar relatyf mylde winters en koele oant mylde simmers.&lt;ref name=&quot;met&quot; /&gt;

Ierlân hat in grut ferskaat oan natuerlike habitats en soarten.&lt;ref name=&quot;npws&quot;&gt;[https://www.npws.ie/protected-sites ''Protected Sites''], National Parks and Wildlife Service.&lt;/ref&gt; De Environmental Protection Agency neamt ûnder oare 28 soarten lânseigen sûchdieren, mear as 400 fûgelsoarten, mear as 4.000 plantesoarten en mear as 12.000 soarten ynsekten.&lt;ref name=&quot;EPAstate&quot; /&gt;

== Skiednis ==
De skiednis fan de moderne Ierske steat begjint yn de tweintichste iuw, mar de politike en maatskiplike ûntwikkelingen dêr't de steat út fuortkaam, hawwe in folle langere skiednis op it eilân Ierlân. Wat de tiid foar de oprjochting fan de Ierske Frijsteat yn 1922 oanbelanget, geane de hjirûnder beskreaune ûntwikkelingen dêrom foar in grut part oer it hiele eilân.

=== Prehistoarje ===
Neffens it National Museum of Ireland is der gjin dúdlik bewiis foar permaninte minsklike bewenning fan Ierlân yn it Paleolitikum.&lt;ref name=&quot;NMIstone&quot;&gt;[https://source.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-%281%29/Stone-Age/Prehistoric-Details ''Prehistoric Ireland''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; De earste bekende permaninte jagers en samlers ferskynden om rûchwei 7000 f.Kr. op it eilân.&lt;ref name=&quot;NMIstone&quot; /&gt; Hja libben fan jacht, fiskerij en it sammeljen fan wylde planten.&lt;ref name=&quot;NMIstone&quot; /&gt;

Yn it Neolitikum waard lânbou yn Ierlân yntrodusearre.&lt;ref name=&quot;NMIneolithic&quot;&gt;[https://source.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-%281%29/Stone-Age ''Stone Age''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; Om rûchwei 3700 f.Kr. wie lânbou foar it grutste part de basis fan it bestean wurden en hienen jacht en sammeljen harren posysje as wichtichste foarm fan libbensûnderhâld ferlern.&lt;ref name=&quot;NMIneolithic&quot; /&gt; Yn dy perioade waarden ek monumintale grêven en oare stiennen bouwurken oanlein.&lt;ref name=&quot;NMIneolithic&quot; /&gt;

Om rûchwei 2500 f.Kr. ferskynde metaalbewurking yn Ierlân.&lt;ref name=&quot;NMIprehistoric&quot;&gt;[https://source.museum.ie/en-IE/Museums/Archaeology/Exhibitions/Prehistoric-Ireland ''Prehistoric Ireland''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; It gebrûk fan metaal foar wapens, ark en sieraden waard dêrnei in karakteristyk ûnderdiel fan de materiële kultuer fan de Brûnstiid.&lt;ref name=&quot;NMIprehistoric&quot; /&gt;

=== Iere midsiuwen en kristendom ===
Yn de iere midsiuwen wie Ierlân polityk ferdield yn ferskate keninkriken en lytsere gebieten, dêr't it keningskip in sintrale politike en maatskiplike ynstelling wie.&lt;ref name=&quot;UCCkingship&quot;&gt;[https://cora.ucc.ie/handle/10468/1843 Patrick Gleeson, ''Landscapes of kingship in early medieval Ireland, AD 400–1150''], University College Cork, 2014.&lt;/ref&gt; De machtsferhâldingen tusken dy keninkriken feroaren troch de tiid hinne.&lt;ref name=&quot;UCCkingship&quot; /&gt;
[[Ofbyld:KellsFol032vChristEnthroned.jpg|thumb|De ferneamde [[Book of Kells]] waard om 800 hinne skreaun]]
It [[kristendom]] waard yn de fyfde iuw benammen út Romeinsk-Brittanje yn Ierlân yntrodusearre.&lt;ref name=&quot;NMIearly&quot;&gt;[https://source.museum.ie/en-ie/collections-research/irish-antiquities-division-collections/collections-list-%281%29/early-medieval ''Early Medieval''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; De tsjerke krige dêrnei in wichtige rol yn de Ierske maatskippij.&lt;ref name=&quot;NMIearly&quot; /&gt; Oer it hiele eilân ûntstienen tsjerken en kleasters, dêr't ûnder oare manuskripten kopiearre en religieuze foarwerpen makke waarden.&lt;ref name=&quot;NMIearly&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Faddan&quot;&gt;[https://cms.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-%281%29/Early-Medieval/The-Faddan-More-Psalter/Discovery-and-Identification ''The Faddan More Psalter – Discovery and Identification''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; Fanwegen de hege kwaliteit fan benammen it metaalwurk út de achtste en njoggende iuw wurdt dy perioade neffens it National Museum of Ireland ek wol as in gouden tiid fan it Ierske ambachtswurk beskôge.&lt;ref name=&quot;NMIearly&quot; /&gt;

Fan de ein fan de achtste iuw ôf krige Ierlân te krijen mei [[Wytsingen|Wytsingen]]. De earste Wytsinge-oanfallen dy't yn Ierske skriftlike boarnen fêstlein binne, datearje út 795.&lt;ref name=&quot;NMIviking&quot;&gt;[https://cms.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-%281%29/Viking/The-Viking-Age-in-Ireland ''The Viking Age in Ireland''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; Yn it earstoan gie it om oanfallen fan see ôf, mar om 841 hinne hienen Wytsingen by [[Dublin]] in mear permaninte basis fêstige.&lt;ref name=&quot;NMIviking&quot; /&gt; Ek op oare plakken ûntstienen permaninte delsettings.&lt;ref name=&quot;NMIviking&quot; /&gt; Dublin, [[Waterford]], [[Limerick]], [[Cork (stêd)|Cork]] en [[Wexford]] ûntjoegen har yn de Wytsingetiid ta wichtige stêden en hannelssintra.&lt;ref name=&quot;NMIviking&quot; /&gt;

Yn de tsiende en alfde iuw bleaunen Ierske keningen mei-inoar stride om regionale en boppe-regionale macht.&lt;ref name=&quot;UCCkingship&quot; /&gt; [[Brian Boru]] wist syn macht fanút Munster út te wreidzjen en waard oan it begjin fan de alfde iuw erkend as hege kening fan Ierlân.&lt;ref name=&quot;BrianBoru&quot;&gt;[https://askaboutireland.ie/learning-zone/primary-students/looking-at-places/clare/aspects-of-clare/clare-people/brian-boru-%28c.940-1014%29/ ''Brian Boru (c.940–1014)''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Yn 1014 fersloech syn leger by de [[Slach by Clontarf]] in koälysje fan syn tsjinstanners, mar Brian sels kaam by de slach om it libben.&lt;ref name=&quot;BrianBoru&quot; /&gt;

=== Normandyske komst en lette midsiuwen ===
Yn de tolfde iuw bestie Ierlân út in grut tal keninkriken dy't ûnderling om macht strieden.&lt;ref name=&quot;NormanIreland&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/learning-zone/primary-students/1st-%2B-2nd-class/history/history-the-full-story/norman-ireland-medieval-i/ ''Norman Ireland: Medieval Ireland''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Yn 1169 kamen Normandyske kriichslju nei Ierlân om [[Diarmait Mac Murchada]], de ôfsette kening fan Leinster, te helpen syn keninkryk werom te krijen.&lt;ref name=&quot;NormanIreland&quot; /&gt; Dat jier wurdt ek beskôge as it begjin fan de Anglo-Normandyske delsetting yn Ierlân.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot;&gt;[https://www.oireachtas.ie/en/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland/ ''History of Parliament in Ireland''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Trim Castle 6.jpg|thumb|De oerbliuwselen fan it 12e-iuwske Trim kastiel, it grutste kastiel fan de [[Normandjers|Anglo-Normandyske hearskers]] yn Ierlân]]
Yn de neikommende iuwen kamen grutte parten fan it eilân ûnder it bewâld of de ynfloed fan Anglo-Normandyske hearskers, wylst yn oare gebieten Gaelic-Ierske politike en maatskiplike struktueren bestean bleaunen.&lt;ref name=&quot;NMImedieval&quot;&gt;[https://cms.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-%281%29/Late-Medieval ''Late Medieval Ireland''], National Museum of Ireland.&lt;/ref&gt; De Normandyske kolonisaasje late dêrtroch net ta it ferdwinen fan de eardere kultuer, mar ta in maatskippij dêr't Gaelic-Ierske en Anglo-Ierske tradysjes njonken en trochinoar bestienen.&lt;ref name=&quot;NMImedieval&quot; /&gt;

Ek de tsjerklike organisaasje feroare yn de midsiuwen. Nije kleasteroarders waarden yntrodusearre en de struktuer fan de tsjerke feroare, wylst yn gebieten bûten de direkte Ingelske kontrôle ek âldere Ierske tsjerklike tradysjes bestean bleaunen.&lt;ref name=&quot;NMImedieval&quot; /&gt;

=== Tudorperioade, Ingelske machtsútwreiding en plantaazjes ===
Fan de sechstjinde iuw ôf besocht de Ingelske kroan syn kontrôle oer it eilân fierder út te wreidzjen. Under de Tudormonargy waarden ek de earste systematyske [[plantaazje (kolonisaasje)|plantaazjes]] útfierd, wêrby't lân fan Ierske machthawwers konfiskearre en oan Ingelske kolonisten jûn waard.&lt;ref name=&quot;TudorPlantations&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/history/tudor-ireland/tudor-plantations/ ''Tudor Plantations''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Yn 1556 en 1557 waard lân fan de Gaelic clans O'More en O'Connor yn it gebiet fan it hjoeddeistige Laois en Offaly yn beslach nommen en oan Ingelske kolonisten tawiisd.&lt;ref name=&quot;TudorPlantations&quot; /&gt;

De útwreiding fan de Ingelske macht late oan de ein fan de sechstjinde iuw ta in grutte oarloch mei ferskate Gaelic machthawwers yn Ulster. De saneamde [[Njoggenjierrige Oarloch (Ierlân)|Njoggenjierrige Oarloch]] duorre fan 1594 oant 1603.&lt;ref name=&quot;NineYears&quot;&gt;[https://askaboutireland.ie/learning-zone/primary-students/subjects/history/history-the-full-story/ulster-plantation/ ''Ireland in the 17th Century''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; De Gaelic legers ûnder ûnder oaren Hugh O'Neill en Red Hugh O'Donnell krigen stipe út Spanje, mar waarden yn 1601 by [[Kinsale]] troch Ingelske troepen ferslein.&lt;ref name=&quot;Kinsale&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/history-of-ireland/the-flight-of-the-earls-1/the-battle-of-kinsale-160/ ''The Battle of Kinsale 1601''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Mei it Ferdrach fan Mellifont fan 1603 kaam in ein oan de oarloch.&lt;ref name=&quot;NineYears&quot; /&gt;

Yn 1607 ferlieten Hugh O'Neill, Rory O'Donnell en oare foaroansteande Gaelic eallju Ulster en setten ôf nei it Jeropeeske fêstelân. Dat barren stiet bekend as de [[Flight of the Earls]].&lt;ref name=&quot;FlightEarls&quot;&gt;[https://askaboutireland.ie/learning-zone/primary-students/1st-%2B-2nd-class/history/history-the-full-story/ulster-plantation/flight-of-the-earls/ ''Flight of the Earls''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Hja kamen net werom nei Ierlân.&lt;ref name=&quot;FlightEarls&quot; /&gt; Harren fertrek makke de wei frij foar in gruttere kolonisaasje fan Ulster.&lt;ref name=&quot;UlsterPlantation&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/learning-zone/secondary-students/history/tudor-ireland/the-plantation-of-ulster/ ''The Plantation of Ulster''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt;

Yn 1609 begûn op befel fan kening [[Jakobus I fan Ingelân|Jakobus I]] de [[Plantaazje fan Ulster]].&lt;ref name=&quot;UlsterPlantation&quot; /&gt; Konfiskearre lân waard dêrby ûnder oare oan Ingelske en Skotske kolonisten tawiisd.&lt;ref name=&quot;UlsterPlantation&quot; /&gt; Troch de plantaazje fêstige in grut tal protestantske kolonisten har yn Ulster en feroaren dêr de politike, religieuze, ekonomyske en demografyske ferhâldingen.&lt;ref name=&quot;UlsterPlantation&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot;&gt;[https://www.tcd.ie/history/research/1641.php ''The 1641 Depositions Project''], Department of History, Trinity College Dublin.&lt;/ref&gt;

=== Opstân fan 1641 en Cromwelliaanske ferovering ===
Yn oktober 1641 bruts ûnder katolike Ieren in opstân út.&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot; /&gt; De opstân begûn yn Ulster en fersprate him dêrnei oer grutte parten fan it eilân.&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot; /&gt; By it konflikt kaam it ta geweld tsjin de protestantske kolonisten en ta represaillemaatregels tsjin katoliken.&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot; /&gt; De saneamde ''1641 Depositions'', tûzenen tsjûgeferklearringen dy't yn Trinity College Dublin bewarre wurde, binne in wichtige boarne foar de perioade.&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot; /&gt; De krekte aard en omfang fan de moarden op protestantske kolonisten binne al iuwenlang ûnderwerp fan historiografysk debat. Trinity College Dublin wiist derop dat de beskikbere tsjûgeferklearringen yn ferskillende perioaden troch propagandisten, politisy en histoarisy brûkt binne en dat de fraach oft der sprake wie fan in foarôf plande algemiene massamoard, omstriden is.&lt;ref name=&quot;TCD1641&quot; /&gt;

De opstân ûntjoech him ta in langer konflikt yn it ramt fan de oarloggen yn de trije keninkriken Ingelân, Skotlân en Ierlân.&lt;ref name=&quot;TCDCromwell&quot;&gt;[https://www.tcd.ie/history/undergraduate/empire-transformed.php ''Empire Transformed: The Cromwellian Conquest and Settlement of Ireland 1641–1660''], Department of History, Trinity College Dublin.&lt;/ref&gt; Yn Ierlân operearren ûnder oare katolike Konfederearden, Ingelske royalisten en parlemintariërs en Skotske Covenanters as aparte politike en militêre groepen.&lt;ref name=&quot;TCDCromwell&quot; /&gt;

Nei de oerwinning fan de parlemintariërs yn de Ingelske Boargeroarloch kaam yn 1649 in leger ûnder [[Oliver Cromwell]] nei Ierlân.&lt;ref name=&quot;TCDCromwell&quot; /&gt; Op de militêre ferovering troch de parlemintariërs folge yn de jierren dêrnei in grutte werferdieling fan Iersk lân.&lt;ref name=&quot;TCDCromwell&quot; /&gt; Under de ''Act for the Settling of Ireland'' fan 1652 ferlearen in protte protestantske en hast alle katolike grûnbesitters in part of it gehiel fan harren lânbesit.&lt;ref name=&quot;Settlement1652&quot;&gt;[https://celt.ucc.ie/published/E660001-001.html ''Act of Settlement [1662] and Act of Explanation [1665]''], CELT, University College Cork.&lt;/ref&gt; In grut part fan it konfiskearre lân kaam yn hannen fan protestantske soldaten, krediteuren en oare kolonisten.&lt;ref name=&quot;TCDCromwell&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Settlement1652&quot; /&gt;

Nei it herstel fan de monargy ûnder [[Karel II fan Ingelân|Karel II]] waard mei de ''Act of Settlement'' fan 1662 en de ''Act of Explanation'' fan 1665 in grut part fan de feroarings yn it lânbesit út de Cromwelliaanske perioade befestige.&lt;ref name=&quot;Settlement1652&quot; /&gt;

=== Williamityske Oarloch en protestantske oerhearsking ===
Nei de ôfsetting fan de katolike kening [[Jakobus II fan Ingelân|Jakobus II]] yn de Glorious Revolution waard Ierlân ien fan de wichtichste kriichstoanielen yn de striid tusken Jakobiten en oanhingers fan [[Willem III fan Oranje]].&lt;ref name=&quot;TCDWilliamite&quot;&gt;[https://www.tcd.ie/history/undergraduate/revolutionary-britain.php ''Revolutionary Britain 1678–1715''], Department of History, Trinity College Dublin.&lt;/ref&gt; De oarloch yn Ierlân duorre fan 1689 oant 1691.&lt;ref name=&quot;TCDWilliamite&quot; /&gt;

Op 1 july 1690, neffens de doe brûkte kalinder, troffen de legers fan Willem III en Jakobus II inoar by de [[Slach oan de Boyne]].&lt;ref name=&quot;Boyne&quot;&gt;[https://heritageireland.ie/places-to-visit/battle-of-the-boyne-visitor-centre-oldbridge-estate/ ''Battle of the Boyne Visitor Centre – Oldbridge Estate''], Heritage Ireland.&lt;/ref&gt; Heritage Ireland jout foar de slach sa'n 36.000 soldaten oan Williamityske kant en 25.000 oan Jakobityske kant.&lt;ref name=&quot;Boyne&quot; /&gt; Willem III wûn de slach.&lt;ref name=&quot;Boyne&quot; /&gt; De oarloch einige úteinlik mei in oerwinning fan de Williamityske kant.&lt;ref name=&quot;TCDWilliamite&quot; /&gt;

Yn de tiid dêrnei waard de politike machtsposysje fan de protestantske elite yn Ierlân fersterke.&lt;ref name=&quot;TCDWilliamite&quot; /&gt; Tsjin katoliken waard in rige saneamde [[Penal Laws]] ynfierd, dy't harren ûnder oare op it mêd fan polityk, religy en eigendomsrjocht beheiningen opleinen.&lt;ref name=&quot;Georgian&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/architecture/Architecture/historical-periods-1/the-georgian-age/ ''The Georgian Age''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Trinity College Dublin beskriuwt de Williamityske oerwinning as in ûntwikkeling dy't yn Ierlân ûnder oare ta in fersterking fan it parlemint en ta in rige strafwetten late.&lt;ref name=&quot;TCDWilliamite&quot; /&gt;

Yn de achttjinde iuw waard it politike systeem foar in grut part dominearre troch de protestantske elite, dy't letter bekend waard as de [[Protestant Ascendancy]].&lt;ref name=&quot;Georgian&quot; /&gt;

=== De opstân fan 1798 en de Uny ===
Yn de lêste desennia fan de achttjinde iuw waard de Ierske polityk beynfloede troch de Amerikaanske en Frânske revolúsjes en troch bewegingen dy't politike en religieuze herfoarmingen neistribben.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot;&gt;[https://www.nationalarchives.ie/PDF/1798.pdf ''The 1798 Rebellion''], National Archives of Ireland.&lt;/ref&gt; De [[Society of United Irishmen]] boude yn de jierren foar 1798 oan in revolúsjonêre organisaasje en socht ek militêre stipe fan Frankryk.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot; /&gt;

Yn de nacht fan 23 op 24 maaie 1798 kamen leden en oanhingers fan de United Irishmen yn ûnder oare Kildare, Meath en Dublin yn opstân.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot; /&gt; Koart dêrnei folge in grutte opstân yn Wexford.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot; /&gt; Ek yn Antrim en Down waard fochten.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot; /&gt; Yn augustus kaam in Frânske ekspedysjemacht oan yn Killala Bay, mar ein septimber wienen ek de lêste grutte opstannen ûnderdrukt.&lt;ref name=&quot;NA1798&quot; /&gt;

Nei de opstân woe it regear yn Londen Ierlân ûnder mear direkte Britske kontrôle bringe.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; It Ierske parlemint naam dêrop de ''Act of Union'' oan.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; Mei yngong fan 1801 kaam in ein oan it aparte Ierske parlemint en ûntstie it [[Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Ierlân]].&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; Ierske fertsjintwurdigers krigen dêrnei sitten yn it Britske parlemint yn Westminster.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt;

=== Katolike emansipaasje en politike mobilisaasje ===
Yn de earste desennia nei de Uny waard de striid om de politike rjochten fan katoliken in wichtich ûnderwerp yn de Ierske polityk.&lt;ref name=&quot;Emancipation&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/history-of-ireland/a-history-of-ireland-feat/emancipation-repeal-the-f/ ''Emancipation, Repeal, The Famine and Young Ireland''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; [[Daniel O'Connell]] boude in brede politike massabeweging op dy't katolike emansipaasje easke.&lt;ref name=&quot;Emancipation&quot; /&gt;

Yn 1829 waard de ''Roman Catholic Relief Act'' oannommen.&lt;ref name=&quot;CatholicRelief&quot;&gt;[https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/bill/1981/27/eng/ver_a/bills1983b-03.pdf ''Statute Law Revision Bill – list of legislation''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt; Dy wet makke it ûnder oare mooglik dat katoliken yn it parlemint sitte en stimme koenen.&lt;ref name=&quot;CatholicRelief&quot; /&gt; Nei it berikken fan de katolike emansipaasje sette O'Connell him yn foar it opheffen fan de Uny en foar it werstellen fan in Iersk parlemint.&lt;ref name=&quot;OConnellRepeal&quot;&gt;[https://www.oireachtas.ie/en/visit-and-learn/history-and-buildings/historical-documents/in-the-display-case/ ''Oireachtas L&amp;RS display case''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt; Yn 1840 organisearre er dêrfoar de ''Loyal National Repeal Association''.&lt;ref name=&quot;OConnellRepeal&quot; /&gt; Yn syn libben waard de Uny lykwols net opheft.&lt;ref name=&quot;OConnellRepeal&quot; /&gt;

=== De Grutte Hongersneed ===
[[Ofbyld:FRENCH(1891) p118 THE FAMINE AT BOFIN.jpg|thumb|Ofbylding fan de grutte hongersneed, makke yn 1891]]
Fan 1845 ôf waard de Ierske ierappelrispinge troffen troch in sykte dy't in grut part fan it wichtichste fiedingsgewaaks ferneatige.&lt;ref name=&quot;famineNA&quot;&gt;[https://nationalarchives.ie/help-with-research/research-guides/famine-records-distress-papers-and-the-relief-commission/ ''Famine records: Distress Papers and the Relief Commission''], National Archives of Ireland.&lt;/ref&gt; De dêrop folgjende [[Grutte Hongersneed (Ierlân)|Grutte Hongersneed]] duorre oant 1852.&lt;ref name=&quot;famineNA&quot; /&gt;

Neffens offisjele Ierske betinkingsboarnen stoaren yn ferbân mei de hongersneed mear as ien miljoen minsken en emigrearren mear as ien miljoen oaren.&lt;ref name=&quot;faminegov&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/office-of-public-works/press-releases/mary-robinson-opens-1845-memento-mori-by-paula-stokes-at-dublin-castles-st-patricks-hall/ ''1845: Memento Mori''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; De kombinaasje fan ferstjerren en emigraasje late ta in sterke delgong fan de Ierske befolking.&lt;ref name=&quot;faminegov&quot; /&gt; De krisis hie benammen op it plattelân grutte gefolgen en hie ek ynfloed op it stelsel fan lânbesit en pacht.&lt;ref name=&quot;landedestates&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/big-houses-of-ireland/welcome-to-the-cork-archi/background-to-landed-esta/ ''Background to Landed Estates''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt;

=== Lânstriid en Home Rule ===
Yn de twadde helte fan de njoggentjinde iuw waarden lânherfoarming en Iersk selsbestjoer sintrale tema's yn de nasjonalistyske polityk.&lt;ref name=&quot;Parnell&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/reading-room/history-heritage/big-houses-of-ireland/Big-houses-of-ireland-fea/famous-people/charles-stewart-parnell/ ''Charles Stewart Parnell''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Yn 1879 waard de Irish National Land League oprjochte, mei [[Michael Davitt]] as in wichtige organisator en [[Charles Stewart Parnell]] as presidint.&lt;ref name=&quot;Parnell&quot; /&gt; De beweging sette him yn foar de saneamde ''Three F's'': in earlike pacht, wissichheid fan pacht en it rjocht fan in pachter om syn belang yn in pleats te ferkeapjen.&lt;ref name=&quot;Parnell&quot; /&gt;

De agraryske konflikten en kampanjes fan dy jierren waarden bekend as de [[Land War]].&lt;ref name=&quot;Parnell&quot; /&gt; Yn de desennia dêrnei waarden ferskate lânwetten oannommen dy't de posysje fan pachters feroaren en in stadige ferskowing fan it grûnbesit mooglik makken.&lt;ref name=&quot;landedestates&quot; /&gt;

Tagelyk groeide de politike kampanje foar [[Home Rule]], selsbestjoer foar Ierlân binnen it Feriene Keninkryk.&lt;ref name=&quot;HomeRuleMovement&quot;&gt;[https://www.askaboutireland.ie/narrative-notes/home-rule-movement/ ''Home Rule Movement''], AskAboutIreland.&lt;/ref&gt; Yn de jierren 1870 waard ûnder Isaac Butt in organisearre Home Rule-beweging opboud.&lt;ref name=&quot;HomeRuleMovement&quot; /&gt; Under Parnell waard de Ierske parlemintêre partij yn Westminster in sterke en goed organisearre politike macht.&lt;ref name=&quot;Parnell&quot; /&gt; In earste Home Rule-foarstel waard yn 1886 ôfwiisd.&lt;ref name=&quot;Parnell&quot; /&gt; In twadde wetsfoarstel waard yn 1893 troch it Britske Hûs fan Hearen fersmiten.&lt;ref name=&quot;Seanad100&quot;&gt;[https://data.oireachtas.ie/ie/oireachtas/communications/other/2023/2023-10-01_100-bliain-de-sheanad-ireann_en.pdf ''1922–2022: 100 Years of Seanad Éireann''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt;

=== Home Rule-krisis en Earste Wrâldkriich ===
Yn april 1912 waard in tredde Home Rule Bill yn Westminster yntrodusearre.&lt;ref name=&quot;Decade&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-foreign-affairs/publications/commemorations-and-reconciliation/ ''Commemorations and Reconciliation''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; It foarútsjoch op Iersk selsbestjoer waard fûl bestriden troch unionisten, benammen yn Ulster.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-the-taoiseach/publications/the-1916-rising/ ''The 1916 Rising''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Yn 1912 waard de Ulster Volunteer Force oprjochte om mei de driging fan geweld tsjin de ynfiering fan Home Rule yn te gean.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt; As reaksje dêrop waard yn 1913 de nasjonalistyske Irish Volunteers oprjochte.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt;

De Home Rule-wet waard úteinlik wol oannommen, mar de útfiering waard by it útbrekken fan de [[Earste Wrâldkriich]] yn 1914 útsteld.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt; De kriich feroare dêrmei de politike omstannichheden dêr't it Home Rule-konflikt him yn ôfspile.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt;

=== Peaskeopstân en de opkomst fan Sinn Féin ===
[[Ofbyld:The shell of the G.P.O. on Sackville Street after the Easter Rising (6937669789).jpg|thumb|Skea yn Dublin nei de Peaskeopstân yn 1916]]
Op 24 april 1916 begûn yn Dublin de [[Peaskeopstân]].&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt; De opstannelingen besetten ferskate wichtige gebouwen yn de stêd en rôpen in ûnôfhinklike Ierske republyk út.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt; De opstân waard troch Britske troepen ûnderdrukt.&lt;ref name=&quot;RisingGov&quot; /&gt;

Yn de jierren nei 1916 feroaren de politike ferhâldingen fluch.&lt;ref name=&quot;Decade&quot; /&gt; By de Britske parlemintsferkiezingen fan desimber 1918 wûn [[Sinn Féin]] 73 fan de 105 Ierske sitten.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; De keazen Sinn Féin-leden wegeren harren sitten yn Westminster yn te nimmen en kamen op 21 jannewaris 1919 yn Dublin byinoar as [[Dáil Éireann]].&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; De Dáil naam dy deis ûnder oare in ûnôfhinklikheidsferklearring oan.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt;

=== Unôfhinklikheidsoarloch en opdieling ===
Yn 1919 begûn de [[Ierske Unôfhinklikheidsoarloch]].&lt;ref name=&quot;WarIndependence&quot;&gt;[https://www.militaryarchives.ie/uploads/documents/DFHistory.pdf ''A Pictorial History of Óglaigh na hÉireann – War of Independence''], Military Archives.&lt;/ref&gt; Ierske Republikeinske troepen fierden benammen in guerriljakampanje tsjin Britske militêre en plysjetsjinsten.&lt;ref name=&quot;WarIndependence&quot; /&gt; Fan de hjerst fan 1919 ôf waard de namme [[Irish Republican Army]] foar de bewapene organisaasje brûkt.&lt;ref name=&quot;WarIndependence&quot; /&gt; Yn 1920 en 1921 waarden yn ferskate parten fan it lân mobile ''flying columns'' ynset.&lt;ref name=&quot;WarIndependence&quot; /&gt;

Tagelyk lei it Britske parlemint mei de ''Government of Ireland Act 1920'' de bestjoerlike opdieling fan it eilân fêst.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot;&gt;[https://www.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2022/04/NA-Treaty-Education-Resource-Final-v03.pdf ''The Anglo-Irish Treaty – Education Resource''], National Archives of Ireland.&lt;/ref&gt; Op grûn fan dy wet waard it eilân opdield yn twa jurisdiksjes mei elk in eigen Home Rule-parlemint.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt; [[Noard-Ierlân]], dat út seis noardeastlike greefskippen bestie, waard op 3 maaie 1921 formeel oprjochte.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt; It foar de oare 26 greefskippen bedoelde parlemint fan Súd-Ierlân kaam net as funksjonearjend selsbestjoerlik systeem fan 'e grûn, om't Sinn Féin de ynstellingen net as ferfanging fan de Dáil akseptearre.&lt;ref name=&quot;Treaty1921&quot;&gt;[https://www.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2022/02/21.12.03-Treaty-Exhibition-Catalogue-Web.pdf ''The Treaty 1921: Records from the Archives''], National Archives of Ireland.&lt;/ref&gt;

Op 11 july 1921 gie in wapenstilstân tusken de stridende partijen yn.&lt;ref name=&quot;TreatyTimeline&quot;&gt;[https://www.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2022/09/22.08.24-NA-Treaty-Education-Resource-Digital_for-the-website-354263a0-b5c5-4359-ad08-19c3feb2beca.pdf ''Anglo-Irish Treaty Document Resource Pack''], National Archives of Ireland.&lt;/ref&gt; Dêrnei begûnen ûnderhannelingen tusken fertsjintwurdigers fan de Britske regearing en de Ierske delegaasje.&lt;ref name=&quot;Treaty1921&quot; /&gt;

=== Anglo-Ierske Ferdrach en Boargeroarloch ===
[[Ofbyld:Map of Ireland's capitals.png|right|thumb|200px|Steatkundige kaart fan it eilân Ierlan mei de Republyk Ierlân en Noard-Ierlân]]
It [[Anglo-Ierske Ferdrach]] waard op 6 desimber 1921 ûndertekene.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt; It ferdrach joech it grutste part fan Ierlân de status fan in selsbestjoerend dominion binnen it Britske Ryk, mei deselde steatsrjochtlike status as Kanada.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt; Dy status gie fierder as de Home Rule dy't foar de Earste Wrâldkriich troch de Ierske parlemintêre beweging easke wie, mar foldie net oan de eask fan in folslein ûnôfhinklike republyk.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt;

Neffens it ferdrach koe Noard-Ierlân kieze om bûten de nije Ierske Frijsteat te bliuwen. Noard-Ierlân keas foar dy mooglikheid.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt; Dêrtroch krige de nije steat yn de praktyk jurisdiksje oer 26 fan de 32 greefskippen.&lt;ref name=&quot;TreatyResource&quot; /&gt;

It ferdrach feroarsake in djippe splitsing binnen de Ierske nasjonalistyske beweging.&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot;&gt;[https://www.militaryarchives.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Pictorial_History/files/basic-html/page12.html ''Civil War 1922/1923''], Military Archives.&lt;/ref&gt; De foarstanners seagen it as in wichtige stap nei selsstannigens en as alternatyf foar in nije oarloch mei Grut-Brittanje, wylst de tsjinstanners benammen beswier hienen tsjin it ûntbrekken fan in folsleine republyk en de oerbleaune konstitúsjonele bannen mei de Britske kroan.&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot; /&gt;

Op 28 juny 1922 beskeat it leger fan de pro-ferdrachsregearing it troch anty-ferdrachstroepen besette Four Courts-kompleks yn Dublin.&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot; /&gt; Dêrmei begûn de [[Ierske Boargeroarloch]].&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot; /&gt; Nei in earste konvinsjonele faze gienen de anty-ferdrachstroepen oer op guerriljataktiken.&lt;ref name=&quot;CivilWar&quot; /&gt; De striid duorre oant maaie 1923.&lt;ref name=&quot;JusticeHistory&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-justice-home-affairs-and-migration/organisation-information/early-history-of-the-department-of-justice/ ''Early History of the Department of Justice''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Op 24 maaie 1923 kaam in ein oan de organisearre anty-ferdrachskampanje.&lt;ref name=&quot;JusticeHistory&quot; /&gt;

=== De Ierske Frijsteat ===
Midden yn de Boargeroarloch waard fierder wurke oan de ynrjochting fan de nije steat. Op 25 oktober 1922 naam de Dáil de grûnwet fan de [[Ierske Frijsteat]] oan.&lt;ref name=&quot;Constitution1922&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-culture-communications-and-sport/press-releases/unique-event-to-mark-the-signing-of-the-1922-constitution-takes-place-at-shelbourne-hotel/ ''The 1922 Constitution''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Op 6 desimber 1922 kaam de Ierske Frijsteat formeel ta stân.&lt;ref name=&quot;SecondDail&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-the-taoiseach/publications/second-d%C3%A1il/ ''Second Dáil''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Op dyselde dei waard de earste Executive Council fan de Frijsteat foarme.&lt;ref name=&quot;SecondDail&quot; /&gt;

De steat boude yn de jierren dêrnei eigen ynstellingen op.&lt;ref name=&quot;JusticeHistory&quot; /&gt; In nije plysjemacht, [[Garda Síochána]], waard organisearre en mei de ''Courts of Justice Act 1924'' waard in nij rjochtbanksysteem ynrjochte.&lt;ref name=&quot;JusticeHistory&quot; /&gt; Mei de ''Ministers and Secretaries Act 1924'' waard de organisaasje fan de ministearjes fierder formalisearre.&lt;ref name=&quot;FinanceHistory&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-finance/organisation-information/establishment-of-the-department-of-finance/ ''Establishment of the Department of Finance''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt;

De Ierske Frijsteat waard yn septimber 1923 lid fan it [[Folkebûn]].&lt;ref name=&quot;Decade&quot; /&gt; Yn 1927 namen ek in tal polityk aktive tsjinstanners fan it Ferdrach, dy't de Dáil earder boykotten hienen, harren sitten yn it parlemint yn.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt;

Yn de jierren tritich waarden de konstitúsjonele bannen mei de Britske kroan stadichoan fierder ôfboud.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; De funksje fan de gûverneur-generaal waard ôfskaft en ferwizingen nei de kening waarden út de grûnwet fan de Frijsteat helle.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt;

=== De grûnwet fan 1937 en de Twadde Wrâldkriich ===
Op 1 july 1937 waard in nije grûnwet yn in referindum goedkard.&lt;ref name=&quot;referendums&quot; /&gt; ''Bunreacht na hÉireann'' kaam op 29 desimber 1937 yn wurking.&lt;ref name=&quot;referendums&quot; /&gt; De steat krige dêryn de namme ''Éire'', of yn it Ingelsk ''Ireland'', en waard omskreaun as in soevereine, ûnôfhinklike en demokratyske steat.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt; De grûnwet makke ek it amt fan presidint, de [[Taoiseach]] en in nij [[Seanad Éireann]] ta ûnderdielen fan it steatsbestel.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt; [[Douglas Hyde]] waard op 25 juny 1938 as earste presidint ynstallearre.&lt;ref name=&quot;oireachtashistory&quot; /&gt;

By it útbrekken fan de [[Twadde Wrâldkriich]] keas de Ierske regearing foar neutraliteit.&lt;ref name=&quot;neutralitydebate&quot;&gt;[https://www.oireachtas.ie/en/debates/notable-debates/ ''Notable debates in the Dáil – Neutrality, 1940''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt; De oarlochsjierren waarden yn Ierlân bekend as ''the Emergency''.&lt;ref name=&quot;neutralitydebate&quot; /&gt; De militêre neutraliteit waard yn dy perioade in formeel steatsbelied en is neffens it Ierske ministearje fan Bûtenlânske Saken gjin grûnwetlik foarskrift.&lt;ref name=&quot;neutrality&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-foreign-affairs/publications/international-security-policy-background-information/ ''International Security Policy – Background Information''], Department of Foreign Affairs.&lt;/ref&gt;

=== Republyk en ynternasjonale oriïntaasje ===
Yn 1948 waard de ''Republic of Ireland Act'' oannommen.&lt;ref name=&quot;republicact&quot; /&gt; De wet kaam op 18 april 1949 yn wurking en makke in ein oan de oerbleaune formele rol fan de Britske monarch yn de eksterne betrekkingen fan de Ierske steat.&lt;ref name=&quot;Republic1949&quot;&gt;[https://www.oireachtas.ie/en/visit-and-learn/history-and-buildings/history-of-parliament-in-ireland/ ''History of Parliament in Ireland – The Republic of Ireland, 1949''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt; De wet bepaalde dat ''Republic of Ireland'' de beskriuwing fan de steat wêze soe; de grûnwetlike namme bleau ''Ireland'' of ''Éire''.&lt;ref name=&quot;republicact&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Republic1949&quot; /&gt;

Ierlân waard op 14 desimber 1955 lid fan de Feriene Naasjes.&lt;ref name=&quot;UNmembers&quot; /&gt; Yn 1958 waarden foar it earst Ierske militêre waarnimmers yn it ramt fan in FN-missy nei it bûtenlân stjoerd.&lt;ref name=&quot;DefenceHistory&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-the-taoiseach/publications/the-defence-forces/ ''The Defence Forces''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Dêrmei begûn de lettere lange dielname fan Ierske militêren oan ynternasjonale fredesmisjes.&lt;ref name=&quot;DefenceHistory&quot; /&gt;

=== Ekonomyske feroaring en Jeropeeske yntegraasje ===
Yn de fyftiger jierren hie Ierlân te krijen mei ekonomyske problemen en grutte emigraasje.&lt;ref name=&quot;ESRI1958&quot;&gt;[https://www.esri.ie/system/files/publications/MEMO162.pdf ''The Economic and Social Research Institute – Economic Development and Planning''], ESRI.&lt;/ref&gt; Yn 1958 waard it earste ''Programme for Economic Expansion'' presintearre.&lt;ref name=&quot;ESRI1958&quot; /&gt; It programma en it ûnderlizzende rapport ''Economic Development'' foarmen neffens de ESRI it begjin fan in nije faze fan systematyske ekonomyske planning.&lt;ref name=&quot;ESRI1958&quot; /&gt;

Yn de jierren sechtich rjochte it ekonomyske belied him mear op ynternasjonale hannel, bûtenlânske ynvestearrings en yndustriële ûntwikkeling.&lt;ref name=&quot;CSOearnings&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-hes/hes2015/aiw/ ''Historical Earnings 1938–2015 – The Average Industrial Wage and the Irish Economy''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; It Anglo-Ierske hannelsakkoart fan 1965 liberalisearre de hannel fierder, en yn 1967 waard fergees fuortset ûnderwiis yntrodusearre.&lt;ref name=&quot;CSOearnings&quot; /&gt;
[[Ofbyld:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|Yn 1973 waard Ierlân tegearre mei it [[Feriene Keninkryk]] en [[Denemark]] lid fan de [[Jeropeeske Ekonomyske Mienskip]]. It lân ûndertekene yn 2007 it [[Ferdrach fan Lissabon]].]]
Ierlân waard op 1 jannewaris 1973 lid fan de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; It lidmaatskip joech it lân tagong ta de mienskiplike Jeropeeske merk en waard in wichtich ûnderdiel fan de ekonomyske en politike oriïntaasje fan de steat.&lt;ref name=&quot;CSOearnings&quot; /&gt;

Yn 1972 waarden ek ferskate feroarings oan de grûnwet trochfierd. In grûnwetswiziging makke it lidmaatskip fan de Jeropeeske Mienskippen mooglik, de minimumleeftyd om te stimmen waard fan 21 nei 18 jier ferlege en de grûnwetlike ferwizing nei de bysûndere posysje fan de Roomsk-Katolike Tsjerke waard skrast.&lt;ref name=&quot;ConstitutionGov&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-the-taoiseach/publications/constitution-of-ireland/ ''Constitution of Ireland – Amendments''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt;

=== Noard-Ierlân en it fredesproses ===
Yn 1969 begûn yn Noard-Ierlân in lange perioade fan polityk en sektarysk geweld.&lt;ref name=&quot;DefenceHistory&quot; /&gt; It konflikt hie ek gefolgen foar de Ierske steat en foar de betrekkingen mei it Feriene Keninkryk.&lt;ref name=&quot;DefenceHistory&quot; /&gt;

Nei in lange perioade fan politike ûnderhannelingen waard op 10 april 1998 it [[Goedfreedakkoart]] ûndertekene.&lt;ref name=&quot;GFA&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-justice-home-affairs-and-migration/policy-information/good-friday-agreement/ ''Good Friday Agreement''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; It akkoart lei in nij ramt fêst foar de politike ferhâldingen yn Noard-Ierlân en foar de gearwurking tusken Noard-Ierlân, Ierlân en it Feriene Keninkryk.&lt;ref name=&quot;GFA&quot; /&gt; Yn referindums yn sawol Ierlân as Noard-Ierlân waard it akkoart yn 1998 troch in mearderheid goedkard.&lt;ref name=&quot;GFA25&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-the-taoiseach/speeches/unveiling-of-a-bust-of-the-late-john-hume/ ''Unveiling of a Bust of the late John Hume''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt;

Yn ferbân mei it akkoart waard ek de Ierske grûnwet oanpast. De eardere territoriale formulearringen yn de kêsten 2 en 3 waarden ferfongen troch bepalingen dy't in feriening fan Ierlân ôfhinklik meitsje fan de demokratyske ynstimming fan in mearderheid yn beide jurisdiksjes op it eilân.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;

=== De Keltyske Tiger en de finansjele krisis ===
Yn de jierren njoggentich belibbe de Ierske ekonomy in perioade fan sterke groei dy't bekend waard as de [[Keltyske Tiger]].&lt;ref name=&quot;CSOEU50&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-ieu50/irelandandtheeuat50/economy/labourmarket/ ''Ireland and the EU at 50 – Labour Market''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; De term ''Celtic Tiger'' waard yn 1995 yn gebrûk nommen om de sterke groei fan produksje, wurkgelegenheid en libbensstandert te beskriuwen.&lt;ref name=&quot;CSOEU50&quot; /&gt; Yn de jierren njoggentich waard dy groei ûnder oare stipe troch bûtenlânske ynvestearrings, eksport, in groeiend arbeidsoanbod en eardere ynvestearrings yn ûnderwiis.&lt;ref name=&quot;CentralBankTiger&quot;&gt;[https://www.centralbank.ie/news/article/address-by-deputy-governor-stefan-gerlach-to-zinsforum-frankfurt ''The Irish Economy and the Celtic Tiger''], Central Bank of Ireland.&lt;/ref&gt;

Yn de earste jierren fan de ienentweintichste iuw ûntstie lykwols in grutte kredyt- en fêstgoedboom.&lt;ref name=&quot;CentralBankCrisis&quot;&gt;[https://www.centralbank.ie/docs/default-source/publications/quarterly-bulletins/quarterly-bulletin-signed-articles/irelands-fin-crisis-a-comparative-context.pdf ''Ireland's Financial Crisis: A Comparative Context''], Central Bank of Ireland, 2012.&lt;/ref&gt; Doe't yn 2008 de ynternasjonale finansjele krisis útbruts, rekke Ierlân yn in djippe bank- en ekonomyske krisis.&lt;ref name=&quot;CentralBankCrisis&quot; /&gt; De steat naam maatregels om it banksysteem te stypjen, wêrûnder bankgarânsjes en rekapitalisaasje.&lt;ref name=&quot;CentralBankCrisis&quot; /&gt; De kosten dêrfan droegen by oan in sterke ferslechtering fan de oerheidsfinânsjes.&lt;ref name=&quot;CentralBankCrisis&quot; /&gt;

Yn novimber 2010 frege Ierlân om ynternasjonale finansjele stipe.&lt;ref name=&quot;CentralBankCrisis&quot; /&gt; It dêrút fuortkommende oanpassingsprogramma mei de EU en it IMF bedroech €85 miljard, wêrfan't €17,5 miljard út Ierske middels kaam.&lt;ref name=&quot;Bailout&quot;&gt;[https://www.centralbank.ie/news/article/ireland--experience-after-adjustment-programme-mark-cassidy-director-economics-statistics-31-May-2018 ''Ireland's Experience after an Adjustment Programme''], Central Bank of Ireland.&lt;/ref&gt; It programma waard yn desimber 2013 ôfsletten.&lt;ref name=&quot;Bailout&quot; /&gt; Neffens de CSO begûn it ekonomyske herstel yn 2012.&lt;ref name=&quot;CSOEU50&quot; /&gt;

=== Maatskiplike en grûnwetlike feroarings ===
Fan de lêste desennia fan de tweintichste iuw ôf waarden ferskate maatskiplike kwestjes troch referindums en grûnwetswizigingen regele.&lt;ref name=&quot;PreviousReferendums&quot;&gt;[https://www.electoralcommission.ie/previous-referendums/ ''Previous referendums''], Electoral Commission.&lt;/ref&gt; Yn 1995 waard in grûnwetswiziging oannommen dy't ûnder bepaalde betingsten de ûntbining fan in houlik mooglik makke.&lt;ref name=&quot;PreviousReferendums&quot; /&gt;

Yn 2015 stimde in mearderheid yn in referindum foar de 34e grûnwetswiziging, dy't bepaalde dat in houlik sletten wurde kin sûnder ûnderskie nei it geslacht fan beide persoanen.&lt;ref name=&quot;PreviousReferendums&quot; /&gt; De wiziging waard op 29 augustus 2015 ûndertekene.&lt;ref name=&quot;ConstitutionGov&quot; /&gt;

Yn 2018 waard yn in referindum de 36e grûnwetswiziging oannommen. Dêrmei waard de eardere grûnwetlike bepaling oer it rjocht op libben fan it ûnberne bern ferfongen troch in bepaling dy't de wetjouwer it foech joech om abortus by wet te regeljen.&lt;ref name=&quot;PreviousReferendums&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ConstitutionGov&quot; /&gt; Yn itselde jier waard ek in grûnwetswiziging oannommen dy't it wurd ''blasphemous'' út de grûnwet skrast.&lt;ref name=&quot;PreviousReferendums&quot; /&gt;

== Oerheid en polityk ==
[[Ofbyld:Áras an Uachtaráin-2011.jpg|thumb|Áras an Uachtaráin, amtswenning fan de Ierske presidint]]
Ierlân hat in parlemintêr demokratysk steatsbestel.&lt;ref name=&quot;oireachtasfacts&quot;&gt;[https://www.oireachtas.ie/en/press-centre/factsheet/ ''Houses of the Oireachtas – Factsheet''], Houses of the Oireachtas.&lt;/ref&gt; It nasjonale parlemint, de [[Oireachtas]], bestiet grûnwetlik út de presidint en twa keamers, [[Dáil Éireann]] en [[Seanad Éireann]].&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oireachtasfacts&quot; /&gt;

De útfierende macht wurdt útoefene troch de regearing, dy't ûnder lieding stiet fan de [[Taoiseach]], de Ierske regearingslieder.&lt;ref name=&quot;oireachtasfacts&quot; /&gt; De plakferfangende regearingslieder draacht de titel [[Tánaiste]].&lt;ref name=&quot;oireachtasfacts&quot; /&gt; Dáil Éireann telt 174 leden.&lt;ref name=&quot;oireachtasfacts&quot; /&gt;

De presidint is it steatshaad en wurdt streekrjocht troch de kiezers keazen foar in amtstermyn fan sân jier.&lt;ref name=&quot;presrole&quot;&gt;[https://president.ie/en/the-president/constitutional-role ''Constitutional Role of the President''], Office of the President of Ireland.&lt;/ref&gt; [[Catherine Connolly]] waard yn 2025 ta de tsiende presidint fan Ierlân keazen en waard op 11 novimber 2025 yn it amt ynstallearre.&lt;ref name=&quot;connolly&quot;&gt;[https://president.ie/en/diary/details/inauguration-of-president-catherine-connolly ''Inauguration of President Catherine Connolly''], Office of the President of Ireland, 11 novimber 2025.&lt;/ref&gt;

By ferkiezingen foar Dáil Éireann wurdt [[evenredige fertsjintwurdiging]] mei de [[single transferable vote]] brûkt, yn Ierlân oantsjut as PR-STV.&lt;ref name=&quot;votingsystem&quot;&gt;[https://www.electoralcommission.ie/irelands-voting-system/ ''Ireland's voting system''], Electoral Commission.&lt;/ref&gt; De kiezers rangskikke de kandidaten dêrby yn folchoarder fan foarkar.&lt;ref name=&quot;votingsystem&quot; /&gt; De Dáil wurdt keazen yn kiesdistrikten dy't elk mear as ien parlemintslid kieze.&lt;ref name=&quot;votingsystem&quot; /&gt;

De rjochterlike organisaasje omfiemet ûnder oare de District Court, Circuit Court, High Court, Court of Appeal en Supreme Court.&lt;ref name=&quot;courts&quot;&gt;[https://www.courts.ie/visit-and-learn/what-the-courts-do ''What the Courts Do''], Courts Service of Ireland.&lt;/ref&gt; De [[Supreme Court of Ireland|Supreme Court]] is de heechste rjochtbank fan de steat.&lt;ref name=&quot;courts&quot; /&gt;

=== Bestjoerlike yndieling ===
[[Ofbyld:Ireland Administrative Counties.svg|thumb|Bestjoerlike ienheden]]
De steat omfiemet 26 greefskippen.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; It hjoeddeistige systeem fan lokaal bestjoer bestiet lykwols út 31 lokale oerheden.&lt;ref name=&quot;localgov&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-housing-local-government-and-heritage/organisation-information/local-government-structure-and-functions/ ''Local government structure and functions''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; It giet om 26 county councils, trije city councils en twa city and county councils.&lt;ref name=&quot;localgov&quot; /&gt;

De 26 greefskippen en de 31 lokale oerheden binne dus gjin twa ferskillende tellings fan deselde bestjoerlike ienheid, mar ferwize nei ferskillende yndielingen.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;localgov&quot; /&gt;

=== Bûtenlânske bannen en Europeeske Uny ===
Ierlân waard op 1 jannewaris 1973 lid fan de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip en is dêrmei lid fan de hjoeddeistige [[Jeropeeske Uny]].&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; It lân brûkt de euro en docht sûnt 1 jannewaris 1999 mei oan de muntuny.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt; Ierlân makket net folslein diel út fan it Schengengebiet en hat op dat mêd in útsûnderingsposysje.&lt;ref name=&quot;EU&quot; /&gt;

Ierlân en it Feriene Keninkryk binne mei-inoar ferbûn troch de [[Common Travel Area]].&lt;ref name=&quot;CTA&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-foreign-affairs/publications/the-common-travel-area/ ''The Common Travel Area''], Department of Foreign Affairs.&lt;/ref&gt; Under dy regeling kinne Ierske en Britske boargers yn beide lannen wenje en wurkje en hawwe se ferskate rjochten op it mêd fan ûnderwiis, sûnenssoarch en sosjale foarsjenningen.&lt;ref name=&quot;CTA&quot; /&gt; De regeling bestie al foar it lidmaatskip fan de Jeropeeske Mienskippen en stiet juridysk los fan it frije ferkear fan persoanen binnen de Jeropeeske Uny.&lt;ref name=&quot;CTA&quot; /&gt;

De Ierske regearing omskriuwt de militêre neutraliteit fan it lân as in belied en net as in grûnwetlik foarskrift.&lt;ref name=&quot;neutrality&quot; /&gt; It belied wurdt ûnder oare karakterisearre troch it feit dat Ierlân gjin lid is fan militêre alliânsjes en net dielnimt oan mienskiplike of ûnderlinge definsjeregelingen.&lt;ref name=&quot;neutrality&quot; /&gt; Dat belied slút dielname oan fredesmisjes fan de Feriene Naasjes en oan Europeeske gearwurking op it mêd fan feiligens net út.&lt;ref name=&quot;neutrality&quot; /&gt;

=== Underwiis ===
[[Ofbyld:Long Room Interior, Trinity College Dublin, Ireland - Diliff.jpg|thumb|Biblioteek fan it [[Trinity College Dublin|Trinity College]]]]
It Ierske ûnderwiissysteem omfiemet ûnder oare foarskoalsk, basis- en fuortset ûnderwiis.&lt;ref name=&quot;educationgov&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-education/policies/education/ ''Education''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Underwiis is ferplichte fan de leeftyd fan seis oant sechstjin jier, of oant in learling trije jier fuortset ûnderwiis folge hat.&lt;ref name=&quot;educationgov&quot; /&gt; De steat finansieret ûnderwiis op ferskate nivo's, njonken in sektor fan partikuliere ûnderwiisynstellingen.&lt;ref name=&quot;educationgov&quot; /&gt;

By de folkstelling fan 2022 hienen mear as 1,77 miljoen minsken fan fyftjin jier en âlder dy't harren foltiidûnderwiis ôfsletten hienen in kwalifikaasje op tertiêr of ''third-level''-nivo.&lt;ref name=&quot;educationcso&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpp8/censusofpopulation2022profile8-theirishlanguageandeducation/index.html ''Census of Population 2022 Profile 8 – The Irish Language and Education''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt;

=== Sûnenssoarch ===
De publike sûnenssoarch wurdt organisearre troch de [[Health Service Executive]] (HSE).&lt;ref name=&quot;healthregions&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-health/publications/hse-health-regions/ ''HSE Health Regions''], Government of Ireland.&lt;/ref&gt; Sûnt 2024 is it lân foar de organisaasje fan de HSE-sûnenssoarch ferdield yn seis Health Regions.&lt;ref name=&quot;healthregions&quot; /&gt; Dy regionale struktuer ferfong de eardere Community Healthcare Organisations en Hospital Groups as wichtich organisatoarysk model.&lt;ref name=&quot;healthregions&quot; /&gt;

Foar 2023 rapportearre it Ierske Department of Health in libbensferwachting fan 81,1 jier foar manlju en 84,6 jier foar froulju.&lt;ref name=&quot;healthtrends&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-health/press-releases/minister-for-health-publishes-health-in-ireland-key-trends-2025/ ''Health in Ireland: Key Trends 2025''], Department of Health.&lt;/ref&gt;

De Ierske regearing hat de ûntwikkeling fan universele sûnenssoarch as doel fan de herfoarmingen ûnder it programma [[Sláintecare]] fêstlein.&lt;ref name=&quot;slaintecare&quot;&gt;[https://www.gov.ie/en/department-of-health/press-releases/minister-for-health-publishes-the-path-to-universal-healthcare-sl%C3%A1intecare-programme-for-government-2025-sl%C3%A1intecare-2025/ ''The Path to Universal Healthcare – Sláintecare 2025''], Department of Health.&lt;/ref&gt;

== Befolking ==
By de folkstelling fan 3 april 2022 hie Ierlân 5.149.139 ynwenners.&lt;ref name=&quot;census2022&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpsr/censusofpopulation2022-summaryresults/keyfindings/ ''Census of Population 2022 – Summary Results''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; De Central Statistics Office rûsde de gewoanlik yn Ierlân wenjende befolking yn april 2026 op 5.525.600 minsken.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2026/keyfindings/ ''Population and Migration Estimates, April 2026 – Key Findings''], Central Statistics Office, 24 augustus 2026.&lt;/ref&gt; De CSO wiist derop dat de jierlikse befolkingsskatting basearre is op it begryp ''usual residence'', wylst de folkstelling fan 2022 útgiet fan in ''de facto population''; de beide sifers binne dêrom net streekrjocht mei-inoar te ferlykjen.&lt;ref name=&quot;population2026&quot; /&gt;

Tusken april 2025 en april 2026 naam de rûsde befolking mei 66.900 minsken, of 1,2 prosint, ta.&lt;ref name=&quot;population2026&quot; /&gt; Yn dyselde perioade waarden 110.600 ymmigranten en 62.500 emigranten rûsd, wat in posityf netto migraasjesaldo fan 48.100 minsken opsmiet.&lt;ref name=&quot;population2026&quot; /&gt; Der waarden nei skatting 54.300 bern berne en 35.400 minsken stoaren, sadat de natuerlike befolkingsgroei om 18.800 hinne lei.&lt;ref name=&quot;population2026&quot; /&gt;

De CSO rûsde de befolking fan Dublin yn april 2026 op 1.597.700 minsken, 28,9 prosint fan de totale befolking.&lt;ref name=&quot;population2026all&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2026/ ''Population and Migration Estimates, April 2026''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Yn deselde skatting hie 83,2 prosint fan de befolking de Ierske nasjonaliteit en 16,8 prosint in oare nasjonaliteit.&lt;ref name=&quot;population2026all&quot; /&gt;

De gemiddelde leeftyd fan de befolking bedroech by de folkstelling fan 2022 38,8 jier.&lt;ref name=&quot;census2022&quot; /&gt;

=== Taal ===
[[Ofbyld:Percentage stating they speak Irish daily outside the education system in the 2011 census.png|thumb|Tal minsken dat Iersk prate kin (selsynskatting)]]
It Iersk is neffens de grûnwet de nasjonale taal en de earste offisjele taal fan de steat; it Ingelsk is de twadde offisjele taal.&lt;ref name=&quot;grunwet&quot; /&gt;

By de folkstelling fan 2022 joegen hast 1,9 miljoen minsken fan trije jier en âlder oan dat se Iersk prate koenen.&lt;ref name=&quot;irish2022&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/csolatestnews/pressreleases/2023pressreleases/pressstatementcensus2022resultsprofile8-theirishlanguageandeducation/ ''Census 2022 Results – Profile 8: The Irish Language and Education''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Dat kaam oerien mei sa likernôch 40 prosint fan de befolking fan trije jier en âlder.&lt;ref name=&quot;irish2022&quot; /&gt; Om de 72.000 minsken joegen oan alle dagen Iersk te praten, wylst mear as 115.000 respondinten seine dat se de taal wykliks brûkten.&lt;ref name=&quot;irish2022&quot; /&gt;

Yn de [[Gaeltacht]], de gebieten dêr't it Iersk in bysûndere posysje hat, wennen yn 2022 mear as 100.000 minsken.&lt;ref name=&quot;gaeltacht2022&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpp8/censusofpopulation2022profile8-theirishlanguageandeducation/keyfindings/ ''Census 2022 Profile 8 – Key Findings''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Fan de Gaeltacht-bewenners fan trije jier en âlder joech sa'n 66 prosint oan Iersk prate te kinnen.&lt;ref name=&quot;gaeltacht2022&quot; /&gt;

De folkstellingssifers meitsje ûnderskie tusken it selsrapportearre fermogen om Iersk te praten en hoe faak de taal brûkt wurdt.&lt;ref name=&quot;irish2022&quot; /&gt; It persintaazje minsken dat seit de taal prate te kinnen, is dêrom net itselde as it persintaazje dat it Iersk deistich brûkt.&lt;ref name=&quot;irish2022&quot; /&gt;

=== Religy ===
By de folkstelling fan 2022 joegen 3.515.861 minsken, sa likernôch 69 prosint fan de befolking, it roomsk-katolisisme as religy op.&lt;ref name=&quot;religion2022&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpsr/censusofpopulation2022-summaryresults/ ''Census of Population 2022 – Summary Results''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Yn totaal joegen 736.210 minsken, om de 14 prosint fan de befolking, oan gjin religy te hawwen.&lt;ref name=&quot;religion2022&quot; /&gt;

De kategory Church of Ireland, Anglican en Episcopalian telde 124.749 minsken.&lt;ref name=&quot;diversity2022&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpsr/censusofpopulation2022-summaryresults/migrationanddiversity/ ''Census 2022 – Migration and Diversity''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Goed 100.000 minsken joegen in ortodokse kristlike religy op, wylst sa likernôch 81.900 minsken har as moslim registrearren.&lt;ref name=&quot;religiondetail&quot;&gt;[https://www-cloud.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpp5/censusofpopulation2022profile5-diversitymigrationethnicityirishtravellersreligion/religion/ ''Census 2022 Profile 5 – Religion''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt;

De formulearring fan de folkstellingsfraach oer religy waard tusken 2016 en 2022 feroare.&lt;ref name=&quot;censusnotes&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpsr/censusofpopulation2022-summaryresults/backgroundnotes/ ''Census 2022 – Background Notes''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Yn 2022 waard frege wat de religy fan in persoan wie, ''as dy ien hie'', en ek de presintaasje fan de antwurdmooglikheden waard feroare.&lt;ref name=&quot;censusnotes&quot; /&gt; De CSO jout dêrom oan dat by it ferlykjen fan de resultaten mei eardere folkstellingen rekken holden wurde moat mei dy feroaring.&lt;ref name=&quot;censusnotes&quot; /&gt;

== Ekonomy en ynfrastruktuer ==
[[Ofbyld:THE CENTRAL BANK OF IRELAND (NEW HEADQUARTER BUILDING ON NORTH WALL QUAY)- ALONG BOTANIC AVENUE (JANUARY 2018)-135339 (27856990779).jpg|thumb|Sintrale Bank fan Ierlân]]
De Ierske ekonomy wurdt yn de nasjonale statistiken ûnder oare mjitten oan de hân fan it bruto binnenlânsk produkt en it troch de Central Statistics Office oanpaste bruto nasjonaal ynkommen, ''modified Gross National Income'' of GNI*.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-ana/annualnationalaccounts2025/gniandde-globalisedresults/ ''Annual National Accounts 2025 – GNI* and De-Globalised Results''], Central Statistics Office, 2 july 2026.&lt;/ref&gt;

It bruto binnenlânsk produkt bedroech yn 2025 yn aktuele prizen €602,4 miljard.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot; /&gt; It oanpaste bruto nasjonaal ynkommen GNI* bedroech yn itselde jier €334,0 miljard en wie dêrmei 55,4 prosint fan it bruto binnenlânsk produkt.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot; /&gt; Yn konstante prizen naam GNI* yn 2025 mei 4,7 prosint ta.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot; /&gt;

De CSO hat GNI* ûntwikkele om globalisearringseffekten dy't in ûnevenredich grutte ynfloed hawwe op de mjitten omfang fan de Ierske ekonomy út de berekkening te heljen.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot; /&gt; Dêrûnder falle ekonomyske effekten dy't derfoar soargje kinne dat it bruto binnenlânsk produkt en de ûnderlizzende binnenlânske ekonomyske aktiviteit net deselde ûntwikkeling sjen litte.&lt;ref name=&quot;GNI2025&quot; /&gt;

Yn 2024 bedroegen de totale Ierske útjeften oan ûndersyk en ûntwikkeling €7,758 miljard, wat neffens de CSO oerienkaam mei 2,47 prosint fan GNI*.&lt;ref name=&quot;RDCso&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-sdg9/irelandsunsdgs-goal9industryinnovationandinfrastructure2026/innovation/ ''Ireland's UN SDGs – Goal 9: Innovation''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; Foar 2025 waard in foarriedige wearde fan €8,437 miljard rûsd.&lt;ref name=&quot;RDCso&quot; /&gt;

=== Enerzjy ===
De totale Ierske enerzjyfraach bedroech yn 2025 163,1 TWh.&lt;ref name=&quot;SEAIsecurity&quot;&gt;[https://www.seai.ie/data-and-insights/seai-statistics/key-publications/energy-supply-security ''Energy Supply and Security''], Sustainable Energy Authority of Ireland.&lt;/ref&gt; Fossile brânstoffen leveren yn dat jier 79,2 prosint fan de totale enerzjyfraach, wylst duorsume enerzjyboarnen 15,9 prosint leveren.&lt;ref name=&quot;SEAIsecurity&quot; /&gt;

Wynenerzjy wie goed foar 46,3 prosint fan de Ierske produksje fan duorsume enerzjy.&lt;ref name=&quot;SEAIsecurity&quot; /&gt; Yn 2025 wie Ierlân foar 78,2 prosint fan syn enerzjyferlet ôfhinklik fan ymport.&lt;ref name=&quot;SEAIsecurity&quot; /&gt; Yn dat jier waard alle brûkte oalje en stienkoal ymportearre en kaam ek it grutste part fan it brûkte ierdgas út it bûtenlân.&lt;ref name=&quot;SEAIbalance&quot;&gt;[https://www.seai.ie/data-and-insights/seai-statistics/key-publications/national-energy-balance ''National Energy Balance''], Sustainable Energy Authority of Ireland.&lt;/ref&gt;

By de elektrisiteitsfoarsjenning lei it oandiel duorsume enerzjy heger as by it totale enerzjyferbrûk. Yn 2025 waard 40,9 prosint fan de Ierske elektrisiteitsfoarsjenning troch duorsume boarnen levere.&lt;ref name=&quot;SEAIbalance&quot; /&gt;

=== Klimaat en miljeu ===
De definitive nasjonale ynventaris fan de Environmental Protection Agency jout foar 2024, sûnder de sektor ''land use, land-use change and forestry'' (LULUCF), in broeikasgasútstjit fan 53.930,9 kiloton CO₂-ekwivalint.&lt;ref name=&quot;EPAghg&quot;&gt;[https://www.epa.ie/our-services/monitoring--assessment/climate-change/ghg/ ''Greenhouse Gas Emissions''], Environmental Protection Agency.&lt;/ref&gt; Koaldiokside makke 60,7 prosint fan de útstjit út, metaan 28,7 prosint en distikstofoxide 9,4 prosint.&lt;ref name=&quot;EPAghg&quot; /&gt;

De transportsektor wie yn 2024 ferantwurdlik foar 21,8 prosint fan de nasjonale broeikasgasútstjit.&lt;ref name=&quot;EPAghg&quot; /&gt; De lânbousektor wie yn dat jier direkt ferantwurdlik foar 37,9 prosint fan de útstjit.&lt;ref name=&quot;EPAagri&quot;&gt;[https://www.epa.ie/our-services/monitoring--assessment/climate-change/ghg/agriculture/ ''Agriculture – Greenhouse Gas Emissions''], Environmental Protection Agency.&lt;/ref&gt; De wichtichste agraryske broeikasgassen komme neffens de EPA ûnder oare fan metaan út fee en fan distikstofoxide dat ferbûn is mei dong en keunstmest.&lt;ref name=&quot;EPAagri&quot; /&gt;

=== Ferfier ===

De Ierske lofthavens ferwurken yn 2025 yn totaal 43,5 miljoen kommersjele passazjiers, it heechste jierlikse tal dat oant dan troch de Central Statistics Office registrearre wie.&lt;ref name=&quot;aviation2025&quot;&gt;[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-as/aviationstatisticsquarter4andyear2025/ ''Aviation Statistics Quarter 4 and Year 2025''], Central Statistics Office.&lt;/ref&gt; [[Dublin Airport]] wie mei goed 36,4 miljoen passazjiers fierwei de grutste lofthaven fan it lân.&lt;ref name=&quot;aviation2025&quot; /&gt; [[Cork Airport]] ferwurke sa likernôch 3,46 miljoen passazjiers en [[Shannon Airport]] likernôch 2,24 miljoen.&lt;ref name=&quot;aviation2025&quot; /&gt;

== Kultuer en erfgoed ==
Ierlân hat twa plakken op de [[UNESCO-wrâlderfgoedlist]].&lt;ref name=&quot;UNESCOireland&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/statesparties/ie/ ''Ireland – World Heritage Convention''], UNESCO.&lt;/ref&gt; It archeologyske lânskip fan [[Brú na Bóinne]] waard yn 1993 op de list opnommen en it eilân [[Skellig Michael|Sceilg Mhichíl]] yn 1996.&lt;ref name=&quot;UNESCOireland&quot; /&gt; Ferskate Ierske kulturele tradysjes steane op de UNESCO-list fan ymmaterieel kultureel erfgoed. De tradysje fan it spyljen fan de [[uilleann pipes]] waard yn 2017 opnommen.&lt;ref name=&quot;UNESCOich&quot;&gt;[https://ich.unesco.org/en/state/ireland-IE ''Ireland – Intangible Cultural Heritage''], UNESCO.&lt;/ref&gt; [[Hurling]] folge yn 2018.&lt;ref name=&quot;hurlingUNESCO&quot;&gt;[https://ich.unesco.org/en/RL/hurling-01263 ''Hurling''], UNESCO.&lt;/ref&gt; De Ierske harptradysje waard yn 2019 op de list set.&lt;ref name=&quot;harpUNESCO&quot;&gt;[https://ich.unesco.org/en/RL/irish-harping-01461 ''Irish Harping''], UNESCO.&lt;/ref&gt; UNESCO omskriuwt de harp dêrby as in nasjonaal symboal fan Ierlân.&lt;ref name=&quot;harpUNESCO&quot; /&gt;
[[Ofbyld:Croke Park panorama.jpg|thumb|Croke Park is it haadkertier fan de Gaelic Athletic Association.]]
De publike omrop [[RTÉ]] omskriuwt himsels as de nasjonale organisaasje foar publike media fan Ierlân.&lt;ref name=&quot;RTE&quot;&gt;[https://about.rte.ie/ ''About RTÉ''], RTÉ.&lt;/ref&gt; De foarrinner fan de nasjonale radio-omrop, 2RN, begûn op 1 jannewaris 1926 mei útstjoeren.&lt;ref name=&quot;RTE100&quot;&gt;[https://about.rte.ie/2025/12/18/celebrating-100-years-of-public-broadcasting-in-ireland-in-2026/ ''Celebrating 100 Years of Public Broadcasting in Ireland in 2026''], RTÉ.&lt;/ref&gt;

=== Sport ===
Sport Ireland rapportearre foar 2025 dat likernôch 48 prosint fan de folwoeksen befolking geregeld oan sport die.&lt;ref name=&quot;sport2025&quot;&gt;[https://www.sportireland.ie/research/national-adult/ism-2025 ''Irish Sports Monitor 2025''], Sport Ireland.&lt;/ref&gt; Dat kaam neffens de organisaasje oerien mei likernôch 2,12 miljoen folwoeksenen.&lt;ref name=&quot;sport2025&quot; /&gt;

Hurling hat in plak op de UNESCO-list fan ymmaterieel kultureel erfgoed.&lt;ref name=&quot;hurlingUNESCO&quot; /&gt; Neffens UNESCO giet de tradysje fan it spul sa'n twatûzen jier tebek.&lt;ref name=&quot;hurlingUNESCO&quot; /&gt;

=== Literatuer ===
Ferskate skriuwers dy't mei Ierlân ferbûn binne, hawwe de [[Nobelpriis foar de Literatuer]] krigen. [[William Butler Yeats]] krige de priis yn 1923.&lt;ref name=&quot;YeatsNobel&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/laureate/593 ''The Nobel Prize in Literature 1923 – W.B. Yeats''], Nobel Prize.&lt;/ref&gt; [[George Bernard Shaw]] krige de Nobelpriis foar Literatuer yn 1925.&lt;ref name=&quot;ShawNobel&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1925/shaw/facts/ ''The Nobel Prize in Literature 1925 – George Bernard Shaw''], Nobel Prize.&lt;/ref&gt; [[Samuel Beckett]] waard yn 1969 mei de priis bekroand.&lt;ref name=&quot;BeckettNobel&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/laureate/643 ''The Nobel Prize in Literature 1969 – Samuel Beckett''], Nobel Prize.&lt;/ref&gt; [[Seamus Heaney]], dy't yn Noard-Ierlân berne waard, krige de Nobelpriis foar Literatuer yn 1995.&lt;ref name=&quot;HeaneyNobel&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1995/heaney-facts.html ''The Nobel Prize in Literature 1995 – Seamus Heaney''], Nobel Prize.&lt;/ref&gt;

== Keppeling om utens ==
{{commonscat|Ireland}}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

{{EU}}
[[Kategory:Ierlân| ]]
[[Kategory:Lân yn Jeropa]]
[[Kategory:Ierlân (eilân)]]
[[Kategory:Histoaryske Britske koloanje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1171]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1801]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1922]]
[[Kategory:Republyk]]</text>
      <sha1>h4kut8tzoxfwgs6x93bgne001yfy69g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skearnegoutum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4224</id>
    <revision>
      <id>1240375</id>
      <parentid>1231961</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T06:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8965" sha1="qpwtbtm5dzbjbp1sq5rwz7bqvh7hhd0" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 20190529 Martenskerk1 Skearnegoutum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Martenstsjerke''
| wapen                       = [[Ofbyld:Scharnegoutum vlag.svg|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Skearnegoutum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 1.612 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/sibrandabuorren/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 6,68 km, werfan: &lt;br&gt; - lân: 6,58 km² &lt;br&gt; - wetter 0,10 km²
| befolkingstichtens          = 245 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      =  
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_3_37_N_5_40_42_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 3' N 5° 40' E}}
| webside                     = [http://www.skearnegoutum.nl www.skearnegoutum.nl]
| ôfbylding2                  = 	       
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 3
| lat_sec                     = 37
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 40
| lon_sec                     = 42
| lon_dir                     = E
}}
'''Skearnegoutum''' is in doarp benoarden [[Snits (stêd)|Snits]] oan [[De Swette]] (Snitser Trekfeart) yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. It is ien fan de doarpen fan de [[Snitser Fiifgea]]. Op it doarpsgebiet lizze ek de [[buorskip]]pen [[Nijekleaster (Skearnegoutum)|Nijekleaster]], Loaiïngea en foar in part [[De Pôle]].
[[Ofbyld:Komboerd - Skearnegoutum.jpg|thumb|left|150px|Komboerd]]  

== Skiednis ==
Skearnegoutum is ûntstien op in [[terp]], weryn't by opgravings saken út de [[4e iuw]] fûn binne. It doarp lei yn it earstoan oan de [[Middelsee]] oant dy om [[1300]] hinne drûchlein waard. Mei de doarpen [[Loaiïngea]], [[Goaiïngea]], [[Gau]], en [[Offenwier]] foarme Skearnegoutum yn de [[midsiuwen]] it ferbûn Snitser Fiifgea. 

Tusken 1233 oant de [[reformaasje]] stie eartiids krekt bûten de Middelseedyk by it tsjintwurdige krúspunt oan de Ljouwerterdyk mei de Spearsterdyk it [[Nijekleaster (Skearnegoutum)|Aula Dei]] ('Hûs fan God'), ek bekend as it Nijekleaster. It nonnekleaster hie grutte ynfloed op de ûntwikkeling fan de krite. Yn 1572 ferrinnewearren geuzen it kleaster. Ta neitins oan it kleaster stiet sûnt 1996 oan de Lege Dyk in lyts monumint fan seis nonnen op in sokkel. 
[[Ofbyld:2022 Skearnegoutum, eardere grifformearde tsjerke.jpg|thumb|left|''Eardere grifformearde tsjerke'']]
De âlde tsjerke fan Skearnegoutum wie wijd oan [[Martinus fan Tours|Sint-Marten]]. De midsiuwske tsjerke waard yn 1861 ôfbrutsen en ferfongen troch it hjoeddeiske gebou. Yn de 19e iuw krige Skearnegoutum der noch in tsjerke by, de grifformearde tsjerke. Mei de foarming fan ien protestantske federaasje yn de jierren 1990 waard de grifformearde tsjerke ferkocht en it gebou is no in wente.    

Skearnegoutum hie fan [[6 juny]] [[1883]] oant [[15 maaie]] [[1938]] in stasjon oan it spoar [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - [[Starum]]. De stasjonskoade fan [[Stasjon Skearnegoutum]] wie ''Sgm''. Op [[1 juny]] [[1940]] waard it stasjon weriepene, mar op [[24 novimber]] fan dat jier waard it wer sletten. 

Yn [[1897]] waard it Koöperative Suvelfabryk Skearnegoutum oprjochte. It fabryk waard yn [[1972]] sletten.

Oant 2011 lei Skearnegoutum yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]]. 

== Doarpswapen ==
De fiif punten fan de stjer yn 'e emblemen fan it doarp ferwizet nei de fiif doarpen yn it noarderkertier fan de eardere gemeente Wymbritseradiel, dêr't Skearnegoutum it haadplak fan wie. De kleuren binne ek ûntliend oan it wapen fan Wymbritseradiel. De dwersbalke is [[De Swette]], it wetter dat troch it doarp rint. De earn komt fan it wapen fan [[Karel V]], dat yn de doarpstsjerke ôfbylde is.

== Mienskip ==
Yn it yn Multyfunksjonele Akkomodaasje It Swettehûs is it doarpshûs ûnderbrocht. Ek de KBS Op 'e Hichte krige dêr syn ûnderdak. De Doarpsomropper is de namme fan de doarpskrante. De ynwenners hawwe as skelnamme 'Sûkerfretters'.

=== Tsjerke ===
De [https://www.pknscharnegoutum.nl/ PKN-gemeente Skearnegoutum-Loaiïngea] hat alle sneinen tsjinst yn de [[Martenstsjerke (Skearnegoutum)|Martenstsjerke]]. 

=== Skoalle ===
* [https://cbsopehichte.nl/ Prot.-kristlike basisskoalle Op 'e Hichte]
[[Ofbyld:2022 Skearnegoutum, Zwettewei 68.jpg|thumb|260px|''Ryksmonumint Zwettewei 68'']]

=== Ferienings ===
[[Ofbyld:Oorlogs monument bij de Martenskerk (Scharnegoutum).JPG|thumb|260px|''It oarlochsmonumint by de Martenstsjerke'']]
Der binne ferskillende buertferienings: buorskip Mastenbroek, beskerme wenje Fridsmastrjitte, Willem Santemastrjitte, St Martensdijk en Alddyk. 
{|
|valign=top|
* [http://www.bcs76.nl/clubhisto.html Badmintonklub Skearnegoutum 76]
* Biljertferiening De Lakenkrakers
* Biljertferiening Skearnegoutum
* [https://swetteswitters.nl/ Follybalferiening Swette Switters]
* [https://www.friesevogelwachten.nl/nl/vogelwachten/zoek-je-vogelwacht Fûgelwacht Skearnegoutum e.o.]
* [[Fuotbalferiening Skearnegoutum '70]]
* [https://sss-scharnegoutum.nl/ Gymklub Sport Staalt Spieren]
* Jeu de Bouleferiening Krekt sa't Rôlet
|valign=top|
* [https://kvdelytsestuit.nl/ Keatsferiening De Lytse Stuit]
* [https://www.martenscantorij.nl/ Konsertkoar Martens Cantorij]
* [http://www.excelsiorscharnegoutum.nl/ Muzykferiening Excelsior]
* [https://www.facebook.com/oranjeverenigingscharnegoutum/?locale=nl_NL Oranjeferiening]
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100063606546743 Shantykoar De Brûskoppen]
* [https://www.skearnetikkers.nl/ Tennisferiening De Skearnetikkers]
* [http://home.kpn.nl/y.boelens7/index.htm Damklub De stadige Strikers]
* Stifting Natuergebiet de Flearen/Oer't Lange Rek
|}
&lt;small&gt;(sjoch [https://www.scharnegoutum.nl/ons-dorp/verenigingen/ doarpsside] foar mooglike feroarings)&lt;/small&gt;
[[Ofbyld:1120190529 Skearnegoutum2.jpg|thumb|260px|''[[De Swette]] by Skearnegoutum'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2006 || 2015  
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 323 || 1.031 || 1.002 || 955 || 1.020 || 996 || 1.677 || 1.666
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier  || 2020 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 1.667 || 1.613
|}
=== Berne ===
* [[Jan Simons Hager]] (om 1734? - ?), dichter
* [[Jouwert Jouwertsma]] (1857-1889), folksskriuwer en dichter.
* [[Tjitte de Jong]] (1889-1972), rjochter en wethâlder
* [[Sjoerd Wiersma]] (1899-1971), fersetsman.
* [[Willem Santema]] (1902-1944), fersetsstrider
* [[Berend Joukes Fridsma]] (1905-2005) taalkundige en dichter
* [[Fokje van der Velde]], (1918-2008), koartebaanrider
* [[Jurjen van der Meer]] (1957), (tekst)skriuwer
* [[Jan Wagenaar]] (1976-), krêftsporter
* [[Geert Jelle de Vries]] (1974), âld-proffuotballer.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Skearnegoutum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 35:''' [[Snits]] - [[Frjentsjer]]
* '''Line 38:''' [[Hidaard]] - Snits fia [[Wommels]]
* '''Line 93:''' Snits - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Mantgum]]
* '''Line 94:''' Snits - [[Reduzum]]

De buslinen troch Skearnegoutum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Skearnegoutum]].

== Publikaasjes ==
{{Aut|Hessel Bouma}}, Scharnegoutum in oorlogstijd - 'Das Terroristendorf'

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
* [http://www.skearnegoutum.nl/ Thússide fan Skearnegoutum]
* [http://www.ngw.nl/s/skearneg.htm It wapen fan Skearnegoutum]
----
{{Commonscat|Scharnegoutum|Skearnegoutum}}
}}
{{koördinaten|53_3_37_N_5_40_42_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 4' NB, 5° 41' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Skearnegoutum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]</text>
      <sha1>qpwtbtm5dzbjbp1sq5rwz7bqvh7hhd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Easterein</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4775</id>
    <revision>
      <id>1240275</id>
      <parentid>1226991</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjisnt */</comment>
      <origin>1240275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5877" sha1="d9i2cju8fu96u6prgmw96dm6kgy8mhe" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Easterein
| flagge       = Easterein vlag.svg
| wapen        = Easterein wapen.svg
| lokaasje     = Map NL Littenseradiel Easterein.png
| gemeentenamme= [[Súdwest-Fryslân]] 
| teljier      = 2017
| ynwennertal  = 964
| webstee      = [https://www.easterein.nl Webstee Easterein]
}}
[[Ofbyld:Easterein Sicht op de toer.jpg|thumb|300px|right|''Sicht op de toer'']]
[[Ofbyld:Easterein VanEijsingaleane-Sibadawei.jpg|thumb|300px|right|Van Eijsingaleane-Sibadawei'']]
[[Ofbyld:Easterein.jpg|thumb|300px|''De Martinytsjerke yn Easterein'']]
[[Ofbyld:Easterein Kafee en Pastorije.jpg|thumb|300px|right|''Kafee en pastorije'']]
{{Oar|it doarp Easterein yn 'e Greidhoeke fan Fryslân|Easterein (betsjuttings)}}
'''Easterein''' is in [[Fryslân|Frysk]] [[doarp]] dat midden yn 'e [[Greidhoeke]] leit en diel útmakket fan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. Foarôfgeande oan 'e [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] hearde it ta [[Littenseradiel]], en foar de weryndieling fan [[1984]] lei it yn [[Hinnaarderadiel]]. It sintrum fan it doarp hat de status fan [[beskerme doarpsgesicht]]. Easterein wurdt ek wol it filmdoarp neamd, om't it yn ferskate films as dekôr tsjinne hat. Opfallend yn 'e [[buorren (doarp)|buorren]] wiene eartiids de [[wipbrêge]]n dy't no ferfongen binne troch fêste [[stien]]nen [[brêge]]n. Oan de [[west]]kant fan it doarp is yn de [[1990-er jierren|jierren '90]] noch in [[wyk|nijbouwyk]] komd. Op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2017]] hie Easterein 964 ynwenners. De [[plaknamme]] 'Easterein' is yn [[1991]] offisjeel yn it [[Frysk]] fêststeld. 

== Bouwurken ==
It meast opfallend yn it doarp is de [[Martinytsjerke (Easterein)|Martinytsjerke]]. De tsjerke is foar it meastepart midsiuwsk (13e iuw) en hat de âldste (1400) [[sakristy]] fan [[Fryslân]]. Fierder falt de seldsume kreake út [[1554]] mei ryk houtfykwurk út de tiid fan de rennêssânse op. Yn de tsjerke sit ek noch in hearebank út de [[17e iuw]].

It eardere (gereformearde) tsjerkegebou yn it doarp, wurdt as wenning mei keunstromte brûkt. Tsjerke is iepen op oanfraach, en eltse freed fan 13:30 oant 17:00 (mrt-okt)

Súdlik fan it doarp stiet de [[Rispenserpoldermûne]], in oarspronklik ut 1821 datearjende [[grûnsiler]].

== Mienskip ==
Easterein hat in nij multyfunksjoneel sintrum. Hast alle ferienings út it doarp sitte dêryn, lykas pjutteboartersplak De Poaskepôle en keatsferiening. Sa kinne sport, kultuer, soarch en wolwêzen alle kanten op. Mei útsûndering alle tsjerkelike aktiviteiten, dizze fine plak yn de romte fan de monumintale Martinytsjerke. It gebou is net geskikt foar gelegenheden fan persoanlike aard (feestkes, begraffenissen ensfh.). Yn [[2000]] binne de earste plannen betocht. Yn [[2005]] binne de finansjele saken regele. It gebou is betelle mei subsydzje en bydragen fan ferienings, en Tsjerke hat 150.000 euro stoart. Ek de bewenners fan Easterein ha meiholpen.

Der is fierders in [[basisskoalle]], dêr't ek de bern fan [[Hidaard]] hinne geane. [[Sporthal]] [[De Greidhoeke]] is sûnt 1977 de sportlokaasje foar de ferienings út it doarp en fan 'e eardere gemeente [[Littenseradiel]]. Nije ynwenners krije fan Doarpsbelang it ynformaasjeboekje 'Hâld Faasje'. Yn [[1995]] ferskynde in boekje oer Easterein. 

Op de fjirde [[woansdei]] fan [[july]] wurdt yn Easterein de troch it [[KNKB]] organisearre [[Jong-Feintepartij]] [[keatsen|ferkeatst]].

=== Ferienings ===
* De Tsjerne - jeugdhonk
* Wilhelmina - muzykferiening
* Keatsferiening Easterein
* Oranje en It Heitelân - oranjeferiening
* Fuort mar los - toaniel
* Kaart en biljertklup manlju
* T.D.K.K.O.'e.K. (troch de knibbels kin op e keu)- biljertklup froulju
* De Spearders - darten
* KF Easterein - keatsen
* ODI - gymnastyk
* [[Fuotbalferiening SDS]]
* COVOS - [[Follybal|Follybalferiening]]

=== Berne ===
* [[Herman Ridderbos]] (1909-2007), predikant, teolooch en heechlearaar
* [[Oepke Noordmans]] (1871-1956), dûmny en Nederlânsk teolooch
* [[Marten L. de Boer]] (1940-2002), learaar, dûmny, skriuwer
* [[Andries Joustra]] (1919-1944), fersetsstrider omkaam yn [[Kamp Vught]]

=== Befolking  ===
* [[1954]] - 1071 (ynklusyf Readtsjerk)
* [[1959]] - 879
* [[1964]] - 858
* [[1969]] - 838
* [[1974]] - 884
* [[2004]]  ±1000
* [[2007]] - 950

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Easterein rint de folgjende busline:

* '''Line 38:''' [[Hidaard]] - [[Snits]] fia [[Wommels]]

De busline troch Easterein wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
't Heechhiem, 't Kleaster, [[Andries Joustra|A Joustrastrjitte]], De Ljits, De Singel, De Streek, Dobbelân, [[Eeskwert]], Fabrykswei, Foarbuorren, Grieneleane, Hofsleane, It Risplân, Koaifinne, [[Meilahuzen]], Populiereleane, Sibadawei, Sjaardaleane, Skilplein, Skippersbuorren, Skoallestrjitte, [[Skrok]], Smidslân, Stittenserleane, Tsjerkebuorren, Van Eijsingaleane, Vrijburg, [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]]erdyk.

