Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 355 1240468 1182291 2026-09-11T07:33:53Z Anoniem-NOF 39410 /* Mienskip */ 1240468 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Wommels | ôfbylding = Wommels (20251308730).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = [[File:Wommels vlag.svg|border|125px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[File:Wommels wapen.svg|60px]] | ynwennertal = 2.233 <small>(2016)</small> | oerflak = 10,28 km² | befolkingstichtens = 217,2 / km² | stêdekloft = | hichte = 0,3 m | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flagge fan Hinnaarderadiel.PNG|border|20px]] [[Hinnaarderadiel]] <small>(oant 1984)</small><br> [[File:Flagge fan Littenseradiel.png|border|20px]] [[Littenseradiel]]<small>(1984-2018)</small><br> [[File:Flagge fan Súdwest-Fryslân.png|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = [[Romeinske Tiid]] | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = 53°06′31″N 5°35′16″E | webside = [http://www.wommels.nl/ www.wommels.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 31 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 35 | lon_sec = 16 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} '''Wommels''' is in [[doarp]] dat sintraal yn de [[Fryslân|Fryske]] [[Greidhoeke]] leit yn de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. It wie foarhinne it [[haadplak]] fan de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Littenseradiel]], en foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] wie it it haadplak fan 'e gemeente [[Hinnaarderadiel]]. Op [[1&nbsp;jannewaris]] [[2018]] ferlear it syn haadplakfunksje, doe't it mei in grut diel fan Littenseradiel ta de gemeente [[Súdwest-Fryslân]] kaam te hearren. Ta Wommels wurde njoggen [[buorskip]]pen en [[útbuorren]]s rekkene, wêrûnder [[Littenserbuorren]]. It is in [[terpdoarp]] wêrfan't de [[skiednis]] neffens [[argeology]]ske fynsten werom giet oant yn 'e [[Romeinske Tiid]]. Letter hie it in wichtige rol yn de Fryske [[suvel]]hannel. Neffens offisjele gegevens fan 'e gemeente Littenseradiel hie Wommels yn [[2016]] 2.233 ynwenners. == Geografy == Wommels leit min ofte mear sintraal yn 'e [[Fryslân|Fryske]] [[Greidhoeke]], tusken [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Snits (stêd)|Snits]], [[Frjentsjer]] en [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] yn. Oan 'e noardwestkant rint de [[autowei]] [[N359]] by it doarp lâns, dy't Boalsert mei Ljouwert ferbynt. Dêrby leit Wommels op likernôch in trêdepart fan 'e ôfstân tusken dy beide [[stêd]]en, rekkene fan Boalsert ôf. De [[Slachte]] rint ûngefear 1&nbsp;km súdwestlik by Wommels lâns. De trochgeande [[ferhurde wei|diken]] troch it doarp binne de Hottingawei út 'e rjochting Boalsert, [[Burchwert]], [[Waaksens (Littenseradiel)|Waaksens]] en [[Kûbaard]], de Walperterwei út 'e rjochting Ljouwert, [[Spannum]] en [[Iens]] en yn mindere mjitte de Van Sminialeane út 'e rjochting [[Easterein]]. De Walperterwei giet by de [[krusing]] mei de Van Sminialeane oer yn De Terp, dy't sels by de [[brêge]] oer de [[Boalserter Feart]] oergiet yn 'e Hottingawei. Dy Boalserter Feart soarget foar in [[wetter]]ferbining fan Wommels mei Boalsert en mei de [[Frjentsjerter Feart]]. De Wommelser [[Opfeart]], dy't it doarp eartiids ferbûn mei [[Easterein]], [[Itens]], [[Rien]] en sa fierder, is net mear befarber. [[File:Kerk Wommels.jpg|thumb|left|250px|De [[Jakobitsjerke (Wommels)|Jakobitsjerke fan Wommels]]]] Under Wommels falt ek de [[útbuorren]] [[Littenserbuorren]], westlik fan it eigentlike doarp. Oare útbuorrens dy't ta de [[himrik]] fan Wommels rekkene wurde, binne [[Braard]], [[Britsaard]], [[Fyns]], [[Sippens]], [[Swyns]], [[Tellens]], [[Tywert]] en it eardere [[Westerlittens]]. == Skiednis == Yn 'e noch geve [[terp]] fan Wommels is [[Romeinske Tiid|Romeinsk]] [[stienguod]] fûn, en yn 'e [[terpsoal]] fan 'e eardere [[state]] "Stapert", no ek part fan Wommels, is [[Bonke (skelet)|bonke]]materiaal opdold út 'e iere [[Izertiid]], wat de âldste spoaren fan bewenning binne dy't ea op 'e [[Klaaistreek|Fryske klaai]] fûn binne. Troch syn sintrale lizzing op it [[plattelân]] fan 'e [[Greidhoeke]] hat Wommels nei de [[Midsiuwen]] lang in plak fan belang foar de Fryske [[suvel]]hannel west. Dêrfan tsjûgje yn Wommels noch inkele âlde [[tsiis]]pakhuzen. De [[Hottinga State (Wommels)|Hottinga State]], besit fan de Hottinga's, in wichtige [[Skieringers|Skieringer]] [[haadling]]efamylje, stie noardwestlik fan Wommels. === Haadplak === Wommels wie yn elts gefal fan 'e [[Midsiuwen]] ôf it [[haadplak]] fan 'e Fryske [[gritenij]] [[Hinnaarderadiel]]. Oarspronklik moat it folle lytsere doarp [[Hinnaard]] dy funksje ferfolle hawwe,<ref>{{Aut|Jansma, Klaas}}, ''Friesland en Zijn 44 Gemeenten'', Ljouwert, 1981 (Frysk Deiblêd), ISBN 9 06 48 00 154, s. 34.</ref> en letter skynt Wommels datoangeande frijwat striid leverje moatten te hawwen mei it buordoarp [[Easterein]], dy't it lykwols yn syn foardiel bemachtigje koe. Under de [[Frânske Tiid]] wie Wommels fan [[1812]] oant [[1816]] in selsstannige [[gemeente (bestjoer)|gemeente]], dy't op [[1 oktober]] [[1816]] wer by de [[gritenij]] (sûnt [[1851]] gemeente) Hinnaarderadiel kaam. Wommels bleau dêrnei it haadplak fan Hinnaarderadiel oant dat op [[1 jannewaris]] [[1984]] yn it ramt fan 'e doetiidske [[gemeentlike weryndieling]] tegearre mei de buorgemeente [[Baarderadiel]] opgie yn 'e nije gemeente [[Littenseradiel]]. Dêrby ûntstie frijwat strideraasje oer de fraach oft Wommels of [[Mantgum]] (it haadplak fan Baarderadiel) it haadplak fan 'e nije gemeente wurde moast. Neffens de folkswiisheid sa't dy yn 'e doarpen fan Littenseradiel libbet, waard it pleit dêrby yn it foardiel fan Wommels besljochte om't de gemeente Hinnaarderadiel koart foar de gemeentlike weryndieling in folslein nij [[gemeentehûs]] bouwe litten hie. Yn it 'reade' Mantgum waard dêr kweade opset yn sjoen troch 'dy finen fan Wommels', dy't sa Mantgum de status fan haadplak ûntfytmanne hiene. Dat wie in saak dy't yn Mantgum sa gefoelich lei dat de hollen der dêr tweintich jier nei de weryndieling noch altyd hjit oer te krijen wiene. Nei de nije weryndieling fan [[1&nbsp;jannewaris]] [[2018]], wêrby't Littenseradiel opheft waard, kaam Wommels by de gemeente [[Súdwest-Fryslân]] te hearren. [[File:Freule2004.jpg|right|250px|thumb|De [[Freulepartij]].]] == Nijsgjirrichheden == Yn 'e buorren fan it doarp stiet de [[Jacobitsjerke (Wommels)|Jacobitsjerke]], dy't datearret út it begjin fan 'e [[sechstjinde iuw]]. Binnendoar hingje [[rouboerd|roubuorden]] fan 'e [[famylje (besibskip)|famylje]]s Sminia en Jongema. Fierders is yn Wommels oant 'e [[strjitte]] it Ald Hiem ek it [[museum]] [[It Tsiispakhûs]] fêstige, yn, sa't de namme al oanjout, in âld [[tsiis]]pakhûs. Yn dit museum wurdt de suvelskiednis fan Wommels en it omlizzende gebiet beljochte. [[File:DAP It Griene Hert, Wommels.jpg|left|250px|thumb|De haadfêstiging fan [[Bistedokterspraktyk It Griene Hert]], oan De Lange Baan.]] == Eveneminten == Under [[sport]]leafhawwers is Wommels benammen bekend op fan de [[Freulepartij]]. Dat is in ferneamde en prestizjeuze [[keatsen|keatspartij]] foar [[jonge]]s yn 'e leeftydskategory fan 14 oant 16 jier, dy't sûnt [[1903]] elts jier persiis ien [[wike]] nei de [[PC]] fan [[Frjentsjer]] holden wurdt. De Freulepartij is de wichtichste keatswedstryd foar jongerein yn [[Fryslân]]. It evenemint waard oarspronklik it (ûnbeboude) part fan De Terp, yn it sintrum fan it doarp, organisearre. Dêr stiet ek noch altyd it [[stânbyld|boarstbyld]] fan [[frelle]] [[Clara Jacoba de Vos van Steenwijk]], dy't jierren oanien de [[goud]]en [[horloazje]]s foar it winnende [[partoer]] beskiber stelde. De wedstryd wurdt lykwols al tsientallen jierren lang op it [[sport]]fjild efter it gemeentehûs ferkeatst. In oar [[evenemint]] dat op [[jier]]likse basis yn Wommels plakfynt, is it [[muzykfestival]] [[Slachtepop]], dat op 'e terp fan 'e [[buorskip]] [[Littenserbuorren]] holden wurdt, deunby sawol de [[Slachtedyk]] as de [[Slachtebrêge]]. Ta dit barren heart ek in keatswedstryd, dy't de [[Wylde Nachtkeatspartij]] hjit. Fierders wurdt op in [[sneon]] yn 'e earste helte fan [[septimber]] yn Wommels en omkriten de [[Triatlon Wommels]] holden. Fan [[2011]] oant en mei [[2019]] fûn mids [[septimber]] yn Wommels it [[Greidhoek' Festival]] plak, in [[festival]] mei [[muzyk]], [[keunst]] en [[kultuer]]. [[File:De Slachtebrêge- Wommels.JPG|right|thumb|250px|De [[Nije Kromme]] (better bekend as de [[Slachtebrêge]]) oer de [[N359]], súdwest fan Wommels.]] ==Foarsjennings== It [[kafee]] "It Reade Hynder" stiet yn it sintrum fan Wommels op 'e trijesprong fan 'e Walperterwei, De Terp en de Van Sminialeane, mei rjocht dêrfoaroer [[kafetaria]] "It Snackhûs" (earder desennia lang "It Fôltsje"). Wommels hat in eigen [[Jumbo Supermarkten|Jumbo]]-[[supermerk]], oan de Terp, en ferskate oare [[winkel]]s, wêrûnder in [[klean]]boetyk en in [[slachterij]]. Ek is der in lytse [[biblioteek]], en op it [[bedriuweterrein]] oan 'e noardkant fan it doarp is [[Bistedokterspraktyk It Griene Hert]] fêstige. It [[gemeentehûs]] fan [[Littenseradiel]] (en dêrfoar fan [[Hinnaarderadiel]]) stie ek yn 'e doarpskearn, oan 'e Keatsebaen. It [[doarpshûs]] en [[sealesintrum]] "It Dielshûs" is efter de supermerk te finen, oan 't Bosk. It needlijende [[swimbad|iepenloftswimbad]] "De Klomp", oan 'e Walperterwei, balansearret al jierrenlang op it rântsje fan it [[fallyt]]. Oan 'e súdlike râne fan it doarp is fierders it [[fersoargingstehûs]] "Nij Stapert" fêstige. Wenfoarm "Tywerthiem" is foar begelaat wenjen. Op it mêd fan it [[ûnderwiis]] hat Wommels noch twa [[basisskoalle]]n: de Iepenbiere Basisskoalle "De Opslach" en de Kristlike Basisskoalle "It Fûnemint", dy't fuort njonkeninoar oan 'e Walperterwei steane. Fierders is der, ek oan 'e Walperterwei, mar tichter by de doarpskearn, in skoalle foar [[fuortset ûnderwiis]], dy't yn [[1920]] begûn as in [[ULO]] en him letter ûntjoech ta de [[Kristlike Skoalle foar MAFU Nij Walpert|Kristlike Skoalle foar MAFU "Nij Walpert"]], neamd nei in eardere [[state]] by Wommels. Dizze [[MAVO]] gie yn [[1994]] op yn it [[Bogerman Kolleezje]] fan [[Snits (stêd)|Snits]], en kaam doe 'Kristlike Skoallemienskip Bogerman Kolleezje, lokaasje Wommels' te hjitten. Dizze njonkenfêstiging fan it Bogerman is yn [[2018]] definityf ticht gien. == Mienskip == Wommels hat in [[feriening]] foar [[Doarpsbelang]] dy't syn [[gearkomste]]n organisearret yn de doarpskeamer fan Nij Walpert (foarhinne gemeentehûs fan Littenseradiel). Der is in eigen [[doarpskrante]] dy't fan ''Diggelfjoer'' hjit. De Stifting Terplûden organisearret [[kultuer|kulturele aktiviteiten]] yn [[feesttinte|feest]]- en [[muzyktinte]]n. Der bestiet ek in kommisje foar [[doarpsfeest]]en, dy't ornaris ienris yn it jier holden wurde yn in feesttinte op De Terp. Neist de [[doarpsfeesten]] wurdt der ek ienris yn it jier [[Slachtepop]] organisearre oan 'e Littenserbuorren (sjoch fierder by [[#Eveneminten|§&nbsp;Eveneminten]]). De [[keatsen|keats]]feriening fan Wommels hjit "KF Wommels", en de pleatslike [[tennis]]feriening "Boskrâne". Fierders is der ek in [[toaniel]]selskip en in [[badminton]]feriening yn it doarp. [[File:Boalserter Feart-Wommels.jpg|thumb|250px|right|De [[Boalserter Feart]] yn Wommels, mei yn 'e fierte rjochts [[museum]] [[It Tsiispakhûs]].]] ==Demografy== === Untwikkeling ynwennertal === * [[1848]] - &nbsp;&nbsp;&nbsp;705 * [[1913]] - 1.275 * [[1954]] - 1.373 * [[1959]] - 1.417 * [[1964]] - 1.460 * [[1969]] - 1.584 * [[1973]] - 1.743 * [[1991]] - 1.969 * [[2010]] - 2.210 * [[2016]] - 2.233 [[File:Wommels (20445732391).jpg|right|thumb|450px|In [[foto|loftfoto]] fan Wommels. It mei [[beam]]men omrâne stik grien op 'e foargrûn is De Terp. Lofts dêrfoaroer de [[supermerk]]. Efter de [[tsjerke]] stiet it [[gemeentehûs]], mei oan 'e efterkant dêrfan (op 'e foto lofts) it [[sport]]fjild dêr't [[simmer]]deis de [[Freulepartij]] [[keatsen|keatst]] wurdt. Hielendal lofts is noch in glimp fan it fersoargingstehûs "Nij Stapert" te sjen.]] === Berne yn Wommels === <!---dizze opsomming stiet op folchoarder fan bertejier---> * [[Hajo fan Wommels]] (15??-15??), [[pastoar]] * jonker [[Edzard fan Grovestins]] (1655-1729), [[ealman]] en [[politikus]] * jhr. [[Frans Julius Johan van Eysinga (1818-1901)|Frans Julius Johan van Eysinga]] (1818-1901), [[rjochter]] en politikus] * [[Lambertus Krips]] (1875-1951), [[foardracht]]skeunstner * [[Johannes Struiksma]] (1878-1944), [[keatser]] * [[Johannes Elsinga]] (1893-1969), [[keunstskilder]] en [[tekener]] * [[Jaap van Hattum]] (1900-1981), [[skriuwer]] en [[dichter]] * [[Paulus Folkertsma]] (1901-1972), [[ûnderwizer]], [[komponist]] en [[bestjoerder]] * [[Rikstus Andries Hoekstra]] (1904-1970), [[dokter]] en oprjochter fan 'e [[bloedtransfúzje]]tsjint [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Hendrik Twerda]] (1904-1985), ûnderwizer, [[skiedkundige]] en [[redakteur]] * [[Jan Geert Ankerman]] (1906-1942), [[yngenieur]] en [[hokky]]spiler * [[Gaele van der Kooij]] (1906-1944), [[hannel]]sreizger en [[kollaborateur]] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] * [[Sake Lieuwe Tiemersma]] (1912-1987), [[komponist]], [[dirigint]] en [[oargelist]] * [[Hendrik Kuipers]] (1913-2004), [[jurist]], [[publisist]] en [[frisiast]] * [[Hessel van der Wal]] (1938-2012), [[kabaretier]] en [[sjonger]] * [[Minne Hovenga]] (1951), keatser === Stoarn yn Wommels === <!---dizze opsomming stiet op folchoarder fan stjerjier---> * [[Johannes Struiksma]] (1878-1944), [[keatser]] * [[Hendrik Kuipers]] (1913-2004), [[jurist]], [[publisist]] en [[frisiast]] == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Wommels rinne de folgjende buslinen: * '''Line 38:''' [[Hidaard]] - [[Snits]] fia Wommels * '''Line 92:''' [[Surch]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Boalsert]] * '''Line 355:''' [[Dokkum]] - Boalsert fia Ljouwert De buslinen troch Wommels wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Sjoch foar in opsomming fan alle [[strjitte|strjitnammen]] yn Wommels de side: [[strjitten yn Wommels]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] * [[Hinnaarderadiel]] * [[Littenseradiel]] {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- * [http://www.museumwommels.nl Webstee museum "De Striid tsjin it wetter" yn Wommels] * [http://wwwe.wommels.nl Side fan Wommels] ---- {{Commonscat|Wommels}} }} {{koördinaten|53_6_31_N_5_35_16_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 06' 31″ NB, 5° 35′ 16″ EL}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Wommels| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Hinnaarderadiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] ok6bdnmsf06ceb8qnrdvwcrfa6k72l0 0 449 1240458 1239307 2026-09-11T07:01:18Z Kening Aldgilles 167 /* Namme */ 1240458 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Gysbert Japix portrait by Matthijs Harings.tif | ôfbyldingstekst = Gysbert Japiks (1637), skildere troch [[Matthijs Harings]]. | ôfbyldingsbreedte = | oar pseudonym = | echte namme = | nasjonaliteit = | berne = [[1603]] | berteplak = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] | stoarn = [[1666]] | stjerplak = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] | etnisiteit = [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Friezen|Frysk]] | taal = [[Frysk]] | sjenre = Moralisearjende twaspraken, brulloftsfersen, kristlike lyryk, Neolatynsk dichtwurk, klassistyske proaza, psalberimingen | perioade = [[renêssânse]], [[barok (stylperioade)|barok]] | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = ''Fryske tsjerne'' (1640)<br>''Fryske Rymlerye'' (1668) | útjouwer = Samuel fen Haringhouk, Boalsert | prizen = | jierren aktyf = [[1639]] – [[1666]] | webside = [https://www.gysbertjapicx.frl www.gysbertjapicx.frl] }} '''Gysbert Japiks''' ([[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[1603]] – dêre, [[1666]]) wie in [[Fryslân|Frysk]] [[skriuwer]], [[dichter]], skoalmaster en foarsjonger. Hy wurdt beskôge as ien fan de wichtichste skriuwers út de [[Fryske literatuer|Fryske literatuerskiednis]]. Yn in tiid dat it Frysk syn eardere funksje as skriuw-, bestjoers- en kultuertaal foar in grut part ferlern hie, brûkte Japiks de taal op 'e nij foar literêr wurk fan heech nivo. Japiks libbe op 'e grins fan [[renêssânse]] en [[barok (stylperioade)|barok]] en beide literêre streamingen binne yn syn wurk werom te finen. Hy skreau poëzij en proaza, makke oersettingen en bewurkingen en berime fyftich psalmen. Dêrby ûntwikkele er in eigen Fryske stavering en in literêre skriuwtaal. Syn wurk stie net los fan de Europeeske literatuer fan syn tiid: hy liet him ûnder oaren ynspirearje troch klassike skriuwers en troch dichters. By syn libben ferskynde yn [[1640]] de ''Friessche Tjerne'', it wurk dat syn namme as Frysktalich dichter bekend makke. Syn grutste samling, de ''Friesche Rymlerye'', ferskynde yn [[1668]], twa jier nei syn dea. Dy bondel waard letter ferskate kearen op 'e nij útjûn en krige grutte betsjutting foar de ûntwikkeling en wurdearring fan it Frysk as literêre taal. De ynfloed fan Japiks rikte fierder as syn eigen tiid. Syn wurk bleau in wichtich referinsjepunt foar Fryske skriuwers en taalgelearden en krige yn de njoggentjinde iuw op 'e nij in prominint plak yn de Fryske taal- en literatuerbeweging. Nei him is de [[Gysbert Japicxpriis]], de wichtichste literêre priis foar Frysk literêr wurk, neamd. Japiks is ek opnommen yn de [[Kanon fan de Fryske skiednis]]. == Namme == De famyljenamme fan Gysbert Japiks wie Hol(c)kema. Gysbert brûkte syn famyljenamme net sa faak, oaren nei him likemin. It gefolch is dat it patronymikum (famyljenamme wurdt ôflaat fan de namme fan de heit) Japiks meastentiids as famyljenamme brûkt wurdt. Dêrtroch binne der yn ‘e rin fan de skiednis trije gongbere farianten ûntstien. De skriuwwize ‘Japicx’ komt fan de ûndertekening dy’t Gysbert brûkte yn de brieven oan syn freon [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]]. Dy brieven binne opnommen yn de Rymlerye-edysjes fan 1681 en 1684. Om’t de ‘x’ neffens de [[Fryske stavering|Fryske staveringsregels]] net of amper brûkt wurdt (ek net altyd by nammen), is de skriuwwize ‘Japiks’ ûntstien. Dy skriuwwize is ek brûkt op it titelblêd fan 'e ''Friesche Rymlerye''. Oant 1989 wienen de farianten ‘Jacobs’ en ‘Japiks’ gongber, mar nei’t [[Philippus Breuker]] mei de publikaasje fan syn proefskrift de tredde fariant wer ynfierde, waard fannijs oan ‘Japicx’ de foarkar jûn. Foar de ‘[[Gysbert Japicxpriis]]’ hat de provinsje Fryslân konsekwint de –cx skriuwwize brûkt. Deselde offisjele skriuwwize is ek oernommen troch it [[Gysbert Japicxhûs]].<ref>Webside [[Gysbert Japicxhûs]]: [https://www.gysbertjapicx.frl/gysbert-japicx/skriuwwize-skaainamme/ Skriuwwize famyljenamme] (lêst sjoen op 8 okt. 2020)</ref> == Libben == === Jonge jierren === Gysbert Japicx waard berne yn 1603 oan de Wipstrjitte yn [[Boalsert]] as soan fan Ancke Willems en Jacob Gysberts. Syn âlden trouden yn 1602 en Gysbert is nei alle gedachten de âldste fan 'e fiif bern dy't se krigen. De famylje makke diel út fan de foarname Boalserter boargerij. Syn heit [[Jacob Gysberts]] is bekend as de ûntwerper en útfierder fan it houtsnijwurk yn de riedseal fan it ferneamde [[stedhûs fan Boalsert]]. Foaral troch al syn funksjes yn de tsjerke en de polityk wie hy yn syn tiid ferneamd yn Boalsert. Yn de tritiger jierren kaam er yn it stedsbestjoer en waard yn 1640 foar twa jier [[boargemaster]] fan [[Boalsert]]. [[Ofbyld:20140503 Wipstraat 6 (Gysbert Japicxhûs) Bolsward Fr NL.jpg|thumb|It hjoeddeistige museum ''Gysbert Japicxhûs'' wie it bertehûs fan Gysbert Japiks.]] Gysbert groeide dêrmei op yn in húshâlding dy't net allinnich ekonomysk goed situearre wie, mar ek nau ferbûn wie mei it bestjoerlike en tsjerklike libben fan Boalsert. Syn heit wie ambachtsman, mar hearde tagelyk ta de bestjoerlike elite fan de stêd. Dy maatskiplike eftergrûn joech Gysbert tagong ta ûnderwiis en boeken dy't foar in grut part fan de befolking net fanselssprekkend wiene. Nei de legere skoalle folge de jonge Gysbert de [[Latynske skoalle]] en learde ta skoalmaster. Gysbert kaam nei de Latynske skoalle by syn heit op kantoar. Syn leafde gong doe al út nei [[letterkunde]].<ref>Mear Nederlânsktalige letterkunde ûnder syn boeken as him hienen yn Fryslân tusken 1625 en 1680 mar in stik of fjouwer fan de mear as njoggenhûndert lju fan wa't it boekebesit bekend is.</ref> Oan de titels is te sjen dat er grut wurden is mei de rederikersliteratuer.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 494-495</ref> De Latynske skoalle joech him de klassike foarming dy't letter yn syn wurk dúdlik werom te kennen is. Hy rekke dêr fertroud mei it Latyn en mei de literêre tradysje fan de Aldheid. Ut ûndersyk nei syn letter boekebesit docht fierders bliken dat Japiks in foar syn tiid opfallend grutte belangstelling hie foar Nederlânske letterkunde. Ek teologyske wurken en boeken oer dichtkeunst makken diel út fan syn yntellektuele wrâld.<ref>Philippus Breuker, ''It wurk fan Gysbert Japix'', Ljouwert, 1989.</ref> Yn 1624 waard Gysbert as lidmaat fan de grifformearde gemeente yn Boalsert ynskreaun. Dat is ien fan de earste dokumintearre gegevens oer syn eigen libben. Syn tsjerklike eftergrûn soe letter ek in wichtige rol spylje yn syn wurk as foarsjonger en yn syn religieuze poëzij en psalmberimings.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> === Wytmarsum en werom nei Boalsert === Doe't in jongere broer fan Gysbert yn [[Wommels]] skoalmaster wurden wie, keas ek Gysbert foar it ûnderwiis. Yn 1625 waard er skoalmaster yn [[Wytmarsum]], dêr't er likernôch tsien jier wurke. Oer syn libben yn dy jierren is mar in bytsje mei wissichheid bekend. Wol is út 1635 in brief bewarre bleaun dêr't er him tige wanhopich yn útere. Yn datselde jier einige syn wurk as skoalmaster yn Wytmarsum. Wat er yn de tiid dêrnei krekt dien hat, is net hielendal dúdlik; mooglik hold er in skoft yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ta en hat er koart yn [[Bitgum]] wurke.<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside Tresoar: biografy Gysbert Japiks]</ref> Yn Ljouwert kaam er yn kontakt mei Sijke Salves, mei wa't er yn oktober 1636 troude. In jier letter fêstige it pear him yn Boalsert, de stêd dêr't Japiks opgroeid wie en dêr't er de rest fan syn libben bliuwe soe. Yn augustus 1637 waard er dêr beneamd ta skoalmaster oan de stedsskoalle foar jonges. Dêrneist waard er foarsjonger yn de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]]. Foar syn wurk as skoalmaster krige er in jiertraktemint fan 247 gûne en foar it foarsjongerskip nochris 40 gûne. De stêd betelle ek in part fan de kosten fan syn ferhuzing.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> It houlik mei Sijke en de beneaming yn Boalsert brochten mear fêstens yn Japiks syn libben. Sijke hie in sidewinkel en Japiks kombinearre syn skoalwurk en tsjerklike taken mei syn tanimmende belangstelling foar literatuer. Yn 1637 skildere [[Matthijs Harings]], in omke fan Sijke, it bekende portret fan Japiks.