== Sjoch ek ==
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [[Fryske doarpen]].

== Galery ==
&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Martinikerk Easterein.jpg|''[[Martinytsjerke (Easterein)|Martinitsjerke]]''
Ofbyld:Martinikerk Easterein toren.jpg|''Toer Martinitsjerke''
Ofbyld:Martinikerk Easterein interieur.jpg|''Ynterieur Martinitsjerke''
Ofbyld:Martinikerk Easterein doksaal.jpg|''Doksaal Martinitsjerke''
Ofbyld:Martinikerk Easterein detail doksaal.jpg|''Doksaal Martinitsjerke''
&lt;/gallery&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.easterein.nl Webstee fan Easterein]
* [http://www.martinikerk-easterein.nl Webstee fan Martinitsjerke]
}}
{{Koördinaten|53_5_47_N_5_37_6_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 6' NB, 5° 37' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Easterein| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Hinnaarderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>d9i2cju8fu96u6prgmw96dm6kgy8mhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gau</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4915</id>
    <revision>
      <id>1240282</id>
      <parentid>1231952</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8964" sha1="iwncnnj5pl4zxc2o97rjhjmieamrews" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Gau, Nikolaastsjerke (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Nikolaastsjerke''
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = 340 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/gauw/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1,61 km, werfan: &lt;br&gt; - lân: 1,57 km² &lt;br&gt; - wetter 0,04 km²
| befolkingstichtens          = 217 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_3_28_N_5_42_47_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 3' N 5° 42' E}}
| webside                     = [http://www.doarpsstimme.nl/ Side De Doarpsstimme] &lt;br&gt; [https://www.facebook.com/aktyfgau FB-side Gau ]
| ôfbylding2                  =  	       
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 3
| lat_sec                     = 28
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 42
| lon_sec                     = 47
| lon_dir                     = E
}}
'''Gau''' is ien fan de [[doarp]]en yn de [[De Legeaën]], in [[lânstreek]] fan doarpen [[noard]]lik fan de [[Snitser Mar]], yn 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. It leit yn 'e [[Lege Midden]] fan [[Fryslân]] in pear [[km]] [[noardeast]]lik fan [[Snits]].
[[Ofbyld:Komboerd - Gau.jpeg|thumb|left|150px|Komboerd]]

==Skiednis==
De earste bewenningspoaren komme út de [[3e iuw]], mar it doarp waard yn 1256 foar it earst neamd. Oare nammen fan Gau wiene Ghawe (1482), Ghawee, Gaeuw (1505), Clegaw en Gaw (1511) en Gauw (1543). De namme stamt út it [[Aldfrysk]]. De namme Clewage betsjut soks as 'feart dêr't it fee bylâns ferfierd wurdt. It doarp hat in delsetting oan de Gau, Geau of Gawe west. Oannommen wurdt dat de [[Aldfeart]], dy't eartiids breder wie, ek de namme Gau hie.&lt;ref&gt;[https://gauwster.files.wordpress.com/2015/05/gauw-infoboekje.pdf Ut ynfoboekje Gau (PDF)]&lt;/ref&gt;   

De oarspronklik oan [[Nikolaas fan Myra]] wijde midsiuwske tsjerke waard yn 1685 ferfongen troch nijbou. 

Mei de doarpen [[Goaiïngea]], [[Loaiïngea]], [[Offenwier]] en [[Skearnegoutum]] foarme Gau yn 'e [[midsiuwen]] it bûn [[Snitser Fiifgea]]. Yn it ferliene wie it doarp allinne oer de opfeart te berikken, dy't in ferbining mei de Aldfeart hat. Gau wie fral in boeredoarp, mar tsjintwurdich hat in grut part fan de bewenners it wurk earne oars.

Yn de tiid fan de [[doleânsje]] waard yn Gau yn 1888 in [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] needtsjerkje mei [[konsistoarje]] boud. Yn 1896 waard de needtsjerke ferfongen troch in stiennen tsjerke, dy't oant 1990 tsjinne en tsjintwurdich foar opslach brûkt wurdt. 
[[Ofbyld:2023 Gau, tinkstien oan de tsjerketoer fan Willem Boeijenga.jpg|thumb|left|''Tinkstien Willem Boeijenga'']]
Gau hat mar in hânfol strjitten en ien dêrfan waard ferneamd nei de yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] deasketten bakker fan it doarp. Nei ferrie waard der by bakker [[Willem Boeijenga]] op 8 augustus 1944 in oerfal dien om te sykjen nei in ûnderdûkte Amsterdamske joadinne. De bakker wegere ynformaasje te jaan en wist nei mishanneling te flechtsjen troch de skytsleat en oer it hiem fan syn omke nei it haventsje, mar waard doe deasketten. De joadinne waard fûn en deportearre, mar oerlibbe de oarloch. Alle jierren wurdt der op 4 maaie by de tinkstien yn de muorre fan de tsjerketoer en by it grêf in betinking holden.&lt;ref&gt;[https://www.wo2slachtoffers.nl/bio/56409/Boeijenga-Willem.htm WO2 Slachtoffers, opropen 6 maaie 2023]&lt;/ref&gt;    

Foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2011]] hearde Gau ta de gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]], en foar de weryndieling fan [[1984]] makke it diel út fan it âlde [[Wymbritseradiel (1851-1984)]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Gau, Doarpshûs Us Gebou (2).jpg|thumb|left|''Doarpshûs Us Gebou'']]
Ein [[2007]] is it doarpshûs ''Us Gebou'' fan Gau nei in opknapbeurt op 'en nij iepene. Yn it doarpshûs wurde in soad aktiviteiten organisearre lykas kaarten, biljerten, skaken en koersbal. De doarpskrante hjit de 'Gauster Doarpsstimme' . 

Foar sporten giet men meast nei de sporthal 't Mingeltsje' en it sportfjild yn [[Sibrandabuorren]] of nei it keatsfjild yn [[Goaiïngea]]. 

De 'Nacht fan Gau' wie earder op de earste dei fan de [[boufakfakânsje]], mar no op de tredde sneon fan septimber. It waard opset om it doarpshûs te rêden, mar groeide út ta in evenemint dêr't de opbringsten fan nei de klubs en ferienings geane.
[[Ofbyld:Sibbeltje Gjaltema.jpg|thumb|''Sibbeltsje Gjaltema'']]
In bekende Gauster wie [[Sibbeltsje Gjaltema]] (1682-1765). Ut har legaat krigen de earmsten eartiids fan de diakonij yn de doarpen Gau, [[Goaiïngea]] en [[Offenwier]] om de [[kryst]] hinne acht pûn gersbûter en in [[krintebôle]] taparte. Har byld stiet der noch en yn de tsjerketoer is har grêfstien ynmitsele.

=== Tsjerke ===
{{Apart|Nikolaastsjerke (Gau)}}
De [http://www.pkn-dlg.nl/ PKN De Lege Geaën] hat regelmjittich earetsjinsten yn de  [[Nikolaastsjerke (Gau)|Nikolaastsjerke]]. 

=== Skoalle ===
Yn [[1983]] krige it doarp in nij skoalgebou foar Kristlike [[Basisskoalle]] 'De Twatine'. Dy skoalle moast fanwegen te min [[learling]]en yn [[2018]] fusearje mei de basisskoallen fan 'e buordoarpen [[Sibrandabuorren]] en [[Tersoal]]. De nije [[Mienskipsskoalle De Legeaën]] kaam yn Sibrandabuorren te stean. Oant de nijbou klear wie (begjin [[2020]]), bleau de skoalle yn Gau iepen.
[[Ofbyld:2023 Gau, Kipfeart.jpg|thumb|260px|''Kipfeart'']]
=== Feriening ===
* [https://kfdlg.nl/ Keatsferiening De Lege Geaën]
* Kristlik Mingd Koar Lytse Kreft
* Kuorbalferiening De Lege Geaën
* [https://www.facebook.com/OranjefeestenDeLegeGeaen Oranfeesten De Lege Geaën]
[[Ofbyld:2023 Gau, stjelp Boeijengastrjitte 3.jpg|thumb|260px|''Stjelp Boeijengastrjitte'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1973 || 2006 ||  2011   
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 144 || 310 || 289 || 281 || 241 || 247 || 399 || 373 
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2020 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 375  || 345 || 340
|}

== Berne ==
[[Ofbyld:2023 Gau, pleats oan de De Clegauwe 1.jpg|thumb|260px|''Pleats oan de Clegauwe'']]
* [[Trijntje Pieters Westra]] (1783-1861), winner fan de ierst bekende frjouljusreedriderswedstriid
* [[Ulbe van Dijk]] (1841-1910), reedrider
* [[Doeke Bekius]] (1922-2013), politikus
* [[Jitze Pieter van Dijk]] (1922-1945), fersetsstrider
* [[Janneke Brakels]] (1986), sjongster en komponiste

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Gau rint de folgjende busline:

* '''Line 94:''' [[Snits]] - [[Reduzum]]

De busline troch Gau wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Willem Boeijenga|Boeijengastrjitte]], De Clegauwe, De Eker, De Kamp, De Skalter, Tsjemlân.

== Boeken oer Gau ==
* {{Aut|Doarpsbelang}} - &quot;Gauw, bij Sneek&quot; (1995), útjûn troch Doarpsbelang by it 75-jierrich bestean 
* {{Aut|Hessel Fluitman}} - &quot;Trouw naar Gauw&quot; (1996) by it 50-jierrich bestean fan de skaakclub &quot;De Lege Geaen&quot;
* {{aut|Gerrit Jellema}} - &quot;Herinneringen uit Gauw - dorp in de Legean&quot; (1984)

== Keppeling om utens ==
* [https://gauwster.files.wordpress.com/2015/05/gauw-infoboekje.pdf Ynformaasjeboekje oer Gau (PDF)]
* [https://gauwster.wordpress.com/ Alde webside fan Gau (mei argyf)]
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.doarpsstimme.nl/ Webstee fan de Doarpsstimme fan Gau].
* [http://www.nachtfangau.nl/ Webstee fan de Nacht fan Gau]
{{reflist}}
-----
{{Commonscat|Gauw|Gau}}
}}
{{Koördinaten|53_3_28_N_5_42_47_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 3' NB, 5° 43' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Gau| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]</text>
      <sha1>iwncnnj5pl4zxc2o97rjhjmieamrews</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heech</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5654</id>
    <revision>
      <id>1240285</id>
      <parentid>1182420</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11086" sha1="tkvf0vf1nq5o2dpqiipc7qybssy5byx" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Heech
| ôfbylding                   = Heeg, zicht op het dorp vanaf It Eilan IMG 2215a 2018-04-18 08.32.jpg 
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Heech vlag.svg|border|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Heech wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Heech}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                =  
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_58_09.6_N_5_36_22.6_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 58' NB, 5° 36' EL}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 58
| lat_sec                     = 09.6
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 36
| lon_sec                     = 22.6
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Wymbritseradiel Heech.png
| ôfbyldingstekst99           = ''Himrik fan Heech yn 'e eardere gemeente Wymbrits.''
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Heech''' is in doarp oan 'e noardkant fan 'e [[Hegemer Mar]] súdwest fan [[Snits (stêd)|Snits]] yn 'e gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. By Heech wurde ek de buorskippen [[Osingahuzen]] en [[Lytshuzen]] rekkene. Súdeastlik fan Heech lei earder it buorskip [[Easterwâlde (Wymbritseradiel)|Easterwâlde]].

Heech is in bekend wettersportsintrum mei in ferskaat oan jachthavens en werven, wêrfan de werf foar platboadems fan Piersma de bekendste is. 

== Skiednis ==
Heech wurdt yn 1132  as ''Haghekercke'' op 'e list fan tsjerken en kapellen neamd, dy't ûnder it [[Starum]]er [[Odulfuskleaster]] hearde.&lt;ref&gt;[https://corpusroemeling.nl/data.html Corpus Roemeling]&lt;/ref&gt;. It doarp is lykwols âlder en ûntstie oan 'e Syl dêr't fiskerij, hannel en skipfeart in fleurich bestean hiene. De oarspronklike streekbebouwing feroare stadichoan yn in jimmeroan tichtere bebouwing, wêrmei't Heech it karakter fan in lyts stedsje krige. Súd fan de streek stie de Harinksmastins.  
[[Ofbyld:Heeg, zicht op de Sint Jozefkerk vanaf de brug bij De Syl-De Skatting IMG 2706 2018-04-20 09.01.jpg|thumb|left|''Tsjerkesleat.'']]
De midsiuwske tsjerke fan Heech wie eartiids wijd oan [[Kristoffel (hillige)|Sint-Kristoffel]] en [[Wiro (hillige)|Sint-Wiro]]. De tsjerke waard yn 1745 ôfbrutsen en ferfongen troch in nij gebou mei in koepeltuorke. In pear jier letter krige de tsjerke ek brânskildere ramen fan [[Ype Staak]]. Yn 1840 waard de tsjerke te lyts en dêrom ôfbrutsen foar de nijbou fan 'e hjoeddeiske [[sealtsjerke]].

Troch de lizzing oan 'e Hegemer Mar wie de ielfiskerij en -hannel in hiel set tige belangryk yn Heech. Oant [[1938]] waard fanút Heech [[iel]] nei [[Londen]] eksportearre. De Hegemers koenen dêrby fergees gebrûk meitsje fan 'e ''Dutch Mooring'' (''Nederlânske oanlis'') oan 'e [[Teems]], net fier fan 'e [[Toer fan Londen]]. De hannel wie sa wichtich foar it doarp, dat der in tiid west hat dat de Hegemer bern op de [[legere skoalle]] al [[Ingelsk]] learden. It belang fan 'e ielfiskerij docht ek út it wapen fan Heech bliken, dêr't noch altyd in iel yn stiet.
[[Ofbyld:2022 Heech, De Skatting 18.jpg|thumb|left|''Hûs oan 'e Skatting.'']]
Sûnt de ferhurding fan 'e wei nei Oasingahuzen krige it doarp in goede ferbining oer it lân. De bebouwing ûnwikkele him no bylâns de Skatting. Nei de Twadde Wrâldkriich binne noardlik fan 'e âlde kearn en fral eastlik fan 'e Skatting sûnt de jierren 1960 relatyf grutte útwreidingsplannen útfierd en mear fan lettere tiid ek súdwest fan it âlde doarp. Oan 'e westlike kant fan it âlde doarp bleau de útwreiding folle beheinder. 

Oant 2011 lei Heech yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]].

== Mienskip ==
[https://www.itheechhus.nl/ It Heechhûs] is it multyfunksjonele sintrum fan it doarp. Heech hat in [http://www.plaatselijkbelangheeg.nl/ Pleatslik Belang] en de ynwenners wurde alle moannen mei de [https://www.sylboade.nl/ Sylboade] ynformearre oer de wederwarichheden yn Heech. 

Talmastate is in wensoarchsintrum. 

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:2022 Heech, Ichtustsjerke.jpg|thumb|260px|''Ichtustsjerke.'']]
* [http://pgheeg.nl/ PKN-gemeente Heech]
* [https://www.sintantoniusparochie.nl/locations/sint-josephkerk-heeg/ Sint-Antonius fan Padua-parochy]

De PKN hie oant 2021 twa tsjerken: de [[Haghatsjerke]] (of de eardere Herfoarme tsjerke) en de [[Ichtustsjerke (Heech)|Ichtustsjerke]] (de eardere Grifformearde tsjerke). Yn 2021 waard de Ichtustsjerke, in monumintaal ûntwerp fan [[Tjeerd Kuipers]], sletten en ferkocht. De PKN makket sûnt allinne gebrûk fan 'e Haghatsjerke út 1745. De neogoatyske roomske [[Sint-Joazeftsjerke (Heech)|Sint-Joazeftsjerke]] is ûntwurpen troch [[Pierre Cuypers]].
[[Ofbyld:2022 Heech, Sint-Joazeftsjerke.jpg|thumb|260px|''Sint Joazeftsjerke''.]]
=== Skoalle ===
* [https://scholenopdekaart.nl/basisscholen/heeg/11368/de-opstekker/ Kristlike Basisskoalle It Wrâldfinster]
* [https://scholenopdekaart.nl/basisscholen/heeg/5698/st-jozefschool/#inhoud Roomsk-katolike basisskoalle Sint-Joazef] 
[[Ofbyld:Heeg, palingaak bij Jachtwerf Piersma IMG 2451 2018-04-18 17.20.jpg|thumb|260px|''Jachtwerf Piersma'']]
=== Ferienings ===
* [https://wsheeg.nl/ Wettersportferiening Heech]
* [https://www.vvheeg.nl/ Fuotbalferiening Heech]
* [https://www.vtvdeheeg.nl/Home/ Folkstúnferiening De Heech]
* Fûgelwacht Drylts e.o.
* [https://sites.google.com/site/sssheeg/home Gymnastykferiening SSS]
* [https://tennisheeg.nl/ Tennisferiening Net yn't Net]
* [https://www.facebook.com/crescendoheeg/?locale=nl_NL Muzykferiening Crescendo]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 ||  1954 || 1959 || 1964 || 2006 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 795  || 2481 || 2441 || 2484 || 2241 || 2257 || 2227 
|}
(*) &lt;small&gt;''Nei grinswiziging mei Izegea.''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''Boarnen: 1840: [https://www.plaatsengids.nl/idzega Plaatsengids]; 2015, 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/idzega/ Alle Cijfers]''&lt;/small&gt;
=== Eveneminten ===
* [https://heechspanning.com/ Heechspanning teäterevenemint en strjittefestival] (maaie).
* [https://www.friesereunie.nl/ Regionale Fryske Réuny] rûne- en platboaiemjachten en jollen mei wedstriden (begjin augustus).
* [https://www.facebook.com/stichtingheechyntfindel/?locale=nl_NL Heech yn 't findel] (doarpsfeest, septimber).
[[Ofbyld:Heeg, de Haghakerk RM39786 met de Sint-Jozefkerk op de achtergrond foto2 2017-06-18 15.37.jpg|thumb|260px|''Haghatsjerke.'']]
=== Berne ===
* [[Wybe Visser]] (1811-1886), seeskilder
* [[Lolle Klaas Okma]] (1876-1936), boargemaster
* [[Hendrik Roelof de Jong]] (1911-1945), dûmny en fersetstrider
* [[Gerard Bruins]] (1924-2016), fuotballer
* [[Ben Steneker]] (1935-), countrysjonger, ek bekend as''The godfather of Dutch country''
* [[Gryt Witbraad]] (1944), dichteresse
* [[Hanneke Jagersma]] (1951-), earste, en ienige boargemaster yn Nederlân dy't lid fan de [[CPN]] wie is berne yn Heech
* [[Rimmer Abma]] (1963?), fierljepper
* [[Geartsje Douma]] (1956), skriuwster.

== Ferbinings ==
Oer it lân wurdt Heech ûntsletten troch [[De Skatting]]. De [[Nijedyk]] ferbynt Heech mei [[De Gaastmar]]. Heech is in knooppunt fan wetter. It [[Nauwe Fliet]], de [[De Grêft (Heech)|De Grêft]], de [[Hegemer Far]] nei it easten, de [[Nauwe Wimerts (Wâldsein)|Nauwe Wimerts]] en  de [[Wide Wimerts]], de [[Jeltesleat]] meitsje fan it doarp in wettersintrum dat drok besocht wurdt fan wettertoeristen. 

== Publikaasje(s) ==
* {{Aut|W.O. Santema}} - ''Heeg en de Palinghandel op Londen&quot; (1995), &quot;Greolshaven, in pleats yn oarlochstiid&quot; (1993) en Wapendropping op 'e Gouden Boayum''(1992)
* {{Aut|Jan Zetzema}} - ''De Friese Palingaken'' (1996)
* {{Aut|G. Gerritsma, K. de Jong, L. van der Pol, J. Vleer en T. Zijlstra}} - ''Heeg en de Hegemers'' (1987)
* {{Aut|Sicco van Albada}} - ''De Helling onder Heeg'' (1999), 

== Ferskaat ==
[[Ofbyld:2022 Heech, Harinxmastrjitte 27.jpg|thumb|260px|''Monumintaal hûs oan 'e Harinxmastrjitte 27.'']]
* In it yn [[1999]] oanleine [https://www.heemparkheeg.nl/ Hiempark] mei besikerssintrum binne ferskate biotopen te sjen. Der is in broek-, park- en drûchbosk. Boppedat binne der in fjildlaboratorium, fûgelhutte, fûgeleilân, swellemuorre en in flearmûzeboufal.
* By de werf fan Piersma is it [[Houtboumuseum De Helling]]. Dêr kin yn gearwurking mei stifting &quot;De Ielaak&quot; û.o. it bouwen fan platboaiems folge wurde.
* De eardere jeugdherberch sylt mei har sylskoalle noch mei orizjinele houten [[tsjotter]]kes.

== Ynfrastruktuer ==

=== Lân- en wetterferbining ===
Oer it lân wurdt Heech ûntsletten troch [[De Skatting]]. De [[Nijedyk]] ferbynt Heech mei [[De Gaastmar]]. Heech is in knooppunt fan wetter. It [[Nauwe Fliet]], de [[De Grêft (Heech)|De Grêft]], de [[Hegemer Far]] nei it easten, de [[Nauwe Wimerts (Wâldsein)|Nauwe Wimerts]] en  de [[Wide Wimerts]], de [[Jeltesleat]] meitsje fan it doarp in wettersintrum dat drok besocht wurdt fan wettertoeristen.

=== Bustsjinst ===
Troch Heech rinne de folgjende linen:

* '''Line 42:''' [[Snits]] - [[De Lemmer]] fia [[Spannenburch (buorskip)|Spannenburch]]
* '''Line 46:''' Snits - [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] en Heech

De busline troch Heech wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten fan Heech]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Heeg|Heech}}
}}
{{Koördinaten|52_58_9_N_5_36_27_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 58' NB, 5° 36' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Heech| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>tkvf0vf1nq5o2dpqiipc7qybssy5byx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240286</id>
      <parentid>1240285</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ferbinings */</comment>
      <origin>1240286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10662" sha1="j31172p0k240phpmnsi8ewtspjxc8d4" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Heech
| ôfbylding                   = Heeg, zicht op het dorp vanaf It Eilan IMG 2215a 2018-04-18 08.32.jpg 
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Heech vlag.svg|border|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Heech wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Heech}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                =  
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_58_09.6_N_5_36_22.6_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 58' NB, 5° 36' EL}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 58
| lat_sec                     = 09.6
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 36
| lon_sec                     = 22.6
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Wymbritseradiel Heech.png
| ôfbyldingstekst99           = ''Himrik fan Heech yn 'e eardere gemeente Wymbrits.''
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Heech''' is in doarp oan 'e noardkant fan 'e [[Hegemer Mar]] súdwest fan [[Snits (stêd)|Snits]] yn 'e gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. By Heech wurde ek de buorskippen [[Osingahuzen]] en [[Lytshuzen]] rekkene. Súdeastlik fan Heech lei earder it buorskip [[Easterwâlde (Wymbritseradiel)|Easterwâlde]].

Heech is in bekend wettersportsintrum mei in ferskaat oan jachthavens en werven, wêrfan de werf foar platboadems fan Piersma de bekendste is. 

== Skiednis ==
Heech wurdt yn 1132  as ''Haghekercke'' op 'e list fan tsjerken en kapellen neamd, dy't ûnder it [[Starum]]er [[Odulfuskleaster]] hearde.&lt;ref&gt;[https://corpusroemeling.nl/data.html Corpus Roemeling]&lt;/ref&gt;. It doarp is lykwols âlder en ûntstie oan 'e Syl dêr't fiskerij, hannel en skipfeart in fleurich bestean hiene. De oarspronklike streekbebouwing feroare stadichoan yn in jimmeroan tichtere bebouwing, wêrmei't Heech it karakter fan in lyts stedsje krige. Súd fan de streek stie de Harinksmastins.  
[[Ofbyld:Heeg, zicht op de Sint Jozefkerk vanaf de brug bij De Syl-De Skatting IMG 2706 2018-04-20 09.01.jpg|thumb|left|''Tsjerkesleat.'']]
De midsiuwske tsjerke fan Heech wie eartiids wijd oan [[Kristoffel (hillige)|Sint-Kristoffel]] en [[Wiro (hillige)|Sint-Wiro]]. De tsjerke waard yn 1745 ôfbrutsen en ferfongen troch in nij gebou mei in koepeltuorke. In pear jier letter krige de tsjerke ek brânskildere ramen fan [[Ype Staak]]. Yn 1840 waard de tsjerke te lyts en dêrom ôfbrutsen foar de nijbou fan 'e hjoeddeiske [[sealtsjerke]].

Troch de lizzing oan 'e Hegemer Mar wie de ielfiskerij en -hannel in hiel set tige belangryk yn Heech. Oant [[1938]] waard fanút Heech [[iel]] nei [[Londen]] eksportearre. De Hegemers koenen dêrby fergees gebrûk meitsje fan 'e ''Dutch Mooring'' (''Nederlânske oanlis'') oan 'e [[Teems]], net fier fan 'e [[Toer fan Londen]]. De hannel wie sa wichtich foar it doarp, dat der in tiid west hat dat de Hegemer bern op de [[legere skoalle]] al [[Ingelsk]] learden. It belang fan 'e ielfiskerij docht ek út it wapen fan Heech bliken, dêr't noch altyd in iel yn stiet.
[[Ofbyld:2022 Heech, De Skatting 18.jpg|thumb|left|''Hûs oan 'e Skatting.'']]
Sûnt de ferhurding fan 'e wei nei Oasingahuzen krige it doarp in goede ferbining oer it lân. De bebouwing ûnwikkele him no bylâns de Skatting. Nei de Twadde Wrâldkriich binne noardlik fan 'e âlde kearn en fral eastlik fan 'e Skatting sûnt de jierren 1960 relatyf grutte útwreidingsplannen útfierd en mear fan lettere tiid ek súdwest fan it âlde doarp. Oan 'e westlike kant fan it âlde doarp bleau de útwreiding folle beheinder. 

Oant 2011 lei Heech yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]].

== Mienskip ==
[https://www.itheechhus.nl/ It Heechhûs] is it multyfunksjonele sintrum fan it doarp. Heech hat in [http://www.plaatselijkbelangheeg.nl/ Pleatslik Belang] en de ynwenners wurde alle moannen mei de [https://www.sylboade.nl/ Sylboade] ynformearre oer de wederwarichheden yn Heech. 

Talmastate is in wensoarchsintrum. 

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:2022 Heech, Ichtustsjerke.jpg|thumb|260px|''Ichtustsjerke.'']]
* [http://pgheeg.nl/ PKN-gemeente Heech]
* [https://www.sintantoniusparochie.nl/locations/sint-josephkerk-heeg/ Sint-Antonius fan Padua-parochy]

De PKN hie oant 2021 twa tsjerken: de [[Haghatsjerke]] (of de eardere Herfoarme tsjerke) en de [[Ichtustsjerke (Heech)|Ichtustsjerke]] (de eardere Grifformearde tsjerke). Yn 2021 waard de Ichtustsjerke, in monumintaal ûntwerp fan [[Tjeerd Kuipers]], sletten en ferkocht. De PKN makket sûnt allinne gebrûk fan 'e Haghatsjerke út 1745. De neogoatyske roomske [[Sint-Joazeftsjerke (Heech)|Sint-Joazeftsjerke]] is ûntwurpen troch [[Pierre Cuypers]].
[[Ofbyld:2022 Heech, Sint-Joazeftsjerke.jpg|thumb|260px|''Sint Joazeftsjerke''.]]
=== Skoalle ===
* [https://scholenopdekaart.nl/basisscholen/heeg/11368/de-opstekker/ Kristlike Basisskoalle It Wrâldfinster]
* [https://scholenopdekaart.nl/basisscholen/heeg/5698/st-jozefschool/#inhoud Roomsk-katolike basisskoalle Sint-Joazef] 
[[Ofbyld:Heeg, palingaak bij Jachtwerf Piersma IMG 2451 2018-04-18 17.20.jpg|thumb|260px|''Jachtwerf Piersma'']]
=== Ferienings ===
* [https://wsheeg.nl/ Wettersportferiening Heech]
* [https://www.vvheeg.nl/ Fuotbalferiening Heech]
* [https://www.vtvdeheeg.nl/Home/ Folkstúnferiening De Heech]
* Fûgelwacht Drylts e.o.
* [https://sites.google.com/site/sssheeg/home Gymnastykferiening SSS]
* [https://tennisheeg.nl/ Tennisferiening Net yn't Net]
* [https://www.facebook.com/crescendoheeg/?locale=nl_NL Muzykferiening Crescendo]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 ||  1954 || 1959 || 1964 || 2006 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 795  || 2481 || 2441 || 2484 || 2241 || 2257 || 2227 
|}
(*) &lt;small&gt;''Nei grinswiziging mei Izegea.''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''Boarnen: 1840: [https://www.plaatsengids.nl/idzega Plaatsengids]; 2015, 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/idzega/ Alle Cijfers]''&lt;/small&gt;
=== Eveneminten ===
* [https://heechspanning.com/ Heechspanning teäterevenemint en strjittefestival] (maaie).
* [https://www.friesereunie.nl/ Regionale Fryske Réuny] rûne- en platboaiemjachten en jollen mei wedstriden (begjin augustus).
* [https://www.facebook.com/stichtingheechyntfindel/?locale=nl_NL Heech yn 't findel] (doarpsfeest, septimber).
[[Ofbyld:Heeg, de Haghakerk RM39786 met de Sint-Jozefkerk op de achtergrond foto2 2017-06-18 15.37.jpg|thumb|260px|''Haghatsjerke.'']]
=== Berne ===
* [[Wybe Visser]] (1811-1886), seeskilder
* [[Lolle Klaas Okma]] (1876-1936), boargemaster
* [[Hendrik Roelof de Jong]] (1911-1945), dûmny en fersetstrider
* [[Gerard Bruins]] (1924-2016), fuotballer
* [[Ben Steneker]] (1935-), countrysjonger, ek bekend as''The godfather of Dutch country''
* [[Gryt Witbraad]] (1944), dichteresse
* [[Hanneke Jagersma]] (1951-), earste, en ienige boargemaster yn Nederlân dy't lid fan de [[CPN]] wie is berne yn Heech
* [[Rimmer Abma]] (1963?), fierljepper
* [[Geartsje Douma]] (1956), skriuwster.

== Publikaasje(s) ==
* {{Aut|W.O. Santema}} - ''Heeg en de Palinghandel op Londen&quot; (1995), &quot;Greolshaven, in pleats yn oarlochstiid&quot; (1993) en Wapendropping op 'e Gouden Boayum''(1992)
* {{Aut|Jan Zetzema}} - ''De Friese Palingaken'' (1996)
* {{Aut|G. Gerritsma, K. de Jong, L. van der Pol, J. Vleer en T. Zijlstra}} - ''Heeg en de Hegemers'' (1987)
* {{Aut|Sicco van Albada}} - ''De Helling onder Heeg'' (1999), 

== Ferskaat ==
[[Ofbyld:2022 Heech, Harinxmastrjitte 27.jpg|thumb|260px|''Monumintaal hûs oan 'e Harinxmastrjitte 27.'']]
* In it yn [[1999]] oanleine [https://www.heemparkheeg.nl/ Hiempark] mei besikerssintrum binne ferskate biotopen te sjen. Der is in broek-, park- en drûchbosk. Boppedat binne der in fjildlaboratorium, fûgelhutte, fûgeleilân, swellemuorre en in flearmûzeboufal.
* By de werf fan Piersma is it [[Houtboumuseum De Helling]]. Dêr kin yn gearwurking mei stifting &quot;De Ielaak&quot; û.o. it bouwen fan platboaiems folge wurde.
* De eardere jeugdherberch sylt mei har sylskoalle noch mei orizjinele houten [[tsjotter]]kes.

== Ynfrastruktuer ==

=== Lân- en wetterferbining ===
Oer it lân wurdt Heech ûntsletten troch [[De Skatting]]. De [[Nijedyk]] ferbynt Heech mei [[De Gaastmar]]. Heech is in knooppunt fan wetter. It [[Nauwe Fliet]], de [[De Grêft (Heech)|De Grêft]], de [[Hegemer Far]] nei it easten, de [[Nauwe Wimerts (Wâldsein)|Nauwe Wimerts]] en  de [[Wide Wimerts]], de [[Jeltesleat]] meitsje fan it doarp in wettersintrum dat drok besocht wurdt fan wettertoeristen.

=== Bustsjinst ===
Troch Heech rinne de folgjende linen:

* '''Line 42:''' [[Snits]] - [[De Lemmer]] fia [[Spannenburch (buorskip)|Spannenburch]]
* '''Line 46:''' Snits - [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] en Heech

De busline troch Heech wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten fan Heech]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Heeg|Heech}}
}}
{{Koördinaten|52_58_9_N_5_36_27_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 58' NB, 5° 36' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Heech| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>j31172p0k240phpmnsi8ewtspjxc8d4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6797</id>
    <revision>
      <id>1240280</id>
      <parentid>1217691</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9056" sha1="ndforpxa1wxdn2z958cw9qmx45ib7l4" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Gaast
| ôfbylding                   = DSC08674_-_GAAST_(NL)_(38416166821).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = Sicht op Gaast
| wapen                       = [[Ofbyld:Gaast vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Gaast wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Gaast}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 5,69 km² (5,65 km² lân, 0,04 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 35 ynw. /km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = 
| postkoade                   = 8757
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_0_59_N_5_24_30_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 1' NB, 5° 25' EL}}
| webside                     = [http://www.gaast.eu Side Gaast]
| ôfbylding2                  = Gaast_gezien_vanaf_de_dijk_van_het_IJsselmeer_in_de_provincie_Friesland.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Eardere Grifformearde tsjerke fan 'e seedyk ôf sjoen
| ôfbylding3                  = Gaast_NH_kerk-3.JPG
| ôfbyldingstekst3            = De [[Herfoarme tsjerke (Gaast)|Herfoarme tsjerke]]
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 0
| lat_sec                     = 59
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 24
| lon_sec                     = 30
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Gaast.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Gaast (grien) yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Gaast''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], oan de kust fan de [[Iselmar]] tusken [[Warkum]] en [[Makkum]]. Justjes súdlik fan Gaast sit in knik yn 'e Iselmardyk. De [[Dyksfeart (Makkum-Warkum)|Dyksfeart]] rint fan noard nei súd eastlik fan 'e âlde doarpskearn, dy't tsjin de seedyk oan leit, dy't de farrûte fan Makkum nei Warkum by de seedyk del ferbynt. Noardlik fan it doarp spjalt de [[Gaaster Feart]] fan 'e Dyksfeart ôf nei it easten ta dy't eartiids yn iepen ferbining mei de [[Parregeaster Mar]] hie. Njonken dy feart, eastlik fan it doarp rint de ticht beboude Boerestreek.

Gaast hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Gaast}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}).

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Gaast, een hoekje vlak bij de kerk op de Buren.jpg|thumb|left|De Buorren mei in ryksmonumint út 1773]]
[[Geast (sân)|Gaasten]] binne hege [[balstien]]- en sângrûn, opstood troch Skandinavysk lâniis, sa'n 135.000 jier lyn. Gaast is op sa'n sânige hichte ûntstien. Yn [[1275]] waard skreaun oer ''Lutkagast'', Lytse Gaast dus. Yn [[1379]] wurdt fan ''Gast'' sprutsen, yn [[1512]] ''Gaest'' en yn [[1543]] ''Ghaest''. It [[miedlân]] fan Gaast waard yn 1543 ''Gaestergae zwagen'' neamd. Kaarten yn 'e 16e iuw neame ''Gaesum''. De kaart mei Fryske farianten yn dy snuorje neame ''Iezegast'', itjinge nuver liket en dêr mooglik ''Lietzegast'' mei ornearre waard. Yn 'e 19e iuw komt ''Olde-Gaast'' en ''Oude-Gaast''. De namme waard foar de [[Steatestavering]] fan 1980 as ''Gaest'' stavere.

Gaast wie eartiids in fiskersdoarp oan de [[Sudersee]]. De ynwenners fertsjinnen harren brea mei de [[walfiskfangst]]. Yn it wapen fan Gaast stiet dan ek in [[walfisk]] ôfbylde.
Troch syn tichte lizzing oan 'e âlde Sudersee, wie dêr ek altyd de driging fan stoarmwaar. Yn [[1643]] briek de dyk troch en yn [[1703]], doe't de dyk it noch krekt hâlde koe, fergienen der 23, meast Hylper skippen by Gaast.

Nei it oanlizzen fan 'e [[Ofslútdyk]] feroare de Sudersee yn 'e [[Iselmar]] en feroare Gaast yn in doarp dat benammen libbe fan 'e see ta in doarp dat benammen fan 'e lânbou libbet.

Oant 2011 lei Gaast yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

=== Walfiskfeart ===
Gaast is in âld fiskersdoarp. In protte Gaasters wienen eartiids fiskers en fertsjinnen it deistich brea as bemanningslid yn 'e walfiskfeart. Sa komt ek de walfisk yn it doarpswapen. Lange tiid wie yn in hûs in stien ynmitsele mei it ôfbyld fan in walfisk. Yn 1995 waard der yn it weidek fan de Buorren yn Gaast in walfisk ynfluorre, as oantinken oan de walfiskfeart en as  komepensaasje fan it ferdwinen fan de gevelstien út it doarp.
No leit de stien yn it [[Frysk Skipfeartmuseum]] fan [[Snits]].

Troch de ynset fan Doarpsbelang en yn gearwurking mei it skipfeartmuseum is der in kopij fan de stien makke. Dy is ynmitsele yn 'de Fûke' te Gaast.

=== Rêdingsstasjon ===
Fan 1913 - 1941 hie Gaast in rêdingstation fan de NZHRM, om skippen yn need help te bieden op wat doe noch de [[Sudersee]] wie. Yn “de Fûke” en yn “het boek van Gaast” binne foto's dêrfan te sjen.

== Tsjerken ==
{{Apart|Herfoarme tsjerke (Gaast)}}
De herfoarme tsjerke út de [[14e iuw]] hat in houten tuorke út [[1763]] waard yn [[1906]] ommitsele. Yn de âlde tsjerke preke yn de 17e iuw dûmny [[Adam Westerman]], dy't in stichtlik boek foar seelju skreau, de ferneamde ''(Groote) Christelycke Zee-vaart'' (1611), dat lange tiid ferplicht oan board fan [[VOC]]-skippen wêze moast. Ien fan syn opfolgers, Petrus Vomelius, waard in heal iuw letter fuortstjoerd út reden fan liderlik hâlden en dragen. It behear fan 'e tsjerke waard op 23 novimber 2018 oerdroegen oan de [[Stichting Alde Fryske Tsjerken|Stifting Alde Fryske Tsjerken]].

De grifformearde tsjerke sit yn de ferboude âlde skoalle fan it doarp. Yn 1998 waard er bûten gebrûk nommen en ta wente omboud.

== Mienskip ==
De feriening foar [https://www.gaast.eu/category/dorpsbelang/ Doarpsbelang] fertsjintwurdiget de belangen fan 'e ynwenners fan Gaast en komt byinoar yn it [[doarpshûs]], [https://www.gaast.eu/category/fuke/ De Fûke]. 

=== Skoalle ===
Oant 1991 hie it doarp in eigen skoalle. Dy fusearre doe mei dy fan Ferwâlde. Dy skoalle, De Finne, moast lykwols yn 2016 sels ek slute, omreden te min learlingen.

=== Ferienings === 
* [https://www.facebook.com/KvTrijeYnIen Trije yn Ien], keatsferiening mei [[Ferwâlde]].

Fierders binne der yn it doarp in biljertklub, in sjongklub eb in toanielferiening, ek mei Ferwâlde.

=== Tsjerke === 
* [https://www.pgworkum.nl/ Protetstantske gemeente Warkum]
* Pleatslike kommisje [https://www.ferwoude.eu/verenigingen/plaatselijke-commissie-van-gaast-en-ferwoude/ Gaast-Ferwâlde]

=== Befolkingsferrin ===
[[Ofbyld:Gaast djerreblommen 68.jpg|thumb|Djerreblommen by Gaast]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2007 !! 2013 !! 2025
|-
| 343 || 323 || 287 || 257 || 267 || 214 || 205&lt;ref name=AlleCijfers&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/gaast/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt; || 190&lt;ref name=AlleCijfers/&gt;
|}

=== Berne yn Gaast === 
* [[Dirk van Dijk]], (1894-1976), predikant

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Gaast rint de folgjende busline:

* '''Line 102:''' [[Makkum]] - [[Hylpen]] fia [[Warkum]]

De busline troch Gaast wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:Gaast, IJsselmeer 0517.JPG|thumb|De iisskossen op de Iselmar yn 2010]]

=== Strjitten ===
* [[Eangterp]]erleane
* Boerestreek
* Buorren
* De Greide
* Marwei
* Sielânsreed
* Seedyk
* Sandlân

== Ferskaat ==
* Yn de winter fan 2009-2010 wiene der by Gaast iisskossen fan wol 6 meter efter de dyk. Dat luts likernôch 25.000 minsken.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
[[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissipedy|&gt;]]]]
{{Reflist}}
------
* {{Aut|G. van Berkel}} &amp; {{Aut|K. Samplonius}} (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''
* {{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, ''Friese Plaatsnamen'', Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''Gaast''
* {{Aut|[[Peter Karstkarel]]}}, [https://www.frieslandwonderland.nl/FY/friesland/plaats/gaast Friesland Wonderland], ''Gaast''
}}
{{CommonsBalke}}
{{Koördinaten|53_0_59_N_5_24_30_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 1' NB, 5° 25' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Gaast| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>ndforpxa1wxdn2z958cw9qmx45ib7l4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boazum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6803</id>
    <revision>
      <id>1240268</id>
      <parentid>1189406</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9486" sha1="jqvac9m40bq8zth1fui1yfs9qsllkfl" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Boazum, Sint-Martinustsjerke (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Boazum vlag.svg|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Boazum wapen.svg|60px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Flagge fan Boazum]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Wapen fan Boazum]]
| ynwennertal                 = 420 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/boazum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 7,79 km² &lt;br&gt; lân: 7,64 km² &lt;br&gt; wetter: 0,15 km²
| befolkingstichtens          = 55 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân vlag.svg|20px]] [[Súdwest Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_05_21.3_N_5_41_21.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 05' N 5° 41' E}}
| webside                     = [https://www.aldboazum.nl/ Side fan Boazum]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 05
| lat_sec                     = 21.3
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 41
| lon_sec                     = 44.8
| lon_dir                     = E
}}
'''Boazum''' is in doarp yn it súdeasten de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], net fier fan [[De Swette]]. 

Op it doarpsgebiet fan Boazum lizze ek de [[buorskip]]kes [[Yndyk (Boazum)|Yndyk]], [[Bongier]] en [[Makkum (Boazum)|Makkum]]. De buorskip [[Klaeiterp]] gyng yn 1983 fan Boazum nei [[Wiuwert]].

== Skiednis ==
Boazum ûntstie op de terpen Hoekens en Boazum, dy't oer in wetterrin in ferbining hiene mei de [[Middelsee]]. It doarp hat him letter ek bûten it terpgebiet útwreide.    

Oare nammen fan Boazum wiene 'Bosingum' (1260), 'Bozinghim' (1395), 'Bosum' (1427), 'Bozigum' (1482) en 'Boeszum' (1505). De plaknamme soe tsjutte op it wenstee (um) fan de Boazinga's. Somtiden wurdt ek sein dat 'bozing' ferwiist it [[Aldfrysk]]e wurd 'bôs' (kowestâl), dus  it wenjen by in kowestâl, mar dat is tige ûnwis. 

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]] makke Boazum diel út fan de gemeente [[Baarderadiel]]. Sûnt 1984 lei Boazum yn [[Littenseradiel]], nei de lêste gemeentlike weryndieling kaam it doarp yn 2018 by de gemeente [[Súdwest-Fryslân]].

== Gebouwen ==
[[Ofbyld:2022 Boazum, eardere herf. evangelisaasjegebou foar de rjochtsinnigen.jpg|thumb|left|250px|''Herfoarme evangelisaasjegebou'']]
Rike famyljes lykas de Wiarda's, Walta's en Gerbrandy's wennen yn Boazum, yn steatlike rintenierswenningen. Harren huzen siere noch altiten it doarp.
; Tsjerken
{{Apart|Sint-Martinustsjerke (Boazum)}}
De éardere herfoarme [[Sint-Martinustsjerke (Boazum)|Sint-Martinustsjerke]] fan Boazum is ien fan de wichtichste en âldste [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerkegebouwen yn Fryslân út de [[12e iuw]]. By de restauraasje yn 1941 waard yn it ferwulft fan it [[Koer (tsjerke)|koer]] in skildering fan in burdleaze Kristus ûntdekt, de saneamde 'Majestas Domini'. De tsjerke is ien fan de gebouwen fan de [[Protestanske Tsjerken yn Nederlân|PKN]]-gemeente 'De Slachsang.

De rjochtsinnige herfoarmen lieten yn 1880 in evangelisaasjegebou oan de Waltawei bouwe. It gebou bleau bewarre nei't de ferhâldings tusken de frijsinnige en rjochtsinnige herfoarmen better waarden en docht tsjintwurdich as wenhûs tsjinst.

Boazum hie sûnt in [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke oan It Heech. De grifformearde tsjerke waard sûnt 1992 net mear brûkt en is neitiid ôfbrutsen. It [[Bakker &amp; Timmenga]]-oargel ferhûze nei de herfoarme tsjerke fan [[Elst (Utert)|Elst]].

;Kafee
[[File:2022 Boazum, kafee-doarpshûs Boazumer mjitte.jpg|thumb|250px|left|''Kafee-doarpshûs 'De Boazumer Mjitte' '']]
It kafee &quot;De Boazumer Mjitte&quot; is ien fan de grutste herbergen út de gemeente (anno 1875) mei in grutte boppeseal.
[[Ofbyld:2022 Boazum, 'De Wylgen'.jpg|thumb|260px|''De Wylgen'']]
;De Wylgen
'De Wylgen' is in wenhûs oan de Waltawei dat brûkt waard as fakânsjewente foar húshâldingen mei immen mei in beheining. Dy wente wie troch frou Gezina H. Volkers silger skonken oan it [[Prinses Beatrix Fûns]], mar wurdt no brûkt as partikulier hûs.

== Mienskip ==
Kafee 'De Boazumer Mjitte' is tagelyk it doarpshûs. Tn 1993 is in steatlike gebou mei help fan it hiele doarp renovearre. Tsienris yn 't jier ferskynt it doarpskrantsje de &quot;Doarpsskille&quot; mei in earder in soad histoaryske artikels. Doarpsbelang ûnderhâld yn Boazum ek de boarterstún. Alle jierren wurdt op de earste sneon fan oktober yn Boazum in tintefeest organisearre, dat bekend stiet ûnder 'De Nacht fan Boazum'. 

=== Skoalle ===
[[Ofbyld:2022 Boazum, basisskoalle De Bûtensprong.jpg|thumb|260px|''Basisskoalle'']]
* Basisskoalle 'De Bûtensprong' ([https://www.dubelspan.nl/ webstee])  

=== Ferienings ===
* Keatsferiening
* De Harmonie - toaniel
* Fûgelwacht
* Lyts Begjin, Kromme Keu en Dames Biljartvereniging Boazum e.o - biljerten
* Stifting '[[de Nacht fan Boazum]]'
* Folksdûns en Fluitclub
* Oan 'e râne - darts
* [[KF Boazum]] - keatsen

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2013 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 566 || 507 || 493 || 443 || 444 || 420 || 420
|}

=== Berne === 
* [[Hessel Aedes Jongema]], 10e-iuwsk ealman
* [[Klaas Ynzes Vlietstra]] (1785 of 1786-1877), folksdichter
* [[Pyt van der Burg]] (1893-1922), dichter
* [[Servaas Zwarts]] (1871-1949), opsjenner

=== Bekende ynwenners ===
In ferneamde Boazumer wie [[Eelko Alta]] (1723-1798). Hy wie dûmny en pionier op it mêd fan it ynintsjen fan fee. Syn wurk ''Philosophische Bedenkingen over de Conjunctie van de Planeten Jupiter, Mars, Venus, Mercurius en de Maan. Op den Agtsten May 1774. staande te gebeuren, en wel over de Mogelyke en Waarschynelyke Sterre en Natuurkundige Gevolgen deezer Conjunctie'' ([[1774]]) waard lang sjoen as de reden foar [[Eise Eisinga]] om yn itselde jier syn planetarium te bouwen, mar ûndersyk hat dêr in oar ljocht op smiten.&lt;ref&gt;Huib J. Zuidervaart, ''Speculatie, wetenschap en vernuft. Fysica en astronomie volgens Wytze Foppes Dongjuma (1707-1778), instrumentmaker te Leeuwarden'' (Ljouwert: Fryske Akademy, 1995).&lt;/ref&gt;

Yn Boazum wennet [[Henk Kroes]], âld-foarsitter fan de feriening &quot;De Friesche Elf Steden&quot; en [[It Fryske Gea]].

== Boazumer mjitte ==
[[Ofbyld:2022 Boazum, gevelstien Boazumer mjitte (kafee-doarpshûs).jpg|260px|thumb|''gevelstien Boazumer mjitte'']]
Boazum hie eartiids in eigen lingtemjitte dy't wat langer wie as wenst. Tsjintwurdich wurdt de Boazumer mjitte allinne noch brûkt foar in buorrel. In 'buorrel mei in Boazumer mjitte' betsjut in royale buorrel, ien mei in kopke der op. Dit yn tsjinstelling mei de sunige Mantgumer mjitte, dan wurdt der wat minder getten as der yn it gleske kin.    

== Ferskaat ==
* Noardeastlik fan it doarp, likernôch ien kilometer eastlik fan de buorskip Yndyk, stiet de Amerikaanske [[wynmotor]]  [[Klaeiterpstermole]].
* Der rydt alle oeren in bus (fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] nei [[Snits]] dy't stopt by de halte [[Yndyk (Súdwest-Fryslân)|Yndyk]], ûngefear ien kilometer fan it doarp.
== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Boazum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 35:''' [[Snits]] - [[Frjentsjer]]
* '''Line 93:''' Snits - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Mantgum]]

De buslinen troch Boazum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Ofbyld:2022 Boazum, Waltawei mei kafee.jpg|thumb|260px|''Waltawei mei kafee'']]
Altaplein, Blaukeesje, Bongier, De Havens, De Kamp, De Pôle, De Trochsnijing, Dokter Miedemastrjitte, Flearen, Hegedyk, It Heech, It Oerd, Makkum, Singel, Slachtedyk, Suderdyk, Sylsterdyk, Tanialeane, Tryntsjebuorren, Tsjerkebuorren, Waltawei, Yndyk.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|P. Breuker}} -''Skoalmasters fan Boazum''- Oer Boazum
* [http://www.nwfriesland.nl/dbboazum/ Webstee fan Boazum]
* [http://www.boazumermjitte.nl Webstek fan it doarpshûs]
* [http://www.oudbozum.nl Webstek fan Ald Boazum]
------
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references /&gt;&lt;/div&gt;
}}
{{Koördinaten|53_5_19_N_5_41_45_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 5' NB, 5° 42' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Boazum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>jqvac9m40bq8zth1fui1yfs9qsllkfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poppenwier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6927</id>
    <revision>
      <id>1240310</id>
      <parentid>1231833</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7838" sha1="55lvqjxvlovwn4pf6j2xeq1a6k2y77b" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Binnenbuorren 22 en brêge oer de Aldfeart (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Binnenbuorren en brêchje oer de Aldfeart''
| wapen                       = [[Ofbyld:Poppenwier vlag.svg|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Poppenwier wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 160 &lt;small&gt;(2023)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/poppenwier/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 4,83 km² &lt;br&gt; werfan lân: 4,68 km² &lt;br&gt; werfan wetter 0,15 km²
| befolkingstichtens          = 34 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_05_05.1_N_5_44_56.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 05' N 5° 44' E}}
| webside                     = [https://ww.poppenwier.frl/homepage Side Poppenwier]&lt;br&gt;[https://www.facebook.com/people/Doarp-Poppenwier/100064830632765/?paipv=0&amp;eav=AfarPQ8GfS-KDzm4g3R9nOpXLEtMWoRkOuQ3H-PlLNKIqftVWI5xfe5IyDkevey_FOY&amp;_rdr FB-side]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 05
| lat_sec                     = 05.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 44
| lon_sec                     = 56.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Poppenwier''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]] tusken [[Jirnsum]] en [[Dearsum (Súdwest-Fryslân)|Dearsum]] oan de [[Snitser Aldfeart]]. It is it meast noardlike doarp fan 'e [[Legeaën]]. It doarp hat likernôch 165 ynwenners (2022). 

== Skiednis ==
Poppenwier is in terpdoarp en moat al hiel âld wêze. Der binne potdiggels fûn fan kûgelpotten en Rynlânsk ierdewurk út de [[1e iuw]] oant de [[10e iuw]]. Yn 1478 waard krekt benoarden Poppenwier it kleaster [[Kleaster Ingwert|Ingwert]] stifte, in kleaster fan de grauwe [[beginen]]. Mei de ynfiering fan de [[reformaasje]] yn 1580 waard it kleaster wer sletten en de lêste resten fan it kleaster binne yn 1875 ôfbrutsen. Ek de terp dêr't it kleaster op stie waard doe ôfgroeven.&lt;ref&gt;[https://www.erfgoedkloosterleven.nl/zoeken/collecties-zoeken.php?mivast=1212&amp;mizig=212&amp;miadt=1212&amp;miaet=14&amp;micode=DOC-MON-ME&amp;minr=1133660&amp;miview=ldt Erfgoed Kloosterleven, oproppen 30 april 2023]&lt;/ref&gt;

By it doarp stie eartiids de [[Albadastins]]. 
[[Ofbyld:2023 Poppenwier, Nikolaastsjerke (1).jpg|thumb|left|260px|''Nikolaastsjerke'']]
De namme Poppenwier komt út de [[14e iuw]]: ''Poppe'' is in [[manljusnamme]]; ''wier'' ferwiist nei de terp fan it doarp. Aldere nammen fan it doarp binne Popengwere (1401), Poppingawyr (1446), Poppingawyer (1505) en Poppingwier (1579). Yn [[1989]] waard de offisjele namme Poppingawier yn it ramt fan de offisjele ferfrysking fan de plaknammen fan de gemeente Boarnsterhim feroare yn Poppenwier.

Eartiids wie Poppenwier allinne oer it wetter te berikken. Súdwestlik fan it doarp lei oant de droechlizzing yn 1860&lt;ref&gt;Kapitaalvorming in infrastructuur in Nederland, 1800-1913 Groote, Peter Dirk (PDF)&lt;/ref&gt; de [[Poppenwierstermar]]. De namme fan de 19e-iuwske [[kop-hals-romppleats]] Marsherne is noch in oantinken oan de mar. 

De [[Midsiuwen|midsiuwske]] [[Nikolaastsjerke (Poppenwier)|Nikolaastsjerke]] waard yn 1860 ferfongen troch de hjoeddeiske.&lt;ref&gt;Monumenten in Nederland. Fryslân(2000) – Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester, Chris Kolman, Yme Kuiper, Ronald Stenvert&lt;/ref&gt;

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]] makke Poppenwier diel út fan de eardere, nei ien fan de [[Himpolder]]s ferneamde, gemeente [[Raarderhim]]. Op 1 jannewaris 1984 gie Raarderhim mei de gemeenten [[Idaerderadiel]] en it grutste part fan [[Utingeradiel]] op yn de doe nije gemeente [[Boarnsterhim]]. By de opheffing fan de gemeente Boarnsterhim op 31 desimber 2013 gie Poppenwier oer nei de doe noch nije gemeente [[Súdwest-Fryslân]].   

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Poppenwier, Bûtenbuorren 8.jpg|thumb|260px|''De Herbech'']]
Nei de sluting fan it doarpshûs anneks kafee 'De Herberch' hat de doarpsmienskip it nije doarpshûs 'De Trilker' boud. Der is in feriening foar Pleatslik Belang en in Merkekommisje foar de feesten. De stifting Pop'nPop organisearret oan it lân oan de Marsherne in muzikaal túnfeest. Der wurde in tal festiviteiten mei [[pream]]men organisearre, lykas in wedstriid tusken preammen fan doarpen yn 'e [[Legeaën]].
[[Ofbyld:2023 Poppenwier, Binnenbuorren (2).jpg|thumb|260px|''Binnenbuorren'']]
=== Tsjerken ===
* {{Apart|Nikolaastsjerke (Poppenwier)}} 
* {{Apart|Mennistetsjerke (Poppenwier)}}

Yn Poppenwier steane twa tsjerken: de fermanje en de [[Nederlânske Herfoarme Tsjerke|herfoarme]]- of Nikolaastsjerke. Beide tsjerken wurde net mear brûkt foar de earetsjinst. De [[Nikolaastsjerke (Poppenwier)|Nikolaastsjerke]] wurdt no as aula brûkt en foar eksposysjes en sjonggroepen.

=== Skoalle ===
It doarp hat foarhinne in eigen skoalle hân. Tusken 1862 en 1876 wie dat in gebouke achter de herberch en dêrnei stie de skoalle oant 1937 oan de Bûtenbuorren.&lt;ref&gt;[http://www.albadaleen.nl/grondinP.htm Albadalien, oproppen 30 april 2023]&lt;/ref&gt; Tsjintwurdich geane de Poppenwierster bern yn'e regel nei de skoalle fan [[Raerd]].

=== Ferienings ===
Poppenwier hat in relatyf grut ferieningslibben, de list is mooglik net folslein.
* Toanielferiening Foarút 
* Iisklub Tryntsje Piters 
* Toulûkferiening 
* Frouljusklub 
* Fûgelwacht Raarderhim
[[OFbyld:2023 Poppenwier, Bûtenbuorren.jpg|thumb|260px|''Bûtenbuorren'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 1999 || 2004 || 2013 || 2022
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 279 || 238 || 226 || 184 || 173 || 182 || 184 || 175 || 165
|}

=== Berne ===
* [[Douwe Kiestra]] (1899-1970), skriuwer, dichter en politikus.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Poppenwier rint de folgjende busline:

* '''Line 94:''' [[Snits]] - [[Reduzum]]

De busline troch Poppenwier wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===

* ''Binnenbuorren'' -
* ''Bûtenbuorren'' -
* ''Bûtlânswei'' -
* ''Fiskerssteech'' -
* ''Harstawei'' -
* ''Ingwert'' -
* ''Pôle'' -
* ''Skoalsteech'' -

== Sjoch ek ==
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [[Fryske doarpen]]

&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Komboerd - Poppenwier.jpeg|Komboerd
&lt;/gallery&gt;
{{Koördinaten|53_5_4_N_5_44_50_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 5' NB, 5° 45' EL}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Poppenwier}}
}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Poppenwier| ]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]] 
[[Kategory:Doarp of stêd yn Raerderhim]]</text>
      <sha1>55lvqjxvlovwn4pf6j2xeq1a6k2y77b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240314</id>
      <parentid>1240310</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T15:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>red.</comment>
      <origin>1240314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7763" sha1="aszhgktzuigo6o37exse6o4zn54dqb6" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Binnenbuorren 22 en brêge oer de Aldfeart (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Binnenbuorren en brêchje oer de Aldfeart''
| wapen                       = [[Ofbyld:Poppenwier vlag.svg|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Poppenwier wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 160 &lt;small&gt;(2023)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/poppenwier/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 4,83 km² &lt;br&gt; werfan lân: 4,68 km² &lt;br&gt; werfan wetter 0,15 km²
| befolkingstichtens          = 34 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_05_05.1_N_5_44_56.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 05' N 5° 44' E}}
| webside                     = [https://ww.poppenwier.frl/homepage Side Poppenwier]&lt;br&gt;[https://www.facebook.com/people/Doarp-Poppenwier/100064830632765/?paipv=0&amp;eav=AfarPQ8GfS-KDzm4g3R9nOpXLEtMWoRkOuQ3H-PlLNKIqftVWI5xfe5IyDkevey_FOY&amp;_rdr FB-side]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 05
| lat_sec                     = 05.1
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 44
| lon_sec                     = 56.4
| lon_dir                     = E
}}
'''Poppenwier''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]] tusken [[Jirnsum]] en [[Dearsum (Súdwest-Fryslân)|Dearsum]] oan de [[Snitser Aldfeart]]. It is it meast noardlike doarp fan 'e [[Legeaën]]. 

== Skiednis ==
Poppenwier is in terpdoarp. Der binne potdiggels fûn fan kûgelpotten en Rynlânsk ierdewurk út de [[1e iuw]] oant de [[10e iuw]]. Yn 1478 waard krekt benoarden Poppenwier it kleaster [[Kleaster Ingwert|Ingwert]] stifte, in kleaster fan de grauwe [[beginen]]. Mei de ynfiering fan de [[reformaasje]] yn 1580 waard it kleaster sletten en de lêste resten fan it kleaster binne yn 1875 ôfbrutsen. Ek de terp dêr't it kleaster op stie waard doe ôfgroeven.&lt;ref&gt;[https://www.erfgoedkloosterleven.nl/zoeken/collecties-zoeken.php?mivast=1212&amp;mizig=212&amp;miadt=1212&amp;miaet=14&amp;micode=DOC-MON-ME&amp;minr=1133660&amp;miview=ldt Erfgoed Kloosterleven, oproppen 30 april 2023]&lt;/ref&gt;

By it doarp stie eartiids de [[Albadastins]]. 
[[Ofbyld:2023 Poppenwier, Nikolaastsjerke (1).jpg|thumb|left|260px|''Nikolaastsjerke'']]
De namme Poppenwier komt út de [[14e iuw]]: ''Poppe'' is in [[manljusnamme]]; ''wier'' ferwiist nei de terp fan it doarp. Aldere nammen fan it doarp binne Popengwere (1401), Poppingawyr (1446), Poppingawyer (1505) en Poppingwier (1579). Yn [[1989]] waard de offisjele namme Poppingawier yn it ramt fan de offisjele ferfrysking fan de plaknammen fan de gemeente Boarnsterhim feroare yn Poppenwier.

Eartiids wie Poppenwier allinne oer it wetter te berikken. Súdwestlik fan it doarp lei oant de droechlizzing yn 1860&lt;ref&gt;Kapitaalvorming in infrastructuur in Nederland, 1800-1913 Groote, Peter Dirk (PDF)&lt;/ref&gt; de [[Poppenwierstermar]]. De namme fan de 19e-iuwske [[kop-hals-romppleats]] Marsherne is noch in oantinken oan de mar. 

De [[Midsiuwen|midsiuwske]] [[Nikolaastsjerke (Poppenwier)|Nikolaastsjerke]] waard yn 1860 ferfongen troch de hjoeddeiske.&lt;ref&gt;Monumenten in Nederland. Fryslân(2000) – Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester, Chris Kolman, Yme Kuiper, Ronald Stenvert&lt;/ref&gt;

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]] makke Poppenwier diel út fan de eardere, nei ien fan de [[Himpolder]]s ferneamde, gemeente [[Raarderhim]]. Op 1 jannewaris 1984 gie Raarderhim mei de gemeenten [[Idaerderadiel]] en it grutste part fan [[Utingeradiel]] op yn de doe nije gemeente [[Boarnsterhim]]. By de opheffing fan de gemeente Boarnsterhim op 31 desimber 2013 gie Poppenwier oer nei de doe noch nije gemeente [[Súdwest-Fryslân]].   

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Poppenwier, Bûtenbuorren 8.jpg|thumb|260px|''De Herbech'']]
Nei de sluting fan it doarpshûs anneks kafee 'De Herberch' hat de doarpsmienskip it nije doarpshûs 'De Trilker' boud. Der is in feriening foar Pleatslik Belang en in Merkekommisje foar de feesten. De stifting Pop'nPop organisearret oan it lân oan de Marsherne in muzikaal túnfeest. Der wurde in tal festiviteiten mei [[pream]]men organisearre, lykas in wedstriid tusken preammen fan doarpen yn 'e [[Legeaën]].
[[Ofbyld:2023 Poppenwier, Binnenbuorren (2).jpg|thumb|260px|''Binnenbuorren'']]
=== Tsjerken ===
* {{Apart|Nikolaastsjerke (Poppenwier)}} 
* {{Apart|Mennistetsjerke (Poppenwier)}}

Yn Poppenwier steane twa tsjerken: de [[fermanje]] en de [[Nederlânske Herfoarme Tsjerke|herfoarme]]- of Nikolaastsjerke. Beide tsjerken wurde net mear brûkt foar de earetsjinst. De [[Nikolaastsjerke (Poppenwier)|Nikolaastsjerke]] wurdt no as aula brûkt en foar eksposysjes en sjonggroepen.

=== Skoalle ===
It doarp hat foarhinne in eigen skoalle hân. Tusken 1862 en 1876 wie dat in gebouke achter de herberch en dêrnei stie de skoalle oant 1937 oan de Bûtenbuorren.&lt;ref&gt;[http://www.albadaleen.nl/grondinP.htm Albadalien, oproppen 30 april 2023]&lt;/ref&gt; Tsjintwurdich geane de Poppenwierster bern yn'e regel nei de skoalle fan [[Raerd]].

=== Ferienings ===
Poppenwier hat in relatyf grut ferieningslibben, de list is mooglik net folslein.
* Toanielferiening Foarút 
* Iisklub Tryntsje Piters 
* Toulûkferiening 
* Frouljusklub 
* Fûgelwacht Raarderhim
[[OFbyld:2023 Poppenwier, Bûtenbuorren.jpg|thumb|260px|''Bûtenbuorren'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 1999 || 2004 || 2013 || 2022
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 279 || 238 || 226 || 184 || 173 || 182 || 184 || 175 || 165
|}

=== Berne ===
* [[Douwe Kiestra]] (1899-1970), skriuwer, dichter en politikus.

== Ynfrastruktuer ==
=== Bustsjinst ===
Troch Poppenwier rint de folgjende busline:

* '''Line 94:''' [[Snits]] - [[Reduzum]]

De busline troch Poppenwier wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
* ''Binnenbuorren'' -
* ''Bûtenbuorren'' -
* ''Bûtlânswei'' -
* ''Fiskerssteech'' -
* ''Harstawei'' -
* ''Ingwert'' -
* ''Pôle'' -
* ''Skoalsteech'' -

== Sjoch ek ==
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [[Fryske doarpen]]

&lt;gallery&gt;
Ofbyld:Komboerd - Poppenwier.jpeg|Komboerd
&lt;/gallery&gt;
{{Koördinaten|53_5_4_N_5_44_50_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 5' NB, 5° 45' EL}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Poppenwier}}
}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Poppenwier| ]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]] 
[[Kategory:Doarp of stêd yn Raerderhim]]</text>
      <sha1>aszhgktzuigo6o37exse6o4zn54dqb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sibrandabuorren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6928</id>
    <revision>
      <id>1240374</id>
      <parentid>1231894</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T06:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8848" sha1="8v4iijv6lobmkokic5lktpw5ofbunrz" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Sibrandabuorren, pleats It Lange Ein 21 en de Sibrandabuorster Feart.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Pleats oan de Sibrandabuorster Feart''
| wapen                       = [[Ofbyld:Sibrandabuorren vlag.svg|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Sibrandabuorren wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 350 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/sibrandabuorren/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,99 km, werfan: &lt;br&gt; - lân: 3,56 km² &lt;br&gt; - wetter 0,43 km²
| befolkingstichtens          = 98 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_4_6_N_5_43_16_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 4' N 5° 43' E}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = 	       
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 4
| lat_sec                     = 6
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 43
| lon_sec                     = 16
| lon_dir                     = E
}}
'''Sibrandabuorren''' is in [[doarp]] yn de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. It is ien fan de doarpen yn [[De Legeaën]] en hat likernôch 350 ynwenners (2023). Yn it doarpsgebiet fan Sibrandabuorren leit ek it [[buorskip]] [[Spears]].
[[Ofbyld:Komboerd - Sibrandabuorren.png|thumb|left|150px|Komboerd]]
De [[Sibrandabuorster Feart]] snijt it doarpsgebiet midstwa en hat in iepen ferbining mei de [[Snitser Aldfeart]].

== Skiednis ==
Yn 1335 waard de tsjerke fan ''Zibrandadorp'' troch de Utertske biskop wijd. Oer de [[patroanhillige]] fan de tsjerke bestiet gjin ienriedigens. Op in yn 1540 getten klok fan de tsjerke stiet it opskrift ''St.Bartolmeus is myn namme'' en dêrút soe opmakke wurde kinne dat de apostel [[Bartoloméus (apostel)|Bartoloméus]] de patroanhillige wie, wylst oaren [[Martinus fan Tours|Sint-Marten]] as patroan neame. De [[Midsiuwen|midsiuwske]] tsjerke wie lyts en leech en hie swiere steunbearen. De [[sealtektoer]] stie nei alle gedachten frij fan de tsjerke. Nei de [[reformaasje]] waard de toer yn 1689 ôfbrutsen. Sûnt hie de tsjerke in koepeltsje, dat letter ferfongen waard troch in spits tuorke. Yn 1872 waard de hiele tsjerke ôfbrutsen en ferfongen troch nijbou. It doarp hie doe yntusken in grintwei en de oarspronklike oasting (mei it koer nei it easten) waard ferfongen troch in folsleine draaiïng fan de tsjerke mei it [[Koer (tsjerke)|koer]] nei it west en de toer nei it easten.&lt;ref&gt;[https://www.stichtingkerkgebouwsibrandabuorren.nl/geaschiedenis/ Skiednis op de side Stifting Tsjerkegebou Sibrandabuorren, oproppen 6 maaie 2023]&lt;/ref&gt;  
[[Ofbyld:2023 Sibrandabuorren, eardere suvelfabryk Legeaën.jpg|thumb|left|''Suvelfabryk Legeaën'']]
Op 25 maaie 1891 waard de feriening Koöperatieve Suvelfabryk “De Lege Geaën” stifte. Om ferskillende redenen wiene net alle boeren fuortendaliks te rissen foar it fabryk, mar de dokter fan Sibrandabuorren brocht alles ta in goed ein. It fabryk waard oan de Aesgewei en foar it ferfier fan de molke mei de [[pream]]men njonken de Sibrandabuorster Feart boud. Yn 1972 kaam der in ein oan it molkfabryk, mar de gebouwen binne der noch jimmeroan.&lt;ref&gt;[https://www.zuivelfabriekenfriesland.nl/sijbrandaburen Suvelfabriken Fryslân, oproppen 6 maaien 2023]&lt;/ref&gt; 

Op 30 juny 1942 stoartte by it buorskip Spears in Kanadeeske [[Handley Page Halifax|Halifax-bommesmiter]] del. By de crash kamen alle manlju om it libben. Ta harren neitins waard oan de Spearsterdyk by de krusing mei de N354 yn 2003 in ienfâldich monumint set, dat troch de skoallebern fan de Legeaën ûnderholden wurdt. Ien fan de manlju wurdt betocht op it hôf fan [[Dearsum]], de oare manlju op it Air Forces Memorial by Egham yn it [[Ingelân|Ingelske]] greefskip [[Surrey]].&lt;ref&gt;[http://www.teunispats.nl/t1658.htm teunispats.nl]&lt;/ref&gt; Yn de Twadde Wrâldoarloch stiene de Legeaën bekend as ûnderdûkersparadys.      
    
Sibrandabuorren hat altiten in typysk streekdoarp west. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] krige it doarp oan de noardwestlike kant fan It Lange Ein wat nijbou.

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2014]] makke Sibrandabuorren diel út fan 'e gemeente [[Boarnsterhim]] en foar de weryndieling fan [[1984]] hearde it sûnt minskewitten ta [[Raerderhim]], dat neamd wie nei ien fan 'e Fryske [[Himpolders]] fan 'e âlde [[Middelsee]]. Foar de ferfrysking fan de offisjele plaknammen troch de gemeente Boarnsterhim yn 1989, wie de [[plaknamme|offisjele doarpsnamme]] yn it [[Nederlânsk]] ''Sijbrandaburen''.

== Mienskip ==
De Sibrandabuorster [https://www.facebook.com/Dbsibrandabuorren/ feriening foar Doarpsbelang] bestie yn 2019 100 jier. Yn it ramt derfan waard in boek oer it doarp útjûn. De tsjerke fan Sibrandabuorren wurdt hjoed-de-dei brûkt as 'Doarpskultuerhûs'.&lt;ref&gt;[https://www.grootsneek.nl/grootsneek/algemeen/kerk-sibrandabuorren-wordt-dorpscultuurhuis Grut Snits, ]&lt;/ref&gt;

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Sibrandabuorren, Sint-Martenstsjerke (2).jpg|thumb|260px|''Sint-Martenstsjerke'']]
{{Apart|Sint-Martenstsjerke (Sibrandabuorren)}}
De eardere [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] tsjerke fan Sibrandabuorren waard op 15 april 2017 troch de [http://www.pkn-dlg.nl/ PKN De Lege Geaën] oerdroegen oan de Stifting Tsjerkegebou Sibrandabuorren. 

=== Skoalle ===
De Iepenbiere [[Basisskoalle]] 'De Lege Geaën' fusearre yn [[2018]] mei de basisskoallen fan [[Gau]] en [[Tersoal]] ta de [[Mienskipsskoalle De Legeaën]], dy't yn Sibrandabuorren stiet. 'Fan Feest Wis' is de feestkommisje fan Tersoal en Sibrandabuorren.
[[Ofbyld:2023 Sibrandabuorren, Havenpaed.jpg|thumb|260px|''Havenpaed'']]
=== Ferienings ===
* Toanielferiening De Twa doarpen
* Kristlik Mingd Koar Lytse Kreft
* Kuorbalferiening De Lege Geaën 
* [https://kfdlg.nl/ Keatsferiening De Lege Geaën]
[[Ofbyld:2023 Sibrandabuorren, Flapbrêge oer de Sibrandabuorster Feart.jpg|thumb|260px|''De flapbrêge oer de Sibrandabuorster Feart is in ryksmonumint'']]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 1999 ||  2004 || 2005 || 2010 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 367 || 364 || 360 || 344 || 343 || 395 || 392 || 395 || 378
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2020 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 365  || 365 || 350 
|}
[[Ofbyld:2023 Sibrandabuorren, It Lange Ein 46.jpg|thumb|260px|''It Lange Ein 46'']]
=== Berne ===
* [[Hendrik Aukes Leenstra]] (1877-1945), Twadde Keamerlid foar de [[Anty-Revolúsjonêre Partij|ARP]]. 

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Sibrandabuorren rint de folgjende busline:

* '''Line 94:''' [[Snits]] - [[Reduzum]]

De busline troch Sibrandabuorren wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Aesgewei, Dr. W. Beekhuisstrjitte, Bûtlânswei, De Fenne, Havenpaad, It Lange Ein, Mardyk, S. Korfmakerstrjitte, [[Spears]]terdyk, Tinkelenbergstrjitte.

== Publikaasjes ==
* {{Aut|Unbekend}}. &quot;Doarp yn it hert fan de Lege Geaën&quot;, útjûn troch Doarpsbelang yn it ramt fan it 100-jierrich bestean fan Doarpsbelang. 
* {{Aut|Hessel Bouma}} &quot;Verzet en Verraad in de Lege Geaën&quot; 
== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppeling om utens ==
*[http://www.mingeltsje.nl 't Mingeltsje]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Sibrandabuorren}}
}}
{{Koördinaten|53_4_6_N_5_43_16_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 4' NB, 5° 43' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Sibrandabuorren| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Raerderhim]]</text>
      <sha1>8v4iijv6lobmkokic5lktpw5ofbunrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Britswert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6942</id>
    <revision>
      <id>1240269</id>
      <parentid>1182046</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3548" sha1="ef6bexx1ponb1v08tvg31smc0orti7s" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Britswert
| flagge       = Flagge fan Britswert.gif
| wapen        = Wapen fan Britswert.jpg
| lokaasje     = Map NL Littenseradiel Britswert.png
| gemeentenamme= [[Súdwest-Fryslân]] 
| teljier      = 2021 
| ynwennertal  = 105 &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/buurt/britswert-sudwest-fryslan/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| webstee      = [http://www.nwfriesland.nl/templates/frames.asp?partID=287&amp;pagenr=1 Doarpshûs Us Honk]
}}
[[Ofbyld:Britswert, Buorren.jpg|thumb|300px|''Buorren'']]
[[File:Britswert - Sint-Joaristsjerke.jpg|thumb|300px|''[[Sint-Joaristsjerke (Britswert)|Sint-Joaristsjerke]]'']]
'''Britswert''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], east fan [[Wommels]] by de [[Frjentsjerter Feart]]. It doarp hat likernôch 100 ynwenners (2021).

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]], makke Britswert diel út fan de gemeente [[Baarderadiel]]. Neidat it yn 1984 oergien wie nei de nije gemeente [[Littenseradiel]] kaam it yn 2018 by de gemeente Súdwest-Fryslân.

== Mienskip ==
De eardere skoalle wurdt nei ferbouwingen sûnt [[1982]] as doarpshûs ( Us Honk ) brûkt. De feriening fan Doarpsbelangen Britswert/Wiuwert hat in wynmole &quot;De Twa doarpen&quot; oankocht. De opbringst is foar de mienskip.&lt;ref&gt;[https://wiuwert-britswert.frl/stichting-wynturbine-twa-doarpen/ Stifting wynturbine Twa Doarpen]&lt;/ref&gt; 

=== Bouwurken ===
{{Apart|Sint-Joaristsjerke (Britswert)}}
De [[Romanogotyk|romanogoatyske]] Sint-Joaristsjerke is boud mei [[Kleastermop|Fryske moppen]] stiet op de terp fan it doarp. Trochdat de terp ôfgroeven is fersakke it [[Koer (tsjerke)|koer]]. Yn [[1514]] hat de tsjerke yn 'e brân stien. [[Geert van Wou]] jr. makke de tsjerkeklok út [[1534]] en oan de súdkant sit in lytse poarte, mei in túfstik dat de troch de famylje Van Aylva betelle 18e-iuwske restauraasje betinkt. Yn de tsjerke leit in grêfstien fan de famylje Aggema. Simmerdeis is yn it gebou wurk fan Fryske keunstners te sjen.

Súdlik fan it doarp stie in lytse [[Wynmotor Britswert|Amerikaanske wynmotor]], dy't nei brekfalligens lang om let yn 2013 ôfbrutsen waard.

=== Doarpswapen ===
De gouden brêge komt fan ''brits'', dat brêge betsjut, -wert komt fan [[wird]] of [[terp]]. Oant 1855 lei it doarp oan in mar, in oerbliuwsel fan in útrinner fan de [[Middelsee]] en wie skipsbou fan belang. Dy wurdt troch it anker werjûn. De leelje symbolisearret de spesifike planten yn de eardere Britswerter Mar. It klaverblêd is in symboal foar de lânbou. 

=== Ferienings ===
* [[Vriendenkring]] - toaniel, tegearre mei Wiuwert
* [[De Twa Doarpen]] - keatsclub fan Wiuwert-Britswert
* [[Kuorbalferiening WWC]]

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Britswert rint de folgjende busline:

* '''Line 35:''' [[Snits]] - [[Frjentsjer]]

De busline troch Britswert wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Buorren, [[Froonacker]]dyk, [[Jeth]], Kleasterdyk, Kromwâl, Swarte Mole, Terp.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [http://www.nwfriesland.nl/templates/frames.asp?partID=287&amp;pagenr=1 Doarpshûs Us Honk]
* [http://www.ysa.nl/windturbine/2doar.htm Wynturbine de Twa Doarpen] 
* [http://www.aldefrysketsjerken.nl/kerkinfo/britswert_2.html Oer tsjerke en hôf]
* [http://www.minicampingdegreidhoeke.nl Minicamping de Greidhoeke]
----
{{Commonscat|Britswert}}
}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Britswert| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>ef6bexx1ponb1v08tvg31smc0orti7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Easterwierrum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6943</id>
    <revision>
      <id>1240276</id>
      <parentid>1226938</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4708" sha1="g2bzigkuadnygojpz0pmydosw1rlhy3" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Easterwierrum
| flagge       = Easterwierrum vlag.svg
| wapen        = Easterwierrum wapen.svg
| lokaasje     = Map NL Littenseradiel Easterwierrum.png
| gemeentenamme= [[Súdwest-Fryslân]] 
| teljier      = 2004
| ynwennertal  = 320
| webstee      = [http://www.easterwierrum.nl/ Webstee doarpsferiening]
}}
[[Ofbyld:Oosterwierum bord 02.JPG|thumb|270px|Easterwierrum]]
'''Easterwierrum''' is in [[Fryslân|Frysk]] [[doarp]] yn it [[noardeasten]] fan de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] hearde it ta [[Littenseradiel]] en foar de weryndieling fan [[1984]] makke it ûnderdiel út fan [[Baarderadiel]]. Easterwierrum leit tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Snits (stêd)|Snits]], east fan [[Wiuwert]]. It doarp hie yn [[2004]] likernôch 320 ynwenners. 

== Skiednis ==
Doe't yn de [[17e iuw]] [[de Swette]] groeven waard tusken Ljouwert en Snits kaam Easterwierrum in ein fan it wetter ôf te lizzen. De huzen waarden dêrnei mear rjochting de [[Easterwierrumer Aldfeart]] boud, it begjin fan Brêgebuorren. De midsiuwske tsjerketoer op in terp herinnert noch oan it âlde stee. De tsjerke kaam allinne te stean doe't de stinsepoarte fan Gerbrandystate en de state fan de famylje Foghelensangh ôfbrutsen waarden. Tusken 1903 en 1905 waard ek de tsjerke ôfbrutsen en in grut stik fan it tsjerkhôf ôfgroeven, mar de toer bleau stean. Omdat der frijwat hichteferskil ûntstie mei it lân om de toer hinne, waard in muorre om de terp hinne boud. Yn 1911 wie der sprake fan it ôfbrekken fan de toer, omdat der in nije tsjerke yn Brêgebuorren stie, mar dat plan is net trochgien. De toer is sûnt de bou wol ferboud (15890 sa blykt út in tinkstien en is yn 1776 wat ferlege doe't der in nije punt op kaam.
Easterwierrum bestie earder út trije dielen: Tsjerkebuorren, de Brêgebuorren (ek wol Molebuert neamd) en [[de Dille]]. 

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]], makke Easterwierrum diel út fan de gemeente [[Baarderadiel]].

== Hjoed-de-dei ==
Yn it hjoeddeiske doarpsbyld nimt de roomske [[Sint-Wirotsjerke]], in [[neogotyk|neogoatyske]] tsjerke út [[1925]] nei ûntwerp fan arsjitekt [[Wolter te Riele]], in prominint plak yn.

Alvestêdetochten op redens, of kano's of motors komme allegear troch of foarby Easterwierrum. Elts jier yn juny wurdt yn it doarp it [[Berne-iepenloftspul Easterwierrum]] holden.

== Mienskip ==
Easterwierrumers wurde faak ''hynstetyskers'' neamd. Eartiids kamen yn juny boeren út de wide omkriten nei de hynstemerk it doarp om hynders te keapjen foar de [[ûngetiid]]. [[MFC De Tysker]] is it [[doarpshûs]] fan Easterwierrum. It is boud yn 2003/2004 mei help fan in soad frijwilligers. De Tysker leit moai oan it sportfjild oan de westkant fan it doarp. De doarpsskoalle hjit de Follefinne. Op 29 april is de oan- en ferbou fan multyfunksjoneel sintrum &quot;de Tysker&quot; yn Easterwierrum offisjeel yn gebrûk nommen. Trije amazônes yn wedstriidtenu brochten in Gouden Toer nei &quot;de Tysker&quot;.

=== Ferienings ===
* keatsferiening
* It Hin en Wer - badminton
* Berne Iepenloft Spul

=== Tsjerken ===
* [[Herfoarme tsjerke (Easterwierrum)|Herfoarme tsjerke]], yn 2010 bûten gebrûk steld foar de earetsjinst, tsjintwurdich in fakânsjehûs.
* [[Sint-Wirotsjerke]], yn 2017 untwijd en ferkocht oan partikulieren dy't de tsjerke brûke as wente.

=== Befolking ===
* [[1954]] - 402
* [[1959]] - 365
* [[1964]] - 375
* [[1969]] - 344
* [[1974]] - 337
* [[2004]] - 320
=== Ferskaat ===
* De Dille wie ferneamd om syn [[Iisherberch]].
* Yn it ramt fan it hûndertjierrich bestean fan fanfarekorps &quot;Ons Ideaal&quot; yn 2009 is in jubileumboek makke.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Easterwierrum rint de folgjende busline:

* '''Line 93:''' [[Snits]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Mantgum]]

De busline troch Easterwierrum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Bûtewei, De Dille, De Finne, Dilledyk, Doarpsstrjitte, Fûgelsangleane, Hegedyk, Mûnestrjitte, Rydwei, Singel, Skuorrehofwei, Tsjerkebuorren, Tsjerkepaad.

== Keppeling om utens ==
*[http://www.easterwierrum.nl Webstee Easterwierrum]
*[http://www.easterwierrum.nl/skiednis/oosterwierum-voor-1900.htm Easterwierrum foar 1900]
*[http://www.easterwierrum.nl/Keatsferiening Keatsferiening]
*[https://www.berneiepenloftspul.nl Berne Iepenloft Spul]

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

{{koördinaten|53_06_37_N_5_43_57_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 07' NB, 5° 44' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Easterwierrum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>g2bzigkuadnygojpz0pmydosw1rlhy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hidaard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6944</id>
    <revision>
      <id>1240288</id>
      <parentid>1182292</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3937" sha1="dqnzkr3njvgkz7u4x486gnx0vlk2c24" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Hidaard
| flagge       = Hidaard vlag.svg
| wapen        = Hidaard wapen.svg
| lokaasje     = Map NL Littenseradiel Hidaard.png
| gemeentenamme= Súdwest-Fryslân
| teljier      = 2022
| ynwennertal  = 125 &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/buurt/hidaard-sudwest-fryslan/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| webstee      = [http://www.nwfriesland.nl/hidaard/ Oer Hidaard]
}}
'''Hidaard''' is in doarp yn it suden fan de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. It doarp hat likernôch 125 ynwenners (2022). De namme komt fan de eigennamme Hida mei de útgong -wert. By it doarp hearre ek de buorskippen [[De Kliuw]], [[Hidaardersyl]] en [[Trijehuzen (Hidaard)|Trijehuzen]].

== Lizzing ==
Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]], makke Hidaard diel út fan de gemeente [[Hinnaarderadiel]]. Yn 1984 kaam Hidaard bij de nije gemeente [[Littenseradiel]]. By de opheffing fan Littenseradiel waard Hidaard yn 2018 by de gemeente Súdwest-Fryslân yndield. It terpdoarp leit yn de âldste polder fan Nederlân, It Eilân fan Easterein. Súdwestlik fan Hidaard leit de kearslûs yn de Slachte oer de [[Hidaarder Feart]], in útwetteringsslûs út de [[10e iuw]] fan de Eastereinder Polder en letter foar in diel fan Hinnaarderadiel en Barradiel. Hidaard leit oan de Marnerûte foar kano's en hat ek in oanlissteiger.

== Gebouwen ==
[[File:Hidaard, Buorren 4.jpg|thumb|left|250px|''Buorren 4'']]
De [[kop-hals-romppleats]] oan de Buorren 4 is in [[ryksmonumint]].

Ien fan de meast bekende bewenners fan it doarp wie faaks it kastleinske Tsjerkje Huitema, better bekend as 'Tsjerkje fan de Kliuw' (1903-2002).&lt;ref&gt;[https://lc.nl/cultuur/Tjerkje-fan-De-Kliuw-wr%C3%A2ldferneamd-kastleinske-21884513.html Ljouwerter Krante, 30 desimber 2016]&lt;/ref&gt; Har eardere kafee stie súdeastlik fan de doarpskearn oan de fjouwersprong De Kliuw. Nei har ferstjerren waard it ta wenhûs ferboud en is no in [[Bêd en Brochje]]-adres.

Súdlik fan it doarp stie in 19e-iuwske [[muonts (mûne)|muonts]]. De restauraasje fan de mûne wie yn tarieding doe't yn novimber 1981 de mûne omwaaide. Fan in weropbou is it nea kommen.&lt;ref&gt;[https://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&amp;nummer=390 Molendatabase, oproppen 6 jannewaris 2022]&lt;/ref&gt;  

== Tsjerke ==
[[File:Hidaard, Tomastsjerke.jpg|thumb|260px|''Hidaard, Tomastsjerke'']]
{{Apart|Tomastsjerke (Hidaard)}}
De protestantske mienskip fan Hidaard foarmet mei Wommels ien [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente. Der wurde regelmjittich tsjinsten yn de tsjerke fierd.&lt;ref&gt;[https://wommels-hidaard.protestantsekerk.net/ PKN Hidaard-Wommels]&lt;/ref&gt;

Yn de Tomastsjerke in sark út de [[16e iuw]] fan de lêste abt fan it eardere [[Kleaster Blomkamp]]. It oargel is fan 1935, boud troch [[Bakker &amp; Timmenga]] út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].

== Mienskip ==
De feriening foar Doarpsbelang is oprjochte op [[9 febrewaris]] [[1925]]. Yn augustus is der meast in doarpsfeest. Biljertferiening de Hiddastjitters spilet yn doarpshûs it Hiddahûs. De keatsferiening Hidaerd bestiet sûnt [[1976]]. 

=== Befolking ===
*[[1954]] - 180
*[[1959]] - 178
*[[1964]] - 133
*[[1969]] - 130
*[[1974]] - 122
*[[2004]] - 110
*[[2025]] - 125 

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustjinst ===
Troch Hidaard rint de folgjende busline:

* '''Line 38:''' Hidaard - [[Snits]] fia [[Wommels]]

De busline troch Hidaard wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Buorren, Doniadyk, [[De Kliuw]], Tjebbingadyk, [[Trijehuzen (Hidaard)|Trijehuzen]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

== Keppeling om utens ==
*[http://www.nwfriesland.nl/hidaard/ Oer Hidaard]
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Hidaard}}
}}
{{Koördinaten|53_4_45_N_5_36_12_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 5' NB, 5° 36' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Hidaard| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Hinnaarderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>dqnzkr3njvgkz7u4x486gnx0vlk2c24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Itens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6949</id>
    <revision>
      <id>1240298</id>
      <parentid>1182289</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3378" sha1="3ac0xb9ztmdijhis649ma7wq0tilbyj" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Itens
| flagge       = Itens vlag.svg
| wapen        = Itens wapen.svg
| lokaasje     = Map NL Littenseradiel Itens.png
| gemeentenamme= Súdwest-Fryslân
| teljier      = 2009
| ynwennertal  = 241
| webstee      = [http://www.de4doarpen.nl/ De Fjouwer doarpen]
}}
[[Ofbyld:Itens Windmotor.JPG|thumb|''wynmotor Itens'']]
'''Itens''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], east fan [[Wommels]]. It doarp hie likernôch 240 ynwenners yn [[2004]] en 241 yn [[2009]].

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]], makke Itens diel út fan de gemeente [[Hinnaarderadiel]]. Neidat it doarp sûnt 1984 yn de nij foarme gemeente [[Littenseradiel]] lei, kaam it nei in gemeentlike weryndieling yn 2018 by de gemeente Súdwest-Fryslân.

Itens oan de noardeastlike flank fan de eilânpolder fan Easterein liket op in streekdoarp, mar it is in âld terpdoarp mei in letter foarme streek. De beide kanten fan de âlde dyk, de hoep, binne ridlik ticht beboud. Oan de binnendykse kant leit it restant tsjerketerp mei wat bebouwing dêr om hinne. Oan de dyk stiet in grut tal flinke pleatsen. Yn ûngefear de midden oan de noardkant fan de dyk stiet it kafee ‘De lytse fjouwere’.

De bebouwing is oardere yn streekjes fan iepen en in mear tichte bebouwing, bgl. oan de Rienster kant dêr’t by in groepke bedriuwsgebouwen, ûnder mear in eardere smidderij, wat mear bûtenromte oanhâlden is. De oarspronklike kearn is de sterk ôfgroeven terp súdwestlik fan de dyk. Dêr stiet de tsjerke betreklik heech efter it keatsfjild dat troch de graverij fan de terp as griene kearn ûntstean koe. 
== Skiednis ==
Itens wurdt al yn [[1381]] neamd; it hiet destiids Ytzinze. Omdat by it ôfgraven fan de terp saneamd [[Harpstedter ierdewerk]] fûn is, hat it plak om it begjin fan de jiertelling hinne al bewenne west.

Efkes ten noarden fan it doarp stiet de [[Wynmotor Itens]], in [[Wynmotor|Amerikaanske wynmotor]] út it begjin fan de jierren tritich fan de [[20e iuw]] dy't oanwiisd is as [[ryksmonumint]].

== Mienskip ==
De doarpen Hinnaard, Itens, [[Lytsewierrum]] en [[Rien]] dogge in soad meiïnoar, se hawwe ek ien feriening foar doarpsbelang. Yn it sintrum fan Itens stiet doarpshûs/kafee &quot;De Lytse Fjouwere&quot;. Hjir stiet gearwurkingsskoalle &quot;De Romte&quot;. &quot;Yn 'e Golle&quot; is de boarterstún. Yn de njoggentiger jierren ferdwûn de lêste winkel fan it doarp.

=== Tsjerken ===
* [[Martinytsjerke (Itens)|Martinytsjerke]] (PKN)

=== Ferienings ===
* twa biljertferienings
* toaniel
* keatsen

=== Befolking ===
* [[1954]] - 89
* [[1959]] - 70
* [[1964]] - 67
* [[1969]] - 51
* [[1974]] - 46
* [[2004]] - 240

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Itens rint de folgjende busline:

* '''Line 38:''' [[Hidaard]] - [[Snits]] fia [[Wommels]]

De busline troch Itens wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Aenkommewei, De Nijstêd, De Tuolle, De Tsjems, Hearedyk, Iewei, It Sân, It String, Itingewei, Singel, Tsjerkebuorren.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

== Keppeling om utens ==
* [http://www.de4doarpen.nl/ Webstee fan Itens (De 4 doarpen)]

{{Koördinaten|53_6_7_N_5_38_29_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 6' NB, 5° 38' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Itens| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Hinnaarderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>3ac0xb9ztmdijhis649ma7wq0tilbyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lytsewierrum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6952</id>
    <revision>
      <id>1240304</id>
      <parentid>1215721</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6655" sha1="n7lnqg5meidwi9b9i4elg06q2ktqdfq" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2022 Lytsewierrum, Doarpssicht.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Lutkewierum vlag.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Lytsewierrum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 60 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/reahus/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,37 km² &lt;br&gt; lân: 3,35 km² &lt;br&gt; wetter: 0,02 km²
| befolkingstichtens          = 18 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân vlag.svg|20px]] [[Súdwest Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_05_19.2_N_5_39_48.5_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 05' N 5° 39' E}}
| webside                     = [http://www.de4doarpen.nl/ De4doarpen.nl]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            =
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 05
| lat_sec                     = 19.2
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 39
| lon_sec                     = 48.5
| lon_dir                     = E
}}
'''Lytsewierrum''' is in [[terp]]doarp yn it suden fan 'e gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Oant en mei 1955 wie it doarp [[Rien]] in buorskip fan Lytsewierrum. Under Lytsewierrum falt ek de buorskip [[Greate Wierrum]]. Lytsewierrum hat in beskerme doarpsgesicht.

== Skiednis ==
It doarp ûntstie op in terp op 'e eastlike ein fan it gebiet fan [[Easterein]], dat in skoft in eilân wie. It doarp ûnstie op en om dy terp, mar de terp sels is net mear te sjen.  

Mooglik wiist de namme nei it feit dat it ien fan 'e lytse terpen om Easterein hinne wie. It diel 'Lutke' tsjut op lyts. Se wolle ek wol ha dat Lytsewierrum him mei de namme ûnderskiedt fan Greate Wierrum. Lytsewierrum waard lykwols earder neamt as Greate Wierrum: yn 1381 foar it earst as 'Liticawerum'. Oare nammen fan Lytsewierrum wiene 'Lytthya Werum' (1427), 'Luttikewerum' (1482), 'Lutke Werum' (1496), 'Luttekewerum' (1505), 'Kleijne Wierum' (1511), 'Luttelwierum' (16e iuw). Greate Wierrum waard foar it earst yn 1529 neamd. 

Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]] makke Lytsewierrum diel út fan 'e gemeente [[Hinnaarderadiel]]. Dêrnei kaam it yn 1984 by de nij foarme gemeente [[Littenseradiel]]. Nei in gemeentlike weryndieling kaam it doarp yn 2018 by de gemeente Súdwest-Fryslân.
 
== Bouwurken ==
[[Ofbyld:2022 Lytsewierrum, Gertrudistsjerke (2).jpg|220px|thumb|left|''Gertrudistsjerke'']]
{{Apart|Gertrudistsjerke (Lytsewierrum)}}
Lytsewierrum hat is in goed bewarre [[gotyk|let-goatyske]] tsjerke. Hoewol't de toer oarspronklik fan âldere datum (1557) is as de tsjerke, is dy troch lettere fernijingen dochs minder autentyk. Op 'e [[sealtek]]toer stiet in &quot;[[Martinus fan Tours|Sint-Marten]]&quot; op in hynder, alhoewol't de tsjerke wijd is oan de hillige [[Gertrudis fan Nijvel|Gertrudis]] en net oan Sint-Marten. Oan it troch tsjerke en tsjerkhôf foarme rûne sintrum lizze in pear hiemen op in dúdlike ôfstân fan it sirkelfoarmige [[tsjerkepaad]].
[[Ofbyld:2022 Lytsewierrum, Buorren 14 (pastorij).jpg|thumb|260px|Pastorij]]
Eastlik fan 'e tsjerke stiet de [[Eklektisisme|eklektyske]] pastorij út 1880.

Likernôch in kilometer súdlik fan it doarp oan 'e Legedyk stiet yn 'e buorskip [[Greate Wierum]] in yn 1921 boude [[Wynmotor|Amerikaanske wynmotor]]. De Herkulesmûne is in [[ryksmonumint]].

== Mienskip ==
[[Hinnaard]], [[Itens]], [[Rien]] en Lytsewierrum foarmje tegearre de fjouwer doarpen (De 4 Doarpen). Hja hawwe in mienskiplik doarpsbelang, in mienskiplike doarpskrante en ek de ferienings binne mienskiplik. It doarpshûs stiet yn Itens en hjit 'De Lytse Fjouwere'.   
[[Ofbyld:2022 Lytsewierrum, Hegedyk 1.jpg|thumb|260px|''Hegedyk'']]
=== Tsjerke ===
* Protestantske streekgemeente 'De Slachsang' ([https://deslachsang.protestantsekerk.net/ webstee])

=== Skoalle === 
* Basisskoalle De Romte ([https://www.deromte.nl/ webstee]) yn Itens

=== Ferienings ===
* Aktiviteitenkommisje 'De Romte'
* Biljertferiening 'De Kromme Keu'
* Dartclub 'De Fjouwer Flaaijers' 
* Filmclub 
* Fûgelwacht 'De Fjouwer Doarpen'
* Iisklub 'Eensgezind'
* Kaartklub 'De Fjouwerkaart'
* Keatsferiening Itens e.o.
* Toanielferiening
[[Ofbyld:Friesland (Netherlands, May-June 2020) - 72 (50550523466).jpg|thumb|260px|''Buorren'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954* || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2009 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 325* || 113 || 109 || 96 || 88 || 60 || 71 || 60 
|}
&lt;small&gt;* ynklusyf Rien&lt;/small&gt;

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Lytsewierrrum rint de folgjende busline:

* '''Line 38:''' [[Hidaard]] - [[Snits]] fia [[Wommels]]

De busline troch Lytsewierrum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Buorren, De Heide, Greate Wierum, Hegedyk, Ivigeleane, Molmawei, Nijlânsdyk, Slachtedyk, Tsjerkeleane.

== Ferskaat ==
* Yn 'e âlde pastorij mei de namme Bûtenskinkerij sit no keunstneresse Teresa Takes.

== Sjoch ek ==
* [http://www.de4doarpen.nl/ Webstee fan Lytsewierrum (De 4 doarpen)]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [[Fryske doarpen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
--------
{{Commonscat|Lytsewierrum}}
}}
{{Koördinaten|53_4_35_N_5_38_12_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 5' NB, 5° 38' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
{{DEFAULTSORT:Litsewierrum}}
[[Kategory:Lytsewierrum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Hinnaarderadiel]]</text>
      <sha1>n7lnqg5meidwi9b9i4elg06q2ktqdfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rien</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6954</id>
    <revision>
      <id>1240373</id>
      <parentid>1226453</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T06:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1913" sha1="l82zzgcs194wpaol2giucha21pdp3h9" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Rien
| flagge       = Rien vlag.svg
| wapen        = Rien wapen.svg
| lokaasje     = Map NL Littenseradiel Rien.png
| gemeentenamme= [[Súdwest-Fryslân]]
| teljier      = 2009
| ynwennertal  = 132
| webstee      = [https://www.de4doarpen.nl/ De4doarpen.nl]
}}
'''Rien''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. It doarp hat likernôch 140 ynwenners (2004). Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]] makke Rien diel út fan de gemeente [[Hinnaarderadiel]] dat doe mei de gemeente [[Baarderadiel]] opgie yn de nije gemeente [[Littenseradiel]]. Op 1 jannewaris 2018 waard de gemeente Littenseradiel opdield en kaam Rien yn Súdwest-Fryslân te lizzen.

Rien wie earst in buorskip under [[Lytsewierrum]] mar is sûnt [[1 maaie]] [[1955]] in selsstannich doarp. In tsjerke en skoalle hat Rien ek nea hân, derfoar moasten de minsken yn [[Lytsewierrum]] wêze. 

Rien hat in beskerme doarpsgesicht en is bekend troch syn hynstemerk. De  Hurddraversdyk kaam sa oan syn namme.

== Mienskip ==

=== Untwikkeling ynwennertal ===
* 2009 - 130
* 1974 - 134
* 1969 - 154
* 1964 - 158
* 1959 - 177
* 1913 - 262

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Rien rint de folgjende busline:

* '''Line 38:''' [[Hidaard]] - [[Snits]] fia [[Wommels]]

De busline troch Rien wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Buorren, De Opslach, Draversdyk, Molmawei. 

== Sjoch ek ==
* [https://www.de4doarpen.nl/ Webstee fan Rien (De 4 doarpen)]
* [[Fryske doarpen]]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [http://www.natuurlijkwandelen.nl/littenseradiel/index.html Kuiertochten by Rien]

{{koördinaten|53_5_44_N_5_39_26_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 6' NB, 5° 39' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Rien| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Hinnaarderadiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>l82zzgcs194wpaol2giucha21pdp3h9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Burchwert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6966</id>
    <revision>
      <id>1240270</id>
      <parentid>1216183</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11577" sha1="a3yx3t8ncopsm2xbebdirv57yo339eu" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Burchwert
| ôfbylding                   = Burgwerd_Burchwert.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Burgwerd vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Burgwerd wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Burchwert}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 7,66 km² (7,51 km² lân, 0,15 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 43 ynw. /km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8742
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_05_16_N_5_32_45_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 5' NB, 5° 33' EL}}
| webside                     = [http://www.burgwerd.info/ Side Burchwert]
| ôfbylding2                  = Burgwerd_Trekpad.jpg
| ôfbyldingstekst2            = It Trekpaad
| ôfbylding3                  = Protestantske tsjerke fan Burchwert.jpg
| ôfbyldingstekst3            = De protestantske [[Jehannestsjerke (Burchwert)|Jehannestsjerke]]
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 5
| lat_sec                     = 16
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 32
| lon_sec                     = 45
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Burchwert.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Burchwert (grien) yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Burchwert''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest Fryslân]], benoarden [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. It doarp leit oan de [[Boalserter Trekfeart]] en hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Burchwert}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). Oant [[2011]] lei Burchwert yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

De buorskippen [[Sjongedyk]] en [[Hiemert]] lizze yn 'e himrik fan Burchwert.

== Skiednis ==
=== Dieperderhimpolder ===
It doarp ûntstie út in delseting yn it [[kwelder]]lânskip yn de tiid dat it wetter noch frij spul hie. Tusken de jierren [[900]] en [[1000]] binne yn de omkriten de earste diken oanlein. Burchwert heart ta de âldste generaasje [[terp]]doarpen yn de omkriten. Om it jier 900 hinne is begûn mei it oanlizzen fan in tal [[seediken]] yn [[Westergoa]]. Ien fan dy diken wie de &quot;Dieperderhim&quot;. Dy ring gie fan [[Wytmarsum]] oant [[Hartwert]] en [[Boalsert (stêd)|Boalsert]].
Om't der gjin ienigens wie oer it ûnderhâld fan de dyk, hawwe der tusken de [[13e iuw|13e]] en [[16e iuw]] 77 dyktrochbrekken west. De lêste [[oerstreaming]] wie mei by [[Alderheljenfloed (1570)|Alderheljen]] yn [[1570]]. Nei dy ramp is de dyk fersterke en ferbettere.

=== De namme ===
It doarp wurdt yn de [[13e iuw]] neamd as ''Borghwarth'' en ''Borgwaart''.  Borghwert en Borgwerd komme ek faak foar yn ferskate stikken. De namme Burchwert bestiet út twa dielen. It wurd &quot;Burch&quot;, dat &quot;Sterk&quot; of &quot;[[dyk]]&quot; betsjut. &quot;Wert&quot;, is in útgong dy't in soad foarkomt yn Fryslân en [[Grinslân]]. It betsjut soksawat as &quot;[[Eilân]] fan [[wetter]] omspield&quot; of &quot;Keunstmjittige [[hichte]] tsjin de [[floed]] opwoeksen&quot;. Dat de oarsprong fan it [[doarp]] is werom te finen yn syn namme.

=== De Jehannestsjerke ===
{{Apart|Jehannestsjerke (Burchwert)}}
De [[Romanogotyk|romanogoatyske]] protestantske tsjerke fan Burchwert stamt nei alle gedachten út de [[13e iuw]]. Yn [[1515]] teach in plonderjende kloft soldaten dwers troch Fryslân, dy't ek de Burchwerter tsjerke plondere. Dêrnei is de tsjerke yn yn [[Gotyk|goatysk]]e styl ferboud. Yn de jierren [[1724]]-[[1726]] hat de tsjerke in grutte ferbouwing ûndergien en binne de muorren ommitsele mei âlder materiaal. Boppedat binne de finsters fergrutte.

De oarspronklike spits fan de toer hie neffens in print fan ± 1700 op de kanten topgevels mei in opklimmend bôgefries en in hege achtsidige spits. Yn [[1816]] is de toer ferboud en hat sûnt de hjoeddeiske spits. De yngong sit oan de noardlike kant; oan dy kant sit ek de ienichste wizerplaat om't it noard ek oan de noardkant fan de tsjerke leit.

Foar de [[Twadde Wrâldkriich]] hie de tsjerke twa klokken. In lytse (getten yn 1512) en in grutten-ien (getten yn 1656) dy't nei de oarloch net weromkomd is. Yn de tsjerke stiet in oargel fan [[Michael Schwartzburg]] út 1735, dat yn opdracht fan Yttje Buwalda boud is nei' t har seis soannen allegear ferstoarn wiene.

=== De Sint-Jehanneskapel ===
Yn de [[Twadde Wrâldkriich|kriichsjierren]] kamen der in soad evakuees nei Fryslân en ek yn Burchwert. De roomsk-katoliken sochten nei in mooglikheid om tichter by hûs tsjerketsjinsten hâlde te kinnen. Men koe nei Boalsert ta, mar troch de situaasje wie soks net altiten fertroud. Yn de kriichsjierren waarden roomske tsjinsten hâlden yn de [[konsistoarje]] of by minsken thús, mar de langstme nei in eigen tsjerke waard grutter. Yn [[1950]] is begûn mei de bou, de nije tsjerke hie in kapasiteit fan maksimaal 100 persoanen. Yn de begjinjierren siet de tsjerke fol, letter rûn dit werom nei 50 á 40 persoanen. Sûnt 2000 wurdt der net mear preke en is it gebou te keap setten.

=== It wapen en de flagge ===
It [[wapen (heraldyk)|wapen]] fan Burchwert is werom te finen yn de Jehannestsjerke fan Burchwert, dêrt'op in [[wapenboerd]] út 1726 it wapen op ôfbylde stiet. In [[terp]], mei dêr in toer op mei oan beide kanten twa stjerren. It wapen fan Burchwert is in [[sprekkend wapen]]. De [[flagge]] is letter ûntwurpen troch de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Wûnseradiel]]. Se binne takend yn 1955. De flagge fan de gemeente sels stiet ôfbylde oan de broekskant fan de flagge fan alle [[doarp]]en yn [[Wûnseradiel]]. 
De kleuren op de flagge binne ûntliend oan it wapen, en symbolisearje de greiden om Burchwert hinne.

== Mûnen ==
Flakby it doarp stiet [[De Hiemerter Mole]], in [[spinnekop]]mûne dy't as helpgemaal ynsetten wurde kin by slimme wetteroerlêst. 

Efkes noardeastlik fan Burchwert stiet de [[Aylvapoldermole]], in [[poldermûne]] dy't yn [[2000]] weropboud is.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;250px&quot;&gt;
Burgwerd_-_Aylvapoldermolen.jpg|Aylvapoldermûne
Burgwerd_-_de_Hiemerter_Mole.jpg|De Hiemerter Mûne
&lt;/gallery&gt;

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Dorpsgezicht van Burgwerd in Friesland gezien vanaf de Doniaweg naar de overkant naar het Trekpad.jpg|thumb|Boalserter Trekfeart]]
[[Ofbyld:Speelmolen - Burgwerd - 20364266 - RCE.jpg|thumb|Boartersmûne yn in foartún]]
It doarpshûs is it [[Doniahûs]]. Op [[21 july]] [[2006]] hat der in reüny west foar ynwenners en âld-ynwoners fan Burchwert. Teffens waard it earste eksimplaar útrikt fan in boek oer de skiednis fan it doarp. Der is in [https://www.burgwerd.info/dorpsbelang.html feriening foar Doarpsbelang], in aktiviteitenkommisje en de feestkommisje Burchwert-Hichtum.

=== Skoallen ===
Der wie in iepenbiere skoalle oant 1942. De âldste dokuminten oer dy skoalle binne út [[1628]]. De kristlike skoalle 'It Skûlplak' is yn [[1880]] oprjochte en in jier letter útein setten. Oan it begjin sieten der 32 bern op skoalle. De start gie muoisum, benammen op finansjeel flak. Letter gienen alle bern fan Burchwert, [[Hichtum]] en [[Hartwert]] dêr hinne. Hoewol't de skoalle berekkene wie op 60 learlingen, hie de skoalle yn [[1900]] al 80 learlingen. Dêrnei bleau it wakker gelyk. Pas nei [[2003]] begûn it bernetal werom te rinnen, yn 2009-2010 hie de skoalle noch 36 learlingen. Yn 2013 waard de skoalle sletten.

=== Op 'e Hichte ===
'[https://www.burgwerd.info/dorpskrant.html Op'e Hichte]' is al sûnt 1982 de [[doarpskrante]] fan Burchwert. Sûnt 2001 docht it doarp Hichtum ek mei. De mienskiplike krante hjit sûnt 2001 'Op'e hichte fan Burchwert en Op'e paad troch Hichtum'. It pjutteboartesplak hjit 'It Klimmerblêd'. Sûnt it begjin fan de doarpskrante binne der in oantal rubriken, dy't faak weromkomme. Dat binne bygelyks &quot;Yn petear mei...&quot; , Nije Bewenners en Wisten-jo-datsjes. Meardere ferienings hawwe steefêst harren eigen side. Op'e hichte ferskynt fjouwer kear yn it jier, yn in oplaach fan 190 stik.

=== Ferieningen ===
* biljertferiening ''[https://www.burgwerd.info/biljart.html De Twastriid]''
* iisklup ''[https://www.burgwerd.info/ijsclub.html De Trije Doarpkes]''
* keatsklup ''[https://www.burgwerd.info/kaatsen.html Sparta]''
* badmintonferiening ''[https://www.burgwerd.info/badminton.html It Plúmke]''
* [https://www.burgwerd.info/sjoelen-klaverjassen--jeu-de-boules.html Sjoelen, klaverjassen en jeu de boules]
* muzykferiening [https://www.burgwerd.info/muziek.html Exelcior Burchwert]
* toanielferiening ''[https://www.burgwerd.info/toneel.html Nij Libben]''
* frouljusferiening ''Bidt en werkt''
* begraffenisferiening ''[https://www.burgwerd.info/begrafenisvereniging.html De lêste ear]''

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1973 !! 2004 !! 2013 !! 2025
|-
| 438 || 398 || 377 || 339 || 361 || 348 || 315&lt;ref name=AlleCijfers&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/burgwerd/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt; || 300&lt;ref name=AlleCijfers/&gt;
|}

=== Berne yn Burchwert ===
* [[Hantje de Jong]] (1906-1944), predikante
* [[Tsjêbbe Hettinga]] (1949-2013), dichter
* [[Eeltsje Hettinga]] (1955), dichter, skriuwer en oersetter
* [[Pier Eringa (1961)|Pier Eringa]] (1961), presidint-direkteur fan [[ProRail]]

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Burchwert rint de folgjende busline:

* '''Line 92:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Boalsert]]

De busline troch Burchwert wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
De Opfeart, De Trekfeart, Doniaweg, [[Hemert]], It Klaailân, Kapelstrjitte, Tsjerkhôf, Kleasterwei, Pealdyk, Skoallestrjite, Schwartzenbergwei, Sjungadyk, Trekpaad. 

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppelings om utens ==
* [https://www.burgwerd.info/ Doarpsside fan Burchwert]
* [http://www.burgwerd-hichtum.nl/ Webstee oer de skiednis fan Burchwert]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
-----------
* {{Aut|Lolle Baarda}}, ''Van Borghwarth tot Burgwerd'' (2006)
* [http://www.burgwerd-hichtum.nl webstee fan Burchwert en Hichtum]
* [http://kerken.eldoc.ub.rug.nl/root/B/Burgwerd/?pFullItemRecord=ON Herfoarme tsjerke fan Burchwert]
* [http://www.orgelsite.nl/kerken39/burgwerd.htm  Oer it tsjerke-oargel]
}}
{{Koördinaten|53_05_16_N_5_32_45_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 5' NB, 5° 33' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Burchwert| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>a3yx3t8ncopsm2xbebdirv57yo339eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dedzjum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6967</id>
    <revision>
      <id>1240272</id>
      <parentid>1218035</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10768" sha1="5mkvdy38tnbxo38vphv40ba3u6xztdu" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Dedzjum
| ôfbylding                   = 2022 Sicht op Dedzjum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = Sicht op Dedzjum
| wapen                       = [[Ofbyld:Dedgum vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Dedzjum wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Dedzjum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1,53 km² (1,5 km² lân, 0,03 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 63 ynw. /km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = 
| postkoade                   = 8764
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_01_24.0_N_5_29_32.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 01' NB 5° 29' EL}}
| webside                     = [https://tsjerkwert.nl/ Side fan Tsjerkwert en Dedzjum] &lt;br&gt; [https://www.facebook.com/tsjerkwert.nl/ FB-side fan Tsjerkwert]
| ôfbylding2                  = Het_is_mooi_binnenkomen_in_het_dorp_Dedgum_bij_de_brug_over_de_Opfaert.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Doarpssicht
| ôfbylding3                  = Dedzjum,_doarpssicht_1790.jpg
| ôfbyldingstekst3            = Doarpssicht Dedzjum yn 1790
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 1
| lat_sec                     = 24
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 29
| lon_sec                     = 32.7
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Dedzjum.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Dedzjum (grien) yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Dedzjum''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], besuden [[Boalsert]] tusken [[Tsjerkwert]] en [[Parregea]] oan de [[opfeart]] nei de [[Warkumer Trekfeart]]. Súdlik fan it doarp leit de terp [[Ysgum]] en noardlik leit de [[útbuorren]] [[Arkum]].

Dedzjum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Dedzjum}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}).

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:Dedzjum, pleats oan de Arkumerleane.jpg|thumb|left|250px|''[[Stjelp]] yn de himrik fan Dedzjum oan de Arkumerleane.'']]
It doarp leit tusken de [[Warkumer Trekfeart]] en de yn [[1634]] drûchleine [[Sinsmar (wetter)|Sinsmar]] yn. It lânskip fan leechlizzende greidlannen dêromhinne makke dat de bebouwing meast agrarysk fan karakter is mei relatyf in soad pleatsen. Oan de noardkant steane restanten fan in wetterbuert oan de feart en wat fierder nei it noarden ta leit it agraryske buorskip [[Arkum]], besteande út in pear grutte pleatsen op in terp, dy’t ek ôfgroeven is. Op [[Ysgum]] yn it suden, eartiids ek in terpbuertsje, stiet noch mar ien pleats.

De Dedzjumer [[himrik]] is mar lyts, it liket dat de huzen en buorkerijen yn buerten yn it noarden en it suden groepearre binne, by de tsjerke is de bebouwing mear iepen. De terp mei tsjerke is sterk ôfgroeven, wat foaral oan de súdkant goed te sjen is. Der stiet op in kearmuorre in fraai izeren stek om it tsjerkhôf hinne. Der is noch in foto bewarre bleaun fan in flinke 13e-iuwske tsjerke mei in healrûn koar en in [[sealtek]]toer. Dy tsjerke is yn [[1889]] ferfongen troch in nij tsjerkegebou. De fraaie poarte is destiids oerbrocht nei it doe krekt stichte [[Frysk Museum]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], mar de sniene banken binne opromme.

== Skiednis ==
Yn [[855]] wurdt it doarp al neamd. De lânhear Folker jout dan lân oan it Dútske kleaster yn [[Werden]]. Der wurdt dan skreaun oer &quot;Deddingiuuerbe&quot;, wat op in eigennamme (''Deddingi'') wiist. Neffens ûndersiker Jan de Cock silger, soe dy namme wize op in ferbân mei aadlike lju út [[Turingen]], dy't troch de [[Karolingen]] yn Fryslân bejeftige waarden mei grûnbesit nei de oerwinning fan de [[Franken]] op de Friezen. It soe yn dat gefal om de famylje fan de [[Immedingen]] gean. Net eltsenien is it mei De Cock iens, mar it falt wol op, dat it earste part fan dy famyljenamme, Imme, ek yn it plakje [[Ymswâlde]] sit. In oare persoansnamme út de famylje Immedingen, Abbo, sit yn [[Abbegea]]. Abbegea en Ymswâld lizze beide tichte by Dedzjum. As it wier is, hâldt it ek yn, dat de niisneamde plakken der al wienen yn de [[8e iuw]]. Dedzjum ûntstie yn elts gefal oan de bopperin fan de rivier de [[Marne (slinke)|Marne]], dy't by [[Kimswert]] yn see útkaam. It doarpke past dêrom by plakjes as [[Hieslum]], [[Parregea]] en [[Tsjerkwert]], dy't yn deselde tiid ûntstien binne. It is ek net útsletten, dat der út it rivierke wei nei it suden ta in kanaal groeven is nei [[Warkum]]. Sa kaam Dedzjum in skoftlang oan in belangryk pleatslik farwetter te lizzen.

Oant 2011 lei Dedzjum yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]].
;Tsjerke
[[Ofbyld:Zuid-west aanzicht - Dedgum - 20047822 - RCE.jpg|thumb|left|''De âlde tsjerke (1889).'']]
{{Apart|Tsjerke fan Dedzjum}}
Dedzjum hat yn de [[13e iuw]] in bakstiennen tsjerke krigen. Nei de [[reformaasje]] bleaune in soad ynwenners roomsk, healwei de 19e iuw wie dat noch jimmeroan 62% fan de befolking. Dat feroare letter pas mei't in soad Dedzjumers nei Blauhûs ferhûzen.

Protestantsk Dedzjum waard nei de [[reformaasje]] yn [[1580]] kombinearre mei Parregea en Hieslum. Dy sitewaasje hat lykwols net sa lang duorre, want al yn 1617 is Dedzjum by Tsjerkwert fiege en dat is dêrnei ek sa bleaun. Ien fan de opmerklikste dûmny's wie Abraham Walsweer, dy't fan 1645 oant 1678 yn Tsjerkwert en Dedzjum stie. Hy moast him ris ferantwurdzje dat er spul stellen hie út it hûs fan famylje yn Boalsert. Mar ek syn houlik mei de dochter fan in lommertbaas waard him swier oanrekkene. Sa'n ien koe gjin lidmaat fan de tsjerke wêze, lit stean in dûmny, sa fûnen guont. Mar Walsweer hie as ferwar, dat skoanheit syn rykdom te tankjen hie oan besit yn Savoye en oan in oandiel yn in rederij. Nuver dat er it mear as tritich jier yn Tsjerkwert en Dedzjum úthâlden hat. 

De midsiuwske tsjerke waard yn [[1889]] ôfbrutsen en ferfongen troch nijbou. Yn de âlde toer hong in klok út [[1654]]. Yn [[1890]] kaam der in nije klok. Dy is yn [[1943]] troch de Dútske besetters rôve. Nei de oarloch kaam der in oarenien. 
;Arkum
Dedzjum lei mei it útbuorrentsje [[Arkum]] eartiids yn de Arkumerhim, in binnenpolder yn de rige fan de [[him]]men tusken [[Makkum]] en [[Raerd]]. Neffens de wettersteatsdeskundigen [[Klaas Rienks]] en Georg Walther hearde de krite fan Arkum en Dedzjum earst by de folle gruttere Ymswâlderhim, mar omdat it om in úthoeke gyng, is der in dyk lein tusken Maskeboersherne en [[Tsjerkwert]]. It ein dyk dat de Ymswâlderhim omsleat, waard hjirmei in stik koarter, mar it betsjutte wol, dat de dyk fan de Arkumerhim úteinlik net sa heech waard as dy fan de Ymswâlderhim. De einierden fan de lytse delsettinkjes Arkum en Dedzjum sille de kosten dêrfan net opbringe kind hawwe. De skieding soe neffens Rienks en Walther al yn de [[12e iuw]] plakfûn hawwe.
;Skoalle
Opmerklik genôch hat der yn it lytse doarp ek al hiel lang in skoalle west. Yn [[1615]] wurdt der yn Dedzjum al in skoalmaster neamd, Lieuwe Haarmens. Yn de `Tegenwoordige Staat' dy't ferskynde koart foar't [[J. Gardenier Visscher]] syn tekening makke, wurdt Dedzjum neamd, dat leit ''tusschen de Workumer jaagvaart en het Sensmeer, in een polder, benevens de buurtjes Arkum en Ysgum, waarvan het water door de Dedgumer- en Spakezyl ontlast wordt''. Der hearre ûnder Dedzjum njoggen stimdragende pleatsen.
;It Skil
Om [[1700]] hie Dedjum in kalkbaarnderij. De nedige skulpen waarden oanfierd oer de Lytse Mar, offisjeel Ypenbuerster Mar. Der moasten altyd skulpen yn foarrie wêze en dy waarden opslein op it Skil. It wurd &quot;Skil” is oflaat fan &quot;skulpen” en betsjut skulpegrús. De kalkûnen stiene sawat op it plak dêr't no de Harmonie is. Parregea wie in lange streek oan de Trekfeart, by de brêge ek wat huzen oan de oare kant fan it wetter, de &quot;Rinteniersbuert&quot; de kant fan Hieslum út, mar foaral it hert fan it doarp: de tsjerke mei de Tsjerkebuorren en it Skil.

== Mienskip ==
''[https://parregea.nl/pinfisker/ De Pinfisker]'' is de [[doarpskrante]] foar [[Parregea]], [[Hieslum]], Dedzjum en omkriten. Om 1930 hinne bestie de feriening Doarpsbelang ek al. De jiergearkomsten wiene yn de winters in hichtepunt foar it manfolk. Froulju seagen je der net: de emansipaasje wie doe noch net útfûn. Hjoed-de-dei wurdt der in soad yn 'e mande dien mei Tsjerkwert.

=== Ferienings&lt;ref&gt;[https://tsjerkwert.nl/ Sjoch op de side Tsjerkwert ûnder ferienings]&lt;/ref&gt; ===
* Begraffenisferiening Tsjerkwert-Dedzjum
* Fûgelwacht Parregea-Hieslum-Dedgum e.o.
* Keatsferiening De Twa Doarpen 
* 60+ soas Tsjerkwert–Dedzjum

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 178 || 156 || 145 || 120 || 97 || 93 || 98  
|}

*

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Dedzjum rint de folgjende busline:

* '''Line 39:''' [[Ferwâlde]] - [[Snits]]

De busline troch Dedzjum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Arkum]]erleane, Bueren, Fiskersbuorren, [[Ysgum]]erwei, Krabbedyk.

== Ferskaat ==
* Lângoed Dedzjum State is in park mei fakânsjehúskes.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.parregea.nl/?pagina=dedgumoud Oer de skiednis]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Dedgum|Dedzjum}} 
}}
{{koördinaten|53_1_20_N_5_29_30_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 1' NB, 5° 30' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Dedzjum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]</text>
      <sha1>5mkvdy38tnbxo38vphv40ba3u6xztdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eksmoarre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6968</id>
    <revision>
      <id>1240277</id>
      <parentid>1217317</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten yn Eksmoarre */</comment>
      <origin>1240277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9674" sha1="kn3sxpqmyxix5wc3h64oqrvh9hus3ug" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Eksmoarre
| ôfbylding                   = Kerkje_van_Exmorra.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = Jehannes de Dopertsjerke yn Eksmoarre
| wapen                       = [[Ofbyld:Exmorra vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Eksmoarre wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Eksmoarre}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 8,06 km² (8,79 km² lân, 0,17 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 59 ynw. /km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = 
| postkoade                   = 8759
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_3_19_N_5_27_49_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 3' NB, 5° 28' EL}}
| webside                     = [https://exmorra.info/ exmorra.info]
| ôfbylding2                  = Exmorra_een_dorp_in_Friesland.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Printsjekaart fan Eksmoarre
| ôfbylding3                  = Exmorra_02.JPG
| ôfbyldingstekst3            = Komboerd fan Eksmoarre (2007)
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 3
| lat_sec                     = 19
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 27
| lon_sec                     = 99
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Eksmoarre.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Eksmoarre (grien) yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Eksmoarre''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], trije kilometer westlik fan [[Boalsert]]. It doarp leit oan 'e [[Eksmoarster Opfeart]], in [[opfeart]] fan 'e [[Makkumer Feart]]. Eksmoarre docht in soad yn 'e mande mei buordoarp [[Allingawier]], dêr't it [[Van Panhuyskanaal]] de himrikken fan 'e twa doarpen skiedt. 

Eksmoarre hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Eksmoarre}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). Under Eksmoarre falle de buorskippen [[Brúndear]], [[Eksmoarstersyl]] en [[Lonjé]]. Op 19e iuwske kaarten wurdt de buorskip Sibrandabuorren eastlik fan Eksmoarre neamd, dêr't op hjoeddeistige kaarten dêr ynstee fan de pleats Artesia op neamd stiet.

== Skiednis ==
Eksmoarre is ûntstien tusken [[sompe]]n en [[puollen]] yn. It doarp wurdt al yn [[885]] as besit fan it [[Kleaster Werden]] neamd as ''Aspanmora''. Yn [[1275]] wurdt it doarp ''Exmora'' neamd en yn [[1399]] ''Exsmora''. De betsjutting fan de namme is net alhiel wis. De namme is in gearstalling fan it [[Aldfrysk]]e ''mora'' (sompe, feangebiet of plak fan sâltwinning) en ''aspa'' (esp). Op grûn fan jongere foarmen is de bestjutting faaks ''ēk'' (iik), boppe de mooglikheid fan 'e persoansnamme Eko of ''eg'' (hoeke)

Eksmoarre wie eartiids in fiskersdoarp. Troch it drûchlizzen fan de marren dêr omhinne, lykas de lytse Tsjerkmar, fuortendaliks westlik fan it doarp en justjes fierder de Kâlde of [[Makkumer Mar]], [[Parregeaster Mar]] en stikmannich oare lytse puollen, waard der mear buorke. Hjoed-de-dei is der noch de [[Eksmoarster Opfeart]] nei de [[Makkumer Feart]] fan oer. 

It doarp woeks suver út ta in streekdoarp oan 'e Doarpsstrjitte mei de herfoarme tsjerke benefter de streekbebouwing. Noardlik ûntsie ek in streekje mei oan 'e eastkant dêr't de grifformearde tsjerke boud waard. Oan 'e westkant stiet in rige ienfâldige fiskershúskes, boud mei Fryske trijelingen. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wie der beskate nijbou oan 'e súdwestkant fan it doarp. Yn 'e 2000-er jierren waard it doarp fierder 

Oant 2011 lei Eksmoarre yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

== Tsjerken ==
Oan de noardkant fan it doarp stiet de grifformearde tsjerke.

Mear oan 'e súdkant stiet in [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerke, de Jehannes de Dopertsjerke, dy't hjoed-de-dei in [[ryksmonumint]] is. Ynearsten hie de tsjerke in [[sealtek]]. Yn [[1836]] stoarte de toer  troch in [[wynhoas]] yn en waard noch itselde jier ferfongen troch de hjoeddeiske houten boppebou. By restauraasje 1963-1966 kamen ûnder de plasterlaach wei [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] finsters foar't ljocht.

== Aldfaers Erfrûte ==
De [[Aldfaers Erf|Aldfaers Erfrûte]] docht ek Eksmoarre oan, dêr't in grutterswinkeltsje, dy't ek as skoalle tsjinne hie, te besjen is.

== Mienskip ==
[https://exmorra.info/dorpsbelang/ Doarpsbelang Eksmoarre] fertsjintwurdiget de belangen fan de ynwenners fan it doarp. It doarpshûs hiet [https://www.dorpshuisithonk.nl/ It Honk]. It doarp hat mank mei [[Allingawier]] it moanneblêd Doarpsnijs, dy't om 'e moanne ferskynt.

=== Skoalle === 
Sûnt 1796 hat Eksmoarre in skoalle hân. Yn 2022 moast skoalle De Oerdracht syn doarren slute en de bern op Tsjerkwert oanwiisd waarden.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lc.nl/friesland/sudwest-fryslan/Kinderen-Exmorra-straks-in-Tjerkwerd-naar-school-27044926.html |titel=''Kinderen Exmorra straks in Tjerkwerd naar school'' |opropdatum=2023-03-29 |wurk=[[Ljouwerter Krante]] |taal=nl|argyfurl=https://web.archive.org/web/20230329124927/https://lc.nl/friesland/sudwest-fryslan/Kinderen-Exmorra-straks-in-Tjerkwerd-naar-school-27044926.html|argyfdatum=2023-03-29}}&lt;/ref&gt;

=== Ferienings ===
* Begraffenisferiening ''De Laatste Eer''
* Biljertferiening [https://exmorra.info/portfolio/biljartvereniging-t-keutje/ 't Keutje]
* Buertferiening ''De Letbloeiers''
* Buertferiening ''Trijesprong oant Trijesprong''
* Buertferiening ''Van der Weypôle''
* Buertferiening ''Trije yn Ien''
* Kulturele Feriening [https://exmorra.info/portfolio/culturele-stichting-lex/ LEX]
* Frouljus Biljertferiening ''[https://exmorra.info/portfolio/damesbiljartvereniging-de-stootsters/ De Stootsters]''
* [https://exmorra.info/portfolio/dartclub/ Dartklub Eksmoarre]
* Iisferiening ''Iiskâld''
* Jeu de boulesferiening ''[https://exmorra.info/portfolio/jeu-de-boule-de-tuke-goaiers/ De Tûke Goaiers]''
* [https://www.kvexmorra.nl/ Keatsferiening Eksmoarre]
* [https://www.facebook.com/www.ovexmorraallingawier.nl Oranjeferiening Eksmoarre-Allingawier]
* Stifting Club '77
* [https://exmorra.info/portfolio/tafeltennisvereniging-exmorra-allingawier/ Tafeltennisferiening Eksmoarre-Allingawier]
* Toanielferiening ''[https://exmorra.info/portfolio/toneelvereniging-nij-begin/ Nij Begjin]''
* Folkstûnferiening ''[https://exmorra.info/portfolio/volkstuinvereniging-de-gardeniers/ De Gardeniers]''
* Frouljusferiening ''It Fûnemint''
* [https://exmorra.info/portfolio/zanggroep-exmorra/ Sjonggroep Eksmoarre]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2013 !! 2025
|-
| 439 || 395 || 361 || 377 || 483 || 419 || 442&lt;ref name=AlleCijfers&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/exmorra/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt; || 451&lt;ref name=AlleCijfers/&gt;
|}

=== Berne yn Eksmoarre === 
* [[Hendrik Boschma]] (1928-2002), bankmeiwurker en boargemaster

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Eksmoarre rint de folgjende busline:

* '''Line 96:''' [[Surch]] - [[Boalsert]] fia [[Makkum]]

De busline troch Eksmoarre wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Boalserterwei, [[Brúndear]], Doarpsstrjitte, Ds Wilh A Brakelstrjitte (ferneamd nei [[Wilhelmus à Brakel]]), Eksmoarstersyl, Hindrik Postmastrjitte, Jelle Huitemastrjitte, Lonje, Marswâl, Surein, Van der Weijstrjitte.

== Ferskaat ==
* Fan 1988 oant 2007 stie it [[Frysk Lânboumuseum]] as ûnderdiel fan [[Aldfaers Erf]] yn Eksmoarre. Doe't it te lyts waard, waard it sluten. De kolleksje kaam neitiids yn it doe nije Lânboumuseum yn Earnewâld, yn it eardere rekreaasjegebou fan [[It Wiid (Earnewâld)|It Wiid]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppelings om utens ==
* [https://www.exmorra.info/ Webside fan Eksmoarre]
* [https://beleefexmorra.nl/ Beleef Exmorra]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
------------
* {{Aut|G. van Berkel}} &amp; {{Aut|K. Samplonius}} (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''
* {{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, ''Friese Plaatsnamen'', Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''Exmorra''
* {{Aut|[[Peter Karstkarel]]}}, [https://www.frieslandwonderland.nl/FY/friesland/plaats/exmorra Friesland Wonderland], ''Eksmoarre''
* [https://www.hwwunseradiel.nl/archief/EXM001/WEB/detailpage-dorp.php?loadfile=dehistoriegaatdoor.html Histoarysk Wurkferbân Ald-Wûnseradiel]
}}
{{CommonsBalke|Exmorra|Eksmoarre}}
{{koördinaten|53_3_19_N_5_27_49_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 3' NB, 5° 28' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Eksmoarre| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>kn3sxpqmyxix5wc3h64oqrvh9hus3ug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferwâlde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6969</id>
    <revision>
      <id>1240278</id>
      <parentid>1225461</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9545" sha1="9q4chmvmlmxvyr0z642cepbyyeuppqs" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Ferwâlde
| ôfbylding                   = Ferwoude Kerk.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = [[Tsjerke fan Ferwâlde]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Ferwoude vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Ferwoude wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ferwâlde}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 7,16 km² (7,08 km² lân, 0,08 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 31 ynw. /km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = 
| postkoade                   = 8761
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_0_19_N_5_26_0_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 0' NB, 5° 26' EL}}
| webside                     = [http://www.ferwoude.eu Side Ferwâlde]
| ôfbylding2                  = Ferwoude_een_dorp_in_Friesland_even_ten_noorden_van_Workum.jpg
| ôfbyldingstekst2            = Printsjekaart fan Ferwâlde
| ôfbylding3                  = Buren5_Ferwoude.jpg
| ôfbyldingstekst3            = Timmerwurkplak
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 0
| lat_sec                     = 19
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 26
| lon_sec                     = 0
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Ferwâlde.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Ferwâlde (grien) yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Ferwâlde''' (''Ferwoude'') is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], noardlik fan [[Warkum]] en súdeastlik fan [[Gaast]]. De [[Djippert]] rint troch it doarp hinne, dy't justjes súdlik ôfspjalt yn 'e [[Yskeburrefeart]] en de [[Lytse Feart (Ferwâlde)|Lytse Feart]], dy't útkomt yn 'e [[Yndyk (Parregea)|Yndyk]] en de yn 1876-1879  drûchleine Kolken oan 'e noardkant fan 'e eardere [[Warkumer Mar]].

Ferwâlde hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ferwâlde}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). Ta de [[himrik]] fan Ferwâlde hearre ek de buorskippen [[Bambuorren]], [[Doanjebuorren]], [[Fallingabuorren]], [[Skearnebuorren]] en [[Wonnebuorren]].

== Skiednis ==
It doarp waard yn [[1275]] ''Forwolda'', yn [[1315]] ''Vorwalda'', yn [[1399]] yn in Nederlânsktalige tekst ''Werwoude'', yn [[1496]] ''Vorwolde'', yn [[1520]] yn it Frysk ''Foerwaelde'' neamd. Yn de sechtjinde iuw komt yn Nederlânsk ''Ferwolde'' en yn it Frysk ''Ferwaad'' foar. Schotanus (1664) jout ''Verwoude'' en ''Ferwolde''. Yn de achtjinde iuw besteane de fariaasjes ''Ferwolde'' en ''Ferwoude'' njonkeninoar. De namme ferwiist mooglik nei dat it plak foar as tichteby (''for/fer'') by in [[sompe]]bosk (''wald/wold'') lei.

Ferwâlde wie yn it ferline in grut doarp, troch syn grutte himrik mei grutte wichtige pleatsen. Dêr koe it gâns wat stimmen troch útbringe yn 'e doetiidske gritenij Wûnseradiel. It doarp libbe almeast fan 'e feehâlderij, wylst der tichter by de seedyk, by de buorskip [[Doanjebuorren]] wat spoaren fan boulân werom te finen binne. It doarp sels ûntwikkele syn doarpskearn súdlik fan 'e tsjerke.

Oant 2011 lei Ferwâlde yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

== Mûne == 
Oant 1930 hat dêr in [[mûne]] stien dy't de Fallingabuorster- en Aeltsjemarpolder bemealde. De mûne stie al yn de [[Schotanusatlas]], dat dy moat der al foar 1718 stien hawwe.

== Tsjerke ==
{{Apart|Tsjerke fan Ferwâlde}}
De doarpstsjerke eaget mei syn kleurige beplastere uterlik noch net sa âld; lykwols moat er al datearje út de twadde helte fan de 13e iuw. Mar der geane ek ferhalen dat tsjerke en toer yn 1762 ôfbrutsen binne mei it doel de [[dowestien]]nen te ferkeapjen oan de semintyndustry fan [[Makkum]]. Yn [[1767]] wie de nije tsjerke mei in spitstuorke op 'e westlike gevel klear. De lêste fernijing fan de tsjerke wie yn [[1877]]. It skip hat in trijekantich sletten koer en op de westlike gevel stiet in houten tuorke. De tagongspoarte is fersierd mei bak- en sânstien en hat in fronton mei opskrift en it jier 1767. De famyljebank fan Van Velzen datearret út de [[18e iuw]] en in ienfâldiger bank mei draaide balusters is nóch in iuw âlder.

De tsjerke waard op 23 novimber 2018 oerdroegen oan de [[Stichting Alde Fryske Tsjerken]].

== Doarpswapen ==
Oan fjouwer gouden ringen hinget in read findel. Neffens oerlevering soe Friso dy meinomd hawwe en binne der in soad oerwinnings mei behelle. Dy [[Magnusfane]] fan Friso wie in reade banier, dy't fjouwer bjusterbaarlike krêften hie: hy beskerme tsjin tonger en stoarm, hy warre kweageasten, hy bruts tsjoenen en hy koe net oerwûn wurde. Nei de tiid fan Friso waard de fane bedobbe, sa't gjin fijân dy fine koe. Yn in [[leginde]] soe in Frysk legerûnderdiel ûnder dit findel Rome ferovere hawwe en de stêd Rome oan [[Karel de Grutte]] oerdroegen hawwe. Yn de dom fan [[Almenum]] waard it letter bewarre, de [[Noarmannen|Denen]] hawwe letter noch besocht om it te feroverjen. Mar omdat it findel neffens de leginde ynmitsele wie yn de tsjerkemuorre mislearre dat. Mar sa't Jancko van Douwama skriuwt: ,,Insgelijcken heb icket wal gehoert, dat he solden bemuert wesen to Fernewolde.&quot;

== It besjen wurdich ==
* [[Tsjerke fan Ferwâlde]]
* Doarpstimmerwurkplak, foar 2005 eartiids ûnderdiel fan de [[Aldfaers Erf]]rûte

== Mienskip ==
It doarp hat in sterk agrarysk karakter. De lêste jierren is der nijbou byboud oan de Buorren en de Djipwei. Foar boadskippen binne de ynwenners oanwiisd op [[Warkum]], [[Makkum]] en [[Boalsert]].

It [https://www.ferwoude.eu/dorpsbelang/bestuur/ Doarpsbelang] fertsjintwurdiget de belangen fan 'e ynwenners fan Ferwâlde. It doarp hat in [[doarpshûs]] yn 'e eardere skoalle [https://www.ferwoude.eu/beheerscommissie/dorpshuis/ De Finne], dy't yn 2017 it eardere doarpshûs De Djippert ferfong. De namme fan De Djippert wie ôflaat fan de feart dy't troch it doarp rint.  

=== Ferienings ===
It doarp hat ferskate ferienings: 
* Keatsferiening [https://www.facebook.com/KvTrijeYnIen Trije yn Ien]
* Toanielferiening [https://www.facebook.com/toneelferwoude Yn 'e Djippert]
* Biljertklup
* [https://www.ferwoude.eu/verenigingen/biljarten-senioren/ Biljertklup] foar de âlderein
* Jongereinklup
* Frouljusferiening
* Stifting Ald Ferwâlde
* [https://www.ferwoude.eu/verenigingen/stichting-begraafplaatsen-gaast-ferwoude/ Stifting Begraafplakken Gaast-Ferwâlde] 

=== Tsjerke === 
* [https://www.pgworkum.nl/ Protetstantske gemeente Warkum]
* Pleatslike kommisje [https://www.ferwoude.eu/verenigingen/plaatselijke-commissie-van-gaast-en-ferwoude/ Gaast-Ferwâlde]

=== Underrjocht ===
Oant 1991 hie it doarp in eigen skoalle, De Finne. Dy fusearre yn dat jier mei dy fan Gaast, dy't doe slute moast omreden te min learlingen. Yn 2016 moast De Finne sels ek slute om deselde problemen.

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2013 !! 2025
|-
| 344 || 283 || 295 || 248 || 237 || 230 || 240&lt;ref name=AlleCijfers&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/ferwoude/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt; || 235&lt;ref name=AlleCijfers/&gt;
|}

== Berne yn Ferwâlde ==
* [[Ruurd Okma]] (1839-1915), feehâlder en politikus

== Ferskaat ==
* [[Sint-Steffen]] is [[patroanhillige]] fan Ferwâlde.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Ferwâlde rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 39:''' Ferwâlde - [[Snits]]
* '''Line 102:''' [[Makkum]] - [[Hylpen]] fia [[Warkum]]

De buslinen troch Ferwâlde wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Aaltsjemarwei, Buorren, [[Doanjebuorren]], Robyn Joelesfinne, [[Skearnebuorren|Skearnebuorsterwei]], [[Wonnebuorren|Wonnebuorsterwei]]. 

== Keppeling om utens ==
* [https://www.ferwoude.eu/ Side fan it doarp]

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
------------
* {{Aut|G. van Berkel}} &amp; {{Aut|K. Samplonius}} (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''
* {{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, ''Friese Plaatsnamen'', Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''Ferwoude''
* {{Aut|[[Peter Karstkarel]]}}, [https://www.frieslandwonderland.nl/FY/friesland/plaats/ferwoude Friesland Wonderland], ''Ferwâlde''
}}
{{CommonsBalke|Ferwoude|Ferwâlde}}
{{Koördinaten|53_0_19_N_5_26_0_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 0' NB, 5° 26' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Ferwâlde| ]] 
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>9q4chmvmlmxvyr0z642cepbyyeuppqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kimswert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6973</id>
    <revision>
      <id>1240300</id>
      <parentid>1219569</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8452" sha1="g0t1k1z78jttqkbnvfh98aze9pdpg1w" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Kimswert
| ôfbylding                   = 20190903 Harlingervaart Streek in Kimswerd.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = Harnzer Feart yn Kimswert
| wapen                       = [[Ofbyld:Kimswert vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Kimswerd wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Kimswert}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FYf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge_fan_Súdwest-Fryslân.png|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8821
| netnûmer                    = 0517
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_8_25_N_5_26_8_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 8' 25&quot; NB, 5° 26' 8&quot; EL}}
| webside                     = [http://www.kimswerd.com Side Kimswert]
| ôfbylding2                  = Map NL Wûnseradiel Kimswert.png
| ôfbyldingstekst2            = Himrik fan Kimswert yn de eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 8
| lat_sec                     = 25
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 26
| lon_sec                     = 8
| lon_dir                     = E
}}
[[Ofbyld:Grotepier TN.JPG|thumb|''Grutte Pier'']]
[[Ofbyld:20190903_molen_de_Eendracht_bij_Kimswerd_met_Laurentiuskerk.jpg|thumb|300px|''Mûne De Iendracht'' mei Kimswert op de eftergrûn'']]
[[File:Exterieur OVERZICHT VOORGEVEL - Kimswerd - 20272797 - RCE.jpg|thumb|300px|''Kimswert, 1988'']]
'''Kimswert''' is in [[Fryslân|Frysk]] [[doarp]]  besuden [[Harns (stêd)|Harns]], yn 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. It doarp hat in [[beskerme doarpsgesicht]] en hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Kimswert}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). 

Under Kimswert falle ek de [[buorskip]]pen [[Dyksterbuorren]] en [[Kluerda]]. 

== Wapen en flagge ==
[[Wapen (heraldyk)|Wapen]] en [[flagge]] binne giel en blau en komme fan 'e kleuren fan 'e Heemstra's dy't [[east]] fan it doarp in [[state]] hiene. Yn it wapen stiet ek it grutte [[swurd]] fan [[Grutte Pier]], de meast ferneamde histoaryske ynwenner fan Kimswert.

== Skiednis ==
Kimswert waard foar it earst neamd as ''Kemmerswerth'' yn [[1275]]. Yn [[1400]] komt ''Kemswert'' foar en yn [[1510]] ''Kymsuard''. 16e iuwske kaarten neame ''Kymswert'', wylst de Fryske fariant ''Kymsert'' wie. Ynn'e 17e iuw waard it ''Kimswert'' en de 18e iuw ''Kimswerd''.

It twadde part fan 'e namme betsjut &quot;opwurpen hichte&quot; en it earste part nei alle gedachten in manljusnamme dêr't de kearnbetsjutting &quot;kamp&quot; of &quot;striid&quot; west hat.

Kimswert wie it doarp fan de ferneamde [[Grutte Pier]]. Hy moat om [[1480]] hinne berne wêze en waard frijheidsstrider fan Fryslân. Hy hat him benammen fersetten tsjin it gesach fan 'e Saksen en de Hollanners &quot;fan oer de [[Sudersee]]&quot;. Der stiet yn Kimswert in [[stânbyld|byld]] fan him, makke troch Anne Woudwijk.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/kimswerd |titel=''Friese Plaatsnamen: Alle steden, dorpen en gehuchten'' |auteur=Karel F. Gildemacher |útjouwer=[http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl]}}&lt;/ref&gt;

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wreide it doarp him oan 'e súdkant út. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2011]] lei sûnt minskewitten Kimswert yn 'e gemeente [[Wûnseradiel]].

== Tsjerke ==
[[File:Kimswerd - Kerktoren Sint-Laurentiuskerk.jpg|thumb|left|175px|''De St-Laurentiustsjerke'']]
De [[Sint-Laurentiustsjerke (Kimswert)|Sint-Laurentiustsjerke]] stiet op in terp. It âldste diel fan de tsjerke is fan likernôch [[1050]].
It romaanske [[dowestien]]nen skip is noch fan de [[11e iuw]]. It koar waard der yn de twadde helte fan de [[13e iuw]] by boud. Boppe de yngong fan de noardkant sit in yn reade sânstien útfierde [[timpaan]] (12e iuw of 13e iuw), makke fan in [[Sarkofaach|sarkofaachdeksel]] en fersierd mei in manljuskop mei útrinnersmotyf.&lt;br&gt;
De tsjerke hat letter ferskate feroarings ûndergien, lykas de beklamping fan de súdgevel. De dowestiennen toer ferriisde yn de [[12e iuw]] en waard yn 1516 yn bakstien ferhege. Yn de toer hinget in troch [[Geert van Wou]] getten klok (1515).
It ynterieur wurdt dutsen troch in houten tonferwulft.
Ynterieur en ynventaris binne yn 1695 yn opdracht fan [[Tjaerd fan Aylva]] yn let-maniëristyske styl fernijd. Dêr hearre de betimmerings, de koarôfskieding, de preekstoel mei sniene bibelske tafrielen tusken tordearre kolommen, it doopstek, de tsjerkebanken mei snienen wangstikken en in ferdekte hearebank mei de wapens fan de famyljes Tijara en Heemstra by.
Fierders hat de tsjerke in troch [[Jacob Lous]] byldhoude sark (1614) op it grêf fan de famylje Heemstra en in troch [[Willem Hardorff|W. Hardorff]] boud oargel (1858).
Tn [[2010]] binne it tonferwulft, de flierdielen, it meubilêr, de muorren en de kezynen restaureare.

De tsjerke wurdt beheard troch de [https://www.laurentiuskerkkimswerd.nl/ Stichting Laurentiuskerk].

==Oare bouwurken==
Oan de Dyksterbuorren stiet mûne [[De Iendracht (Kimswert)|De Iendracht]].

== Mienskip ==
Ien fan de groepen fan [https://kimswerd.com/ Doarpsbelang] hâldt him dwaande mei it doarpshûs dat, mank mei de skoalle, yn it [https://www.piersstee.nl/ MFS &quot;Pierstee&quot;] stiet. It doarpskrantsje hjit De Mienskip. Der binne gjin winkels mar wol in skoalle. De Moudekrûpers is it pjutteboartersplak.

=== Ferienings ===
* Greate Pier fan Wûnseradiel - reuzegilde, yn novimber 2015 opheft.
* Kimswert Delight - sjongen
* Folksdûnsgroep Kimswert
* Onderling Genoegen - hearesoos
* Senioareklub
* De Stipe - bern
* [[Keatsferiening De Helfrichs|De Helfrichs]] - keatsen
* De Keuvelaars - frouljusbiljerten
* [https://nl-nl.facebook.com/people/OKK-Kimswerd/100063678991756/ OKK] - muzyk
* Piere Pôle - boarterstúnferiening
* Fûgelwacht

=== Tsjerke=== 
* [https://www.tsjerkearumkimswert.nl/ Protestantske tsjerke Hitsum-Achlum-Arum-Kimswert]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2015 !! 2025
|-
| 665 || 587 || 558 || 526 || 545 || 607 || 590&lt;ref name=AlleCijfers&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/kimswerd/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt; || 530&lt;ref name=AlleCijfers/&gt;
|}

=== Berne yn Kimswert ===
* [[Pier Gerlofs Donia]], boer, Fryske frijheidstrider
* [[Grytsje Kingma]], sjongster

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Kimswert rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 71:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]]
* '''Line 99:''' Harns - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Boalsert]] en [[Snits]]

De buslinen troch Kimswert wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Kimswert]].

== Sjoch ek ==
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]
* [[Fryske doarpen]]
* [[Papeleantsje]], in histoarysk paad yn 'e neite fan Kimswert

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.nwfriesland.nl/dbkimswerd/ www.nwfriesland.nl Webstee fan Kimswert]
-------
&lt;references/&gt;
}}
{{Koördinaten|53_8_25_N_5_26_8_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 8' NB, 5° 26' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Kimswert| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Grutte Pier]]</text>
      <sha1>g0t1k1z78jttqkbnvfh98aze9pdpg1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Folsgeare</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6977</id>
    <revision>
      <id>1240279</id>
      <parentid>1165579</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4126" sha1="l0s8rdjpfx00fg543nfyvgmlmnu7sso" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = Folsgeare
| flagge       = Folsgeare vlag.svg
| wapen        = Folsgeare wapen.svg
| lokaasje     = Map_NL_Wymbritseradiel_Folsgeare.png
| gemeentenamme= Súdwest-Fryslân
| teljier      = 2018
| ynwennertal  = 330↓
| webstee      = 
}}
[[Ofbyld:Folsgare in het Friese landschap in de Gemeente Súdwest-Fryslân.jpg|thumb|250px|Folsgeare]]
[[Ofbyld:Folsgare.jpg|thumb|250px|De [[Laurentiustsjerke (Folsgeare)|Laurentiustsjerke]], wijd oan [[Laurentius fan Rome]]]]
'''Folsgeare''' ([[Nederlânsk]]: ''Folsgare'') is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], west fan [[Snits (stêd)|Snits]]. It doarp hat likernôch 330 ynwenners (2018). Oant 2011 lei Folsgeare yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]].

De muontsen fan it [[kleaster Thabor]] by [[Turns]] en fan it [[Kleaster Blomkamp|Aldekleaster]] ([[Kleaster Blomkamp]]) by [[Hartwert]] hawwe om it jier 1000 hinne holpen by it oanlizzen fan diken yn de âlde [[Middelsee]].
De [[Tsjaard]]dyk is justjes nei 1100 oanlein om it krekt op de Middelsee wûne lân om de doarpen [[Nijlân (Súdwest-Fryslân)|Nijlân]] en Folsgare foar oerstreamings te behoedzjen. Op de krusing fan de Tsjaarddyk, Jongedyk en de Mieddyk is de buorren fan Folsgeare ûntstien.

== Tsjerke ==
De herfoarme tsjerke út 1875 mei sealdaktoer [[1534]] binne yn 1961-1962 restaurearre.

== Mienskip ==
It doarp hat in feriening foar Doarpsbelang. Yn 1988 waard tichtby it sportfjild in nij doarpshûs iepene, Yn 'e Lijte. It hat in beweechber poadium, klaaikeamers foar de bûtensport, in feestseal en in romte foar gearkomsten.
=== Ferienings ===
* Foar de Wyn - toaniel
* Folsgearster Folk - koar foar shanty en folkmyzyk

=== Tsjerke ===
* [[Laurentiustsjerke (Folsgeare)|Laurentiustsjerke]]
=== Befolking ===
*[[1954]] - 210
*[[1959]] - 177
*[[1964]] - 182
*[[1969]] - 188
*[[1973]] - 208
*[[2006]] - 348

== Underwiis ==
It doarp hie oant en mei it skoaljier 2017-2018 in [[basisskoalle]], De Gearrin. De skoalle wie yn 2015 al fusearre mei de skoallen fan [[Easthim]] en [[Abbega]], mar dat wie net foldwaande om genôch  learlingen te behâlden. De skoalle fusearre dêrom mei dy fan Nijlân en de skoalle yn Folsgeare waard sletten.

== Wapen fan Folsgeare ==
It doarp mei omkriten binne yn it doarpswapen werom te finen: 
it blau en de gouden leelje komme fan it gemeentewapen en de eardere Middelsee by it doarp, yn de hoeke leit de &quot;Tsjaarddyk&quot;. 
De keper ferwiist nei dizze dykshoeke. Op dizze keper stiet in ruster wêrop Sint Laurentius, de beskermhillige fan de eartiidse doarpstsjerke, dy't hjirop martele wêze soe.

== Bekende Folsgearsters ==
* [[Meinte Abma]] (1930), boargemaster fan efterelkoar [[Hinnaarderadiel]], [[Drylts]], [[Wûnseradiel]], [[Ljouwerteradiel]] en [[Skiermûntseach (gemeente)|Skiermûntseach]]
* Fryske dichter [[Gerben Willem Abma]] (pseud. Daniël Daen) is yn 1942 berne yn Folsgeare, ek syn broer [[Gerben Abma]] (1932) is dêr berne
* [[Wout Zijlstra]], hie as sterkste man fan Fryslân de bynamme de ‘Flits fan Folsgeare’

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Folsgeare rint de folgjende busline:

* '''Line 99:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Boalsert]] en [[Snits]]

De busline troch Folsgeare wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
[[Easthim]]merwei, Ekers-Ein, Folsgearsterleane, [[Gara]]strjitte, It Werp, Skeender, [[Tsjaard]]dyk, Wallemadyk.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.folsgearster-folk.nl/  Oer &quot;Folsgearster Folk&quot;]
* [http://www.ngw.nl/f/folsgare.htm Oer it doarpswapen]
* [http://www.historischekerken.nl/Friesland/Folsgare.html Tsjerke fan Folsgeare]
* {{Aut|T.E. van Popta}} - &quot;Kerk en Toren van Folsgare door de eeuwen heen&quot; (1984)
* {{EvF|Folsgare}}
}}

{{Koördinaten|53_2_14_N_5_36_19_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 2' NB, 5° 36' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Folsgeare| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>l0s8rdjpfx00fg543nfyvgmlmnu7sso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De Gaastmar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6978</id>
    <revision>
      <id>1240281</id>
      <parentid>1182426</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3945" sha1="451wznd177lwcuiumnkv6s33es8nb7n" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = De Gaastmar
| flagge       = Gaastmeer vlag.svg
| wapen        = De Gaastmar wapen.svg
| lokaasje     = Map NL Wymbritseradiel De Gaastmar.png
| gemeentenamme= Súdwest-Fryslân
| teljier      = 2018
| ynwennertal  = 295
| webstee      = http://www.degaastmar.nl
}}
[[File:Overzicht, met in het midden boerderij Marsicht, gezien vanaf de waterkant - Gaastmeer - 20402536 - RCE.jpg|thumb|250px|De Gaastmar]]
'''De Gaastmar''' ([[Nederlânsk]]: ''Gaastmeer'') is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], west fan [[Heech]]. It doarp hie likernôch 287 ynwenners yn 2006. Oant 2011 lei De Gaastmar yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]].&lt;br&gt;
Offisjeel bestiet De Gaastmar út twa dielen, [[Grutte Gaastmar]] en [[Lytse Gaastmar]], mar se foarmje tegearre wol ien doarp.

== Doarp ==
It mear as 875 jier âlde Gaastmar is in wettersportplak. It stiet rjochtstreeks yn ferbining mei in oantal oare marren lykas de [[Fluezen]], de [[Hegemer Mar]] en de [[Grutte Gaastmar]]. It kompleks &quot;De Liuwe Daem&quot; is in grut bungalowpark oan it wetter. De grutte boerepleats Attema Sate, oer de brêge oan de [[Wide Sleat (De Gaastmar)|Wide Sleat]], is restaurearre en hat in rekreative bestimming krigen. Troch pontsjes oer de [[Yntemasleat]] en oer [[De Grûns]] kin oer it fytspaad om de [[Aldegeaster Brekken]] fytst wurde. Yn 1998 is tusken de [[Ringwiel]] en de [[Sânmar]] it ferbiningswetter de [[Skrokfeart]] oanlein foar kanofarders. 
Westlik fan it doarp is in [[Fearen yn Fryslân|fyts- en fuotfear]] oer [[De Grûns]] nei [[Nijhuzum]]; súdlik is in fearpont nei [[It Heidenskip]].

De herfoarme tsjerke, de [[Pieltsjerke]], stiet op de monumintelist. De tsjerke hat in moaie iken kânselkûp út de [[17e iuw]] en in restaurearre oargel. De toersklok is fan 1517.

Foar de [[1940]] waard der troch de De Gaastmarders in soad iel ferhandele mei Ingelân. Der sit no noch in fisker yn it doarp.

== Mienskip ==
*It ferieningslibben hat ûnderdak yn it doarpshûs. De doarpskrante hjit &quot;Praat-mar&quot;. 
*Yn 1968 waard de Stifting Freonen fan De Gaastmar oprjochte troch rekreanten dy't ds. Jelke Bruinsma stypje woene by syn krewearjen foar bettere foarsjennings by it doarp. De stifting draacht ek by oan aktiviteiten dy't it doarp te'n goede komme.
* Sûnt de simmer yn 2003 stiet der op 'e Keapwei bij de sûvering foar de jongerein in Jeugdkeet, Keet fan 'e Gaastmar.
* De Fryske dichter [[Jan Jelles Hof]] is berne yn De Gaastmar.

=== Befolking ===
*[[1954]] - 369
*[[1959]] - 348
*[[1964]] - 349
*[[1969]] - 285
*[[1973]] - 245
*[[2006]] - 287
*[[2009]] - 287

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch De Gaastmar rint de folgjende busline:

* '''Line 46:''' [[Snits]] - [[Aldegea (Súdwest-Fryslân)|Aldegea]] en [[Heech]]

De busline troch De Gaastmar wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
* ''Fiskersbuorren'' - buorskip [[Fiskersbuorren]]
* ''Hellingpaad'' -
* ''Jan Jelles Hofstrjitte'' - [[Jan Jelles Hof]]
* ''Kaapwei'' -
* ''Langstrjitte'' -
* ''Liuwedaam'' - [[Liuwedaam]]
* ''Munkedyk'' -
* ''Pieldyk'' -
* ''Turfdyk'' -
* ''Wieldyk'' -
* ''Yntemapolder'' -

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[http://www.degaastmar.nl/home.htm Webstee fan De Gaastmar].
*[http://www.keet-gaastmar.nl/ Webstee fan De Keet fan 'e Gaastmar].
*{{Aut|dr. G. Abma}} - &quot;Jelke Bruinsma, ondernemend dominee in het (recreatie)dorp GAASTMEER&quot; útjûn troch de &quot;Stifting Freonen fan De Gaastmar&quot;.
*&quot;Ut 't âlde fotoalbum fan 'e Gaastmar&quot; (1981) útjûn troch Doarpsbelang by it 850-jierrich bestean fan De Gaastmar. 
}}

{{Koördinaten|52_57_54_N_5_32_38_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 58' NB, 5° 33' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
{{DEFAULTSORT:Gaastmar, De}}
[[Kategory:De Gaastmar| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>451wznd177lwcuiumnkv6s33es8nb7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goaiïngea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6979</id>
    <revision>
      <id>1240284</id>
      <parentid>1231956</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6291" sha1="pxrpm0dq466mr06gfzu2cx630kptjzu" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Goaiïngea, It Pollehout (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = 244 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/goenga/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,61 km, werfan: &lt;br&gt; - lân: 3,52 km² &lt;br&gt; - wetter 0,08 km²
| befolkingstichtens          = 69 ynw./km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_3_28_N_5_42_47_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 3' N 5° 42' E}}
| webside                     = [https://www.goaiingea.nl/ Side Goaiingea] 
| ôfbylding2                  =  	       
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 3
| lat_sec                     = 28
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 42
| lon_sec                     = 47
| lon_dir                     = E
}}
'''Goaiïngea''' is in terpdoarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. It leit yn [[De Legeaën]] en it is ien fan de doarpen fan de [[Snitser Fiifgea]]. 
[[Ofbyld:Komboerd - Goaiïngea.jpeg|thmb|left|150px|Komboerd]]

== Skiednis ==
Goaiïngea ûntstie as in terpdoarp eastlik fan de eardere [[Middelsee]] op de grins fan klaaigrûn dat yn noardwestlike rjochting leit en it leechfeangebiet nei it súdeasten. Foar it oanmeitsjen brûkte de befolking de leechfeangrûnen om [[turf]] te stekken. Fierders libben de minsken fan de it fiskjen en op de wat steviger grûn fan it hâlden fan fee. It doarp ûntwikkele him as in dykdoarp mei hjir en dêr groepkes huzen. Earst yn de 20e iuw ûnstiene der njonken de buorren oare strjitten.

[[Ofbyld:2023 Goaiïngea, tsjerke (1).jpg|thumb|left|''Willibrordtsjerke'']]
Yn de 13e iuw waard it doarp as ''Goingum'' neamd, yn 1335 as ''Goynghum'', yn 1427 as ''Goengma'' en yn de 16e iuw as ''Gonynghum'', ''Goeijingum'', ''Goyngha'', ''Geongum'' en ''Goijinga''. De namme tsjut nei alle gedachten op it wenplak (hiem/um) fan it skaai Goinga. '

De oan de apostel [[Willibrord]] wijde [[Midsiuwen|midsiuwske]] tsjerke fan it doarp waard healwei de 18e iuw ôfbrutsen en ferfongen troch de hjoeddeiske tsjerke. Yn 1787 krige de tsjerke in tuorke mei in ynsnuorre spits tafoege. Fan de midsiuwske tsjerke is de klok bewarre bleaun, dy't yn 1342 getten waard.

Foar Willem Gerbrandy (1915-1943) en Simon Heeringa (1915-1943), de twa Goaijengeaster slachtoffers fan de [[Twadde Wrâldoarloch]], waard yn 2019 ta harren neitins in betinkingsstien oan de tsjerke oanbrocht.&lt;ref&gt;[https://www.grootsneek.nl/grootsneek/algemeen/plaquette-oorlogsslachtoffers-in-goenga Grut Snits: Plaquette oorlogsslachtoffers in Goënga (net datearre)]&lt;/ref&gt; 

Oant 2011 lei Goaiïngea yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Goaiïngea, It Pollehout.jpg|thumb|260px|''It Pollehout'']]
Midden jaren 1990 is de eardere [[konsistoarje]] fan de herfoarme tsjerke omboud ta doarpshûs mei as namme ‘De Kosterij’. Yn it doarpshûs komme de doarpsgenoaten by elkoar yn ferieningsferbân of om gewoan in praatsje te meitsjen. Playbackshows, toaniel of muzykjûnen wurde der ek hâlden. It doarp hat in keatsfjild en in Jeu de Boulesbaan.

=== Tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Goaiïngea, eardere pastorij.jpg|thumb|260px|''Eardere pastorij'']]
{{Apart|Tsjerke fan Goaiïngea}}
* [https://www.pkn-dlg.nl/ PKN De Legeaën]

=== Ferienings ===
* Biljertklub De Klosserij 
* Dartklub De Dartelarij 
* Frouljusferiening Bidt en Werkt
* Jeu de Boulesklub
* [https://kfdlg.nl/ Keatsferiening K.F. De Lege Geaen] 

&lt;small&gt;(sjoch [https://www.goaiingea.nl/index.php/goenga/verenigingen doarpsside] foar mooglike feroarings)&lt;/small&gt;
[[Ofbyld:2023 Goaiïngea, Goaijengeamieden 1 mei earrebarrenêst.jpg|thumb|260px|''Goaijengeamieden'']]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier ||  1840 ||1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1973 || 2006 ||  2013 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 183 || 364|| 344 || 338 || 299 || 267 || 258 || 234
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 2015 || 2020 || 2022 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 239 || 235 || 244
|}

=== Berne ===
* [[Pieter Sjoerds Gerbrandy]] (1885-1961), abbekaat en steatsman (ûnder oaren minister-presidint fan de Nederlânske regearing yn ballingskip yn de [[Twadde Wrâldoarloch]])
* [[Willem Gerbrandy]] (1915-1945), [[Ingelânfarder]]
* [[Pieter Huistra]] (1967), fuotballer en fuotbaltrener

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Goaiïngea rint de folgjende busline:

* '''Line 94:''' [[Snits]] - [[Reduzum]]

De busline troch Goaiïngea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
't Pollehout, Aldfeartsdyk, De Boppeslach, Goaiïngeamieden, Hege Wier, It Mediel, Midlânsdyk, Sickengawei.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

== Keppeling om utens ==
{{Commonscat|Goënga|Goaiïngea}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
-----
{{Commonscat|Goënga|Goaiïngea}}
}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Goaiïngea| ]]

[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]</text>
      <sha1>pxrpm0dq466mr06gfzu2cx630kptjzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De Hommerts</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6981</id>
    <revision>
      <id>1240294</id>
      <parentid>1182421</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Iepenbier ferfier */</comment>
      <origin>1240294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2784" sha1="75ym7ocw7b096m1501imib9f8ddmle0" xml:space="preserve">{{Doarpstabel
| doarpsnamme  = De Hommerts
| flagge       = De Hommerts-Jutryp vlag.svg
| wapen        = De Hommerts-Jutryp wapen.svg
| lokaasje     = Map NL Wymbritseradiel De Hommerts.png
| gemeentenamme= Súdwest-Fryslân
| teljier      = 2006
| ynwennertal  = 611
| webstee      = http://www.jutrijp-hommerts.nl
}}
[[Ofbyld:Jeltesleat aquaduct 45.JPG|thumb|300px|Akwadukt Jeltesleat súdkant]]
'''De Hommerts''' (ek wol: ''Hommerts'') is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], súd fan [[Snits (stêd)|Snits]]. It doarp hat likernôch 611 ynwenners (2006). Oant 2011 lei De Hommerts yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]]. It doarp is in [[lintdoarp]] de [[N354]] bylâns en foarmet in twillingdoarp mei [[Jutryp]] dat krekt noardliker oan de dyk fan [[Snits (stêd)|Snits]] nei [[De Lemmer]] leit. Dizze strjitwei is yn [[1843]] oanlein. Dêrfoar wienen beide doarpen oanwiisd op ferfier oer it wetter. Se wurde ek wol yn ien siken neamd: De Hommerts-Jutryp. Oan de súdside fan De Hommerts leit yn de [[Jeltesleat]] it [[Akwadukt Jeltesleat|Jeltesleatakwadukt]].

By de Hommerts heart ek it buorskip [[Lippenwâlde]] dat by de súdein fan it doarp leit.
It [[Johan Frisokanaal]] rint foarby it doarp.

== Mienskip ==
It yn 1988 ferboude en opknapte doarpshûs &quot;Oan it Far&quot; jout mooglikheden oan it ferieningslibben. De skoalle is neamd nei Van Haersma Buma.

=== Ferienings ===
*[[Fuotbalferiening HJSC]] 
*Iendracht - iisclub

=== Befolking ===
*[[1954]] - 731
*[[1959]] - 680
*[[1964]] - 642
*[[1969]] - 636
*[[1973]] - 605
*[[2006]] - 611

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch De Hommerts rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 42:''' [[Snits]] - [[De Lemmer]] fia [[Spannenburch (buorskip)|Spannenburch]]
* '''Line 44:''' [[Boalsert]] - Snits fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]
* '''Line 45:''' Snits - [[Himmelum]] fia [[Wâldsein]]
* '''Line 46:''' Snits - [[Aldegea (Súdwest-Fryslân)|Aldegea]] en [[Heech]]

De buslinen troch De Hommerts wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
De Hoep, De Toer, Hettingawei, Hofdyk, Iewei, Jeltewei, Krimwei, Lippenwâlde, Pampuswei, Reidskar, Scheltingastrjitte, Stinswei.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.hommertsjutrijp.nl mienskipsside De Hommerts-Jutryp]
* {{Aut|W.P. Vellinga}} - By de Far lâns (1983,) ;  
* {{Aut|W.P. Vellinga}} - De Geschiedenis van Smallebrugge tot ca. 1800 (1985)
}}

{{Koördinaten|52_58_44_N_5_38_53_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 59' NB, 5° 39' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
{{DEFAULTSORT:Hommerts, De}}
[[Kategory:De Hommerts| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>75ym7ocw7b096m1501imib9f8ddmle0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Idzegea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6982</id>
    <revision>
      <id>1240295</id>
      <parentid>1182424</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7852" sha1="98xljwwv1nk27o0lrn9mt3s4mbyozt1" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Idzegea
| ôfbylding                   = Idzega Klokkenstoel 0485.JPG
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = 
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Idzegea}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                =  
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_58_50_N_5_32_38.4_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 58' NB, 5° 32' EL}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 58
| lat_sec                     = 50
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 32
| lon_sec                     = 38.4
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Wymbritseradiel Idzegea.png
| ôfbyldingstekst99           = ''Himrik fan Idzegea (grien) yn 'e eardere gemeente Wymbrits.''
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Idzegea''' is in doarp yn 'e gemeente [[Súdwest-Fryslân]] tusken [[Aldegea (Súdwest-Fryslân)|Aldegea]] en [[de Gaastmar]]. It doarp {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Idzegea}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Atlas Schoemaker-FRIESLAND-DEEL2-2153V-Friesland, Idzega.jpeg|thumb|left|''Tsjerke fan Idzegea yn [[Atlas Schoemaker]]: Friesland, 1710-1735.'']]
Idzegea ûntstie yn 'e [[midsiuwen]] en waard Ed(d)eswald op 'e listen út 1132, 1243 en 1245 mei kapellen en tsjerken fan it [[Odulfuskleaster]] neamd. De tsjerke wie oan [[Mauritius (hillige)|Sint-Mauritius]] of [[Martinus fan Tours|Sint-Martinus]] wijd. Grut wie Idzegea net en op 1716 stiene op 'e kaart yn 'e atlas fan [[Schotanusatlas]] allinne de tsjerke en twa hûzen by it [[Tsjerkehop]] en dêrbûten noch twa pleatsen en twa hûzen.&lt;ref&gt;[https://www.frieslandopdekaart.nl/kaarten/googlemaps/32/ Friesland op de kaart]&lt;/ref&gt; De tsjerke bestiet net mear, mar it tsjerkhôf oan 'e Klokhúsdyk is er noch en op in grêfhichte dêr stiet in [[klokkestoel]] mei [[sealtek]] en waarhoanne.  

Oan it fytspaad om 'e [[Aldegeaster Brekken]] leit it [[archeology]]sk monumint &quot;Joadsk tsjerkhôf&quot;. Dêr lizze lykwols gjin [[joaden]] begroeven, mar nei alle gedachten swalkers út it tiidrek fan 1463 oant de [[reformaasje]] yn 1580, doe't it nonnekleaster Nazareth dêr stie. Omrinnend folk waard eartiids oantsjutten as 'joaden'.

Tusken 1881 en 1929 stie oan 'e Feandyk de [[stellingmole]] Op Hoop fan Zegen. Oarspronklik wie dat in [[poldermole]] út 1670, dy't mei oare mûnen de Wassenaarsepolder by [[Leimuiden]] droegmakke. Doe 't yn 1880 in gemaal dat wurk oernaam, kocht Hantje Tjeerds van der Meer de mole oan en boude dy as in stelling-, wetter- en nôtmole wer op yn Idzegea. 

Oant 2011 lei Idzegea yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]].

== Mienskip ==
Idzegea is mei [[Sânfurd]] sterk op it tichtby lizzende [[Aldegea (Wymbritseradiel)|Aldegea]] oriïntearre.