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022), s. 495.</ref> Japiks bleau oant syn dea oan de Boalserter skoalle ferbûn. Neffens in lettere oerlevering koe er ûnder it lesjaan sa yn syn dichtwurk opgean dat syn learlingen seine: "master is wer gek". Hoewol't dy anekdoate net út in eigentiidske skoalboarne bekend is, jout se wol it lettere byld wer fan Japiks as in skoalmaster foar wa't de literatuer altyd tichtby wie. === Skriuwer en dichter === Gysbert Japiks hie al jong niget oan literatuer. Syn earste Fryske wurk is datearre op 1639, mar hy hie doe ek al stikken yn it Nederlânsk en Latyn skreaun. Gysbert Japiks wie sels meartalich en ek yn syn omjouwing wienen ferskate talen lykas it Frysk, Latyn, Nederlânsk en Frânsk yn gebrûk. Wêrom’t er nei 1639 krekt begûn is yn it Frysk te dichtsjen, is net wis. Mooglik waard hy stimulearre troch freonen of hy rekke ynspirearre troch it wurk fan de Fryske skriuwer [[Johan fan Hichtum]].<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside https://www.tresoar.nl/literatuur: biografy Gysbert Japiks]</ref> [[Ofbyld:Martinikerk Bolsward.jpg|thumb|De [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]] dêr't Japiks foarsjonger wie.]] Yn 1640 seach syn earste yn print ferskynde wurk, de ''Friesche Tjerne'', it ljocht. De ''Friessche Tjerne'' waard yn Ljouwert útjûn troch [[Claude Fonteyne]] en makke fuortendaliks yndruk. Yn it wurk lit Japiks sjen dat it Frysk ek brûkt wurde koe foar ambisjeuze literatuer dy't oansleat by de literêre kultuer fan de santjinde iuw. It súkses fan it wurk fêstige syn namme as Frysktalich dichter. Japiks bleau lykwols yn it deistich libben yn it foarste plak skoalmaster. Syn literêre wurk ûntstie njonken syn berop en syn tsjerklike taken. Dat makket syn relatyf grutte oeuvre opmerklik: sûnder in universitêre of profesjoneel-literêre posysje wist er him dochs te ûntwikkeljen ta in skriuwer dy't kontakt hie mei gelearden en literatoaren yn en bûten Fryslân. Yn de jierren nei de Friesche Tjerne gie er troch mei it skriuwen fan poëzij en proaza, leafdespoëzij, gelegenheidsdichten en ek in soad psalmberimings. Skriuwendewei tocht er ek nei oer de krekte stavering fan it Frysk. De begjinsels dêrfan binne nei syn dea publisearre en gouwen yn de njoggentjinde en tweintichste iuw noch as referinsjepunt by staveringsdiskusjes.<ref>[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/29/ Gysbert Japiks yn de Kanon fan de Fryske Skiednis]</ref> Yn 1646 hold de ferneamde taalgelearde [[Franciscus Junius]] in skoft by Japiks yn Boalsert ta om Frysk fan him te learen en syn wurk te bestudearjen. Junius makke ôfskriften fan ferskate teksten fan Japiks. Dy en oare mei Japiks ferbûne hânskriften kamen letter yn de [[Bodleian Library]] yn [[Oxford]] telâne en binne dêr bewarre bleaun. It kontakt mei Junius lit sjen dat Japiks syn wurk al yn syn eigen tiid ek bûten Fryslân belangstelling krige. De besite fan Junius wie foar Japiks ek persoanlik fan belang. De gelearde naam syn Frysktalige wurk serieus en stimulearre dêrmei yndirekt de status fan Japiks as skriuwer. Troch sokke kontakten stie de Boalserter skoalmaster, nettsjinsteande syn geografysk beheinde libbensrûnte, yn ferbining mei in folle bredere Europeeske taalwittenskiplike wrâld. Tusken 1651 en 1655 sette Japiks goed fyftich [[psalm]]en oer nei it Frysk.<ref>Corporaal, J. (2018). ''Salang't de beam bloeit - koarte skiedns fan de Fryske literatuer. Ljouwert: Tresoar/De Gordyk:Bornmeer</ref> Japiks krige ek kunde oan de Fryske skiedskriuwer [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]], dy't it wurk fan Japiks postúm ferskine liet yn de Fryske Rymlerye. Fan it tiidrek 1654-1661 binne ferskate brieven tusken Japiks en Gabbema bewarre bleaun. De korrespondinsje mei Gabbema is ien fan de wichtichste boarnen foar de persoan Japiks. Yn de brieven skreaunen de beide mannen net allinnich oer poëzij, mar ek oer boeken, taal en stavering. Gabbema moedige Japiks oan om syn wurk te skriuwen en út te jaan. De brieven litte tagelyk sjen dat Japiks bewust neitocht oer syn posysje as Frysktalich skriuwer en oer de foarm fan syn taal.<ref>Gysbert Japicx, brieven oan Simon Abbes Gabbema, letter opnommen yn de ''Friesche Rymlerye'' (1681).</ref> De jierren fyftich fan de santjinde iuw wiene persoanlik in swiere perioade. In folwoeksen dochter stoar yn 1652, syn freon en eardere útjouwer Claude Fonteyne yn 1654 en syn heit yn 1655. Yn 1656 ferlear er op 'e nij twa bern. Yn in brief oan Gabbema út dat jier skreau Japiks dat syn "Siongster stil" waard en it dichtsjen ophâlde woe. De persoanlike ferliezen binne dêrmei ek yn syn eigen korrespondinsje werom te finen.<ref>''Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek'', lemma Gijsbert Japiks; Gysbert Japicx, brief oan Simon Abbes Gabbema, 4 febrewaris 1656.</ref> Dochs bleau Japiks ek yn syn lêste libbensjierren dwaande mei syn skriuwerij. Hy hie plannen om syn Fryske oeuvre yn in gruttere samling út te jaan, mar slagge der net mear yn om dy útjefte sels ta stân te bringen. === De pest === Gysbert Japiks en Sijke Salves krigen seis bern, fan wa't fiif foar harren âlden stoaren. Harren soan Salves, dy't sjirurch wie, wie it iennichste bern dat yn 1666 noch libbe. Yn septimber fan dat jier stoar Gysbert Japiks yn Boalsert oan de [[pest]]. Koart dêrnei stoaren ek syn frou Sijke en harren soan Salves oan deselde sykte.<ref>[http://depot.knaw.nl/8737/1/LG2003DeVondel0693_001.pdf Artikel oer Japiks yn it tydskrift 'Oude Muziek']</ref> De pest makke dêrmei yn koarte tiid in ein oan it hiele oerbleaune húshâlden. Japiks wie oant koart foar syn dea noch as skoalmaster en foarsjonger yn funksje; begjin oktober 1666 beneamde it stedsbestjoer fan Boalsert in opfolger.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> Syn dea betsjutte lykwols net dat syn manuskripten ferlern giene. It plan foar in samle útjefte waard nei syn dea fuortset. Twa jier letter, yn 1668, ferskynde by Samuel fen Haringhouk yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye''. Dêrtroch waard in grut part fan it wurk dêr't Japiks yn syn libben oan wurke hie foar lettere generaasjes bewarre. == Wurk == Japiks libbe op ‘e grins fan twa tiidrekken, Renêsssânse en Barok. Beide stilen krigen har beslach yn it wurk fan Japiks.<ref>[http://www.tseadbruinja.nl/engels/frisian.htm Webside fan dichter Tsead Bruinja oer de skiednis fan de Fryske letteren]</ref> Fierwei it grutste part fan it wurk bestiet út oersettingen (fan proazateksten), berimingen (fan psalmen) en bewurkingen. Under oaren [[Philippus Breuker]] hat in dissertaasje oer Gysbert Japiks skreaun. Yn syn boek ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' beskriuwt er it wurk fan Japiks: {{cquote|In berch yn leechlân is er neamd en dat byld kloppet, as men oan it bytsje Frysk fan syn tiid tinkt. Mar de ferliking is misliedend, want Gysbert dichte yn it Frysk as wie it in klassike taal. Syn wurk moat ferlike wurde mei wurk yn it Nederlânsk of Latyn. It is troch-ende-troch makke nei de regels fan de keunst en ek nei it foarbyld fan dichters as Huygens, Vondel, Cats, Vergilius en Ovidius. Hy wie benammen fernimstich yn it finen fan farianten op besteande motiven. Dat heart allegearre ta de knepen fan it fak. Wat dat wurk ta wat persoanliks stimpelet, is de grutte hertstocht dy't der fan begjin oant ein ta yn de taal en foarmjouwing út sprekt. Soms is it dêrtroch wat drok en oerémis.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 494</ref>}} It hertstochtlike en drokke karakater stie ek ûnder ynfloed fan de twa stylperioaden yn Japiks syn libben: de [[renêssânse]] en [[barok (stylperioade)|barok]]. Yn jonge teksten lit Gysbert in wiidweidige skildering sjen fan de Fryske werklikheid, faak mei ferskynsels as oerdiedige alliteraasje en gearkeppeling. Under ynfloed fan de Barok waard it taalgebrûk fan Gysbert Japix letter drokker en keunstmjittiger en syn wurk dêrtroch minder tagonklik, mar in grut part fan syn poëzy bleau tige lêsber en benammen sjongsum, lykas it liet ''Wolkom freugde fan de wrâld''.<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside https://www.tresoar.nl/literatuur: biografy Gysbert Japiks]</ref> It Frysktalige debút fan Gysbert wie de ''Friessche Tjerne'' (1640). It brulloftsfers ''Friessche Tjerne'' is it iennichste boek dat by syn libben printe waard. Twa jier nei syn dea waard syn sammele wurk útjûn as de ''Friesche Rymlerye''. Yn syn eigen iuw waard it werprinte yn 1681 (troch [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]]) en 1684. Sa't yn dy tiid wizânsje wie, wie de ‘rymlerye’ yn trije sjenres (lirysk, didaktysk, religieus) ferdield: ‘ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes’ (leafdespoëzij, ynklusyf de ''Friessche Tjerne''), ‘gemiene æf huwzmanne petear’ (moralistyske twaspraken) en it ‘hymmelsch harp-luwd’ (religieuze poëzij, wêrûnder psalmoersettings), sa’t op it titelblêd fan de Rymlerye oanjûn stiet. De trijedieling wie net allinnich in kar fan de postume útjouwer: de samling wie nei alle gedachten troch Japiks sels opboud yn in leafdes- en boartlik diel, in didaktysk en gelegenheidsdiel en in religieus diel. Japiks syn libben en wurk waard ek tekene troch in grut godsbesef. Fan 1637 ôf wurke hy as skoalmaster yn Boalsert en wie foarsjonger yn de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]]. Yn it tredde part fan de Fryske rymlerye steane mear as fyftich psalmberimings. Dêrmei is syn wurk ek fan grut belang foar it Frysk as tsjerketaal. === Priuwke === [[Ofbyld:Friesche Rymlerye 1668.JPG|thumb|250px|Friesche Rymlerye (1668)]] Hjirûnder stiet it earste fan de fjouwer kûpletten fan Gysbert Japiks syn liet 'Wolkom freugde fan 'e wrâld': {| |----- | :''Wol-komm' freugde fenne Wrâd,'' :''Haed-ljeacht oerre Stierren,'' :''Griente, Kruwd in Blomme-Fâd,'' :''Mietter fen uwz jieren,'' :''Hijmmel-eag dy 't al oer-sjocht'' :''Dy uwz Dauwe in Miste' ontjocht'' :''Dy uwz 't fjild bemiellet,'' :''Ja mey goud oer-striellet.'' |||||||||||||||||||| :''Wolkom freugde fan 'e wrâld,'' :''haadljocht oer de stjirren,'' :''griente, krûd blommefâd,'' :''mjitter fan ús jierren,'' :''himeleach, dy't al oersjocht'' :''dy ús dauwe en mist ûntsjocht'' :''dy ús 't fjild bemielet.'' :''Ja, mei goud oerstrielet.'' |} *De tekst út de linkerrige is it orizjineel fan Japiks. *De tekst út de rjochterrige is yn de moderne stavering skreaun.<ref>De tekst yn de moderne stavering komt út it ''[[Frysk Lieteboek]]'', Afûk, Ljouwert, 2000 (s. 42)</ref> === Ynspiraasje === Japiks liet him yn hiel wat teksten ynspirearje troch it wurk fan oare skriuwers. Hy seach nei skriuwers út de [[klassike Aldheid]], mar ek nei oare Fryske en Hollânske skriuwers. Binnen dy kontekst groeide hy út ta in bysûnder en eigensinnich dichter.<ref>[[Jabik Veenbaas]], ''Gysbert Japix, vader en voorzanger'', yn "Literatuur. Jaargang 20", 2003 (siden 14-16)</ref> [[Ofbyld:Jan Jansz Starter (1594-1626). Dichter te Leeuwarden en Amsterdam Rijksmuseum SK-A-4567.jpeg|thumb|[[Jan Jans Starter|J.J. Starter]]]] Fan de Fryske skriuwers kin hast mei wissichheid steld wurde dat [[Jan Jans Starter]] (1593-1626), dy't by syn libben al grutte bekendheid hie, ta ynspiraasje tsjinne hat. Doe't Starter syn ''Friesche Lust-hof'' ferskynde, wie Japiks 18 jier. Gysbert syn ''Boartlicke Mingeldeuntjes'' hawwe frijwat oerienkomsten mei Starter syn ''Stichlelyche Minneliedekens''. Boppedat hie Starter yn syn wurk sjen litten dat it mooglik wie om yn it Frysk te dichtsjen.<ref>J. Hepkema, Alde fryske skriften fen starter, gysbert japix en oaren, 1899</ref> Dat de ''Friesche Lust-hof'' dúdlik as boarne foar Gysbert Japiks tsjinne hat is wis: hy hie in eksimplaar. Syn eksimplaar wie fan 1623 of letter (de lêste edysje út syn tiid wie fan 1634). Japiks ûntliende ferskate wizen út it boek.<ref>[[Philippus H. Breuker|Breuker, Philippus]], ''It wurk fan Gysbert Japix'' (1989) 216.</ref> In oare Midfryske skriuwer dy't faak yn ien sike mei Gysbert Japiks neamd wurdt is [[Johan van Hichtum]]. Van Hichtum hat twa brulloftsfersen skreaun, beide yn it Frysk. Doe't it fers ''Wouter en Tjalle'' yn 1609 ferskynde, wie Japiks 6 jier. Hoewol't se beide yn 'e omkriten fan [[Boalsert]] wennen, is it net wis oft se inoar koenen. It is opmerklik dat Van Hichtum as predikant brulloftsfersen skreau. Hy die dat anonym, oars hie de tsjerke him út syn funksje sette kind.<ref>[[Eric Hoekstra]], ''Midfrysk goud'', 2015 (siden 34, 48-49)</ref> Yn 1640 ferskynde, ynspirearre op in Fryske gearspraak fan Van Hichtum, de ''Friessche Tjerne''.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 492</ref> Net allinnich fanwegen de ynhâld, mar ek troch de moderne wurdkar is it ûnwierskynlik dat Van Hichtum Japiks ynspirearre hat. Gysbert Japiks brûkt letter noch wol gauris argayske foarmen, dy't oars benammen út de Burmania-sprekwurden en 16e iuwske teksten bekend binne.<ref>[[Arjen Versloot]], ''It auteurskip en de datearring fan 'Ansck in Houck': in reaksje'', yn: Us Wurk, 2006</ref> It manuskript fan [[Carel Georg fan Burmania]] ferskynde yn 1614, doe't Japiks 11 jier wie. === Taal en stavering === Yn in tiid dat der foar it [[Midfrysk]] gjin algemien akseptearre stavering bestie, ûntwikkele Japiks in eigen systeem om it Frysk op skrift wer te jaan. Ut syn brieven docht bliken dat er bewust oer syn ''Friessche spellinge'' neitocht. Syn stavering wie net identyk oan de staveringssystemen dy't yn de njoggentjinde en tweintichste iuw ûntstienen, mar syn wurk bleau foar lettere Fryske skriuwers en taalgelearden in wichtich referinsjepunt. De betsjutting fan Japiks leit dêrom net allinnich yn syn stavering. Hy liet foaral sjen dat it Frysk, nei't it as bestjoers- en kultuertaal op 'e eftergrûn rekke wie, wer brûkt wurde koe as folweardige literêre taal. Dêrmei makke er in nij begjin foar de skreaune Fryske literêre tradysje. == Ynfloed == [[Ofbyld:Stanbyld GysbertJapiks byMartinytsjerkeBoalsert.JPG|thumb|left|Stânbyld fan Gysbert Japiks neist de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke fan Boalsert]].]] Gysbert Japicx moat al by syn libben nasjonaal en ynternasjonaal bekend west hawwe. Hy stie yn kontakt mei Hollânske en Ingelske skriuwers en gelearden. De Ingelske gelearde fan Dútske komôf [[Franciscus Junius]] hat yn 1646 in skoft yn [[Boalsert]] wenne om fan Gysbert Japicx it [[Frysk]] te learen. De bysûndere betsjutting fan Japicx’ wurk leit yn it feit, dat hy foar it earst sûnt it ferdwinen fan it Frysk as rjochts- en bestjoerstaal, om 1580 hinne, de taal wer foar serieus wurk brûkt. Syn skriuwerij slút kwa styl oan by dy fan 17de iuwske renêssânse skriuwers. De hearskjende opfetting yn de literêre wittenskip is dat Japicx dêrmei it Frysk wer in plak tusken de Europeeske kultuertalen besoargje woe. Oft Gysbert Japicx ek de maatskiplike emansipaasje fan it Frysk beynfloedzje woe, wurdt lykwols net dúdlik út syn wurk. Gysbert Japiks waard opnommen yn de [[Kanon fan de Fryske skiednis]] en sûnt 1947 wurdt troch Deputearre Steaten fan Fryslân de [[Gysbert Japicxpriis]] takend. {|style="float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- | align="center" | [[Ofbyld:Boalsert - tinkstien Gysbert Japicx.jpg|300x220px|Boalsert]] | align="center" | [[Ofbyld:Gysbert Japicx (Witmarsum).jpg|300x220px|Wytmarsum]] |- | colspan="2" align="center" | <small>Links: Ynmitsele stien, Gysbert Japiksbrêge, Boalsert.<br>Rjochts: Boarstbyld yn Wytmarsum.</small> |} Mei troch [[Everwinus Wassenbergh]] fan de Frjentsjerter universiteit kaam der om 1800 hinne mear omtinken foar it wurk fan Japiks. It Gysbert Japiksfeest dat yn 1823 yn Boalsert holden waard kin sjoen wurde as it begjin fan de [[Romantyk]] yn de Fryske literatuerskiednis.<ref>[http://members.home.nl/ja.goris/fries.htm ''Neerlands Tweede Rijkstaal: het Fries] fan Drs. José Goris</ref> Nei twa wurken oer Gysbert Japiks dy't troch [[Joast Hiddes Halbertsma]] skreaun waarden yn de 1820er jierren groeit sawol de taalkundige as literêre ynteresse. Ein 18e/begjin 19e iuw is der benammen in soad omtinken foar Gysbert Japiks syn dichtstik ''Tjesck-Moars see ængste''.<ref>[http://www.liederenbank.nl/text.php?recordid=90328&lan=nl Tekst: Tjesck-Moars see ængste] </ref> Yn 1828 reizget [[John Bowring]] nei Fryslân en beskriuwt it gedicht yn syn ''Language and Literature of Friesland'' (1829) as "his best composition".<ref>[[Philippus H. Breuker|Breuker, Philippus]], ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 521</ref> Yn de 20e iuw waard it wurk fan Gysbert Japiks foar fiif ferskillende (taalkundige) proefskriften brûkt.<ref>Webside [[Tresoar]]: [http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=fr&pagina=7778 De proefskriften/dissertaasjes binne ôfkoarte as diss.]</ref> It jier 2003, fjouwerhûndert jier nei de bertedei fan Gysbert Japiks, waard troch de provinsje útroppen ta Gysbert Japiksjier. Yn it jier 2003 is syn wurk op 'e nij útjûn. Dizze kear oerset yn it hjoeddeistich Frysk en it Nederlânsk. De titel wie ''"Gysbert Japix, een keuze uit zijn werk"''. Yn it ramt fan it Gysbert Japiksjier ferskynde ek de ''Gysbert Japiks trilogy''. De trilogy is in bondeling fan trije romans oer Gysbert Japiks, dy't skriuwer [[Pieter Terpstra]] by syn libben skreaun hat. Troch de provinsje Fryslân hinne hawwe suver alle (gruttere) plakken in Gysbert Japiksstrjitte (ek skreaun as Gysbert Japicxstrjitte).<ref>* {{aut|Noordhoff Atlasproducties}} (2009). ''De Bosatlas van Fryslân'' - Een ontdekkingsreis door Fryslân in kaarten en beelden. Noordhoff Atlas Producties. Side 182 ISBN 9789001779047</ref> Yn Wytmarsum stiet in boarstbyld fan Gysbert Japiks, makke troch [[Jentsje Popma]]. By de Martinytsjerke yn Boalsert is in stânbyld op sokkel delset, dat yn 1966 troch keninginne Juliana ûntbleate waard.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=YD6_FgPwJI4 YouTube: Gysbert Japicxbeeld onthulling]</ref> Yn Boalsert is in brêge nei him neamd, de Gysbert Japiksbrêge, dêr't in tinkstien ynmitsele wurden is. By [[Tresoar]] is der in Gysbert Japicxseal. Yn it bertehûs fan Gysbert Japicx oan de Wipstrjitte 6 yn Boalsert sit sûnt 1997 it museum [[Gysbert Japicxhûs]] (mei [[tekstwinkel]]). Yn 2020 en 2021 makke Hiske Oosterwijk nije komposysjes fan Japiks syn wurk. Nei't Oosterwijk de liettekst ''Jûnbea'' op it [[konservatoarium]] op 'e nij ynsongen hie, kaam de Gysbert Japicx/Holkema-stichting mei it fersyk om mear wurk op muzyk te setten.<ref>[[Omrop Fryslân]]: [https://www.omropfryslan.nl/nijs/1018519-sjongeres-hiske-oosterwijk-set-teksten-fan-gysbert-japicx-op-moderne-muzyk Sjongeres Hiske Oosterwijk set teksten fan Gysbert Japicx op moderne muzyk] (lêst sjoen op 21 jan. 2022)</ref> Yn juny 2021 ferskynde de dûbel-cd ''Wurden'', yn deselde moanne waard it tillefyzjekonsert ''Wurden'' troch Omrop Fryslân útstjoerd. Yn septimber 2021 waard it teaterkonsert ''Tiidgenoaten'' yn de Boalster [[Broeretsjerke (Boalsert)|Broeretsjerke]] opfierd. == Bibliografy == *[[1640]] Friesche Tjerne, ofte bortlijcke rijmlerye, trogh ien, ijnfierd, aad, sljoecht, ien-faadigh huws-man, di on-forsjoens ijn de gear-jefte fen sijn laan-here koom. === Postúm útjûn === *[[1668]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet: d’ eerste binne ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes: ‘t oorde sinte gemiene æf huwzmanne petear, in ore katerye: ‘t efterste iz hymmelsch harp-luwd. Dat iz to sizzen, ytlycke fen Davids psalmen. *[[1681]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] Dy oorde druwck, mei ien twaede diel forgreat (uitwreide ferzje, besoarge fan Gabbema). *[[1684]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] Dy oorde druwck, mei ien twaede diel forgreat. (nije titelútjefte fan de 2e printinge). *[[1821]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] De tredde druwck op nijz trognoaze in forbettere troch E. Epkema. (3de printinge, besoarge fan [[Ecco Epkema]]) *[[1853]] Utjefte Rymlerye (net alhiel kompleet) yn stavering Halbertsma, besoarge fan [[Waling Dykstra]] (2e pr. 1880). *[[1936]] Wirken [I] (besoarge fan [[J.H. Brouwer]], [[Jacob Haantjes|J. Haantjes]] en [[Pieter Sipma|P. Sipma]]) *[[1966]] Gysbert Japicx I. Wurken. (2e printinge) en II. Oantekeningen op Gysbert Japicx wurken. (besoarge fan J.H. Brouwer, J. Haantjes en P. Sipma). === Wittenskiplike bewurkingen & oersettingen === *[[1989]] Breuker dissertaasje diel I. *[[1989]] Gysbert Japicx Gedichten (kar út syn poëzy mei fertaling en kommentaar fan [[Douwe Tamminga]]). *[[1994]] Tjerne le Frison et autres vers par Gysbert Japicx (oerset nei it Frânsk troch Henk Zwiers). *[[2003]] Gysbert Japix : een keuze uit zijn werk (taljochting fan [[Philippus Breuker]], oerset troch [[Douwe Tamminga|Douwe A. Tamminga]] en [[Atze Bosch]] nei it Nederlânsk en [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]] en [[Jan Popkema]] nei it Nijfrysk), Fryske Akademy-nûmer 952, 264 siden, ISBN 9080431834. *[[2003]] Freugde fan ’e wrâld : de lieten fan Gysbert Japix op ‘e âlde wizen foar sjongstim, meldij- en akkoardynstrument (bewurke troch [[Bernard Smilde]]), ISBN 9061719607 == Literatuer == [[Ofbyld:Buste_Gysbert_Japix_Martinytsjerke_Boalsert.jpg|thumb|200px|Monumint foar Japiks yn 'e Martinytsjerke, ûntbleate yn 1823.]] *''Woordenboek op de gedichten en verdere geschriften van Gysbert Japicx'', [[Ecco Epkema]], Ljouwert, 1824 *''Hulde aan Gysbert Japiks bewezen in de Sint Martini Kerk te Bolsward, op den 7 Jul 1823'', [[Joast Hiddes Halbertsma]], Boalsert, 1824 *''Gysbert Japicx, Fries dichter in de zeventiende eeuw'' (dissertaasje), [[Jacob Haantjes]], Utrecht/Amsterdam, 1929 *''Het werkwoord bij Gysbert Japicx'' (dissertaasje), W.L. Brandsma, Grins/Assen, 1936 *''Gysbert Japiks, in stúdzje yn dichterskip'' (dissertaasje), [[Douwe Kalma]], Grins/Dokkum, 1938 *''Gysbert Japicx as oersetter en biwirker'', C. Kramer, Assen, 1943 *''De Christen Gysbert Japiks'', [[Eeltsje Boates Folkertsma]], Snits, 1946 *''Eat oer de Gysbert-stúdzje'' yn [[It Beaken (tydskrift)|It Beaken]] (siden 147-154), [[Anne Wadman]], 1956 *''Gysbert Japicx' Lieten'', J. Jansen, Drachten, 1956 *''Bibliografy Gysbert Japiks'', [[J.J. Kalma]], Ljouwert, 1956 *''Skriuwers yn byld 1: Gysbert Japicx 1603-1666'', Amsterdam, 1966 (werprinte yn 2003) *''De autografemen in het werk van Gysbert Japicx'' (dissertaasje), [[Tony Feitsma]], Ljouwert, 1974 *''It wurk fan Gysbert Japix'' (dissertaasje), [[Ph.H. Breuker]], Ljouwert, 1989 *''Blauwe rige nr. 1 en nr. 2. Sekundêre literatuer Gysbert Japicx'', samle troch [[Trinus Riemersma]], útjefte NHL, 1991 en 1989. *''Hoe moat dat no mei Gysbert Japixcxks?'', [[Anne Wadman]], [[Ljouwerter Krante]], 8 july 1994 *''Gysbert Japix nei fjouwerhûndert jier'' (betinkingsrede yn Boalsert), [[Ph.H. Breuker]], yn [[Historisch Tijdschrift Fryslân|Fryslân]] (tydskrift) nûmer 2, 2003 *''In alternative fizy op Gysbert Japix'', [[Tony Feitsma]] en ''Feitsma fan replyk tsjinne oer Gysbert Japix'', [[Ph.H. Breuker]]; diskusje oer Gysbert Japiks, yn [[Historisch Tijdschrift Fryslân|Fryslân]] (tydskrift) nûmer 3, 2003 == Sjoch ek == * [[Fan Holkema]] * [[Gysbert