=== Tsjerke ===
* [https://www.pgoudegaswf.nl/ PKN Aldegea en omkriten]

=== Skoalle ===
* [https://klaverfjouwer.nl/ Kristlike basisskoalle Klaver Fjouwer] (Aldegea)
* [https://www.kinderopvangfriesland.nl/locaties/oudega/ Pjutteboartersplak De Joopykjes] (Aldegea)

=== Ferienings (mei Aldegea en Sânfurd) ===
{|
|valign=top|
* [https://friesdammen.nl/nl/ Damklub Nocht en Kriich]
* Folksdûnsferiening De Heechspringers
* [https://www.facebook.com/profile.php?id=100057099643255 Follybalferiening FLO]
* [https://www.vvoudega.nl/ Fuotbalferiening Aldegea]
* Fûgelwacht Aldegea e.o.
* Gymnastykferiening '''Meer bewegen voor ouderen''
* IIsklub de Brekken
* [https://www.facebook.com/keatsferiening.yntnapke/?locale=nl_NL Keatsferiening 't Napke]
|valign=top|
* [https://www.emmoudega.nl/ Kristlike Muzykferiening ''Eendracht Maakt Macht''] 
* [https://www.facebook.com/p/Kulturele-Kommisje-Aldegea-SWF-100059052840933/ Kulturele Kommisje Aldegea SWF]
* [https://www.facebook.com/oranjeverenigingoudegaswf/ Oranjeferiening Aldegea SWF]
* [https://www.facebook.com/ToanielferieningSinenWille/?locale=nl_NL Toanielferiening Sin en Wille]
* [http://www.skomskowers.nl/ Sloeproeiferiening De Aldegeaster Skomskowers]
* [https://www.ttv-odi.nl/ Tafeltennisferiening ODI]
* [https://www.sanfurd.nl/index.php/over-ons/ Stifting Sânfurd]
|}
&lt;small&gt;''De ynformaasje oer de ferienings is ôfkomstich fan 'e hiemside fan it doarpsbelang fan Aldegea; sjoch foar de meast aktuele gegevens op: [https://www.oudega-swf.nl/regionaal/ www.oudega-swf.nl]''&lt;/small&gt;

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840  || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2006 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 149 || 228 || 188 || 164 || 144 || 27* || 30 || 21 || 26
|}
(*) &lt;small&gt;''Nei grinswiziging mei Heech.''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''Boarnen: 1840: [https://www.plaatsengids.nl/idzega Plaatsengids]; 2015, 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/idzega/ Alle Cijfers]''&lt;/small&gt;   
  
=== Berne ===
* [[Taeke Cnossen]] (1896-1988), sjoernalist.
* [[Pé Miedema]] (1942-2016), bestjoerder.

== Publikaasje(2) ==
* {{Aut|Johannes Walinga}} - ''Tussen Brek en Skuttel'' (Aldegea-Idzegea en Sânfurden) I + II 

== Ferskaat ==
* Op it begraafplak mei klokkestoel leit [[Jan Tjittes Piebenga]] begroeven.
* Idzegea leit yn 'e Skriezekrite Idzegea, ien fan 'e bêste greidefûgelgebieten yn Fryslân. Op likernôch 1.750 ha briede alle jierren likernôch 350 skriezepearkes. Yn 2006 wûn it gebiet de [[Sulveren Skries]].
* Idzegea leit oan 'e [[Idzegeaster Poel]], in poel dy't net folle betsjutting hat foar de [[wettersport]] omdat it hast gjin ferbining hat mei oare wetters. Der is wol in camping by.
* Tusken de [[Tsjerkesleat (Aldegea, Súdwest-Fryslân)|Tsjerkesleat]] en it [[Ringwiel]] leit in kanorûte.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Idzegea rint de folgjende busline:

* '''Line 46:''' [[Snits]] - [[Aldegea (Súdwest-Fryslân)|Aldegea]] en [[Heech]]

De busline troch Idzegea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Feandyk, Klokhúsdyk, Tsjerkewei.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.wymbrits.nl/sjablonen/1/infotype/webpage/view.asp?objectID=913 Gemeentlike webstee oer Idzegea]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Idzega|Idzegea}}
}}
{{Koördinaten|52_58_43_N_5_33_20_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 59' NB, 5° 33' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Idzegea| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]</text>
      <sha1>98xljwwv1nk27o0lrn9mt3s4mbyozt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ypekolsgea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6984</id>
    <revision>
      <id>1240297</id>
      <parentid>1182405</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2178" sha1="dz5vj2vhxr6zbwl0bq1wd2ntbf7ifcm" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Map NL Wymbritseradiel Ypekolsgea.png|thumb|300px|right|''de [[himrik]] fan Ypekolsgea'']]
[[Ofbyld:PlaatsnaambordYpecolgsga.jpg|thumb|''Komboerd'']]
[[Ofbyld:Klokkenstoel Ypecolsga 04c.JPG|thumb|right|''Klokkestoel'']]
'''Ypekolsgea''' (''Nederlânsk: Ypecolsga'') is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], súdwest fan [[Wâldsein]]. Oant 2011 lei Ypekolsgea yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]]. It doarp hat likernôch 63 ynwenners (2006). De namme soe komme fan it gea fan '' kol'', de hichte fan Ipe.

Ypekolsgea leit mei Wâldsein en de buorskippen [[Yndyk (Wymbritseradiel)|Yndyk]], [[Koufurderrige|Kûfurderrige]], [[Smelbrêge]] yn it suden fan Wymbritseradiel. Op it Britske earehôf yn Ypekolsgea lizze de omskotten fan tsien sneuvele militêren. By alle grêven is in identyk grêfteken fan wite natuerstien setten mei yn reliëf in embleem en in krús. It fjildsje mei earegrêven is 1 meter 50 heech, 9 meter breed en 2 meter 50 djip.

Op it begraafplak stiet ien fan de [[Klokkestuollen yn Fryslân]].

== Mienskip ==

=== Befolking ===
* [[1954]] - 124
* [[1959]] - 113
* [[1964]] - 110
* [[1969]] -  91
* [[1974]] -  81
* [[2006]] -  63
* [[2011]] -  66

== Ferskaat ==
* Op 16 maart [[1496]] soe hjir neffens in leginde in Sakramintswûnder bard wêze.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Ypekolsgea rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]
* '''Line 45:''' Snits - [[Himmelum]] fia [[Wâldsein]]

De buslinen troch Ypekolsgea wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Nûmer.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Jan J. de Vries}} - ''Woudsend en Woudsenders in Oorlog en Verzet van (Woudsend'', De Driuwpolle (1995). ISBN 90 9008053 8
* {{Wikiwurdboek}}
}}
{{Koördinaten|52_55_51_N_5_36_9_E_type:city_zoom:16_region:NL|52° 56' NB, 5° 36' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
{{DEFAULTSORT:Ipekolsgea}}
[[Kategory:Ypekolsgea| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>dz5vj2vhxr6zbwl0bq1wd2ntbf7ifcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jutryp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6985</id>
    <revision>
      <id>1240299</id>
      <parentid>1224536</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2771" sha1="a46mxlu8ymz33idh2foh1que1rv1psq" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Map NL Wymbritseradiel Jutryp.png|thumb|300px|right|de [[himrik]] fan Jutryp]]
'''Jutryp''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], súd fan [[Snits]] oan de [[N354]]. It doarp hat likernôch 326 ynwenners (2006). Oant 2011 lei Jutryp yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]].

Jutryp leit in pear kilometer besuden [[Snits (stêd)|Snits]]. It foarmet in twillingdoarp mei [[De Hommerts]], tegearre ha de doarpen sawat 1000 ynwenners. De twa doarpen bestean foar it grutste part út lintbebouwing oan de provinsjale wei fan Snits nei [[De Lemmer]]. Dizze âlde strjitwei is yn [[1843]] oanlein.
[[File:Overzicht voorzijde - Jutrijp - 20334249 - RCE.jpg|thumb|Kop-romppleats yn [[Ekspresjonisme|ekspresjonistyske]] styl. Binnenpaed 12, [[ryksmonumint]]]]
De planning is om de beide doarpen sa stadichoan ien buorren krije te litten mei mienskiplike foarsjennings as doarpshûs, skoalle, sportfjilden en iisbaan. Yn [[1999]] binne de earste huzen setten oan it útwreidingsplan oan de Louwewei boud. Dy huzen steane ek yn ferbining mei iepen wetter.
Troch de [[Jeltesleat]] is der oer wetter goede ferbining mei de Súdwesthoeke en midden Fryslân. Tichtby it doarp lizze de [[Wite Brekken]] en [[Swarte Brekken]] de romte oan toeristen.
==Ferskaat==
*De herfoarme tsjerke mei in klok út [[1624]] en in âld doopfont is yn de tachtiger jierren opknapt. 
*Foar de natoerleafhawwers hat [[Steatsboskbehear]] yn [[1992]] in fûgelútsjoch hutte boud.
==Mienskip==
Doarpshûs Us Gebou stiet yn De Hommerts.
===Ferienings===
*[[Fuotbalferiening HJSC]]
*Shell - gymnastyk
*keatsferiening De Hommerts/Jutryp

=== Befolking ===
* [[1954]] - 332
* [[1959]] - 319
* [[1964]] - 318
* [[1969]] - 330
* [[1973]] - 329

==Ynfrastruktuer==

=== Bustsjinst ===
Troch Jutryp rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 44:''' [[Boalsert]] - Snits fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]
* '''Line 45:''' Snits - [[Himmelum]] fia [[Wâldsein]]
* '''Line 46:''' Snits - [[Aldegea (Súdwest-Fryslân)|Aldegea]] en [[Heech]]

De buslinen wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Binnenpaed, Grevinnewei, Iewei, Krimwei, Louwewei, Riperwei, Sinnewar, Wite Jofferswei

== Literatuer ==
*{{Aut|W.P.Vellinga}} - ''By de Far lâns'' (1983)  
*{{Aut|W.P.Vellinga}} - ''De Geschiedenis van Smallebrugge tot ca. 1800 '' (1985)

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.jutrijp-hommerts.nl/ Hiemside Hommerts-Jutryp]
}}
{{Koördinaten|52_59_44_N_5_39_0_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 60' NB, 5° 39' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Jutryp| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>a46mxlu8ymz33idh2foh1que1rv1psq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kûfurderrige</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6986</id>
    <revision>
      <id>1240303</id>
      <parentid>1182407</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mienskip */</comment>
      <origin>1240303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2896" sha1="mfhjsn9o77pm0ebezfjmtv347b22stq" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Map NL Wymbritseradiel Koufurderrige.png|thumb|De [[himrik]] fan Kûfurderrige]]
[[File:Koufurderrige N354.jpg|thumb|[[N354]] yn Kûfurderrige]]
'''Kûfurderrige''' ([[Nederlânsk]]: ''Koufurderrige'') is in [[doarp]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], west fan [[De Kûfurd]] oan de [[N354]]. Oant 2011 lei Kûfurderrige yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]]. It leit oan de strjitwei fan [[Snits (stêd)|Snits]] nei [[De Lemmer]]. It doarp hat likernôch 98 ynwenners (2006). It is nei [[1951]] foarme út in tal huzen en pleatsen dy't west fan de [[Kûfurd]] yn leinen en ûnder ferskate doarpen foelen. Oant 1984 lei it doarp yn de gemeente [[Doanjewerstâl]].

== Skiednis ==
Op de gritenijkaart yn de atlas fan Schotanus út [[1716]] is de streek westlik fan de mar sa goed as leech. Yn it noarden stiet allinne it buorskip Sand Buiren oanjûn, trije buorkerijen en in fûgelkoai en folle súdliker, oan ‘e súdkant fan de feart de Welle, is noch in fûgelkoai yntekene.

De streek hat gjin selsstannige status, mar hearde yn parten oan de oare kant fan de Kûfurd. It lytste, noardlike part hearde mei ''Sand Buiren'' by [[Langwar]]. It middelste, grutste, mar wol lege gedielte hearde ûnder [[Diken]] en it súdlike part by [[Teroele]]. Yn de ''[[Tegenwoordige Staat van Friesland]]'', dy't yn it lêst fan de [[18e iuw]] opmakke waard, wurdt gjin oandacht oan dizze lege streek jûn.

Op de [[gritenij]]kaart yn de atlas fan Eekhoff út [[1850]] stiet de ryksstrjitwei, dy‘t yn [[1848]] fan [[Snits (stêd)|Snits]] nei [[De Lemmer]] oanlein is, oanjûn. Dizze is foar de ûntwikkeling fan it gebiet fan grutte betsjutting wurden. Yn it Langwarder gebiet leit de buert [[Sângaast|Sânbuorren of Sângaast]] noch altyd en fuortby de nije dyk en de Jeltesleat is der in pleats by kaam. Oan de igge fan de mar is op it gebiet fan Diken de pleats Koesprong kaam en yn it súdlike Teroelster gebiet kaam by de ferfallen fûgelkoai oan de kant fan de mar ek in boerepleats.

== Mienskip ==

=== Bekende ynwenster ===
In bekende ynwenster fan it doarpke wie hurdrydster [[Akke Falkena]].

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Kûferderrige rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 42:''' [[Snits]] - [[De Lemmer]] fia [[Spannenburch (buorskip)|Spannenburch]]
* '''Line 44:''' [[Boalsert]] - Snits fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]
* '''Line 45:''' Snits - [[Himmelum]] fia [[Wâldsein]]

De buslinen troch Kûferderrige wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Nûmer.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].
{{koördinaten|52_57_7_N_5_39_11_E_type:city_zoom:16_region:NL|52° 57' NB, 5° 39' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
{{DEFAULTSORT:Kufurderrige}}
[[Kategory:Kûfurderrige| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Doanjewerstâl]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>mfhjsn9o77pm0ebezfjmtv347b22stq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Koarnwert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7050</id>
    <revision>
      <id>1240301</id>
      <parentid>1218161</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10564" sha1="3opcgdmvxirymzwf37l4ug1c4a1vycg" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Cornwerd.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = 
| wapen                       = [[Ofbyld:Cornwerd vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Koarnwerd wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Koarnwert}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 4,43 km², wêrfan: - lân: 4,37 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,05 km²
| befolkingstichtens          = 19 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 	 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8753
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_4_59_N_5_23_26_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 4' NB, 5° 23' EL}}
| webside                     = [https://www.facebook.com/profile.php?id=100064740907447 FB-side Koarnwert]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            =
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 4
| lat_sec                     = 59
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 23
| lon_sec                     = 26
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Koarnwert''' is in [[terpdoarp]] noard fan [[Makkum]] yn 'e gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Under it doarp falle de buorskippen [[Sotterum (Koarnwert)|Sotterum]], [[Hou (útbuorren)|Hou]] en [[Hiddum]]. 

Yn it wapen en de flagge fan Koarnwert stiet in swan. Dit is in ferwizing nei de kloften swannen dy't winterdeis yn de [[Iselmar]] by it doarp oerwinterje. 

Koarnwert hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Koarnwert}} ynwenners&lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;.

== Namme ==
Koarnwert waard yn 'e [[njoggende iuw]] foar it earst as ''Quirnifurt'' neamd en yn in dokumint fan [[944]] as ''Quirnivirt''. Dy namme wie ôflaat fan it [[Germaansk]]e wurd ''quirnu'', dat 'hânmûne' betsjut, en ''wurth'', it [[Aldfrysk]]e wurd foar in foar bewenning gaadlik makke opwurpen hichte. De namme kaam foar yn akten fan it Dútske [[Kleaster Fulda|kleaster fan Fulda]], dy't skinkingen ûntfong fan 12 pleatsen út Koarnwert.

Yn [[1275]] waard it doarp yn in kopy ''Cornwerth'' neamd. Oare nammen wiene: ''Corneworth'' ([[1315]]), ''Cornwerth'' ([[1379]]), ''Cornwairt'' ([[1400]]) en, ''Coornwert'' ([[sechtjinde iuw]]). Yn it [[Frysk]] waard it yn 'e [[santjinde iuw]] ''Kornwirt'', sûnt de [[achttjinde iuw]] Koarnwert en yn it [[Nederlânsk]] ''Cornwerd''.

== Skiednis ==
=== Begjintiid ===
Der moat om Koarnwert hinne al yn 'e tiid fan 'e [[Romeinske Tiid|Romeinen]] of earder bewenning west ha. It is net wis oft der bewenning wie op de hjoeddeiske terp, mar by Sotterum binne spullen fûnen út 'e Romeinske perioade.

=== Bloeitiid ===
[[Ofbyld:2023 Koarnwert - Bonifatiustsjerke.jpg|thumb|left|''Bonifatiustsjerke.'']]
De [[Bonifatiustsjerke (Koarnwert)|tsjerke]] is fan om ende by 1150 en wie foar de [[reformaasje]] wijd oan [[Bonifatius|Sint-Bonifatius]]. Yn 'e [[midsiuwen]] wie Koarnwert in wichtich hannelsplak, want it lei strategysk oan 'e iennige farrûte fanút it noarden nei [[Makkum]]. Yn Makkum leine de slûzen nei de [[Sudersee]], dy't fan grut belang wiene foar de wetterôffier fan 'e doe machtige [[Hânze]]stêd [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. Der waard hannele mei keaplju út û.o. [[Hamboarch]] en [[Hollân]]. Ut âlde registers komme nammen as &quot;Cornwürth&quot; en &quot;Coernwaert&quot; foar. Nei de Hollânske nederlaach by de [[Slach by Warns]] op [[26 septimber]] [[1345]] mochten de Hollanners mar yn trije Fryske plakken hannel driuwe en dat wiene Koarnwert, [[Harich]] en [[Holwert]].

=== Hidde Jongema ===
Yn 'e rin fan 'e 15e iuw naam de betsjutting fan Koarnwert ôf en makke Makkum opgong. Koarnwert waard mear in fiskers- en boeremienskip. Yn [[1496]] waard Koarnwert it toaniel fan de striid tusken de [[Skieringers]] en [[Fetkeapers]]. [[Hidde Jongema|Edo (Hidde) Jongema]], dy't op 'e pleats fan Hiddum wenne, wie in foaroansteande Skieringer. De Fetkeapers ûnder lieding fan [[Tsjerk Walta]] fan Boalsert woene him krije en hy hold him foar har ferside yn 'e tsjerketoer. Tsjerk Walta kaam mei in legerke fan Boalserters en Warkumers nei Koarnwert en belegeren de tsjerketoer. Syn freon Sjoerd fan Beyma kaam mei in legerke út [[Wytmarsum]], [[Arum]] en [[Frjentsjer]] om him te helpen en wisten Tjerk Walta en syn mannen te ferdriuwen.

=== Boeremienskip ===
[[Ofbyld:2023 Koarnwert, Hayumerleane.jpg|thumb|260px|''Hayumerleane.'']]
Yn [[1640]] waarden der 15 boerepleatsen yn Koarnwert teld. Dat Koarnwert in rike boeremienskip wie is te fernimmen oan it grutte tal ferbouwings fan de tsjerke, te witten yn [[1510]], [[1580]] en [[1740]], en yn [[1898]] doe't de âlde [[sealtek]]toer ferfongen waard troch in spitse toer, dy't ek as beaken foar de skipfeart op 'e Sudersee tsjinne. De lânbougrûn om Koarnwert hinne wie fruchtber en yn [[1780]] is de [[Silaardermar]], dy't tusken Koarnwert en [[Wûns]] lei, drûchlein. Koarnwert libbe yn dy tiid fan 'e lânbou en fiskerij, mar de lêste naam ek ôf mei oanlis fan de [[Ofslútdyk]] yn [[1932]].

=== Twadde Wrâldkriich ===
[[Ofbyld:Duitse geschutsopstelling aan de Kop van de Afsluitdijk na de verovering door de, Bestanddeelnr 900-2675.jpg|thumb|left|''Dútske stelling oan 'e kop fan 'e Ofslútdyk nei de befrijing (1945)'']]
Mei de [[Twadde Wrâldoarloch|Dútske besetting]] op [[10 maaie]] [[1940]] waard der om  Koarnwert hinne hurd fochten. De [[Wûnsliny]], dêr't lân fan [[Surch]] ôf oer Wûns nei Makkum ûnder wetter set waard om de fijân te kearen, rûn om Koarnwert hinne. Mar de Dútsers brutsen der troch hinne en Koarnwert waard beset gebiet. Dat duorre oant [[18 april]] [[1945]], doe't de [[Kanada|Kanadezen]] kamen dy't [[Fryslân]] fan de Dútske besetter befrijden. Dêrby rekken noch wat pleatsen op Hiddum en [[Haaium]] (ûnder Wûns) yn it midden fan 'e striid en rûnen in protte skea op.

=== Bestjoer ===
Oant 2011 lei Koarnwert yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

=== Gebouwen ===
[[Ofbyld:2017 Koarnwert, Koarnwertermûne.jpg|thumb|260px|''Koarnwertermûne.'']]
De tsjerke giet werom op de 12e iuw. Yn [[1998]] is de lêste tjinst holden yn 'e tsjerke fanwege it lytse tal minsken en hja binne no oanwiisd op Makkum. De [[Bonifatiustsjerke (Koarnwert)|Bonifatiustsjerke]] is in [[ryksmonumint]].

Oan de Sotterumerdyk by Koarnwert stiet de [[Koarnwertermûne]], dy't sûnt [[1907]] oant [[1972]] de taak hie om de polder fan it [[Wetterskip Koarnwert]] te bemeallen. De polder bestiet út fûgeltsjelân dat no beheard wurdt troch [[It Fryske Gea]]. Der wurdt rûge dong brûkt en der wurdt let meand. Yn 2022 wurde der yn de himrik fan Koarnwert seis [[wynmûne]]n boud fan [[Wynpark Nij Hiddum-Hou]].

Koarnwert hie in skoalle dy't yn [[1934]] sluten is. 

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Koarnwert, doarpshûs De Bining.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs De Bining.'']]
It doarpshûs fan Koarnwert hjit De Bining. Koarnwert hat in feriening foar Doarpsbelang.

De bynamme foar Koarnwerters wie eartiids &quot;hikkespringers&quot;. Dat kaam om't men troch (of oer) in trijetal hikken moast om by de tsjerke te kommen. De grûn, dêr't in grut part fan 'e hjoeddeiske Doarpswei op leit, hearde by trije pleatsen. De boeren brûkten de hikken om it fee te kearen. De âlde tagongswei nei it doarp lei oan de noardigge fan de [[opfeart]]. Doe't oan de noardkant fan de strjitte hûzen boud waarden, waard de tagongswei fan de seedyk ôf ferlein en ferdwûnen nei yngripen fan 'e gemeente de hikken.

== Ferieningslibben ==
* [https://www.facebook.com/ynebeage/ Menferiening Yn 'e Beage]
* [https://www.facebook.com/kvmeiinoarien.cornwerd.1 Keatsferiening Meiïnoar Ien]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2009 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 69 ||  169 || 141 || 126 || 115 || 98 || 100 || 80 || 78 || 78
|}
[[Ofbyld:20140529 Cornwerd (Koarnwert) Fr NL.jpg|thumb|260px|''De Koarnwertertille mei Koarnwert.'']]

== Berne ==
* [[Obe Postma]] (1868-1963), dichter.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Koarnwert rint de folgjende busline:

* '''Line 96:''' [[Surch]] - [[Boalsert]] fia [[Makkum]]

De busline troch Koarnwert wurdt fersoage troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Doarpswei, [[Haaium]]erleane, Hollingerleane, [[Hou (útbuorren)|Hou]]dyk, [[Sotterum (Koarnwert)|Sotterum]]erdyk.

De Doarpswei dat troch de doarpskearn rint hat de status fan Beskerme Doarpsgesicht.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

==Keppeling om utens==
*[https://www.hwwunseradiel.nl/PUBLIC/index-dorp.php?plaats=cornwerd Mear oer de skiednis fan Koarnwert]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
-----------
* [http://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=54 De Koarnwertermole]
* [https://www.hwwunseradiel.nl/PUBLIC/index-dorp.php?plaats=cornwerd Histoarysk Wurkferbân Ald Wûnseradiel]
*[[Otto Gielstra]] (2008), ''Fan de Grutte toer en de Lytse bal''
-------------
{{Commonscat|Cornwerd|Koarnwert}}
}}
{{Koördinaten|53_4_59_N_5_23_26_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 4' NB, 5° 23' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Koarnwert| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]</text>
      <sha1>3opcgdmvxirymzwf37l4ug1c4a1vycg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Makkum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7054</id>
    <revision>
      <id>1240305</id>
      <parentid>1222645</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11719" sha1="juhr7xuflutfxt6gv517mtsj8otontg" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Makkum
| ôfbylding                   = 2023 Skutslûs Makkum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = [[Waach (Makkum)|Waach fan Makkum]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Makkum vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Makkum wapen.svg|80px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Makkum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8754
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_3_18_N_5_24_13_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 3' NB, 5° 24' EL}}
| webside                     = http://www.makkum.nl
| ôfbylding2                  = Sluis Makkum 05.JPG
| ôfbyldingstekst2            = [[Slûs Makkum]]
| ôfbylding3                  = Makkum-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst3            = Kaart fan Makkum
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 3
| lat_sec                     = 18
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 24
| lon_sec                     = 13
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Makkum.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Makkum yn de eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Makkum''' is in [[flekke]] westlik fan [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] oan de [[Iselmar]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Benoarden en besuden Makkum lizze de natuergebieten [[Makkumerwaarden|Makkumer Súd- en Noardwaard]]. Makkum is fanâlds in fiskersplak, mar it hat yn de [[20e iuw]] ek in protte toerisme krigen.

Under Makkum falle ek de buorskippen [[Ingwier]] en foar in part [[De Wearen]]. Oant 2011 wie Makkum it grutste plak yn 'e eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

Makkum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Makkum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Makkumer Ierdewurk Altena en Krooyenga 8.JPG|thumb|left|Makkumer Ierdewurk]]
De Sint-Martenterp is al mear as tûzen jier âld. Dêrop lei doe in tsjerkje mei it boeredoarp ''Mackum''. Yn 'e [[16e iuw]] ûntstie oan 'e súdlike kant de steedlike kearn: [[Statum]]. By Statum wie in slûs, dêr't troch frachtskippen tol betelle wurde moast. De measte skippen farden troch nei [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. Nei de [[midsiuwen]] binne beide delsettings oan inoar fêst groeid. De hjoeddeiske tsjerke is yn [[1660]] boud.

Yn de [[midsiuwen]] hie Makkum de namme Poarte nei de [[Sudersee]]. Dit kaam troch de twa [[slûs|slûzen]], de noardlike fan it [[Kleaster Blomkamp]], de súdlike fan it [[Kleaster Lúntsjerk]]. Makkum koe him sa ûntjaan ta in wichtich handelssintrum mei in strategyske posysje. 

De [[Gouden Iuw]] fan Makkum begûn yn de [[17e iuw]] en duorre oant de [[18e iuw]]. Makkum wie in belangryk wurk- en handelssintrum, ynklusyf stienbakkerijen, tegelbakkerijen, hout, oalje, papier- en pelmûnen, skipswerven en skulpe[[kalkûne]]n. De skulpkalkbaarnderijen wienen de grutste pylders foar de wolfeart fan Makkum. In soad minsken wurken hjir. Dizze mitselkalk fan hege kwaliteit waard ûnder oare brûkt by de bou fan huzen yn [[Amsterdam]]. It ferfier fan grûnstoffen en einprodukten gie per skip en dêrtroch bloeiden ek de skipfeart en skipsbou. De skulpefiskerij wie fan belang neist de gewoane fiskerij.
 
It wapen fan Makkum toant in Seemearmin fan goud mei yn de rjochterhân in nei rjochts silend skip en in de lofterhân in kalkûne.
De [[19e iuw]] brocht in tebekfal troch it fersânjen fan de [[Sudersee]] dêr't de haven dan Makkum min te beriken troch waard. De drokte rûn werom en allinnich de skipsbou en wat diggelguodfabriken bleaunen oer. 

De lêste jierren lûkt Makkum in protte wetter(sport)leafhawwers. It rekreaasjegebiet “De Holle Poarte” mei strân, kampearterrein, fakânsjewenten en bûlevaar lûkt alle jierren in soad minsken oan. 

Bûten de lânbou nimt de natuer (reidsnijerij yn de [[Makkumerwaarden|Makkumerwaard]]) in grut plak yn. De natuergebieten oan de Iselmarkust binne ferneamd troch de kloften fûgels en it grutte ferskaat oan planten.
De Stifting Preamke lit simmerdeis in pream farre foar toeristen. De Stifting WON set him yn om de seefiskerij op de eardere Sudersee yn byld te bringen.

Yn 2008 hawwe [[Prinsesse Beatrix|Keninginne Beatrix]] en har famylje it plak op [[Keninginnedei]] besocht.

== It besjen wurdich ==
De rike histoarje fan de flekke noch goed te sjen. De flekke hat in stêdeftige struktuer út de 17e iuw. Benammen by de [[slûs Makkum|slûs]] steane fraaie keapmanshuzen mei prachtige gevels en ymposante ornaminten. Ek de eardere [[Waach (Makkum)|waach]] is in besite wurdich, lykas ek it tichelwurkfabryk  [[Keninklike Tichelaar Makkum]], it âldste (tiggelwurk)bedriuw fan Nederlân, makker fan it wrâldferneamde [[Makkumer tichelwurk]].

Nijsgjirrich is Hotel-Restaurant [[De Prins (restaurant)|De Prins]] by de [[Slûs Makkum]] en it âlde postkantoar oan de Merk.

Westlik fan Makkum, op de Makkumer Súdwaard is in grut rekreaasjegebiet, de [[Holle Poarte]] of ek wol &quot;Makkum oan See&quot; neamd, dy't út in jachthaven, camping, rekreaasjewenten, in bûlevaar, de &quot;Makkumer Bûlevaar&quot;, en byhearrende foarsjennings bestiet.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
2023 Makkumer Waach.jpg|Waach
Ofbyld:Makkum toeristesintrum.JPG|Toeristesintrum
Ofbyld:Zicht op Makkum vanaf de Vallaat.jpg|Sicht op Turfmerk en Prúkmakkershoeke fan it Fallaat ôf
Ofbyld:Vissershaven2 Makkum.jpg|Fiskershaven
Ofbyld:Vissershaven Makkum.jpg|Fiskershaven
Ofbyld:20090304-makkum-fr.jpg|Gleiershuzen
Ofbyld:MakkumStadt2.jpg|Alde postkantoar
Ofbyld:BoulevardMakkum.jpg|Makkumer bûlevaar
Ofbyld:Makkumerdiep Makkumerwaard 01.JPG|[[Makkumer Djip]]
&lt;/gallery&gt;

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Makkum, Grutte Sylroede.jpg|thumb|260px|[[Grutte Sylroede]]]]
De feriening foar Pleatslik Belang is oprjochte yn 1909. De krante fan de flekke is de Makkumer Belboei. Simmerdeis is der de Makkumer Merke en al sûnt 1990 [[Leagenbollepop]]. [[Us Stek]] set him yn foar saken op it mêd fan sport en aktiviteiten. Sint Martinus, It Iepen Stee en De Arke binne de trije basisskoallen fan de flekke. Sûnt [[2003]] wurde om it jier yn Makkum de [[Fiskerijdagen Makkum]] holden, organisearre troch de [[Stichting Fiskerijdagen Makkum]].

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:Kerk van Makkum.jpg|thumb|260px|[[Doniatsjerke]]]]
[[Ofbyld:2023 Makkum, Sint-Martinustsjerke.jpg|thumb|260px|Sint-Martinustsjerke]]
* [[Doniatsjerke]] fan 1600
* [[Sint-Martinustsjerke (Makkum)|Sint-Martinustsjerke]] fan 1938
* [[Minnistetsjerke fan Makkum|Minnistetsjerke]] fan 1909
* [https://www.pkn-makkum.nl/index.php?option=com_content&amp;view=featured&amp;Itemid=141 Tsjerklik Sintrum It Anker]

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [[Stifting Ald Makkum]]
* [https://hsv-makkum.nl/ Angelsportferiening Ons Genoegen]
* [https://www.autocrossclubmakkum.nl/ Autocrossklub]
* [http://www.badmintonmakkum.nl/ Badminton Makkum]
* [https://www.uitvaartverenigingmakkum.nl/ Begraffenisferiening Makkum]
* [https://www.doarpskrite.nl/ Doarpskrite Makkum]
* [https://makkum.friesevogelwachten.nl/nl Fûgelwacht Makkum]
* [https://www.volleybal-makkum.nl/nl/ Follybalferiening Makkum]
* [[Fuotbalferiening Makkum]]
|valign=top|
* [https://www.desmakkum.nl/ Gymnastykferiening DES]
* [https://kv-makkum.nl/ Keatsferiening Makkum]
* [https://www.koninginneverenigingmakkum.nl/ Keninginneferiening Makkum]
* Manljuskoar 'De Flevo Sanghers'
* [https://www.hallelujahmakkum.nl/ Muziekferiening Halleluja]
* [https://www.rvmakkum.nl/ Roeiferiening Twirre]
* [https://ijsselmeerminnen.nl/ Roeiferiening IJsselmeerminnen]
* [http://tennismakkum.nl/ Tennisferiening Makkum]
* Us Stek Makkum
|}
''(&lt;small&gt;De list is yn 2023 bywurke mei help fan de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.inmakkum.nl/organisaties/ hiemside fan it doarp])&lt;/small&gt;
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 1.941 ||  2.613 || 2.580 || 2.713 || 2.790 || 3.274 || 3.260 || 3.654 || 3.598
|}
[[Ofbyld:2023 Makkum, Hotel 'De Prins'.jpg|thumb|260px|[[De Prins (restaurant)|De Prins]]]]
== Berne yn Makkum ==
* [[Hylke Jans Kingma]] (1708-1782), skipper, fabrikant en keapman
* [[Dirk Lenige]] (1722-1798) keapman en dichter
* [[Cornelis van den Burg]] (1752-nei 1795), gritenijsekretaris fan Wûnseradiel, kapitein fan de frijwillige scktterij en boargemaster fan Boalsert
* [[Cynthia Lenige]] (1755-1780), dichtster
* [[Oene Romkes de Jongh]] (1812-1896), skilder
* [[Marten Kingma]] (1817-1900), politikus en bestjoerder
* [[Jacobus ten Zweege]] (1855-1917), plateelskilder
* [[Lucas Franciscus Britzel]] (1885-1942), boer, besjoerder en boargemaster
* [[Willem Banning]] (1888-1971), ûnderrjochter, predikant en letter meioprjochter fan de [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Geertruida Draaisma]] (1902-2011), fan 10 novimber 2010 oant har ferstjerren it âldste minske fan Nederlân
* [[Ruurd Alta]] (1918-1987), politikus
* [[Lenze Meinsma]] (1923-2008), dokter
* [[Henk Pruiksma]] (1947-), politikus en rjochter
* [[Sietske Poepjes]] (1979-), politika
[[Ofbyld:2023 Makkum, Fersetsbrêge rjochting Lytse Sylroede.jpg|thumb|260px|Fersetsbrêge]]
== Ferstoarn yn Makkum ==
* [[Theodorus à Brakel]] (1608-1669), grifformeard predikant 
* [[Adam Sijbel]] (1746-1803), tegelskilder
* [[Lieuwe Annes Buma]] (1796-1876), klassikus

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Makkum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 96:''' [[Surch]] - [[Boalsert]] fia Makkum
* '''Line 102:''' Makkum - [[Hylpen]] fia [[Warkum]]
* '''Line 390:''' Makkum - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Boalsert en [[Snits]]

De buslinen troch Makkum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Makkum]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
-----------
* [http://www.makkum.nl/ Webstee Makkum]
* [https://www.tichelaar.nl/ Ierdewurkfabryk Tichelaar]
* [http://www.ald-makkum.nl/ Stifting Ald-Makkum]
* [https://www.swanfanmakkum.nl/ Swan fan Makkum]
----
{{commonscat|Makkum, Friesland}}
}}

{{Koördinaten|53_3_18_N_5_24_13_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 3' NB, 5° 24' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Makkum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>juhr7xuflutfxt6gv517mtsj8otontg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Parregea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7055</id>
    <revision>
      <id>1240307</id>
      <parentid>1226985</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9096" sha1="8cwr261v8cuk7a6ouyd8ey0pt62gm7f" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Parregea
| ôfbylding                   = Zicht op Parrega1.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = Sicht op Parregea út it noardwesten wei
| wapen                       = [[Ofbyld:Parrega vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Parregea wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Parregea}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}) &lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 9,21 km² (9,03 km² lân, 0,18 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 55 ynw. /km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|359}}
| postkoade                   = 8763
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_1_6_N_5_28_44_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 1' NB, 5° 29' EL}}
| webside                     = [http://www.parregea.nl Side Parregea en Hieslum]
| ôfbylding2                  = Parrega Workumertrekvaart 2007.jpg
| ôfbyldingstekst2            = De Warkumer Trekfeart yn Parregea
| ôfbylding3                  = Parrega, de Sint Johannes de Doperkerk RM39421 IMG 2402 2018-04-18 16.05.jpg
| ôfbyldingstekst3            = [[Sint-Jehannes de Dopertsjerke (Parregea)|Sint-Jehannes de Dopertsjerke]]
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 1
| lat_sec                     = 6
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 28
| lon_sec                     = 44
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Parregea.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Parregea (grien) yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Parregea''' is in langhalich [[streekdoarp]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], tusken [[Boalsert]] en [[Warkum]]. It doarp lei oan de [[Warkumer Trekfeart]], dy't dwers troch it doarp hinne rint. Westlik fan it doarp rint de [[Provinsjale wei 359|N359]]. 

Parregea hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Parregea}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). De [[buorskip]]pen [[Eambuorren]], [[Eangterp]], [[Yndyk (Parregea)|Yndyk]], [[Monebuorren]] en Suderein falle ûnder de [[himrik]] fan Parregea. Eambuorren soe in oantinken wêze oan it Eamegaslot.

== Namme == 
It doarp waard yn [[1275]] neamd as ''Epagne'', dêr't mooglik ''Epinge'' mei ornearre waard. Yn [[1315]] waard ''Yppanerynghe'' neamd, yn [[1398]] ''Pangra'', yn [[1399]] ''Panrega'', yn [[1400]] ''Epanrega'', yn [[1447]] ''Paenrega'' en yn [[1488]] ''Panderaga'' en ek dat jiers komt ''panderaghaene indijck'' foar. Yn 'e 16e iuw komt ''Pandregha(e)'', ''Pandergae'' en ''Paragha''. De Fryske fariant wie doe ''Paragae''.

It twadde part fan 'e namme ''-gea'' komt fan it oarspronklike ''-ingi'' of ''-inga'' (hearrende ta) oan 'e persoansnamme Epa, of de famyljenamme Epinga dy't dêr fan ôflaat is.

== Skiednis == 
Parregea ûntstie as [[terp]]doarp. De tsjerke mei in stikmannich huzen stiet hjoed-de-dei noch op 'e terp, dêr't de âldste bebouwing op konsintrearre is. It doarp lei oan 'e westkant fan in natuerlike stream, De Ie. Dy waard yn [[1609]] kanalisearre doe't de [[Warkumer Trekfeart]] oanlein waard. By de trekfeart del ûntstie bebouwing, ynearsten oan 'e westkant, mar letter ek oan 'e oare kant. De brêge yn it midden fan it doarp oer de feart hinne waard it mulpunt fan it doarp. Eastlik fan 'e brêge oan de heaks op de Trekfeart rinnende Horstwei ûnjoech him letter ek lintbebouwing. Yn 'e 18e iuw waard justjes súdlik fan 'e brêge herberch &quot;De Harmonie&quot; boud.

Parregea lei eartiids eastlik fan 'e [[Parregeaster Mar]]. Dy mar, mei de Feitemar, waarden yn 1876-1879 drûchlein. Parregea wie oant doe noch in fiskersdoarp, mar mei de 320 bunder grutte drûchlizzing kaam dêr boulân by en ûntjoech Parregea him ta in agrarysk doarp. Under de drûchlizzing waard blokferkaveling oanlein en mei tank oan ûntwikkelders út [[Noard-Hollân]] kamen in rige stjelppleatsen ta stân.

Oant 2011 lei Parragea yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]]. 

== Tsjerke ==
De tsjerke fan Parregea is de [[Sint-Jehannes de Dopertsjerke (Parregea)|Sint-Jehannes de Dopertsjerke]] dy't út de fjirtjinde iuw komt en wijd is oan [[Jehannes de Doper]]. Hy bestiet foar it grutste part út giele [[kleastermop]]pen. Oan 'e súdlike muorre binne letter giele stiennen brûkt. De toer is in [[Sealdaktoer|sealtektoer]] en is nei alle gedachten letter boud en waard mei reade moppen boud. Ek binne der platen [[Bremer sânstien]] yn 'e toer ferwurke. 

== Mienskip ==
Parregea hat mei Hieslum ien feriening foar [https://parregea.nl/dorpsbelang/ Doarpsbelang]. It doarpskrantsje hiet [https://parregea.nl/pinfisker/ De Pinfisker] dy't om it fearnsjier ferskynt. It doarpshûs hjit [https://parregea.nl/verenigingen/de-gearhing/ De Gearhing] dy't as skoalgym brûkt wurdt troch de skoallen fan Parregea en Tsjerkwert en as sporthal fan ferskate sportferienings brûkt wurdt. By de iisbaan stiet jeugdhonk [https://www.facebook.com/UsJister Us Jister]. Alle jierren is der in feest: Parpop.

Yn Parregea stiet in brânwachtkazerne dy't part is fan de [[Feilichheidsregio Fryslân]].

=== Skoalle ===
Parregea hat noch in eigen kristlike doarpsskoalle, [https://depaadwizer.nl/ De Paadwizer], dy't ek iepen stiet foar bern mei oare leauwensoertsjûgings. Hast alle bern út Parregea, [[Hieslum]] en [[Dedzjum]], en ek út [[Ferwâlde]] en [[Gaast]], geane dêr nei skoalle.

=== Tsjerke ===
* [https://kerkplazanederland.nl/kerken-en-gemeenten/institution/889 Protestantske gemeente Parregea-Hieslum]

=== Ferienings ===
* [https://parregea.nl/verenigingen/oranjevereniging/ Oranjeferiening]
* [https://parregea.nl/verenigingen/volleybalclub/ Follybalklub]
* [https://parregea.nl/verenigingen/badmintonclub/ Badmintonklub]
* [https://parregea.nl/verenigingen/gymnastiekvereniging-parrega/ Gymnastykferiening]
* Biljertferiening ''[https://parregea.nl/verenigingen/biljartvereniging-t-bruine-cafe/ 't Bruine Café]''
* Begraffenisferiening ''[https://parregea.nl/verenigingen/begrafenisvereniging-gedenk-te-sterven/ Gedenk te sterven]''
* Toulûkferiening; traint lykwols yn [[It Heidenskip]]
* Iisbaanferiening [https://parregea.nl/verenigingen/ijsbaanvereniging-winterwille/ Winterwille] 
* Kristlike Muzykferiening [https://www.facebook.com/profile.php?id=100031935110793 Excelsior]

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1811 !! 1849 !! 1890 !! 1950 !! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 1989 !! 2009 !! 2021 
|-
| 168 || 331 || 519 || 670 || 689 || 625 || 582 || 542 || 482 || 475 || 497 || 485 
|}

=== Berne yn Parregea ===
* [[Ludzer Eringa]] (1901-1962), akteur

== Ynfrastruktuer ==

=== Provinsjale wei ===
Parregea leit oan 'e Provinsjale Wei [[Provinsjale wei 359|N359]] fan [[Boalsert]] nei [[Warkum]].

=== Bustsjinst ===
Troch Parregea rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 39:''' [[Ferwâlde]] - [[Snits]]
* '''Line 44:''' [[Boalsert]] - Snits fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]

De buslinen troch Parregea wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Aaltsjemarwei, [[Eangterp]]erleane, [[Ferwâlde]]rpaad, Freark Faberwei, Horstwei, Tsjerkebuert, Trekwei, Tynjestrjitte, Waubertstrjitte.

== Keppeling om utens ==
* [https://www.parregea.nl/  Webstee fan Parregea en Hieslum] 

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
------------
* [https://www.parregea.nl/  Webstee fan Parregea]
* {{Aut|G. van Berkel}} &amp; {{Aut|K. Samplonius}} (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''
* {{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, ''Friese Plaatsnamen'', Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''Parrega''
* {{Aut|[[Peter Karstkarel]]}}, [https://www.frieslandwonderland.nl/FY/friesland/plaats/parrega Friesland Wonderland], ''Parregea''
}}
{{CommonsBalke|Parrega|Parregea}}
{{koördinaten|53_1_6_N_5_28_44_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 1' NB, 5° 29' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Parregea| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>8cwr261v8cuk7a6ouyd8ey0pt62gm7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Piaam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7056</id>
    <revision>
      <id>1240309</id>
      <parentid>1217618</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6340" sha1="imxqioqjwhtmgvkzaqqm9feyq5fq5gu" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Piaam, Nynkepleats Buorren 25.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Nynkepleats''
| wapen                       = [[Ofbyld:Piaam vlag.svg|90px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Piaam wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Piaam}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 255 km², wêrfan: &lt;br&gt; - lân: 2,52 km² &lt;br&gt; - wetter: 0,03 km²
| befolkingstichtens          = 22 ynw./km² 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      =           
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8756
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_2_18_N_5_24_25_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 2' NB, 5° 24' EL}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = Map NL Wûnseradiel Piaam.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Himrik fan Piaam''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            =	   
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 2
| lat_sec                     = 18
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 24
| lon_sec                     = 25
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Piaam''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], súd fan [[Makkum]]. It doarpssicht fan Piaam is [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân|beskerme]]. 

It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Piaam}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners. De buorskip [[Koaihuzen]] falt ûnder de himrik fan Piaam.

== Skiednis en beskriuwing ==
Oare nammen foar Piaam wiene eartiids Pyangum (13e iuw), Pyanghem (1379), Pyangum (1482), Piaem (1504) en Peanghum (1505). Neffens guon ûnstie de namme út Padingahem, dat wenning fan it skaai fan Pada betsjutte soe. Mar dat wol de measten net oan, om't yn it [[Aldfrysk]] útfal fan 'e ynterfokale 'd' net bestie. Dêrom wurdt fan de persoansnamme Pya útgien. 
[[File:Piaam, Nikolaastsjerke.jpg|thumb|left|Piaam, Nikolaastsjerke]]
It bakstiennen tsjerkje fan Piaam waard al yn 'e [[13e iuw]] boud. In pastorije hat Piaam net hân, om’t de tsjerklike gemeente in kombinaasje foarme mei [[Skuzum]] en de pastorije yn dat doarp stie. It lytse Piaam hat noch in twadde tjerke hân. Sûnt 1889 stie der in grifformearde tsjerke. Dy tsjerke waard yn 1969 sletten en letter as fûgelmuseum brûkt.&lt;ref&gt;[https://reliwiki.nl/index.php?title=Piaam,_Buren_6_-_Gereformeerde_Kerk_(1889_-_1969) Reliwiki, oproppen 17 novimber 2023]&lt;/ref&gt; 

Eartiids wie de lânbou yn 'e krite tige wichtich. Dêr is net folle mear fan oerbleaun; it is hjoed-de-dei allegear feehâlderij yn de omjouwing. In pear flinke [[stjelp]]en en wat huzen markearje de yntree fan it lytse doarp en twa monumintale kop-romppleatsen slute it doarp oan de eastkant wer ôf. 

De [[himrik]] leit mei de Polder [[Koaihuzen]], neamd nei in buert fan buorkerijen en twa einekoaien, oant de yn 1876-1879 drûchmealde Feitemar en Parregeaster Mar yn it easten. De yn 'e âlde einekoaien fongen wetterfûgels waarden nei Hollân ferhannele; no wurdt ien fan 'e koaien brûkt foar it ringjen fan wetterfûgels.

Yn [[1998]] waard by graafwurk op in hiem yn Piaam 36 goudgûnen út de [[15e iuw]] fûn.&lt;ref&gt;[http://www.piepstok.nl/krant/piaam.html Oer de fûne gouden munten]&lt;/ref&gt;

Piaam wie by toeristen bekend fanwegen [['t Fûgelhûs]] en de Nynkepleats. It doarp wie ien fan 'e trije doarpen oan 'e kultuerhistoaryske [[Aldfaers Erf]]-rûte. Yn 2020 waard it museum sletten.&lt;ref&gt;[https://www.vogelmuseum.nl/ Side 't Fûgelhûs]&lt;/ref&gt;
By de seedyk stiet fûgelhutte De Ral yn 'e Koaiwaard.&lt;ref&gt;[https://www.itfryskegea.nl/nieuws-publicaties/nieuws/vogels-spotten-in-vogelkijkhut-de-ral/ Fryske Gea, oproppen 17 novimber 2023]&lt;/ref&gt; 

Oant 2011 lei Piaam yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Piaam, pleats Buorren 22.jpg|thumb|250px|Buorren 22]]
=== Tsjerke ===
{{apart|Tsjerke fan Piaam}}
De [[tsjerke fan Piaam]] is in oanspronklik oan [[Nikolaas fan Myra]] wijd tsjerkegebou. It [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|protestantske]] tsjerkegebou is in [[ryksmonumint]].

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 100 ||  99 || 105 || 89 || 72 || 84 || 50 || 50|| 45  
|}

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Piaam rint de folgjende busline:

* '''Line 102:''' [[Makkum]] - [[Hylpen]] fia [[Warkum]]

De busline troch Piaam wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Buorren, Koaireed. 

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.jandurkspolder.nl/piaam.htm Fûgelhutte Piaam]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Piaam}}
}}

{{Koördinaten|53_2_18_N_5_24_25_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 2' NB, 5° 24' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Piaam| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]
[[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]]</text>
      <sha1>imxqioqjwhtmgvkzaqqm9feyq5fq5gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skettens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7057</id>
    <revision>
      <id>1240376</id>
      <parentid>1216825</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T06:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11453" sha1="d778w30e3gpsbp43i2e4r4z7udlyr7k" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Skettens
| ôfbylding                   = Kerk_Schettens.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 270
| ôfbyldingstekst             = Doarpsicht mei [[Tsjerke fan Skettens]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Schettens vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Skettens wapen.svg|70px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Skettens}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 3,86 km² (3,79 km² lân, 0,07 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 63 ynw. /km²
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{NLf}} 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} 
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}}
| postkoade                   = 8744
| netnûmer                    = 0517
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_4_57_N_5_28_59_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 5' NB, 5° 29' EL}}
| webside                     = [http://dorpskrant-viadukt.nl/ Side Skettens-Longerhou]&lt;br&gt;[https://www.facebook.com/schettenslongerhouw/ Facebookside fan Skettens-Longerhou]
| ôfbylding2                  = Huizen_aan_het_water_in_Schettens.JPG
| ôfbyldingstekst2            = Huzen oan 'e [[Wytmarsumer Feart]]
| ôfbylding3                  = Protestanske_tsjerke_fan_Skettens.jpg
| ôfbyldingstekst3            = [[Tsjerke fan Skettens|Protestantske tsjerke fan Skettens]]
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 4
| lat_sec                     = 57
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 28
| lon_sec                     = 59
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Skettens.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Skettens (grien) yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Skettens''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], tusken [[Wytmarsum]] en [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. Troch it doarp hinne rint de [[Wytmarsumer Feart]]. It doarp leit justjes benoarden de [[Rykswei 7|A7]] fan Boalsert nei de [[Ofslútdyk]]. Skettens arbeidet in soad op mei it buordoarp [[Longerhou]] dat oan oare kant fan de A7 leit.

Skettens hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Skettens}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). Under Skettens falle de buorskippen [[Bittens]] en [[Sotterum (Skettens)|Sotterum]] en de eardere buorskip [[Filens]].

== Wapen ==
De figueren yn it doarpswapen komme út it famyljewapen fan de Osinga's dy't east fan it doarp in [[Osingastate (Skettens)|stins]] hienen. Yn de herfoarme tsjerke lizze noch sarken fan de famylje, lykas de libbensgrutte ôfbyldingen fan de ferstoarnen en wol fan Sybrand fan Osinga en Atke fan Aggema. Teffens binne de sark en grêfkelder fan [[Skelte fan Aysma]] en fjouwer famyljeleden noch oanwêzich.

== Skiednis ==
It doarp waard yn [[855]] foar it earst neamd as ''Sceddanuurthi'' en yn [[944]] as ''Scettefurt''. Nei mooglike ynfloeden fan oare nammen yn 'e omkriten waard letter it efterheaksel ''-ingi'' (&quot;hearrende by&quot;) brûkt. Yn [[1275]] komt de fariant ''Scertinghe'' (moat ''Scettinghe'' wêze) en yn [[1335]] ''Scettinghen''. De Fryske evolúsje fan ''-ingi'' nei ''enze'' kin sjoen wurde yn [[1447]] doe't ''Schettense'' neamd waard. Fan 'e ein fan 'e 15e iuw ôf komt ''Schettens'' hieltyd mear foar. Yn 'e âldste oerleverings is it twadde part in ferdútsking fan it [[Aldfrysk]]e ''-wurthi'', dat [[terp]] betsjut. It earste part fan 'e namme wurdt foarme troch de persoansnamme Skatho mei de grûnbetsjutting &quot;skat&quot;, &quot;besit&quot;. In sibskip mei it Aldfryske ''sket'' (&quot;fee&quot;) is minder foar de hân lizzend, dochs etymologysk sjoen leit der wol in ferbân tusken dy eleminten.

Skettens is ûntstien op in terp. De terp en dy fan de omlizzende buorskippen lykas Bittens, Sotterum, Brúndyk, 't Foart  en 't Gruthôf  moatte al 2000 jier lyn bewenne west hawwe. Dat docht bliken út de argeologyske fynsten út 'e 19e iuw, lykas yn 'e terp fan [[Bittens]] doe't dy ôfgroeven waard, dêr't potten mei ierdewurksiersels en skeletten fûn binne. Ek waard der mid 19e iuw by it graven fan in daam in gouden munt út 'e 15e iuw fûn mei in ôfbyld fan 'e [[Utertske biskop]] [[Rudolf fan Diepholt]]. 

By de terp fan [[Sotterum (Skettens)|Sotterum]] waard yn 'e 15e iuw de [[Osingastate (Skettens)|Osingastate]] boud en útwreide mei in dûbelde grêft yn 'e 17e iuw troch [[Sybrand fan Osinga (stoarn 1623)|Sybrand fan Osinga]], [[grytman]] fan [[Wûnseradiel]]. De stins wie it wenplak fan de lagen fan [[Fan Osinga]] en letter fan [[Fan Aysma]]. Doe't de lêste bewenner yn 'e 18e iuw nei [[Sutfen]] ferfearen, waard de stins omboud ta [[pleats]]. De pleats baarnde yn [[1982]] folslein ôf. De terp fan Sotterum, lykas dy fan Bittens, waard yn 'e 19e iuw folslein ôfgroeven. Yn 2015 sette in argeologyske opgraving útein troch it terpesintrum fan de [[Ryksuniversiteit Grins]].

Op [[Filens]] wenne it laach [[Fan Aylva]], dochs oant 1949, doe't der in weryndieling wie, hearde dy buorskip noch ûnder [[Wytmarsum]].

Justjes súdlik fan Skettens rûn yn de iere [[midsiuwen]] de [[Marneslinke]]. Nei't de Marne drûchfoel waard de Marnedyk in ferkearsdyk. Yn [[1857]] waard de dyk fan [[Skraard]] oer [[Longerhou]] nei de Marnedyk ferhurde. Letter kaam de steamtram fan [[Snits]]-[[Boalsert]]-[[Harns (stêd)|Harns]] oer de Marnedyk en op it Skettenser gruthôf, letter mei in lytse herberch foarsjoen, kaam de tramhalte.  

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] wie der wat nijbou yn it doarp, lykas de Skelte van Aysmastrjitte dy't neamd waard nei kolonel [[Skelte fan Aysma]], dy't op de Osingastate wenne hat.

Oant 2011 lei Skettens yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

=== Skeltemania === 
Fan 2016 ôf wie der suver in &quot;skeltemania&quot; yn Skettens, doe't de helm fan kolonel Skelte fan Aysma yn 'e tsjerke fannijs ûntdutsen waard. It jiers dêrnei waard de grêfkelder fan Fan Aysma ûntdutsen by in restauraasje. Yn 2017 en 2018 waard der [[DNA]]-ûndersyk dien op de fûne plassen en ta einbeslút koe plasse IV oan kolonel Skelte fan Aysma taskreaun wurde. Dat wie mooglik om't der in alderlêst famyljelid opspoard wurde koe, dy't deselde DNA skynde te hawwen. Ek waard der in mummifiseare kat fûn.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/688097/mummifisearre-kat-fun-yn-tsjerke-fan-skettens |titel=''Mummifisearre kat fûn yn tsjerke fan Skettens'' |útjouwer=[[Omrop Fryslân]] |datum=4 jannewaris 2017 |opropdatum=23 jannewaris 2026}}&lt;/ref&gt; Foar de [[lânmacht]] wie dat reden en wurkje mei oan de &quot;remake&quot; fan in 17e iuwske lykstaasje, dêr't Skelte fan Aysma fannijs byset waard yn 'e grêfkelder yn 'e tsjerke fan Skettens. Yn septimber 2018 wurke heal it doarp mei oan in muzykteäterstik oer de kolonel, mei de tapaslike namme &quot;Skeltemania&quot;. It stik waard seis kear opfierd op it plak fan de eardere Osingastate en de tsjerke.

== Tsjerken ==
It [[terp]]doarp hie in herfoarme en in grifformearde tsjerke. Nei [[1580]] foarmen Skettens en [[Longerhou]] tegearre in tsjerklike gemeente. De [[Tsjerke fan Skettens|Herfoarme tsjerke]] is fan [[1865]], mar op itselde plak stie yn de [[midsiuwen]] al in tsjerke dy't mear as ien kear ferboud en werboud is. Dy tsjerke hat mooglik in [[sealdaktoer]] hân. De grifformearde tsjerke waard oprjochte op [[7 desimber]] [[1888]] yn in houten skuorre. Oant de werklike bou fan it tsjerke yn [[1907]] waarden de tsjinsten út dy tsjerke wei hâlden. Sûnt [[2005]] wurdt it gebou net mear brûkt en is de pastorije yn priveebesit.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:Boerderij Scertinghe State uit 1857 Schettens.jpg|270px|thumb|Scertinga State]]
[[Ofbyld:20190821 zicht op Schettens.jpg|270px|thumb|Sicht op Skettens]]
Skettens hat mei Longerhou in feriening foar Doarpsbelang dy't syn gearkomsten hat yn doarpshûs [https://www.facebook.com/pages/Schettens,%20Dorpshuis%20De%20Terp/433280016747826/# De Terp]. Winterdeis is der soas. [http://dorpskrant-viadukt.nl/ Viadukt] is it doarpskrantsje dat sûnt septimber 1983 alle moannen ek yn Longerhou ferskynt. De namme fan it krantsje komt fan de [[fiadukt]] oer de A7 dy't de twa doarpen ferbynt. Oan de Van Osingawei stiet basisskoalle De Trijetine, dy't oant en mei skoaljier 2017/18 de doarren slute moast omreden te min learlingen.
.
=== Tsjerke ===
* [https://sslw.protestantsekerk.net/ Protestantske gemeente Skettens, Skraard, Longerhou en Wûns]

=== Ferienings ===
* SLS - keatsen
* De Pommeranten - biljerten
* Lyts Begjin - klaverjassen
* De Lofstem - koar

=== Berne ===
* [[Sytze Faber]] (1937), politikolooch, bestjoerskundige, sjoernalist, kollumnist en politikus
* [[Gerrit Ybema]] (1945), amtner, politikus en ûndernimmer
* [[Aucke van der Werff]] (1953), politikus

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1749
! 1840
! 1954
! 1959
! 1964
! 1969
! 1974
! 2004
! 2009
! 2018
! 2021
! 2023
|-
| 90
| 140
| 341
| 312
| 307
| 301
| 278
| 284
| 274
| 275
| 265
| 240
|}

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Skettens rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 75:''' [[Minnertsgea]] - [[Boalsert]] fia [[Frjentsjer]]
* '''Line 92:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia Boalsert
* '''Line 99:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Boalsert en [[Snits]]

De buslinen troch Skettens wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Bittenserpaad, Filenserwei, Fjouwersprong, Marnedyk, [[Skelte fan Aysma|Skelte van Aysma]]strjitte, [[Osingastate (Skettens)|Van Osingawei]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppeling om utens == 
* [http://dorpskrant-viadukt.nl/ Side Skettens-Longerhou]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
-----------
* {{Aut|G. van Berkel}} &amp; {{Aut|K. Samplonius}} (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''
* {{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, {{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, ''Friese Plaatsnamen'', Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''Schettens''
* {{Aut|[[Peter Karstkarel]]}}, [https://www.frieslandwonderland.nl/friesland/plaats/schettens Friesland Wonderland], ''Skettens''
* [https://www.hwwunseradiel.nl/archief/SCH001/WEB/detailpage-dorp.php?loadfile=historiegaatdooreigendorp.html Histoarysk Wurkferbân Ald-Wûnseradiel]
}}
{{CommonsBalke|Schettens|Skettens}}
{{Koördinaten|53_4_57_N_5_28_59_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 5' NB, 5° 29' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Skettens| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>d778w30e3gpsbp43i2e4r4z7udlyr7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skuzum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7059</id>
    <revision>
      <id>1240377</id>
      <parentid>1232088</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T06:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7615" sha1="juvvkv56vy7mt2mepgvziulu285befv" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = 2023 Skuzum, Doarpswei.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = ''Doarpswei''
| wapen                       = [[Ofbyld:Idsegahuizen vlag.svg|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Idsegahuizum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Skuzum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 0,51 km²
| befolkingstichtens          = 206 ynw./km² 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      =           
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8755
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_2_33_N_5_25_7_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 2' NB, 5° 25' EL}}
| webside                     = 
| ôfbylding2                  = Map NL Wûnseradiel Skuzum.png
| ôfbyldingstekst2            = ''Himrik fan Skuzum''
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            =
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 2
| lat_sec                     = 33
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 25
| lon_sec                     = 7
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}
'''Skuzum''' is in doarpke besuden [[Makkum]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. 

Skuzum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Skuzum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
It doarp waard yn [[1270]] ''Ytsingahusum'' neamd en in iuw letter ferbastere yn ''Idsingahusen''. Eartiids wie Skuzum allinnich oer de seedyk te berikken. Doe't de [[Makkumer Mar]] yn 1876-1878 drûchlein waard, wie it mooglik om oer de Brekkenwei nei [[Allingawier]] te gean.
[[Ofbyld:2023 Skuzum, Boppesteech (1).jpg|thumb|left|''Boppesteech.'']]
It Skústerfjild is in smel stik grûn efter de seedyk fan [[Gaast]] oant [[Koarnwert]], dy't troch it [[Fly]] dellein is. It Fly foarme ek de heger lizzende ouwerwâlen, de lettere hege savelgrûnen. Oan ien fan de kriken is oan it begjin fan 'e jiertelling de Skúster[[terp]] oanlein. Dat die bliken út de fynst fan twa amuletten, wêrfan ien tichtby de seedyk by [[Piaam]] fûn is (twadde iuw nei Kr.) en de oare by Skuzum (út deselde tiid). Op dy lêste steane de wurden ''Terra-Sigillata''. 

De frij wolfarrende terpbewenners hienen lân oant Altena's pleats op de kromming fan de [[Grutte Sylroede]] by Makkum. Ek de lettere mûnen oan 'e [[Lytse Sylroede]] stienen op it grûngebiet fan Skuzum. 

=== Spanjerts ===
By de gefjochten tusken [[Skieringers]] en [[Fetkeapers]] diene ek Skuzumers mei om yn 1500 Heinrich fan Saksen te ferjeien. De omkriten fan Makkum, dat ek Skuzum, hawwe lange tiid beset west troch de Spanjerts. Omdat men bang wie foar oanfallen fan de [[Wettergeuzen]] oer de [[Sudersee]], moasten de doarpen mankrêft en hynders leverje foar wachtrinnen op 'e seediken. Om 1580 waarden de Spanjerts ferjage en briek in rêstiger tiid oan.

=== It wetter ===
It wetter bliuwt de grutste fijân en elk doarp fan Wûnseradiel krijt in fak fan de dyk tawiisd om te ûnderhâlden. De [[doarpsrjochter]]s hawwe it tafersjoch. By de dykferhegingen fan 1530 en 1570 binne de dykfearten (ek: seadfearten) groeven. Yn it gebiet tusken Makkum en de Skústertille, leit in stik leechlân tusken de dyksfeart en de hegere lânbougrûnen, wat wiist op it weiheljen fan grûn foar dykferhegingen. De roerige [[Frânske tiid]] fan striid tusen [[patriotten]] en prinsgesinden liket oan Skuzum foarby te gean, krektas de striid oer tsjerklike en skoallekwestjes.

=== De tsjerke ===
[[Ofbyld:2023 Skuzumer tsjerke.jpg|thumb|left|''Skúster tsjerke'']]
De Skúster tsjerke waard yn 1874 boud en ferfong in âldere tsjerke dy't brekfallich waard. Yn it houten geveltuorke hinget in klok dy't yn 1696 getten waard. It oargel fan 'e tsjerke waard yn 1908 boud troch [[Bakker &amp; Timmenga]] út Ljouwert. Súdeastlik fan de tsjerke stiet de eardere pastorij. Sûnt 1971 binne der gjin tsjinsten mear yn'e tsjerke. Sûnt draacht de Stifting Skúster Tsjerke soarch foar it ûnderhâld fan 'e tsjerke.
 
=== Bestjoerlike yndieling === 
Oant 2011 lei Skuzum yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]]. Sûnt de weryndieling yn dat jier heart it doarp by de gemeente Súdwest-Fryslân.

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Skuzum, doarpshûs De Treffer.jpg|thumb|260px|''Doarpshûs De Treffer.'']]
&quot;Jimmeroan&quot; is de namme fan 'e feriening foar Doarpsbelang. It doarpshûs hjit &quot;De Treffer&quot;. Juny is de moanne foar it doarpsfeest en  yn septimber organisearret it doarp mei Piaam alle jierren in barbecue. De bynamme fan 'e ynwenners is &quot;beantsjefretters&quot;. De nôtier yn it doarpswapen ferwiist nei de lânbou.

=== Ferienings ===
* Begraffenisferiening. 
* Feestkommisje Oer Twa Brêge.
* [https://www.facebook.com/505545583185818/photos/a.508376796236030/905583026515403/?type=3 Toanielferiening Skuzum/Piaam].
* Feriening Skûster Doarpsmoune.

[[Ofbyld:2023 Skuzum, Boppesteech 3.jpg|thumb|260px|''Boppesteech 3.'']]
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2011 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 77 ||  179 || 163 || 145 || 120 || 91 || 109  
|}

== Berne yn Skuzum ==
* [[Durk Mozes]] (1894-1985), sosjalistysk foaroanman.
* [[Sjoerd Hofstra]] (1898-1983), sosjolooch en antroplooch.

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Skuzum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 96:''' [[Surch]] - [[Boalsert]] fia [[Makkum]]

* '''Line 102:''' Makkum - [[Hylpen]] fia [[Warkum]]

De buslinen toch Skuzum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.skuzum.nl/ Webstee Skuzum]
* {{Aut|A.Algra}} - ''De doarpen''
* {{Aut|P.S.de Boer}} - ''De doleantie te Makkum''
* {{Aut|Yr. J.Cnossen}} - ''De bodem van Wonseradeel''
* {{Aut|Mr H.T.Obreen}} - ''Makkum en de westkust van Friesland''
* {{Aut|H.Oldenhof}} - ''De Skiednis van de griteny''
* {{Aut|G.J.Paul}} - ''Schepping en Koninkrijk'',ín stúdzje oer de teology fan dr. Oepke Noordmans
* {{Aut|R.S.Roarda}} - ''Ir Sint-Anna Lien to Hidaerd''
* {{Aut|Drs R.Steensma}} - ''Geastlik libben yn Wunseradiel''
{{reflist}}
------
{{Commonscat|Idsegahuizum|Skuzum}}
}}
{{Koördinaten|53_2_33_N_5_25_7_E_zoom:16|53° 3' NB, 5° 25' EL}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Skuzum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>juvvkv56vy7mt2mepgvziulu285befv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Himmelum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7063</id>
    <revision>
      <id>1240292</id>
      <parentid>1186157</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="jbelfbwo0o5dx5j5e5g89s4a4u25kx3" xml:space="preserve">[[Ofbyld:LocatieHemelum.png|thumb|''lizzing fan Himmelum'']]
[[Ofbyld:Map NL Nijefurd Hemelum.png|thumb|de [[himrik]] fan Himmelum]]
[[Ofbyld:Hemelum Nicolaaskerk-3-rm 21482.JPG|thumb|''Nikolaastsjerke'']]
[[File:Verzetsmonument,hemelum.jpg|thumb|It fersetsmonumint yn Himmelen]]
'''Himmelum''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], it doarp hie likernôch 500 ynwenners yn 2004 en 591 yn [[2011]]. Himmelum is fan boeredoarp stadichoan mear [[Toerisme|toeristysk]] wurden. Oant 2011 lei Himmelum yn de eardere gemeente [[Nijefurd]].

De ierste ynformaasje oer Himmelum is fan [[1180]]. Himmelum hie in [[stins]], in pear states en in [[kleaster]]. It frouljuskleaster fan de [[benediktiner oarder]] wie ien fan de earste kleasters yn Fryslân. Bûten nonnen wennen der by it kleaster ek [[beginen]]. It kleaster wie ôfhinklik fan de abt fan [[Starum]].
 
Yn de Midsiuwen wennen by Himmelum de aadlike famyljes [[Epema]] en [[Galama]].

De Nederlânsk herfoarme tsjerke fan Himmelum is yn [[1668]] boud op de fûneminten fan de âlde kleastertsjerke. Dizze kleastertradysje hat oan 'e ein fan de [[20e iuw]] in fuortsetting krigen doe't yn it doarp in kleaster fan de [[Russysk-Otterdokske Tsjerke]] fêstige waard.

De measte minsken yn en om Himmelum wiene eartiids boer. In [[1896]] waard troch de feehâlders de ''Coöperatieve Stoomzuivelfabriek Hemelum'' oprjochte, in wichtige boarne fan wurkgelegenheid foar it doarp. Sûnt 1974 wurdt it gebou brûkt as wettersportbedriuw (û.o. sylskoalle). Yn en om it doarp kamen mear [[toerisme|toeristyske]] bedriuwen, wêrûnder in fillapark.

Oan de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]] lei Himmelum yn de eardere gemeente [[Himmelumer Aldeferd]], mei [[Koudum]] as haadplak.

== Mienskip ==
It doarp hat in feriening foar Doarpsbelang. De Himmelumer Feestferiening 'De Wimpel' organisearret in soad dingen, ek yn doarpshûs &quot;De Begine&quot;. De Barte is de skoalle yn it doarp. 

=== Tsjerke ===
* [[Nikolaastsjerke (Himmelum)|Nikolaastsjerke]] (PKN)

=== Ferienings ===
* Kromme Keu, De Seleksje en De Klos - biljerten
* Bliuw Sûn - trimmen
* Nea Rest - toaniel
* de Swaeikom - haven 

=== Befolking ===
* [[1954]] - 728
* [[1959]] - 644
* [[1964]] - 620
* [[1969]] - 557
* [[1973]] - 532
* [[2001]] - 585

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Himmelum rinne de folgjende busline:

* '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]
* '''Line 45:''' Snits - Himmelum fia [[Wâldsein]]
* '''Line 103:''' [[Starum]] - Himmelum

De buslinen troch Himmelum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
't Fort, 't Leantsje, 't Set, Abt Aggawei, Buorren, De Klaster, De Maren, De Soal, Flinkeboskje, Hegewei, Mientwei, Moarrepaad, Nicolaaswei, Nijbuorren, Sybren Sytsmastrjitte, Wâlikkers, Wite Burch, Yde B Yntemastrjitte.

== Berne yn Himmelum ==
* [[Jan Popkes van der Zee]] ([[1905]]), keunstner.
* [[Theunis Piersma (biolooch)|Theunis Piersma]] ([[1958]]), [[biolooch]] en [[heechlearaar]]

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.hemelum.nl/ Webstee Himmelum]
}}
{{koördinaten|52_52_52_N_5_27_23_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 53' NB, 5° 27' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Himmelum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Himmelumer Aldefurd]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Nijefurd]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>jbelfbwo0o5dx5j5e5g89s4a4u25kx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Koudum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7064</id>
    <revision>
      <id>1240302</id>
      <parentid>1226833</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17482" sha1="cq1c0gnx7koat5azxyakt0a6ztxxe11" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Hoofdstraat_-_panoramio.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = De Haadstrjitte yn de Buorren fan it doarp
| wapen                       = [[Ofbyld:Koudum flag.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Koudum wapen.svg|80px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Koudum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}) &lt;/small&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 16,75 km² (14,5 km² lân, 2,25 km² wetter)
| befolkingstichtens          = 193 ynw. /km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = {{NEDf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}}
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| ferkearsieren               = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|359}}
| postkoade                   = 8723
| netnûmer                    = 0514
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|52_54_53_N_5_27_01_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 55' NB, 5° 27' EL}}
| webside                     = [https://www.koudum.nl www.koudum.nl]
| ôfbylding2                  = Koudum,_de_Martinikerk_RM21479_IMG_2558_2018-04-19_11.21.jpg
| ôfbyldingstekst2            = [[Martinytsjerke (Koudum)|Martinytsjerke]] fan Koudum
| ôfbylding3                  = Koudum_huis_2009.JPG
| ôfbyldingstekst3            = Eardere gemeentehûs fan de gemeente [[Himmelumer Aldefurd]]
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 52
| lat_min                     = 54
| lat_sec                     = 53
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 27
| lon_sec                     = 1
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Nijefurd Koudum.png
| ôfbyldingstekst99           = De [[himrik]] fan Koudum yn de eardere gemeente Nijefurd
| ôfbyldingsbreedte99         = 
}}

'''Koudum''' is in [[Fryslân|Frysk]] [[doarp]] yn 'e [[Súdwesthoeke]] en de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. It leit tusken [[De Fluezen]] en [[De Moarre]] net fier fan 'e [[Iselmar]] en de [[bosk]]en fan [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] ôf. Der is in soad [[rekreaasje]] [[wettersport|op en om it wetter]]. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2011]] hearde Koudum ta de gemeente [[Nijefurd]], en foar de weryndieling fan [[1984]] wie it it [[haadplak]] fan 'e gemeente [[Himmelumer Aldefurd]]. Noch altyd hat it doarp in sintrale funksje foar de omkriten op it mêd fan [[ûnderwiis]], [[tsjinstferliening]], [[winkel]]s, [[sport]] en [[rekreaasje]]. 

Koudum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Koudum}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). Under it doarp falle de [[buorskip]]pen [[Boppebuorren]], [[Galamadammen]] en [[Grutte Wiske]].

== Skiednis ==
=== Betsjutting fan de namme ===
Koudum wurdt foar it earst yn in histoaryske boarne neamd yn [[855]], mei de namme ''Colwidum''. Dat is yn in list fan besittings fan it [[kleaster Werden]] yn Dútslân. De namme 'Koudum' is nei alle gedachten ôflaat fan 'col' en 'widum'.Ynearsten waard tocht dat it sokssawat is 'heechste punt fan de bosk' betsjut. Koudum leit lykwols op in ferheging, [[driuwwâl]] út it [[Pleistoseen]]. Dochs út neier ûndersyk betsjutte de namme dochs wat oars. It twadde wurdlid ''widum'' betsjut yndie &quot;wâld&quot; itjinge al earder tocht waard. It earste wurdlid ''col'' wie punt fan diskusje. Ynearsten waard toch dat it nei de hichte, dêr't Koudum op leit, ferwiist. Neffens [[Karel Gildemacher]] yn syn wurk ''Friese plaatsnamen'' komt it fan it [[Proto-Germaansk|Germaansk]]e wurd foar &quot;koal&quot; (houtskoal). Yn Koudum waard fanâlds houtskoal brûkt as brânje. In oare betsjutting, neffens Pieter Duijff  kin it fan it [[Aldfrysk]]e ''kole'', itjinge &quot;baarne&quot;/&quot;gloeie&quot; betsjut, komme. Der waard al ier turf wûn yn it omkringende [[fean]]grûn. De nammen fan plakken om Koudum hinne, lykas [[De Moarre]], [[Swarte Wâlde]] en [[Kolderwâlde]] (betsjut Koudumer Wâlde) ferwize nei de feangrûn. De Moarre en Swarte Wâlde binne ûnderwilens wetter wurden.&lt;ref&gt;[https://koninklijkfriesgenootschap.nl/wp-content/uploads/2021/01/Fryslan%20jan%20feb%202021.pdf {{Aut|Jan de Vries}} ''Galamadammen en andere topononiemen in de Zuidwesthoek'' yn Friese Namen en Fryske Nammen yn tiidskrift Fryslâmn edysje jannewaris/febrewaris 2021 fan it [[Koninklijk Fries Genootschap voor Geschiedenis en Cultuur|Koninklijk Fries Genootschap]]]&lt;/ref&gt; Koudum wie dus al rillegau in turfdoarp, nettsjinsteande dat it op in ferheging lei, omkringe troch boks/wâld. De namme betsjut dus &quot;koalen/turf yn it wâld&quot;. De namme &quot;Koudum&quot; is in Hollânske fariant fan it doetiidske Fryske ''Coldum'', dat yn [[1325]] sa neamd waard. Yn [[1398]] komt ''Koldum'' foar.&lt;ref&gt;[https://historisch.koudum.nl/attachments/article/874/Gildemacher,%20Koudum,%20in%20Fr%20pl%20namen%202007.pdf {{Aut|Karel F. Gildemacher}} ''Doarpsnamme Koudum'']&lt;/ref&gt; Hjoed-de-dei hjit Koudum yn it [[Hylpersk]] noch hieltyd ''Koaldum''.&lt;ref&gt;[https://historisch.koudum.nl/index.php/over-de-dorpsnaam {{Aut|Jan de Vries}} ''Over de dorpsnaam'' Histoarysk Koudum 6 jannewaris 2021]&lt;/ref&gt;

=== Oare skiednis === 
Koudum is al in âld doarp. De [[Galamastate]] waard om [[1500]] hinne boud dy't troch de famylje Galama bewenne waard. Letter wennen der de [[grytman]]nen fan [[Himmelumer Aldefurd]] yn. Yn [[1586]] wie Koudum it plak fan de Slach by de Galamadammen, dêr't de [[Geuzen]] troch Spaanske troepen ûnder lieding fan [[Caspar de Robles]] bluodderich ferslein waard. Om it doarp leine eartiids in soad [[mar]]kes, dy't yn 'e [[19e iuw]] ynpoldere binne. Op njoggentjinde iuwske kaarten ferskynt Koudum as in plak mei fersprate bewenning op de [[balstien]]hichte, dy't wol 10-12 meter boppe [[seenivo]] útstekt. Der is in lytse kearn om de tsjerke hinne, dy't him stadichoan oan de Haadstrjitte en de legere Haadstrjitte útwreide. Fierder leine dêr in nustje buorskippen om hinne. Westlik leine de Grutte Weste en Lytse Weste of Westein. Eastlik lei op in leger lizzend plak oan de [[Koudumer Feart]] de Easte of Eastein. Fierderop nei it easten lei [[Boppebuorren]]. Letter woeks de haadkearn oan dy buorskippen fêst, útsein Boppebuorren dy't justjes bûten de doarpskom leit. 

Langer as 500 jier wie Koudum it [[haadplak]] fan de [[gritenij]] [[Himmelumer Aldefurd|Himmelumer Aldefurd en Noardwâlde]]. It lêste diel fan dy namme waard yn [[1952]] loslitten. By de [[gemeentlike weryndieling]] fan 1984 waard de gemeente, nei de [[Nederlânsk]]e nammefoarm ''Hemelumer Oldeferd'' meast koartwei H.O. neamd, opparte yn 'e nije gemeenten [[Nijefurd]] (haadplak [[Warkum]]) en [[Gaasterlân-Sleat]] (haadplak [[Balk]]).

Fan [[1945]] oant [[1964]] waard yn Koudum elts jier yn [[augustus]] in [[konkoers hippyk]] holden, dat nei de ferhuzing (yn 1964) nei [[Riis]] bekend kaam te stean ûnder de namme [[Konkoers Hippyk Riis]].

== Middels fan bestean ==
[[Ofbyld:Koudum, stadspanorama vanaf de polder IMG 2544 2018-04-19 11.04.jpg|260px|thumb|Sicht op Koudum út de Grutte Wiskepolder wei]]
Lân- en túnbou hawwe altiten tige wichtich west. Yn de 17e en 18e iuw wie in grut diel fan de befolking belutsen by de ynternasjonale keapfardij. It is noch te sjen oan it rike ynterieur fan de Martinitsjerke dy 't op it heechste punt fan it doarp stiet. Oan de lije súd- en eastkant fan Koudum is sângrûn, dêr't him yn de rin fan de iuwen in humuslaach op foarme hat. Troch de lizzing yn de lijte en it &quot;swarte sân&quot; is dit stik gaadlik foar túnbou dy't sûnt de twadde helte fan de 19e iuw ta ûntwikkeling kaam. Yn de heechtiiddagen hie Koudum in eigen feilinggebou en waarden de griene beantsjes, blomkoal en oare grienten oant fier yn Nederlân ferkocht. De ynwenners krigen hjirtroch de bynamme 'Koudumer beantsjes'.

Nei [[1960]] hat Philips hjir in festiging hân dy't letter nei Snits gien is en in Sosjaal Wurkplak. 

Tichtby de [[Galamadammen]] leit rekreaasjesintrum De Kuilart mei in jachthaven, in camping en in swimbad.

== Wapen en flagge ==
;wapen

It wapen fan Koudum is read mei twa gouden dwersbalken; in blau kanton (fjouwerkant), beladen mei in gouden seispuntige stjer. It wapen wie al langer bekend mar earst yn 1993 offisjeel registrearre. It wapen waard doe sprekkender makke yn oerlis tusken de [[Fryske Rie foar Heraldyk]] en de Ferienings Doarpsbelangen en kamen it blauwe kanton en de stjer yn it wapen en de flagge. De seispuntige stjer wurdt yn de [[heraldyk]] brûkt om in bestjoersfunksje oan te jaan om 't Koudum lange tiid it bestjoerssintrum fan [[Himmelumer Aldefurd]] wie. 
;flagge

In broeking fan blau, mei in lingte fan 3/5 fan de flaggehichte en in flecht yn fiif likehege banen read-giel-ensfh. De ûnderste giele baan rint oant de broeking troch oan de broekside; yn de broektop in giele seispuntige stjer fan 1/2 flaggehichte.  De flagge is basearre op it doarpswapen, de blauwe broeking ferbyldet de Fluezen; de ûnderste trochrinnende giele baan stiet foar de Galamadammen rinnende troch de Fluezen. De stjer hat deselde betsjutting as yn it wapen.

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:De Vlijt molen Koudum 03.JPG|260px|thumb|Wynmûne De Flyt]]
[[Ofbyld:Windmotor Koudum 05c.JPG|260px|thumb|Wynmotor Koudum 1 tusken Koudum en Molkwar]]
* De Rjochting, in wynwizerkeunstwurk by de jachthaven.
* De [[Martinytsjerke (Koudum)|herfoarme tsjerke]] hat protestantsk ynterieur. 
* Yn de ''Molebuert'' stiet de stellingmole [[De Flyt (Koudum)|De Flyt]] en yn de omkriten twa [[wynmotors yn Fryslân|wynmotors]], de [[Wynmotor Koudum 1]] en de [[Wynmotor Koudum 2]].

== Tsjerken ==
{{Apart|Martinytsjerke (Koudum)}}
De Martinytsjerke oan de Smidswei 2 wie de [[Nederlânske Herfoarme Tsjerke|Nederlânsk Herfoarme Tsjerke]], hjoed-de-dei fan de [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], is in trijekantige sletten [[sealtsjerke]] mei in heal ynboude toer mei in ynsnuorre spits. De hjoeddeistige tsjerke is fan 1857 en ferfong in achtkantige koepeltsjerke fan 1831. Dy ferfong in [[krústsjerke]] fan 1614/17. It santjinde iuwske ynterieur komt fan de eardere krústsjerke en bestiet út in op sân moarmeren doaryske pylders sittende preekstoel (1648) mei de wapens fan Jehan fan Aylva en Katarina fan Walta, in doophek, twa oerkape hearebanken en tsjerkebanken mei sniene einskotten en bolbekroanings. It koperwurk mei doopbôge is fan Elia Eliasz. Vliet. De oargel fan âldere oargelpipen út 1651 waard troch [[L. van Dam en Soannen]] boud. De pastorije oan de dammensewei 1 út 1929 waard mooglik ûntwurpen troch U. Visser. It Herfoarme gebou oan Tjalke v/d Walstrjitte 1 waard yn 1905 boud en wie ornearre foar tsjerklike aktiviteiten lykas sneinskoalle. It gebou waard 100 jier letter ferkocht. Njonken de tsjerke waarden yn 1925 diakonywenten dêr't de diakens en de koster yn wennen. Dy wenten waarden yn 2018 sloopt.

De eardere [[Grifformearde tsjerke (Koudum)|grifformearde tsjerke]] oan de Ferlinge haadstrjitte 15 is in rjochte sletten sealtsjerke út 1874. De pastorije, dêrnjonken, en it tsjerkelokaal komme fan 1916. Yn 2006 sleat de stjerke yn it ramt fan it meiïnoar gean mei de herfoarme tsjerke.

De Minniste tsjerke oan de Haadstrjitte 57 is in trijekantige sletten sealtsjerke fan 1902. De minniste mienskip waard yn 2017 opheft en it tsjerkje waard ferkocht. 

It Beaken is de tsjerke fan de baptistegemeente Súdwest-Fryslân.

== It Koudumer Doarpsliet ==

==== (wize: “[[It Heitelân (liet)|It Heitelân]]” fan [[Jan Lindeman|J. Lindeman]]) ====
Tusken mar en poel bisletten                   

yn it âlde Fryske lân,

dêrre leit it lytse doarpke

dat ús bynt mei fêste bân.

Dêr ‘t de hege toer syn wêzen               

blike lit sa fier yn ‘t roun,

dêrre leit it plakje Koudum )

ús sa leave bertegroun ! )twaris

Hwat ús bynt oan ‘t âlde doarpke?

Is yn ‘t earst it âldershûs,

Heit en Mem en d’ âlde wente,

Leed – ek wille by de rûs.

Dan, ús feint’ en fammejierren

forjitte kinne wy se nea

om dat alles, Koudum, bist’ ús )

‘t leafste doarpke fan it gea ! )twaris

Smûke plakjes: d’âlde Singel,

Binnendyk en Dam’sewei,

dêr ‘t jongfolk him formakke,

Koudum, wier, do bliuwst’ ús nei.