Japicxpriis]] * [[Gysbert Japicxhûs]] * [[Kanon fan de Fryske skiednis]] * [[Tekstwinkel]] == Keppeling om utens == {{CommonsLyts|Gysbert Japicx}} *[https://www.gysbertjapicx.frl/ Gysbert Japiks Museum] *[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Gysbert Japiks biografy op Sirkwy.] *[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/29/ Gysbert Japiks yn de kanon fan de Fryske skiednis] *[http://www.holkema.info/origin/holkned.htm Stambeam Holkema] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} {{Topside}} {{DEFAULTSORT:Japiks, Gysbert}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk sjonger]] [[Kategory:Frysk taalkundige]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Frysk lietsjeskriuwer]] [[Kategory:Frysk publisist]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Boalsert]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Boalsert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1603]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1666]] i0jewajv8uallegzlr7ame5ntee62ns 1240461 1240458 2026-09-11T07:07:49Z Kening Aldgilles 167 /* Libben */ 1240461 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Gysbert Japix portrait by Matthijs Harings.tif | ôfbyldingstekst = Gysbert Japiks (1637), skildere troch [[Matthijs Harings]]. | ôfbyldingsbreedte = | oar pseudonym = | echte namme = | nasjonaliteit = | berne = [[1603]] | berteplak = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] | stoarn = [[1666]] | stjerplak = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] | etnisiteit = [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Friezen|Frysk]] | taal = [[Frysk]] | sjenre = Moralisearjende twaspraken, brulloftsfersen, kristlike lyryk, Neolatynsk dichtwurk, klassistyske proaza, psalberimingen | perioade = [[renêssânse]], [[barok (stylperioade)|barok]] | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = ''Fryske tsjerne'' (1640)<br>''Fryske Rymlerye'' (1668) | útjouwer = Samuel fen Haringhouk, Boalsert | prizen = | jierren aktyf = [[1639]] – [[1666]] | webside = [https://www.gysbertjapicx.frl www.gysbertjapicx.frl] }} '''Gysbert Japiks''' ([[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[1603]] – dêre, [[1666]]) wie in [[Fryslân|Frysk]] [[skriuwer]], [[dichter]], skoalmaster en foarsjonger. Hy wurdt beskôge as ien fan de wichtichste skriuwers út de [[Fryske literatuer|Fryske literatuerskiednis]]. Yn in tiid dat it Frysk syn eardere funksje as skriuw-, bestjoers- en kultuertaal foar in grut part ferlern hie, brûkte Japiks de taal op 'e nij foar literêr wurk fan heech nivo. Japiks libbe op 'e grins fan [[renêssânse]] en [[barok (stylperioade)|barok]] en beide literêre streamingen binne yn syn wurk werom te finen. Hy skreau poëzij en proaza, makke oersettingen en bewurkingen en berime fyftich psalmen. Dêrby ûntwikkele er in eigen Fryske stavering en in literêre skriuwtaal. Syn wurk stie net los fan de Europeeske literatuer fan syn tiid: hy liet him ûnder oaren ynspirearje troch klassike skriuwers en troch dichters. By syn libben ferskynde yn [[1640]] de ''Friessche Tjerne'', it wurk dat syn namme as Frysktalich dichter bekend makke. Syn grutste samling, de ''Friesche Rymlerye'', ferskynde yn [[1668]], twa jier nei syn dea. Dy bondel waard letter ferskate kearen op 'e nij útjûn en krige grutte betsjutting foar de ûntwikkeling en wurdearring fan it Frysk as literêre taal. De ynfloed fan Japiks rikte fierder as syn eigen tiid. Syn wurk bleau in wichtich referinsjepunt foar Fryske skriuwers en taalgelearden en krige yn de njoggentjinde iuw op 'e nij in prominint plak yn de Fryske taal- en literatuerbeweging. Nei him is de [[Gysbert Japicxpriis]], de wichtichste literêre priis foar Frysk literêr wurk, neamd. Japiks is ek opnommen yn de [[Kanon fan de Fryske skiednis]]. == Namme == De famyljenamme fan Gysbert Japiks wie Hol(c)kema. Gysbert brûkte syn famyljenamme net sa faak, oaren nei him likemin. It gefolch is dat it patronymikum (famyljenamme wurdt ôflaat fan de namme fan de heit) Japiks meastentiids as famyljenamme brûkt wurdt. Dêrtroch binne der yn ‘e rin fan de skiednis trije gongbere farianten ûntstien. De skriuwwize ‘Japicx’ komt fan de ûndertekening dy’t Gysbert brûkte yn de brieven oan syn freon [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]]. Dy brieven binne opnommen yn de Rymlerye-edysjes fan 1681 en 1684. Om’t de ‘x’ neffens de [[Fryske stavering|Fryske staveringsregels]] net of amper brûkt wurdt (ek net altyd by nammen), is de skriuwwize ‘Japiks’ ûntstien. Dy skriuwwize is ek brûkt op it titelblêd fan 'e ''Friesche Rymlerye''. Oant 1989 wienen de farianten ‘Jacobs’ en ‘Japiks’ gongber, mar nei’t [[Philippus Breuker]] mei de publikaasje fan syn proefskrift de tredde fariant wer ynfierde, waard fannijs oan ‘Japicx’ de foarkar jûn. Foar de ‘[[Gysbert Japicxpriis]]’ hat de provinsje Fryslân konsekwint de –cx skriuwwize brûkt. Deselde offisjele skriuwwize is ek oernommen troch it [[Gysbert Japicxhûs]].<ref>Webside [[Gysbert Japicxhûs]]: [https://www.gysbertjapicx.frl/gysbert-japicx/skriuwwize-skaainamme/ Skriuwwize famyljenamme] (lêst sjoen op 8 okt. 2020)</ref> == Libben == === Jonge jierren === Gysbert Japicx waard berne yn 1603 oan de Wipstrjitte yn [[Boalsert]] as soan fan Ancke Willems en Jacob Gysberts. Syn âlden trouden yn 1602 en Gysbert is nei alle gedachten de âldste fan 'e fiif bern dy't se krigen. De famylje makke diel út fan de foarname Boalserter boargerij. Syn heit [[Jacob Gysberts]] is bekend as de ûntwerper en útfierder fan it houtsnijwurk yn de riedseal fan it ferneamde [[stedhûs fan Boalsert]]. Foaral troch al syn funksjes yn de tsjerke en de polityk wie hy yn syn tiid ferneamd yn Boalsert. Yn de tritiger jierren kaam er yn it stedsbestjoer en waard yn 1640 foar twa jier [[boargemaster]] fan [[Boalsert]]. [[Ofbyld:20140503 Wipstraat 6 (Gysbert Japicxhûs) Bolsward Fr NL.jpg|thumb|It hjoeddeistige museum ''Gysbert Japicxhûs'' wie it bertehûs fan Gysbert Japiks.]] Gysbert groeide dêrmei op yn in húshâlding dy't net allinnich ekonomysk goed situearre wie, mar ek nau ferbûn wie mei it bestjoerlike en tsjerklike libben fan Boalsert. Syn heit wie ambachtsman, mar hearde tagelyk ta de bestjoerlike elite fan de stêd. Dy maatskiplike eftergrûn joech Gysbert tagong ta ûnderwiis en boeken dy't foar in grut part fan de befolking minder fanselssprekkend wie. Nei de legere skoalle folge de jonge Gysbert de [[Latynske skoalle]] en learde ta skoalmaster. Gysbert kaam nei de Latynske skoalle by syn heit op kantoar. Syn leafde gong doe al út nei de [[letterkunde]].<ref>Fan de mear as njoggenhûndert minsken yn Fryslân fan wa’t it boekebesit út it tiidrek 1625–1680 bekend is, hienen mar in stik of fjouwer mear literatuer yn harren boekesamling as hy.</ref> Oan de titels is te sjen dat er grut wurden is mei de rederikersliteratuer.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 494-495</ref> De Latynske skoalle joech him de klassike foarming dy't letter yn syn wurk dúdlik werom te kennen is. Hy rekke dêr fertroud mei it Latyn en mei de literêre tradysje fan de Aldheid. Ut ûndersyk nei syn letter boekebesit docht fierders bliken dat Japiks in foar syn tiid opfallend grutte belangstelling hie foar Nederlânske letterkunde. Ek teologyske wurken en boeken oer dichtkeunst makken diel út fan syn yntellektuele wrâld.<ref>Philippus Breuker, ''It wurk fan Gysbert Japix'', Ljouwert, 1989.</ref> Yn 1624 waard Gysbert as lidmaat fan de grifformearde gemeente yn Boalsert ynskreaun. Dat is ien fan de earste dokumintearre gegevens oer syn eigen libben. Syn tsjerklike eftergrûn soe letter ek in wichtige rol spylje yn syn wurk as foarsjonger en yn syn religieuze poëzij en psalmberimings.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> === Wytmarsum en werom nei Boalsert === Doe't in jongere broer fan Gysbert yn [[Wommels]] skoalmaster wurden wie, keas ek Gysbert foar it ûnderwiis. Yn 1625 waard er skoalmaster yn [[Wytmarsum]], dêr't er likernôch tsien jier wurke. Oer syn libben yn dy jierren is mar in bytsje mei wissichheid bekend. Wol is út 1635 in brief bewarre bleaun dêr't er him tige wanhopich yn útere. Yn datselde jier einige syn wurk as skoalmaster yn Wytmarsum. Wat er yn de tiid dêrnei krekt dien hat, is net hielendal dúdlik; mooglik hold er in skoft yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ta en hat er koart yn [[Bitgum]] wurke.<ref>[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside Tresoar: biografy Gysbert Japiks]</ref> Yn Ljouwert kaam er yn kontakt mei Sijke Salves, mei wa't er yn oktober 1636 troude. In jier letter fêstige it pear him yn Boalsert, de stêd dêr't Japiks opgroeid wie en dêr't er de rest fan syn libben bliuwe soe. Yn augustus 1637 waard er dêr beneamd ta skoalmaster oan de stedsskoalle foar jonges. Dêrneist waard er foarsjonger yn de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]]. Foar syn wurk as skoalmaster krige er in jiertraktemint fan 247 gûne en foar it foarsjongerskip nochris 40 gûne. De stêd betelle ek in part fan de kosten fan syn ferhuzing.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> It houlik mei Sijke en de beneaming yn Boalsert brochten mear fêstens yn Japiks syn libben. Sijke hie in sidewinkel en Japiks kombinearre syn skoalwurk en tsjerklike taken mei syn tanimmende belangstelling foar literatuer. Yn 1637 skildere [[Matthijs Harings]], in omke fan Sijke, it bekende portret fan Japiks.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022), s. 495.</ref> Japiks bleau oant syn dea oan de Boalserter skoalle ferbûn. Neffens in lettere oerlevering koe er ûnder it lesjaan sa yn syn dichtwurk opgean dat syn learlingen seine: "master is wer gek". Hoewol't dy anekdoate net út in eigentiidske skoalboarne bekend is, jout se wol it lettere byld wer fan Japiks as in skoalmaster foar wa't de literatuer altyd tichtby wie. === Skriuwer en dichter === Gysbert Japiks hie al jong niget oan literatuer. Syn earste Fryske wurk is datearre op 1639, mar hy hie doe ek al stikken yn it Nederlânsk en Latyn skreaun. Gysbert Japiks wie sels meartalich en ek yn syn omjouwing wienen ferskate talen lykas it Frysk, Latyn, Nederlânsk en Frânsk yn gebrûk. Wêrom’t er nei 1639 krekt begûn is yn it Frysk te dichtsjen, is net wis. Mooglik waard hy stimulearre troch freonen of hy rekke ynspirearre troch it wurk fan de Fryske skriuwer [[Johan fan Hichtum]].<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside https://www.tresoar.nl/literatuur: biografy Gysbert Japiks]</ref> [[Ofbyld:Martinikerk Bolsward.jpg|thumb|De [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]] dêr't Japiks foarsjonger wie.]] Yn 1640 seach syn earste yn print ferskynde wurk, de ''Friesche Tjerne'', it ljocht. De ''Friessche Tjerne'' waard yn Ljouwert útjûn troch [[Claude Fonteyne]] en makke fuortendaliks yndruk. Yn it wurk lit Japiks sjen dat it Frysk ek brûkt wurde koe foar ambisjeuze literatuer dy't oansleat by de literêre kultuer fan de santjinde iuw. It súkses fan it wurk fêstige syn namme as Frysktalich dichter. Japiks bleau lykwols yn it deistich libben yn it foarste plak skoalmaster. Syn literêre wurk ûntstie njonken syn berop en syn tsjerklike taken. Dat makket syn relatyf grutte oeuvre opmerklik: sûnder in universitêre of profesjoneel-literêre posysje wist er him dochs te ûntwikkeljen ta in skriuwer dy't kontakt hie mei gelearden en literatoaren yn en bûten Fryslân. Yn de jierren nei de Friesche Tjerne gie er troch mei it skriuwen fan poëzij en proaza, leafdespoëzij, gelegenheidsdichten en ek in soad psalmberimings. Skriuwendewei tocht er ek nei oer de krekte stavering fan it Frysk. De begjinsels dêrfan binne nei syn dea publisearre en gouwen yn de njoggentjinde en tweintichste iuw noch as referinsjepunt by staveringsdiskusjes.<ref>[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/29/ Gysbert Japiks yn de Kanon fan de Fryske Skiednis]</ref> Yn 1646 hold de ferneamde taalgelearde [[Franciscus Junius]] in skoft by Japiks yn Boalsert ta om Frysk fan him te learen en syn wurk te bestudearjen. Junius makke ôfskriften fan ferskate teksten fan Japiks. Dy en oare mei Japiks ferbûne hânskriften kamen letter yn de [[Bodleian Library]] yn [[Oxford]] telâne en binne dêr bewarre bleaun. It kontakt mei Junius lit sjen dat Japiks syn wurk al yn syn eigen tiid ek bûten Fryslân belangstelling krige. De besite fan Junius wie foar Japiks ek persoanlik fan belang. De gelearde naam syn Frysktalige wurk serieus en stimulearre dêrmei yndirekt de status fan Japiks as skriuwer. Troch sokke kontakten stie de Boalserter skoalmaster, nettsjinsteande syn geografysk beheinde libbensrûnte, yn ferbining mei in folle bredere Europeeske taalwittenskiplike wrâld. Tusken 1651 en 1655 sette Japiks goed fyftich [[psalm]]en oer nei it Frysk.<ref>Corporaal, J. (2018). ''Salang't de beam bloeit - koarte skiedns fan de Fryske literatuer. Ljouwert: Tresoar/De Gordyk:Bornmeer</ref> Japiks krige ek kunde oan de Fryske skiedskriuwer [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]], dy't it wurk fan Japiks postúm ferskine liet yn de Fryske Rymlerye. Fan it tiidrek 1654-1661 binne ferskate brieven tusken Japiks en Gabbema bewarre bleaun. De korrespondinsje mei Gabbema is ien fan de wichtichste boarnen foar de persoan Japiks. Yn de brieven skreaunen de beide mannen net allinnich oer poëzij, mar ek oer boeken, taal en stavering. Gabbema moedige Japiks oan om syn wurk te skriuwen en út te jaan. De brieven litte tagelyk sjen dat Japiks bewust neitocht oer syn posysje as Frysktalich skriuwer en oer de foarm fan syn taal.<ref>Gysbert Japicx, brieven oan Simon Abbes Gabbema, letter opnommen yn de ''Friesche Rymlerye'' (1681).</ref> De jierren fyftich fan de santjinde iuw wienen persoanlik in swiere perioade. In folwoeksen dochter stoar yn 1652, syn freon en eardere útjouwer Claude Fonteyne yn 1654 en syn heit yn 1655. Yn 1656 ferlear er op 'e nij twa bern. Yn in brief oan Gabbema út dat jier skreau Japiks dat syn "Siongster stil" waard en it dichtsjen ophâlde woe. De persoanlike ferliezen binne dêrmei ek yn syn eigen korrespondinsje werom te finen.<ref>''Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek'', lemma Gijsbert Japiks; Gysbert Japicx, brief oan Simon Abbes Gabbema, 4 febrewaris 1656.</ref> Dochs bleau Japiks ek yn syn lêste libbensjierren dwaande mei syn skriuwerij. Hy hie plannen om syn Fryske oeuvre yn in gruttere samling út te jaan, mar slagge der net mear yn om dy útjefte sels ta stân te bringen. === De pest === Gysbert Japiks en Sijke Salves krigen seis bern, fan wa't fiif foar harren âlden stoaren. Harren soan Salves, dy't sjirurch wie, wie it iennichste bern dat yn 1666 noch libbe. Yn septimber fan dat jier stoar Gysbert Japiks yn Boalsert oan de [[pest]]. Koart dêrnei stoaren ek syn frou Sijke en harren soan Salves oan deselde sykte.<ref>[http://depot.knaw.nl/8737/1/LG2003DeVondel0693_001.pdf Artikel oer Japiks yn it tydskrift 'Oude Muziek']</ref> De pest makke dêrmei yn koarte tiid in ein oan it hiele oerbleaune húshâlden. Japiks wie oant koart foar syn dea noch as skoalmaster en foarsjonger yn funksje; begjin oktober 1666 beneamde it stedsbestjoer fan Boalsert in opfolger.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> Syn dea betsjutte lykwols net dat syn manuskripten ferlern giene. It plan foar in samle útjefte waard nei syn dea fuortset. Twa jier letter, yn 1668, ferskynde by Samuel fen Haringhouk yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye''. Dêrtroch waard in grut part fan it wurk dêr't Japiks yn syn libben oan wurke hie foar lettere generaasjes bewarre. == Wurk == Japiks libbe op ‘e grins fan twa tiidrekken, Renêsssânse en Barok. Beide stilen krigen har beslach yn it wurk fan Japiks.<ref>[http://www.tseadbruinja.nl/engels/frisian.htm Webside fan dichter Tsead Bruinja oer de skiednis fan de Fryske letteren]</ref> Fierwei it grutste part fan it wurk bestiet út oersettingen (fan proazateksten), berimingen (fan psalmen) en bewurkingen. Under oaren [[Philippus Breuker]] hat in dissertaasje oer Gysbert Japiks skreaun. Yn syn boek ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' beskriuwt er it wurk fan Japiks: {{cquote|In berch yn leechlân is er neamd en dat byld kloppet, as men oan it bytsje Frysk fan syn tiid tinkt. Mar de ferliking is misliedend, want Gysbert dichte yn it Frysk as wie it in klassike taal. Syn wurk moat ferlike wurde mei wurk yn it Nederlânsk of Latyn. It is troch-ende-troch makke nei de regels fan de keunst en ek nei it foarbyld fan dichters as Huygens, Vondel, Cats, Vergilius en Ovidius. Hy wie benammen fernimstich yn it finen fan farianten op besteande motiven. Dat heart allegearre ta de knepen fan it fak. Wat dat wurk ta wat persoanliks stimpelet, is de grutte hertstocht dy't der fan begjin oant ein ta yn de taal en foarmjouwing út sprekt. Soms is it dêrtroch wat drok en oerémis.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 494</ref>}} It hertstochtlike en drokke karakater stie ek ûnder ynfloed fan de twa stylperioaden yn Japiks syn libben: de [[renêssânse]] en [[barok (stylperioade)|barok]]. Yn jonge teksten lit Gysbert in wiidweidige skildering sjen fan de Fryske werklikheid, faak mei ferskynsels as oerdiedige alliteraasje en gearkeppeling. Under ynfloed fan de Barok waard it taalgebrûk fan Gysbert Japix letter drokker en keunstmjittiger en syn wurk dêrtroch minder tagonklik, mar in grut part fan syn poëzy bleau tige lêsber en benammen sjongsum, lykas it liet ''Wolkom freugde fan de wrâld''.<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside https://www.tresoar.nl/literatuur: biografy Gysbert Japiks]</ref> It Frysktalige debút fan Gysbert wie de ''Friessche Tjerne'' (1640). It brulloftsfers ''Friessche Tjerne'' is it iennichste boek dat by syn libben printe waard. Twa jier nei syn dea waard syn sammele wurk útjûn as de ''Friesche Rymlerye''. Yn syn eigen iuw waard it werprinte yn 1681 (troch [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]]) en 1684. Sa't yn dy tiid wizânsje wie, wie de ‘rymlerye’ yn trije sjenres (lirysk, didaktysk, religieus) ferdield: ‘ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes’ (leafdespoëzij, ynklusyf de ''Friessche Tjerne''), ‘gemiene æf huwzmanne petear’ (moralistyske twaspraken) en it ‘hymmelsch harp-luwd’ (religieuze poëzij, wêrûnder psalmoersettings), sa’t op it titelblêd fan de Rymlerye oanjûn stiet. De trijedieling wie net allinnich in kar fan de postume útjouwer: de samling wie nei alle gedachten troch Japiks sels opboud yn in leafdes- en boartlik diel, in didaktysk en gelegenheidsdiel en in religieus diel. Japiks syn libben en wurk waard ek tekene troch in grut godsbesef. Fan 1637 ôf wurke hy as skoalmaster yn Boalsert en wie foarsjonger yn de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]]. Yn it tredde part fan de Fryske rymlerye steane mear as fyftich psalmberimings. Dêrmei is syn wurk ek fan grut belang foar it Frysk as tsjerketaal. === Priuwke === [[Ofbyld:Friesche Rymlerye 1668.JPG|thumb|250px|Friesche Rymlerye (1668)]] Hjirûnder stiet it earste fan de fjouwer kûpletten fan Gysbert Japiks syn liet 'Wolkom freugde fan 'e wrâld': {| |----- | :''Wol-komm' freugde fenne Wrâd,'' :''Haed-ljeacht oerre Stierren,'' :''Griente, Kruwd in Blomme-Fâd,'' :''Mietter fen uwz jieren,'' :''Hijmmel-eag dy 't al oer-sjocht'' :''Dy uwz Dauwe in Miste' ontjocht'' :''Dy uwz 't fjild bemiellet,'' :''Ja mey goud oer-striellet.'' |||||||||||||||||||| :''Wolkom freugde fan 'e wrâld,'' :''haadljocht oer de stjirren,'' :''griente, krûd blommefâd,'' :''mjitter fan ús jierren,'' :''himeleach, dy't al oersjocht'' :''dy ús dauwe en mist ûntsjocht'' :''dy ús 't fjild bemielet.'' :''Ja, mei goud oerstrielet.'' |} *De tekst út de linkerrige is it orizjineel fan Japiks. *De tekst út de rjochterrige is yn de moderne stavering skreaun.<ref>De tekst yn de moderne stavering komt út it ''[[Frysk Lieteboek]]'', Afûk, Ljouwert, 2000 (s. 42)</ref> === Ynspiraasje === Japiks liet him yn hiel wat teksten ynspirearje troch it wurk fan oare skriuwers. Hy seach nei skriuwers út de [[klassike Aldheid]], mar ek nei oare Fryske en Hollânske skriuwers. Binnen dy kontekst groeide hy út ta in bysûnder en eigensinnich dichter.<ref>[[Jabik Veenbaas]], ''Gysbert Japix, vader en voorzanger'', yn "Literatuur. Jaargang 20", 2003 (siden 14-16)</ref> [[Ofbyld:Jan Jansz Starter (1594-1626). Dichter te Leeuwarden en Amsterdam Rijksmuseum SK-A-4567.jpeg|thumb|[[Jan Jans Starter|J.J. Starter]]]] Fan de Fryske skriuwers kin hast mei wissichheid steld wurde dat [[Jan Jans Starter]] (1593-1626), dy't by syn libben al grutte bekendheid hie, ta ynspiraasje tsjinne hat. Doe't Starter syn ''Friesche Lust-hof'' ferskynde, wie Japiks 18 jier. Gysbert syn ''Boartlicke Mingeldeuntjes'' hawwe frijwat oerienkomsten mei Starter syn ''Stichlelyche Minneliedekens''. Boppedat hie Starter yn syn wurk sjen litten dat it mooglik wie om yn it Frysk te dichtsjen.<ref>J. Hepkema, Alde fryske skriften fen starter, gysbert japix en oaren, 1899</ref> Dat de ''Friesche Lust-hof'' dúdlik as boarne foar Gysbert Japiks tsjinne hat is wis: hy hie in eksimplaar. Syn eksimplaar wie fan 1623 of letter (de lêste edysje út syn tiid wie fan 1634). Japiks ûntliende ferskate wizen út it boek.<ref>[[Philippus H. Breuker|Breuker, Philippus]], ''It wurk fan Gysbert Japix'' (1989) 216.</ref> In oare Midfryske skriuwer dy't faak yn ien sike mei Gysbert Japiks neamd wurdt is [[Johan van Hichtum]]. Van Hichtum hat twa brulloftsfersen skreaun, beide yn it Frysk. Doe't it fers ''Wouter en Tjalle'' yn 1609 ferskynde, wie Japiks 6 jier. Hoewol't se beide yn 'e omkriten fan [[Boalsert]] wennen, is it net wis oft se inoar koenen. It is opmerklik dat Van Hichtum as predikant brulloftsfersen skreau. Hy die dat anonym, oars hie de tsjerke him út syn funksje sette kind.<ref>[[Eric Hoekstra]], ''Midfrysk goud'', 2015 (siden 34, 48-49)</ref> Yn 1640 ferskynde, ynspirearre op in Fryske gearspraak fan Van Hichtum, de ''Friessche Tjerne''.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 492</ref> Net allinnich fanwegen de ynhâld, mar ek troch de moderne wurdkar is it ûnwierskynlik dat Van Hichtum Japiks ynspirearre hat. Gysbert Japiks brûkt letter noch wol gauris argayske foarmen, dy't oars benammen út de Burmania-sprekwurden en 16e iuwske teksten bekend binne.