Dan dy moaije fiere sichten op

Hylpen, Wâld’ en Ymedaam,

Fan ‘e Dammen oer de Marren )

Koudum, doarp, wy leavje dij ! )twaris

&lt;ref&gt;https://koudum.nl/it-doarp/algemene-informatie/&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;
== Mienskip ==
[[Ofbyld:De Martinikerk - panoramio.jpg|260px|thumb|De legere Haadstrjitte mei de Martinytsjerke op de eftergrûn]]
[[Ofbyld:It Wapen fan Fryslan - panoramio.jpg|260px|thumb|It Wapen fan Fryslân, yn it sintrum]]
[[Ofbyld:It Oldeferd Park - panoramio.jpg|260px|thumb|It Oldeferd Park]]
It multyfunksjonele sintrum fan Koudum hjit [https://deklinkkoudum.com/ De Klink]. Foar de bern is der soas De Dobbe. [https://koudum.nl/it-doarp/dorpsbelangen/ DBK] is de feriening foar Befoardering Belangen fan Koudum. Wa't lid is krijt fergees it krantsje &quot;[https://koudum.nl/bulte-nijs-april-2020/ Bulte Nijs]&quot;. Yn MFA De Swel sitte [https://koudum.nl/it-doarp/dorpsbelangen/ Doarpsbelangen], it [https://www.facebook.com/groups/418621911606753/about jongereinhonk], de fêstiging fan 'Bogerman', it keunstsintrum en de radiostudio's yn ien gebou. Op dat stee wie earder in sânôfgraving mei in koloanje swellenêsten. [https://koudum.nl/sporthal-de-sandobbe/ De Sândobbe] is de sporthal fan it doarp, oan de Boppewei is keatsfjild It Smûkelân. Yn 2017 is de Iepenbiere Basisskoalle De Welle mei basisskoalle It Grovestinshôf fusearre ta basisskoalle [https://nijegaast.nl/deklimbeam/ De Klimbeam] dy't ûnder de paraplú fan [https://nijegaast.nl/ Stifting Nije Gaast] falt. Nij Begjin it pjutteboartersplak. De Súdwester is de feriening foar Kultuer en Ferdivedaasje. De Koudumer Stifting Trochgean set him yn foar de belangen fan ynwenners fan Koudum en de fierdere Súdwesthoeke. Jierliks wurdt de priis [[Beantsje fan it Jier]] útrikt oan minsken dy't har tige foar Koudum ynsetten hawwe. Yn 2006 wûn Koudum de Jeropeeske doarpsfernijingspriis.

=== Ferienings ===
* Nij Libben - muzykkorps
* Artiku - [[toaniel]]
* SV Oeverzwaluwen - [[follybal]], gymnastyk, [[tennis]]
**[[Fuotbalferiening Oeverzwaluwen]]
* [https://koudum.nl/vetzavot/ VetZaVot] - sealfuotbal
* [https://koudum.nl/verenigingen-instellingen/badmintonvereniging-it-plumke/ It Plúmke] - badminton
* Beantsjes te Wetter - roeien
* Keatsfreonen - [[keatsen]]
* Moarreruters - [[hynstesport|hynsteriden]]

=== Berne yn Koudum ===
&lt;!-- RANGSCHIKKING NAAR GEBOORTEJAAR --&gt;
* [[Piebe Bakker]] (2 juny 1929), dirigint († 2002) fan Nij Libben 
* [[Jacob Binckes]], (1637 - 1677), floathaad yn de tiid fan Tromp en De Ruyter.

=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1973 !! 2004 !! 2017 !! 2021
|-
| 1.966 || 1.861 || 1.915 || 2.213 || 2.268 || 2.600 || 2.695 || 2.660
|}

== Ferskaat ==
* Yn it wapen en de flagge fan Koudum stiet in stjer as ferwizing nei de eardere bestjoersfunksje. De blauwe kleur ferwiist nei [[De Fluezen]] en de giele baan nei de [[Galamadammen]].
* Foar de simmer, op Himelfeartsdei, is der faak it [[Dobbefestival]].
* De Koudumer Beantsjes steane sintraal op Beantsjedei. Der is in wedstryd beantsjetriedzjen, in beantsjemiel, in beantsjerees en de oanwizing fan 'Beantsje fan it Jier'.
* Yn 2006 waard Koudum winner fan de Europeeske doarpsfernijingspriis út 31 nominearre doarpen út 11 Europeeske lannen.

== Ynfrastruktuer ==

=== Iepenbier ferfier ===

==== Treinferbining ====
Koudum hat tegearre mei Molkwar in [[Stasjon Koudum-Molkwar|stasjon]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

==== Bustsjinst ====
Troch Koudum rint de folgjende busline:

* '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]

De busline troch Koudum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Koudum]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

== Keppelings om utens ==
* [https://historisch.koudum.nl/ Histoarysk Koudum]
* [https://www.koudum.nl Webstek oer Koudum]
* [http://jacobbinckes.koudum.nl/ Oer Jacob Binckes]

{{Boarnen|boarnefernijing=
[[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissypedy|&gt;]]]]
{{Reflist}}
-------
{{commonscat|Koudum}}
{{koördinaten|52_54_53_N_5_27_1_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 55' NB, 5° 27' EL}}
}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Koudum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Himmelumer Aldefurd]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Nijefurd]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>cq1c0gnx7koat5azxyakt0a6ztxxe11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Offenwier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7075</id>
    <revision>
      <id>1240306</id>
      <parentid>1232429</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bustsjinst */</comment>
      <origin>1240306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5134" sha1="nbo2ljdmlq1bl54c35l7zdphxxpnaim" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Map NL Snits Offenwier.png|thumb|300px|right|de [[himrik]] fan Offenwier]]
[[Ofbyld:Komboerd - Offenwier.jpeg|thumb|left|Komboerd]]
[[Ofbyld:Offringawier, kerk foto7 2011-04-24 11.30.JPG|thumb|300px|right|de tsjerke fan Offenwier]]
'''Offenwier''' (''Nederlânsk: Offingawier'') wie lytste doarp yn de eardere gemeente [[Snits (gemeente)|Snits]], east fan de stêd. Sûnt 2011 heart Offenwier by de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. It is ien fan de doarpen fan de [[Snitser Fiifgea]] en is diel fan [[De Legean]]. It doarp hat 162 ynwenners (2006). Dochs is it frij grut kwa oerflakte. Dit komt omdat de doarpsgrûn oan de [[Snitser Mar]] ta rint. Dêr is ek it Paviljoen Snitser Mar, in wichtich toeristysk sintrum yn de gemeente.

It doarp komt al yn 1328 foar as ''Offinghewere''. De plaknamme soe &quot;opsmiten hichte fan Offe&quot; betsjutte.

It tsjerkje fan Offenwier is in [[gemeentlik monumint]] en is it âldste gebou fan de gemeente Snits. De hjoeddeiske muorre is fan [[1850]], mar binnen dy muorre stiet noch it Niklaastsjerkje fan [[1335]].

== Doarpswapen en flagge==
It is net bekend oft Offenwier yn it ferline in doarpswapen hân hat. Der is neat wat yn dy rjochting wiist. Nei in oprop yn in doarpskrante fan 2004 binne twa ûntwerpen ynlevere wêrfan't de eleminten brûkt binne yn it úteinlike wapen. 
;Yndieling
It wapen bestiet út in skyld dat trochsnien is troch in reade bân. De boppeste helte is blau, de kleur fan it wetter. It wetter is tagelyk in freon en in fijân. In freon om't fiskers en skippers der har brea op fertsjinnen en in fijân as in skip oan leger wâl bedarre en by stoarmen as it wetter wer in stik lân naam.&lt;br&gt;
It ûnderste part is grien, de kleur fan it gers, de greiden, it lân wêrop't Offenwier boud is. In feilich plak.&lt;br&gt; 
De reade bân yn it midden stiet symboal foar de grienedyk mei dêryn de slûs. De grienedyk stiet foar de beskerming tsjin de drigingen fan bûten ôf, en mear taspitst de driging fan it wetter. Tagelyk is de slûs in iepening wêrtroch't Offenwier kânsen foar de takomst ynhelje kin. Op it skyld steane fjouwer ôfbyldings dy't elts symboal steane foar in stikje Offenwier. 
;Ofbylden 
* Stêf
De [[tsjerke fan Offenwier]] is wijd oan [[Nikolaas fan Myra|Sinteklaas]]. De hilligenstêf moat dêr de klam op lizze. Skipfeart wie eartiids nedich foar it ferfier, it brocht wurk en dêrmei ek wolfeart. Sinteklaas is fanâlds de beskermhillige fan de skipfeart. Mar de tsjerke jout ek it belang fan it leauwen yn it doarp oan. Sûnt iuwen jout it leauwen rjochting oan it libben en wêzen fan de Offenwiersters. It leauwen en de tsjerke wie en is foar in protte minsken in hâldfêst yn it libben.
* Skûtsje
In ferienfâldige werjefte fan in skûtsje stiet symboal foar de skipfeart út it ferline, mei namme it beropsmjittige karakter dêrfan, mar jout ek it belang fan de wettersport yn de hjoeddeiske tiid wer.
* Ko
De ko stiet foar de lânbou en it belang hjirfan foar it ûntstean fan it lânskip en de ynfloed dy't de lânbou op de mienskip fan it doarp. De kop fan de ko is dy fan in moderne ko mei in ferwizing nei de hjoeddeiske lânbou. Tagelyk hat de ko hoarnen as ferwizing nei it belang fan de lânbou fan alear.
* Klaverblêd
It klaverblêd stiet foar grûnbesit op de klaaigrûn. Ek hjir is der in ferbining mei de lânbou. Grûnbesit joech fanâlds in garânsje op ynkommen en dêrmei ek op wolfeart. De ynfloed fan de lânbou wurdt de lêste tiid gâns minder. Mei it klaverblêd yn it wapen wol it doarp de spesjale bân mei de lânbou fêstlizze, mar ek de winsk fan ynkommen en wolfeart.

== Ferskaat ==
* De doarpskrante hjit Wier Nijs.
* Oan de [[Houkesleat]] leit it Snitser Aldtsjerkhôf, wêr't fûneminten en deakisten fûn binne

== Mienskip ==

=== Befolking ===
*[[1954]] - 144
*[[1959]] - 129
*[[1964]] - 127
*[[1969]] - 126
*[[1973]] - 126
*[[2006]] - 162

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Offenwier rint de folgjende busline:

* '''Line 38:''' [[Hidaard]] - [[Snits]] fia [[Wommels]]

De busline troch Offenwier wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
*''De Potten'' - De Potten binne in diel fan de [[Snitser Mar]]
*''[[Fiifgea]]wei'' - rint troch it âlde 'Snitser Fiifgea', in gearfoeging fan fiif [[Goa (krite)|goaen]] om Snits.
*''Grienedyk'' - mei seegers begroeide âlde seedyk. Ta beskerming fan [[Raarderhim]].
*''Kolmarslân'' - it Starteilân yn de Snitser Mar hjit offisjeel Kolmarslân
*''Koaiwei'' - nei de eardere [[einekoai]]
*''Midsbuorren'' - krige yn [[1992]] de namme om oan te jaan dat it in ferbining foarmet tusken de twa âlde Offenwierster buorskippen Tsjerkebuorren en Brêgebuorren.
*''Paviljoenwei'' - rint nei it paviljoen oan de Snitser Mar

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://users.raketnet.nl/jifke/omgeving.htm Oer Offenwier]
}}
{{Koördinaten|53_1_55_N_5_41_49_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 2' NB, 5° 42' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Offenwier| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Snits (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>nbo2ljdmlq1bl54c35l7zdphxxpnaim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7845</id>
    <revision>
      <id>1240347</id>
      <parentid>1226486</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Bytsje bywurke</comment>
      <origin>1240347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53746" sha1="admf16nidlt0fz772napd60xg5i30fn" xml:space="preserve">{{Organisaasje algemien
| ôfbylding                    = Location NATO.svg
| ôfbyldingstekst              = Kaart fan 'e NATO-lannen
| ôfbyldingsbreedte            =
| namme                        = &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt; Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje &lt;br&gt;&lt;small&gt;''North Atlantic Treaty Organization'' &lt;br&gt;''Organisation du traité de l'Atlantique nord'' &lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
| emblemen                     = [[File:Flag of NATO.svg|border|100px]]            [[File:NATO OTAN landscape logo.svg|100px]]
| ôfkoarting                   = NATO
| histoaryske namme            =
| nasjonaliteit                = ynternasjonaal
| type org.                    = [[militêre alliânsje]]
| wurkmêd                      =
| haadkertier                  = [[Brussel]] ([[Belgje]])
| fêstige yn                   =
| off. taal                    = [[Ingelsk]] en [[Frânsk]]
| oprjochte                    = [[4 april]] [[1949]]
| opdoekt                      =
| fuortkommen út               =
| opgien yn                    =
| oprjochter                   =
| orgaan                       =
| tal leden                    = 32 lannen
| wurknimmers                  =
| aktyf yn                     =
| webside                      = [https://www.nato.int/ [www.nato.int](http://www.nato.int)]
}}
De '''Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje''' ('''NATO''') is in polityk en militêr bûn fan 32 lannen yn [[Jeropa]] en [[Noard-Amearika]], dat him rjochtet op de kollektive feiligens en ferdigening fan syn lidsteaten.&lt;ref name=&quot;NATOpurpose&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/natos-purpose ''NATO's purpose''], NATO.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NATOmembers&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-member-countries ''NATO member countries''], NATO.&lt;/ref&gt; De organisaasje waard oprjochte op [[4 april]] [[1949]], doe't yn [[Washington, D.C.|Washington]] yn de [[Feriene Steaten]] it [[Noard-Atlantysk Ferdrach]] ûndertekene waard troch tolve lannen út Jeropa en Noard-Amearika.&lt;ref name=&quot;NATOmembers&quot; /&gt; Sûnt de oprjochting is it tal lidsteaten troch ferskate útwreidings tanommen; mei de toetreding fan [[Sweden]] op 7 maart 2024 kaam it tal leden op 32.&lt;ref name=&quot;NATOmembers&quot; /&gt;

De grûnslach fan it bûn is it prinsipe fan kollektive ferdigening, dat fêstlein is yn kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach.&lt;ref name=&quot;Article5&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/collective-defence-and-article-5 ''Collective defence and Article 5''], NATO.&lt;/ref&gt; Dêryn is bepaald dat in wapene oanfal op ien of mear lidsteaten yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op alle lidsteaten.&lt;ref name=&quot;Article5&quot; /&gt; De oare leden binne yn sa'n gefal ferplichte de oanfallen lidsteat by te stean mei maatregels dy't se sels needsaaklik achtsje; dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.&lt;ref name=&quot;Article5&quot; /&gt; Besluten binnen de NATO wurde troch de lidsteaten op basis fan konsensus nommen.&lt;ref name=&quot;NATOmembers&quot; /&gt;

Yn de [[Kâlde Oarloch]] lei de klam fan de NATO benammen op de ferdigening fan har lidsteaten yn West-Jeropa en Noard-Amearika en op militêre ôfskrikking.&lt;ref name=&quot;NATOHistory&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/a-short-history-of-nato ''A short history of NATO''], NATO.&lt;/ref&gt; Nei de ein fan de Kâlde Oarloch waard de taak fan it bûn breder en krigen ek partnerskippen mei net-lidsteaten, krisisbehear en militêre operaasjes bûten it tradisjonele ferdrachsgebiet in grutter plak.&lt;ref name=&quot;SC1991&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1991/11/08/the-alliances-new-strategic-concept-1991 ''The Alliance's New Strategic Concept, 1991''], NATO.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SC1999&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1999/04/24/the-alliances-strategic-concept-1999 ''The Alliance's Strategic Concept, 1999''], NATO.&lt;/ref&gt; Nei de Russyske anneksaasje fan de [[Krim]] yn 2014 en de grutskalige Russyske ynvaazje fan [[Oekraïne]] yn 2022 kaam binnen it bûn wer mear klam te lizzen op ôfskrikking en de ferdigening fan it eigen ferdrachsgebiet.&lt;ref name=&quot;Wales&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2014/09/05/wales-summit-declaration ''Wales Summit Declaration''], NATO, 5 septimber 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SC2022&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2022/06/29/nato-leaders-approve-new-strategic-concept ''NATO leaders approve new Strategic Concept''], NATO, 29 juny 2022.&lt;/ref&gt;

It politike en bestjoerlike haadkertier fan de NATO stiet yn [[Brussel]] yn [[Belgje]] en is ek it fêste sitplak fan de [[Noardatlantyske Ried]], it wichtichste politike beslútfoarmjende orgaan fan it bûn.&lt;ref name=&quot;NATOHQ&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-headquarters ''NATO Headquarters''], NATO.&lt;/ref&gt; De ôfkoarting NATO komt fan de offisjele Ingelske namme ''North Atlantic Treaty Organization''. Yn it Frânsk hjit de organisaasje ''Organisation du traité de l'Atlantique nord'', ôfkoarte ta OTAN. Ingelsk en Frânsk binne sûnt de oprjochting de beide offisjele talen fan de organisaasje.&lt;ref name=&quot;NATOlanguages&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/09/17/final-communique ''Final Communiqué, first session of the North Atlantic Council''], NATO, 17 septimber 1949.&lt;/ref&gt;

== Doel ==
De kearn fan de kollektive ferdigening fan de NATO is kêst 5 fan it Noardatlantysk Ferdrach. Dêryn hawwe de partijen ôfpraat dat in wapene oanfal op ien of mear fan harren yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op allegear. As sa'n oanfal plakfynt, sil elke partij, mei in berop op it rjocht op yndividuele of kollektive selsferdigening út kêst 51 fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes, de oanfallen partij of partijen bystean troch fuortendaliks de maatregels te nimmen dy't se needsaaklik achtet. Dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.&lt;ref name=&quot;Article5&quot; /&gt;

== Organisaasje ==
[[Ofbyld:NATO-2002-Summit.jpg|thumb|''NATO-gearkomste yn 2002.'']]
De [[Siktaris-Generaal|siktaris-generaal]] is de heechste ynternasjonale boargerfunksjonaris fan de NATO en is ûnder oare foarsitter fan de [[Noardatlantyske Ried]]. Sûnt 1 oktober 2024 is [[Mark Rutte]] siktaris-generaal.&lt;ref name=&quot;NATOSG&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/who-we-are/nato-secretaries-general/mark-rutte ''Mark Rutte''], NATO.&lt;/ref&gt; De Noardatlantyske Ried is it wichtichste politike beslútfoarmjende orgaan fan de organisaasje en bestiet út fertsjintwurdigers fan alle lidsteaten. De Ried komt op syn minst alle wiken gear en besluten wurde op basis fan konsensus nommen.&lt;ref name=&quot;NAC&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/north-atlantic-council-nac ''North Atlantic Council''], NATO.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Consensus&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/consensus-decision-making-at-nato ''Consensus decision-making at NATO''], NATO.&lt;/ref&gt; De Militêre Kommisje advisearret de politike organen fan de NATO oer militêre saken.&lt;ref name=&quot;MilitaryCommittee&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/military-committee ''Military Committee''], NATO.&lt;/ref&gt;

It [[haadkertier]] fan de NATO is fêstige yn [[Brussel]]. De organisaasje hie har haadkertier earst yn [[Londen]] en ferhuze yn april [[1952]] nei [[Parys]], dêr't it earst yn it Palais de Chaillot ûnderbrocht waard en letter in nij haadkertier by Porte Dauphine krige. Nei it Frânske beslút fan 1966 om him út de yntegrearre militêre kommandostruktuer werom te lûken, waard it politike haadkertier nei Brussel ferpleatst. It haadkertier dêr waard op 16 oktober [[1967]] yn gebrû nommen.&lt;ref name=&quot;NATOHQ&quot; /&gt;

Yn novimber [[1968]] waard de ''Eurogroup'' foarme as oerlisorgaan fan Jeropeeske NATO-lannen op it mêd fan definsje. De Eurogroup hold mei yngong fan 1 jannewaris [[1994]] op te bestean.&lt;ref name=&quot;Eurogroup&quot;&gt;[https://www.nato.int/docu/update/60-69/1968e.htm ''Eurogroup''], NATO.&lt;/ref&gt;

=== Politike struktuer ===
Elk fan de 32 lidsteaten hat in permaninte delegaasje by it NATO-haadkertier yn [[Brussel]]. Oan it haad fan sa'n delegaasje stiet in permaninte fertsjintwurdiger, yn 'e regel in ambassadeur.&lt;ref name=&quot;NAC&quot; /&gt; De permaninte fertsjintwurdigers foarmje mei-inoar de [[Noardatlantyske Ried]], dy't de politike autoriteit hat om besluten út namme fan de NATO te nimmen.&lt;ref name=&quot;NAC&quot; /&gt;

De Noardatlantyske Ried komt geregeldwei op it nivo fan permaninte fertsjintwurdigers gear, mar kin ek gearkomme mei ministers fan Bûtenlânske Saken, ministers fan Definsje of steats- en regearingslieders. Besluten fan de Ried hawwe deselde status, ûnôfhinklik fan it nivo dêr't de gearkomste op holden wurdt.&lt;ref name=&quot;NAC&quot; /&gt; De siktaris-generaal sit de gearkomsten foar.&lt;ref name=&quot;NATOSG&quot; /&gt;

Besluten wurde by de NATO net by mearderheid fan stimmen nommen, mar troch konsensus. Dat betsjut dat der formeel net stimd wurdt en dat in beslút allinnich nommen wurdt as alle lidsteaten dermei ynstimme kinne. De lidsteaten behâlde dêrby harren soevereiniteit en bliuwe sels ferantwurdlik foar harren besluten.&lt;ref name=&quot;Consensus&quot; /&gt;

Elke lidsteat hat ek in militêre fertsjintwurdiger by de NATO. Dy fertsjintwurdigers foarmje de Militêre Kommisje, dy't de Noardatlantyske Ried en oare politike organen militêr advys jout en rjochting jout oan de twa strategyske kommandanten fan de NATO. De Militêre Kommisje komt ek geregeldwei gear op it nivo fan de heechste militêre lieders fan de lidsteaten.&lt;ref name=&quot;MilitaryCommittee&quot; /&gt;

=== Militêre struktuer ===
[[Ofbyld:Nato awacs.jpg|thumb|right|240px|NATO E-3A dy mei Amerikaanske [[F-16]]'s fleant yn in NATO oefening]]

De militêre kommandostruktuer fan de NATO hat twa strategyske kommando's: ''Allied Command Operations'' (ACO) en ''Allied Command Transformation'' (ACT). ACO is ferantwurdlik foar it plannen en útfieren fan NATO-operaasjes, wylst ACT him benammen dwaande hâldt mei de oanpassing fan de militêre kapasiteiten fan it bûn, ynteroperabiliteit, doktrine, training en de tarieding op takomstige feiligensútdagings.&lt;ref name=&quot;ACO&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/allied-command-operations-aco ''Allied Command Operations''], NATO.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ACT&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/allied-command-transformation-act ''Allied Command Transformation''], NATO.&lt;/ref&gt;

Foar [[2003]] wienen de twa strategyske kommando's ''Allied Command Europe'', ûnder de ''Supreme Allied Commander Europe'' (SACEUR), en ''Allied Command Atlantic'', ûnder de ''Supreme Allied Commander Atlantic'' (SACLANT). Yn 2003 waard de kommandostruktuer feroare en ûntstienen de hjoeddeiske ''Allied Command Operations'' en ''Allied Command Transformation''.&lt;ref name=&quot;ACO&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ACT&quot; /&gt;

De kommandant fan ''Allied Command Operations'' draacht de titel ''Supreme Allied Commander Europe'' (SACEUR) en hat syn haadkertier yn it ''Supreme Headquarters Allied Powers Europe'' ([[SHAPE]]) by [[Mons]] yn [[Belgje]].&lt;ref name=&quot;ACO&quot; /&gt; ''Allied Command Transformation'' hat syn haadkertier yn [[Norfolk (Firginia)|Norfolk]], [[Firginia]], yn de [[Feriene Steaten]].&lt;ref name=&quot;ACT&quot; /&gt;

NATO opereart sels mei in oantal NATO E-3A [[AWACS]] radar fleantugen dy't stasjonearre binne op [[NATO fleanbases Geilenkirchen|Fleanbases Geilenkirchen]] yn [[Dútslân]].

== Lidsteaten ==
Lannen, mei jier as datum fan lid wurden:
[[Ofbyld:History of NATO enlargement.svg|right|thumb|450px|De groei fan 'e NATO yn [[Jeropa]] oant en maart [[2024]].]]

* [[Ofbyld:flag of Albania.svg|20px]] [[Albaanje]] - [[2009]]
* [[Ofbyld:flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgarije]] - [[2004]]
* [[Ofbyld:flag of Denmark.svg|20px]] [[Denemark]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] - [[1955]]
* [[Ofbyld:flag of Estonia.svg|20px]] [[Estlân]] - [[2004]]
* [[Ofbyld:flag of Finland.svg|20px]] [[Finlân]] - [[2023]]
* [[Ofbyld:flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Feriene Keninkryk]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of Greece.svg|20px]] [[Grikelân]] - [[1952]]
* [[Ofbyld:flag of Hungary.svg|20px]] [[Hongarije]] - [[1999]]
* [[Ofbyld:flag of Iceland.svg|20px]] [[Iislân]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of Italy.svg|20px]] [[Itaalje]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of Latvia.svg|20px]] [[Letlân]] - [[2004]]
* [[Ofbyld:flag of Croatia.svg|20px]] [[Kroaasje]] - [[2009]]
* [[Ofbyld:Flag of Lithuania.svg|20px]] [[Litouwen]] - [[2004]]
* [[Ofbyld:flag of Luxembourg.svg|20px]] [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of Montenegro.svg|20px]] [[Montenegro]] - [[2017]]
* [[Ofbyld:flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:Flag of North Macedonia.svg|20px]] [[Noard-Masedoanje]] - [[2020]]
* [[Ofbyld:flag of Norway.svg|20px]] [[Noarwegen]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] - [[1999]]
* [[Ofbyld:flag of Portugal.svg|20px]] [[Portegal]] - stiftsjend lid
* [[Ofbyld:flag of Romania.svg|20px]] [[Roemeenje]] - [[2004]]
* [[Ofbyld:flag of Spain.svg|20px]] [[Spanje]] - [[1982]]
* [[Ofbyld:Flag of Sweden.svg|20px]] [[Sweden]] - [[2024]]
* [[Ofbyld:flag of Slovenia.svg|20px]] [[Sloveenje]] - [[2004]]
* [[Ofbyld:flag of Slovakia.svg|20px]] [[Slowakije]] - [[2004]]
* [[Ofbyld:flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Tsjechje]] - [[1999]]
* [[Ofbyld:flag of Turkey.svg|20px]] [[Turkije]] - [[1952]]

Lannen dy't lidmaatskip neistribje:

* [[Ofbyld:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosnje en Herzegovina]]
* [[Ofbyld:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Georgje]]
* [[Ofbyld:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Oekraïne]]

De NATO neamt Bosnje en Herzegovina, Georgje en Oekraïne as partnerlannen dy't útsprutsen hawwe dat se lid fan it bûn wurde wolle.&lt;ref name=&quot;Enlargement&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/enlargement-and-article-10 ''Enlargement and Article 10''], NATO.&lt;/ref&gt; Bosnje en Herzegovina docht sûnt 2010 mei oan it ''Membership Action Plan''.&lt;ref name=&quot;MAP&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/membership-action-plan-map ''Membership Action Plan''], NATO.&lt;/ref&gt;

== Partnerskippen ==
=== NATO-EU partnerskip ===
De NATO en de [[Jeropeeske Uny]] hawwe in strategysk partnerskip en wurkje ûnder oare gear op it mêd fan krisisbehear, militêre kapasiteiten, wjerstânsfermogen, hybride bedrigingen en oare feiligensfragen.&lt;ref name=&quot;NATOEU&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/relations-with-the-european-union ''Relations with the European Union''], NATO.&lt;/ref&gt;

=== Mediterraansk dialooch partnerskip ===
De NATO sette yn [[1994]] útein mei de ''Mediterranean Dialogue'', in gearwurkingsferbân mei lannen súdlik en eastlik fan de [[Middellânske See]]. It partnerskip telt sân lannen. Algerije sleat him yn [[2000]] by it inisjatyf oan.&lt;ref name=&quot;MediterraneanDialogue&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/mediterranean-dialogue ''Mediterranean Dialogue''], NATO.&lt;/ref&gt;

* [[Ofbyld:flag of Algeria.svg|20px]] [[Algerije]]
* [[Ofbyld:flag of Egypt.svg|20px]] [[Egypte]]
* [[Ofbyld:flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]]
* [[Ofbyld:flag of Jordan.svg|20px]] [[Jordaanje]]
* [[Ofbyld:flag of Mauritania.svg|20px]] [[Mauritaanje]]
* [[Ofbyld:flag of Morocco.svg|20px]] [[Marokko]]
* [[Ofbyld:flag of Tunisia.svg|20px]] [[Tuneezje]]

=== NATO-Russyske Federaasje Ried ===
De NATO en de [[Ruslân|Russyske Federaasje]] ûndertekenen yn [[1997]] de ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security'', dêr't se yn fêstleinen te wurkjen oan in stabile, fredige en ûnferdielde Europeeske feiligensromte.&lt;ref name=&quot;FoundingActPartners&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1997/05/27/founding-act ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation''], NATO, 27 maaie 1997.&lt;/ref&gt;

Yn maaie [[2002]] waard de NATO-Ruslân Ried oprjochte as forum foar oerlis en gearwurking tusken de NATO-lidsteaten en Ruslân.&lt;ref name=&quot;NATORussiaCurrent&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-russia-council ''NATO-Russia Council''], NATO.&lt;/ref&gt; Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim sette de NATO yn april [[2014]] alle praktyske boargerlike en militêre gearwurking mei Ruslân stil, wylst politike kommunikaasje mooglik bleau.&lt;ref name=&quot;NATORussiaCurrent&quot; /&gt; De NATO-Ruslân Ried kaam foar it lêst gear yn jannewaris [[2022]]. Nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn febrewaris 2022 stelde de NATO dat Ruslân net langer as partner beskôge wurde kin.&lt;ref name=&quot;NATORussiaCurrent&quot; /&gt;

== Undersyk en technology by NATO ==
De wittenskiplike en technologyske gearwurking binnen de NATO wurdt koördinearre troch de ''Science and Technology Organization'' (STO). De STO ûntstie yn [[2012]] út de eardere ''Research and Technology Organization'' (RTO) en it ''NATO Undersea Research Centre'' (NURC).&lt;ref name=&quot;STO&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/science-and-technology-organization ''Science and Technology Organization''], NATO.&lt;/ref&gt; De organisaasje hat trije útfierende ûnderdielen: it ''Centre for Maritime Research and Experimentation'' (CMRE), it ''Collaboration Support Office'' en it ''Office of the Chief Scientist''.&lt;ref name=&quot;STO&quot; /&gt;

De eardere ''NATO Consultation, Command and Control Agency'' (NC3A) waard yn 2012 mei ferskate oare NATO-ynstânsjes gearfoege ta de ''NATO Communications and Information Agency'' (NCI Agency).&lt;ref name=&quot;NCIA&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-communications-and-information-agency ''NATO Communications and Information Agency''], NATO.&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De skiednis fan de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje giet werom op de earste jierren nei de [[Twadde Wrâldkriich]], doe't West-Jeropeeske lannen en de [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] sochten nei in permanint systeem fan kollektive feiligens yn it Noard-Atlantyske gebiet.&lt;ref name=&quot;NATOHistory&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/a-short-history-of-nato ''A short history of NATO''], NATO.&lt;/ref&gt; De Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje (NATO) waard formeel oprjochte mei it ûndertekenjen fan it [[Noard-Atlantysk Ferdrach]] yn Washington op 4 april 1949.&lt;ref name=&quot;FoundingTreaty&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/founding-treaty ''Founding treaty''], NATO.&lt;/ref&gt; Yn de Kâlde Oarloch stienen kollektive ferdigening en ôfskrikking sintraal, wylst de organisaasje nei 1990 ek mear taken krige op it mêd fan partnerskip, krisisbehear en militêre operaasjes bûten it tradisjonele ferdrachsgebiet.&lt;ref name=&quot;SC1991&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1991/11/08/the-alliances-new-strategic-concept-1991 ''The Alliance's New Strategic Concept, 1991''], NATO.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SC1999&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1999/04/24/the-alliances-strategic-concept-1999 ''The Alliance's Strategic Concept, 1999''], NATO.&lt;/ref&gt; Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 en benammen nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn 2022 kaam de klam binnen de NATO wer sterker te lizzen op territoriale ferdigening en ôfskrikking.&lt;ref name=&quot;Wales&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2014/09/05/wales-summit-declaration ''Wales Summit Declaration''], NATO, 5 septimber 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SC2022&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2022/06/29/nato-leaders-approve-new-strategic-concept ''NATO leaders approve new Strategic Concept''], NATO, 29 juny 2022.&lt;/ref&gt;

=== Oarsprong en oprjochting ===
Op 17 maart 1948 sleaten [[Belgje]], [[Frankryk]], [[Lúksemboarch]], [[Nederlân]] en it [[Feriene Keninkryk]] it Ferdrach fan Brussel, dêr't ûnderlinge militêre bystân yn fêstlein waard.&lt;ref name=&quot;FoundingTreaty&quot; /&gt; Dat ferdrach wie ien fan de direkte foarrinners fan it lettere Noard-Atlantyske bûn.&lt;ref name=&quot;FoundingTreaty&quot; /&gt;

De ûntwikkelingen yn Midden- en East-Jeropa spilen tagelyk in wichtige rol yn it Amerikaanske en West-Jeropeeske oerlis oer in breder transatlantysk feiligensferbûn.&lt;ref name=&quot;USNATO&quot;&gt;[https://history.state.gov/milestones/1945-1952/nato ''North Atlantic Treaty Organization (NATO), 1949''], Office of the Historian, U.S. Department of State.&lt;/ref&gt; De kommunistyske machtsgreep yn Tsjechoslowakije yn febrewaris 1948 en de Berlynske blokkade fan 1948–1949 fersterken de soargen oer de feiligens fan West-Jeropa.&lt;ref name=&quot;USNATO&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Berlin&quot;&gt;[https://history.state.gov/milestones/1945-1952/berlin-airlift ''The Berlin Airlift, 1948–1949''], Office of the Historian, U.S. Department of State.&lt;/ref&gt; De Sovjet-Uny sleat op 24 juny 1948 de lânferbiningen tusken de westlike besettingssônes en West-Berlyn ôf; de blokkade waard yn maaie 1949 opheft.&lt;ref name=&quot;Berlin&quot; /&gt;

It Noard-Atlantysk Ferdrach waard op 4 april 1949 yn Washington ûndertekene.&lt;ref name=&quot;FoundingTreaty&quot; /&gt; De tolve oprjochters wienen Belgje, Kanada, Denemark, Frankryk, Yslân, Itaalje, Lúksemboarch, Nederlân, Noarwegen, Portugal, it Feriene Keninkryk en de Feriene Steaten.&lt;ref name=&quot;Members&quot;&gt;[https://nato.int/en/about-us/organization/nato-member-countries ''NATO member countries''], NATO.&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:NATOTreatyCopyAuthenticationPage.jpg|thumb|De autentikaasjeside fan in offisjele kopy fan it Noard-Atlantysk Ferdrach út 1949.]]
It ferdrach bestiet út fjirtjin kêsten en de oarspronklike tekst is sûnt 1949 net feroare.&lt;ref name=&quot;FoundingTreaty&quot; /&gt; Yn de preämbule en de kêsten fan it ferdrach ferbine de lidsteaten har oan de doelen en prinsipes fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes.&lt;ref name=&quot;TreatyText&quot;&gt;[https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_17120.htm ''The North Atlantic Treaty''], NATO.&lt;/ref&gt; Foar it rjocht op kollektive selsferdigening ferwiist it ferdrach nei kêst 51 fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes.&lt;ref name=&quot;TreatyText&quot; /&gt;

Kêst 5 fan it ferdrach bepaalt dat in wapene oanfal op ien of mear lidsteaten yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op alle lidsteaten.&lt;ref name=&quot;TreatyText&quot; /&gt; De oare lidsteaten moatte yn sa'n gefal bystân jaan troch yndividueel en yn gearwurking mei de oare bûnsgenoaten de maatregels te nimmen dy't se needsaaklik achtsje; dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.&lt;ref name=&quot;TreatyText&quot; /&gt; It ferdrach ferplichtet de lidsteaten dus net om yn alle gefallen deselde militêre maatregels te nimmen.&lt;ref name=&quot;TreatyText&quot; /&gt;

De earste gearkomste fan de Noard-Atlantyske Ried waard op 17 septimber 1949 yn Washington holden.&lt;ref name=&quot;FirstCouncil&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/09/17/final-communique ''Final Communiqué, first session of the North Atlantic Council''], NATO, 17 septimber 1949.&lt;/ref&gt; By dy gearkomste waarden ûnder oare in Defence Committee, Military Committee, Military Standing Group en fiif regionale planninggroepen oprjochte.&lt;ref name=&quot;FirstCouncil&quot; /&gt;

De NATO hie by de oprjochting noch net de yntegrearre militêre kommandostruktuer dy't letter in wichtich ûnderdiel fan de organisaasje wurde soe.&lt;ref name=&quot;SHAPECommand&quot;&gt;[https://shape.nato.int/page14612223 ''Creating a Command Structure for NATO''], SHAPE.&lt;/ref&gt; De [[Koreaanske Oarloch]], dy't yn juny 1950 begûn, fersterke de soargen dat ek yn Jeropa in grut militêr konflikt ûntstean koe en joech in ympuls oan de foarming fan in yntegrearre militêre kommandostruktuer.&lt;ref name=&quot;SHAPECommand&quot; /&gt;

Op 19 desimber 1950 waard de Amerikaanske generaal [[Dwight D. Eisenhower]] beneamd ta de earste Supreme Allied Commander Europe (SACEUR).&lt;ref name=&quot;SHAPECommand&quot; /&gt; Op 2 april 1951 waarden Allied Command Europe en it [[Supreme Headquarters Allied Powers Europe]] (SHAPE) formeel aktivearre.&lt;ref name=&quot;SHAPECommand&quot; /&gt;

[[Ofbyld:First NATO flag with Eisenhower.jpg|thumb|[[Dwight D. Eisenhower]] by de earste NATO-flagge yn 1951.]]

=== Earste útwreidings en konsolidaasje ===
[[Grikelân]] en [[Turkije]] waarden op 18 febrewaris 1952 lid fan de NATO.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt; Dat wie de earste útwreiding fan it bûn sûnt de oprjochting yn 1949.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt;

De Bûnsrepublyk Dútslân waard op 6 maaie 1955 lid en waard dêrmei de fyftjinde lidsteat fan de NATO.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt; De tatreding fan West-Dútslân foel yn deselde moanne as de oprjochting fan it [[Warsjaupakt]] troch de Sovjet-Uny en ferskate East-Jeropeeske steaten.&lt;ref name=&quot;NATOHistory&quot; /&gt; De NATO omskriuwt yn syn eigen skiednisoersjoch de oprjochting fan it Warsjaupakt as in reaksje op it West-Dútske NATO-lidmaatskip.&lt;ref name=&quot;NATOHistory&quot; /&gt;

Yn de fyftiger jierren krigen kearnwapens in dúdliker plak yn de militêre strategy fan de NATO.&lt;ref name=&quot;StrategicConcepts&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/strategic-concepts ''Strategic Concepts''], NATO.&lt;/ref&gt; Yn it militêre dokumint MC 48 fan 1954 waard it brûken fan kearnwapens as ûnderdiel fan de ferdigening fan it bûn opnommen en waard it begryp ''massive retaliation'' brûkt.&lt;ref name=&quot;StrategicConcepts&quot; /&gt; Yn maaie 1957 waard MC 14/2 goedkard, dêr't ''massive retaliation'' in sintraal plak yn de strategy yn krige.&lt;ref name=&quot;StrategicConcepts&quot; /&gt; It konsept liet lykwols ek romte foar konvinsjonele reaksjes op beheinde foarmen fan agresje.&lt;ref name=&quot;StrategicConcepts&quot; /&gt;

De [[Suezkrisis]] fan 1956 late binnen it bûn ta diskusje oer de politike gearwurking tusken de lidsteaten.&lt;ref name=&quot;NATOHistory&quot; /&gt; Nei de krisis stelden de ministers fan Bûtenlânske Saken fan Kanada, Itaalje en Noarwegen, dy't bekend waarden as de ''Three Wise Men'', in rapport op oer net-militêre gearwurking binnen de NATO.&lt;ref name=&quot;NATOHistory&quot; /&gt; Dêryn waard ûnder oare oanret om it politike oerlis tusken de bûnsgenoaten te fersterkjen.&lt;ref name=&quot;NATOHistory&quot; /&gt;

=== Frankryk en in feroarjende strategy yn de jierren sechtich ===
Yn 1966 besleat de Frânske presidint [[Charles de Gaulle]] Frankryk werom te lûken út de yntegrearre militêre kommandostruktuer fan de NATO.&lt;ref name=&quot;FranceNATO&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/france-and-nato ''France and NATO''], NATO.&lt;/ref&gt; Frankryk ferliet de NATO sels lykwols net en bleau partij by it Noard-Atlantysk Ferdrach.&lt;ref name=&quot;FranceNATO&quot; /&gt;

Troch it Frânske beslút waarden ferskate NATO-ynstellingen út Frankryk wei ferpleatst.&lt;ref name=&quot;FranceNATO&quot; /&gt; It politike haadkertier fan de NATO ferhuze yn 1967 nei [[Brussel]], wylst SHAPE nei Belgje ferpleatst waard.&lt;ref name=&quot;HQ&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-headquarters ''NATO Headquarters''], NATO.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FranceNATO&quot; /&gt; Frankryk kearde yn 2009 folslein werom yn de yntegrearre militêre kommandostruktuer.&lt;ref name=&quot;FranceNATO&quot; /&gt;
[[Ofbyld:Brussels NATO Headquarters.jpg|thumb|It NATO-haadkertier yn [[Brussel]].]]
Yn desimber 1967 waard de strategy fan ''massive retaliation'' ferfongen troch ''flexible response''.&lt;ref name=&quot;StrategicConcepts&quot; /&gt; Dy strategy moast de NATO mear mooglikheden jaan om op in militêre oanfal te reagearjen, mei konvinsjonele ferdigening, kontrolearre eskalaasje en, as lêste mooglikheid, in algemiene nukleêre reaksje.&lt;ref name=&quot;StrategicConcepts&quot; /&gt;

Yn datselde jier waard it [[Harmelrapport]], formeel it ''Report of the Council on the Future Tasks of the Alliance'', goedkard.&lt;ref name=&quot;Harmel&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/harmel-report ''Harmel Report''], NATO.&lt;/ref&gt; It rapport wie opsteld op inisjatyf fan de Belgyske minister fan Bûtenlânske Saken Pierre Harmel en waard op 14 desimber 1967 troch de Noard-Atlantyske Ried goedkard.&lt;ref name=&quot;Harmel&quot; /&gt; Dêryn waarden twa spoaren neist inoar set: oan de iene kant foldwaande militêre ôfskrikking en ferdigening, en oan de oare kant politike ûntspanning en dialooch mei de lannen fan it Eastblok.&lt;ref name=&quot;Harmel&quot; /&gt;

=== De jierren santich en tachtich ===
Nei de krisis om [[Syprus]] yn 1974 loek Grikelân him werom út de yntegrearre militêre struktuer fan de NATO.&lt;ref name=&quot;GreeceNATO&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/greece-and-nato ''Greece and NATO''], NATO.&lt;/ref&gt; Grikelân bleau lid fan it bûn en kearde yn 1980 werom yn de yntegrearre militêre struktuer.&lt;ref name=&quot;GreeceNATO&quot; /&gt;

[[Spanje]] waard op 30 maaie 1982 lid fan de NATO.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt; By in referindum op 12 maart 1986 stimde in mearderheid fan de Spaanske kiezers foar it fuortsetten fan it NATO-lidmaatskip ûnder in tal betingsten, dêr't it net meidwaan oan de yntegrearre militêre struktuer by hearde.&lt;ref name=&quot;SpainNATO&quot;&gt;[https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_195140.htm ''Spain and NATO''], NATO.&lt;/ref&gt; Yn 1996 joech it Spaanske parlemint tastimming foar folsleine dielname oan de yntegrearre militêre kommandostruktuer.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt;

Op 12 desimber 1979 naam de NATO it saneamde [[NATO-dûbelspoarbeslút]] oan.&lt;ref name=&quot;DualTrack&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1979/12/12/special-meeting ''Special Meeting of Foreign and Defence Ministers''], NATO, 12 desimber 1979.&lt;/ref&gt; It beslút kombinearre ûnderhannelingen mei de Sovjet-Uny oer wapenkontrôle mei de modernisearring fan Westerske middelbere-ôfstânswapens.&lt;ref name=&quot;DualTrack&quot; /&gt; It militêre part fan it beslút gie út fan de pleatsing yn Jeropa fan 108 Pershing II-lansearynstallaasjes en 464 fan de grûn ôf lansearre krúsraketten.&lt;ref name=&quot;DualTrack&quot; /&gt;

De plande en letter útfierde pleatsing fan nije kearnwapens late yn ferskate West-Jeropeeske lidsteaten ta grutte protesten tsjin kearnwapens.&lt;ref name=&quot;NetherlandsNATO&quot;&gt;[https://nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/the-netherlands-and-nato ''The Netherlands and NATO''], NATO.&lt;/ref&gt;

Op 8 desimber 1987 tekenen de Feriene Steaten en de Sovjet-Uny it [[INF-ferdrach]].&lt;ref name=&quot;INF&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/wider-activities/nato-and-the-inf-treaty ''NATO and the INF Treaty''], NATO.&lt;/ref&gt; It ferdrach ferbea beide lannen om fan de grûn ôf lansearre ballistyske raketten en krúsraketten mei in berik tusken 500 en 5.500 kilometer te besittten, te produsearjen of te testen.&lt;ref name=&quot;INF&quot; /&gt; Tsjin 1 juny 1991 wiene ûnder it ferdrach yn totaal 2.692 Amerikaanske en Sovjet-raketten ferneatige.&lt;ref name=&quot;INF&quot; /&gt;

De NATO stelde yn in kommunikee út 1987 dat de solidariteit en fêsthâldendheid fan it bûn bydroegen hiene oan it ta stân kommen fan it INF-ferdrach.&lt;ref name=&quot;INFCommunique&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1987/12/11/final-communique ''Final Communiqué''], NATO, 11 desimber 1987.&lt;/ref&gt; Dat is de eigen beoardieling fan de NATO fan de faktoaren dy't ta it ferdrach laat hawwe.&lt;ref name=&quot;INFCommunique&quot; /&gt;

=== Ein fan de Kâlde Oarloch ===
De politike omkear yn Midden- en East-Jeropa oan de ein fan de jierren tachtich feroare de strategyske omstannichheden dêr't de NATO yn operearre.&lt;ref name=&quot;SC1991&quot; /&gt; Op de NATO-top yn Londen yn july 1990 sette it bûn in yngripende werbesinning op de militêre strategy útein.&lt;ref name=&quot;SC1991&quot; /&gt; Op 3 oktober 1990 waard Dútslân weriene.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt; De dielsteaten fan de eardere Dútske Demokratyske Republyk waarden dêrmei ûnderdiel fan de Bûnsrepublyk Dútslân en fan it NATO-ferdrachsgebiet.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt;

Yn novimber 1991 naam de NATO in nij Strategysk Konsept oan.&lt;ref name=&quot;SC1991&quot; /&gt; Kollektive ferdigening bleau dêryn in sintrale taak, mar der kaam ek mear klam te lizzen op dialooch, gearwurking, krisisbehear en it foarkommen fan konflikten.&lt;ref name=&quot;SC1991&quot; /&gt; Yn desimber 1991 waard de [[North Atlantic Cooperation Council]] (NACC) oprjochte as oerlisforum foar de NATO-lannen en ûnder oare de eardere lidsteaten fan it Warsjaupakt.&lt;ref name=&quot;NACC&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/north-atlantic-cooperation-council-1991-1997 ''North Atlantic Cooperation Council, 1991–1997''], NATO.&lt;/ref&gt; De earste gearkomste fan it orgaan waard op 20 desimber 1991 holden.&lt;ref name=&quot;NACC&quot; /&gt;

Yn jannewaris 1994 waard it [[Partnership for Peace]] lansearre.&lt;ref name=&quot;PfP&quot;&gt;[https://www.nato.int/docu/comm.htm ''Partnership for Peace''], NATO.&lt;/ref&gt; It programma makke praktyske militêre en feilichheidsgearwurking mooglik tusken de NATO en lannen dy't gjin lid fan it bûn wiene.&lt;ref name=&quot;PfP&quot; /&gt; Yn 1997 waard de NACC ferfongen troch de [[Euro-Atlantic Partnership Council]].&lt;ref name=&quot;NACC&quot; /&gt;

Yn de wittenskiplike literatuer binne ferskillende ferklearringen jûn foar it feit dat de NATO nei it ferdwinen fan de Sovjet-Uny en it Warsjaupakt bestean bleau.&lt;ref name=&quot;McCalla&quot;&gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/natos-persistence-after-the-cold-war/75F0CEA0EA916A121435C36143666852 Robert B. McCalla, ''NATO's Persistence after the Cold War''], ''International Organization''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wallander&quot;&gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/institutional-assets-and-adaptability-nato-after-the-cold-war/23C0990675AD899825BE01EDE04CF131 Celeste A. Wallander, ''Institutional Assets and Adaptability: NATO after the Cold War''], ''International Organization''.&lt;/ref&gt; Robert McCalla stelt dat it fuortbestean fan de NATO net foldwaande ferklearre wurde kin troch allinnich nei in mienskiplike eksterne fijân te sjen en leit de klam op de bredere politike en ynstitúsjonele relaasjes tusken de lidsteaten.&lt;ref name=&quot;McCalla&quot; /&gt; Celeste Wallander leit benammen de klam op it fermogen fan de besteande NATO-ynstellingen, regels en prosedueres om har oan nije omstannichheden oan te passen.&lt;ref name=&quot;Wallander&quot; /&gt;
[[Ofbyld:History of NATO enlargement.svg|thumb|De útwreiding fan de NATO yn Jeropa fan 1949 oant 2024.]]

=== Bosnje en Herzegovina ===
Yn de jierren njoggentich rekke de NATO foar it earst streekrjocht belutsen by militêre operaasjes yn de oarloggen yn it eardere Joegoslaavje.&lt;ref name=&quot;Bosnia&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/peace-support-operations-in-bosnia-and-herzegovina-1995-2004 ''Peace support operations in Bosnia and Herzegovina, 1995–2004''], NATO.&lt;/ref&gt;

Yn april 1993 begûn de NATO yn it ramt fan Operation Deny Flight mei it ôftwingen fan de troch de Feriene Naasjes ynstelde no-flyzone boppe [[Bosnje en Herzegovina]].&lt;ref name=&quot;Bosnia&quot; /&gt; Op 28 febrewaris 1994 skeaten NATO-fleantugen fjouwer Bosnysk-Servyske militêre tastellen del dy't de no-flyzone skeinden.&lt;ref name=&quot;Bosnia&quot; /&gt; De NATO omskriuwt dy aksje as de earste militêre fjochtsaksje yn de skiednis fan it bûn.&lt;ref name=&quot;Bosnia&quot; /&gt;

Yn augustus en septimber 1995 fierde de NATO [[Operation Deliberate Force]] út tsjin Bosnysk-Servyske militêre posysjes.&lt;ref name=&quot;Bosnia&quot; /&gt; De NATO stelt yn syn eigen skiednisoersjoch dat dy loftoperaasje bydroech oan it fredesproses dat útrûn op it Dayton-akkoart.&lt;ref name=&quot;Bosnia&quot; /&gt;
[[Ofbyld:Implementation Force (IFOR) areas of responsibility in Bosnia and Hercegovina. LOC 2009584274.jpg|thumb|De gebieten fan ferantwurdlikens fan de [[Implementation Force]] (IFOR) yn [[Bosnje en Herzegovina]] nei it Dayton-akkoart.]]

=== Relaasjes mei Ruslân en útwreiding nei it easten ===
Op 27 maaie 1997 tekenen de NATO en de Russyske Federaasje de ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation''.&lt;ref name=&quot;FoundingAct&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1997/05/27/founding-act ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation''], NATO, 27 maaie 1997.&lt;/ref&gt; Yn dy akte ferklearren de NATO en Ruslân dat se inoar net as tsjinstanners beskôgen.&lt;ref name=&quot;FoundingAct&quot; /&gt;

Yn 2002 waard de [[NATO-Russia Council]] oprjochte.&lt;ref name=&quot;NRC&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-russia-council ''NATO-Russia Council''], NATO.&lt;/ref&gt; It orgaan wie bedoeld foar oerlis en gearwurking tusken de yndividuele NATO-lidsteaten en Ruslân oer saken fan mienskiplik belang.&lt;ref name=&quot;NRC&quot; /&gt;

Yn de jierren nei de Kâlde Oarloch wreide de NATO him ferskate kearen út nei Midden- en East-Jeropa.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt; [[Tsjechje]], [[Hongarije]] en [[Poalen]] waarden op 12 maart 1999 lid.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt; Bulgarije, Estlân, Letlân, Litouwen, Roemeenje, Slowakije en Sloveenje folgen op 29 maart 2004.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt; Albaanje en Kroaasje waarden op 1 april 2009 lid.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt; Montenegro folge op 5 juny 2017 en Noard-Masedoanje op 27 maart 2020.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt;

=== Debat oer tasizzings yn 1990 ===
De fraach oft Westerske lieders yn 1990 tasein hawwe dat de NATO him net nei it easten útwreidzje soe, is ûnderwerp fan historiografysk debat.&lt;ref name=&quot;NSAExpansion&quot;&gt;[https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato-expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early ''NATO Expansion: What Gorbachev Heard''], National Security Archive.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shifrinson&quot;&gt;[https://direct.mit.edu/isec/article/40/4/7/12126/Deal-or-No-Deal-The-End-of-the-Cold-War-and-the-U Joshua R. Itzkowitz Shifrinson, ''Deal or No Deal?''], ''International Security''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kramer&quot;&gt;[https://direct.mit.edu/isec/article/42/1/186/12171/NATO-Enlargement-Was-There-a-Promise Mark Kramer, ''NATO Enlargement—Was There a Promise?''], ''International Security''.&lt;/ref&gt;

Deklassifisearre gespreksferslaggen litte sjen dat de Amerikaanske minister fan Bûtenlânske Saken James Baker yn febrewaris 1990 yn petearen mei Sovjet-lieder Michail Gorbatsjov de formulearring brûkte dat de NATO-jurisdiksje net ''one inch eastward'' opskowe soe.&lt;ref name=&quot;NSAExpansion&quot; /&gt; De petearen fûnen plak yn it ramt fan de ûnderhannelingen oer de Dútske weriening.&lt;ref name=&quot;NSAExpansion&quot; /&gt;

Der kaam lykwols gjin algemien formeel ferdrach dat de NATO ferbea om yn de takomst oare Midden- of East-Jeropeeske lannen as lid ta te litten.&lt;ref name=&quot;GorbachevBrookings&quot;&gt;[https://www.brookings.edu/articles/did-nato-promise-not-to-enlarge-gorbachev-says-no/ ''Did NATO promise not to enlarge? Gorbachev says no''], Brookings Institution.&lt;/ref&gt; Gorbatsjov ferklearre letter dat de fraach nei in algemiene útwreiding fan de NATO nei oare East-Jeropeeske lannen yn 1990 net besprutsen wie.&lt;ref name=&quot;GorbachevBrookings&quot; /&gt;

Joshua Shifrinson konkludearret út de deklassifisearre dokuminten dat Westerske lieders wol politike garânsjes joegen dy't in bredere net-útwreiding suggerearren en dat Moskou dêrom letter reden hie om him mislaat te fielen.&lt;ref name=&quot;Shifrinson&quot; /&gt; Mark Kramer bestridt dy ynterpretaasje en stelt dat der gjin tasizzing bestie dat de NATO nea lannen bûten it grûngebiet fan de eardere DDR as lid oannimme soe.&lt;ref name=&quot;Kramer&quot; /&gt; Mary Elise Sarotte beskriuwt Bakers formulearring as ûnderdiel fan de ûnderhannelingen oer de Dútske weriening en stelt dat dy net late ta in algemien binend akkoart oer it net útwreidzjen fan de NATO.&lt;ref name=&quot;Sarotte&quot;&gt;[https://www.jstor.org/stable/j.ctv22fqbtq Mary Elise Sarotte, ''Not One Inch: America, Russia, and the Making of Post-Cold War Stalemate''].&lt;/ref&gt;

=== Kosovo ===
Op 24 maart 1999 begûn de NATO mei [[Operation Allied Force]], in loftkampanje tsjin de Federale Republyk Joegoslaavje yn ferbân mei it konflikt yn [[Kosovo]].&lt;ref name=&quot;KosovoAir&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/kosovo-air-campaign-march-june-1999 ''Kosovo air campaign, March–June 1999''], NATO.&lt;/ref&gt; De kampanje duorre 78 dagen en waard op 10 juny 1999 beëinige.&lt;ref name=&quot;KosovoAir&quot; /&gt; Yn de operaasje waarden mear as 38.000 operaasjeflechten útfierd.&lt;ref name=&quot;KosovoAir&quot; /&gt;

Op 10 juny 1999 akseptearre de Federale Republyk Joegoslaavje de weromlûking fan syn militêre, plysje- en paramilitêre troepen út Kosovo en de komst fan in ynternasjonale boargerlike oanwêzigens en in ynternasjonale feilichheidsmacht.&lt;ref name=&quot;KosovoAir&quot; /&gt; Dêrnei waard de troch de NATO laat KFOR-missy yn Kosovo ynset op grûn fan ûnder oare Resolúsje 1244 fan de Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes en it militêr-technyske akkoart.&lt;ref name=&quot;KFOR&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/natos-role-in-kosovo ''NATO's role in Kosovo''], NATO.&lt;/ref&gt; KFOR wie yn 2026 noch yn Kosovo oanwêzich.&lt;ref name=&quot;KFOR&quot; /&gt;

De juridyske grûnslach fan de NATO-bombardeminten yn 1999 is yn de juridyske literatuer omstriden.&lt;ref name=&quot;Simma&quot;&gt;[https://academic.oup.com/ejil/article/10/1/1/600881 Bruno Simma, ''NATO, the UN and the Use of Force: Legal Aspects''], ''European Journal of International Law'', 1999.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Joyner&quot;&gt;[https://academic.oup.com/ejil/article/13/3/597/467162 Daniel H. Joyner, ''The Kosovo Intervention''], ''European Journal of International Law''.&lt;/ref&gt; Bruno Simma stelde dat it brûken of driigjen mei geweld sûnder eksplisite tastimming fan de Feilichheidsried juridysk problematysk wie yn it ljocht fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes.&lt;ref name=&quot;Simma&quot; /&gt; Daniel Joyner konkludearre ek dat de NATO-aksje neffens it doe jildende ynternasjonale rjocht net rjochtmjittich wie.&lt;ref name=&quot;Joyner&quot; /&gt; De Independent International Commission on Kosovo makke dêrfoaroer ûnderskie tusken juridyske legaliteit en humanitêre legitimiteit en stelde dat de yntervinsje as legitimearre beskôge wurde koe, nettsjinsteande de juridyske problemen.&lt;ref name=&quot;KosovoCommission&quot;&gt;[https://academic.oup.com/book/26245/chapter-abstract/194450794 ''The Kosovo Report''], Independent International Commission on Kosovo.&lt;/ref&gt;

=== Strategysk Konsept fan 1999 ===
Op de top fan Washington yn april 1999 naam de NATO in nij Strategysk Konsept oan.&lt;ref name=&quot;SC1999&quot; /&gt; Kollektive ferdigening bleau dêryn in kearntaak, mar der waard ek eksplisyt romte jûn oan krisisoperaasjes dy't net ûnder kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach foelen.&lt;ref name=&quot;SC1999&quot; /&gt; It dokumint lei dêrneist klam op partnerskip, gearwurking en krisisbehear.&lt;ref name=&quot;SC1999&quot; /&gt;

=== De oanslaggen fan 11 septimber en Afganistan ===
Nei de terroristyske oanslaggen yn de Feriene Steaten fan [[11 septimber 2001]] waard foar it earst yn de skiednis fan de NATO in berop dien op kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach.&lt;ref name=&quot;Article5_2001&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2001/12/06/final-communique ''Final Communiqué''], NATO, 6 desimber 2001.&lt;/ref&gt; Oant 2026 bleau dat de iennige kear dat formeel in berop op kêst 5 dien waard.&lt;ref name=&quot;Article5_2001&quot; /&gt;

De Noard-Atlantyske Ried naam dat beslút op 12 septimber 2001 ûnder de betingst dat fêststeld wurde soe dat de oanslaggen fan bûten de Feriene Steaten wei kamen.&lt;ref name=&quot;Article5Press&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/news-and-events/events/transcripts/2001/11/22/press-conference ''Press Conference''], NATO.&lt;/ref&gt;

De International Security Assistance Force (ISAF) waard yn 2001 foar Afganistan oprjochte ûnder in mandaat fan de Feriene Naasjes.&lt;ref name=&quot;ISAF2003&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2003/08/08/nato-to-assume-command-of-the-international-security-assistance-force-isaf-in-kabul-on-monday-11-august-2003 ''NATO to assume command of ISAF''], NATO, 8 augustus 2003.&lt;/ref&gt; Op 11 augustus 2003 naam de NATO it strategysk kommando en de koördinaasje fan ISAF oer.&lt;ref name=&quot;ISAF2003&quot; /&gt;
[[Ofbyld:NATO - International Security Assistance Force DVIDS123175.jpg|thumb|In Britske ISAF-militêr yn de provinsje Helmand yn [[Afganistan]] yn 2008.]]

ISAF waard yn desimber 2014 beëinige.&lt;ref name=&quot;Operations&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-operations-and-missions ''NATO operations and missions''], NATO.&lt;/ref&gt; Op 1 jannewaris 2015 begûn de net-fjochtsjende Resolute Support Mission, dy't rjochte wie op it trainen, advisearjen en stypjen fan de Afgaanske feiligheidstroepen.&lt;ref name=&quot;Operations&quot; /&gt; Dy missy einige yn 2021 nei it weromlûken fan de ynternasjonale troepen út Afganistan.&lt;ref name=&quot;Operations&quot; /&gt;

=== Strategysk Konsept fan 2010 ===
Yn novimber 2010 naam de NATO it Strategysk Konsept ''Active Engagement, Modern Defence'' oan.&lt;ref name=&quot;SC2010&quot;&gt;[https://nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/strategic-concepts/strategic-concept-2010 ''Strategic Concept 2010''], NATO.&lt;/ref&gt; It dokumint formulearre trije kearntaken foar it bûn: kollektive ferdigening, krisisbehear en koöperative feiligens.&lt;ref name=&quot;SC2010&quot; /&gt;

=== Lybje ===
Yn 2011 rekke de NATO militêr belutsen by de [[Libyske Boargeroarloch]].&lt;ref name=&quot;Libya&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 ''NATO and Libya, February–October 2011''], NATO.&lt;/ref&gt; Resolúsje 1973 fan de Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes joech tastimming foar maatregels om boargers yn Lybje te beskermjen en stelde in no-flyzone yn.&lt;ref name=&quot;LibyaLegal&quot;&gt;[https://academic.oup.com/oxford-law-pro/book/57866/chapter/471952590 ''The intervention in Libya''], Oxford Academic.&lt;/ref&gt;

Op 31 maart 2011 naam de NATO it folsleine kommando oer de ynternasjonale militêre operaasje oer.&lt;ref name=&quot;LibyaUpdate&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2011/10/25/operational-media-update ''Operational Media Update''], NATO.&lt;/ref&gt; Operation Unified Protector bestie út it hanthavenjen fan in wapenembargo en in no-flyzone en út militêre aksjes dy't neffens it mandaat bedoeld wiene om boargers te beskermjen.&lt;ref name=&quot;Libya&quot; /&gt; De operaasje waard op 31 oktober 2011 beëinige.&lt;ref name=&quot;Libya&quot; /&gt;

Oer de fraach oft alle NATO-aksjes binnen it mandaat fan de Feilichheidsried bleaune, bestiet juridysk debat.&lt;ref name=&quot;Ulfstein&quot;&gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/legality-of-the-nato-bombing-in-libya/9D8E7DD8D220E8FFBD819002BF7E1AAF Geir Ulfstein en Hege Føsund Christiansen, ''The Legality of the NATO Bombing in Libya''], ''International &amp; Comparative Law Quarterly''.&lt;/ref&gt; Geir Ulfstein en Hege Føsund Christiansen stelle dat militêre aksjes dy't streekrjocht ta de beskerming fan boargers tsjinnen binnen it mandaat falle koene, mar dat aksjes dy't rjochte wiene op it ôfsetten fan [[Muammar Gaddafi]] dat mandaat te bûten gean soene.&lt;ref name=&quot;Ulfstein&quot; /&gt;

=== Ruslân, Krim en in sterkere klam op territoriale ferdigening ===
Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 sette de NATO op 1 april 2014 alle praktyske boargerlike en militêre gearwurking mei Ruslân stil.&lt;ref name=&quot;NRC&quot; /&gt; De politike kommunikaasjekanalen bleaune lykwols iepen.&lt;ref name=&quot;NRC&quot; /&gt;

Op de top yn Wales yn septimber 2014 naam de NATO it [[Readiness Action Plan]] oan.&lt;ref name=&quot;Wales&quot; /&gt; It plan wie bedoeld om de paraatheid en it ferdigeningsfermogen fan it bûn te fergrutsjen.&lt;ref name=&quot;RAP&quot;&gt;[https://nato.int/en/what-we-do/deterrence-and-defence/readiness-action-plan ''Readiness Action Plan''], NATO.&lt;/ref&gt; It omfieme ûnder oare in fersterking fan de NATO Response Force, de oprjochting fan in Very High Readiness Joint Task Force en de oprjochting fan NATO Force Integration Units yn ferskate Midden- en East-Jeropeeske lidsteaten.&lt;ref name=&quot;RAP&quot; /&gt;

Op de top yn Warsjau yn 2016 waard besletten ta in ''enhanced Forward Presence'' yn Estlân, Letlân, Litouwen en Poalen.&lt;ref name=&quot;Warsaw&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2016/07/09/warsaw-summit-communique ''Warsaw Summit Communiqué''], NATO, 9 july 2016.&lt;/ref&gt; Yn 2017 wiene yn dy fjouwer lannen multynasjonale gefjochtsgroepen operasjoneel.&lt;ref name=&quot;EasternFlank&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/what-we-do/deterrence-and-defence/strengthening-natos-eastern-flank ''Strengthening NATO's eastern flank''], NATO.&lt;/ref&gt;

=== De Russyske ynvaazje fan Oekraïne en nije útwreiding ===
Nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn febrewaris 2022 kaam de NATO-Russia Council net mear byinoar.&lt;ref name=&quot;NRC&quot; /&gt; Op de top yn Madrid yn juny 2022 stelden de NATO-lidsteaten dat se Ruslân net langer as partner beskôgen.&lt;ref name=&quot;SC2022&quot; /&gt;

Op 29 juny 2022 waard in nij Strategysk Konsept oannommen.&lt;ref name=&quot;SC2022&quot; /&gt; Yn dat dokumint omskriuwt de NATO Ruslân as de wichtichste en meast direkte bedriging foar de feiligens fan de bûnsgenoaten.&lt;ref name=&quot;SC2022&quot; /&gt; Dat is de offisjele strategyske beoardieling fan it bûn.&lt;ref name=&quot;SC2022&quot; /&gt; Sina waard yn it Strategysk Konsept fan 2022 foar it earst behannele.&lt;ref name=&quot;SC2022&quot; /&gt; It dokumint behâlde trije kearntaken: ôfskrikking en ferdigening, krisisprevinsje en -behear en koöperative feiligens.&lt;ref name=&quot;SC2022&quot; /&gt;

[[Finlân]] en [[Sweden]] dienen op 18 maaie 2022 tagelyk in fersyk om lid fan de NATO te wurden.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt; Finlân waard op 4 april 2023 de 31e lidsteat.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt; Sweden waard op 7 maart 2024 de 32e lidsteat.&lt;ref name=&quot;Members&quot; /&gt;

[[Ofbyld:230404-F-RT830-0010 - Finland joins NATO.jpg|thumb|In flaggeseremoanje op 4 april 2023 nei de tatreding fan [[Finlân]] ta de NATO.]]

=== De toppen fan De Haach en Ankara ===
Op de NATO-top yn [[De Haach]] fan 24 en 25 juny 2025 sprieken de lidsteaten ôf om yn 2035 jierliks 5 prosint fan it bruto binnenlânsk produkt te besteegjen oan kearnferdigening en breder definiearre ferdigenings- en feiligensrelatearre útjeften.&lt;ref name=&quot;Hague2025&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/news-and-events/events/2025/6/overview---2025-nato-summit-in-the-hague ''2025 NATO Summit in The Hague''], NATO.&lt;/ref&gt; De ôfspraak bestiet út op syn minst 3,5 prosint foar kearnferdigeningsútjeften en oant 1,5 prosint foar bredere ferdigenings- en feiligensrelatearre útjeften.&lt;ref name=&quot;Hague2025&quot; /&gt;

Op 7 en 8 july 2026 waard yn [[Ankara]] in NATO-top holden.&lt;ref name=&quot;Ankara2026&quot;&gt;[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2026/07/08/the-ankara-summit-declaration ''The Ankara Summit Declaration''], NATO, 8 july 2026.&lt;/ref&gt; De lidsteaten befêstigen dêr op 'e nij harren ferbûnens oan kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach en oan de eardere ôfspraken oer ferdigeningsútjeften.&lt;ref name=&quot;Ankara2026&quot; /&gt; Yn de topferklearring taseinen de Europeeske bûnsgenoaten en Kanada foar 2026 €70 miljard oan militêre apparatuer, bystân en training foar Oekraïne.&lt;ref name=&quot;Ankara2026&quot; /&gt;

=== Historiografyske debatten ===
Oer ferskate aspekten fan de skiednis fan de NATO besteane yn de wittenskiplike literatuer ferskillende ynterpretaasjes.&lt;ref name=&quot;McCalla&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Shifrinson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kramer&quot; /&gt;

By ferklearringen foar de oprjochting fan de NATO wurdt yn sawol offisjele Amerikaanske boarnen as in grut part fan de histoaryske literatuer de Sovjet-Uny as in wichtige faktor neamd.&lt;ref name=&quot;USNATO&quot; /&gt; Yn de literatuer wurde lykwols ek oare motiven neamd, lykas it permanint ferbinen fan de Feriene Steaten oan de feiligens fan West-Jeropa en it ûnderbringen fan West-Dútske militêre macht yn in multilateraal systeem.&lt;ref name=&quot;Sloan&quot;&gt;[https://www.cambridge.org/core/elements/from-club-to-commons/68099BF3F33FBD7F29F9C719731B9D3A Stanley R. Sloan, ''From Club to Commons''], Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

Oer de útwreiding fan de NATO nei Midden- en East-Jeropa bestiet ek debat oer de politike en strategyske gefolgen.&lt;ref name=&quot;EnlargementDebate&quot;&gt;[https://dgi.umd.edu/research-impact/publications/evaluating-nato-enlargement-scholarly-debates-policy-implications-and ''Evaluating NATO Enlargement: Scholarly Debates, Policy Implications, and Roads Not Taken''], University of Maryland.&lt;/ref&gt; Guon analyses lizze de klam op de stabilisearjende en ynstitúsjonele betsjutting fan de útwreiding foar de Midden- en East-Jeropeeske steaten, wylst oare auteurs beklamje dat de útwreiding bydroegen hat oan de ferslechtering fan de relaasjes mei Ruslân.&lt;ref name=&quot;EnlargementDebate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Shifrinson&quot; /&gt; Oer de fraach hoe grut de ynfloed fan de NATO-útwreiding op it lettere Russyske bûtenlânsk belied west hat, bestiet gjin ienriedige wittenskiplike konklúzje.&lt;ref name=&quot;EnlargementDebate&quot; /&gt;

Ek de militêre operaasjes yn Kosovo en Lybje hawwe ta juridyske en historiografyske diskusjes laat.&lt;ref name=&quot;Simma&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Joyner&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ulfstein&quot; /&gt; By Kosovo giet it benammen om de fraach nei de legaliteit en legitimiteit fan in militêre yntervinsje sûnder eksplisite foarôfgeande tastimming fan de FN-Feilichheidsried.&lt;ref name=&quot;Simma&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KosovoCommission&quot; /&gt; By Lybje giet it debat ûnder oare oer de fraach yn hoefier't de militêre útfiering fan it mandaat ta beskerming fan boargers gearfoel mei, of fierder gie as, it doel om it rezjym fan Gaddafi ôf te setten.&lt;ref name=&quot;Ulfstein&quot; /&gt;

== List fan NATO operaasjes ==
* [[Kosovo Force]] (KFOR)
* [[NATO Mission Iraq]]
* [[Operation Sea Guardian]]
* NATO-aktiviteit yn de [[Egeyske See]]

== Sjoch ek ==
* [[Feriene Naasjes]]
* [[International Security Assistance Force]]
* [[Siktaris-Generaal fan de NATO]]

== Keppelings om utens ==
* [https://www.nato.int/ Webstee fan de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje]

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

[[Kategory:NATO| ]]
[[Kategory:Kâlde Kriich]]
[[Kategory:Militêr bûnsgenoatskip]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1949]]</text>
      <sha1>admf16nidlt0fz772napd60xg5i30fn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snits</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14220</id>
    <revision>
      <id>1240378</id>
      <parentid>1232376</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T07:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anoniem-NOF</username>
        <id>39410</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Strjitten */</comment>
      <origin>1240378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21611" sha1="odnbc6bdaez6cxezuvzmaeqihh3v768" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
|namme                        = Snits
|ôfbylding                    = Waterpoort Sneek 07c2.JPG
|ôfbyldingsbreedte            = 260px
|ôfbyldingstekst              = [[Wetterpoarte (Snits)|De Wetterpoarte]]
|wapen                        = [[Ofbyld:Flag_of_Sneek.svg|100px|border]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Sneek_wapen.svg|100px]]
|ynwennertal                  = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Snits}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;ref&gt;Sjoch: [https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85039NED?q=Sneek Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS)].&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|oerflak                      =
|befolkingstichtens           =
|stêdekloft                   =
|hichte                       =
|lân                          = {{NEDf}}
|bestjoerlike ienheid 1       = Provinsje
|namme bestjoerlike ienheid 1 = {{FRLf}}
|bestjoerlike ienheid 2       = Gemeente
|namme bestjoerlike ienheid 2 = {{SWFf}}
|boargemaster                 =
|stêdsyndieling               =
|stifting                     =
|ferkearsieren                = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|354}} {{Piktogram dyk Nederlân Ringwei|Snits}} &lt;br&gt; [[Spoar fan Ljouwert nei Starum]]
|postkoade                    = 8900 - 8939
|tiidsône                     = [[UTC]] +1
|simmertiid                   = UTC +2
|koördinaten                  = {{Koördinaten yn tekst|53_2_2_N_5_40_2_E_type:city_region:NL-FR|&lt;small&gt;53° 2′ NB, 5° 40′ EL&lt;/small&gt;}}
|webside                      = [http://www.sneek.nl Webstee Snits]
| ôfbylding2                  = 20190529_Martinikerk_Sneek_met_klokkentoren.jpg
| ôfbyldingstekst2            = [[Martinytsjerke (Snits)|Grutte of Martinytsjerke]] mei klokketoer
| ôfbylding3                  = Townhall_in_Sneek.JPG
| ôfbyldingstekst3            = [[Stedhûs fan Snits]]
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 2
| lat_sec                     = 2
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 40
| lon_sec                     = 2
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Sneek-plaats-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst99           = Kaart fan Snits (2014)
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
{{Of|de stêd Snits|de eardere gemeente|Snits (gemeente)}}
'''Snits''' is in [[stêd]] yn it [[noardeasten]] fan de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. Mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Snits}} ynwenners is it it grutste plak fan dy gemeente en hat it in sintrumfunksje foar de [[Súdwesthoeke]] fan 'e [[provinsje]] [[Fryslân]]. Snits leit tichteby de [[Snitser Mar]] en is ûnder mear bekend om syn âlde [[binnenstêd]] mei de [[Snitser Wetterpoarte]]. As ien fan de alve [[Fryske stêden]] yn [[Westerlauwersk Fryslân]] is Snits ek ûnderdiel fan de [[Alvestêdetocht]]. Dêrneist is de stêd bekend om de [[wettersport]] en de [[Snitswike]]. Yn 'e [[Saksetiid]] wie Snits fan [[augustus]] [[1498]] oant en mei [[maart]] [[1500]] de [[haadstêd]] fan 'e [[Hearlikheid Fryslân]].&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/argeosneek/de-sneeker-munt De Sneeker munt], ArGeos&lt;/ref&gt; Oant [[2011]] wie Snits in [[Snits (gemeente)|selsstannige gemeente]].

== Skiednis ==
{{Apart|Skiednis fan Snits}}
[[Ofbyld:Blaeu 1652 - Sneek.jpg|thumb|left|Snits op in kaart fan [[Joan Blaeu|Blaeu]] út 1652]]
Snits is ûntstien dêr't de farwei (yn âlde dokuminten ''[[Magna Fossa]]'', ''Grut Kanaal'', neamd) nei it noarden de súdlike dyk fan de [[Himpolders|Himpolder]] Skerhim krúst. De farwei nei it noarden ([[Geau (Drylst)|Geau]], [[Snitser Aldfeart]]) wie needsaak wurden omdat de [[Middelsee]] troch tichtslykjen ferlern gien wie. De âlde [[himdyk]] komt Snits oan de westkant binnen as Himdyk, wurdt dêrnei de Alde Dyk en rint dan fierder as de Wide en Nauwe Noarderhoarnes. Dan is er part fan de [[Merkstrjitte (Snits)|Merkstrjitte]] en ferfolget er syn wei as Piperstrjitte en Nauwe en Wide Boarchstrjitten, en is dêrnei de basis fan de drokke winkelstrjitte de Easterdyk. Hy giet fierder as de Ljouwerter Dyk, om op 't lêst as [[Griene Dyk]], de polderdyk fan de Raerderhim, Snits te ferlitten.

Snits hat sûnt [[13e iuw]] [[stedsrjochten]], wat Snits ien fan de Fryske Alve Stêden, mar om't it dêr letter gjin dokuminten foar bybringe koe, hat it yn de 16e&amp;nbsp;iuw nije stedsrjochten oanfrege en krigen. Yn [[1456]] naam Snits in offisjeel [[stedsboek]] oan, dêr't it rjocht yn 'e stêd mei regele waard. Dat wie ek it begjin fan in bloeiperioade as hannelsstêd dy't oant likernôch [[1550]] ta duorje soe. Yn [[1492]] waard mei de oanlis fan in nije stedsgrêft en stedswâl begûn. Yn de tiid fan [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk|Karel&amp;nbsp;V]] waard dêr in stedsmuorre op oanlein. Nei dy tiid wie Snits de iennichste ommuorre stêd fan Fryslân. Fan de âlde [[Fêstingwurk|fêstingwurken]] binne no allinnich noch de Wetterpoarte en in lyts stikje bolwurk oer.

Mei it [[ferdrach fan Snits]] fan [[30 april]] [[1498]] erkende [[Westergoa]] it gesach fan [[Albrecht fan Saksen]]. Dêrmei komt der in ein oan de [[Fryske frijheid]] en begjint de [[Saksetiid]] yn Fryslân. Snits waard yn augustus 1498 op oanstean fan [[Wilwolt fan Schaumberch]] de nije haadstêd fan it gewest Fryslân. De stêd Ljouwert wie op dat stuit yn hannen fan de Fetkeapers en soe pas yn it belis fan Ljouwert fan septimber en oktober 1498 ûnderhearrich makke wurde oan [[Albrecht fan Saksen]]. Yn maart 1500 rekket Snits syn status as haadstêd fan Fryslân kwyt en wurdt Ljouwert de nije haadstêd.

Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] ferdwûn de [[Joadske mienskip fan Snits]] út 'e stêd. De binnenstêd fan Snits is sûnt [[1991]] in [[beskerme stedsgesicht]], de stasjonsbuert sûnt [[2007]].

== Polityk ==
Snits is sûnt [[1 jannewaris]] [[2011]] part fan de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Dêrfoar wie Snits it [[haadplak]] fan de gemeente [[Snits (gemeente)|Snits]].

=== Partnerstêd Kurobe ===
Sûnt [[10 septimber]] [[1970]] is de [[Japan]]ske stêd [[Kurobe]] de [[partnerstêd]] fan Snits. Doetiidske boargemaster L. Rasterhoff, brocht op dat stuit in besyk oan Kurobe en waard ta eareboarger beneamd. Boargemaster Hatsuo Terade fan Kurobe brocht yn [[1972]] in tsjinbesyk oan Snits. Yn [[2000]] besochten delegaasjes fan beide stêden elkoars stêd opnij. De Japanners ûntbleaten yn Snits in keunstwurk; de Snitsers waarden ferblide mei de ûntbleating fan in ''Snitsplein'' yn Kurobe.

== Geografy ==
De stêd leit tichteby de [[Snitser Mar]] en it [[Prinses Margrietkanaal]] en is dêrmei troch de [[Houkesleat]] ferbûn. Mei [[De Geau (Drylts)|De Geau]] is Snits mei [[Drylts]] ferbûn. De binnenstêd leit foar in part op in [[terp]]. De doarpen [[Toppenhuzen]], [[Twellingea]], [[Offenwier]], [[Skearnegoutum]] en [[Ysbrechtum]] lizze om Snits hinne, mar binne hast oan de stêd fêstgroeid en foarmje mei-inoar in lyts stedsk gebiet.

=== Stedsyndieling ===
{{Apart|Wiken en buerten yn Snits}}
De stêd Snits bestiet út 25 wiken dy't wer opdield binne yn buerten. De âlde [[Binnenstêd (Snits)|binnenstêd]] fan Snits leit binnen de [[Stedsgrêft (Snits)|stedsgrêften]]. Yn de lette njoggentjinde iuw en de tweintichste iuw wreide Snits him bûten de stedsgrêften út. De wiken binnenstêd en de [[Stasjonsbuert (Snits)|Stasjonsbuert]] binne [[beskerme stedsgesicht]]en. De nijste wyk, [[Harinxmalân]] wurdt sûnt 2010 yn twa fazen boud. Fierders hat Snits ferskate bedriuweterreinen: [[Yndustryterrein It Ges|It Ges]], [[Yndustryterrein De Himmen|De Himmen]] en [[Yndustryterrein Houkesleat|Houkesleat]].

== Ekonomy ==
[[Ofbyld:Overzicht van de gevel met sheddaken - Sneek - 20423026 - RCE.jpg|thumb|left|Tonnemafabryk]]
[[Ofbyld:Sneek_5.66871E_53.03119N.jpg|thumb|250px|right|Satelytfoto mei de stêden Snits en Drylts.]]
[[Ofbyld:Sneek-gracht.jpg|thumb|250px|right|De Stedsgrêft by it Lytssân yn Snits]]
[[Ofbyld:Snits Bolwurk 67.JPG|thumb|180px|right|Bolwurk]]
De bekende kleanwinkelkeatling [[C&amp;A]] begûn yn [[1861]] mei in winkel yn Snits.
It sûkerwurkfabryk [[Tonnema]] makket [[pipermunt]] ûnder de namme [[KING (pipermunt)|KING]]. Dy namme hat, offisjeel, neat mei it Ingelske wurd foar kening te krijen: It is in ôfkoarting dy't stiet foar 'Kwaliteit In Niets Geëvenaard'. Snits hat fierder stielyndustry, masinebouw, in tou- en trossefabryk ([[Lankhorst]]), en sûnt [[1964]] in fêstiging fan de [[ritssluting]]produsint [[Yoshida YKK]] út [[Kurobe]]. Dat wie de earste [[Japan]]ske fabryk in Nederlân, en it wie de earste Europeeske festiging fan YKK. Ek [[Mitsui Sekka]], in Japanske fabrikant fan [[keunsttried|keunsttriedd]]en, hat in fabryk yn Snits. De [[feemerk fan Snits]], dy't al fan 'e [[Midsiuwen]] ôf bestie, waard yn [[1992]] opheft.

=== Ferkear ===
Snits leit oan de [[autodyk|gongwei]] [[Rykswei 7|A7]] fan [[Grins (stêd)|Grins]] nei [[Noard-Hollân]]. De A7, as N7 yn it part bylâns Snits foarmet in part fan de [[Ring Snits]]. Ek de N354 fan [[De Lemmer]] nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] foarmet in part fan de Ringwei. De A7/N7 is part fan de [[Jeropeeske wei 22|E22]]. 

==== Trein ====
Fierders hat Snits twa treinstasjons - ([[Stasjon Snits|Snits]] en [[Stasjon Snits Noard|Snits Noard]]) - oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]]. Der wurdt praat oer it bouwen fan in tredde spoarstasjon yn Snits, it [[Stasjon Snits Harinxmalân]] yn de nije wyk [[harinxmalân]]. 

==== Bus ====
It [[Busstasjon Snits]] leit njonken it Stasjon Snits en is in mulpunt fan busferfier yn it súdwesten fan Fryslân.

De buslinen troch Snits wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. De folgjende linen ride troch Snits:

* '''Line 35 Snits - Frjentsjer:''' ''Snits Busstasjon'' - ''Prins Hendrikkade'' - ''Boeierstrjitte'' - ''Nij Nazareth'' - [[Skearnegoutum]] - [[Boazum]] - [[Wiuwert]] - [[Britswert]] - [[Easterlittens]] - [[Baard]] - [[Winsum (Fryslân)|Winsum]] - [[Wjelsryp]] - [[Tsjom]] - [[Frjentsjer]]
* '''Line 38 Hidaard - Snits fia Wommels:''' [[Hidaard]] - [[Wommels]] - [[Easterein]] - [[Itens]] - [[Rien]] - [[Lytsewierrum]] - [[Skearnegoutum]] - [[Offenwier]] - ''Frieswijkstrjitte'' - ''Grootzand'' - ''Easterdyk'' - ''Prins Hendrikkade'' - ''Snits Busstasjon''
* '''Line 39 Ferwâlde - Snits:''' [[Ferwâlde]] - [[Parregea]] - [[Dedzjum]] - [[Blauhús (Súdwest-Fryslân)|Blauhús]] - [[Westhim]] - [[Abbegea]] - [[Drylts]] - ''Snits Busstasjon'' - ''Prins Hendrikkade'' - ''Easterdyk'' - ''Grootzand'' - ''Frieswijkstrjitte''
* '''Line 42 Snits - De Lemmer fia Spannenburch:''' ''Snits Busstasjon'' - [[Drylts]] - [[Heech]] - [[De Hommerts]] - [[Kûfurderrige]] - [[Wâldsein]] - [[Tsjerkgaast]] - [[Spannenburch (buorskip)|Spannenburch]] (Tsjerkgaast) - [[Follegea]] - [[Jistergea]] - [[De Lemmer]]
* '''Line 44 Boalsert - Snits fia Gaasterlân:''' [[Boalsert]] - [[Tsjerkwert]] - [[Parregea]] - [[Warkum]] - [[Koudum]] - [[Himmelum]] - [[Bakhuzen]] - [[Murns]] - [[Riis]] - [[Aldemardum]] - [[Nijemardum]] - [[Sondel]] - [[Wikel (plak)|Wikel]] - [[Balk]] - [[Ypekolsgea]] - [[Wâldsein]] - [[Kûfurderrige]] - [[De Hommerts]] - [[Jutryp]] - ''Tinga'' - ''Frieswijkstrjitte'' - ''Grootzand'' - ''Easterdyk'' - ''Prins Hendrikkade'' - ''Snits Busstasjon''
* '''Line 45 Snits - Himmelum fia Wâldsein:''' ''Snits Busstasjon'' - ''Prins Hendrikkade'' - ''Easterdyk'' - ''Grootzand'' - ''Frieswijkstrjitte'' - ''Tinga'' - [[Jutryp]] - [[De Hommerts]] - [[Kûfurderrige]] - [[Wâldsein]] - [[Ypekolsgea]] - [[Ealahuzen]] - [[Aldegea (De Fryske Marren)|Aldegea]] - [[Kolderwâlde]] - [[Himmelum]]
* '''Line 46 Snits - Aldegea en Heech:''' ''Snits Busstasjon'' - ''Prins Hendrikkade'' - ''Easterdyk'' - ''Grootzand'' - ''Frieswijkstrjitte'' - ''Tinga'' - [[Jutryp]] - [[De Hommerts]] - [[Heech]] - [[Aldegea (Súdwest-Fryslân)|Aldegea]] - [[Idzegea]] - [[De Gaastmar]] - [[Heech]] - De Hommerts - Jutryp - ''Tinga'' - ''Frieswijkstrjitte'' - ''Grootzand'' - ''Easterdyk'' - ''Prins Hendrikkade'' - ''Snits Busstasjon''

==== Wetterwegen ====
Boppedat leit Snits oan wetterwegen, ûnder mear de [[Houkesleat]] dy't de stêd ferbynt mei de Snitser Mar en it [[Prinses Margrietkanaal]]. Yn [[2003]] is it [[Houkesleat Akwadukt]] klear komd sadat Snits doe in folsleine rûnwei krige. Yn 2008 binne de [[Geaubrêgen]], yn de súdlike rûnwei, ferfongen troch it [[Geau-akwadukt]].

== Ferdivedaasje ==
Snits is in bekend wettersportsintrum mei sa'n 130&amp;nbsp;wettersportbedriuwen en 13&amp;nbsp;jachthavens. Teffens hat it in monumintaal sintrum mei âlde hearehuzen. Yn Snits wurdt in eigen [[dialekt]] sprutsen, it [[Snitsersk]], dat heart ta de [[Stedsk]]e dialekten.

=== Kultureel Kertier ===
Yn [[2010]]-[[2012]] is yn Snits in Kultureel Kertier gearstald. De gemeente Snits hie plannen ûntwikkele om fan de Westersingel en it Noarderkertier it sintrum fan kultureel te meitsjen. It plan, dêr't de kosten fan rûsd waarden op 25&amp;nbsp;miljoen euro, hold yn:
* it ûnderbringen fan in teäter en in part fan it hjoeddeiske Sintrum foar de Keunsten (SfdK) yn de eardere Noardertsjerke;
* it ûnderbringen fan oare parten fan it SfdK yn It Bolwurk, yn eardere skoalgebouwen dêrneist en yn it Van Loohûs;
* nijbou foar in teäter mei in kapasiteit fan 600&amp;nbsp;sitplakken op it stee fan it doetiidske TPG-gebou.

It plan is útfierd troch al dy gebouwen binnen de stedsgrêft ta ien nei gebou [[Atrium]] gear te foegjen. Om ek it nije teäter hjirmei te ferbinen waard tocht om de ouwers fan de Westersingel en de Tsjerkegrêft mei in rinbrêge te ferbinen en in driuwend poadium yn de grêft te lizzen. Dy plannen binne lykwols net útfierd.

De [[Martinytsjerke (Snits)|Martinitsjerke]] is part fan it Kultureel Kertier yn dy sin dat it kulturele gebrûk fan de romte troch de deselde organisaasje dien wurdt. De Iepenbiere Bibleteek is allinnich in oare kulturele ynstelling yn itselde gebiet, mar hat gjin organisatoaryske bannen.

=== Bouwurken ===
{{Apart|List fan ryksmonuminten yn Snits}}
{{Apart|List fan gemeentlike monuminten yn Snits}}
[[Ofbyld:Tussen Sneek en IJlst, houten viadukt foto5 2011-04-25 09.31.JPG|thumb|It Krúsrak yn de Ring Snits]]
De [[Snitser Wetterpoarte]] út [[1613]] is it symboal fan de stêd Snits. Ferskate ferienings, stiftings as bedriuwen brûke de wetterpoarte as logo of ferwize yn harren namme nei de wetterpoarte. Om it jier 1550 hinne waard in begjin makke mei it [[Stedhûs Snits|stedshûs fan Snits]]. Yn de 18e&amp;nbsp;iuw krige it stedshûs in renovaasje. By de renovaasjes krige it gebou in gevel yn [[rokoko]]styl. De [[Martinitsjerke (Snits)|Martinitsjerke]] út [[1498]] hat in kariljon mei 50&amp;nbsp;klokken. Foar 1681 hie de Martinitsjerke twa tuorren en in ruterke; hjoed-de-dei hat de tsjerke allinnich in koepeltsje. De [[Sint-Martinustsjerke (Snits)|Sint-Martinustsjerke]] is in let-njoggentjinde-iuwske [[Pierre Cuypers|Cuyperstsjerke]] mei in Maarschalkerweerd-oargel.

=== Tsjerken === 
{|
|
* [[Eastertsjerke (Snits)|Eastertsjerke ]]
* [[Minnistetsjerke (Snits)|Minnistetsjerke ]]
* [[HIMtsjerke]]
* [[Ichtustsjerke (Snits)|Ichtustsjerke]]
* [[Lytse Tsjerke (Snits)|Lytse Tsjerke]]
* [[Sint-Martinustsjerke (Snits)|Sint-Martinustsjerke ]]
* [[Martinytsjerke (Snits)|Martinytsjerke]]
| width=50 |
|
* [[Nij-Apostoalyske Tsjerke (Middelseeleane, Snits)|Nij-Apostoalyske Tsjerke (Middelseeleane)]]
* [[Nij-Apostolyske Tsjerke (Johan Willem Frisostrjitte, Snits)|Nij-Apostolyske Tsjerke (Johan Willem Frisostrjitte)]]
* [[Noardertsjerke (Snits)|Noardertsjerke ]]
* [[Sudertsjerke (Snits)|Sudertsjerke ]]
* [[Tsjerke Baptiste Gemeente (Snits)|Tsjerke Baptiste Gemeente ]]
* [[Wite Tsjerkje (Snits)|Wite Tsjerkje]]
|}

=== Eveneminten ===
[[Ofbyld:Houkesloot boulevard Sneekweek.jpg|thumb|[[Houkesleat]] by de [[Snitswike]]]]
* [[Alvestêdetocht]] en dêrfan ôflate eveneminten:
**[[Alvestêde Fytsfjouwerdaagse]]
**[[Alvestêde Oldtimer Rally]]
**[[Alvestêde Roeimaraton]]
**[[Alvestêde Ultrarin]]
**[[Alvestêdekuiertocht]]
**[[Alvestêdetocht fan de Fryske Motorklub]]
**[[Alvestêdetocht op de Fyts]]
**[[Autopedalvestêdetocht]]
**[[SUP 11 City Tour]]
**[[Non-stop 11 Stêde Seekajak Prestaasjetocht]]
**[[Trekkeralvestêdetocht]]
* [[Lytse Snitswike]]
* [[Snits-Boalsert-Snits]]
* [[Snitser Simmer]]
* [[Snitswike]]
** [[Hurdsyldei]]
Op [[12 novimber]] [[2005]] wie de lanlike yntocht fan [[Sinteklaas]] yn Snits. By de Wetterpoarte lei [[Pakjesboat&amp;nbsp;12]] foar de wâl.

=== Musea === 
[[Ofbyld:Fries Scheepvaart Museum - Kleinzand 12-18, Sneek.jpg|thumb|[[Frysk Skipfeart Museum]]]]
* [[Frysk Skipfeart Museum]] 
* [[Nasjonaal Modelspoar Museum]]

=== Bioskoop ===
[[Ofbyld:Cine Sneek.jpg|thumb|[[CineSneek]]]]
* [[CineSneek]]

=== Poadia ===
* [[It Bolwurk]], langstbesteande poppoadium fan Fryslân
* [[Noardertsjerke (Snits)|Noardertsjerke]]
* [[Teater Snits]]

=== Muzykkorpsen ===
* [[Stedsk Muzykkorps Snits]]
* [[Harmony Snits|Harmony]]
* [[Rythm Stars]]
* [[Advendo (Snits)|Advendo]]

=== De Sulveren Krystbal ===
{{apart|Sulveren Krystbal}}
De kultuerpriis fan Snits hjit De Sulveren Krystbal. De ûnderskieding wurdt alle jierren útrikt oan immen dy't him op it mêd fan muzyk en kultuer foar Snits en omkriten ynset hat. Winners wienen ûnder oaren:
* 2004: [[Henk van der Veer]], skriuwer
* 2005: [[Maaike Schuurmans]], musicalstjer
* 2006: Yede van Dijk, toanielspiler
* 2007: Bennie Hoogstra, 25 jier tamboer-majoar fan [[Advendo (Snits)|Advendo]]

== Underwiis ==
[[Ofbyld:BogermanCollegeSneek1.JPG|thumb|[[Kristlike Skoallemienskip Bogerman|Bogerman-Kolleezje]]]]
In Snits binne tsien basisskoallen en trije middelbere skoallen. De basisskoallen binne:
* Thomas fan Akwino
* De Wyken
* De Aldfeart
* Bonifatiusskoalle
* Swetteskoalle
* Simon Havingaskoalle
* De Fjoerflinter (fúzje tusken ''De Standerd'' en de ''Jan van Nassauskoalle'')
* Julianaskoalle
* Johannes Postskoalle
* It Harspit
* De Trijemêster

De trije middelbere skoallen binne:
* [[RSG Magister Alvinus|R.S.G. Magister Alvinus]]
* [[Bogerman College|Bogerman]]
* [[Nordwin Kolleezje]] (earder AOC-Fryslân)

== Sûnenssoarch ==
[[Ofbyld:Antonius sneek.JPG|thumb|[[Antonius Sikehûs]]]]
* [[Antoniussikehûs]]

== Sport ==
* [[Fuotbalferiening Snits Wyt Swart]], fuotbalklup
* [[Fuotbalferiening LSC 1890]], ien fan de âldste fuotbalklups fan Nederlân
* [[ONS Snits]], fuotbalklub. De klup waard yn it seizoen 2005/2006 kampioen yn de sneonhaadklasse&amp;nbsp;C
* [[Sneeker MHC]], hockeyklub fan Snits
* [[ESBC Menhir]], basketbal klup fan Snits
* [[Follybalferiening Snits]], follybalklup fan Snits

== Ynwenners ==
=== Ynwennertal ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=16| Befolkingsûntjouwing fan Snits &lt;ref&gt;{{Aut|dr. J.A. Faber}} - ''Drie eeuwen Friesland. Economische en sociale ontwikkelingen van 1500 tot 1800'', (Ljouwert, de Tille, 1973)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''De provinciale Friesche Almanak''&lt;/ref&gt;
|-
!Jier !!1796 !!1850 !!1875 !!1900 !!1920 !!1931 !!1941 !!1950 !!1960 !!1970 !!1980 !!1990 !!2000 !!2010 !!2018
|-
|Ynwennertal ||4.893 ||7.886 ||9.579 ||11.696 ||13.647 ||14.737 ||17.092 ||19.463 ||21.066 ||27.129 ||28.519 ||29.282 ||32.137 ||33.260 ||33.135
|}

=== Bekende Snitsers ===
* [[Toon Gerbrands]]
* [[Pieter Sjoerds Gerbrandy]]
* [[Rienk de Groot]]
* [[Murk van Phelsum]]
* [[Jakob van Schevichaven]] (1866-1935), de earste Nederlânske beropsdetectiveskriuwer
* [[Tietse Pieter Sevensma]]
* [[Willem de Sitter]]
* [[Monique Sluyter]]
* [[Bart Tromp]]

;sjoch ek
* [[List fan Snitsers]]

== Ferskaat ==
* Van [[Drs. P]] is it nûmer [[Sneker café]].

== Ynfrastruktuer ==

=== Iepenbier ferfier ===

==== Treinferbining ====
Snits hat twa stasjons oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]]: [[Stasjon Snits]] en [[Stasjon Snits Noard]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]].

==== Bustsjinst ====
Troch Snits rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 35:''' Snits - [[Frjentsjer]]
* '''Line 38:''' [[Hidaard]] - Snits fia [[Wommels]]
* '''Line 39:''' [[Ferwâlde]] - Snits
* '''Line 42:''' Snits - [[De Lemmer]] fia [[Spannenburch (buorskip)|Spannenburch]]
* '''Line 44:''' [[Boalsert]] - Snits fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]
* '''Line 45:''' Snits - [[Himmelum]] fia [[Wâldsein]]
* '''Line 46:''' Snits - [[Aldegea (Súdwest-Fryslân)|Aldegea]] en [[Heech]]
* '''Line 94:''' Snits - [[Reduzum]]
* '''Line 99:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Boalsert en Snits
* '''Line 390:''' [[Makkum]] - It Hearrenfean fia Boalsert en Snits

De buslinent roch Snits wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:Komboerd - Snits.jpeg|thumb|right|Komboerd]]

=== Strjitten ===

* [[Strjitten yn Snits]]

=== Brêgen ===

* [[Brêgen yn Snits]]

== Literatuer ==
* {{Aut|[[Schroor, M.]]}} ''De wereld van het Friesche landschap'' útjûn troch [[Wolters Noordhoff]] 1993; ISBN&amp;nbsp;9001955193

== Keppelings om utens ==
* [http://www.vvvzuidwestfriesland.nl/dorp-en-stad/Sneek/ VVV Súdwest-Fryslân oer Snits]

==Sjoch ek==
* [[Snits (gemeente)]]
* [[Skiednis fan Snits]]
* [[list fan boargemasters fan Snits]]
* [[Wiken en buerten yn Snits]]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{Koördinaten|53_2_2_N_5_40_2_E_type:city_region:NL-FR|53° 2′ NB, 5° 40′ EL}}

{{Alve stêden provinsje Fryslân}}
{{WikenSnits}}
{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Snits| ]]
[[Kategory:Stêd yn Fryslân]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Snits (gemeente)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>odnbc6bdaez6cxezuvzmaeqihh3v768</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:Willem Winters Tresoar68.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>30878</id>
    <revision>
      <id>1240283</id>
      <parentid>286053</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Agaath</username>
        <id>13842</id>
      </contributor>
      <comment>This file is now on Wikimedia Commons at https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Willem_Winters_Tresoar68.jpg (moved with FileImporter).</comment>
      <origin>1240283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="1wefek0gstthjj6iptfvz3mki0293zp" xml:space="preserve">== Omskriuwing ==
Foto fan Jan Kalma fia Tresoar nei Oerlis http://fy.wikipedia.org/wiki/Wikipedy:Oerlisside/Argyf12#Gearwurking_Wikipedy.2FTresoar_.283.29
== Lisinsje: ==
{{Auteursrjocht standert}}
{{NowCommons|Willem Winters Tresoar68.jpg}}</text>
      <sha1>1wefek0gstthjj6iptfvz3mki0293zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Willem Winters</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30879</id>
    <revision>
      <id>1240318</id>
      <parentid>1193841</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T16:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1240318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3667" sha1="mpno0qzs6xjjp5c2752siwmayehu1n6" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Willem Winters Tresoar68.jpg|thumb|right|300px|''Willem Winters'']]
'''Willem Winters''' ([[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]], [[8 maaie]], [[1946]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[13 maaie]] [[2023]])&lt;ref&gt;[https://frieschdagblad.nl/cultuur/Schrijver-en-uitgever-van-bijzondere-boekjes-Willem-Winters-overleden-28428724.html frieschdagblad.nl: ''Schrijver en uitgever van bijzondere boekjes Willem Winters overleden''] Sjoen op 17 maaie 2023&lt;/ref&gt;  wie [[sosjolooch]], fan 1984 ôf oan [[útjouwer]] (''Stichting Uitgeverij Perio'' oant yn 2022 &lt;ref&gt;[https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?code=LC&amp;date=20220204&amp;v2=true&amp;id=LC-20220204-ZU07008002 Jacob Haagsma, LC 04-02-2022]&lt;/ref&gt;), [[publisist]] en [[Dadaïsme|dada]]-leafhawwer.&lt;ref&gt;[https://lc.nl/cultuur/De-geest-van-Dada-was-sterk-in-Willem-Winters-1944-2023-Alles-kan-kunst-zijn-28425655.html ''De geest van Dada was sterk in Willem Winters (1944-2023): Alles kan kunst zijn, in memoriam''.] Ljouwerter Krante 17 maaie 2023&lt;/ref&gt;

Hy studearre sosjology oan de [[Ryksuniversiteit Grins]] te en waard learaar yn it middelber en heger beropsûnderwiis.

Winters skreau artikels en boeken oer de âldereinsoarch − ûnder oaren oer de skiednis fan de AOW − oer keunst en kultuer yn [[De Strikel]], [[Ljouwerter Krante]], [[Kistwurk]], [[De Moanne]] en [[Hjir]]. 

Sûnt 1990 wied er oanhelle mei de [[sykte fan Parkinson]]. Hy stoar yn de âldens fan 77 jier.

== Wurk ==
* ''Sjen'', blomlêzing, 2022
* ''Bokke Heidehipper en syn doarpsgenoaten tsjin Gloeilampe Anton'' 2021
* ''Papierfiskjes lêze net'' 2018
* ''Woorden 2009''
* ''Boeken ongesorteerd'' 2008
* ''Onderwijs en vakopleidingen 2008
* ''80 bollen'' 2007
* ''Encyclopediertjes'' ( 2007 )
* ''De wylde boerinne'' 2007''
* ''ik vreet je op'' 2007
* ''Elisabeth: onmetelijke gedachten'' 2007
* ''Ut feensters'' 2006
* ''Elisabeth; drie fragmenten''
* ''Hjir de foto wer''
* ''Post voor Else Heintz'' 2005
* ''De witte plastic terrasstoel'' 2005
* ''Avaros'' 2005
* ''De vlinderfabriek'' 2004
* ''Daar komt de pasta uit de tube'' 2003
* ''16. Creatief met tandpasta'' 2003
* ''Belga, Belga!'' 2003
* ''Stopcontacten'' 2002
* ''Alle minsken binn'myn broerren''
* ''Outlook 21. Hoe?''
* ''Pleisteren en ontnuchteren''
* ''Het Albrecht monument''
* ''De wite skelk fan Richt'' 1999
* ''A krom, slordig reuzenwerk'' 1998
* ''Mensen lezen''
* ''Die staatshulp wenschen wij'' 1990
* ''Hoort regeerders van het land'' 1988
* ''Vlees en stof''
* ''Ondanks al mijn kwalen''
* ''100 jaar pensioenstrijd in Nederland'' 1984
=== Bydragen yn / gearstalling fan ===
* ''Winterbonkers'' 2007
* ''Stilte in de literatuur'' 2007
* ''Auto-emblemen'' 2006
* ''Stridulators''
* ''Egypte'' 2005
* ''Tusken himel en ierde'' 2000
* ''16 Fryske winterferhalen'' 1998
* ''Driuwende saken'' 1997
* ''Nei slutingstiid'' 1996
* ''Knyflok en reidmannen'' 1994
* ''Alpha en omega'' 1992
* ''Klaine Germ'' 1991
* ''Etiketliteratuur'' 1991
* ''De paniek wordt steeds heviger'' 1987

== Keppelingen om utens ==
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=wint060 Wurk fan Willem Winters yn de DBNL]
* [https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bceaea Biografy op Sirkwy.]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Winters, Willem}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk útjouwer]]
[[Kategory:Frysk boekeredakteur]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Stedsk]]
[[Kategory:Persoan berne op It Hearrenfean]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1946]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2023]]</text>
      <sha1>mpno0qzs6xjjp5c2752siwmayehu1n6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:Frans en Tineke Steenmeijer Tresoar 55.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>31074</id>
    <revision>
      <id>1240342</id>
      <parentid>291337</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Agaath</username>
        <id>13842</id>
      </contributor>
      <comment>This file is now on Wikimedia Commons at https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Frans_en_Tineke_Steenmeijer_Tresoar_55.jpg (moved with FileImporter).</comment>
      <origin>1240342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="ajn8y63mwwprac06t2lxtfu2cb2y7sh" xml:space="preserve">== Omskriuwing ==
Foto fia Tresoar nei Oerlis Gearwurking
== Lisinsje: ==
{{Auteursrjocht standert}}
{{NowCommons|Frans en Tineke Steenmeijer Tresoar 55.jpg}}</text>
      <sha1>ajn8y63mwwprac06t2lxtfu2cb2y7sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tineke Steenmeijer-Wielenga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31075</id>
    <revision>
      <id>1240343</id>
      <parentid>1135329</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Agaath</username>
        <id>13842</id>
      </contributor>
      <origin>1240343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4974" sha1="pkmn6pi1efkdatz51lblto7m6ygl3tr" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Tineke Steenmeijer-Wielenga.jpg|thumb|right|300px|Tineke Steenmeijer-Wielenga in 2020]]
[[Ofbyld:Frans en Tineke Steenmeijer Tresoar 55.jpg|thumb|right|300px|''Tineke Steenmeijer-Wielenga mei har man Frâns'']]
'''Trijntje Johanna Wielenga''', letter '''Tineke Steenmeijer-Wielenga''' ([[Assen]], [[12 juny]] [[1946]]) is in konservator, learares en Fryske skriuwster. 

Sy groeide op yn [[Dordrecht]]. Yn [[1964]] begûn se mei de stúdzje [[Nederlânsk]] oan de universiteit fan Utert mei [[Frysk]] as byfak. Nei it kandidaats Nederlânsk gie se fierder mei Fryske taal en letterkunde. Har doktoraal helle se yn [[1970]] mei de literatuerskiednis as wichtichste fak.

Foar har doktoraal-skripsje ''Ds. J.S. Bakker en het Westterschellingers'' oer it West-Skylger [[dialekt]] krige se yn [[1970]] de [[Lutine-priis]]. Rillegau joech se kursussen Frysk foar net-Frysktaligen by de [[Afûk]] en waard se frijwillichster by it [[It Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum|FLMD]] yn Ljouwert. Yn 1986 folge se [[Freark Dam]] op as konservator (letter direkteur) fan it ynstitút en bleau dat oant 2003. Nei har ôfskie ferhuze it echtpear Steenmeijer nei it Frânske Vensac.

== Skriuwen ==
As dichterresse debutearre hja mei de bondel ''Toudûnsje''. Se besoarge de útjeften fan it Samle Wurk fan [[Fedde Schurer]], [[Obe Postma]], Piter Jelles Troelstra en Sjoerd Spanninga. By de útjeften it samle fersewurk fan [[Sjoerd Spanninga]], [[Tiny Mulder]] en [[Tsjits Peanstra]] hat se de ynlieding skreaun. Se rekke yn it FLMD boeid troch it libben fan sosjalistyske foaroanman en dichter [[Piter Jelles Troelstra]] en syn frou [[Sjoukje Bokma de Boer]] (Nynke van Hichtum). Steenmeijer fielde har mei dêrtroch tige belutsen by libben en wurk fan it echtpear Troelstra. Dêrom sette se begjin jierren njoggentich útein mei it skriuwen fan de roman ''De oare helte'' oer Nynke van Hichtum. (1997, oersetting 1999). Filmer [[Pieter Verhoeff]] brûkte it boek yn 2001 mei as útgongspunt foar syn film oer Nynke van Hichtum (2001).
Se krige hjirfoar yn 2002 de Piter Jellespriis fan de gemeente Ljouwert.
 
Tegearre mei har man, [[Frans Steenmeijer]] skreau se yn [[2001]] de speurdersroman ''Moard yn it Provinsjehûs'' (2001). Frans Steenmeijer wie deputearre fan de provinsje Fryslân (1981 - 1987) en hold sadwaande in soad ta yn it provinsjehûs. Letter folgen ''Moord in Slot Zeist'' en ''Moord bij het hunebed'', ek mei speurder Deschesne yn de haadrol.

Mei [[Baukje Wytsma]] stalde se it boek, ''Leave deade'' gear yn 2003. Yn de bondel binne hûndert fersen opnommen fan Fryske dichters oer de dea.

Steenmeijer wie redaksjelid fan de ''Spiegel van de Friese Poëzie'' (1994) en fan de yn 2004 ferskynde Hollânsktalige standert útjefte oer de Fryske literatuer, ''Zolang de wind van de wolken waait : geschiedenis van de Friese literatuur''. Se skreau dêryn it haadstik: ‘Meer literatuur voor mensen. Van 1822 tot 1915’.&lt;ref&gt;Oppewal, Teake, e.a. (red) (2006) ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'' Amsterdam: Bert Bakker. &lt;small&gt;(ISBN 90-351-3017-0)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Ek wurke hja mei oan de gearstalling fan de skriuwersprinteboeken oer [[Douwe Tamminga]] (1989), [[Obe Postma]] (1997) en de werútjefte fan it dieltsje oer [[Gysbert Japiks]] (2003).

== Bibliografy ==
* ''In mylpeal : Tineke J. Steenmeijer-Wielenga 25 jier by it FLMD'' (1997)
* ''Toudûnsje'' (poezij, 1983)
* ''De oare helte: Nynke van Hichtum, de frou fan Piter Jelles (proaza, 1997)
* ''Moard yn it Provinsjehûs'' (mei [[Frans Steenmeijer]], 1999)
* ''Moord in slot Zeist'' (mei Frans Steenmeijer, 2001)
* ''Moord bij het hunebed (mei Frans Steenmeijer, 2004)
* ''Eigen waarde : herinneringen van Nynke van Hichtum'' (oersetting De oare helte, 2000)
* ''Moord in het proviciehuis'' (oersetting fan Moard yn it Provinsjehûs, 2001)
* ''In feestlift foar It Fryske Boek'' (2009)
* ''Moard yn ’e Médoc'' (mei Frans Steenmeijer, 2010)

== Prizen ==
* [[Lutine-priis]] fan de gemeente Skylge foar de skripsje Ds. J.S. Bakker en het Westterschellingers (1970)
* [[Piter Jellespriis]] fan de gemeente Ljouwert foar De oare helte: Nynke van Hichtum, de frou fan Piter Jelles (2002)

== Keppeling om utens ==
* [https://www.tresoar.nl/ Tresoar oer Tineke Steenmeijer-Wielenga]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br /&gt;
{{reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Steenmeijer-Wielenga, Tineke}}
[[Kategory:Nederlânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Nederlânsk konservator]]
[[Kategory:Nederlânsk dichter]]
[[Kategory:Nederlânsk romanskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk misdieskriuwer]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk konservator]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk romanskriuwer]]
[[Kategory:Frysk misdieskriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Drintsk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1946]]</text>
      <sha1>pkmn6pi1efkdatz51lblto7m6ygl3tr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240344</id>
      <parentid>1240343</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4958" sha1="8vl6ny22ng7rasftmhbu0qmsx55t59c" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Tineke Steenmeijer-Wielenga.jpg|thumb|right|Tineke Steenmeijer-Wielenga in 2020]]
[[Ofbyld:Frans en Tineke Steenmeijer Tresoar 55.jpg|thumb|right|Tineke Steenmeijer-Wielenga mei har man Frâns]]
'''Trijntje Johanna Wielenga''', letter '''Tineke Steenmeijer-Wielenga''' ([[Assen]], [[12 juny]] [[1946]]) is in konservator, learares en Fryske skriuwster. 

Sy groeide op yn [[Dordrecht]]. Yn [[1964]] begûn se mei de stúdzje [[Nederlânsk]] oan de universiteit fan Utert mei [[Frysk]] as byfak. Nei it kandidaats Nederlânsk gie se fierder mei Fryske taal en letterkunde. Har doktoraal helle se yn [[1970]] mei de literatuerskiednis as wichtichste fak.

Foar har doktoraal-skripsje ''Ds. J.S. Bakker en het Westterschellingers'' oer it West-Skylger [[dialekt]] krige se yn [[1970]] de [[Lutine-priis]]. Rillegau joech se kursussen Frysk foar net-Frysktaligen by de [[Afûk]] en waard se frijwillichster by it [[It Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum|FLMD]] yn Ljouwert. Yn 1986 folge se [[Freark Dam]] op as konservator (letter direkteur) fan it ynstitút en bleau dat oant 2003. Nei har ôfskie ferhuze it echtpear Steenmeijer nei it Frânske Vensac.

== Skriuwen ==
As dichterresse debutearre hja mei de bondel ''Toudûnsje''. Se besoarge de útjeften fan it Samle Wurk fan [[Fedde Schurer]], [[Obe Postma]], Piter Jelles Troelstra en Sjoerd Spanninga. By de útjeften it samle fersewurk fan [[Sjoerd Spanninga]], [[Tiny Mulder]] en [[Tsjits Peanstra]] hat se de ynlieding skreaun. Se rekke yn it FLMD boeid troch it libben fan sosjalistyske foaroanman en dichter [[Piter Jelles Troelstra]] en syn frou [[Sjoukje Bokma de Boer]] (Nynke van Hichtum). Steenmeijer fielde har mei dêrtroch tige belutsen by libben en wurk fan it echtpear Troelstra. Dêrom sette se begjin jierren njoggentich útein mei it skriuwen fan de roman ''De oare helte'' oer Nynke van Hichtum. (1997, oersetting 1999). Filmer [[Pieter Verhoeff]] brûkte it boek yn 2001 mei as útgongspunt foar syn film oer Nynke van Hichtum (2001).
Se krige hjirfoar yn 2002 de Piter Jellespriis fan de gemeente Ljouwert.
 
Tegearre mei har man, [[Frans Steenmeijer]] skreau se yn [[2001]] de speurdersroman ''Moard yn it Provinsjehûs'' (2001). Frans Steenmeijer wie deputearre fan de provinsje Fryslân (1981 - 1987) en hold sadwaande in soad ta yn it provinsjehûs. Letter folgen ''Moord in Slot Zeist'' en ''Moord bij het hunebed'', ek mei speurder Deschesne yn de haadrol.

Mei [[Baukje Wytsma]] stalde se it boek, ''Leave deade'' gear yn 2003. Yn de bondel binne hûndert fersen opnommen fan Fryske dichters oer de dea.

Steenmeijer wie redaksjelid fan de ''Spiegel van de Friese Poëzie'' (1994) en fan de yn 2004 ferskynde Hollânsktalige standert útjefte oer de Fryske literatuer, ''Zolang de wind van de wolken waait : geschiedenis van de Friese literatuur''. Se skreau dêryn it haadstik: ‘Meer literatuur voor mensen. Van 1822 tot 1915’.&lt;ref&gt;Oppewal, Teake, e.a. (red) (2006) ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'' Amsterdam: Bert Bakker. &lt;small&gt;(ISBN 90-351-3017-0)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Ek wurke hja mei oan de gearstalling fan de skriuwersprinteboeken oer [[Douwe Tamminga]] (1989), [[Obe Postma]] (1997) en de werútjefte fan it dieltsje oer [[Gysbert Japiks]] (2003).

== Bibliografy ==
* ''In mylpeal : Tineke J. Steenmeijer-Wielenga 25 jier by it FLMD'' (1997)
* ''Toudûnsje'' (poezij, 1983)
* ''De oare helte: Nynke van Hichtum, de frou fan Piter Jelles (proaza, 1997)
* ''Moard yn it Provinsjehûs'' (mei [[Frans Steenmeijer]], 1999)
* ''Moord in slot Zeist'' (mei Frans Steenmeijer, 2001)
* ''Moord bij het hunebed (mei Frans Steenmeijer, 2004)
* ''Eigen waarde : herinneringen van Nynke van Hichtum'' (oersetting De oare helte, 2000)
* ''Moord in het proviciehuis'' (oersetting fan Moard yn it Provinsjehûs, 2001)
* ''In feestlift foar It Fryske Boek'' (2009)
* ''Moard yn ’e Médoc'' (mei Frans Steenmeijer, 2010)

== Prizen ==
* [[Lutine-priis]] fan de gemeente Skylge foar de skripsje Ds. J.S. Bakker en het Westterschellingers (1970)
* [[Piter Jellespriis]] fan de gemeente Ljouwert foar De oare helte: Nynke van Hichtum, de frou fan Piter Jelles (2002)

== Keppeling om utens ==
* [https://www.tresoar.nl/ Tresoar oer Tineke Steenmeijer-Wielenga]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br /&gt;
{{reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Steenmeijer-Wielenga, Tineke}}
[[Kategory:Nederlânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Nederlânsk konservator]]
[[Kategory:Nederlânsk dichter]]
[[Kategory:Nederlânsk romanskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk misdieskriuwer]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk konservator]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk romanskriuwer]]
[[Kategory:Frysk misdieskriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Drintsk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1946]]</text>
      <sha1>8vl6ny22ng7rasftmhbu0qmsx55t59c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240345</id>
      <parentid>1240344</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T20:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keppeling om utens */ + 1</comment>
      <origin>1240345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5025" sha1="gzf8yhfha8l5v0r72iovw30cytvch4o" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Tineke Steenmeijer-Wielenga.jpg|thumb|right|Tineke Steenmeijer-Wielenga in 2020]]
[[Ofbyld:Frans en Tineke Steenmeijer Tresoar 55.jpg|thumb|right|Tineke Steenmeijer-Wielenga mei har man Frâns]]
'''Trijntje Johanna Wielenga''', letter '''Tineke Steenmeijer-Wielenga''' ([[Assen]], [[12 juny]] [[1946]]) is in konservator, learares en Fryske skriuwster. 

Sy groeide op yn [[Dordrecht]]. Yn [[1964]] begûn se mei de stúdzje [[Nederlânsk]] oan de universiteit fan Utert mei [[Frysk]] as byfak. Nei it kandidaats Nederlânsk gie se fierder mei Fryske taal en letterkunde. Har doktoraal helle se yn [[1970]] mei de literatuerskiednis as wichtichste fak.

Foar har doktoraal-skripsje ''Ds. J.S. Bakker en het Westterschellingers'' oer it West-Skylger [[dialekt]] krige se yn [[1970]] de [[Lutine-priis]]. Rillegau joech se kursussen Frysk foar net-Frysktaligen by de [[Afûk]] en waard se frijwillichster by it [[It Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum|FLMD]] yn Ljouwert. Yn 1986 folge se [[Freark Dam]] op as konservator (letter direkteur) fan it ynstitút en bleau dat oant 2003. Nei har ôfskie ferhuze it echtpear Steenmeijer nei it Frânske Vensac.

== Skriuwen ==
As dichterresse debutearre hja mei de bondel ''Toudûnsje''. Se besoarge de útjeften fan it Samle Wurk fan [[Fedde Schurer]], [[Obe Postma]], Piter Jelles Troelstra en Sjoerd Spanninga. By de útjeften it samle fersewurk fan [[Sjoerd Spanninga]], [[Tiny Mulder]] en [[Tsjits Peanstra]] hat se de ynlieding skreaun. Se rekke yn it FLMD boeid troch it libben fan sosjalistyske foaroanman en dichter [[Piter Jelles Troelstra]] en syn frou [[Sjoukje Bokma de Boer]] (Nynke van Hichtum). Steenmeijer fielde har mei dêrtroch tige belutsen by libben en wurk fan it echtpear Troelstra. Dêrom sette se begjin jierren njoggentich útein mei it skriuwen fan de roman ''De oare helte'' oer Nynke van Hichtum. (1997, oersetting 1999). Filmer [[Pieter Verhoeff]] brûkte it boek yn 2001 mei as útgongspunt foar syn film oer Nynke van Hichtum (2001).
Se krige hjirfoar yn 2002 de Piter Jellespriis fan de gemeente Ljouwert.
 
Tegearre mei har man, [[Frans Steenmeijer]] skreau se yn [[2001]] de speurdersroman ''Moard yn it Provinsjehûs'' (2001). Frans Steenmeijer wie deputearre fan de provinsje Fryslân (1981 - 1987) en hold sadwaande in soad ta yn it provinsjehûs. Letter folgen ''Moord in Slot Zeist'' en ''Moord bij het hunebed'', ek mei speurder Deschesne yn de haadrol.

Mei [[Baukje Wytsma]] stalde se it boek, ''Leave deade'' gear yn 2003. Yn de bondel binne hûndert fersen opnommen fan Fryske dichters oer de dea.

Steenmeijer wie redaksjelid fan de ''Spiegel van de Friese Poëzie'' (1994) en fan de yn 2004 ferskynde Hollânsktalige standert útjefte oer de Fryske literatuer, ''Zolang de wind van de wolken waait : geschiedenis van de Friese literatuur''. Se skreau dêryn it haadstik: ‘Meer literatuur voor mensen. Van 1822 tot 1915’.&lt;ref&gt;Oppewal, Teake, e.a. (red) (2006) ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'' Amsterdam: Bert Bakker. &lt;small&gt;(ISBN 90-351-3017-0)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; Ek wurke hja mei oan de gearstalling fan de skriuwersprinteboeken oer [[Douwe Tamminga]] (1989), [[Obe Postma]] (1997) en de werútjefte fan it dieltsje oer [[Gysbert Japiks]] (2003).

== Bibliografy ==
* ''In mylpeal : Tineke J. Steenmeijer-Wielenga 25 jier by it FLMD'' (1997)
* ''Toudûnsje'' (poezij, 1983)
* ''De oare helte: Nynke van Hichtum, de frou fan Piter Jelles (proaza, 1997)
* ''Moard yn it Provinsjehûs'' (mei [[Frans Steenmeijer]], 1999)
* ''Moord in slot Zeist'' (mei Frans Steenmeijer, 2001)
* ''Moord bij het hunebed (mei Frans Steenmeijer, 2004)
* ''Eigen waarde : herinneringen van Nynke van Hichtum'' (oersetting De oare helte, 2000)
* ''Moord in het proviciehuis'' (oersetting fan Moard yn it Provinsjehûs, 2001)
* ''In feestlift foar It Fryske Boek'' (2009)
* ''Moard yn ’e Médoc'' (mei Frans Steenmeijer, 2010)

== Prizen ==
* [[Lutine-priis]] fan de gemeente Skylge foar de skripsje Ds. J.S. Bakker en het Westterschellingers (1970)
* [[Piter Jellespriis]] fan de gemeente Ljouwert foar De oare helte: Nynke van Hichtum, de frou fan Piter Jelles (2002)

== Keppeling om utens ==
* [https://www.tresoar.nl/ Tresoar oer Tineke Steenmeijer-Wielenga]
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=stee031 DBNL-profyl]

{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br /&gt;
{{reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Steenmeijer-Wielenga, Tineke}}
[[Kategory:Nederlânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Nederlânsk konservator]]
[[Kategory:Nederlânsk dichter]]
[[Kategory:Nederlânsk romanskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk misdieskriuwer]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk konservator]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk romanskriuwer]]
[[Kategory:Frysk misdieskriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Drintsk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1946]]</text>
      <sha1>gzf8yhfha8l5v0r72iovw30cytvch4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>List fan boargemasters fan Smellingerlân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32374</id>
    <revision>
      <id>1240341</id>
      <parentid>1213525</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1240341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1795" sha1="gys1eq0jmtds2xda1ag95kr8e7bmwx2" xml:space="preserve">'''List''' fan [[boargemaster]]s fan '''[[Smellingerlân]]''' fan 1851 ôf.

{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
!perioade!!namme boargemaster!!partij of streaming
|-
| [[1851]] - [[1857]] || [[Martinus Manger Cats]] &lt;small&gt;(fan 1842 ôf grytman)&lt;/small&gt; ||
|-
| [[1857]] - [[1868]] || [[Epeus Manger Cats]] ||
|-
| [[1868]] - [[1886]] || [[Fokke Sytses Reiding]] ||
|-
| [[1886]] - [[1901]] || [[Tjalling Petrus Tresling]] ||
|-
| [[1901]] - [[1930]] || [[Albertus Bruins Slot]] || [[ARP]]
|-
| [[1930]] - [[1941]] || [[Jan Wuite]] || [[Frijsinnich Demokratysk Bûn| VDB]]
|-
| [[1941]] - [[1955]] || [[Barend Hopperus Buma]] ||
|-
| [[1956]] - [[1960]] || [[Jan Lourens Thalen]] || [[PvdA]]
|-
|[[1961]] || Dr. [[Adriaan Blaauboer|Adriaan (A.) Blaauboer]]|| PvdA
|-
| [[1962]] - [[1975]] || [[Willem Ernest baron van Knobelsdorff]] || [[Anti Revolúsjonêre Partij|ARP]]
|-
|[[1975]] - [[1981]] || Drs. [[Rinse Zijlstra|Rinse (R.) Zijlstra]]|| [[Anti Revolúsjonêre Partij|ARP]]/[[CDA]]
|-
|[[1981]] - [[1988]] || [[Bert Smallenbroek|Bert (A.G.) Smallenbroek]]|| [[CDA]]
|-
|[[1989]] - || [[Cees Roozemond]] &lt;small&gt;(waarnimmend)&lt;/small&gt;|| [[PfdA]]
|-
|[[1989]] - [[2005]] || Mr.Ing. [[Pieter van der Zaag|Pieter (P.) van der Zaag]]|| CDA
|-
|[[2005]] - [[2011]] || [[Bert Middel|Bert (L.P.) Middel]]|| [[PvdA]]
|-
|[[2011]] - [[2012]] || [[Gerrit Jan Polderman]] &lt;small&gt;(waarnimmend)&lt;/small&gt;|| [[VVD]] 
|-
|[[2012]] - [[2017]]|| [[Tjeerd van Bekkum]] || [[VVD]]
|-
|[[2017]] - [[2019]]|| [[Tom van Mourik]] &lt;small&gt;(waarnimmend)&lt;/small&gt;|| VVD
|-
|[[2019]] - [[2024]] || [[Jan Rijpstra]] || VVD
|-
|[[2024]] - no || [[Fred Veenstra]] || CDA
|}

== Sjoch ek ==
* [[List fan grytmannen fan Smellingerlân]]

[[Kategory:Boargemaster fan Smellingerlân| ]]
[[Kategory:List fan boargemasters|Smellingerlân]]</text>
      <sha1>gys1eq0jmtds2xda1ag95kr8e7bmwx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Willem Verf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39395</id>
    <revision>
      <id>1240348</id>
      <parentid>1197383</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T21:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Agaath</username>
        <id>13842</id>
      </contributor>
      <origin>1240348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1966" sha1="dsdu50q1fmnkvl7jmhjoi5dmumodoi3" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Willem Verf.jpg|thumb|right|250px|Willem Verf in 2019]]
'''Willem Verf''' ([[Snits (stêd)|Snits]], [[17 july]] [[1949]]) is in [[Fryslân|Frysk]] [[politikus]] en [[skriuwer]].

Verf waard grutbrocht yn Snits en folge nei it Bogerman Lyceum in oplieding oan de Sosjaal Pedagogyske Oplieding Middelloo yn [[Amersfoort]]. Nei syn stúdzje waard er foarmingslieder yn [[Beetstersweach]] en sette him mei syn frou nei wenjen yn [[Ikkerwâld]], no [[Damwâld]]. Nei funksjes yn it jongerenwurk, de folwoeksene-edukaasje en de arbeidsbemiddeling, waard er yn 1996 direkteur fan de Stichting Help en Wolwêzen Ljouwert (HWL). Hy waard lid fan de [[Politike Partij Radikalen]] (PPR) en neidat dy partij opgien wie yn [[GrienLinks]] fan dy partij. Fan 1994 oant 2004 wie Verf [[fraksjefoarsitter]] fan [[GrienLinks]] yn de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]].

Neist syn wurk skreau er Fryske boeken.
 
== Wurk ==
* 1982 : ''It bliuwt pielen'' (roman)
* 1983 : ''In delgeande tiid'' (ferhalebondel)
* 1987 : ''Tiid fan libjen'' (roman)
* 1993 : ''De neisimmernacht fan Sjoerd en Eppy'' (novelle: boekewikegeskink)
* 2008 : ''It swijen net wurdich'' (roman)
* 2013 : ''Bûtenman &amp; Bûtenfrou'' (roman)
* 2017 : ''It sinfol bestean'' (roman)
* 2023 : ''De wûndere leafde fan Emine en Einte'' (roman)
* 2025 : ''Leafde yn oarlochstiid'' (novelle)

== Prizen ==
* 1980 : Oanmoedigingspriis [[Rely Jorritsma Fûns]] foar manuskript ''It bliuwt pielen''
* 1984 : [[Fedde Schurerpriis]] foar ''In delgeande tiid'' en oare plysjeferhalen

{{DEFAULTSORT:Verf, Willem}}
[[Kategory:Frysk pedagooch]]
[[Kategory:Frysk politikus]]
[[Kategory:PPR-politikus]]
[[Kategory:GrienLinks-politikus]]
[[Kategory:Lid fan de Steaten fan Fryslân]]
[[Kategory:Frysk sosjalist]]
[[Kategory:Frysk bestjoerder]]
[[Kategory:Frysk romanskriuwer]]
[[Kategory:Frysk koarte-ferhaleskriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Persoan berne yn Snits]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1949]]</text>
      <sha1>dsdu50q1fmnkvl7jmhjoi5dmumodoi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Atze Sijtsma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41999</id>
    <revision>
      <id>1240326</id>
      <parentid>1224582</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sytsma</username>
        <id>59702</id>
      </contributor>
      <origin>1240326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2272" sha1="rr1a7epve89spcc8pgwyh6cj4qomezl" xml:space="preserve">''' Atze Sytsma''' ([[Rie (plak)|Rie]], [[1895]] - [[Harns (stêd)|Harns]], [[1988]]) wie in [[timmerman]] en [[fioele]]bouwer. 

Atze Sytsma fêstige him yn [[1924]] yn Harns en waard stedstimmerman/weiwurker by de gemeente, letter útfierder. Uteinlik waard er sjef yn de wurkpleats fan de gemeentewurken.&lt;br&gt;
Hy hie in soad belangstelling foar klassike muzyk en hie in fyn ûntwikkele gehoar. Doe't syn dochter Gerry fioelspylje woe, boude hy sels in fioele foar har. Yn in hokje by syn wenning oan de Jacob Backerstrhjitte boude hy hûnderten strykynstruminten dy't oer de heule wrâld ferkocht binne. Yn de tritiger jierren ferskynden yn en bûten Fryslân meardere artikels en ynterviews oer syn wurk. 
Atze Sytsma lei him ta op it bouwen fan strykynstruminten dy't noch altiten bespile wurde troch amateur- en beropsmuzikanten.

Yn de film 'De keunst fan it fioelebouwen', dy't ein jierren tritich troch yng. P. Suir te Harns makke waard, is fan stap ta stap te sjen hoe't Sytsma in fioele bout. Om in fioele bouwe te kinnen, moast Sytsma earst sels syn bysûndere skaven, beitels en snijmessen, syn kearnstikken, mallen en syn ta yn tsiende millimeters oanjouwende mjitynstruminten meitsje.  

Yn it [[Hannemahûs]] fan Harns wie tusken 14 novimer 2010 en 16 jannewaris 2011 in tentoanstelling oer syn wurk. Hjir wienen mallen, allerhanne selsmakke ark, foto's en in unike film út de jierren sechtich te sjen, dêr't waarop Sytsma sjen lit hoe't er in fioele bout. 

It [[Frysk Keamer Orkest]] hie wyls 25 ynstruminten fan Atze Sytsma trasearre, yn en bûten Fryslân. Dizze ynstruminten binne op twa konserten bespile. Ek Jaap Sytsma spile as solist op syn [[sello]] mei op dizze oan Atze Sytsma wijde konserten. Op [[Omrop Fryslân]] wie yn jannewaris 2011 in programma oer Sytsma.

== Keppeling om utens ==
* [https://www.vakbewegingindeoorlog.nl/sites/default/files/347_1941_06.pdf Wiidweidich artikel yn Arbeid (NVV) 14 febrewaris 1941]

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Franeker Courant, 10 novimber 2010
}}

{{DEFAULTSORT:Sijtsma, Atze}}
[[Kategory:Frysk timmerman]]
[[Kategory:Fioelebouwer]]
[[Kategory:Frysk amtner]]
[[Kategory:Persoan berne yn Rie]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Harns]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1895]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1988]]</text>
      <sha1>rr1a7epve89spcc8pgwyh6cj4qomezl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kleaster Weerd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88946</id>
    <revision>
      <id>1240311</id>
      <parentid>1240195</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1240311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11297" sha1="kjs419u1t1zdhux1bzlpzpts7o0upcl" xml:space="preserve">[[File:Vrouwenklooster Weerdt, 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Metslawier - 20153681 - RCE.jpg|thumb|Oerbliuwsel fan frouljuskleaster Weerd yn 1723, tekene troch [[Jacob Stellingwerf]]]]
[[Ofbyld:Moarre, states Halma Schotanus 1718.png|thumb|Moarre mei states en yn 't suden kleaster Weerd&lt;br&gt;&lt;small&gt;Schotanus-Halmakaart 1718&lt;/small&gt;]]
It '''kleaster Weerd''' of ''Templum Domnini'' ('de Timpel fan God'), lei súdeastlik fan [[Moarre]] op in terpke oan de noardkant fan de tsjintwurdige Kleasterwei. It [[Norbertinen|Norbertiner]] [[kleaster]] waard fan de abdij fan [[Dokkum]] út stifte.  

Op it stee fan it eardere kleaster sitte noch fûneminten yn de grûn. Om reden fan [[archeology]]ske wearde hat it perseel in beskerme status.&lt;ref&gt;[http://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Rapport Morra, KLeasterwei 1 troch de Steekproef, archeologysk ûndersyksburo]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Dijk, D.A. (2010). ''Morra, Kleasterwei 1 Gemeente Dongeradeel (Fr.) Een Inventariserend Archeologisch Veldonderzoek''. [pdf] Zuidhorn: De Steekproef bv. Beskikber fia: [https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Planviewer.nl.] [Rieplachte op 25 july 2021].&lt;/ref&gt;

It eardere kleasterterrein waard yn 1975 oanwiisd as [[ryksmonumint]] en genietet in foarm fan beskerming.&lt;ref&gt;Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2020). ''Monumintnûmer: 45896 yn Morra''. [online] Beskikber fia: [https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/45896 Monumentenregister.cultureelerfgoed.nl.] [Sjoen op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; De pleatslike wegen Kleasterwei en Weardwei binne in oantinken oan it kleaster.

== Skiednis ==
===Stichting===
Weerd waard stifte fanút it Sint-Bonifatiuskleaster yn Dokkum wei. Ynearsten wie it kleaster yn Dokkum in dûbelkleaster (foar sawol manlju as froulju). Der wurdt oannaam dat it Bonifatiuskleaster om 1175 hinne ûnder it gesach fan de [[premonstratinzers]] kaam te fallen. &lt;ref name=&quot;bärenfänger&quot;&gt;{{de}} / {{nl}}Bärenfänger, R. &amp; Mol, J.A. (2013). Die ehemaligen Klosterplätze im Küstengebiet / De voormalige kloosterplaatsen in het kustgebied. Yn: J. Kegler (Ed.) (2013). ''Land der Entdeckungen / Land van ontdekkingen. Die Archäologie des friesischen Küstenraums / De archeologie van het Friese kustgebied''. Aurich: Ostfriesische Landschaft. pp.296-309.&lt;/ref&gt; De oansluting by de strange oarder fan [[Kleaster fan Steinfeld|Steinfeld]] fereaske lykwols in strikte skieding fan de geslachten, en de froulju waarden oerpleatst nei in nij kleaster: Weerd. &lt;ref&gt;Vliet, K. van (2002). ''In kringen van Kanunniken. Munsters en kapittels in het bisdom Utrecht 695-1227''. PhD. Universiteit van Amsterdam. Beskikber fia: [https://hdl.handle.net/11245/1.208957 Dare.uva.nl.] [Sjoen op 25 july 2021].&lt;/ref&gt;  Hoewol't se fysyk fan elkoar skieden wiene, waarden beide mienskippen noch altyd laat troch ien inkelde abt.[2] Men tinkt dat Weerd koart foar 1200 stifte is, om't it haad fan de Dokkumer mienskip fan dy tiid ôf as &quot;abt&quot; oantsjutten wurdt ynstee fan as &quot;prelaat&quot;. It kleaster wurdt neamd yn de ''[[Hagiografy|vita]]'' fan abt [[Siard fan Hallum|Siardus]] fan [[Mariëngaarde]] (ferstoarn yn 1230), wêryn't melding makke wurdt fan de genêzing fan suster Bawe Roorda. &lt;ref&gt;Lambooij, H.T.M. &amp; Mol, J.A. (2001). ''Vitae Abbatum Orti Sancte Marie. Vijf abtenlevens van het klooster Mariëngaarde in Friesland''. Hilversum: Uitgeverij Verloren.&lt;/ref&gt; It kleaster wurdt foar it earst yn dokuminten neamd yn 1401. .&lt;ref name=&quot;berg&quot;&gt;[[Berg, H.M. van den]] (1983). ''Noordelijk Oostergo. Dongeradelen''. De Haach: SDU uitgeverij.&lt;/ref&gt; Hoewol't de offisjele namme ''Templum Domini'' wie, wie it bekend as Weerd — de namme fan de terp dêr't it op stie. &lt;ref&gt;Mol, J.A. (2020). De namen van Friese kloosters. ''Historisch Tijdschrift Fryslân'', 26(2), s.16-20.&lt;/ref&gt; De namme &quot;Weerd&quot; is ôflaat fan it [[Aldfrysk]] ''werth'', wat &quot;wierde&quot; of &quot;terp&quot; betsjut.[8] Der wurdt ek sein dat it kleaster de namme ''Silva St. Mariae'' (Mariënbos) droech, al wurdt dy bewearing net troch elsenien dield. &lt;ref&gt;{{la}}Backmund, N. (1952). ''Monasticon praemonstratense id est historia atque canoniarum candidi et canonici ordinis praemonstratensiss. Volume 2.'' Straubing: Attenkofersche Buchdruckerei.&lt;/ref&gt;

===Bloeiperioade===
As priorij wie it kleaster ûndergeskikt oan it memmekleaster yn [[Dokkum]]; dêrtroch waarden de prior en de keldermaster fan Dokkum út beneamd. &lt;ref name=&quot;smits&quot;&gt;Smits, E. (1993). ''De geschiedenis van de Norbertijner kloosters in Oostergo''. [online] Beschikbaar via: [https://www.hvnf.nl/2000/11/de-geschiedenis-van-de-norbertijner-kloosters-in-oostergo/ Hvnf.nl.] [Rieplachte op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; Tagong ta it kleaster wie foarbehâlden oan froulju fan foarname komôf, om't der by yntree in skinking fereaske wie. &lt;ref&gt;Mol, J.A. (1999). Kloosters in Friesland. In: N. Karstkarel &amp; P. Karstkarel (Red.) (1999). ''Kloosterpad. Een bedevaart in het oosten van Friesland''. Ljouwert: Friese Pers Boekerij. siden 7-13.&lt;/ref&gt; It kleaster waard dêrom befolke troch [[non]]nen út aadlike famyljes. Njonken Bawe Roorda wurde ek Auck Ropta en Syts van Hemmema as nonnen neamd.[10] Fierders hiene nammeleaze leden fan de famyljes Mennema (fan [[Lytse Jouwer]]) en Siuxma (fan [[Waaksens]]) har by de mienskip oansletten. &lt;ref name=&quot;noomen&quot;&gt;Noomen, P.N. (2009). ''De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners''. Hilversum: Uitgeverij Verloren.&lt;/ref&gt;

Weerd sammele gâns in fermogen troch skinkingen en legaten yn [[Testamint (akte)|testaminten]]. Ferskate bewarre bleaune testaminten meitsje melding fan skinkingen fan fetten bier en jildbedraggen oan it kleaster.&lt;ref&gt;Verhoeven, G. &amp; Mol, J.A. (1994). ''Friese testamenten tot 1550''. Ljouwert: [[Fryske Akademy]].&lt;/ref&gt;

===Opheffing===
[[Rintsje fan Aytta|Rinthie fan Aytta]], de doetiidske grytman fan [[Eastdongeradiel]] en broer fan de ferneamde steatsman [[Wigle fan Aytta|Viglius]], die melding fan in oerfal op it kleaster troch de Geuzen yn 1569; dêrby waard it kleaster yn 'e brân stutsen en waarden alle &quot;replik&quot; guod meinaam.[10] In part fan de bút waard letter yn [[Emden]] ferkocht.[14] De besittings fan it kleaster waarden yn 1580 troch de [[Steaten fan Fryslân]] yn beslach nommen. De oerdracht waard regele troch de kleasterlinge Ansck Luytesdochter, dy't har letter yn it [[Sint Anthonygasthûs (Ljouwert)|Sint-Anthonygasthûs]] yn Ljouwert fêstige. Sjoen de oansjenlike ynkomsten fan it kleaster fersocht it bestjoer fan Dokkum de hartoch fan Anjou om it rjocht om, njonken de eardere kleastergrûnen fan de abdij fan Dokkum, ek de opbringsten fan de lytsere kleasters Sion en Weerd op te easkjen. Dit fersyk waard ôfwiisd. &lt;ref&gt;Apeldoorn, L.J.V. (1915). ''De kerkelijke goederen in Friesland: beschrijving van de ontwikkeling van het recht omtrent de kerkelijke goederen in Friesland tot 1795. Deel 2.'' PhD. Leeuwarden: Meijer &amp; Schaafsma. s.464-465.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
It kleasterlân yn Moarre waard letter ûnderferdield yn ferskate pleatsen. Sa neame de belestingregisters ([[floreenkohieren]]) fan 1640 twa sates mei de namme &quot;Cloosterlandt&quot; en ferwize nei in &quot;Sathe thoe Weert&quot;, dy't bekend stie as &quot;In het Clooster tot Weerd.&quot; Yn 1640 wie dizze lêste pleats eigendom fan [[Edzard Jacob Clant]], en om 1700 waard er holden troch [[Derk Jacob Clant]]. Yn 1701 waard de pleats te Moarre - fan 129 [[pûnsmiet]] - ynruile foar in besit yn [[Uithuizermeeden]] troch Gerhard Horenken fan [[Dijksterhuis (boarch)|Dijksterhuis]], dy't troud wie mei Bouwina Clant, in dochter fan Derk Jacob Clant. Troch dy útwikseling gie it pân oer nei Aldegonda Maria Clant, in oare dochter fan Derk Jacob Clant.&lt;ref&gt;Groninger Archieven (2021). ''Akte fan ruil, dêr't Gerhard Horenken fan Dijksterhuis - ek hanneljend út namme fan syn minderjierrige dochter Margareta Josina Horenken - in pleats fan 129 pûnsmiet te Moarre, Fryslân, oerdraacht oan Alegonda Maria Clant yn ruil foar in pleats fan 88 ''grazen'' te Uithuizermeeden''. [online] 880 E. Fransema Argyfsamling, 1555–1910. 15.2.146. Grins: Groninger Archieven. Beskikber op: [https://hdl.handle.net/21.12105/112E25D5284F47CCBC5F46DA913099F1 Groningerarchieven.nl.] [Sjoen op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; Dizze lannen soene letter yn it besit komme fan de pleatslike boerefamyljes Botma en Sinia, Jan. &amp; No. B. (1980). &quot;Morra, 750 jaar&quot;. Morra: yn eigen behear útjûn.&lt;/ref&gt;

Ut in tekening fan [[Jacobus Stellingwerff]] út 1723 docht bliken dat der yn de 18e iuw noch in rjochthoekich goatysk gebou stie dat by it kleaster hearde. Sjoen de fersieringen fan it gebou kin it tsjinne hawwe as wente foar de rektor of as gasteferbliuw. De resten fan mitselwurk op de tekening wize derop dat dit gebou bûten de kleastermuorren stie. &lt;ref name=&quot;berg&quot;/&gt;

== Besit ==
Hoewol't it kleaster wat eigendom oanbelanget in ienheid foarme mei it [[Sint-Bonifatiuskleaster (Dokkum)|kleaster yn Dokkum]], bliek it kleaster by de opheffing yn 1580 in oerflak fan 1733 [[pûnsmiet]] (637 bunder) te hawwen. &lt;ref&gt; {{Aut|Mol, J.A.}} (2002). De materiële grondslagen van de Premonstratenzer kloosters in Westlauwers Friesland. Yn: H. Janssens (Red.) (2002). ''Norbertijnen in Westlauwers Friesland'', 10, s.7-24.&lt;/ref&gt; Weard hie ûnder mear besit yn [[Eanjum]], Ie, [[Ingwierrum]], [[Jouswier]], [[Ljussens]], Mitselwier, [[Moarre]], [[Nes (Dongeradiel)|Nes]], [[Nijewier]], Peazens en [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. Dêrneist wie de [[Fridshuistera State]] benoarden Mitselwier in kleasterpleats fan 115 pûnsmiet. &lt;ref name=&quot;noomen&quot;/&gt; By it opmeitsjen fan de ynventaris fan de pachters is der in iken kast dy't &quot;''van de convente Weert van de Priorinne geschoncken is&quot;''. &lt;ref name=&quot;berg&quot;/&gt; It kleaster besiet ek pleatsen yn [[Tibben]], [[Lyts Midhuzen]] en [[Stiem]]. Yn de omkriten fan [[Ingwierrum]] hie it fiif pleatsen op it [[Ingwierrumer Nijlân]], wêrûnder lân bûtendyks; dit wiist mooglik op belutsenens fan it kleaster by de polderwurken yn dat gebiet. &lt;ref&gt;{{fy}} {{Aut|Tolsma, R.}} (1989). ''Pleatsen yn Eastdongeradiel''. Metslawier: Friese Maatschappij van Landbouw.&lt;/ref&gt; Dêrneist hie it kleaster in oandiel yn de [[Fean|feangebieten]] tusken [[Kûkherne]], [[Dantumawâld]] en [[De Trieme. Yn de rin fan de lette fyftjinde en de iere sechstjinde iuw ûntstiene der ferskate konflikten oer dizze feangebieten tusken pleatslike grûneigeners oan de iene kant en de kleasters fan Dokkum, [[Kleaster Klaarkamp|Klaarkamp]], [[Kleaster Sion|​​Sion]] en Weerd oan de oare kant. &lt;ref&gt;{{Aut|[[Molen, S.J. van der]]}} (1978). ''Turf uit de Wouden: Bijdrage tot de geschiedenis van de hoogveengraverij in Oostelijk Friesland tot 1900''. Ljouwert: De Tille.&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Kleasters yn Fryslân]]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Kleaster yn Fryslân|Weerd]]
[[Kategory:Moarre]]
[[Kategory:Bouwurk yn Dongeradiel]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn Noardeast-Fryslân]]
[[Kategory:Organisaasje mei ûnbekend jier fan oprjochting]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 14e iuw]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]]
[[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1580]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Noardeast-Fryslân]]</text>
      <sha1>kjs419u1t1zdhux1bzlpzpts7o0upcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240312</id>
      <parentid>1240311</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T14:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opheffing */</comment>
      <origin>1240312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11279" sha1="hw6naqowmezbgyq53pbl2o656m7hkim" xml:space="preserve">[[File:Vrouwenklooster Weerdt, 1723, tekening Stellingwerf Collectie Fries Museum - Metslawier - 20153681 - RCE.jpg|thumb|Oerbliuwsel fan frouljuskleaster Weerd yn 1723, tekene troch [[Jacob Stellingwerf]]]]
[[Ofbyld:Moarre, states Halma Schotanus 1718.png|thumb|Moarre mei states en yn 't suden kleaster Weerd&lt;br&gt;&lt;small&gt;Schotanus-Halmakaart 1718&lt;/small&gt;]]
It '''kleaster Weerd''' of ''Templum Domnini'' ('de Timpel fan God'), lei súdeastlik fan [[Moarre]] op in terpke oan de noardkant fan de tsjintwurdige Kleasterwei. It [[Norbertinen|Norbertiner]] [[kleaster]] waard fan de abdij fan [[Dokkum]] út stifte.  

Op it stee fan it eardere kleaster sitte noch fûneminten yn de grûn. Om reden fan [[archeology]]ske wearde hat it perseel in beskerme status.&lt;ref&gt;[http://www.ruimtelijkeplannen.nl/documents/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Rapport Morra, KLeasterwei 1 troch de Steekproef, archeologysk ûndersyksburo]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Dijk, D.A. (2010). ''Morra, Kleasterwei 1 Gemeente Dongeradeel (Fr.) Een Inventariserend Archeologisch Veldonderzoek''. [pdf] Zuidhorn: De Steekproef bv. Beskikber fia: [https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01/tb_NL.IMRO.0058.BPBG2010P2-OH01_bijlage1.pdf Planviewer.nl.] [Rieplachte op 25 july 2021].&lt;/ref&gt;

It eardere kleasterterrein waard yn 1975 oanwiisd as [[ryksmonumint]] en genietet in foarm fan beskerming.&lt;ref&gt;Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2020). ''Monumintnûmer: 45896 yn Morra''. [online] Beskikber fia: [https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/45896 Monumentenregister.cultureelerfgoed.nl.] [Sjoen op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; De pleatslike wegen Kleasterwei en Weardwei binne in oantinken oan it kleaster.

== Skiednis ==
===Stichting===
Weerd waard stifte fanút it Sint-Bonifatiuskleaster yn Dokkum wei. Ynearsten wie it kleaster yn Dokkum in dûbelkleaster (foar sawol manlju as froulju). Der wurdt oannaam dat it Bonifatiuskleaster om 1175 hinne ûnder it gesach fan de [[premonstratinzers]] kaam te fallen. &lt;ref name=&quot;bärenfänger&quot;&gt;{{de}} / {{nl}}Bärenfänger, R. &amp; Mol, J.A. (2013). Die ehemaligen Klosterplätze im Küstengebiet / De voormalige kloosterplaatsen in het kustgebied. Yn: J. Kegler (Ed.) (2013). ''Land der Entdeckungen / Land van ontdekkingen. Die Archäologie des friesischen Küstenraums / De archeologie van het Friese kustgebied''. Aurich: Ostfriesische Landschaft. pp.296-309.&lt;/ref&gt; De oansluting by de strange oarder fan [[Kleaster fan Steinfeld|Steinfeld]] fereaske lykwols in strikte skieding fan de geslachten, en de froulju waarden oerpleatst nei in nij kleaster: Weerd. &lt;ref&gt;Vliet, K. van (2002). ''In kringen van Kanunniken. Munsters en kapittels in het bisdom Utrecht 695-1227''. PhD. Universiteit van Amsterdam. Beskikber fia: [https://hdl.handle.net/11245/1.208957 Dare.uva.nl.] [Sjoen op 25 july 2021].&lt;/ref&gt;  Hoewol't se fysyk fan elkoar skieden wiene, waarden beide mienskippen noch altyd laat troch ien inkelde abt.[2] Men tinkt dat Weerd koart foar 1200 stifte is, om't it haad fan de Dokkumer mienskip fan dy tiid ôf as &quot;abt&quot; oantsjutten wurdt ynstee fan as &quot;prelaat&quot;. It kleaster wurdt neamd yn de ''[[Hagiografy|vita]]'' fan abt [[Siard fan Hallum|Siardus]] fan [[Mariëngaarde]] (ferstoarn yn 1230), wêryn't melding makke wurdt fan de genêzing fan suster Bawe Roorda. &lt;ref&gt;Lambooij, H.T.M. &amp; Mol, J.A. (2001). ''Vitae Abbatum Orti Sancte Marie. Vijf abtenlevens van het klooster Mariëngaarde in Friesland''. Hilversum: Uitgeverij Verloren.&lt;/ref&gt; It kleaster wurdt foar it earst yn dokuminten neamd yn 1401. .&lt;ref name=&quot;berg&quot;&gt;[[Berg, H.M. van den]] (1983). ''Noordelijk Oostergo. Dongeradelen''. De Haach: SDU uitgeverij.&lt;/ref&gt; Hoewol't de offisjele namme ''Templum Domini'' wie, wie it bekend as Weerd — de namme fan de terp dêr't it op stie. &lt;ref&gt;Mol, J.A. (2020). De namen van Friese kloosters. ''Historisch Tijdschrift Fryslân'', 26(2), s.16-20.&lt;/ref&gt; De namme &quot;Weerd&quot; is ôflaat fan it [[Aldfrysk]] ''werth'', wat &quot;wierde&quot; of &quot;terp&quot; betsjut.[8] Der wurdt ek sein dat it kleaster de namme ''Silva St. Mariae'' (Mariënbos) droech, al wurdt dy bewearing net troch elsenien dield. &lt;ref&gt;{{la}}Backmund, N. (1952). ''Monasticon praemonstratense id est historia atque canoniarum candidi et canonici ordinis praemonstratensiss. Volume 2.'' Straubing: Attenkofersche Buchdruckerei.&lt;/ref&gt;

===Bloeiperioade===
As priorij wie it kleaster ûndergeskikt oan it memmekleaster yn [[Dokkum]]; dêrtroch waarden de prior en de keldermaster fan Dokkum út beneamd. &lt;ref name=&quot;smits&quot;&gt;Smits, E. (1993). ''De geschiedenis van de Norbertijner kloosters in Oostergo''. [online] Beschikbaar via: [https://www.hvnf.nl/2000/11/de-geschiedenis-van-de-norbertijner-kloosters-in-oostergo/ Hvnf.nl.] [Rieplachte op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; Tagong ta it kleaster wie foarbehâlden oan froulju fan foarname komôf, om't der by yntree in skinking fereaske wie. &lt;ref&gt;Mol, J.A. (1999). Kloosters in Friesland. In: N. Karstkarel &amp; P. Karstkarel (Red.) (1999). ''Kloosterpad. Een bedevaart in het oosten van Friesland''. Ljouwert: Friese Pers Boekerij. siden 7-13.&lt;/ref&gt; It kleaster waard dêrom befolke troch [[non]]nen út aadlike famyljes. Njonken Bawe Roorda wurde ek Auck Ropta en Syts van Hemmema as nonnen neamd.[10] Fierders hiene nammeleaze leden fan de famyljes Mennema (fan [[Lytse Jouwer]]) en Siuxma (fan [[Waaksens]]) har by de mienskip oansletten. &lt;ref name=&quot;noomen&quot;&gt;Noomen, P.N. (2009). ''De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners''. Hilversum: Uitgeverij Verloren.&lt;/ref&gt;

Weerd sammele gâns in fermogen troch skinkingen en legaten yn [[Testamint (akte)|testaminten]]. Ferskate bewarre bleaune testaminten meitsje melding fan skinkingen fan fetten bier en jildbedraggen oan it kleaster.&lt;ref&gt;Verhoeven, G. &amp; Mol, J.A. (1994). ''Friese testamenten tot 1550''. Ljouwert: [[Fryske Akademy]].&lt;/ref&gt;

===Opheffing===
[[Rintsje fan Aytta|Rinthie fan Aytta]], de doetiidske grytman fan [[Eastdongeradiel]] en broer fan de ferneamde steatsman [[Wigle fan Aytta|Viglius]], die melding fan in oerfal op it kleaster troch de Geuzen yn 1569; dêrby waard it kleaster yn 'e brân stutsen en waarden alle &quot;replik&quot; guod meinaam.[10] In part fan de bút waard letter yn [[Emden]] ferkocht.[14] De besittings fan it kleaster waarden yn 1580 troch de [[Steaten fan Fryslân]] yn beslach nommen. De oerdracht waard regele troch de kleasterlinge Ansck Luytesdochter, dy't har letter yn it [[Sint Anthony Gasthûs (Ljouwert)|Sint-Anthonygasthûs]] yn Ljouwert fêstige. Sjoen de oansjenlike ynkomsten fan it kleaster fersocht it bestjoer fan Dokkum de hartoch fan Anjou om it rjocht om, njonken de eardere kleastergrûnen fan de abdij fan Dokkum, ek de opbringsten fan de lytsere kleasters Sion en Weerd op te easkjen. Dit fersyk waard ôfwiisd. &lt;ref&gt;Apeldoorn, L.J.V. (1915). ''De kerkelijke goederen in Friesland: beschrijving van de ontwikkeling van het recht omtrent de kerkelijke goederen in Friesland tot 1795. Deel 2.'' PhD. Leeuwarden: Meijer &amp; Schaafsma. s.464-465.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
It kleasterlân yn Moarre waard letter ûnderferdield yn ferskate pleatsen. Sa neame de belestingregisters ([[floreenkohieren]]) fan 1640 twa sates mei de namme &quot;Cloosterlandt&quot; en ferwize nei in &quot;Sathe thoe Weert&quot;, dy't bekend stie as &quot;In het Clooster tot Weerd.&quot; Yn 1640 wie dizze lêste pleats eigendom fan [[Edzard Jacob Clant]], en om 1700 waard er holden troch [[Derk Jacob Clant]]. Yn 1701 waard de pleats te Moarre - fan 129 [[pûnsmiet]] - ynruile foar in besit yn [[Uithuizermeeden]] troch Gerhard Horenken fan [[Dijksterhuis (boarch)|Dijksterhuis]], dy't troud wie mei Bouwina Clant, in dochter fan Derk Jacob Clant. Troch dy útwikseling gie it pân oer nei Aldegonda Maria Clant, in oare dochter fan Derk Jacob Clant.&lt;ref&gt;Groninger Archieven (2021). ''Akte fan ruil, dêr't Gerhard Horenken fan Dijksterhuis - ek hanneljend út namme fan syn minderjierrige dochter Margareta Josina Horenken - in pleats fan 129 pûnsmiet te Moarre, Fryslân, oerdraacht oan Alegonda Maria Clant yn ruil foar in pleats fan 88 ''grazen'' te Uithuizermeeden''. [online] 880 E. Fransema Argyfsamling, 1555–1910. 15.2.146. Grins: Groninger Archieven. Beskikber op: [https://hdl.handle.net/21.12105/112E25D5284F47CCBC5F46DA913099F1 Groningerarchieven.nl.] [Sjoen op 25 july 2021].&lt;/ref&gt; Dizze lannen soene letter yn it besit komme fan de pleatslike boerefamyljes Botma en Sinia, Jan. &amp; No. B. (1980). &quot;Morra, 750 jaar&quot;. Morra: yn eigen behear útjûn.&lt;/ref&gt;

Ut in tekening fan [[Jacobus Stellingwerff]] út 1723 docht bliken dat der yn de 18e iuw noch in rjochthoekich goatysk gebou stie dat by it kleaster hearde. Sjoen de fersieringen fan it gebou kin it tsjinne hawwe as wente foar de rektor of as gasteferbliuw. De resten fan mitselwurk op de tekening wize derop dat dit gebou bûten de kleastermuorren stie.

== Besit ==
Hoewol't it kleaster wat eigendom oanbelanget in ienheid foarme mei it [[Sint-Bonifatiuskleaster (Dokkum)|kleaster yn Dokkum]], bliek it kleaster by de opheffing yn 1580 in oerflak fan 1733 [[pûnsmiet]] (637 bunder) te hawwen. &lt;ref&gt; {{Aut|Mol, J.A.}} (2002). De materiële grondslagen van de Premonstratenzer kloosters in Westlauwers Friesland. Yn: H. Janssens (Red.) (2002). ''Norbertijnen in Westlauwers Friesland'', 10, s.7-24.&lt;/ref&gt; Weard hie ûnder mear besit yn [[Eanjum]], Ie, [[Ingwierrum]], [[Jouswier]], [[Ljussens]], Mitselwier, [[Moarre]], [[Nes (Dongeradiel)|Nes]], [[Nijewier]], Peazens en [[Westergeast (Kollumerlân)|Westergeast]]. Dêrneist wie de [[Fridshuistera State]] benoarden Mitselwier in kleasterpleats fan 115 pûnsmiet. &lt;ref name=&quot;noomen&quot;/&gt; By it opmeitsjen fan de ynventaris fan de pachters is der in iken kast dy't &quot;''van de convente Weert van de Priorinne geschoncken is&quot;''. &lt;ref name=&quot;berg&quot;/&gt; It kleaster besiet ek pleatsen yn [[Tibben]], [[Lyts Midhuzen]] en [[Stiem]]. Yn de omkriten fan [[Ingwierrum]] hie it fiif pleatsen op it [[Ingwierrumer Nijlân]], wêrûnder lân bûtendyks; dit wiist mooglik op belutsenens fan it kleaster by de polderwurken yn dat gebiet. &lt;ref&gt;{{fy}} {{Aut|Tolsma, R.}} (1989). ''Pleatsen yn Eastdongeradiel''. Metslawier: Friese Maatschappij van Landbouw.&lt;/ref&gt; Dêrneist hie it kleaster in oandiel yn de [[Fean|feangebieten]] tusken [[Kûkherne]], [[Dantumawâld]] en [[De Trieme. Yn de rin fan de lette fyftjinde en de iere sechstjinde iuw ûntstiene der ferskate konflikten oer dizze feangebieten tusken pleatslike grûneigeners oan de iene kant en de kleasters fan Dokkum, [[Kleaster Klaarkamp|Klaarkamp]], [[Kleaster Sion|​​Sion]] en Weerd oan de oare kant. &lt;ref&gt;{{Aut|[[Molen, S.J. van der]]}} (1978). ''Turf uit de Wouden: Bijdrage tot de geschiedenis van de hoogveengraverij in Oostelijk Friesland tot 1900''. Ljouwert: De Tille.&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Kleasters yn Fryslân]]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Kleaster yn Fryslân|Weerd]]
[[Kategory:Moarre]]
[[Kategory:Bouwurk yn Dongeradiel]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn Noardeast-Fryslân]]
[[Kategory:Organisaasje mei ûnbekend jier fan oprjochting]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 14e iuw]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]]
[[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn 1580]]
[[Kategory:Ryksmonumint yn Noardeast-Fryslân]]</text>
      <sha1>hw6naqowmezbgyq53pbl2o656m7hkim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Kaart (kartografy)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>127488</id>
    <revision>
      <id>1240330</id>
      <parentid>925553</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arancycn</username>
        <id>53768</id>
      </contributor>
      <origin>1240330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="hm7owlthn5x78x3geybhy8fqp25uuyp" xml:space="preserve">[[Kategory:Geodesy]]
[[Kategory:Geografy]]
[[Kategory:Kartografy]]
[[Kategory:Reisnedichheid]]
[[Kategory:Topografy]]</text>
      <sha1>hm7owlthn5x78x3geybhy8fqp25uuyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wiro (hillige)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145800</id>
    <revision>
      <id>1240380</id>
      <parentid>1012553</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T07:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1240380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4232" sha1="g636tfcjig4i6oyhg10hg36291q5jod" xml:space="preserve">{{Ynfoboks hillige
| ôfbylding                   = Wiro13.jpg
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| bertenamme                  = 
| nasjonaliteit               = 
| bertedatum                  = 7e iuw
| berteplak                   = Ierlân of Noardumbrje
| stjerdatum                  = 710(?) of 739
| stjerplak                   = (by) Roermond
| etnisiteit                  = 
| regionale identiteit        = 
| berop                       = 
| kleasteroarder              = 
| funksjes                    = 
| titels                      = 
| prizen                      = 
| funksje1                    = [[biskop]]
| amtsperioade1               = 
| foargonger1                 = 
| opfolger1                   = 
| funksje2                    = 
| amtsperioade2               = 
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
| funksje3                    = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
| funksje4                    = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| sillich ferklearre          = 
| hillich ferklearre          = 
| fereare troch               = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]]
| hillichdom                  = [[Basilyk fan de HH. Wiro, Plechelmus en Otgerus|Basilyk fan Sint Odiliënberg]]
| attributen                  = as biskop, biskopsstêf
| patroan fan                 = [[Sint Odiliënberg]] 
| tradysje                    = 
| wichtichste wurken          = 
| webside                     = 
}}
'''Sint-Wiro''' is in 8e-iuwske hillige en wurdt beskôge as ien fan 'e [[misjonaris]]sen dy't yn 'e Nederlannen it [[evangeelje]] brocht. 

== Libben ==
Neffens de âldst bewarre [[hagiografy]] wie Wiro ôfkomstich út Scotia, de [[Romeinske Ryk|Romeinske]] namme foar [[Ierlân]]. Oare boarnen skriuwe lykwols dat Wiro út [[Keninkryk Noardumbrje|Noardumbrje]] kaam. Mei de pryster [[Plechelmus]] en de diaken [[Otger]] reizge Wiro nei [[Rome (stêd)|Rome]], dêr't er tegearre mei Plechelmus ta [[biskop]] wijd waard. De trije manlju soene doe meiïnoar ôfpraat ha dat hja tenei by inoar bliuwe soene.
[[Ofbyld:Wiro6.jpg|thumb|left|De skryn fan 'e hillige Wiro ûnder it alter fan 'e Wirotsjerke yn Sint Odiliënberg.]]
Wiro preke yn it gebiet om 'e [[Maas]] en de [[Ryn]] en stifte nei't [[Pepyn fan Herstal]] (of [[Pepyn de Koarte]]) grûn beskikber stelde it Sint-Piterskleaster op 'e ''Mons Petri'' (Piterberch), it tsjintwurdige [[Sint Odiliënberg]] by [[Roermond]]. Yn dat kleaster waard Wiro ek begroeven. It kleaster ferhûze yn 1361 mei Wiro's [[Relikwy|reliken]] nei Roermond, dy't mei de [[reformaasje]] ferlern gyngen, mar yn 'e 16e iuw werom fûn waarden. Yn 1881 waard it grêf fan Wiro by opgravings yn it ramt fan 'e nijbou fan 'e tsjerke yn Sint-Odiliënberg op 'e nij ûntdutsen.

== Feestdei ==
De feestdei fan Sint-Wiro falt op 8 maaie. Yn it ferline fierde it bisdom Roermond op 10 maaie de dei fan Wiro. Sint-Wiro wurdt ek mei oare misjonarissen op 6 novimber op it Feest fan 'e hillige Ferkundigers fan it Leauwe yn 'e Lege Lannen betocht.

== Ferearing ==
Sûnt de [[midsiuwen]] waard de plasse fan Wiro yn Utert bewarre en as patroan fan it bisdom fereare. Yn Fryslân is de yn 2013 ûntwijde [[Neogotyk|neogoatyske]] [[Sint-Wirotsjerke]] fan [[Easterwierrum]] wijd oan 'e hillige. Dêrnjonken is de tsjerke fan Sint Odiliënberg wijd oan Sint-Wiro, Sint-Plechelmus en Sint-Otger. 
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://www.heiligenlexikon.de/BiographienW/Wiro.html Heiligenlexicon: Wiro von Roermond]
* [http://www.heiligen.net/heiligen/05/08/05-08-0710-wiro.php Heiligennet: Wiro van Roermond]
* [https://www.kro-ncrv.nl/katholiek/encyclopedie/w/wiro KRO-NCRV: Wiro] 
----
{{Commonscat|Sint-Wirokerk, Easterwierrum|Sint-Wirotsjerke, Easterwierrum}}
}}

[[Kategory:Roomsk-katolyk hillige]]
[[Kategory:Angelsaksysk persoan]]
[[Kategory:Ingelsk sindeling]]
[[Kategory:Ier-kristlik sindeling]]
[[Kategory:Ingelsk biskop]]
[[Kategory:Roomsk-katolyk biskop]] 
[[Kategory:Ingelsk hillige]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 7e iuw]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 8e iuw]]</text>
      <sha1>g636tfcjig4i6oyhg10hg36291q5jod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Star Trek: Strange New Worlds</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151188</id>
    <revision>
      <id>1240381</id>
      <parentid>1239815</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T10:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>33618</id>
      </contributor>
      <comment>38</comment>
      <origin>1240381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9860" sha1="r6w4uzm89qygboi8i6xzuqq58fs7umv" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks telefyzjesearje
| ôfbylding             = Star Trek SNW logo.svg
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 
| namme                 = ''Star Trek: Strange New Worlds''
| betocht troch         = [[Alex Kurtzman]]
| ûntwikkele troch      = [[Akiva Goldsman]]&lt;br&gt;[[Alex Kurtzman]]&lt;br&gt;[[Jenny Lumet]]
| produsint(en)         = [[Andrea Raffaghello]]
| útfierend produsint   = [[Akiva Goldsman]]&lt;br&gt;[[Alex Kurtzman]]&lt;br&gt;[[Jenny Lumet]] &lt;br&gt;[[Henry Alonso Myers]] &lt;br&gt;[[Heather Kadin]] &lt;br&gt;[[Frank Siracusa]] &lt;br&gt;[[John Weber (produsint)|John Weber]] &lt;br&gt;[[Rod Roddenberry]] &lt;br&gt;[[Trevor Roth]]&lt;br&gt; [[Aaron Baiers]]
| regisseur(s)          = 
| senario               = 
| basearre op           = ''[[Star Trek: The Original Series]]''
| kamerarezjy           = 
| muzyk                 = [[Nami Melumad]] &lt;small&gt;([[soundtrack]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Jeff Russo]] &lt;small&gt;([[titelmuzyk]])&lt;/small&gt;
| tillefyzjestudio      = [[Secret Hideout]]&lt;br&gt;[[Weed Road Pictures]]&lt;br&gt;[[H M R X Productions]]&lt;br&gt;[[Roddenberry Entertainment]]&lt;br&gt;[[CBS Studios]]
| haadrollen            = [[Anson Mount]] &lt;br&gt;[[Rebecca Romijn]] &lt;br&gt;[[Ethan Peck]] &lt;br&gt;[[Babs Olusanmokun]] &lt;br&gt;[[Christina Chong]] &lt;br&gt;[[Celia Rose Gooding]] &lt;br&gt;[[Jess Bush]] &lt;br&gt;[[Melissa Navia]]&lt;br&gt;[[Bruce Horak]]
| sjenre                = [[science fiction]]
| seizoenen             = 4
| jierren               = [[2022]]–
| tal ôfl.              = 38
| spyltiid (de ôfl.)    = 45 min.
| lân/lannen            = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]
| taal                  = [[Ingelsk]]
| prizen                = 1 × [[Saturn Award]]
| webside               = [https://startrek.com/shows/star-trek-strange-new-worlds startrek.com/shows/star-trek-strange-new-worlds]
| besibbe searjes       = ● ''[[Star Trek: The Original Series|The Original Series]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: The Next Generation|The Next Generation]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: Deep Space Nine|Deep Space Nine]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: Voyager|Voyager]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: Enterprise|Enterprise]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: Discovery|Discovery]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: Picard|Picard]]''
}}
'''''Star Trek: Strange New Worlds''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tillefyzjesearje]] dy't diel útmakket fan 'e [[Star Trek|''Star Trek''-franchise]] en fan 'e ''Star Trek''-revival dy't begûn yn 'e twadde helte fan 'e [[2010-er jierren]]. It is in [[science fiction-tillefyzjesearje|science fiction-searje]] dy't ûntstie as [[spin-off]] fan ''[[Star Trek: Discovery]]''. Yn it twadde [[seizoen (omrop)|seizoen]] fan dy rige ([[2019]]) waarden ntl. de [[personaazje]]s yntrodusearre dy't de [[haadrol]]len spylje yn ''Star Trek: Strange New Worlds''. Anno [[2023]] rint de searje twa [[seizoen (omrop)|seizoenen]]. Yn [[2022]] wûn ''Star Trek: Strange New Worlds'' de [[Saturn Award]] foar bêste [[streaming media|streamde]] science fiction-searje. De rige is te sjen fia de [[streamingtsjinst]] [[Paramount+]].

==Produksje==
''Star Trek: Strange New Worlds'' wie in betinksel fan [[Alex Kurtzman]], dy't al langer by de [[Star Trek|''Star Trek''-franchise]] belutsen wie. Syn idee wurke er fierder út yn 'e mande mei [[Akiva Goldsman]] en [[Jenny Lumet]]. De searje waard [[tillefyzjeprodusint|produsearre]] troch [[Andrea Raffaghello]] foar de [[tillefyzjestudio's]] [[Secret Hideout]], [[Weed Road Pictures]], [[H M R X Productions]], [[Roddenberry Entertainment]] en de [[CBS Studios]]. As [[útfierende produsinten]] wiene der behalven Kurtzman, Goldsman en Lumet ek [[Henry Alonso Myers]], [[Heather Kadin]], [[Frank Siracusa]], [[John Weber (produsint)|John Weber]], [[Rod Roddenberry]], [[Trevor Roth]] en [[Aaron Baiers]] by belutsen. De [[titelmuzyk]] waard [[komponist|komponearre]] troch [[Jeff Russo]], wylst [[Nami Melumad]] ferantwurdlik wie foar de [[soundtrack]]. 