<ref>[[Arjen Versloot]], ''It auteurskip en de datearring fan 'Ansck in Houck': in reaksje'', yn: Us Wurk, 2006</ref> It manuskript fan [[Carel Georg fan Burmania]] ferskynde yn 1614, doe't Japiks 11 jier wie. === Taal en stavering === Yn in tiid dat der foar it [[Midfrysk]] gjin algemien akseptearre stavering bestie, ûntwikkele Japiks in eigen systeem om it Frysk op skrift wer te jaan. Ut syn brieven docht bliken dat er bewust oer syn ''Friessche spellinge'' neitocht. Syn stavering wie net identyk oan de staveringssystemen dy't yn de njoggentjinde en tweintichste iuw ûntstienen, mar syn wurk bleau foar lettere Fryske skriuwers en taalgelearden in wichtich referinsjepunt. De betsjutting fan Japiks leit dêrom net allinnich yn syn stavering. Hy liet foaral sjen dat it Frysk, nei't it as bestjoers- en kultuertaal op 'e eftergrûn rekke wie, wer brûkt wurde koe as folweardige literêre taal. Dêrmei makke er in nij begjin foar de skreaune Fryske literêre tradysje. == Ynfloed == [[Ofbyld:Stanbyld GysbertJapiks byMartinytsjerkeBoalsert.JPG|thumb|left|Stânbyld fan Gysbert Japiks neist de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke fan Boalsert]].]] Gysbert Japicx moat al by syn libben nasjonaal en ynternasjonaal bekend west hawwe. Hy stie yn kontakt mei Hollânske en Ingelske skriuwers en gelearden. De Ingelske gelearde fan Dútske komôf [[Franciscus Junius]] hat yn 1646 in skoft yn [[Boalsert]] wenne om fan Gysbert Japicx it [[Frysk]] te learen. De bysûndere betsjutting fan Japicx’ wurk leit yn it feit, dat hy foar it earst sûnt it ferdwinen fan it Frysk as rjochts- en bestjoerstaal, om 1580 hinne, de taal wer foar serieus wurk brûkt. Syn skriuwerij slút kwa styl oan by dy fan 17de iuwske renêssânse skriuwers. De hearskjende opfetting yn de literêre wittenskip is dat Japicx dêrmei it Frysk wer in plak tusken de Europeeske kultuertalen besoargje woe. Oft Gysbert Japicx ek de maatskiplike emansipaasje fan it Frysk beynfloedzje woe, wurdt lykwols net dúdlik út syn wurk. Gysbert Japiks waard opnommen yn de [[Kanon fan de Fryske skiednis]] en sûnt 1947 wurdt troch Deputearre Steaten fan Fryslân de [[Gysbert Japicxpriis]] takend. {|style="float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- | align="center" | [[Ofbyld:Boalsert - tinkstien Gysbert Japicx.jpg|300x220px|Boalsert]] | align="center" | [[Ofbyld:Gysbert Japicx (Witmarsum).jpg|300x220px|Wytmarsum]] |- | colspan="2" align="center" | <small>Links: Ynmitsele stien, Gysbert Japiksbrêge, Boalsert.<br>Rjochts: Boarstbyld yn Wytmarsum.</small> |} Mei troch [[Everwinus Wassenbergh]] fan de Frjentsjerter universiteit kaam der om 1800 hinne mear omtinken foar it wurk fan Japiks. It Gysbert Japiksfeest dat yn 1823 yn Boalsert holden waard kin sjoen wurde as it begjin fan de [[Romantyk]] yn de Fryske literatuerskiednis.<ref>[http://members.home.nl/ja.goris/fries.htm ''Neerlands Tweede Rijkstaal: het Fries] fan Drs. José Goris</ref> Nei twa wurken oer Gysbert Japiks dy't troch [[Joast Hiddes Halbertsma]] skreaun waarden yn de 1820er jierren groeit sawol de taalkundige as literêre ynteresse. Ein 18e/begjin 19e iuw is der benammen in soad omtinken foar Gysbert Japiks syn dichtstik ''Tjesck-Moars see ængste''.<ref>[http://www.liederenbank.nl/text.php?recordid=90328&lan=nl Tekst: Tjesck-Moars see ængste] </ref> Yn 1828 reizget [[John Bowring]] nei Fryslân en beskriuwt it gedicht yn syn ''Language and Literature of Friesland'' (1829) as "his best composition".<ref>[[Philippus H. Breuker|Breuker, Philippus]], ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 521</ref> Yn de 20e iuw waard it wurk fan Gysbert Japiks foar fiif ferskillende (taalkundige) proefskriften brûkt.<ref>Webside [[Tresoar]]: [http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=fr&pagina=7778 De proefskriften/dissertaasjes binne ôfkoarte as diss.]</ref> It jier 2003, fjouwerhûndert jier nei de bertedei fan Gysbert Japiks, waard troch de provinsje útroppen ta Gysbert Japiksjier. Yn it jier 2003 is syn wurk op 'e nij útjûn. Dizze kear oerset yn it hjoeddeistich Frysk en it Nederlânsk. De titel wie ''"Gysbert Japix, een keuze uit zijn werk"''. Yn it ramt fan it Gysbert Japiksjier ferskynde ek de ''Gysbert Japiks trilogy''. De trilogy is in bondeling fan trije romans oer Gysbert Japiks, dy't skriuwer [[Pieter Terpstra]] by syn libben skreaun hat. Troch de provinsje Fryslân hinne hawwe suver alle (gruttere) plakken in Gysbert Japiksstrjitte (ek skreaun as Gysbert Japicxstrjitte).<ref>* {{aut|Noordhoff Atlasproducties}} (2009). ''De Bosatlas van Fryslân'' - Een ontdekkingsreis door Fryslân in kaarten en beelden. Noordhoff Atlas Producties. Side 182 ISBN 9789001779047</ref> Yn Wytmarsum stiet in boarstbyld fan Gysbert Japiks, makke troch [[Jentsje Popma]]. By de Martinytsjerke yn Boalsert is in stânbyld op sokkel delset, dat yn 1966 troch keninginne Juliana ûntbleate waard.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=YD6_FgPwJI4 YouTube: Gysbert Japicxbeeld onthulling]</ref> Yn Boalsert is in brêge nei him neamd, de Gysbert Japiksbrêge, dêr't in tinkstien ynmitsele wurden is. By [[Tresoar]] is der in Gysbert Japicxseal. Yn it bertehûs fan Gysbert Japicx oan de Wipstrjitte 6 yn Boalsert sit sûnt 1997 it museum [[Gysbert Japicxhûs]] (mei [[tekstwinkel]]). Yn 2020 en 2021 makke Hiske Oosterwijk nije komposysjes fan Japiks syn wurk. Nei't Oosterwijk de liettekst ''Jûnbea'' op it [[konservatoarium]] op 'e nij ynsongen hie, kaam de Gysbert Japicx/Holkema-stichting mei it fersyk om mear wurk op muzyk te setten.<ref>[[Omrop Fryslân]]: [https://www.omropfryslan.nl/nijs/1018519-sjongeres-hiske-oosterwijk-set-teksten-fan-gysbert-japicx-op-moderne-muzyk Sjongeres Hiske Oosterwijk set teksten fan Gysbert Japicx op moderne muzyk] (lêst sjoen op 21 jan. 2022)</ref> Yn juny 2021 ferskynde de dûbel-cd ''Wurden'', yn deselde moanne waard it tillefyzjekonsert ''Wurden'' troch Omrop Fryslân útstjoerd. Yn septimber 2021 waard it teaterkonsert ''Tiidgenoaten'' yn de Boalster [[Broeretsjerke (Boalsert)|Broeretsjerke]] opfierd. == Bibliografy == *[[1640]] Friesche Tjerne, ofte bortlijcke rijmlerye, trogh ien, ijnfierd, aad, sljoecht, ien-faadigh huws-man, di on-forsjoens ijn de gear-jefte fen sijn laan-here koom. === Postúm útjûn === *[[1668]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet: d’ eerste binne ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes: ‘t oorde sinte gemiene æf huwzmanne petear, in ore katerye: ‘t efterste iz hymmelsch harp-luwd. Dat iz to sizzen, ytlycke fen Davids psalmen. *[[1681]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] Dy oorde druwck, mei ien twaede diel forgreat (uitwreide ferzje, besoarge fan Gabbema). *[[1684]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] Dy oorde druwck, mei ien twaede diel forgreat. (nije titelútjefte fan de 2e printinge). *[[1821]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] De tredde druwck op nijz trognoaze in forbettere troch E. Epkema. (3de printinge, besoarge fan [[Ecco Epkema]]) *[[1853]] Utjefte Rymlerye (net alhiel kompleet) yn stavering Halbertsma, besoarge fan [[Waling Dykstra]] (2e pr. 1880). *[[1936]] Wirken [I] (besoarge fan [[J.H. Brouwer]], [[Jacob Haantjes|J. Haantjes]] en [[Pieter Sipma|P. Sipma]]) *[[1966]] Gysbert Japicx I. Wurken. (2e printinge) en II. Oantekeningen op Gysbert Japicx wurken. (besoarge fan J.H. Brouwer, J. Haantjes en P. Sipma). === Wittenskiplike bewurkingen & oersettingen === *[[1989]] Breuker dissertaasje diel I. *[[1989]] Gysbert Japicx Gedichten (kar út syn poëzy mei fertaling en kommentaar fan [[Douwe Tamminga]]). *[[1994]] Tjerne le Frison et autres vers par Gysbert Japicx (oerset nei it Frânsk troch Henk Zwiers). *[[2003]] Gysbert Japix : een keuze uit zijn werk (taljochting fan [[Philippus Breuker]], oerset troch [[Douwe Tamminga|Douwe A. Tamminga]] en [[Atze Bosch]] nei it Nederlânsk en [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]] en [[Jan Popkema]] nei it Nijfrysk), Fryske Akademy-nûmer 952, 264 siden, ISBN 9080431834. *[[2003]] Freugde fan ’e wrâld : de lieten fan Gysbert Japix op ‘e âlde wizen foar sjongstim, meldij- en akkoardynstrument (bewurke troch [[Bernard Smilde]]), ISBN 9061719607 == Literatuer == [[Ofbyld:Buste_Gysbert_Japix_Martinytsjerke_Boalsert.jpg|thumb|200px|Monumint foar Japiks yn 'e Martinytsjerke, ûntbleate yn 1823.]] *''Woordenboek op de gedichten en verdere geschriften van Gysbert Japicx'', [[Ecco Epkema]], Ljouwert, 1824 *''Hulde aan Gysbert Japiks bewezen in de Sint Martini Kerk te Bolsward, op den 7 Jul 1823'', [[Joast Hiddes Halbertsma]], Boalsert, 1824 *''Gysbert Japicx, Fries dichter in de zeventiende eeuw'' (dissertaasje), [[Jacob Haantjes]], Utrecht/Amsterdam, 1929 *''Het werkwoord bij Gysbert Japicx'' (dissertaasje), W.L. Brandsma, Grins/Assen, 1936 *''Gysbert Japiks, in stúdzje yn dichterskip'' (dissertaasje), [[Douwe Kalma]], Grins/Dokkum, 1938 *''Gysbert Japicx as oersetter en biwirker'', C. Kramer, Assen, 1943 *''De Christen Gysbert Japiks'', [[Eeltsje Boates Folkertsma]], Snits, 1946 *''Eat oer de Gysbert-stúdzje'' yn [[It Beaken (tydskrift)|It Beaken]] (siden 147-154), [[Anne Wadman]], 1956 *''Gysbert Japicx' Lieten'', J. Jansen, Drachten, 1956 *''Bibliografy Gysbert Japiks'', [[J.J. Kalma]], Ljouwert, 1956 *''Skriuwers yn byld 1: Gysbert Japicx 1603-1666'', Amsterdam, 1966 (werprinte yn 2003) *''De autografemen in het werk van Gysbert Japicx'' (dissertaasje), [[Tony Feitsma]], Ljouwert, 1974 *''It wurk fan Gysbert Japix'' (dissertaasje), [[Ph.H. Breuker]], Ljouwert, 1989 *''Blauwe rige nr. 1 en nr. 2. Sekundêre literatuer Gysbert Japicx'', samle troch [[Trinus Riemersma]], útjefte NHL, 1991 en 1989. *''Hoe moat dat no mei Gysbert Japixcxks?'', [[Anne Wadman]], [[Ljouwerter Krante]], 8 july 1994 *''Gysbert Japix nei fjouwerhûndert jier'' (betinkingsrede yn Boalsert), [[Ph.H. Breuker]], yn [[Historisch Tijdschrift Fryslân|Fryslân]] (tydskrift) nûmer 2, 2003 *''In alternative fizy op Gysbert Japix'', [[Tony Feitsma]] en ''Feitsma fan replyk tsjinne oer Gysbert Japix'', [[Ph.H. Breuker]]; diskusje oer Gysbert Japiks, yn [[Historisch Tijdschrift Fryslân|Fryslân]] (tydskrift) nûmer 3, 2003 == Sjoch ek == * [[Fan Holkema]] * [[Gysbert Japicxpriis]] * [[Gysbert Japicxhûs]] * [[Kanon fan de Fryske skiednis]] * [[Tekstwinkel]] == Keppeling om utens == {{CommonsLyts|Gysbert Japicx}} *[https://www.gysbertjapicx.frl/ Gysbert Japiks Museum] *[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Gysbert Japiks biografy op Sirkwy.] *[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/29/ Gysbert Japiks yn de kanon fan de Fryske skiednis] *[http://www.holkema.info/origin/holkned.htm Stambeam Holkema] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} {{Topside}} {{DEFAULTSORT:Japiks, Gysbert}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk sjonger]] [[Kategory:Frysk taalkundige]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Frysk lietsjeskriuwer]] [[Kategory:Frysk publisist]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Boalsert]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Boalsert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1603]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1666]] 9s45xuywazo5hasdmmtmqdzpz7y766g 1240462 1240461 2026-09-11T07:12:42Z Kening Aldgilles 167 /* Wytmarsum en werom nei Boalsert */ 1240462 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Gysbert Japix portrait by Matthijs Harings.tif | ôfbyldingstekst = Gysbert Japiks (1637), skildere troch [[Matthijs Harings]]. | ôfbyldingsbreedte = | oar pseudonym = | echte namme = | nasjonaliteit = | berne = [[1603]] | berteplak = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] | stoarn = [[1666]] | stjerplak = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] | etnisiteit = [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Friezen|Frysk]] | taal = [[Frysk]] | sjenre = Moralisearjende twaspraken, brulloftsfersen, kristlike lyryk, Neolatynsk dichtwurk, klassistyske proaza, psalberimingen | perioade = [[renêssânse]], [[barok (stylperioade)|barok]] | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = ''Fryske tsjerne'' (1640)<br>''Fryske Rymlerye'' (1668) | útjouwer = Samuel fen Haringhouk, Boalsert | prizen = | jierren aktyf = [[1639]] – [[1666]] | webside = [https://www.gysbertjapicx.frl www.gysbertjapicx.frl] }} '''Gysbert