De produksje fan ''Star Trek: Strange New Worlds'' sette yn [[maart]] [[2020]] útein, mar rûn fertraging op troch de beheinings yn it ramt fan 'e [[koroanafiruspandemy (2019-2023)|koroanafiruspandemy]]. De [[opnamen (film)|opnamen]] foar it earste [[seizoen (omrop)|seizoen]] fûnen plak fan [[febrewaris]] oant [[july]] [[2021]] yn 'e [[CBS (tillefyzjestjoerder)|CBS Stages Canada]] yn [[Mississauga (Ontario)|Mississauga]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Ontario]]. In twadde seizoen waard yn [[2022]] opnommen. Beide seizoenen bestiene út tsien [[ôflevering]]s, elts mei in spyldoer fan 45&amp;nbsp;[[minuten]]. De searje waard fan [[maaie]] [[2022]] ôf [[filmdistribúsje|ferpraat]] fia [[Paramount+]], de [[streaming media|streamingtsjinst]] fan [[filmstudio]] [[Paramount Pictures]], dy't de [[auteursrjocht|rjochten]] op 'e ''Star Trek''-franchise yn 'e hannen hat. In trêde seizoen waard yn [[maart]] [[2023]] oankundige, mar de opnamen dêrfan rûnen fertraging op troch de [[staking]]s fan it [[Writers Guild of America]] (it [[fakbûn]] fan [[senarioskriuwer]]s) en [[SAG-AFTRA]] (it fakbûn fan [[akteur]]s).

==Plak yn 'e ''Star Trek''-franchise==
Yn 'e [[gronology]] fan ''[[Star Trek]]'' spilet ''Strange New Worlds'' likernôch tsien jier foarôfgeande oan 'e foarfallen yn ''[[Star Trek: The Original Series]]'' (út 'e [[1960-er jierren]]) en nei de foarfallen út 'e [[ôflevering|slotôflevering]] fan it twadde [[seizoen (omrop)|seizoen]] fan ''[[Star Trek: Discovery]]''. 

==Utgongspunt fan 'e plot==
''Star Trek: Strange New Worlds'' is basearre op ''[[Star Trek: The Original Series]]'', út 'e [[1960-er jierren]], en hâldt deselde ferhaalopbou oan. Dat betsjut dat de ôfleverings allegearre op harsels steande ferhalen binne, wylst oare hjoeddeistige ''Star Trek''-searjes, lykas ''[[Star Trek: Discovery]]'' en ''[[Star Trek: Picard]]'', trochrinnende ferhaallinen hawwe, sadat de rige in [[ferfolch]]searje wurdt.

''Star Trek: Strange New Worlds'' folget de aventoeren fan 'e [[bemanning]] fan 'e USS&amp;nbsp;''Enterprise'', in [[trijeëntweintichste-iuwsk]] [[romteskip]] fan 'e Stjerrefloat fan 'e Feriene Federaasje fan Planeten, by harren [[ferkenning]]sreis troch de [[Molkewei]]. De wichtichste personaazjes binne [[kaptein-op-see|kaptein]] Christopher Pike ([[Anson Mount]]), syn [[earste stjoerman|earste ofsier]] Una Chin-Riley oftewol 'Number One' ([[Rebecca Romijn]]) en [[luitenant-op-see|luitenant]] Spock ([[Ethan Peck]]), in [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] [[Vulcaniërs|Vulcaniër]].

==Rolferdieling==
;haadrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;450px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:orange&quot;| '''personaazje''' 
| style=&quot;background:orange&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[kaptein-op-see|kaptein]] Christopher Pike
| [[Anson Mount]]
|-
| Una Chin-Riley / 'Number One'
| [[Rebecca Romijn]]
|-
| Spock
| [[Ethan Peck]]
|-
| Joseph M'Benga
| [[Babs Olusanmokun]]
|-
| La'an Noonien-Singh
| [[Christina Chong]]
|-
| Nyota Uhura
| [[Celia Rose Gooding]]
|-
| Christine Chapel
| [[Jess Bush]]
|-
| Erica Ortegas
| [[Melissa Navia]]
|-
| Hemmer
| [[Bruce Horak]]
|-
|}
&lt;gallery mode=packed heights=150px style=&quot;text-align:left&quot;&gt;
File:Anson Mount by Gage Skidmore.jpg|[[Anson Mount]]
File:Rebecca Romijn by Gage Skidmore.jpg|[[Rebecca Romijn]]
File:Ethan Peck by Gage Skidmore.jpg|[[Ethan Peck]]
File:Jess Bush (6280089666) cropped 2.jpg|[[Jess Bush]]
File:Celia Gooding JLP 2019.jpg|[[Celia Rose Gooding]]
&lt;/gallery&gt;

==Seizoenen==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[seizoen (omrop)|seizoen]]
! tal [[ôflevering|ôfl.]]
! rûn fan
! rûn oant
! [[tillefyzjenetwurk|netwurk]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
| style=&quot;text-align:center;&quot;|10
|5 maaie 2022
|7 july 2022
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Paramount+]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
| style=&quot;text-align:center;&quot;|10
|15 juny 2023
|17 augustus 2023
|-
|}

==Untfangst en resultaat==
''Star Trek: Strange New Worlds'' krige oer it algemien tige loovjende [[resinsje]]s fan 'e [[tillefyzjekritisy]]. It earste [[seizoen (omrop)|seizoen]] fan 'e searje hat op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, in goedkarringspersintaazje fan 99%, basearre op 84 ûnderskate resinsjes. Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, leit dat sifer op 76% op basis fan 14 resinsjes. It twadde seizoen hat op Rotten Tomatoes in goedkarringspersintaazje fan 98%, basearre op 50 resinsjes, en op Metacritic in goedkarringspersintaazje fan 88% basearre op 11 resinsjes.

De searje wûn yn [[2022]] de [[Saturn Award]] foar bêste [[streaming media|streamde]] [[science fiction-tillefyzjesearje]]. Ek waard ''Star Trek: Strange New Worlds'' dat jiers nominearre foar noch trije oare Saturn Awards (bêste akteur, bêste [[byrol]] fan in akteur en bêste byrol fan in aktrise yn in streamde searje foar [[Anson Mount]], resp. [[Ethan Peck]] en [[Jess Bush]]) en teffens foar de [[Emmy Award]] foar bêste [[lûdsmontaazje]] yn in tillefyzjesearje.

==Keppelings om utens==
* {{en}} [https://startrek.com/shows/star-trek-strange-new-worlds Offisjele webside fan ''Star Trek: Strange New Worlds'']
* {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=ndtCicnVvbc De titelmuzyk fan ''Star Trek: Strange New Worlds'' op YouTube]
* {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt12327578/ Ynformaasje oer ''Star Trek: Strange New Worlds'' yn 'e Internet Movie Database]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Star_Trek:_Strange_New_Worlds ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}
{{Star Trek2}}

[[Kategory:Star Trek-telefyzjesearje|Strange New Worlds]]
[[Kategory:Amerikaanske science fiction-searje]]
[[Kategory:Ingelsktalige telefyzjesearje]]
[[Kategory:Telefyzjesearje út 2022]]
[[Kategory:Telefyzjesearje fan de CBS Studios]]
[[Kategory:Telefyzjesearje oer romtefeart]]
[[Kategory:Telefyzjesearje oer bûtenierdske wêzens]]</text>
      <sha1>r6w4uzm89qygboi8i6xzuqq58fs7umv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Klauboek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161580</id>
    <revision>
      <id>1240370</id>
      <parentid>1190164</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T05:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1240370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2015" sha1="52r8wouwn0hisfd6srwo4lnnmco6i3v" xml:space="preserve">In '''klauboek''' wie yn [[Grinslân]] in offisjeel register fan dy [[pleatsen]] en [[huzen]] binnen de [[kluft]]en (ek ''klauwen'' of ''clauwen'') dêr 't de eigener fan berjochtige wie om as [[redger]] (of rjochter) op te treden. Oarspronklik gie it rjochterskip rûn tusken alle ynwenners dy 't oan beskate kritearia foldiene. De rjochten wiene omgeand. De wize dêr't it rjocht op omgie wie fêstlein yn saneamde klauboeken. De pleatsen dy't yn it klauboek opnommen wiene, wiene de saneamde [[edele heerden]].

De klauboeken komme foar yn de [[Ommelannen|Ommelanner]] geaen dy 't ûnôfhinklik wiene fan de [[stêd Grins]]. De âlde [[Fryske frijheid]] krige hjir mei foarm troch it sels foarsjen yn rjochtspraak en bestjoer dat foar it grutste part op lokaal nivo, binnen de rjochterstoel, organisearre waard.&lt;br&gt;
It opnaam wurde yn it Klauboek kin ta de [[hearlike rjochten]] rekkene wurde.

Yn 'e rin fan 'e tiid kamen hieltyd mear rjochterstuollen yn hannen fan ien famylje, dy't him as [[haadling]], letter as [[jonker]], dêrom ek hear fan de oanbelangjende rjochterstoel neame liet. Yn dat gefal waard de rjochterstoel as 'steand' oantsjut. Yn de Oldambten en Westerwolde waarden de rjochters fan de sechstjinde iuw ôf oansteld troch it stedsbestjoer fan Grins. Earst wie der noch sprake fan in aparte ''landrichter'', mar yn de santjinde en achttjinde iuw fungearre de [[drost]] as rjochter.

De Grinzer redgers bleaunen yn funksje oant de [[Bataafske omkear]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
'''Boarnen'''
*L.H. Bruins (ed.), ''Claveboeck van Johan Tiassens'', Leens 1986
*R.P. Cleveringa,  ''[http://www.dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00010276.pdf Clauwgerechtigde Ommelander heerd en de eisch van gegoedheid van de redger]'', Amsterdam 1963
*L.J. Noordhoff, '[https://ur.booksc.eu/book/49093414/5dad4e Het Klauwboek van Johan Tiassens]', yn: ''Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis'' 36 (1968), s. 89-115
}}

[[Kategory:Histoaryske boarne]]
[[Kategory:Skiednis fan Grinslân]]
[[Kategory:Rjochtsskiednis]]</text>
      <sha1>52r8wouwn0hisfd6srwo4lnnmco6i3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rossum (Oerisel)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193710</id>
    <revision>
      <id>1240338</id>
      <parentid>1239230</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3025" sha1="qkh42ybfhyr41l9pchti204o7n0mm3l" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Rossum
| ôfbylding                  = Rossum, Sint-Plechelmustsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Sint-Plechelmustsjerke
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Rossum (Oerisel)}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                    = 25,74 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 25,70 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,04 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = [[UTC]]+1
| simmertiid                 = UTC+2
| koördinaten                = 
| webside                    = 
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 21
| lat_sec                    = 8
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 6
| lon_min                    = 55
| lon_sec                    = 23
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Rossum yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Rossum.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Rossum yn de gemeente Dinkelland
}}
'''Rossum''' is in tsjerkedoarp yn 'e [[Twinte|Twinske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Oerisel]]. Rossum leit noardlik fan [[Oldenzaal]] en súdlik fan [[Ootmarsum]]. Oant de gemeentlike weryndieling fan [[1 jannewaris]] [[2001]] hearde it doarp ta de gemeente [[Weerselo]]. Rossum wie yn it ferline ien fan it grutte oantal [[Marke (organisaasje)|boermarken]] yn dizze gemeente.

De ynwenners fan it doarp drage as bynamme ''Görtekeurne'', itjinge 'grôtkerls' betsjut. Yn Rossum is in tige aktive [[karnaval]]sferiening dy't '' 'n Lesten Stuuver'' hjit. Alle jierren wurdt der in karnavalsoptocht en in gala organisearre.

Yn 2005 wie it doarp it toaniel foar in diel fan de opnamen fan 'e earste searje fan ''Van Jonge Leu en Oale Groond''.

Der is ek in plak mei de namme [[Rossum (Gelderlân)|Rossum]] yn 'e [[provinsje]] [[Gelderlân]].

== Berne ==
* [[Jos Lansink]] (1961), Nederlânsk-Belgyske springrider
* [[Patrick Bosch]] (1964-2012), fuotballer

&lt;div style=&quot;float: left; text-align: left; margin-right: 1.5em;&quot;&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot; caption=&quot;Ofbylden&quot;&gt;
Rossum, kapel.jpg|Kapel
Rossum, basisskoalle &quot;De Kerkewei&quot;.jpg|Basisskoalle &quot;De Kerkewei&quot;
Rossum, kriichsgrêven.jpg|Oarlochsgrêven
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]</text>
      <sha1>qkh42ybfhyr41l9pchti204o7n0mm3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Archipelag GULAG</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193735</id>
    <revision>
      <id>1240291</id>
      <parentid>1239864</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T13:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kommnetaaar fuorthelle,no't de ynhâld al útskeaun is.</comment>
      <origin>1240291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3250" sha1="8dsioiy37hftgtnhtjlp1u3l5q71yyk" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Cover of the first edition of the Gulag Archipelago published by YMCA-Press.jpg|thumb|upright|Omslach fan de earste edysje fan Archipelag GULAG, útjûn troch YMCA-Press]]
'''''Archipelag GULAG''''', yn it [[Syrillysk alfabet]] &quot;Архипелаг ГУЛАГ&quot; ([[Russysk]], betsjutting: &quot;De GULAG-arsjipel&quot;) is in non-fiksjesearje fan trije dielen, skreaun tusken 1958 en 1968 troch de Russyske skriuwer [[Aleksander Solzjenitsyn]], in Sovjet-[[dissidint]]. It waard foar it earst yn it [[Russysk]] publisearre yn 1973 troch de Paryske útjouwerij YMCA-Press, &lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-12-28 |title=Goulag dans &quot; Le Monde &quot;, l'avant et l'après Soljenitsyne |language=fr |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/m-le-mag/article/2023/12/28/goulag-dans-le-monde-l-avant-et-l-apres-soljenitsyne_6207992_4500055.html |access-date=2024-01-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-20 |title=Cinquante ans après avoir édité &quot;L'Archipel du Goulag&quot;, la librairie Les Éditeurs réunis à Paris résiste encore |url=https://www.telerama.fr/livre/cinquante-ans-apres-avoir-edite-l-archipel-du-goulag-la-librairie-les-editeurs-reunis-a-paris-resiste-encore-7018567.php |access-date=2024-01-02 |website=www.telerama.fr |language=fr}}&lt;/ref&gt;  en it waard it jier dêrop yn it Ingelsk en Frânsk oerset. It jout in byld fan it libben yn wat faak bekendstiet as de Gûlag[a], it systeem fan Sovjet-arbeidskampen. Solzjenitsyn boude syn tige detaillearre ferhaal op út ferskate boarnen, lykas rapporten, ynterviews, ferklearrings, deiboeken, juridyske dokuminten en syn eigen ûnderfining as Gûlag-finzene.

Nei de publikaasje waard it boek yn 'e [[Sovjet-Uny]] earst ferspraat fia ''[[samizdat]]'' – in ûndergrûnske wize fan publisearjen. Earst yn 1989 waard it dêr op grutte skaal útjûn. Dat jier ferskynde it yn it literêre [[tydskrift]] ''Novy Mir''; in tredde diel fan it wurk waard publisearre yn trije ôfleverings. &lt;ref name=&quot;Pearce2011&quot;&gt;{{cite book|author=Joseph Pearce|title=Solzhenitsyn: A Soul in Exile|url=https://books.google.com/books?id=lgPwzq0M9lkC&amp;pg=PT81|year=2011|publisher=Ignatius Press|isbn=978-1-58617-496-5|pages=81–}}&lt;/ref&gt;  Sûnt it útinoarfallen fan 'e Sovjet-Uny is ''Archipelag GULAG'' offisjeel yn [[Ruslân]] útjûn.

== Ynfloed op de maatskippij ==
It boek wurdt beskôge as ien fan de meast ynfloedrike wurken fan de tweintichste ieu. Yn it Westen seach in grut oantal kommunistyske partijen de twangarbeidskampen as in ôfwiking dy't troch [[Stalin]] feroarsake wie, ynstee fan as eat dat eigen wie oan it Sovjet-rezjym. Yn syn boek liedt Solzjenitsyn de oarsprong fan it systeem lykwols werom nei [[Lenin]] en it ûntstean fan de sosjalistyske steat. 

''Archipelag GULAG'' wurdt no rûnom beskôge as in wurk fan wrâldliteratuer en waard opnommen yn de [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw|list fan ''Le Monde'']] út 1999 mei de 100 bêste boeken fan de ieu.


{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Literêr wurk fan Aleksander Solzjenitsyn]]
[[Kategory:Russysktalich non-fiksjewurk]]
[[Kategory:Non-fiksjewurk út 1973]]
[[Kategory:Literatuer oer de Sovjet-Uny]]
[[Kategory:Literatuer oer kommunisme]]
[[Kategory:Literatuer oer in finzenis]]
[[Kategory:Anty-kommunisme yn Ruslân]]</text>
      <sha1>8dsioiy37hftgtnhtjlp1u3l5q71yyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Weerselo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193786</id>
    <revision>
      <id>1240340</id>
      <parentid>1239992</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5723" sha1="1t3ht3e0gk5scnuzkp2u2ddyuobqyda" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Weerselo
| ôfbylding                  = 2026 Weerselo (It Stift), protestantske tsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Stiftstsjerke.
| flagge                     = Weerselo vlag.svg
| wapen                      = Weerselo wapen.svg
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Weerselo}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                    = 18,6 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân: 18,58 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter: 0,02 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Dinkellân]]
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 = 
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://www.weerseloonsdorp.nl/ Weerselo]
| mapname = Oerisel
| mapwidth =
| lat_deg = 52
| lat_min = 21
| lat_sec = 0
| lat_dir = N
| lon_deg = 6
| lon_min = 51
| lon_sec = 0
| lon_dir = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Weerselo yn Oerisel
| ôfbylding99                = 
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Weerselo yn de gemeente Dinkellân
}}
'''Weerselo''' is in doarp yn 'e [[Oerisel]]ske gemeente [[Dinkellân]]. Weerselo hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Weerselo}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; ynwenners.

Weerselo is ek in eardere gemeente. Yn 2001 is de gemeente fusearre mei de gemeenten [[Denekamp]] en [[Ootmarsum]] ta de gemeente Dinkellân. De buorskip [[Het Sticht]] (It Stift) by Weerselo is in beskerme doarpsgesicht. De sânstiennen stiftstsjerke dêre is sûnt de [[Reformaasje]] yn gebrûk bleaun by de lytse [[Kalvinisme|kalvinistyske]] gemeente.

== Skiednis ==
De oarsprong fan 'e namme Weerselo giet werom op it yn 'e 12e iuw stifte kleaster, dat hjoed-de-dei bekendstiet as It Stift Weerselo. Yn 'e neite fan it kleaster hat him yn 'e rin fan 'e tiid in bewenne kearn foarme, dy't útgroeide ta it tsjerkedoarp Weerselo. Yn it Twintsk-Nedersaksysk wurdt it doarp &quot;Weersel&quot; neamd. Aldere skriuwwizen fan Weerselo binne: Werslo (1170), Weersle (1381), Weersele (1395), Weersloe (1517), Werselo (1591), Weerseloo (1883) en Weerselo (1903). ''Lo'' betsjut bosk. It earste part fan it wurd ferwiist nei alle gedachten nei it Aldnederlânske wurd ''wers'', dat ''woest'' betsjut.

Al yn 'e 16e iuw setten minsken har benammen oan 'e eastlike kant fan it kleaster yn it noch rûge gebiet nei wenjen. Dat gebiet hiet yn it begjin ''De Velthuiser'' en krige letter de namme de ''Nijstad''.&lt;ref&gt;[https://www.canonvannederland.nl/nl/overijssel/twente/weerselo/dorp-en-gemeente ''Canon van Nederland'', oproppen 30 augustus 2026.]&lt;/ref&gt; 

== It besjen wurdich ==
[[Ofbyld:2026 Weerselo, it Stift.jpg|thumb|left|It stift.]]
It doarp Weerselo is ûntstien út it eardere stift. Eins is de namme fan Weerselo net allinne Weerselo, mar it Stift-Weerselo. Dat betsjut dat Weerselo in part is fan 'e âldere kearn It Stift. Op it stift stiet in protestantske tsjerke dy't troch in soad toeristen besocht wurdt.

It foar it grutste part roomsk-katolike Weerselo hat de parochytsjerke yn 'e hjoeddeiske kearn fan Weerselo. De tsjerke is wijd oan 'e hillige [[Remigius fan Reims|Remigius]]. Op it oanbuorjende tsjerkhôf lizze twa identifisearre oarlochsgrêven en fiif net-identifisearre grêven.

Benoarden it doarp, al leit er yn 'e gemeente Tubbergen en heart er by it noch noardliker lizzende [[Reutum]], stiet de nôtmûne De Vier Winden. Dizze mûne wurdt ek wol de Weerseloër Mûne neamd.

== Gemeente Weerselo ==
[[Ofbyld:2026 Weerselo, âlde gemeentehûs.jpg|thumb|left|Alde gemeentehûs.]]
Yn 1811 waard it âlde rjochteramt Oldenzaal opdield yn trije gemeenten: de stêd Oldenzaal en de gemeenten [[Losser]] en Weerselo. Yn it gefal fan Weerselo waarden de acht [[boeremarken|marken]] [[Deurningen]], [[Dulder]], [[Gammelke]], [[Hasselo]], [[Klein-Driene]], [[Lemselo]], [[Rossum (Oerisel)|Rossum]] en [[Volthe]], dy't yn 'e omkriten leine, gearfoege ta de nije gemeente. 

Troch de gearfoeging fan dizze marken ûntstie ien fan 'e gruttere plattelânsgemeenten fan Nederlân. Yn dizze eardere gemeente Weerselo leine boppedat ek noch de tsjerkedoarpen [[Saasveld]], Deurningen en Rossum. Dizze kearnen binne ûntstien nei de ynfal fan 'e biskop fan [[Prinsbisdom Múnster|Múnster]], [[Bernhard fan Galen]], yn 1665. Doe krigen de katoliken de kâns om har as saneamde staasjes fan 'e parochy Oldenzaal ôf te skieden. Saasveld en Deurningen waarden troch deselde pryster betsjinne, en ek Rossum foarme tegearre mei De Lutte in eigen staasje. Benammen yn 'e twadde helte fan 'e 20e iuw fûn yn dizze tsjerkedoarpen in soad nijbou plak.

It Stift Weerselo wie it sintrum, en dêr waard ek it earste gemeentehûs boud. Sa waard Weerselo ek de namme fan 'e nije gemeente.

== Gemeentlike weryndielingen ==
Yn 'e rin fan 'e tiid hat de gemeente Weerselo in soad grûngebiet ôfstean moatten oan 'e gemeente Hengelo en letter ek oan 'e gemeente Oldenzaal. By de gemeentlike weryndieling yn it jier 2001 waarden Weerselo, Ootmarsum en Denekamp gearfoege ta de nije gemeente Dinkellân.
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Weerselo}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Nederlân]]</text>
      <sha1>1t3ht3e0gk5scnuzkp2u2ddyuobqyda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Junco hyemalis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193935</id>
    <redirect title="Donkereachjunko" />
    <revision>
      <id>1240367</id>
      <parentid>1239978</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Donkereachjunko]]</comment>
      <origin>1240367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="t5mdvs4libgt76ddi6bz3cbft9t52qa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Donkereachjunko]]</text>
      <sha1>t5mdvs4libgt76ddi6bz3cbft9t52qa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Junco insularis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193956</id>
    <redirect title="Guadalupejunko" />
    <revision>
      <id>1240366</id>
      <parentid>1240085</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Guadalupejunko]]</comment>
      <origin>1240366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="p44ev210zdgu0sd75y6umn4pfjucrek" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Guadalupejunko]]</text>
      <sha1>p44ev210zdgu0sd75y6umn4pfjucrek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Denekamp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193962</id>
    <revision>
      <id>1240333</id>
      <parentid>1240122</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1240333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6437" sha1="9tt14u7azl3fecco9bwtm1yz95b5u2j" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Denekamp
| ôfbylding                  = 2026 Denekamp,doarpssintrum.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Doarpssintrum
| flagge                     = Flag of Denekamp.svg
| wapen                      = Denekamp wapen 1898.svg
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Denekamp}}&lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                    = 29,61 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 29,23 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,39 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 =
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = [[UTC]]+1
| simmertiid                 = UTC+2
| koördinaten                = 
| webside                    = 
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 22
| lat_sec                    = 26.8
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 7
| lon_min                    = 00
| lon_sec                    = 15.9
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Denekamp.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Denekamp yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Denekamp''' ([[Nedersaksysk]]: ''Dearnkaamp'' of ''Deankaamp'') is in plak yn [[Twinte]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Oerisel]]. Denekamp leit oan 'e Dinkel en hat likernôch {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Denekamp}}&lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; ynwenners. Oant de gemeentlike weryndieling fan 2001 wie Denekamp it haadplak fan 'e gemeente mei deselde namme. Yn dat jier waarden de eardere gemeenten Denekamp, [[Ootmarsum]] en [[Weerselo]] gearfoege ta de hjoeddeiske gemeente [[Dinkellân]].

== Skiednis ==
Denekamp is ûntstien op in plak dêr't it wetter fan 'e rivier de [[Dinkel]] net komme koe. [[Germanen]], mooglik [[Tubanten]] of [[Ampsivaren]], stiften dêr om it jier 200 hinne in delsetting. Yn 933 wurdt it doarp Daginghem neamd. Dy namme komt fan de Saksyske persoansnamme Dago of Dano en it wurd ''heem'' (hiem), dat wenplak betsjut. Yn 1385 wurdt it doarp neamd as Degeninchem, en yn 1677 wurdt de namme Degenkamp dokumintearre.

It [[kerspel]] Denekamp bestie út 'e [[buorskip]]pen Denekamp, [[Noard Deurningen]] en [[Beuningen]] (no yn 'e gemeente Losser). It wiene nau gearhingjende, faak sletten mienskippen. Denekamp en Noard Deurningen foelen ûnder it lânsgerjocht Ootmarsum, wylst Beuningen ûnder it lânsgerjocht Oldenzaal foel.

Om 'e 15e iuw hinne wie Denekamp in doarp mei sa'n hûndert huzen, ferspraat lâns de doarpsstrjitte yn 'e buert fan in tsjerke. Dizze Sint-Nikolaastsjerke waard yn 'e 13e iuw fan Bentheimer sânstien boud. De toer mei klokken út 1518, 1530 en 1985 is 15e-iuwsk en yn 1912 fergrutte mei in troch arsjitekt [[Wolter te Riele]] ûntwurpen neogoatyske eastlike útwreiding. De tsjerke is in monumint yn it sintrum fan it doarp.
[[Ofbyld:2026 Denekamp, byld fan trije susters foar de Sint-Nikolaasstsjerke.jpg|thumb|left|Byld fan 'e fransiskanessen fan Denekamp.]]
„Denekamp wurdt sterk karakterisearre troch it roomsk-katolike leauwe. Yn 'e omkriten lizze ferskate kleasters. De [[fransiskanessen fan Denekamp]] foarmje in aparte kongregaasje. Yn it kleaster fan dizze kongregaasje wenne kardinaal [[Johannes Willebrands]] yn syn lêste libbensjierren.

De minsken yn it doarp wiene oant yn 'e 19e iuw foar it grutste part boer. Stadichoan hawwe in soad pleatsen plak makke foar wenten en winkels. Yn 'e tiid fan it karnaval wurde de ynwenners Köttelpeer'n neamd.

== Wiken ==
Denekamp hat bûten it sintrum in tal grutte wenwiken mei in soad grien. Mei mear as 2.000 ynwenners is Janskamp de grutste wenwyk fan it doarp. Kerker Esch, Klokkenberg en Diepengoor binne âldere wiken. Nije wenwiken binne 't Pierik en it Remerink; dy lizze yn it easten fan Denekamp.

== Omkriten en rekreaasje ==
[[Ofbyld:Landhuis Singraven, Molendijk 37, Denekamp.jpg|thumb|left|Singraven.]]
By Denekamp leit it [[lângoed Singraven]]. Tichtby it lângoed leit de histoaryske [[wettermûne]] it Singraven. Dêrnjonken steane der noch twa [[nôtmûne]]n yn Denekamp, de Borgelinkmûne en de Nije Mûne of Sint-Nikolaasmûne.

Yn Denekamp wurdt alle jierren yn 'e hjerst troch de mienskiplike horeka de ''Herfst-tintentocht'' organisearre. Dêrfoar wurde spesjaal kuier-, fyts- en autorûtes útset. As der snie leit, wurde yn 'e omkriten fan Denekamp rûtes foa rit langlaufen útset.

=== Museum ===
Oan 'e wei nei Oldenzaal leit it natuerhistoaryske [[Museum Natura Docet]]. De [[Latyn]]ske namme betsjut ‘de natuer leart’. Dit museum waard yn 1911 stifte troch de doarpsûnderwizer master Bernink. It museum is it âldste museum fan dit type yn Nederlân. It gebou waard fan 2002 oant 2005 renovearre en op 'e nij ynrjochte. Yn 2006 waard der bûten it gebou in belibbingstún oanlein mei ferskate biotopen.

== Tradysjes ==
Kloatsjitten en midwinterhoarnblazen binne âlde tradysjes dy't populêr binne yn Denekamp. Yn 'e [[Peaske]]tiid wurdt op [[Palmpeaske]] it eiergadder'n organisearre. Op [[stille saterdei]] wurdt hout sammele foar it peaskefjoer. Op Peaskesnein wurdt in beam (in spjirre) by it lângoed Singraven helle en nei de peaskegreide sleept. Dêr wurdt in tarretonne oan hongen. Nei it oereinsetten fan 'e beam wurdt dy troch [[Judas Iskariot|Judas]] ferkocht. De tarretonne wurdt tegearre mei it peaskefjoer op Peaskesnein yn 'e brân stutsen.
&lt;div style=&quot;float: left; text-align: left; margin-right: 1.5em;&quot;&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot; caption=&quot;Ofbylden&quot;&gt;
2026 Denekamp, protestantske tsjerke.jpg|Protestantske tsjerke
2026 Denekamp, Grote Straat.jpg|Grote Straat
Denekamp, de Sint Nicolaasmolen RM12338 foto2 2016-09-25 10.28.jpg|Sint-Nikolaasmûne
2026 Denekamp, Tsjerkeplein.jpg|Tsjerkeplein
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]</text>
      <sha1>9tt14u7azl3fecco9bwtm1yz95b5u2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240334</id>
      <parentid>1240333</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>mei fersin in kategory ferwidere.</comment>
      <origin>1240334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6480" sha1="j8y8sdrtuiknhkuebu4o1thhq2o0vum" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Denekamp
| ôfbylding                  = 2026 Denekamp,doarpssintrum.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Doarpssintrum
| flagge                     = Flag of Denekamp.svg
| wapen                      = Denekamp wapen 1898.svg
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Denekamp}}&lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                    = 29,61 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 29,23 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,39 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 =
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = [[UTC]]+1
| simmertiid                 = UTC+2
| koördinaten                = 
| webside                    = 
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 22
| lat_sec                    = 26.8
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 7
| lon_min                    = 00
| lon_sec                    = 15.9
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Denekamp.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Denekamp yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Denekamp''' ([[Nedersaksysk]]: ''Dearnkaamp'' of ''Deankaamp'') is in plak yn [[Twinte]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Oerisel]]. Denekamp leit oan 'e Dinkel en hat likernôch {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Denekamp}}&lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; ynwenners. Oant de gemeentlike weryndieling fan 2001 wie Denekamp it haadplak fan 'e gemeente mei deselde namme. Yn dat jier waarden de eardere gemeenten Denekamp, [[Ootmarsum]] en [[Weerselo]] gearfoege ta de hjoeddeiske gemeente [[Dinkellân]].

== Skiednis ==
Denekamp is ûntstien op in plak dêr't it wetter fan 'e rivier de [[Dinkel]] net komme koe. [[Germanen]], mooglik [[Tubanten]] of [[Ampsivaren]], stiften dêr om it jier 200 hinne in delsetting. Yn 933 wurdt it doarp Daginghem neamd. Dy namme komt fan de Saksyske persoansnamme Dago of Dano en it wurd ''heem'' (hiem), dat wenplak betsjut. Yn 1385 wurdt it doarp neamd as Degeninchem, en yn 1677 wurdt de namme Degenkamp dokumintearre.

It [[kerspel]] Denekamp bestie út 'e [[buorskip]]pen Denekamp, [[Noard Deurningen]] en [[Beuningen]] (no yn 'e gemeente Losser). It wiene nau gearhingjende, faak sletten mienskippen. Denekamp en Noard Deurningen foelen ûnder it lânsgerjocht Ootmarsum, wylst Beuningen ûnder it lânsgerjocht Oldenzaal foel.

Om 'e 15e iuw hinne wie Denekamp in doarp mei sa'n hûndert huzen, ferspraat lâns de doarpsstrjitte yn 'e buert fan in tsjerke. Dizze Sint-Nikolaastsjerke waard yn 'e 13e iuw fan Bentheimer sânstien boud. De toer mei klokken út 1518, 1530 en 1985 is 15e-iuwsk en yn 1912 fergrutte mei in troch arsjitekt [[Wolter te Riele]] ûntwurpen neogoatyske eastlike útwreiding. De tsjerke is in monumint yn it sintrum fan it doarp.
[[Ofbyld:2026 Denekamp, byld fan trije susters foar de Sint-Nikolaasstsjerke.jpg|thumb|left|Byld fan 'e fransiskanessen fan Denekamp.]]
„Denekamp wurdt sterk karakterisearre troch it roomsk-katolike leauwe. Yn 'e omkriten lizze ferskate kleasters. De [[fransiskanessen fan Denekamp]] foarmje in aparte kongregaasje. Yn it kleaster fan dizze kongregaasje wenne kardinaal [[Johannes Willebrands]] yn syn lêste libbensjierren.

De minsken yn it doarp wiene oant yn 'e 19e iuw foar it grutste part boer. Stadichoan hawwe in soad pleatsen plak makke foar wenten en winkels. Yn 'e tiid fan it karnaval wurde de ynwenners Köttelpeer'n neamd.

== Wiken ==
Denekamp hat bûten it sintrum in tal grutte wenwiken mei in soad grien. Mei mear as 2.000 ynwenners is Janskamp de grutste wenwyk fan it doarp. Kerker Esch, Klokkenberg en Diepengoor binne âldere wiken. Nije wenwiken binne 't Pierik en it Remerink; dy lizze yn it easten fan Denekamp.

== Omkriten en rekreaasje ==
[[Ofbyld:Landhuis Singraven, Molendijk 37, Denekamp.jpg|thumb|left|Singraven.]]
By Denekamp leit it [[lângoed Singraven]]. Tichtby it lângoed leit de histoaryske [[wettermûne]] it Singraven. Dêrnjonken steane der noch twa [[nôtmûne]]n yn Denekamp, de Borgelinkmûne en de Nije Mûne of Sint-Nikolaasmûne.

Yn Denekamp wurdt alle jierren yn 'e hjerst troch de mienskiplike horeka de ''Herfst-tintentocht'' organisearre. Dêrfoar wurde spesjaal kuier-, fyts- en autorûtes útset. As der snie leit, wurde yn 'e omkriten fan Denekamp rûtes foa rit langlaufen útset.

=== Museum ===
Oan 'e wei nei Oldenzaal leit it natuerhistoaryske [[Museum Natura Docet]]. De [[Latyn]]ske namme betsjut ‘de natuer leart’. Dit museum waard yn 1911 stifte troch de doarpsûnderwizer master Bernink. It museum is it âldste museum fan dit type yn Nederlân. It gebou waard fan 2002 oant 2005 renovearre en op 'e nij ynrjochte. Yn 2006 waard der bûten it gebou in belibbingstún oanlein mei ferskate biotopen.

== Tradysjes ==
Kloatsjitten en midwinterhoarnblazen binne âlde tradysjes dy't populêr binne yn Denekamp. Yn 'e [[Peaske]]tiid wurdt op [[Palmpeaske]] it eiergadder'n organisearre. Op [[stille saterdei]] wurdt hout sammele foar it peaskefjoer. Op Peaskesnein wurdt in beam (in spjirre) by it lângoed Singraven helle en nei de peaskegreide sleept. Dêr wurdt in tarretonne oan hongen. Nei it oereinsetten fan 'e beam wurdt dy troch [[Judas Iskariot|Judas]] ferkocht. De tarretonne wurdt tegearre mei it peaskefjoer op Peaskesnein yn 'e brân stutsen.
&lt;div style=&quot;float: left; text-align: left; margin-right: 1.5em;&quot;&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot; caption=&quot;Ofbylden&quot;&gt;
2026 Denekamp, protestantske tsjerke.jpg|Protestantske tsjerke
2026 Denekamp, Grote Straat.jpg|Grote Straat
Denekamp, de Sint Nicolaasmolen RM12338 foto2 2016-09-25 10.28.jpg|Sint-Nikolaasmûne
2026 Denekamp, Tsjerkeplein.jpg|Tsjerkeplein
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Nederlân]]</text>
      <sha1>j8y8sdrtuiknhkuebu4o1thhq2o0vum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240349</id>
      <parentid>1240334</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T21:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tradysjes */ kt</comment>
      <origin>1240349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6581" sha1="9ap4gzu6mmy8l3wjjj8lvupbenn0re2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Denekamp
| ôfbylding                  = 2026 Denekamp,doarpssintrum.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Doarpssintrum
| flagge                     = Flag of Denekamp.svg
| wapen                      = Denekamp wapen 1898.svg
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Denekamp}}&lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;
| oerflak                    = 29,61 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 29,23 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,39 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 =
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = [[UTC]]+1
| simmertiid                 = UTC+2
| koördinaten                = 
| webside                    = 
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 22
| lat_sec                    = 26.8
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 7
| lon_min                    = 00
| lon_sec                    = 15.9
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Denekamp.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Denekamp yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Denekamp''' ([[Nedersaksysk]]: ''Dearnkaamp'' of ''Deankaamp'') is in plak yn [[Twinte]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Oerisel]]. Denekamp leit oan 'e Dinkel en hat likernôch {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Denekamp}}&lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt; ynwenners. Oant de gemeentlike weryndieling fan 2001 wie Denekamp it haadplak fan 'e gemeente mei deselde namme. Yn dat jier waarden de eardere gemeenten Denekamp, [[Ootmarsum]] en [[Weerselo]] gearfoege ta de hjoeddeiske gemeente [[Dinkellân]].

== Skiednis ==
Denekamp is ûntstien op in plak dêr't it wetter fan 'e rivier de [[Dinkel]] net komme koe. [[Germanen]], mooglik [[Tubanten]] of [[Ampsivaren]], stiften dêr om it jier 200 hinne in delsetting. Yn 933 wurdt it doarp Daginghem neamd. Dy namme komt fan de Saksyske persoansnamme Dago of Dano en it wurd ''heem'' (hiem), dat wenplak betsjut. Yn 1385 wurdt it doarp neamd as Degeninchem, en yn 1677 wurdt de namme Degenkamp dokumintearre.

It [[kerspel]] Denekamp bestie út 'e [[buorskip]]pen Denekamp, [[Noard Deurningen]] en [[Beuningen]] (no yn 'e gemeente Losser). It wiene nau gearhingjende, faak sletten mienskippen. Denekamp en Noard Deurningen foelen ûnder it lânsgerjocht Ootmarsum, wylst Beuningen ûnder it lânsgerjocht Oldenzaal foel.

Om 'e 15e iuw hinne wie Denekamp in doarp mei sa'n hûndert huzen, ferspraat lâns de doarpsstrjitte yn 'e buert fan in tsjerke. Dizze Sint-Nikolaastsjerke waard yn 'e 13e iuw fan Bentheimer sânstien boud. De toer mei klokken út 1518, 1530 en 1985 is 15e-iuwsk en yn 1912 fergrutte mei in troch arsjitekt [[Wolter te Riele]] ûntwurpen neogoatyske eastlike útwreiding. De tsjerke is in monumint yn it sintrum fan it doarp.
[[Ofbyld:2026 Denekamp, byld fan trije susters foar de Sint-Nikolaasstsjerke.jpg|thumb|left|Byld fan 'e fransiskanessen fan Denekamp.]]
„Denekamp wurdt sterk karakterisearre troch it roomsk-katolike leauwe. Yn 'e omkriten lizze ferskate kleasters. De [[fransiskanessen fan Denekamp]] foarmje in aparte kongregaasje. Yn it kleaster fan dizze kongregaasje wenne kardinaal [[Johannes Willebrands]] yn syn lêste libbensjierren.

De minsken yn it doarp wiene oant yn 'e 19e iuw foar it grutste part boer. Stadichoan hawwe in soad pleatsen plak makke foar wenten en winkels. Yn 'e tiid fan it karnaval wurde de ynwenners Köttelpeer'n neamd.

== Wiken ==
Denekamp hat bûten it sintrum in tal grutte wenwiken mei in soad grien. Mei mear as 2.000 ynwenners is Janskamp de grutste wenwyk fan it doarp. Kerker Esch, Klokkenberg en Diepengoor binne âldere wiken. Nije wenwiken binne 't Pierik en it Remerink; dy lizze yn it easten fan Denekamp.

== Omkriten en rekreaasje ==
[[Ofbyld:Landhuis Singraven, Molendijk 37, Denekamp.jpg|thumb|left|Singraven.]]
By Denekamp leit it [[lângoed Singraven]]. Tichtby it lângoed leit de histoaryske [[wettermûne]] it Singraven. Dêrnjonken steane der noch twa [[nôtmûne]]n yn Denekamp, de Borgelinkmûne en de Nije Mûne of Sint-Nikolaasmûne.

Yn Denekamp wurdt alle jierren yn 'e hjerst troch de mienskiplike horeka de ''Herfst-tintentocht'' organisearre. Dêrfoar wurde spesjaal kuier-, fyts- en autorûtes útset. As der snie leit, wurde yn 'e omkriten fan Denekamp rûtes foa rit langlaufen útset.

=== Museum ===
Oan 'e wei nei Oldenzaal leit it natuerhistoaryske [[Museum Natura Docet]]. De [[Latyn]]ske namme betsjut ‘de natuer leart’. Dit museum waard yn 1911 stifte troch de doarpsûnderwizer master Bernink. It museum is it âldste museum fan dit type yn Nederlân. It gebou waard fan 2002 oant 2005 renovearre en op 'e nij ynrjochte. Yn 2006 waard der bûten it gebou in belibbingstún oanlein mei ferskate biotopen.

== Tradysjes ==
Kloatsjitten en midwinterhoarnblazen binne âlde tradysjes dy't populêr binne yn Denekamp. Yn 'e [[Peaske]]tiid wurdt op [[Palmpeaske]] it eiergadder'n organisearre. Op [[stille saterdei]] wurdt hout sammele foar it peaskefjoer. Op Peaskesnein wurdt in beam (in spjirre) by it lângoed Singraven helle en nei de peaskegreide sleept. Dêr wurdt in tarretonne oan hongen. Nei it oereinsetten fan 'e beam wurdt dy troch [[Judas Iskariot|Judas]] ferkocht. De tarretonne wurdt tegearre mei it peaskefjoer op Peaskesnein yn 'e brân stutsen.
&lt;div style=&quot;float: left; text-align: left; margin-right: 1.5em;&quot;&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot; caption=&quot;Ofbylden&quot;&gt;
2026 Denekamp, protestantske tsjerke.jpg|Protestantske tsjerke
2026 Denekamp, Grote Straat.jpg|Grote Straat
Denekamp, de Sint Nicolaasmolen RM12338 foto2 2016-09-25 10.28.jpg|Sint-Nikolaasmûne
2026 Denekamp, Tsjerkeplein.jpg|Tsjerkeplein
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Nederlân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1818]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 2001]]</text>
      <sha1>9ap4gzu6mmy8l3wjjj8lvupbenn0re2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tilligte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193963</id>
    <revision>
      <id>1240339</id>
      <parentid>1240125</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3740" sha1="s1j816yydwqxnmq406i5qcmt90k15aa" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Tilligte
| ôfbylding                  = Simon en Judaskerk - Tilligte - 20413873 - RCE.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Haadstrjitte
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Tilligte}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro Statistyk&lt;/ref&gt;
| oerflak                    = 10,10 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 9,96 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,14 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://tilligte.com/ tilligte.com]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 24
| lat_sec                    = 18.4
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 6
| lon_min                    = 56
| lon_sec                    = 59
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Tilligte.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Tilligte yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Tilligte''' is in lyts doarp yn 'e [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Oerisel]]. It leit eastlik fan [[Ootmarsum]], oan 'e wei (de N349) yn 'e rjochting fan [[Denekamp]]. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2001 hearde it doarp by de gemeente Denekamp. Tilligte hat likernôch {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Tilligte}}&lt;/small&gt; ynwenners&lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;.

== Skiednis ==
It doarp waard yn 'e [[Midsiuwen]] al oantsjut as Tylghede. Mei dat wurd waard yn dy tiid in part fan in ikker oantsjut.

== It besjen wurdich ==
De roomsk-katolike Sint-Simon-en-Judastsjerke is in ûntwerp fan Alexander Kropholler en waard boud yn 1916. De ruten fan dizze tsjerke waarden yn 'e jierren 1950 ûntwurpen en útfierd troch de Oldenzaalske glêsker Jan Schoenaker. Sûnt 2002 is de yn dat jier oan 'e Westenveldweg boude Marijekapel útgroeid ta in beafeartsplak dêr't minsken fan hein en fier op ôf komme.

Yn Tilligte stiet de De Westerveld Möl (foarhinne Brunninkhuismûne neamd), in achtkante [[bultmûne]] dy't yn 1864 boud waard. De mûne wurdt, tegearre mei in tal oare mûnen yn 'e gemeente Dinkellân, ûnderholden troch de mûnestifting Lattrop-Tilligte.

Yn it doarp is oan 'e Schoolstraat in ambachtlik bierbrouwerijke fêstige.

Yn Tilligte steane ferskate typysk Twintske pleatsen yn Saksyske boustyl. Twa dêrfan hawwe de status fan beskerme ryksmonumint.

&lt;div style=&quot;float: left; text-align: left; margin-right: 1.5em;&quot;&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130px&quot; caption=&quot;Ofbylden&quot;&gt;
2026 Tilligte, Simon- en Judastsjerke.jpg|Simon- en Judastsjerke
Schuivenhuisje.JPG|''Schuivenhuisje''
Overzicht achter- en linkerzijgevel - Tilligte - 20344829 - RCE.jpg|Monumintale pleats
Korenmolen, nieuw gebouwd - Tilligte - 20209563 - RCE.jpg|Nôtmûne
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Tilligte}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]</text>
      <sha1>s1j816yydwqxnmq406i5qcmt90k15aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ald Oatmarsum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193964</id>
    <revision>
      <id>1240332</id>
      <parentid>1240225</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1240332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3181" sha1="7ofrnp7568xt5z09ku6zeu4tw9htmd1" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Ald Oatmarsum
| ôfbylding                  = 2026 Ald Oatmarsum, pleats.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = 
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Ald Oatmarsum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2025/38/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Sintraal Buro Statistyk]&lt;/ref&gt;
| oerflak                    = 7,48 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 7,45 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,03 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    =
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 25
| lat_sec                    = 05.6
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 6
| lon_min                    = 54
| lon_sec                    = 31.6
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Ald Oatmarsum yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Oud Ootmarsum.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Ald Oatmarsum yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Ald Oatmarsum''' ([[Nedersaksysk]]: ''Oald Oatmöske'') is in doarp yn 'e gemeente [[Dinkellân]], yn 'e [[Nederlân]]ske provinsje [[Oerisel]]. It doarp leit tsjin de beboude kom fan [[Oatmarsum]] oan en hearde oars as de namme docht tinken foar de gemeentlike weryndieling by de gemeente [[Denekamp]]

Ald Oatmarsum hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Ald Oatmarsum}} ynwenners &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2025/38/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Sintraal Buro Statistyk]&lt;/ref&gt; en stiet bekend om it kloatsjitten, dat yn 'e omkriten beoefene wurdt. It doarp hat de grutste kloatsjitferiening fan it lân en hat in eigen baan foar dizze sport.

[[Ofbyld:63, aanzicht - Oud Ootmarsum - 20180431 - RCE.jpg|thumb|left|In pleats yn Ald Oatmarsum (1966).]]
Ald Oatmarsum is in lyts boeredoarp dat tichteby it natuergebiet Springendal leit. Troch Ald Oatmarsum rint in trochgeande strjitte, de Laagsestraat, dy't it doarp midstwa dield. 

== Buorskippen ==
Ald Oatmarsum hat ferskate [[buorskip]]pen, wêrûnder Postelhoek (besteande út Achterpostel en Voorpostel), Ottershagen en Nutter. De tradisjonele boustyl yn it gebiet is in fariant fan 'e styl fan 'e hallehûspleatsen.

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Oud Ootmarsum|Ald Oatmarsum}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]</text>
      <sha1>7ofrnp7568xt5z09ku6zeu4tw9htmd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savannahgoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193968</id>
    <revision>
      <id>1240320</id>
      <parentid>1240202</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T16:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Underferdieling ûndersoarten yn groepen.</comment>
      <origin>1240320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9346" sha1="4a1kzmieyxom0bpf8qtfd3cs8tf128u" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = savannagoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis crop.jpg|250px]]
|lûd     = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis - Savannah Sparrow XC613094.mp3|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[savannagoarzen]] (''Passerculus'') 
|Wittenskiplike namme = Passerculus sandwichensis
|Beskriuwer, jier=  [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FF9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#8D5FD3}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#87AADE}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''savannagoars''' (''Passerculus sandwichensis'') is in wiid fersprate [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] moskeftige út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] mei in [[taksonomy]]ske yndieling dêr't noch altiten strideraasjes oer binne.  

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:20250523 savannah sparrow longo farm PD202318.jpg|thumb|20250523 savannah sparrow longo farm PD202318|thumb|left|Fûgel yn [[Glastonbury (Connecticut)|Glastonbury]], [[Connecticut]].]]
De fariaasje fan it fearrekleed fan 'e savannagoars is grut, mar is altiten streke. Meastentiids hat de fûgel in giel plak foar it each, mar by guon fûgels is dy skier of ôfwêzich. Guon populaasjes yn Kalifornje en Baja Kalifornje hawwe gruttere snaffels en in mear ynbannige streking. Oaren binne tige donker en opfallen streke. De ûndersoare ''princeps'' waard earder as aparte soarte behannele en is ljochter fan kleur mei gielich-rôze tinten. 

== Systematyk ==
Fan 'e savannagoars binne sân oant 21 ûndersoarten bekend mei in ferspriedingsgebiet dat hast hiel [[Noard-Amearika]] omfiemet. Briedfûgels lâns de kust fan 'e [[Stille Oseaan]] en yn [[Meksiko]] binne [[stânfûgel]]s, wylst oare populaasjes trekke en oerwinterje fan it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] oant [[Midden-Amearika]], de West-Yndyske eilannen en noardlik [[Súd-Amearika]]. Der is gjin ienriedigens oer de fraach oft de fûgel ien of mear soarten foarmet, noch oer syn ynterne systematyk. De list hjirûnder mei 21 ûndersoarten folget Clements et al. 2017:

* ''savanna''-groep
** ''Passerculus sandwichensis oblitus'' – sintraal [[Kanada]] en noardlik en sintraal FS, trekt nei noardeastlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis mediogriseus'' – súdeastlik Kanada (Ontario, Gaspé-skiereilân) en yn it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten|FS]], trekt nei it súdeasten fan 'e FS
** ''Passerculus sandwichensis labradorius'' – eastlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], it [[Labrador-skiereilân]] en [[Nijfûnlân]], trekt nei súdeastlik [[Teksas]]
** ''Passerculus sandwichensis savanna'' – [[Nova Scotia]], [[Prins Edwardeilân]] en de [[Magdalena-eilannen]], trekt nei de [[Bahama's]]
* ''Passerculus sandwichensis princeps'' – [[Sable Island]] (Nova Scotia), trekt nei kustgebieten fan [[Massachusetts]] oant [[Georgia]]
* ''sandwichensis''-groep
** ''Passerculus sandwichensis athinus'' – de [[Aleoeten]] en noardlik [[Alaska]] oant súdeastlik Kanada, trekt nei Baja Kalifornje en súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis sandwichensis'' – Amutka, de eastlike Aleoeten en it westlike Alaska-skiereilân, trekt nei súdlik Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis crassus'' – súdeastlik Alaska ([[Aleksanderarsjipel]]) en it oangrinzgjende fêstelân fan Alaska
** ''Passerculus sandwichensis brooksi'' – [[Vancouvereilân]] en de kust fan súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]] oant noardwestlik Kalifornje, trekt nei Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis alaudinus'' – de kust fan noardlik Kalifornje (Humboldt County oant San Luis Obispo County)
** ''Passerculus sandwichensis nevadensis'' – de [[Grutte Dobbe]] en de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] yn Noard-Amearika, trekt nei súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis rufofuscus'' – sintraal [[Arizona]] en noardlik [[Nij-Meksiko]] oant noardlik Meksiko ([[Chihuahua]])
** ''Passerculus sandwichensis brunnescens'' – Meksiko ([[Durango (steat)|Durango]] oant [[Jalisco]], [[Puebla (steat)|Puebla]], [[Guerrero (steat)|Guerrero]] en [[Oaxaca]])
** ''Passerculus sandwichensis wetmorei'' – de bergen fan it súdwestlikste [[Gûatemala]]
* ''guttatus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis beldingi'' – lâns de kustwetters fan súdlik Kalifornje (Santa Barbara County) oant noardlik Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis anulus'' – it gebiet fan 'e Sebastián Vizcaíno-baai yn Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis guttatus'' – de kust fan westlik Baja Kalifornje (de San Ignacio-lagune en omkriten)
** ''Passerculus sandwichensis magdalenae'' – de westkust fan Baja Kalifornje (Magdalena-baai)
* ''Passerculus sandwichensis sanctorum'' – de [[San Benito-eilannen]] foar de westkust fan Baja Kalifornje
* ''rostratus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis rostratus'' – noardeastlik Baja Kalifornje (de mûning fan 'e [[Kolorado (rivier)|Kolorado]] en it oangrinzgjende [[Sonora]])
** ''Passerculus sandwichensis atratus'' – de kust fan noardwestlik Meksiko (fan sintraal Sonora oant sintraal [[Sinaloa]])

Guon diele de savannagoars op yn fjouwer soarten: de guttatus-groep as ''Passerculus guttatus'', de sanctorum-groep as ''Passerculus sanctorum'', de rostratus-groep as ''Passerculus rostratus'' en de oare ûndersoarten as ''Passerculus sandwichensis''. It takson ''princeps'' is earder as in aparte soarte beskôge, mar út [[DNA]]-ûndersyk die bliken dat dy tige nau besibbe is oan 'e nominaatgroep.

=== Europa ===
De soarte is in tige seldsume gast yn Europa, fral as der rekken holden wurdt mei de tige grutte populaasje en it brede ferspriedingsgebiet. Der binne mar in pear waarnimmingen bekend yn [[Grut-Brittanje]] en op 'e [[Azoaren]]. De soarte is ek waarnommen yn eastlik [[Sibearje|Ruslân]] en [[Japan]].

=== Sibskip ===
Ut DNA-ûndersyk die bliken dat de savannagoars it meast besibbe is oan 'e ''[[Centronyx henslowii]]'' en de ''[[Centronyx bairdii]]'', dy't tradisjoneel yn it skaai ''Ammodramus'' set wurde. Guon hawwe dêrom de beide lêstneamde soarten út dat skaai weihelle en se tegearre mei de savannagoars yn ''Passerculus'' pleatst.

== Famylje-yndieling ==
Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat se in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Savannah Sparrow, Passerculus sandwichensis, hatch day nestlings, baby birds, with 2 eggs in nest in grass AB Canada.jpg|thumb|left|Aaikes mei piken.]] 
De savannagoars foerazjearret op 'e grûn of yn lege strûken en wurdt benammen winterdeis ek op greidlân sjoen. Hy fret foaral sied, mar yn 'e briedtiid ek ynsekten. De fûgel wurdt simmerdeis meastentiids yn pearkes of famyljegroepen sjoen, en winterdeis en ûnder de trek yn gruttere keppels.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Op grûn fan dy kritearia klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuurbeskerming]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De IUCN behannelet de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten en beoardielet harren bedrigingsstatus apart. Dy wurde as net bedrige beskôge, útsein it takson ''sanctorum'', dat as gefoelich (''Near Threatened'', NT) beskôge wurdt.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/savspa/cur/introduction Birds of the World, 8 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/savspa?continue eBird, 8 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|Savannagoars}}

}}
{{DEFAULTSORT:Savannagoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Savannagoars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]</text>
      <sha1>4a1kzmieyxom0bpf8qtfd3cs8tf128u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240350</id>
      <parentid>1240320</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T21:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Savannagoars]] omneamd ta [[Savannahgoars]]: Neffens it artikel op En: is dizze fûgel neamd nei de stêd Savannah yn Georgia.</comment>
      <origin>1240320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9346" sha1="4a1kzmieyxom0bpf8qtfd3cs8tf128u" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = savannagoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis crop.jpg|250px]]
|lûd     = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis - Savannah Sparrow XC613094.mp3|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[savannagoarzen]] (''Passerculus'') 
|Wittenskiplike namme = Passerculus sandwichensis
|Beskriuwer, jier=  [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FF9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#8D5FD3}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#87AADE}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''savannagoars''' (''Passerculus sandwichensis'') is in wiid fersprate [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] moskeftige út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] mei in [[taksonomy]]ske yndieling dêr't noch altiten strideraasjes oer binne.  

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:20250523 savannah sparrow longo farm PD202318.jpg|thumb|20250523 savannah sparrow longo farm PD202318|thumb|left|Fûgel yn [[Glastonbury (Connecticut)|Glastonbury]], [[Connecticut]].]]
De fariaasje fan it fearrekleed fan 'e savannagoars is grut, mar is altiten streke. Meastentiids hat de fûgel in giel plak foar it each, mar by guon fûgels is dy skier of ôfwêzich. Guon populaasjes yn Kalifornje en Baja Kalifornje hawwe gruttere snaffels en in mear ynbannige streking. Oaren binne tige donker en opfallen streke. De ûndersoare ''princeps'' waard earder as aparte soarte behannele en is ljochter fan kleur mei gielich-rôze tinten. 

== Systematyk ==
Fan 'e savannagoars binne sân oant 21 ûndersoarten bekend mei in ferspriedingsgebiet dat hast hiel [[Noard-Amearika]] omfiemet. Briedfûgels lâns de kust fan 'e [[Stille Oseaan]] en yn [[Meksiko]] binne [[stânfûgel]]s, wylst oare populaasjes trekke en oerwinterje fan it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] oant [[Midden-Amearika]], de West-Yndyske eilannen en noardlik [[Súd-Amearika]]. Der is gjin ienriedigens oer de fraach oft de fûgel ien of mear soarten foarmet, noch oer syn ynterne systematyk. De list hjirûnder mei 21 ûndersoarten folget Clements et al. 2017:

* ''savanna''-groep
** ''Passerculus sandwichensis oblitus'' – sintraal [[Kanada]] en noardlik en sintraal FS, trekt nei noardeastlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis mediogriseus'' – súdeastlik Kanada (Ontario, Gaspé-skiereilân) en yn it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten|FS]], trekt nei it súdeasten fan 'e FS
** ''Passerculus sandwichensis labradorius'' – eastlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], it [[Labrador-skiereilân]] en [[Nijfûnlân]], trekt nei súdeastlik [[Teksas]]
** ''Passerculus sandwichensis savanna'' – [[Nova Scotia]], [[Prins Edwardeilân]] en de [[Magdalena-eilannen]], trekt nei de [[Bahama's]]
* ''Passerculus sandwichensis princeps'' – [[Sable Island]] (Nova Scotia), trekt nei kustgebieten fan [[Massachusetts]] oant [[Georgia]]
* ''sandwichensis''-groep
** ''Passerculus sandwichensis athinus'' – de [[Aleoeten]] en noardlik [[Alaska]] oant súdeastlik Kanada, trekt nei Baja Kalifornje en súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis sandwichensis'' – Amutka, de eastlike Aleoeten en it westlike Alaska-skiereilân, trekt nei súdlik Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis crassus'' – súdeastlik Alaska ([[Aleksanderarsjipel]]) en it oangrinzgjende fêstelân fan Alaska
** ''Passerculus sandwichensis brooksi'' – [[Vancouvereilân]] en de kust fan súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]] oant noardwestlik Kalifornje, trekt nei Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis alaudinus'' – de kust fan noardlik Kalifornje (Humboldt County oant San Luis Obispo County)
** ''Passerculus sandwichensis nevadensis'' – de [[Grutte Dobbe]] en de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] yn Noard-Amearika, trekt nei súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis rufofuscus'' – sintraal [[Arizona]] en noardlik [[Nij-Meksiko]] oant noardlik Meksiko ([[Chihuahua]])
** ''Passerculus sandwichensis brunnescens'' – Meksiko ([[Durango (steat)|Durango]] oant [[Jalisco]], [[Puebla (steat)|Puebla]], [[Guerrero (steat)|Guerrero]] en [[Oaxaca]])
** ''Passerculus sandwichensis wetmorei'' – de bergen fan it súdwestlikste [[Gûatemala]]
* ''guttatus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis beldingi'' – lâns de kustwetters fan súdlik Kalifornje (Santa Barbara County) oant noardlik Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis anulus'' – it gebiet fan 'e Sebastián Vizcaíno-baai yn Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis guttatus'' – de kust fan westlik Baja Kalifornje (de San Ignacio-lagune en omkriten)
** ''Passerculus sandwichensis magdalenae'' – de westkust fan Baja Kalifornje (Magdalena-baai)
* ''Passerculus sandwichensis sanctorum'' – de [[San Benito-eilannen]] foar de westkust fan Baja Kalifornje
* ''rostratus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis rostratus'' – noardeastlik Baja Kalifornje (de mûning fan 'e [[Kolorado (rivier)|Kolorado]] en it oangrinzgjende [[Sonora]])
** ''Passerculus sandwichensis atratus'' – de kust fan noardwestlik Meksiko (fan sintraal Sonora oant sintraal [[Sinaloa]])

Guon diele de savannagoars op yn fjouwer soarten: de guttatus-groep as ''Passerculus guttatus'', de sanctorum-groep as ''Passerculus sanctorum'', de rostratus-groep as ''Passerculus rostratus'' en de oare ûndersoarten as ''Passerculus sandwichensis''. It takson ''princeps'' is earder as in aparte soarte beskôge, mar út [[DNA]]-ûndersyk die bliken dat dy tige nau besibbe is oan 'e nominaatgroep.

=== Europa ===
De soarte is in tige seldsume gast yn Europa, fral as der rekken holden wurdt mei de tige grutte populaasje en it brede ferspriedingsgebiet. Der binne mar in pear waarnimmingen bekend yn [[Grut-Brittanje]] en op 'e [[Azoaren]]. De soarte is ek waarnommen yn eastlik [[Sibearje|Ruslân]] en [[Japan]].

=== Sibskip ===
Ut DNA-ûndersyk die bliken dat de savannagoars it meast besibbe is oan 'e ''[[Centronyx henslowii]]'' en de ''[[Centronyx bairdii]]'', dy't tradisjoneel yn it skaai ''Ammodramus'' set wurde. Guon hawwe dêrom de beide lêstneamde soarten út dat skaai weihelle en se tegearre mei de savannagoars yn ''Passerculus'' pleatst.

== Famylje-yndieling ==
Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat se in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Savannah Sparrow, Passerculus sandwichensis, hatch day nestlings, baby birds, with 2 eggs in nest in grass AB Canada.jpg|thumb|left|Aaikes mei piken.]] 
De savannagoars foerazjearret op 'e grûn of yn lege strûken en wurdt benammen winterdeis ek op greidlân sjoen. Hy fret foaral sied, mar yn 'e briedtiid ek ynsekten. De fûgel wurdt simmerdeis meastentiids yn pearkes of famyljegroepen sjoen, en winterdeis en ûnder de trek yn gruttere keppels.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Op grûn fan dy kritearia klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuurbeskerming]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De IUCN behannelet de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten en beoardielet harren bedrigingsstatus apart. Dy wurde as net bedrige beskôge, útsein it takson ''sanctorum'', dat as gefoelich (''Near Threatened'', NT) beskôge wurdt.
{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/savspa/cur/introduction Birds of the World, 8 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/savspa?continue eBird, 8 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|Savannagoars}}

}}
{{DEFAULTSORT:Savannagoars}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Savannagoars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]</text>
      <sha1>4a1kzmieyxom0bpf8qtfd3cs8tf128u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240352</id>
      <parentid>1240350</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>+ útlis namme</comment>
      <origin>1240352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10381" sha1="hlv94m40rzf5nosawkx6r9nj2s95uz9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Savannahgoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis crop.jpg|250px]]
|lûd     = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis - Savannah Sparrow XC613094.mp3|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[Savannahgoarzen]] (''Passerculus'') 
|Wittenskiplike namme = Passerculus sandwichensis
|Beskriuwer, jier=  [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FF9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#8D5FD3}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#87AADE}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''Savannahgoars''' (''Passerculus sandwichensis'') is in wiid fersprate [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] moskeftige út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] mei in [[taksonomy]]ske yndieling dêr't noch altiten strideraasjes oer binne. 

==Namme==
Fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Passerculus sandwichensis'' ferwiist de [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Passerculus'' nei it [[Latyn]]ske wurd foar &quot;mosk&quot; (''passer'') mei in [[ferlytsingsfoarm]] (''-cul-'') en in [[grammatika]]le [[suffiks|útgong]] (''-us''), dus letterlik &quot;moskje&quot;. It soartspesifike diel ''sandwichensis'' ferwiist nei de Sandwich Sound (no de [[Prince William Sound]]) yn súdlik [[Alaska]], dêr't it earste [[spesimen]] sammele waard.

De namme &quot;Savannahgoars&quot; waard yn 1811 (yn 'e Ingelske fariant) yntrodusearre troch de [[Skotlân|Skotsk]]-[[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ornitolooch]] [[Alexander Wilson (ornitolooch)|Alexander Wilson]] yn it trêde diel fan syn ''American Ornithology; or, the Natural History of the Birds of the United States''. De reden foar dy nammejouwing wie dat Wilson foar it earst in eksimplaar fan dizze soarte waarnommen hie oan 'e kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Georgia]], yn 'e neite fan 'e havenstêd]] [[Savannah (Georgia)|Savannah]]. 

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:20250523 savannah sparrow longo farm PD202318.jpg|thumb|20250523 savannah sparrow longo farm PD202318|thumb|left|Fûgel yn [[Glastonbury (Connecticut)|Glastonbury]], [[Connecticut]].]]
De fariaasje fan it fearrekleed fan 'e Savannahgoars is grut, mar is altiten streke. Meastentiids hat de fûgel in giel plak foar it each, mar by guon fûgels is dy skier of ôfwêzich. Guon populaasjes yn Kalifornje en Baja Kalifornje hawwe gruttere snaffels en in mear ynbannige streking. Oaren binne tige donker en opfallen streke. De ûndersoare ''princeps'' waard earder as aparte soarte behannele en is ljochter fan kleur mei gielich-rôze tinten. 

== Systematyk ==
Fan 'e Savannahgoars binne sân oant 21 ûndersoarten bekend mei in ferspriedingsgebiet dat hast hiel [[Noard-Amearika]] omfiemet. Briedfûgels lâns de kust fan 'e [[Stille Oseaan]] en yn [[Meksiko]] binne [[stânfûgel]]s, wylst oare populaasjes trekke en oerwinterje fan it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] oant [[Midden-Amearika]], de West-Yndyske eilannen en noardlik [[Súd-Amearika]]. Der is gjin ienriedigens oer de fraach oft de fûgel ien of mear soarten foarmet, noch oer syn ynterne systematyk. De list hjirûnder mei 21 ûndersoarten folget Clements et al. 2017:

* ''savanna''-groep
** ''Passerculus sandwichensis oblitus'' – sintraal [[Kanada]] en noardlik en sintraal FS, trekt nei noardeastlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis mediogriseus'' – súdeastlik Kanada (Ontario, Gaspé-skiereilân) en yn it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten|FS]], trekt nei it súdeasten fan 'e FS
** ''Passerculus sandwichensis labradorius'' – eastlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], it [[Labrador-skiereilân]] en [[Nijfûnlân]], trekt nei súdeastlik [[Teksas]]
** ''Passerculus sandwichensis savanna'' – [[Nova Scotia]], [[Prins Edwardeilân]] en de [[Magdalena-eilannen]], trekt nei de [[Bahama's]]
* ''Passerculus sandwichensis princeps'' – [[Sable Island]] (Nova Scotia), trekt nei kustgebieten fan [[Massachusetts]] oant [[Georgia]]
* ''sandwichensis''-groep
** ''Passerculus sandwichensis athinus'' – de [[Aleoeten]] en noardlik [[Alaska]] oant súdeastlik Kanada, trekt nei Baja Kalifornje en súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis sandwichensis'' – Amutka, de eastlike Aleoeten en it westlike Alaska-skiereilân, trekt nei súdlik Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis crassus'' – súdeastlik Alaska ([[Aleksanderarsjipel]]) en it oangrinzgjende fêstelân fan Alaska
** ''Passerculus sandwichensis brooksi'' – [[Vancouvereilân]] en de kust fan súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]] oant noardwestlik Kalifornje, trekt nei Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis alaudinus'' – de kust fan noardlik Kalifornje (Humboldt County oant San Luis Obispo County)
** ''Passerculus sandwichensis nevadensis'' – de [[Grutte Dobbe]] en de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] yn Noard-Amearika, trekt nei súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis rufofuscus'' – sintraal [[Arizona]] en noardlik [[Nij-Meksiko]] oant noardlik Meksiko ([[Chihuahua]])
** ''Passerculus sandwichensis brunnescens'' – Meksiko ([[Durango (steat)|Durango]] oant [[Jalisco]], [[Puebla (steat)|Puebla]], [[Guerrero (steat)|Guerrero]] en [[Oaxaca]])
** ''Passerculus sandwichensis wetmorei'' – de bergen fan it súdwestlikste [[Gûatemala]]
* ''guttatus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis beldingi'' – lâns de kustwetters fan súdlik Kalifornje (Santa Barbara County) oant noardlik Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis anulus'' – it gebiet fan 'e Sebastián Vizcaíno-baai yn Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis guttatus'' – de kust fan westlik Baja Kalifornje (de San Ignacio-lagune en omkriten)
** ''Passerculus sandwichensis magdalenae'' – de westkust fan Baja Kalifornje (Magdalena-baai)
* ''Passerculus sandwichensis sanctorum'' – de [[San Benito-eilannen]] foar de westkust fan Baja Kalifornje
* ''rostratus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis rostratus'' – noardeastlik Baja Kalifornje (de mûning fan 'e [[Kolorado (rivier)|Kolorado]] en it oangrinzgjende [[Sonora]])
** ''Passerculus sandwichensis atratus'' – de kust fan noardwestlik Meksiko (fan sintraal Sonora oant sintraal [[Sinaloa]])

Guon diele de Savannahgoars op yn fjouwer soarten: de guttatus-groep as ''Passerculus guttatus'', de sanctorum-groep as ''Passerculus sanctorum'', de rostratus-groep as ''Passerculus rostratus'' en de oare ûndersoarten as ''Passerculus sandwichensis''. It takson ''princeps'' is earder as in aparte soarte beskôge, mar út [[DNA]]-ûndersyk die bliken dat dy tige nau besibbe is oan 'e nominaatgroep.

=== Europa ===
De soarte is in tige seldsume gast yn Europa, fral as der rekken holden wurdt mei de tige grutte populaasje en it brede ferspriedingsgebiet. Der binne mar in pear waarnimmingen bekend yn [[Grut-Brittanje]] en op 'e [[Azoaren]]. De soarte is ek waarnommen yn eastlik [[Sibearje|Ruslân]] en [[Japan]].

=== Sibskip ===
Ut DNA-ûndersyk die bliken dat de Savannahgoars it meast besibbe is oan 'e ''[[Centronyx henslowii]]'' en de ''[[Centronyx bairdii]]'', dy't tradisjoneel yn it skaai ''Ammodramus'' set wurde. Guon hawwe dêrom de beide lêstneamde soarten út dat skaai weihelle en se tegearre mei de Savannahgoars yn ''Passerculus'' pleatst.

== Famylje-yndieling ==
Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat se in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Savannah Sparrow, Passerculus sandwichensis, hatch day nestlings, baby birds, with 2 eggs in nest in grass AB Canada.jpg|thumb|left|Aaikes mei piken.]] 
De Savannahgoars foerazjearret op 'e grûn of yn lege strûken en wurdt benammen winterdeis ek op greidlân sjoen. Hy fret foaral sied, mar yn 'e briedtiid ek ynsekten. De fûgel wurdt simmerdeis meastentiids yn pearkes of famyljegroepen sjoen, en winterdeis en ûnder de trek yn gruttere keppels.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Op grûn fan dy kritearia klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuurbeskerming]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De IUCN behannelet de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten en beoardielet harren bedrigingsstatus apart. Dy wurde as net bedrige beskôge, útsein it takson ''sanctorum'', dat as gefoelich (''Near Threatened'', NT) beskôge wurdt.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/savspa/cur/introduction Birds of the World, 8 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/savspa?continue eBird, 8 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|Savannahgoars }}

}}
{{DEFAULTSORT:Savannahgoars }}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Savannahgoars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]</text>
      <sha1>hlv94m40rzf5nosawkx6r9nj2s95uz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240353</id>
      <parentid>1240352</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Namme */</comment>
      <origin>1240353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10378" sha1="it27cqg7az4mz1vrxgw6inb9hnnecmh" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Savannahgoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis crop.jpg|250px]]
|lûd     = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis - Savannah Sparrow XC613094.mp3|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[Savannahgoarzen]] (''Passerculus'') 
|Wittenskiplike namme = Passerculus sandwichensis
|Beskriuwer, jier=  [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FF9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#8D5FD3}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#87AADE}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''Savannahgoars''' (''Passerculus sandwichensis'') is in wiid fersprate [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] moskeftige út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] mei in [[taksonomy]]ske yndieling dêr't noch altiten strideraasjes oer binne. 

==Namme==
Fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Passerculus sandwichensis'' ferwiist de [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Passerculus'' nei it [[Latyn]]ske wurd foar &quot;mosk&quot; (''passer'') mei in [[ferlytsingsfoarm]] (''-cul-'') en in [[grammatika]]le [[suffiks|útgong]] (''-us''), dus letterlik &quot;moskje&quot;. It soartspesifike diel ''sandwichensis'' ferwiist nei de Sandwich Sound (no de [[Prince William Sound]]) yn súdlik [[Alaska]], dêr't it earste [[spesimen]] sammele waard.

De namme &quot;Savannahgoars&quot; waard yn 1811 (yn 'e Ingelske fariant) yntrodusearre troch de [[Skotlân|Skotsk]]-[[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ornitolooch]] [[Alexander Wilson (ornitolooch)|Alexander Wilson]] yn it trêde diel fan syn ''American Ornithology; or, the Natural History of the Birds of the United States''. De reden foar dy nammejouwing wie dat Wilson foar it earst in eksimplaar fan dizze soarte waarnommen hie oan 'e kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Georgia]], yn 'e neite fan 'e havenstêd [[Savannah (Georgia)|Savannah]].

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:20250523 savannah sparrow longo farm PD202318.jpg|thumb|20250523 savannah sparrow longo farm PD202318|thumb|left|Fûgel yn [[Glastonbury (Connecticut)|Glastonbury]], [[Connecticut]].]]
De fariaasje fan it fearrekleed fan 'e Savannahgoars is grut, mar is altiten streke. Meastentiids hat de fûgel in giel plak foar it each, mar by guon fûgels is dy skier of ôfwêzich. Guon populaasjes yn Kalifornje en Baja Kalifornje hawwe gruttere snaffels en in mear ynbannige streking. Oaren binne tige donker en opfallen streke. De ûndersoare ''princeps'' waard earder as aparte soarte behannele en is ljochter fan kleur mei gielich-rôze tinten. 

== Systematyk ==
Fan 'e Savannahgoars binne sân oant 21 ûndersoarten bekend mei in ferspriedingsgebiet dat hast hiel [[Noard-Amearika]] omfiemet. Briedfûgels lâns de kust fan 'e [[Stille Oseaan]] en yn [[Meksiko]] binne [[stânfûgel]]s, wylst oare populaasjes trekke en oerwinterje fan it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] oant [[Midden-Amearika]], de West-Yndyske eilannen en noardlik [[Súd-Amearika]]. Der is gjin ienriedigens oer de fraach oft de fûgel ien of mear soarten foarmet, noch oer syn ynterne systematyk. De list hjirûnder mei 21 ûndersoarten folget Clements et al. 2017:

* ''savanna''-groep
** ''Passerculus sandwichensis oblitus'' – sintraal [[Kanada]] en noardlik en sintraal FS, trekt nei noardeastlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis mediogriseus'' – súdeastlik Kanada (Ontario, Gaspé-skiereilân) en yn it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten|FS]], trekt nei it súdeasten fan 'e FS
** ''Passerculus sandwichensis labradorius'' – eastlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], it [[Labrador-skiereilân]] en [[Nijfûnlân]], trekt nei súdeastlik [[Teksas]]
** ''Passerculus sandwichensis savanna'' – [[Nova Scotia]], [[Prins Edwardeilân]] en de [[Magdalena-eilannen]], trekt nei de [[Bahama's]]
* ''Passerculus sandwichensis princeps'' – [[Sable Island]] (Nova Scotia), trekt nei kustgebieten fan [[Massachusetts]] oant [[Georgia]]
* ''sandwichensis''-groep
** ''Passerculus sandwichensis athinus'' – de [[Aleoeten]] en noardlik [[Alaska]] oant súdeastlik Kanada, trekt nei Baja Kalifornje en súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis sandwichensis'' – Amutka, de eastlike Aleoeten en it westlike Alaska-skiereilân, trekt nei súdlik Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis crassus'' – súdeastlik Alaska ([[Aleksanderarsjipel]]) en it oangrinzgjende fêstelân fan Alaska
** ''Passerculus sandwichensis brooksi'' – [[Vancouvereilân]] en de kust fan súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]] oant noardwestlik Kalifornje, trekt nei Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis alaudinus'' – de kust fan noardlik Kalifornje (Humboldt County oant San Luis Obispo County)
** ''Passerculus sandwichensis nevadensis'' – de [[Grutte Dobbe]] en de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] yn Noard-Amearika, trekt nei súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis rufofuscus'' – sintraal [[Arizona]] en noardlik [[Nij-Meksiko]] oant noardlik Meksiko ([[Chihuahua]])
** ''Passerculus sandwichensis brunnescens'' – Meksiko ([[Durango (steat)|Durango]] oant [[Jalisco]], [[Puebla (steat)|Puebla]], [[Guerrero (steat)|Guerrero]] en [[Oaxaca]])
** ''Passerculus sandwichensis wetmorei'' – de bergen fan it súdwestlikste [[Gûatemala]]
* ''guttatus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis beldingi'' – lâns de kustwetters fan súdlik Kalifornje (Santa Barbara County) oant noardlik Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis anulus'' – it gebiet fan 'e Sebastián Vizcaíno-baai yn Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis guttatus'' – de kust fan westlik Baja Kalifornje (de San Ignacio-lagune en omkriten)
** ''Passerculus sandwichensis magdalenae'' – de westkust fan Baja Kalifornje (Magdalena-baai)
* ''Passerculus sandwichensis sanctorum'' – de [[San Benito-eilannen]] foar de westkust fan Baja Kalifornje
* ''rostratus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis rostratus'' – noardeastlik Baja Kalifornje (de mûning fan 'e [[Kolorado (rivier)|Kolorado]] en it oangrinzgjende [[Sonora]])
** ''Passerculus sandwichensis atratus'' – de kust fan noardwestlik Meksiko (fan sintraal Sonora oant sintraal [[Sinaloa]])

Guon diele de Savannahgoars op yn fjouwer soarten: de guttatus-groep as ''Passerculus guttatus'', de sanctorum-groep as ''Passerculus sanctorum'', de rostratus-groep as ''Passerculus rostratus'' en de oare ûndersoarten as ''Passerculus sandwichensis''. It takson ''princeps'' is earder as in aparte soarte beskôge, mar út [[DNA]]-ûndersyk die bliken dat dy tige nau besibbe is oan 'e nominaatgroep.

=== Europa ===
De soarte is in tige seldsume gast yn Europa, fral as der rekken holden wurdt mei de tige grutte populaasje en it brede ferspriedingsgebiet. Der binne mar in pear waarnimmingen bekend yn [[Grut-Brittanje]] en op 'e [[Azoaren]]. De soarte is ek waarnommen yn eastlik [[Sibearje|Ruslân]] en [[Japan]].

=== Sibskip ===
Ut DNA-ûndersyk die bliken dat de Savannahgoars it meast besibbe is oan 'e ''[[Centronyx henslowii]]'' en de ''[[Centronyx bairdii]]'', dy't tradisjoneel yn it skaai ''Ammodramus'' set wurde. Guon hawwe dêrom de beide lêstneamde soarten út dat skaai weihelle en se tegearre mei de Savannahgoars yn ''Passerculus'' pleatst.

== Famylje-yndieling ==
Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat se in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Savannah Sparrow, Passerculus sandwichensis, hatch day nestlings, baby birds, with 2 eggs in nest in grass AB Canada.jpg|thumb|left|Aaikes mei piken.]] 
De Savannahgoars foerazjearret op 'e grûn of yn lege strûken en wurdt benammen winterdeis ek op greidlân sjoen. Hy fret foaral sied, mar yn 'e briedtiid ek ynsekten. De fûgel wurdt simmerdeis meastentiids yn pearkes of famyljegroepen sjoen, en winterdeis en ûnder de trek yn gruttere keppels.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Op grûn fan dy kritearia klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuurbeskerming]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De IUCN behannelet de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten en beoardielet harren bedrigingsstatus apart. Dy wurde as net bedrige beskôge, útsein it takson ''sanctorum'', dat as gefoelich (''Near Threatened'', NT) beskôge wurdt.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/savspa/cur/introduction Birds of the World, 8 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/savspa?continue eBird, 8 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|Savannahgoars }}

}}
{{DEFAULTSORT:Savannahgoars }}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Savannahgoars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]</text>
      <sha1>it27cqg7az4mz1vrxgw6inb9hnnecmh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240354</id>
      <parentid>1240353</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status en bedrigingen */ kt</comment>
      <origin>1240354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10418" sha1="rvd1apqtx35bli9iejiw4anc0qpi7ol" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Savannahgoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis crop.jpg|250px]]
|lûd     = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis - Savannah Sparrow XC613094.mp3|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[Savannahgoarzen]] (''Passerculus'') 
|Wittenskiplike namme = Passerculus sandwichensis
|Beskriuwer, jier=  [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FF9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#8D5FD3}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#87AADE}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''Savannahgoars''' (''Passerculus sandwichensis'') is in wiid fersprate [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] moskeftige út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] mei in [[taksonomy]]ske yndieling dêr't noch altiten strideraasjes oer binne. 

==Namme==
Fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Passerculus sandwichensis'' ferwiist de [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Passerculus'' nei it [[Latyn]]ske wurd foar &quot;mosk&quot; (''passer'') mei in [[ferlytsingsfoarm]] (''-cul-'') en in [[grammatika]]le [[suffiks|útgong]] (''-us''), dus letterlik &quot;moskje&quot;. It soartspesifike diel ''sandwichensis'' ferwiist nei de Sandwich Sound (no de [[Prince William Sound]]) yn súdlik [[Alaska]], dêr't it earste [[spesimen]] sammele waard.

De namme &quot;Savannahgoars&quot; waard yn 1811 (yn 'e Ingelske fariant) yntrodusearre troch de [[Skotlân|Skotsk]]-[[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ornitolooch]] [[Alexander Wilson (ornitolooch)|Alexander Wilson]] yn it trêde diel fan syn ''American Ornithology; or, the Natural History of the Birds of the United States''. De reden foar dy nammejouwing wie dat Wilson foar it earst in eksimplaar fan dizze soarte waarnommen hie oan 'e kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Georgia]], yn 'e neite fan 'e havenstêd [[Savannah (Georgia)|Savannah]].

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:20250523 savannah sparrow longo farm PD202318.jpg|thumb|20250523 savannah sparrow longo farm PD202318|thumb|left|Fûgel yn [[Glastonbury (Connecticut)|Glastonbury]], [[Connecticut]].]]
De fariaasje fan it fearrekleed fan 'e Savannahgoars is grut, mar is altiten streke. Meastentiids hat de fûgel in giel plak foar it each, mar by guon fûgels is dy skier of ôfwêzich. Guon populaasjes yn Kalifornje en Baja Kalifornje hawwe gruttere snaffels en in mear ynbannige streking. Oaren binne tige donker en opfallen streke. De ûndersoare ''princeps'' waard earder as aparte soarte behannele en is ljochter fan kleur mei gielich-rôze tinten. 

== Systematyk ==
Fan 'e Savannahgoars binne sân oant 21 ûndersoarten bekend mei in ferspriedingsgebiet dat hast hiel [[Noard-Amearika]] omfiemet. Briedfûgels lâns de kust fan 'e [[Stille Oseaan]] en yn [[Meksiko]] binne [[stânfûgel]]s, wylst oare populaasjes trekke en oerwinterje fan it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] oant [[Midden-Amearika]], de West-Yndyske eilannen en noardlik [[Súd-Amearika]]. Der is gjin ienriedigens oer de fraach oft de fûgel ien of mear soarten foarmet, noch oer syn ynterne systematyk. De list hjirûnder mei 21 ûndersoarten folget Clements et al. 2017:

* ''savanna''-groep
** ''Passerculus sandwichensis oblitus'' – sintraal [[Kanada]] en noardlik en sintraal FS, trekt nei noardeastlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis mediogriseus'' – súdeastlik Kanada (Ontario, Gaspé-skiereilân) en yn it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten|FS]], trekt nei it súdeasten fan 'e FS
** ''Passerculus sandwichensis labradorius'' – eastlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], it [[Labrador-skiereilân]] en [[Nijfûnlân]], trekt nei súdeastlik [[Teksas]]
** ''Passerculus sandwichensis savanna'' – [[Nova Scotia]], [[Prins Edwardeilân]] en de [[Magdalena-eilannen]], trekt nei de [[Bahama's]]
* ''Passerculus sandwichensis princeps'' – [[Sable Island]] (Nova Scotia), trekt nei kustgebieten fan [[Massachusetts]] oant [[Georgia]]
* ''sandwichensis''-groep
** ''Passerculus sandwichensis athinus'' – de [[Aleoeten]] en noardlik [[Alaska]] oant súdeastlik Kanada, trekt nei Baja Kalifornje en súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis sandwichensis'' – Amutka, de eastlike Aleoeten en it westlike Alaska-skiereilân, trekt nei súdlik Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis crassus'' – súdeastlik Alaska ([[Aleksanderarsjipel]]) en it oangrinzgjende fêstelân fan Alaska
** ''Passerculus sandwichensis brooksi'' – [[Vancouvereilân]] en de kust fan súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]] oant noardwestlik Kalifornje, trekt nei Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis alaudinus'' – de kust fan noardlik Kalifornje (Humboldt County oant San Luis Obispo County)
** ''Passerculus sandwichensis nevadensis'' – de [[Grutte Dobbe]] en de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] yn Noard-Amearika, trekt nei súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis rufofuscus'' – sintraal [[Arizona]] en noardlik [[Nij-Meksiko]] oant noardlik Meksiko ([[Chihuahua]])
** ''Passerculus sandwichensis brunnescens'' – Meksiko ([[Durango (steat)|Durango]] oant [[Jalisco]], [[Puebla (steat)|Puebla]], [[Guerrero (steat)|Guerrero]] en [[Oaxaca]])
** ''Passerculus sandwichensis wetmorei'' – de bergen fan it súdwestlikste [[Gûatemala]]
* ''guttatus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis beldingi'' – lâns de kustwetters fan súdlik Kalifornje (Santa Barbara County) oant noardlik Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis anulus'' – it gebiet fan 'e Sebastián Vizcaíno-baai yn Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis guttatus'' – de kust fan westlik Baja Kalifornje (de San Ignacio-lagune en omkriten)
** ''Passerculus sandwichensis magdalenae'' – de westkust fan Baja Kalifornje (Magdalena-baai)
* ''Passerculus sandwichensis sanctorum'' – de [[San Benito-eilannen]] foar de westkust fan Baja Kalifornje
* ''rostratus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis rostratus'' – noardeastlik Baja Kalifornje (de mûning fan 'e [[Kolorado (rivier)|Kolorado]] en it oangrinzgjende [[Sonora]])
** ''Passerculus sandwichensis atratus'' – de kust fan noardwestlik Meksiko (fan sintraal Sonora oant sintraal [[Sinaloa]])

Guon diele de Savannahgoars op yn fjouwer soarten: de guttatus-groep as ''Passerculus guttatus'', de sanctorum-groep as ''Passerculus sanctorum'', de rostratus-groep as ''Passerculus rostratus'' en de oare ûndersoarten as ''Passerculus sandwichensis''. It takson ''princeps'' is earder as in aparte soarte beskôge, mar út [[DNA]]-ûndersyk die bliken dat dy tige nau besibbe is oan 'e nominaatgroep.

=== Europa ===
De soarte is in tige seldsume gast yn Europa, fral as der rekken holden wurdt mei de tige grutte populaasje en it brede ferspriedingsgebiet. Der binne mar in pear waarnimmingen bekend yn [[Grut-Brittanje]] en op 'e [[Azoaren]]. De soarte is ek waarnommen yn eastlik [[Sibearje|Ruslân]] en [[Japan]].

=== Sibskip ===
Ut DNA-ûndersyk die bliken dat de Savannahgoars it meast besibbe is oan 'e ''[[Centronyx henslowii]]'' en de ''[[Centronyx bairdii]]'', dy't tradisjoneel yn it skaai ''Ammodramus'' set wurde. Guon hawwe dêrom de beide lêstneamde soarten út dat skaai weihelle en se tegearre mei de Savannahgoars yn ''Passerculus'' pleatst.

== Famylje-yndieling ==
Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat se in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Savannah Sparrow, Passerculus sandwichensis, hatch day nestlings, baby birds, with 2 eggs in nest in grass AB Canada.jpg|thumb|left|Aaikes mei piken.]] 
De Savannahgoars foerazjearret op 'e grûn of yn lege strûken en wurdt benammen winterdeis ek op greidlân sjoen. Hy fret foaral sied, mar yn 'e briedtiid ek ynsekten. De fûgel wurdt simmerdeis meastentiids yn pearkes of famyljegroepen sjoen, en winterdeis en ûnder de trek yn gruttere keppels.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Op grûn fan dy kritearia klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuurbeskerming]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De IUCN behannelet de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten en beoardielet harren bedrigingsstatus apart. Dy wurde as net bedrige beskôge, útsein it takson ''sanctorum'', dat as gefoelich (''Near Threatened'', NT) beskôge wurdt.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/savspa/cur/introduction Birds of the World, 8 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/savspa?continue eBird, 8 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|Savannahgoars }}

}}
{{DEFAULTSORT:Savannahgoars }}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Savannahgoars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]</text>
      <sha1>rvd1apqtx35bli9iejiw4anc0qpi7ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240358</id>
      <parentid>1240354</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Systematyk */ h</comment>
      <origin>1240358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10419" sha1="62h4xh4278rv688xu2mkhx3h2q2v557" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Savannahgoars
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis crop.jpg|250px]]
|lûd     = [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis - Savannah Sparrow XC613094.mp3|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[Savannahgoarzen]] (''Passerculus'') 
|Wittenskiplike namme = Passerculus sandwichensis
|Beskriuwer, jier=  [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Color box|#FF9955}} [[brieden (fûgels)|briedgebiet]]&lt;br&gt;{{Color box|#8D5FD3}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#87AADE}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''Savannahgoars''' (''Passerculus sandwichensis'') is in wiid fersprate [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] moskeftige út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] mei in [[taksonomy]]ske yndieling dêr't noch altiten strideraasjes oer binne. 

==Namme==
Fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Passerculus sandwichensis'' ferwiist de [[skaai (taksonomy)|skaainamme]] ''Passerculus'' nei it [[Latyn]]ske wurd foar &quot;mosk&quot; (''passer'') mei in [[ferlytsingsfoarm]] (''-cul-'') en in [[grammatika]]le [[suffiks|útgong]] (''-us''), dus letterlik &quot;moskje&quot;. It soartspesifike diel ''sandwichensis'' ferwiist nei de Sandwich Sound (no de [[Prince William Sound]]) yn súdlik [[Alaska]], dêr't it earste [[spesimen]] sammele waard.

De namme &quot;Savannahgoars&quot; waard yn 1811 (yn 'e Ingelske fariant) yntrodusearre troch de [[Skotlân|Skotsk]]-[[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ornitolooch]] [[Alexander Wilson (ornitolooch)|Alexander Wilson]] yn it trêde diel fan syn ''American Ornithology; or, the Natural History of the Birds of the United States''. De reden foar dy nammejouwing wie dat Wilson foar it earst in eksimplaar fan dizze soarte waarnommen hie oan 'e kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Georgia]], yn 'e neite fan 'e havenstêd [[Savannah (Georgia)|Savannah]].

== Beskriuwing ==
[[Ofbyld:20250523 savannah sparrow longo farm PD202318.jpg|thumb|20250523 savannah sparrow longo farm PD202318|thumb|left|Fûgel yn [[Glastonbury (Connecticut)|Glastonbury]], [[Connecticut]].]]
De fariaasje fan it fearrekleed fan 'e Savannahgoars is grut, mar is altiten streke. Meastentiids hat de fûgel in giel plak foar it each, mar by guon fûgels is dy skier of ôfwêzich. Guon populaasjes yn Kalifornje en Baja Kalifornje hawwe gruttere snaffels en in mear ynbannige streking. Oaren binne tige donker en opfallen streke. De ûndersoare ''princeps'' waard earder as aparte soarte behannele en is ljochter fan kleur mei gielich-rôze tinten. 

== Systematyk ==
Fan 'e Savannahgoars binne sân oant 21 ûndersoarten bekend mei in ferspriedingsgebiet dat hast hiel [[Noard-Amearika]] omfiemet. Briedfûgels lâns de kust fan 'e [[Stille Oseaan]] en yn [[Meksiko]] binne [[stânfûgel]]s, wylst oare populaasjes trekke en oerwinterje fan it suden fan 'e [[Feriene Steaten]] oant [[Midden-Amearika]], de West-Yndyske eilannen en noardlik [[Súd-Amearika]]. Der is gjin ienriedigens oer de fraach oft de fûgel ien of mear soarten foarmet, noch oer syn ynterne systematyk. De list hjirûnder mei 21 ûndersoarten folget Clements et al. 2017:

* ''savannah''-groep
** ''Passerculus sandwichensis oblitus'' – sintraal [[Kanada]] en noardlik en sintraal FS, trekt nei noardeastlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis mediogriseus'' – súdeastlik Kanada (Ontario, Gaspé-skiereilân) en yn it noardeasten fan 'e [[Feriene Steaten|FS]], trekt nei it súdeasten fan 'e FS
** ''Passerculus sandwichensis labradorius'' – eastlik [[Kebek (provinsje)|Kebek]], it [[Labrador-skiereilân]] en [[Nijfûnlân]], trekt nei súdeastlik [[Teksas]]
** ''Passerculus sandwichensis savanna'' – [[Nova Scotia]], [[Prins Edwardeilân]] en de [[Magdalena-eilannen]], trekt nei de [[Bahama's]]
* ''Passerculus sandwichensis princeps'' – [[Sable Island]] (Nova Scotia), trekt nei kustgebieten fan [[Massachusetts]] oant [[Georgia]]
* ''sandwichensis''-groep
** ''Passerculus sandwichensis athinus'' – de [[Aleoeten]] en noardlik [[Alaska]] oant súdeastlik Kanada, trekt nei Baja Kalifornje en súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis sandwichensis'' – Amutka, de eastlike Aleoeten en it westlike Alaska-skiereilân, trekt nei súdlik Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis crassus'' – súdeastlik Alaska ([[Aleksanderarsjipel]]) en it oangrinzgjende fêstelân fan Alaska
** ''Passerculus sandwichensis brooksi'' – [[Vancouvereilân]] en de kust fan súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]] oant noardwestlik Kalifornje, trekt nei Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis alaudinus'' – de kust fan noardlik Kalifornje (Humboldt County oant San Luis Obispo County)
** ''Passerculus sandwichensis nevadensis'' – de [[Grutte Dobbe]] en de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] yn Noard-Amearika, trekt nei súdlik Meksiko
** ''Passerculus sandwichensis rufofuscus'' – sintraal [[Arizona]] en noardlik [[Nij-Meksiko]] oant noardlik Meksiko ([[Chihuahua]])
** ''Passerculus sandwichensis brunnescens'' – Meksiko ([[Durango (steat)|Durango]] oant [[Jalisco]], [[Puebla (steat)|Puebla]], [[Guerrero (steat)|Guerrero]] en [[Oaxaca]])
** ''Passerculus sandwichensis wetmorei'' – de bergen fan it súdwestlikste [[Gûatemala]]
* ''guttatus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis beldingi'' – lâns de kustwetters fan súdlik Kalifornje (Santa Barbara County) oant noardlik Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis anulus'' – it gebiet fan 'e Sebastián Vizcaíno-baai yn Baja Kalifornje
** ''Passerculus sandwichensis guttatus'' – de kust fan westlik Baja Kalifornje (de San Ignacio-lagune en omkriten)
** ''Passerculus sandwichensis magdalenae'' – de westkust fan Baja Kalifornje (Magdalena-baai)
* ''Passerculus sandwichensis sanctorum'' – de [[San Benito-eilannen]] foar de westkust fan Baja Kalifornje
* ''rostratus''-groep
** ''Passerculus sandwichensis rostratus'' – noardeastlik Baja Kalifornje (de mûning fan 'e [[Kolorado (rivier)|Kolorado]] en it oangrinzgjende [[Sonora]])
** ''Passerculus sandwichensis atratus'' – de kust fan noardwestlik Meksiko (fan sintraal Sonora oant sintraal [[Sinaloa]])

Guon diele de Savannahgoars op yn fjouwer soarten: de guttatus-groep as ''Passerculus guttatus'', de sanctorum-groep as ''Passerculus sanctorum'', de rostratus-groep as ''Passerculus rostratus'' en de oare ûndersoarten as ''Passerculus sandwichensis''. It takson ''princeps'' is earder as in aparte soarte beskôge, mar út [[DNA]]-ûndersyk die bliken dat dy tige nau besibbe is oan 'e nominaatgroep.

=== Europa ===
De soarte is in tige seldsume gast yn Europa, fral as der rekken holden wurdt mei de tige grutte populaasje en it brede ferspriedingsgebiet. Der binne mar in pear waarnimmingen bekend yn [[Grut-Brittanje]] en op 'e [[Azoaren]]. De soarte is ek waarnommen yn eastlik [[Sibearje|Ruslân]] en [[Japan]].

=== Sibskip ===
Ut DNA-ûndersyk die bliken dat de Savannahgoars it meast besibbe is oan 'e ''[[Centronyx henslowii]]'' en de ''[[Centronyx bairdii]]'', dy't tradisjoneel yn it skaai ''Ammodramus'' set wurde. Guon hawwe dêrom de beide lêstneamde soarten út dat skaai weihelle en se tegearre mei de Savannahgoars yn ''Passerculus'' pleatst.

== Famylje-yndieling ==
Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't soartgelikense soarten út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ferskate genetyske ûndersiken litte lykwols sjen dat se in ûnderskate groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal soarten dy't [[Endemisme|endemysk]] binne foar it [[Karibysk gebiet]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Savannah Sparrow, Passerculus sandwichensis, hatch day nestlings, baby birds, with 2 eggs in nest in grass AB Canada.jpg|thumb|left|Aaikes mei piken.]] 
De Savannahgoars foerazjearret op 'e grûn of yn lege strûken en wurdt benammen winterdeis ek op greidlân sjoen. Hy fret foaral sied, mar yn 'e briedtiid ek ynsekten. De fûgel wurdt simmerdeis meastentiids yn pearkes of famyljegroepen sjoen, en winterdeis en ûnder de trek yn gruttere keppels.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Op grûn fan dy kritearia klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuurbeskerming]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De IUCN behannelet de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten en beoardielet harren bedrigingsstatus apart. Dy wurde as net bedrige beskôge, útsein it takson ''sanctorum'', dat as gefoelich (''Near Threatened'', NT) beskôge wurdt.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/savspa/cur/introduction Birds of the World, 8 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/savspa?continue eBird, 8 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|Savannahgoars }}

}}
{{DEFAULTSORT:Savannahgoars }}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Savannahgoars]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Bahama's]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kaaimaneilannen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kuba]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sint-Pierre en Miquelon]]</text>
      <sha1>62h4xh4278rv688xu2mkhx3h2q2v557</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Savannahgoars</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193969</id>
    <revision>
      <id>1240360</id>
      <parentid>1240203</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Savannagoars]] omneamd ta [[Kategory:Savannahgoars]]: Neffens it artikel op En: is dizze fûgel neamd nei de stêd Savannah yn Georgia.</comment>
      <origin>1240203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="0lbnqq36ldd0dapa0uybuu6ksqof5ne" xml:space="preserve">{{Commonscat|Passerculus sandwichensis|''Passerculus''}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]</text>
      <sha1>0lbnqq36ldd0dapa0uybuu6ksqof5ne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savannahgoarzen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193970</id>
    <revision>
      <id>1240322</id>
      <parentid>1240204</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T18:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1240322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3340" sha1="lkqa942syrfrrxwjhmabk8n1eia8gia" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding = 20250523 savannah sparrow longo farm PD202368.jpg
| ôfbyldingsbreedte =
| ôfbyldingstekst = [[savannagoars]] (''Passerculus sandwichensis'')
| takson1  = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1   = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2  = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3  = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3   = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4  = [[skift]]:
| namme4   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson5  = [[famylje]]:
| namme5   = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
| takson6  = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme6   = '''savannaguorzen''' (''Passerculus'')
| beskriuwer, jier = [[Karel Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1838
}}
It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''savannaguorzen''' (''Passerculus'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]]. It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet allinnich út de [[soarte (taksonomy)|soarte]] [[savannagoars]] (''Passerculus sandwichensis''). De soarte komt wiidferspraat foar yn [[Noard-Amearika]], fan [[Alaska]] en [[Kanada]] oant [[Meksiko]] en dielen fan [[Midden-Amearika]]. De ferskillende populaasjes ferskille sterk yn uterlik en wurde ferdield yn in grut tal ûndersoarten.

== Skaaimerken ==
De savannagoars is in lytse sjongfûgel mei in brún fearrekleed mei donkere streken. De ûnderkant is meastentiids wyteftich mei brune of swarte streken op it boarst en de flanken. Opfallend is it giele plak foar it each, dat lykwols net by alle populaasjes like dúdlik is. Mantsjes en wyfkes lykje yn it fearrekleed sterk opinoar.

== Taksonomy ==
De soarte wurdt tradisjoneel yndield yn fjouwer groepen: de ''savanna''-groep, de ''sandwichensis''-groep, de ''guttatus''-groep en de ''rostratus''-groep. Der is lykwols gjin ienriedigens oer de [[taksonomy]]ske status fan dy groepen. Guon yndielingen beskôgje de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten, wylst oare yndielingen al dy foarmen ûnder ''Passerculus sandwichensis'' bringe. Ek it takson ''princeps'' is yn it ferline as in aparte soarte beskôge. DNA-ûndersyk lit lykwols sjen dat ''princeps'' tige nau besibbe is oan 'e [[nominaatfoarm|nominaatgroep]].

== Soarte ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding 
|-
| [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis Downsview Park Toronto.jpg|120px]] || [[savannagoars]] || ''Passerculus sandwichensis'' || Noard-Amearika, dielen fan Midden-Amearika en de Kariben 
|}
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
----
{{Commonscat|Amphispiza bilineata|Swartkielgoarzen}}
}}
[[Kategory:Savannagoars| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]</text>
      <sha1>lkqa942syrfrrxwjhmabk8n1eia8gia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240355</id>
      <parentid>1240322</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Savannagoarzen]] omneamd ta [[Savannahgoarzen]]: Neffens it artikel op En: is dizze fûgel neamd nei de stêd Savannah yn Georgia.</comment>
      <origin>1240322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3340" sha1="lkqa942syrfrrxwjhmabk8n1eia8gia" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding = 20250523 savannah sparrow longo farm PD202368.jpg
| ôfbyldingsbreedte =
| ôfbyldingstekst = [[savannagoars]] (''Passerculus sandwichensis'')
| takson1  = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1   = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2  = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3  = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3   = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4  = [[skift]]:
| namme4   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson5  = [[famylje]]:
| namme5   = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
| takson6  = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme6   = '''savannaguorzen''' (''Passerculus'')
| beskriuwer, jier = [[Karel Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1838
}}
It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''savannaguorzen''' (''Passerculus'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]]. It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet allinnich út de [[soarte (taksonomy)|soarte]] [[savannagoars]] (''Passerculus sandwichensis''). De soarte komt wiidferspraat foar yn [[Noard-Amearika]], fan [[Alaska]] en [[Kanada]] oant [[Meksiko]] en dielen fan [[Midden-Amearika]]. De ferskillende populaasjes ferskille sterk yn uterlik en wurde ferdield yn in grut tal ûndersoarten.

== Skaaimerken ==
De savannagoars is in lytse sjongfûgel mei in brún fearrekleed mei donkere streken. De ûnderkant is meastentiids wyteftich mei brune of swarte streken op it boarst en de flanken. Opfallend is it giele plak foar it each, dat lykwols net by alle populaasjes like dúdlik is. Mantsjes en wyfkes lykje yn it fearrekleed sterk opinoar.

== Taksonomy ==
De soarte wurdt tradisjoneel yndield yn fjouwer groepen: de ''savanna''-groep, de ''sandwichensis''-groep, de ''guttatus''-groep en de ''rostratus''-groep. Der is lykwols gjin ienriedigens oer de [[taksonomy]]ske status fan dy groepen. Guon yndielingen beskôgje de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten, wylst oare yndielingen al dy foarmen ûnder ''Passerculus sandwichensis'' bringe. Ek it takson ''princeps'' is yn it ferline as in aparte soarte beskôge. DNA-ûndersyk lit lykwols sjen dat ''princeps'' tige nau besibbe is oan 'e [[nominaatfoarm|nominaatgroep]].

== Soarte ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding 
|-
| [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis Downsview Park Toronto.jpg|120px]] || [[savannagoars]] || ''Passerculus sandwichensis'' || Noard-Amearika, dielen fan Midden-Amearika en de Kariben 
|}
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
----
{{Commonscat|Amphispiza bilineata|Swartkielgoarzen}}
}}
[[Kategory:Savannagoars| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]</text>
      <sha1>lkqa942syrfrrxwjhmabk8n1eia8gia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240357</id>
      <parentid>1240355</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Savanna --&gt; Savannah</comment>
      <origin>1240357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3348" sha1="h833r2oaa7yk02av0mzpvtfs39xidd5" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding = 20250523 savannah sparrow longo farm PD202368.jpg
| ôfbyldingsbreedte =
| ôfbyldingstekst = [[Savannahgoars]] (''Passerculus sandwichensis'')
| takson1  = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1   = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2  = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3  = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3   = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4  = [[skift]]:
| namme4   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson5  = [[famylje]]:
| namme5   = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
| takson6  = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme6   = '''Savannahgoarzen''' (''Passerculus'')
| beskriuwer, jier = [[Karel Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1838
}}
It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''Savannahgoarzen''' (''Passerculus'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]]. It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet allinnich út de [[soarte (taksonomy)|soarte]] [[Savannahgoars]] (''Passerculus sandwichensis''). De soarte komt wiidferspraat foar yn [[Noard-Amearika]], fan [[Alaska]] en [[Kanada]] oant [[Meksiko]] en dielen fan [[Midden-Amearika]]. De ferskillende populaasjes ferskille sterk yn uterlik en wurde ferdield yn in grut tal ûndersoarten.

== Skaaimerken ==
De Savannahgoars is in lytse sjongfûgel mei in brún fearrekleed mei donkere streken. De ûnderkant is meastentiids wyteftich mei brune of swarte streken op it boarst en de flanken. Opfallend is it giele plak foar it each, dat lykwols net by alle populaasjes like dúdlik is. Mantsjes en wyfkes lykje yn it fearrekleed sterk opinoar.

== Taksonomy ==
De soarte wurdt tradisjoneel yndield yn fjouwer groepen: de ''savannah''-groep, de ''sandwichensis''-groep, de ''guttatus''-groep en de ''rostratus''-groep. Der is lykwols gjin ienriedigens oer de [[taksonomy]]ske status fan dy groepen. Guon yndielingen beskôgje de ''guttatus''-groep, de ''rostratus''-groep en it takson ''sanctorum'' as aparte soarten, wylst oare yndielingen al dy foarmen ûnder ''Passerculus sandwichensis'' bringe. Ek it takson ''princeps'' is yn it ferline as in aparte soarte beskôge. DNA-ûndersyk lit lykwols sjen dat ''princeps'' tige nau besibbe is oan 'e [[nominaatfoarm|nominaatgroep]].

== Soarte ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding 
|-
| [[Ofbyld:Passerculus sandwichensis Downsview Park Toronto.jpg|120px]] || [[Savannahgoars]] || ''Passerculus sandwichensis'' || Noard-Amearika, dielen fan Midden-Amearika en de Kariben 
|}
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/savannah-sparrow-passerculus-sandwichensis BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sandwichensis'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/san-benito-sparrow-passerculus-sanctorum BirdLife, 8 septimber 2026.] (''sanctorum'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/large-billed-sparrow-passerculus-rostratus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''rostratus'')
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beldings-sparrow-passerculus-guttatus BirdLife, 8 septimber 2026.] (''guttatus'')
----
{{Commonscat|Amphispiza bilineata|Swartkielgoarzen}}
}}
[[Kategory:Savannahgoars| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]</text>
      <sha1>h833r2oaa7yk02av0mzpvtfs39xidd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Passerculus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193971</id>
    <redirect title="Savannahgoarzen" />
    <revision>
      <id>1240364</id>
      <parentid>1240205</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Savannahgoarzen]]</comment>
      <origin>1240364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="4024q0v63wrstwmrgsoo3s7soc5mxy6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Savannahgoarzen]]</text>
      <sha1>4024q0v63wrstwmrgsoo3s7soc5mxy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Passerculus sandwichensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193972</id>
    <redirect title="Savannahgoars" />
    <revision>
      <id>1240365</id>
      <parentid>1240206</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Savannahgoars]]</comment>
      <origin>1240365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="5fkupukd958zvie3yffy1idyt4kg55d" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Savannahgoars]]</text>
      <sha1>5fkupukd958zvie3yffy1idyt4kg55d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noard Deurningen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193973</id>
    <revision>
      <id>1240337</id>
      <parentid>1240227</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1240337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2950" sha1="ph4kys77uxhivosb892jhvcfhhlbz3y" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Noard Deurningen
| ôfbylding                  = Noorddeurningen (2).jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Kleaster
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Noord Deurningen}} 
| oerflak                    = 11,23 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 11,08 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,15 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://www.ootmarsum-dinkelland.nl/over-dinkelland/noord-deurningen/ ootmarsum-dinkelland.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   =      
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 23
| lat_sec                    = 49
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 7
| lon_min                    = 1
| lon_sec                    = 31
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Noard Deurningen yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Tilligte.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Noard Deurningen yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Noard Deurningen''' (offisjeel: Noord Deurningen) is in doarp yn [[Twinte]] yn 'e provinsje [[Oerisel]], [[Nederlân]]. Sûnt 2001 makket it doarp diel út fan 'e gemeente [[Dinkellân]]. It plakje leit by de N342, noardeastlik fan [[Denekamp]] op likernôch 1 kilometer fan 'e [[Dútslân|Dútske]] grins. Noard Deurningen by Denekamp moat net betiizge wurde mei [[Deurningen]] by [[Hengelo]], dat ek yn Twinte leit.

It doarp hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Noord Deurningen}} ynwenners.

Noard Deurningen hat in lange skiednis. Yn 1382 wie der al sprake fan 'e buorren Nortdorningen. It plak is bekend om de havesate Noorddeurningen. It goed bestie al yn 'e 14e iuw en wie in boerehiem, doe noch Lubberdink neamd. Yn 'e 17e iuw waard it ferboud ta in [[state]]. It hûs waard in kleaster doe't yn 1875 de Fransiskanessen de gebouwen oernamen. It kleaster is yn hannen fan 'e roomsk-katolike Sint-Nikolaastifting.

Fierders stiet yn Noard Deurningen sûnt 1934 in roomske [[parochytsjerke]], de Sint-Joazeftsjerke.

{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en/of referinsjes op [[:nl:Noord Deurningen]]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Noord Deurningen|Noard Deurningen}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]</text>
      <sha1>ph4kys77uxhivosb892jhvcfhhlbz3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deurningen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193974</id>
    <revision>
      <id>1240335</id>
      <parentid>1240228</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1240335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3955" sha1="hkq729yztkx8g3k62kkkn2ljhtma4vs" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Deurningen
| ôfbylding                  = Zicht op de westgevel van de kerk met de kerktoren, markt op de voorgrond - Deurningen - 20413910 - RCE.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Sint-Plechelmustsjerke
| flagge                     = Vlag Deurningen.svg
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Deurningen}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro Statistyk&lt;/ref&gt;
| oerflak                    = 18,47 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 18,41 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,06 km²
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://deurningen.nl/ deurningen.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   =  
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 23
| lat_sec                    = 49
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 7
| lon_min                    = 1
| lon_sec                    = 31
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Deurningen.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Deurningen yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Deurningen''' is in tsjerkedoarp yn 'e [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. It doarp leit noardeastlik fan [[Hengelo]]. Oant 1 jannewaris 2001 makke it doarp diel út fan 'e gemeente [[Weerselo]], dy't mei de eardere gemeenten [[Oatmarsum]] en [[Denekamp]] gearfoege waard ta de gemeente Dinkellân. Op 1 jannewaris 2023 telde it doarp 1.995 ynwenners.

== Geografy ==
Deurningen leit oan 'e Deurningerbeek, dy't fan it súdwesten fan [[Oldenzaal]] nei [[Hertme]] en [[Zenderen]] meänderet.

== Skiednis ==
De oarsprong fan 'e namme Deurningen is net ienfâldich te ferklearjen. Yn âlde geskriften is it meast net dúdlik oft it om Deurningen of om [[Noard Deurningen]] giet, in doarp tusken [[Denekamp]] en [[Nordhorn]] dat hjoed-de-dei ek yn 'e gemeente Dinkellân leit. De buorskip Deurningen wienen yn 'e [[Midsiuwen]] in [[marke]] ûnder it rjochteramt Oldenzaal. Doe foel Deurningen ek ûnder de parochy fan Oldenzaal, lykas in soad oare omlizzende doarpen. 

Yn 1665 skiede Deurningen him tegearre mei [[Rossum]], [[Saasveld]] en [[De Lutte]] ôf fan dizze parochy. Oant 1760 foel Deurningen dêrnei ûnder de parochy Saasveld. Sûnt wie it doarp in selsstannige parochy. As tsjerkepatroan waard [[Plechelmus|Sint-Plechelmus]] keazen, in [[Skotlân|Skotske]] muonts út de 8e iuw, waans nammedei op 8 maaie fierd wurdt. Dy kar lei foar de hân fanwegen de histoaryske bannen mei de parochy yn Oldenzaal. Yn 1787 waard de earste tsjerke fan Deurningen foltôge.

Yn 1885 waarden de parochygrinzen offisjeel fêstlein. Onder de parochy Deurningen foel sûnt dy tiid it buorskip Hasselo (wêr't no de Hengelooske wyk Hasseler Es leit), [[Gammelke]] en in grut part fan Deurningen. Yn 'e 20e iuw waarden de grinzen fan 'e parochy Deurningen ferskate kearen oanpast, benammen fanwegen de útwreiding fan 'e stêden Oldenzaal en Hengelo. It doarp is noch jimmeroan foar in grut roomsk-katolyk.

{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en referinsjes op [[:nl:Deurningen]]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Deurningen}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]</text>
      <sha1>hkq729yztkx8g3k62kkkn2ljhtma4vs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lattrop</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193975</id>
    <revision>
      <id>1240319</id>
      <parentid>1240233</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T16:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1240319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4732" sha1="q48k2nngc0hd4wjbqw6d6hd8sjbd1u6" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Lattrop
| ôfbylding                  = Overzicht van boerderij, gelegen bij Lattrop - Lattrop - 20413877 - RCE.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Twintske pleats by Lattrop
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Lattrop-Breklenkamp}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro Statistyk&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(ynkl. Breklenkamp)
| oerflak                    = 19,27 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 19,01 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,26 km²&lt;br&gt;(ynkl. Breklenkamp)
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://heemkunde-lattrop-breklenkamp.nl/dorpsgeschiedenis/ontstaan lattrop-breklenkamp.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 24
| lat_sec                    = 18.4
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 6
| lon_min                    = 56
| lon_sec                    = 59
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Tilligte.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Tilligte yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Lattrop''' is in [[Karspel|tsjerkedoarp]] yn de [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2001 foel it doarp ûnder de gemeente [[Denekamp]]. Mei Breklenkamp foarmet Lattrop in [[dûbeldoarp]]. Op 1 jannewaris 2023 telde it doarp tegearre mei [[Breklenkamp]] {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Lattrop-Breklenkamp}} ynwenners.

== Skiednis ==
It doarp waard foar it earst yn in oarkonde fan 26 juny 1272 fan 'e [[Prinsbisdom Utert|Utertske biskop]] Jan fan Nassau ûnder de namme 'Lattrope' neamd. De namme hat deselde útgong as plakken krekt oer de [[Dútslân|Dútske]] grins, lykas [[Ochtrup]]. Neffens guon skiedkundigen tsjut de fermelding ''Villa Uittorpe'' yn 'e tusken 933 en 966 opmakke list fan ynkomsten út de Twintske besittings fan it [[Abdij Werden|kleaster Werden]] oan 'e [[Roer (rivier)|Roer]] by [[Essen]] al op it doarp Lattrop. It soe ien fan 'e stikken grûn west hawwe dy't [[Karel de Grutte]] yn 804 oan dat kleaster skonken hie.

Oant it doarp yn 1818 ûnderdiel waard fan 'e gemeente Denekamp, wie der sprake fan 'e [[Marke (organisaasje)|boeremarke]] Lattrop, in markerjocht dêr't ek [[Tilligte]] ûnder foel. It plak Breklenkamp, dat meast yn ien sike mei Lattrop neamd wurdt, wie doe in selsstannige marke.

== It besjen wurdich ==
=== Mûne ===
Yn it doarp stiet de Oortmanmûne. Dizze mûne waard yn 1779 as pelmûne yn [[Tjamsweer]] by [[Appingedam]] boud. Dêr die de mûne sûnt 1810 tsjinst as oaljemûne. Yn 1909 waard de mûne opkocht, yn 'e winter dêrnei ôfbrutsen en mei it skip ferfierd nei Twinte, dêr't er yn Lattrop op 'e nij opboud waard ta nôtmûne. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] rekke de mûne yn ferfal oant yn 1983 in restauraasje folge.

=== Stjerrewacht ===
[[Ofbyld:Cosmos sterrenwacht Lattrop .jpg|thumb|left|De stjerrewacht yn Lattrop.]]
Sûnt it begjin fan 'e jierren 1990 stiet yn Lattrop de 'Cosmos Sterrenwacht', foarhinne de 'Volkssterrenwacht Twente'. Hennie Gosemeijer (1923-1999) boude yn 1965 in koepel om mei syn teleskoop satelliten waar te nimmen om 't er aardichheid hie oan 'e flechten nei de moanne. Yn 1970 waard it ferboud en yn 1990 waard in nij gebou yn gebrûk nommen. It gebou hat in [[planetarium]], in [[observatoarium]], in filmseal, in dochseal en in Greenscreen-fotostudio. Yn 'e tún steane planten en objekten dy't te meitsjen hawwe mei tiid, planeten en stjerren. Ek stiet dêr de âlde stjerrewacht fan Hennie Gosemeijer ynklusyf in miny-eksposysje. De stjerrewacht wurdt alle jierren troch likernôch 12.000 besikers besocht. Yn 2012 is it planetarium renovearre.
{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en referinsjes op [[:nl:Lattrop]]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Lattrop}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Oerisel]]
[[Kategory:Dinkellân]]</text>
      <sha1>q48k2nngc0hd4wjbqw6d6hd8sjbd1u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240336</id>
      <parentid>1240319</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1240336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4711" sha1="tusf80z3s7sszazn0wm5a7zja1hso44" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Lattrop
| ôfbylding                  = Overzicht van boerderij, gelegen bij Lattrop - Lattrop - 20413877 - RCE.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Twintske pleats by Lattrop
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Lattrop-Breklenkamp}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro Statistyk&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;(ynkl. Breklenkamp)
| oerflak                    = 19,27 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 19,01 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,26 km²&lt;br&gt;(ynkl. Breklenkamp)
| befolkingstichtens         = 
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://heemkunde-lattrop-breklenkamp.nl/dorpsgeschiedenis/ontstaan lattrop-breklenkamp.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 24
| lat_sec                    = 18.4
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 6
| lon_min                    = 56
| lon_sec                    = 59
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Denekamp yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Tilligte.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Tilligte yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Lattrop''' is in [[Karspel|tsjerkedoarp]] yn de [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2001 foel it doarp ûnder de gemeente [[Denekamp]]. Mei Breklenkamp foarmet Lattrop in [[dûbeldoarp]]. Op 1 jannewaris 2023 telde it doarp tegearre mei [[Breklenkamp]] {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Lattrop-Breklenkamp}} ynwenners.

== Skiednis ==
It doarp waard foar it earst yn in oarkonde fan 26 juny 1272 fan 'e [[Prinsbisdom Utert|Utertske biskop]] Jan fan Nassau ûnder de namme 'Lattrope' neamd. De namme hat deselde útgong as plakken krekt oer de [[Dútslân|Dútske]] grins, lykas [[Ochtrup]]. Neffens guon skiedkundigen tsjut de fermelding ''Villa Uittorpe'' yn 'e tusken 933 en 966 opmakke list fan ynkomsten út de Twintske besittings fan it [[Abdij Werden|kleaster Werden]] oan 'e [[Roer (rivier)|Roer]] by [[Essen]] al op it doarp Lattrop. It soe ien fan 'e stikken grûn west hawwe dy't [[Karel de Grutte]] yn 804 oan dat kleaster skonken hie.

Oant it doarp yn 1818 ûnderdiel waard fan 'e gemeente Denekamp, wie der sprake fan 'e [[Marke (organisaasje)|boeremarke]] Lattrop, in markerjocht dêr't ek [[Tilligte]] ûnder foel. It plak Breklenkamp, dat meast yn ien sike mei Lattrop neamd wurdt, wie doe in selsstannige marke.

== It besjen wurdich ==
=== Mûne ===
Yn it doarp stiet de Oortmanmûne. Dizze mûne waard yn 1779 as pelmûne yn [[Tjamsweer]] by [[Appingedam]] boud. Dêr die de mûne sûnt 1810 tsjinst as oaljemûne. Yn 1909 waard de mûne opkocht, yn 'e winter dêrnei ôfbrutsen en mei it skip ferfierd nei Twinte, dêr't er yn Lattrop op 'e nij opboud waard ta nôtmûne. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] rekke de mûne yn ferfal oant yn 1983 in restauraasje folge.

=== Stjerrewacht ===
[[Ofbyld:Cosmos sterrenwacht Lattrop .jpg|thumb|left|De stjerrewacht yn Lattrop.]]
Sûnt it begjin fan 'e jierren 1990 stiet yn Lattrop de 'Cosmos Sterrenwacht', foarhinne de 'Volkssterrenwacht Twente'. Hennie Gosemeijer (1923-1999) boude yn 1965 in koepel om mei syn teleskoop satelliten waar te nimmen om 't er aardichheid hie oan 'e flechten nei de moanne. Yn 1970 waard it ferboud en yn 1990 waard in nij gebou yn gebrûk nommen. It gebou hat in [[planetarium]], in [[observatoarium]], in filmseal, in dochseal en in Greenscreen-fotostudio. Yn 'e tún steane planten en objekten dy't te meitsjen hawwe mei tiid, planeten en stjerren. Ek stiet dêr de âlde stjerrewacht fan Hennie Gosemeijer ynklusyf in miny-eksposysje. De stjerrewacht wurdt alle jierren troch likernôch 12.000 besikers besocht. Yn 2012 is it planetarium renovearre.
{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en referinsjes op [[:nl:Lattrop]]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Lattrop}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]</text>
      <sha1>tusf80z3s7sszazn0wm5a7zja1hso44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Archipelag GULAG</title>
    <ns>1</ns>
    <id>193976</id>
    <revision>
      <id>1240274</id>
      <timestamp>2026-09-09T12:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lenin of de sosjalistyske steat */ nije seksje</comment>
      <origin>1240274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="462" sha1="flm70knxnr7usi8hwps9k6bekbhr74m" xml:space="preserve">==  Lenin of de sosjalistyske steat ==

Ik ben bliid dat immen de tiid fûn hat om hjir wat oer te skriuwen eart ik dy sels hie. Tank.
Ik tink dat ik sels de ynhâld fan it boek leaver yn it ferline beskreaun hie: &quot;Yn it boek láte Solzjenitsyn ...&quot;. Dan is de lêzer frij om it boek fiksje of wierheid te neamen. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 9 sep 2026, 14.27 (CEST)</text>
      <sha1>flm70knxnr7usi8hwps9k6bekbhr74m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Master i Margarita</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193978</id>
    <revision>
      <id>1240296</id>
      <timestamp>2026-09-09T13:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>Tiid om nei hûs.</comment>
      <origin>1240296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1604" sha1="nypyhirrfiu4yoc4kk7o84ulib1yr3k" xml:space="preserve">[[File:MasterandMargaritaFirstEdition.jpg|thumb|upright|Omslach fan de earste edysje fan ''Master i Margarita'', YMCA Press, 1967)]]
'''''Master i Margarita''''', yn it [[Syrillysk alfabet]] &quot;Мастер и Маргарита&quot; ([[Russysk]], betsjutting likernôch: &quot;Master en Margarita&quot;) is in [[roman]], skreaun toch de Russyske skriuwer [[Aleksander Solzjenitsyn]], fan [[1928]] oant sy'n dea yn [[1940]]. Syn widdow hat it foar it earst yn it [[Russysk]] publisearre litten yn [[1973]] troch de Paryske útjouwerij [[YMCA-Press]].

==Ynhâld==
Yn *De Master en Margarita* driuwt de Duvel syn spultsjes soms fanút in adres yn Moskou — Bolshaya Sadovaya-strjitte 302b — dat der hjoed-de-dei noch altyd stiet: &quot;Yn it trijefâldich ferflokte appartemint nûmer 50 wie sûnder mis immen... sa no en dan gie der in finster iepen.&quot; Soms klinkt der grammofoanmuzyk út it finster en is der in swarte kat te sjen dy't dêr fan de sinne genietsje leit. De kat blykt lykwols in demoan mei in pistoal te wêzen. Hy daeget minsken út ta duëls, ûntkomt troch op in kroonluchter oer it dak te farren en jit úteinlik benzine oer de flier — dy't spontaan ûntbaarnt — wêrtroch't alles yn 'e brân fljocht.

De *korridornaya* (in soarte fan mienskiplik appartemint) dêr't Bulgakov fan 1921 oant 1924 mei syn twadde frou, Ljoebov Jevgenjevna Belozerskaja, wenne, tsjinne as ynspiraasje foar de roman. In buorfrou, Anna Gorjatsjeva, wenne mei har soan yn in keamer yn datselde mienskiplike appartemint en steurde Bulgakov hieltyd wer mei har skreauwen en lawaai.

{{Wurk}}
&lt;!--2010 - Tryater, op Oerol.--&gt;</text>
      <sha1>nypyhirrfiu4yoc4kk7o84ulib1yr3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Master i Margarita</title>
    <ns>1</ns>
    <id>193979</id>
    <revision>
      <id>1240313</id>
      <timestamp>2026-09-09T14:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wurk */ nije seksje</comment>
      <origin>1240313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="rjfi1yexp7rcbh0zed3iivnr76ud2bt" xml:space="preserve">== Wurk ==

{{Ping|Mysha}} Forjit my net. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 9 sep 2026, 16.55 (CEST)</text>
      <sha1>rjfi1yexp7rcbh0zed3iivnr76ud2bt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240315</id>
      <parentid>1240313</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T15:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Oeps</comment>
      <origin>1240315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="269" sha1="71uycz61es626weub2if99wmgfl4hf2" xml:space="preserve">== Wurk ==

{{Ping|Mysha}} Forjit my net. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 9 sep 2026, 16.55 (CEST) Oeps, ik tocht dat de side al langer bestie.... [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 9 sep 2026, 17.01 (CEST)</text>
      <sha1>71uycz61es626weub2if99wmgfl4hf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kleaster fan Steinfeld</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193980</id>
    <redirect title="Abdij Steinfeld" />
    <revision>
      <id>1240317</id>
      <timestamp>2026-09-09T16:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Abdij Steinfeld]]</comment>
      <origin>1240317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="nwupckn99vtghbphdu13ssamow6t0uj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Abdij Steinfeld]]</text>
      <sha1>nwupckn99vtghbphdu13ssamow6t0uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eastlike towy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193981</id>
    <revision>
      <id>1240323</id>
      <timestamp>2026-09-09T19:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = eastlike towy |Ofbyld  = [[Ofbyld:DSC 1712-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Eastern Towhee - female.jpg|250px]]&lt;br&gt;Wyfke&lt;/small&gt; |lûd     = [[Ofbyld:Pipilo erythrophthalmus - Eastern Towhee XC133920.ogg|250px]] |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]]...&quot;</comment>
      <origin>1240323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4681" sha1="nl80ccb8ie49z804doilleit54jx5lq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = eastlike towy
|Ofbyld  = [[Ofbyld:DSC 1712-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Eastern Towhee - female.jpg|250px]]&lt;br&gt;Wyfke&lt;/small&gt;
|lûd     = [[Ofbyld:Pipilo erythrophthalmus - Eastern Towhee XC133920.ogg|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[towy's]] (''Pipilo'') 
|Wittenskiplike namme = Pipilo erythrophthalmus
|Beskriuwer, jier=  [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Pipilo erythrophthalmus map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1=
{{Color box|#FF7F2A}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]]
|Kolom2=
{{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]
}}&lt;/small&gt;
}} 
De '''eastlike towy''' (''Pipilo erythrophthalmus'') is in [[fûgel]] út de [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Pipilo erythrophthalmus alleni, Lake Wales, Florida.jpg|thumb|left|''Pipilo erythrophthalmus allena'' (mei wite eagen).]] 
De eastlike towy is in grutte en karakteristike Amerikaanske goars mei in lingte fan 17 oant 23 sintimeter. Folwoeksen fûgels hawwe readbrune flanken, in wite bûk en in lange sturt mei wite hoeken. De boppekant, de kop en de sturt binne donker: swart by it mantsje en brún by it wyfke. Ek hat er in wyt plak by de basis fan 'e hânpinnen. It each is by de measte populaasjes read, mar wyt yn it sudeasten. Ferlikene mei de westlik foarkommende [[bûnte towy]] (dy't earder as in ûndersoarte fan 'e eastlike towy beskôge waard) mist er wite plakken op de skouderfearren en de dûbele wite wjukbannen.

== Fersprieding en taksonomy ==
De eastlike towy wurdt ferdield yn twa groepen mei yn totaal fjouwer [[ûndersoarte]]n, mei de neikommende fersprieding:

* &quot;Readeach-towy&quot; 
**''Pipilo erythrophthalmus erythrophthalmus'' – komt foar yn eastlik Noard-Amearika (fan súdlik [[Kanada]] oant de [[Golf fan Meksiko]])
** ''Pipilo erythrophthalmus canaster'' – komt foar fan [[Tennessee]] oant [[Louisiana]], [[Alabama]] en noardwestlik [[Floarida]]
* &quot;Wyteach-towy&quot;
** ''Pipilo erythrophthalmus rileyi'' – komt foar fan [[Virginia]] oant [[Georgia]], noardlik Florida en súdeastlik Alabama
** ''Pipilo erythrophthalmus allena'' – komt foar yn sintraal Floarida nei it suden oant de súdlike punt dêrfan

De fûgel is ien kear yn Jeropa waarnommen doe't in wyfke ringe waard yn [[Lundy]], [[Devon]], [[Ingelân]] op 7 juny 1966. Earder waard ek de bûnte towy (''Pipilo maculatus'') ta dizze soarte rekkene.

=== Sibskip ===
Earder waarden de Amerikaanske goarzen ta de famylje fan 'e goarzen (''Emberizidae'') rekkene, dêr't de ferlykbere soarten út Jeraazje en Afrika ta hearre. Ut ferskate genetyske stúdzjes die bliken dat se in aparte groep foarmje, dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e Amerikaanske sjongers (''Parulidae''), troepialen (''Icteridae'') en in pear lytse famyljes dy't endemysk binne yn it Karibysk Gebiet.

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Eastern towhee blandair 4.11.20 uneditedDSC 0973.jpg|thumb|left|De karakteristike wite einen fan 'e sturtfearren fan 'e fûgel.]]
De eastlike towy wurdt oantroffen op sinnerike iepen plakken, boskjes en ûndergroei fan iepen bosken. Hy is faak allinnich as er op 'e grûn nei sied en ynsekten siket. It wyfke leit ien oant trijeris yn 't jier in lechsel fan twa oant seis aaien, dy't yn tolve oant trettjin dagen útbret wurde.

== Status en bedriging ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Nei alle gedachten nimt de populaasje yn oantal ôf, mar net sa slim dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. Op grûn fan dy kritearia kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 29 miljoen briedende eksimplaren.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/eastern-towhee-pipilo-erythrophthalmus BirdLife, 9 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/eastow/L11?continue eBird, 9 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/eastow/cur/introduction Birds of the World, 9 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Pipilo erythrophthalmus|Eastlike towy}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Towy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>nl80ccb8ie49z804doilleit54jx5lq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240362</id>
      <parentid>1240323</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>gjin apostrof yn towys</comment>
      <origin>1240362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4685" sha1="l4jnp1ajt9mjzivkc241rr85z29l23x" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = eastlike towy
|Ofbyld  = [[Ofbyld:DSC 1712-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Mantsje&lt;br&gt;[[Ofbyld:Eastern Towhee - female.jpg|250px]]&lt;br&gt;Wyfke&lt;/small&gt;
|lûd     = [[Ofbyld:Pipilo erythrophthalmus - Eastern Towhee XC133920.ogg|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'')
|Skaai   = [[towys]] (''Pipilo'') 
|Wittenskiplike namme = Pipilo erythrophthalmus
|Beskriuwer, jier=  [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Pipilo erythrophthalmus map.svg|250px]]&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1=
{{Color box|#FF7F2A}} [[stânfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]]
|Kolom2=
{{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]&lt;br&gt;{{Color box|#FFDD55}} [[trekfûgel]]
}}&lt;/small&gt;
}} 
De '''eastlike towy''' (''Pipilo erythrophthalmus'') is in [[fûgel]] út de [[famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Pipilo erythrophthalmus alleni, Lake Wales, Florida.jpg|thumb|left|''Pipilo erythrophthalmus allena'' (mei wite eagen).]] 
De eastlike towy is in grutte en karakteristike Amerikaanske goars mei in lingte fan 17 oant 23 sintimeter. Folwoeksen fûgels hawwe readbrune flanken, in wite bûk en in lange sturt mei wite hoeken. De boppekant, de kop en de sturt binne donker: swart by it mantsje en brún by it wyfke. Ek hat er in wyt plak by de basis fan 'e hânpinnen. It each is by de measte populaasjes read, mar wyt yn it sudeasten. Ferlikene mei de westlik foarkommende [[bûnte towy]] (dy't earder as in ûndersoarte fan 'e eastlike towy beskôge waard) mist er wite plakken op de skouderfearren en de dûbele wite wjukbannen.

== Fersprieding en taksonomy ==
De eastlike towy wurdt ferdield yn twa groepen mei yn totaal fjouwer [[ûndersoarte]]n, mei de neikommende fersprieding:

* &quot;Readeach-towy&quot; 
**''Pipilo erythrophthalmus erythrophthalmus'' – komt foar yn eastlik Noard-Amearika (fan súdlik [[Kanada]] oant de [[Golf fan Meksiko]])
** ''Pipilo erythrophthalmus canaster'' – komt foar fan [[Tennessee]] oant [[Louisiana]], [[Alabama]] en noardwestlik [[Floarida]]
* &quot;Wyteach-towy&quot;
** ''Pipilo erythrophthalmus rileyi'' – komt foar fan [[Virginia]] oant [[Georgia]], noardlik Florida en súdeastlik Alabama
** ''Pipilo erythrophthalmus allena'' – komt foar yn sintraal Floarida nei it suden oant de súdlike punt dêrfan

De fûgel is ien kear yn Jeropa waarnommen doe't in wyfke ringe waard yn [[Lundy]], [[Devon]], [[Ingelân]] op 7 juny 1966. Earder waard ek de bûnte towy (''Pipilo maculatus'') ta dizze soarte rekkene.

=== Sibskip ===
Earder waarden de Amerikaanske goarzen ta de famylje fan 'e goarzen (''Emberizidae'') rekkene, dêr't de ferlykbere soarten út Jeraazje en Afrika ta hearre. Ut ferskate genetyske stúdzjes die bliken dat se in aparte groep foarmje, dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e Amerikaanske sjongers (''Parulidae''), troepialen (''Icteridae'') en in pear lytse famyljes dy't endemysk binne yn it Karibysk Gebiet.

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Eastern towhee blandair 4.11.20 uneditedDSC 0973.jpg|thumb|left|De karakteristike wite einen fan 'e sturtfearren fan 'e fûgel.]]
De eastlike towy wurdt oantroffen op sinnerike iepen plakken, boskjes en ûndergroei fan iepen bosken. Hy is faak allinnich as er op 'e grûn nei sied en ynsekten siket. It wyfke leit ien oant trijeris yn 't jier in lechsel fan twa oant seis aaien, dy't yn tolve oant trettjin dagen útbret wurde.

== Status en bedriging ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Nei alle gedachten nimt de populaasje yn oantal ôf, mar net sa slim dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. Op grûn fan dy kritearia kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 29 miljoen briedende eksimplaren.

{{boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/eastern-towhee-pipilo-erythrophthalmus BirdLife, 9 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/eastow/L11?continue eBird, 9 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/eastow/cur/introduction Birds of the World, 9 septimber 2026.]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Pipilo erythrophthalmus|Eastlike towy}}
}}

[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Towy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>l4jnp1ajt9mjzivkc241rr85z29l23x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pipilo erythrophthalmus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193982</id>
    <redirect title="Eastlike towy" />
    <revision>
      <id>1240324</id>
      <timestamp>2026-09-09T19:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Eastlike towy]]</comment>
      <origin>1240324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="ky75ep28xpkssdp3to1f5vwser9bvem" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Eastlike towy]]</text>
      <sha1>ky75ep28xpkssdp3to1f5vwser9bvem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Towy</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193983</id>
    <revision>
      <id>1240325</id>
      <timestamp>2026-09-09T19:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Pipilo|''Pipilo''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]&quot;</comment>
      <origin>1240325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="i877mtlyngj8avafpyz855qr84ie3z1" xml:space="preserve">{{Commonscat|Pipilo|''Pipilo''}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]</text>
      <sha1>i877mtlyngj8avafpyz855qr84ie3z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Ga</title>
    <ns>10</ns>
    <id>193984</id>
    <revision>
      <id>1240327</id>
      <timestamp>2026-09-09T19:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Taalwerjefte|in|Gealic}}{{{1|}}}&lt;noinclude&gt; [[Kategory:Berjochten ISO-639|Ga]] &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>1240327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="ezouqmdfytncoouwft4bhg340na1v03" xml:space="preserve">{{Taalwerjefte|in|Gealic}}{{{1|}}}&lt;noinclude&gt;
[[Kategory:Berjochten ISO-639|Ga]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ezouqmdfytncoouwft4bhg340na1v03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240328</id>
      <parentid>1240327</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T19:19:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1240328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="i8yjdt39q3ajr258q4x1qx85wda9r4m" xml:space="preserve">{{Taalwerjefte|ga|Gealic}}{{{1|}}}&lt;noinclude&gt;
[[Kategory:Berjochten ISO-639|Ga]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i8yjdt39q3ajr258q4x1qx85wda9r4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saasveld</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193985</id>
    <revision>
      <id>1240331</id>
      <timestamp>2026-09-09T19:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks plak (2026) | namme                      = Saasveld | ôfbylding                  = Heilige Plechelmuskerk Saasveld.jpg | ôfbyldingsbreedte          =  | ôfbyldingstekst            = Sint-Plechelmustsjerke | flagge                     =  | wapen                      =  | ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Saasveld}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro foar de Statistyk&lt;/ref&gt; | oerfl...&quot;</comment>
      <origin>1240331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3618" sha1="cj3lomfs3fdwq5zlugu5oy1mcyii4p4" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Saasveld
| ôfbylding                  = Heilige Plechelmuskerk Saasveld.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Sint-Plechelmustsjerke
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Saasveld}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro foar de Statistyk&lt;/ref&gt;
| oerflak                    = 22,12 km²,&lt;br&gt;dêrfan lân 22,05 km²&lt;br&gt;dêrfan wetter 0,07 km²
| befolkingstichtens         =  
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://saasveld-online.nl/ saasveld-online.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 19
| lat_sec                    = 50.7
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 6
| lon_min                    = 48
| lon_sec                    = 25.4
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Saasveld yn Oerisel
| ôfbylding99                = Map NL - Dinkelland - Saasveld.png
| ôfbyldingstekst99          = Lokaasje fan Saasveld yn 'e gemeente Dinkellân
}}
'''Saasveld''' ([[Nedersaksysk]]: ''Soasel'') is in [[Karspel|tsjerkedoarp]] yn 'e [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2001 makke it doarp diel út fan 'e gemeente [[Weerselo]]. Saasveld hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Saasveld}} ynwenners.&lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;

[[Ofbyld:Huis Saasfelt.jpg|thumb|left|Hûs Saasveld.]]
It doarp is ûntstien by it kastiel Saterslo (Hûs Saasveld). Dat midsiuwske kastiel waard yn 1817 ôfbrutsen. Allinnich de grêft dy't de tsjerke omfiemet docht noch tinken oan it eardere kastiel.

Nei de ôfbraak fan it kastiel waard op dat plak de roomsk-katolike Sint-Plechelmustsjerke boud. It hjoeddeiske tsjerkegebou is de tredde stiennen tsjerke sûnt 1820 en waard ûntwurpen troch de [[Amersfoart]]se arsjitekt [[Herman Kroes]] en yn 1926 yn gebrûk nommen. De 43 brânskildere ramen foar de tsjerke, de pastorije en de aula waarden yn in tiidrek fan tritich jier makke troch de Oldenzaalske glêsker Jan Schoenaker. 

Yn 2016 twong de [[Aartsbisdom Utert (roomsk-katolyk)|aartsbiskop fan Utert]], kardinaal [[Wim Eijk|Eijk]], twa kear in boeteritus ôf fan 'e Sint-Plechelmusparochy, om't de tsjerke ûnweardich brûkt wie foar oare doelen as de earetsjinst, nammentlik foar muzyk- en teäterfoarstellingen.

Yn 'e omkriten fan Saasveld stiet noch in wynmûne dy't yn gebrûk is, de Saasveldermûne út 1870. De mûne waard yn 1978 restaurearre.

Saasveld is yn 'e regio wat bekend wurden troch it stapperssintrum Bruins, dat al tsientallen jierren midden yn it doarp leit en in mannichte besikers lûkt dy't folle grutter is as it oantal ynwenners fan it doarp.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Saasveld}}
}}
{{msg:GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]</text>
      <sha1>cj3lomfs3fdwq5zlugu5oy1mcyii4p4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Het Stift</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193986</id>
    <revision>
      <id>1240346</id>
      <timestamp>2026-09-09T20:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks plak (2026) | namme                      = Het Stift | ôfbylding                  = 2026 Weerselo (It Stift), protestantske tsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte          =  | ôfbyldingstekst            = Stiftstsjerke. | flagge                     =  | wapen                      =  | ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Het Stift}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro foar de Statistyk&lt;/re...&quot;</comment>
      <origin>1240346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4912" sha1="d30gf2ht565x8z2ehrge2wn5008zpxn" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Het Stift
| ôfbylding                  = 2026 Weerselo (It Stift), protestantske tsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Stiftstsjerke.
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Het Stift}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro foar de Statistyk&lt;/ref&gt;
| oerflak                    = 14,9 km²
| befolkingstichtens         =  
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://www.het-stift.nl/ www.het-stift.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 21
| lat_sec                    = 21.2
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 6
| lon_min                    = 50
| lon_sec                    = 34.8
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Het Stift yn Oerisel
| ôfbylding99                = Rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht - Het Stift Weerselo.png
| ôfbyldingstekst99          = Grins fan it beskerme doarpsgesicht.
}}
'''It Stift''' (offisjeel: Het Stift) is in doarp yn 'e [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2001 foel it ûnder de gemeente [[Weerselo]]. Het Stift leit bewesten Weerselo.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:2026 It Stift, Weerselo, doopfont stiftstsjerke.jpg|thumb|left|12e-iuwsk doopfont yn 'e stiftstsjerke.]]
Yn 1142 waard de tsjerke fan Weerselo mei al har besittings skonken oan ridder Hugo fan Buren. Oant dy tiid wie dizze tsjerke in kapel, dy't út 'e [[kapittel]]tsjerke fan Sint-Plechelmus yn [[Oldenzaal]] wei bestjoerd waard. Hugo fan Buren woe him dêr tegearre mei syn maten in weromlûke om dêr te libjen yn boete en gebed. Op 14 septimber 1152 waard de kapel offisjeel ta kleaster wijd. Ynearsten wie it in [[Benediktinen|benediktynsk]] kleaster foar sawol paters as susters. Yn 'e earste iuwen nei de ynwijing fan it kompleks hie it kleaster swier te lijen ûnder de rôfsucht fan Twintske aadliken, benammen de Hearen fan Saasveld. Op in stuit ferhûzen de paters nei Utert en bleaune de susters allinnich efter. Dêrnei waarden froulju fan aadlike komôf talitten ta it kleaster om dêr te profitearjen fan goed ûnderwiis. De strange regels fan it oarspronklike benediktynske kleaster feroaren stadichoan en koart nei 1500 feroare it kleaster definityf yn in frij, aadlik stift, dêr't lykwols noch wol alle dagen de [[hillige Misse]] en oare liturgyske plechtichheden fierd waarden troch de mienskip.

Op [[Martinus fan Tours|Sint-Marten]] fan it jier 1523 baarnde it part fan it kleasterkompleks dat bewenne waard hast hielendal ôf. Yn 1626, doe't Oldenzaal ferovere wie op 'e Spanjerts, waard troch de Steaten fan Oerisel besletten dat ek yn it katolyk bleaune Weerselo in grifformearde predikant oansteld wurde moast, dy't him by Het Stift fêstige. De Stiftstsjerke ferlear doe it katolike karakter en waard op 'e nij ynrjochte foar de [[Kalvinisme|kalvinistyske]] earetsjinst.
[[Ofbyld:2026 It Stift, Weerselo, skoalle.jpg|thumb|left|Stiftsskoalle.]]
Om't kening [[Loadewyk Napoleon Bonaparte|Loadewyk Napoleon Bonaparte fan Hollân]] yn 1809 fûn dat de Stiftstsjerke te lyts wie foar de grutte katolike mienskip fan Weerselo mocht de lytse herfoarme mienskip de tsjerke hâlde. De katoliken krigen doe jild om in eigen tsjerke te bouwen dy't mear wop harren grutte tal berekkene wie. 

Yn 1932 fûn der in grutte restauraasje fan 'e tsjerke plak. Yn 1974 waarden de stiftshuzen, dy't om 1800 hinne ôfbrutsen wiene, op harren âlde fûneminten wer opboud neffens tekeningen út om-ende-by 1750.

== Beskerme doarpsgesicht ==
[[Ofbyld:2026 Weerselo, it Stift.jpg|thumb|left|Stiftshûzen]]
Yn It Stift stiet de stiftstsjerke, dy't fan om-ende-by 1400 datearret. De stiftshuzen wurde tsjintwurdich troch partikulieren bewenne. It Stift en de omjouwing binne in beskerme doarpsgesicht.

It Stift Weerselo is sûnt 19 april 1973 in fan rykswege beskerme doarpsgesicht mei in oerflak fan 14,9 hektare. 

{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en referinsjes op [[:nl:Het Stift]]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Het Stift}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]</text>
      <sha1>d30gf2ht565x8z2ehrge2wn5008zpxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240363</id>
      <parentid>1240346</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1240363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4940" sha1="70behe5dwhzshdlhghkw1b54xkfnyvy" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                      = Het Stift
| ôfbylding                  = 2026 Weerselo (It Stift), protestantske tsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte          = 
| ôfbyldingstekst            = Stiftstsjerke.
| flagge                     = 
| wapen                      = 
| ynwennertal                = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Het Stift}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sintraal Buro foar de Statistyk&lt;/ref&gt;
| oerflak                    = 14,9 km²
| befolkingstichtens         =  
| stêdekloft                 = 
| hichte                     = 
| lân                        = {{NL}}
| bestjoerlike ienheid 1     = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]]
| bestjoerlike ienheid 2     = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Dinkellân]]
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                  = 
| tiidsône                   = 
| simmertiid                 =
| koördinaten                = 
| webside                    = [https://www.het-stift.nl/ www.het-stift.nl]
| mapname                    = Oerisel
| mapwidth                   = 
| lat_deg                    = 52
| lat_min                    = 21
| lat_sec                    = 21.2
| lat_dir                    = N
| lon_deg                    = 6
| lon_min                    = 50
| lon_sec                    = 34.8
| lon_dir                    = E
| tekst by posysjekaart      = Lizzing fan Het Stift yn Oerisel
| ôfbylding99                = Rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht - Het Stift Weerselo.png
| ôfbyldingstekst99          = Grins fan it beskerme doarpsgesicht.
}}
'''It Stift''' (offisjeel: Het Stift) is in doarp yn 'e [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Dinkellân]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 2001 foel it ûnder de gemeente [[Weerselo]]. Het Stift leit bewesten Weerselo.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:2026 It Stift, Weerselo, doopfont stiftstsjerke.jpg|thumb|left|12e-iuwsk doopfont yn 'e stiftstsjerke.]]
Yn 1142 waard de tsjerke fan Weerselo mei al har besittings skonken oan ridder Hugo fan Buren. Oant dy tiid wie dizze tsjerke in kapel, dy't út 'e [[kapittel]]tsjerke fan Sint-Plechelmus yn [[Oldenzaal]] wei bestjoerd waard. Hugo fan Buren woe him dêr tegearre mei syn maten in weromlûke om dêr te libjen yn boete en gebed. Op 14 septimber 1152 waard de kapel offisjeel ta kleaster wijd. Ynearsten wie it in [[Benediktinen|benediktynsk]] kleaster foar sawol paters as susters. Yn 'e earste iuwen nei de ynwijing fan it kompleks hie it kleaster swier te lijen ûnder de rôfsucht fan Twintske aadliken, benammen de Hearen fan Saasveld. Op in stuit ferhûzen de paters nei Utert en bleaune de susters allinnich efter. Dêrnei waarden froulju fan aadlike komôf talitten ta it kleaster om dêr te profitearjen fan goed ûnderwiis. De strange regels fan it oarspronklike benediktynske kleaster feroaren stadichoan en koart nei 1500 feroare it kleaster definityf yn in frij, aadlik stift, dêr't lykwols noch wol alle dagen de [[hillige Misse]] en oare liturgyske plechtichheden fierd waarden troch de mienskip.

Op [[Martinus fan Tours|Sint-Marten]] fan it jier 1523 baarnde it part fan it kleasterkompleks dat bewenne waard hast hielendal ôf. Yn 1626, doe't Oldenzaal ferovere wie op 'e Spanjerts, waard troch de Steaten fan Oerisel besletten dat ek yn it katolyk bleaune Weerselo in grifformearde predikant oansteld wurde moast, dy't him by Het Stift fêstige. De Stiftstsjerke ferlear doe it katolike karakter en waard op 'e nij ynrjochte foar de [[Kalvinisme|kalvinistyske]] earetsjinst.
[[Ofbyld:2026 It Stift, Weerselo, skoalle.jpg|thumb|left|Stiftsskoalle.]]
Om't kening [[Loadewyk Napoleon Bonaparte|Loadewyk Napoleon Bonaparte fan Hollân]] yn 1809 fûn dat de Stiftstsjerke te lyts wie foar de grutte katolike mienskip fan Weerselo mocht de lytse herfoarme mienskip de tsjerke hâlde. De katoliken krigen doe jild om in eigen tsjerke te bouwen dy't mear wop harren grutte tal berekkene wie. 

Yn 1932 fûn der in grutte restauraasje fan 'e tsjerke plak. Yn 1974 waarden de stiftshuzen, dy't om 1800 hinne ôfbrutsen wiene, op harren âlde fûneminten wer opboud neffens tekeningen út om-ende-by 1750.

== Beskerme doarpsgesicht ==
[[Ofbyld:2026 Weerselo, it Stift.jpg|thumb|left|Stiftshûzen]]
Yn It Stift stiet de stiftstsjerke, dy't fan om-ende-by 1400 datearret. De stiftshuzen wurde tsjintwurdich troch partikulieren bewenne. It Stift en de omjouwing binne in beskerme doarpsgesicht.

It Stift Weerselo is sûnt 19 april 1973 in fan rykswege beskerme doarpsgesicht mei in oerflak fan 14,9 hektare. 

{{boarnen|boarnefernijing=
* Sjoch foar boarnen en referinsjes op [[:nl:Het Stift]]
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Het Stift}}
}}
{{GemeenteDinkellân}}

{{DEFAULTSORT:Stift, Het}}
[[Kategory:Plak yn Dinkellân]]</text>
      <sha1>70behe5dwhzshdlhghkw1b54xkfnyvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savannagoars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193987</id>
    <redirect title="Savannahgoars" />
    <revision>
      <id>1240351</id>
      <timestamp>2026-09-09T21:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Savannagoars]] omneamd ta [[Savannahgoars]]: Neffens it artikel op En: is dizze fûgel neamd nei de stêd Savannah yn Georgia.</comment>
      <origin>1240351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="5fkupukd958zvie3yffy1idyt4kg55d" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Savannahgoars]]</text>
      <sha1>5fkupukd958zvie3yffy1idyt4kg55d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savannagoarzen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193988</id>
    <redirect title="Savannahgoarzen" />
    <revision>
      <id>1240356</id>
      <timestamp>2026-09-09T22:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Savannagoarzen]] omneamd ta [[Savannahgoarzen]]: Neffens it artikel op En: is dizze fûgel neamd nei de stêd Savannah yn Georgia.</comment>
      <origin>1240356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="4024q0v63wrstwmrgsoo3s7soc5mxy6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Savannahgoarzen]]</text>
      <sha1>4024q0v63wrstwmrgsoo3s7soc5mxy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Labrador-skiereilân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193989</id>
    <redirect title="Labrador (regio)" />
    <revision>
      <id>1240359</id>
      <timestamp>2026-09-09T22:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Labrador (regio)]]</comment>
      <origin>1240359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="bjmkc3py0oqerzg7efy8ou4hrya4kx6" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Labrador (regio)]]</text>
      <sha1>bjmkc3py0oqerzg7efy8ou4hrya4kx6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Savannagoars</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193990</id>
    <redirect title="Kategory:Savannahgoars" />
    <revision>
      <id>1240361</id>
      <timestamp>2026-09-09T22:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Savannagoars]] omneamd ta [[Kategory:Savannahgoars]]: Neffens it artikel op En: is dizze fûgel neamd nei de stêd Savannah yn Georgia.</comment>
      <origin>1240361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="9koone4ejcukke416bkndzm2ohl0mgb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Kategory:Savannahgoars]]</text>
      <sha1>9koone4ejcukke416bkndzm2ohl0mgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kluft</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193991</id>
    <redirect title="Kloft (rjochtsgebiet)" />
    <revision>
      <id>1240368</id>
      <timestamp>2026-09-10T04:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Kloft (rjochtsgebiet)]]</comment>
      <origin>1240368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="aj6jbegd1d8uiges6p72nx27ri2uv9a" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kloft (rjochtsgebiet)]]</text>
      <sha1>aj6jbegd1d8uiges6p72nx27ri2uv9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kloft (rjochtsgebiet)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193992</id>
    <revision>
      <id>1240369</id>
      <timestamp>2026-09-10T05:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;In '''kloft''' of '''espel''' (yn [[Grinslân]] '''kluft''', '''klauw''' of '''clauw''' neamd&lt;ref&gt;[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&amp;wdb=WFT&amp;id=50691.re.d1e2746509&amp;lemma=kluft&amp;domein=0&amp;conc=true WFT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WNT&gt;[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&amp;wdb=WNT&amp;id=M033115&amp;lemma=klauw&amp;domein=0&amp;conc=true WNT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''&lt;/ref&gt;,...&quot;</comment>
      <origin>1240369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3820" sha1="sywhdq19j0ixa9fdsbk1gudqlu4v9qm" xml:space="preserve">In '''kloft''' of '''espel''' (yn [[Grinslân]] '''kluft''', '''klauw''' of '''clauw''' neamd&lt;ref&gt;[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&amp;wdb=WFT&amp;id=50691.re.d1e2746509&amp;lemma=kluft&amp;domein=0&amp;conc=true WFT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WNT&gt;[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&amp;wdb=WNT&amp;id=M033115&amp;lemma=klauw&amp;domein=0&amp;conc=true WNT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''&lt;/ref&gt;, [[Aldfrysk]]: ''kleft'')&lt;ref&gt;[https://etymologiebank.nl/trefwoord/klucht ''Etymologisch woordenboek van het Nederlands''], N. van der Sijs (2003-2009) yn: [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: ''klucht''&lt;/ref&gt;) wie yn [[Grinslân]], benammen yn [[Hunzegoa]] en [[Fivelgoa]] en yn guon parten fan [[Fryslân]] westlik fan 'e [[Lauwers]] in rjochtsterm.&lt;ref name=WNT/&gt; It wie de namme fan in ûnderferdieling fan in [[karspel]] of fan in [[rjochtstoel]]. In kloft hie ornaris gjin eigen tsjerke, dochs bytiden in [[Kapel (gebedsromte)|kapel]]. In kloft kin ek as [[synonym]] fan in [[wyk]] of [[buorskip]] sjoen wurde.

It begryp kloft kaam benammen foar op it Grinslânske en Fryske plattelân, bygelyks de [[Juursemakluft]] yn it [[Humsterlân]]. Yn 'e [[Ommelannen]] foelen de kloften ornaris mank mei in groep [[pleats]]en of eale [[heerd]]en dy't om bar meidiene oan 'e rjochtspraak.

Dêrnjonken wiene der buorskippen of kloften dy't in rol by de wettersteat, dykûnderhâld, buorrenhelp, ensfth. In reglemint út [[1722]] foar de [[Stedsjurisdiksje fan Grins]] skreau foar dat alle doarpen út in tal kloften of buertgilden (''nabergilden'') bestean moasten, dy't en oare publike taken ferantwurdlik wiene. Soksoarte organisaasjes bestiene ek yn 'e Ommelannen. De gruttere doarpen hiene fjouwer of mear buertgilden. In soad buertgilden kamen yn 'e rin fan de 19e iuw te ferfallen, nei't harren taken foar it grutste part troch de [[Gemeenten fan Nederlân|gemeenten]] oernommen waarden. Somtiden bleaune se as organisaasjes foar buorrenhelp bestean, oant se nei 1900 troch begraffenisferienings ferfongen waarden.

Ek yn stedske omkriten waas dat begryp brûkt. Sa wie de stêd [[Grins (stêd)|Grins]] ûnderferparte yn earst seis en letter troch gearfoegjen fjouwer kloften. Dy kloften waarden wer ûnderferparte yn ''rotten''. In ''rot'' wie in buert, of wat Grins oanbelange, in strjitte as in hûzeblok oan ien kant fan de strjitte. In soksoarte ''rot'' waard laat troch in ''rot''master, dy't tafersjoch hold op in ''rot''. Yn Grins hie yn 'e 16e iuw alle kloften likernôch 13 oant 19 ''rotten''.&lt;ref&gt;Laan, M. van der (1985), ''Het versterkte Groningen : de verdedigingswerken van Groningen, 1527 -1577''. Doktoraalskripsje midsiuwske skiednis Ryksuniversiteit Grins. side 100.&lt;/ref&gt;  Yn de Fryske stêden waard it begryp '''espel'''&lt;ref&gt;[https://frysker.nl/en/sykje/ Frysker: stekwurd: espel]&lt;/ref&gt; brûkt. Op it Grinslânske plattelân waarden ek wol de begripen ''-horn'' (hoeke, ferlykje &quot;herne&quot;) of ''-gilde'' brûkt.

== Sjoch ek ==
* [[Klauboek]]

== Keppelings om utens ==
* C. Tromp, ''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&amp;mizig=210&amp;miadt=5&amp;micode=4&amp;miview=inv2 Inleiding]'', yn: ''De Groningse kerspelarchieven'', Grins 1982
* D.J. Wijmer, ''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&amp;mizig=210&amp;miadt=5&amp;micode=418&amp;miview=inv2 Nabergilden in Groningen, 1668-1940]'', yn: ''Inventaris van de archieven van nabergilden in de provincie Groningen'', Grins 1985
* ''Woordenboek der Nederlandsche Taal'': ''[http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&amp;wdb=WNT&amp;id=M034020 kluft], [http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&amp;wdb=WNT&amp;id=M033115 klauw]''

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Histoaryske geografy]]
[[Kategory:Skiednis fan Grinslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Fryslân]]</text>
      <sha1>sywhdq19j0ixa9fdsbk1gudqlu4v9qm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1240371</id>
      <parentid>1240369</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T05:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1240371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3828" sha1="aa9ngw55qpxnhafnrdgx4gvy1y3dau5" xml:space="preserve">In '''kloft''' of '''espel''' (yn [[Grinslân]] '''''kluft''', '''klauw''''' of '''''clauw''''' neamd&lt;ref&gt;[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&amp;wdb=WFT&amp;id=50691.re.d1e2746509&amp;lemma=kluft&amp;domein=0&amp;conc=true WFT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WNT&gt;[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&amp;wdb=WNT&amp;id=M033115&amp;lemma=klauw&amp;domein=0&amp;conc=true WNT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''&lt;/ref&gt;, [[Aldfrysk]]: ''kleft'')&lt;ref&gt;[https://etymologiebank.nl/trefwoord/klucht ''Etymologisch woordenboek van het Nederlands''], N. van der Sijs (2003-2009) yn: [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: ''klucht''&lt;/ref&gt;) wie yn [[Grinslân]], benammen yn [[Hunzegoa]] en [[Fivelgoa]] en yn guon parten fan [[Fryslân]] westlik fan 'e [[Lauwers]] in rjochtsterm.&lt;ref name=WNT/&gt; It wie de namme fan in ûnderferdieling fan in [[karspel]] of fan in [[rjochtstoel]]. In kloft hie ornaris gjin eigen tsjerke, dochs bytiden in [[Kapel (gebedsromte)|kapel]]. In kloft kin ek as [[synonym]] fan in [[wyk]] of [[buorskip]] sjoen wurde.

It begryp kloft kaam benammen foar op it Grinslânske en Fryske plattelân, bygelyks de [[Juursemakluft]] yn it [[Humsterlân]]. Yn 'e [[Ommelannen]] foelen de kloften ornaris mank mei in groep [[pleats]]en of eale [[heerd]]en dy't om bar meidiene oan 'e rjochtspraak.

Dêrnjonken wiene der buorskippen of kloften dy't in rol by de wettersteat, dykûnderhâld, buorrenhelp, ensfth. In reglemint út [[1722]] foar de [[Stedsjurisdiksje fan Grins]] skreau foar dat alle doarpen út in tal kloften of buertgilden (''nabergilden'') bestean moasten, dy't en oare publike taken ferantwurdlik wiene. Soksoarte organisaasjes bestiene ek yn 'e Ommelannen. De gruttere doarpen hiene fjouwer of mear buertgilden. In soad buertgilden kamen yn 'e rin fan de 19e iuw te ferfallen, nei't harren taken foar it grutste part troch de [[Gemeenten fan Nederlân|gemeenten]] oernommen waarden. Somtiden bleaune se as organisaasjes foar buorrenhelp bestean, oant se nei 1900 troch begraffenisferienings ferfongen waarden.

Ek yn stedske omkriten waas dat begryp brûkt. Sa wie de stêd [[Grins (stêd)|Grins]] ûnderferparte yn earst seis en letter troch gearfoegjen fjouwer kloften. Dy kloften waarden wer ûnderferparte yn ''rotten''. In ''rot'' wie in buert, of wat Grins oanbelange, in strjitte as in hûzeblok oan ien kant fan de strjitte. In soksoarte ''rot'' waard laat troch in ''rot''master, dy't tafersjoch hold op in ''rot''. Yn Grins hie yn 'e 16e iuw alle kloften likernôch 13 oant 19 ''rotten''.&lt;ref&gt;Laan, M. van der (1985), ''Het versterkte Groningen : de verdedigingswerken van Groningen, 1527 -1577''. Doktoraalskripsje midsiuwske skiednis Ryksuniversiteit Grins. side 100.&lt;/ref&gt;  Yn de Fryske stêden waard it begryp '''espel'''&lt;ref&gt;[https://frysker.nl/en/sykje/ Frysker: stekwurd: espel]&lt;/ref&gt; brûkt. Op it Grinslânske plattelân waarden ek wol de begripen ''-horn'' (hoeke, ferlykje &quot;herne&quot;) of ''-gilde'' brûkt.

== Sjoch ek ==
* [[Klauboek]]

== Keppelings om utens ==
* C. Tromp, ''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&amp;mizig=210&amp;miadt=5&amp;micode=4&amp;miview=inv2 Inleiding]'', yn: ''De Groningse kerspelarchieven'', Grins 1982
* D.J. Wijmer, ''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&amp;mizig=210&amp;miadt=5&amp;micode=418&amp;miview=inv2 Nabergilden in Groningen, 1668-1940]'', yn: ''Inventaris van de archieven van nabergilden in de provincie Groningen'', Grins 1985
* ''Woordenboek der Nederlandsche Taal'': ''[http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&amp;wdb=WNT&amp;id=M034020 kluft], [http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&amp;wdb=WNT&amp;id=M033115 klauw]''

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Histoaryske geografy]]
[[Kategory:Skiednis fan Grinslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Fryslân]]</text>
      <sha1>aa9ngw55qpxnhafnrdgx4gvy1y3dau5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Plechelmus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193993</id>
    <revision>
      <id>1240379</id>
      <timestamp>2026-09-10T07:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks hillige | ôfbylding                   = Plechelmus fan Oldenzaal.jpg | ôfbyldingstekst             = Sulveren relykskryn yn 'e Plechelmusbasilyk fan Oldenzaal | ôfbyldingsbreedte           =  | namme                       = Plechelmus | bertenamme                  =  | nasjonaliteit               =  | bertedatum                  = 7e iuw | berteplak                   = [[Northumbria]] | stjerdatum                  = 15 july 732 | stjerplak                   =...&quot;</comment>
      <origin>1240379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5285" sha1="tnz4gebpqfn7d8v8f4zkr0miw59yor7" xml:space="preserve">{{Ynfoboks hillige
| ôfbylding                   = Plechelmus fan Oldenzaal.jpg
| ôfbyldingstekst             = Sulveren relykskryn yn 'e Plechelmusbasilyk fan Oldenzaal
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = Plechelmus
| bertenamme                  = 
| nasjonaliteit               = 
| bertedatum                  = 7e iuw
| berteplak                   = [[Northumbria]]
| stjerdatum                  = 15 july 732
| stjerplak                   = [[Sint Odiliënberg]]
| etnisiteit                  = 
| regionale identiteit        = 
| berop                       = Misjonaris
| kleasteroarder              = 
| funksjes                    = 
| titels                      = 
| prizen                      = 
| funksje1                    = Biskop 
| amtsperioade1               = 8e iuw
| sillich ferklearre          = 
| hillich ferklearre          = 
| fereare troch               = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]]
| hjeldei                     = 15 july
| hillichdom                  = Sint-Plechelmusbasilyk (Oldenzaal)&lt;br&gt;Basilyk fan de SS. Wiro, Plechelmus en Otgerus (Sint Odiliënberg)
| attributen                  = Biskopsstêf, tsjerkemodel
| patroan fan                 = [[Twinte]], [[Oldenzaal]]
| tradysje                    = 
| wichtichste wurken          = 
| webside                     = 
}}
'''Plechelmus''', ek wol '''Plechtelmus''' (berne yn 'e 7e iuw; ferstoarn op 15 july 732 yn [[Sint Odiliënberg]]), wie in [[Angelsaksen|Angelsaksyske]] [[misjonaris]] dy't yn 'e 8e iuw foaral yn it gebiet fan it Nederlân fan no it [[kristendom]] brocht. 

== Libben ==
Plechelmus kaam út [[Northumbria]], in Angelsaksysk keninkryk mei in Iersk-Skotske befolking, en soe in learling, faaks ek famylje, west hawwe fan biskop Aldhelm fan Sherborne. Neffens in 9e-iuwske [[hagiografy]] hat er tegearre mei de misjonarissen [[Otger]] en [[Wiro (hillige)|Wiro]] oan 'e [[Nederryn]] en de [[Maas]] it [[kristendom]] ferspraat. Hy wie benammen aktyf yn [[Gelderlân]], [[Oerisel]] en [[Twinte]], dêr't er de befolking bekearde. In rige nei him ferneamde tsjerken ferwiist dêr hjoed-de-dei noch nei. Neffens [[Jean Bolland]] ferstoar Plechelmus op 15 july 732 yn it kleaster op 'e Sint-Pitersberch (it hjoeddeiske [[Sint Odiliënberg]]) by [[Roermond]], dêr't er ek begroeven waard. Yn 'e 10e iuw waarden de [[Relikwy|reliken]] fan Plechelmus troch de doetiidske [[Aartsbisdom Utert (roomsk-katolyk)|biskop fan Utert]] plechtich opgroeven. De Keulske skiedskriuwer [[Aegidius Gelenius]] skreau yn 'e 17e iuw de stifting fan 'e [[Keulen|Keulske]] tsjerke [[Grutte Sint-Martinustsjerke|Groß St. Martin]] ta oan Plechelmus en syn maat Wiro.

== Reliken ==
In grut part fan 'e reliken dy’t oan Plechelmus tawiisd wurde, waard troch de Frankyske kening [[Lotarius I]] skonken oan 'e Utertske biskop [[Hunger fan Utert|Hungerus Frisus]]. De reliken moasten foar de ynfallende [[Wytsings]] yn feiligens brocht wurde. [[Balderik fan Utert]] liet se yn it iepenbier ferearje. Yn it jier 954 waarden guon fan 'e reliken (de plasse en parten fan in pear fingers) nei [[Oldenzaal]] brocht, dêr't se yn in relykhâlder bewarre wurde.

In oar part fan 'e reliken, dat yn it kleaster op de Sint-Pitersberch yn in [[Skryn|relykskryn]] efterbleaun wie, kaam yn 1361 mei it konvint nei Roermond, dêr't de skryn yn in alter fan 'e Hillige Geastkapel in plak krige. Yn 'e tiid fan 'e [[Byldestoarm]] waard de skryn ferside stoppe foar de folgers fan it [[kalvinisme]] en dêrnei fergetten. Yn 1594 waard er werûntdutsen en de skryn, mei de ynskripsje &quot;''Partes Reliquiarum Ssum Wironis, Plechelmi et Odger''&quot;, waard yn 1661 oerbrocht nei de [[Sint-Kristoffelkatedraal (Roermond)|Kristoffelkatedraal]] fan Roermond.

Op 12 maaie 1686 kaam in part fan 'e reliken yn in prosesje werom nei de restaurearre [[Basilyk fan de HH. Wiro, Plechelmus en Otgerus]] fan Sint Odiliënberg. Yn it ramt fan syn biskopsferkiezing skonk Reginaldus Cools yn 1700 in nije skryn. By de iepening fan 'e skryn op 13 maaie 1855 troch biskop Joannes Paredis waarden in pear dielen derút helle om oan 'e Plechelmustsjerke yn [[De Lutte]] te jaan. Yn 1880 wie dy skryn sa ferrotte dat de reliken yn in ienfâldige kiste oerbrocht wurde moasten. 

Yn 1903 krigen de reliken yn in nije, neoromaanske skryn, makke troch de firma August Witte út Aken, lang om let harren hjoeddeiske plak yn in nis fan it haadalter.

== Feestdei ==
De dei dat Plechelmus betocht wurdt falt op 15 july.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.zeno.org/Heiligenlexikon-1858/A/Plechelmus,+S.S.+(1-2) ''Vollständiges Heiligen-Lexikon'']
* Albert Wolters: ''De heil. Wiro, Plechelmus en Odgerus en het Kapittel van Sint-Odilienberg.'' Roermond 1861 [https://books.google.de/books?id=P09Uk8wJ8OIC&amp;pg=PA43&amp;dq=Plechelmus&amp;hl=de&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjimr79l-GKAxVV3gIHHTZSGE0Q6AF6BAgHEAI#v=onepage&amp;q=Plechelmus&amp;f=false ''Google Books'']
----
{{Commonscat|Saint Plechelm|Sint-Plechelmus}}
}}

[[Kategory:Roomsk-katolyk hillige]]
[[Kategory:Angelsaksysk persoan]]
[[Kategory:Ingelsk sindeling]]
[[Kategory:Ier-kristlik sindeling]]
[[Kategory:biskop]]
[[Kategory:Roomsk-katolyk biskop]] 
[[Kategory:Ingelsk hillige]]
[[Kategory:Persoan berne yn de 7e iuw]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn de 8e iuw]]</text>
      <sha1>tnz4gebpqfn7d8v8f4zkr0miw59yor7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>