Japiks''' ([[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[1603]] – dêre, [[1666]]) wie in [[Fryslân|Frysk]] [[skriuwer]], [[dichter]], skoalmaster en foarsjonger. Hy wurdt beskôge as ien fan de wichtichste skriuwers út de [[Fryske literatuer|Fryske literatuerskiednis]]. Yn in tiid dat it Frysk syn eardere funksje as skriuw-, bestjoers- en kultuertaal foar in grut part ferlern hie, brûkte Japiks de taal op 'e nij foar literêr wurk fan heech nivo. Japiks libbe op 'e grins fan [[renêssânse]] en [[barok (stylperioade)|barok]] en beide literêre streamingen binne yn syn wurk werom te finen. Hy skreau poëzij en proaza, makke oersettingen en bewurkingen en berime fyftich psalmen. Dêrby ûntwikkele er in eigen Fryske stavering en in literêre skriuwtaal. Syn wurk stie net los fan de Europeeske literatuer fan syn tiid: hy liet him ûnder oaren ynspirearje troch klassike skriuwers en troch dichters. By syn libben ferskynde yn [[1640]] de ''Friessche Tjerne'', it wurk dat syn namme as Frysktalich dichter bekend makke. Syn grutste samling, de ''Friesche Rymlerye'', ferskynde yn [[1668]], twa jier nei syn dea. Dy bondel waard letter ferskate kearen op 'e nij útjûn en krige grutte betsjutting foar de ûntwikkeling en wurdearring fan it Frysk as literêre taal. De ynfloed fan Japiks rikte fierder as syn eigen tiid. Syn wurk bleau in wichtich referinsjepunt foar Fryske skriuwers en taalgelearden en krige yn de njoggentjinde iuw op 'e nij in prominint plak yn de Fryske taal- en literatuerbeweging. Nei him is de [[Gysbert Japicxpriis]], de wichtichste literêre priis foar Frysk literêr wurk, neamd. Japiks is ek opnommen yn de [[Kanon fan de Fryske skiednis]]. == Namme == De famyljenamme fan Gysbert Japiks wie Hol(c)kema. Gysbert brûkte syn famyljenamme net sa faak, oaren nei him likemin. It gefolch is dat it patronymikum (famyljenamme wurdt ôflaat fan de namme fan de heit) Japiks meastentiids as famyljenamme brûkt wurdt. Dêrtroch binne der yn ‘e rin fan de skiednis trije gongbere farianten ûntstien. De skriuwwize ‘Japicx’ komt fan de ûndertekening dy’t Gysbert brûkte yn de brieven oan syn freon [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]]. Dy brieven binne opnommen yn de Rymlerye-edysjes fan 1681 en 1684. Om’t de ‘x’ neffens de [[Fryske stavering|Fryske staveringsregels]] net of amper brûkt wurdt (ek net altyd by nammen), is de skriuwwize ‘Japiks’ ûntstien. Dy skriuwwize is ek brûkt op it titelblêd fan 'e ''Friesche Rymlerye''. Oant 1989 wienen de farianten ‘Jacobs’ en ‘Japiks’ gongber, mar nei’t [[Philippus Breuker]] mei de publikaasje fan syn proefskrift de tredde fariant wer ynfierde, waard fannijs oan ‘Japicx’ de foarkar jûn. Foar de ‘[[Gysbert Japicxpriis]]’ hat de provinsje Fryslân konsekwint de –cx skriuwwize brûkt. Deselde offisjele skriuwwize is ek oernommen troch it [[Gysbert Japicxhûs]].<ref>Webside [[Gysbert Japicxhûs]]: [https://www.gysbertjapicx.frl/gysbert-japicx/skriuwwize-skaainamme/ Skriuwwize famyljenamme] (lêst sjoen op 8 okt. 2020)</ref> == Libben == === Jonge jierren === Gysbert Japicx waard berne yn 1603 oan de Wipstrjitte yn [[Boalsert]] as soan fan Ancke Willems en Jacob Gysberts. Syn âlden trouden yn 1602 en Gysbert is nei alle gedachten de âldste fan 'e fiif bern dy't se krigen. De famylje makke diel út fan de foarname Boalserter boargerij. Syn heit [[Jacob Gysberts]] is bekend as de ûntwerper en útfierder fan it houtsnijwurk yn de riedseal fan it ferneamde [[stedhûs fan Boalsert]]. Foaral troch al syn funksjes yn de tsjerke en de polityk wie hy yn syn tiid ferneamd yn Boalsert. Yn de tritiger jierren kaam er yn it stedsbestjoer en waard yn 1640 foar twa jier [[boargemaster]] fan [[Boalsert]]. [[Ofbyld:20140503 Wipstraat 6 (Gysbert Japicxhûs) Bolsward Fr NL.jpg|thumb|It hjoeddeistige museum ''Gysbert Japicxhûs'' wie it bertehûs fan Gysbert Japiks.]] Gysbert groeide dêrmei op yn in húshâlding dy't net allinnich ekonomysk goed situearre wie, mar ek nau ferbûn wie mei it bestjoerlike en tsjerklike libben fan Boalsert. Syn heit wie ambachtsman, mar hearde tagelyk ta de bestjoerlike elite fan de stêd. Dy maatskiplike eftergrûn joech Gysbert tagong ta ûnderwiis en boeken dy't foar in grut part fan de befolking minder fanselssprekkend wie. Nei de legere skoalle folge de jonge Gysbert de [[Latynske skoalle]] en learde ta skoalmaster. Gysbert kaam nei de Latynske skoalle by syn heit op kantoar. Syn leafde gong doe al út nei de [[letterkunde]].<ref>Fan de mear as njoggenhûndert minsken yn Fryslân fan wa’t it boekebesit út it tiidrek 1625–1680 bekend is, hienen mar in stik of fjouwer mear literatuer yn harren boekesamling as hy.</ref> Oan de titels is te sjen dat er grut wurden is mei de rederikersliteratuer.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 494-495</ref> De Latynske skoalle joech him de klassike foarming dy't letter yn syn wurk dúdlik werom te kennen is. Hy rekke dêr fertroud mei it Latyn en mei de literêre tradysje fan de Aldheid. Ut ûndersyk nei syn letter boekebesit docht fierders bliken dat Japiks in foar syn tiid opfallend grutte belangstelling hie foar Nederlânske letterkunde. Ek teologyske wurken en boeken oer dichtkeunst makken diel út fan syn yntellektuele wrâld.<ref>Philippus Breuker, ''It wurk fan Gysbert Japix'', Ljouwert, 1989.</ref> Yn 1624 waard Gysbert as lidmaat fan de grifformearde gemeente yn Boalsert ynskreaun. Dat is ien fan de earste dokumintearre gegevens oer syn eigen libben. Syn tsjerklike eftergrûn soe letter ek in wichtige rol spylje yn syn wurk as foarsjonger en yn syn religieuze poëzij en psalmberimings.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> === Wytmarsum en werom nei Boalsert === Doe't in jongere broer fan Gysbert yn [[Wommels]] skoalmaster wurden wie, keas ek Gysbert foar it ûnderwiis. Yn 1625 waard er skoalmaster yn [[Wytmarsum]], dêr't er likernôch tsien jier wurke. Oer syn libben yn dy jierren is mar in bytsje mei wissichheid bekend. Wol is út 1635 in brief bewarre bleaun dêr't er him tige wanhopich yn utere. Yn datselde jier einige syn wurk as skoalmaster yn Wytmarsum. Wat hy yn de tiid dêrnei krekt dien hat, is net hielendal dúdlik; mooglik hold er in skoft yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ta en hat er eefkes yn [[Bitgum]] wurke.<ref>[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside Tresoar: biografy Gysbert Japiks]</ref> Yn Ljouwert kaam er yn kontakt mei Sijke Salves, mei wa't er yn oktober 1636 troude. In jier letter sette it pear him yn Boalsert nei wenjen, de stêd dêr't Japiks opgroeid wie en dêr't er de rest fan syn libben bliuwe soe. Yn augustus 1637 waard hy dêr beneamd ta skoalmaster oan de stedsskoalle foar jonges. Dêrneist waard er foarsjonger yn de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]]. Foar syn wurk as skoalmaster krige er in jiertraktemint fan 247 gûne en foar it foarsjongerskip nochris 40 gûne. De stêd betelle ek in part fan de kosten fan syn ferhuzing.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> It houlik mei Sijke en de beneaming yn Boalsert brochten mear fêstens yn Japiks syn libben. Sijke hie in sidewinkel en Japiks kombinearre syn skoalwurk en tsjerklike taken mei syn tanimmende belangstelling foar literatuer. Yn 1637 skildere [[Matthijs Harings]], in omke fan Sijke, it bekende portret fan Japiks.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022), s. 495.</ref> Japiks bleau oant syn dea oan de Boalserter skoalle ferbûn. Neffens in lettere oerlevering koe er ûnder it lesjaan sa yn syn dichtwurk opgean dat syn learlingen seinen: "master is wer gek". Hoewol't dy anekdoate net út in eigentiidske skoalboarne bekend is, jout se wol it lettere byld wer fan Japiks as in skoalmaster foar wa't de literatuer altyd tichtby wie. === Skriuwer en dichter === Gysbert Japiks hie al jong niget oan literatuer. Syn earste Fryske wurk is datearre op 1639, mar hy hie doe ek al stikken yn it Nederlânsk en Latyn skreaun. Gysbert Japiks wie sels meartalich en ek yn syn omjouwing wienen ferskate talen lykas it Frysk, Latyn, Nederlânsk en Frânsk yn gebrûk. Wêrom’t er nei 1639 krekt begûn is yn it Frysk te dichtsjen, is net wis. Mooglik waard hy stimulearre troch freonen of hy rekke ynspirearre troch it wurk fan de Fryske skriuwer [[Johan fan Hichtum]].<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside https://www.tresoar.nl/literatuur: biografy Gysbert Japiks]</ref> [[Ofbyld:Martinikerk Bolsward.jpg|thumb|De [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]] dêr't Japiks foarsjonger wie.]] Yn 1640 seach syn earste yn print ferskynde wurk, de ''Friesche Tjerne'', it ljocht. De ''Friessche Tjerne'' waard yn Ljouwert útjûn troch [[Claude Fonteyne]] en makke fuortendaliks yndruk. Yn it wurk lit Japiks sjen dat it Frysk ek brûkt wurde koe foar ambisjeuze literatuer dy't oansleat by de literêre kultuer fan de santjinde iuw. It súkses fan it wurk fêstige syn namme as Frysktalich dichter. Japiks bleau lykwols yn it deistich libben yn it foarste plak skoalmaster. Syn literêre wurk ûntstie njonken syn berop en syn tsjerklike taken. Dat makket syn relatyf grutte oeuvre opmerklik: sûnder in universitêre of profesjoneel-literêre posysje wist er him dochs te ûntwikkeljen ta in skriuwer dy't kontakt hie mei gelearden en literatoaren yn en bûten Fryslân. Yn de jierren nei de Friesche Tjerne gie er troch mei it skriuwen fan poëzij en proaza, leafdespoëzij, gelegenheidsdichten en ek in soad psalmberimings. Skriuwendewei tocht er ek nei oer de krekte stavering fan it Frysk. De begjinsels dêrfan binne nei syn dea publisearre en gouwen yn de njoggentjinde en tweintichste iuw noch as referinsjepunt by staveringsdiskusjes.<ref>[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/29/ Gysbert Japiks yn de Kanon fan de Fryske Skiednis]</ref> Yn 1646 hold de ferneamde taalgelearde [[Franciscus Junius]] in skoft by Japiks yn Boalsert ta om Frysk fan him te learen en syn wurk te bestudearjen. Junius makke ôfskriften fan ferskate teksten fan Japiks. Dy en oare mei Japiks ferbûne hânskriften kamen letter yn de [[Bodleian Library]] yn [[Oxford]] telâne en binne dêr bewarre bleaun. It kontakt mei Junius lit sjen dat Japiks syn wurk al yn syn eigen tiid ek bûten Fryslân belangstelling krige. De besite fan Junius wie foar Japiks ek persoanlik fan belang. De gelearde naam syn Frysktalige wurk serieus en stimulearre dêrmei yndirekt de status fan Japiks as skriuwer. Troch sokke kontakten stie de Boalserter skoalmaster, nettsjinsteande syn geografysk beheinde libbensrûnte, yn ferbining mei in folle bredere Europeeske taalwittenskiplike wrâld. Tusken 1651 en 1655 sette Japiks goed fyftich [[psalm]]en oer nei it Frysk.<ref>Corporaal, J. (2018). ''Salang't de beam bloeit - koarte skiedns fan de Fryske literatuer. Ljouwert: Tresoar/De Gordyk:Bornmeer</ref> Japiks krige ek kunde oan de Fryske skiedskriuwer [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]], dy't it wurk fan Japiks postúm ferskine liet yn de Fryske Rymlerye. Fan it tiidrek 1654-1661 binne ferskate brieven tusken Japiks en Gabbema bewarre bleaun. De korrespondinsje mei Gabbema is ien fan de wichtichste boarnen foar de persoan Japiks. Yn de brieven skreaunen de beide mannen net allinnich oer poëzij, mar ek oer boeken, taal en stavering. Gabbema moedige Japiks oan om syn wurk te skriuwen en út te jaan. De brieven litte tagelyk sjen dat Japiks bewust neitocht oer syn posysje as Frysktalich skriuwer en oer de foarm fan syn taal.<ref>Gysbert Japicx, brieven oan Simon Abbes Gabbema, letter opnommen yn de ''Friesche Rymlerye'' (1681).</ref> De jierren fyftich fan de santjinde iuw wienen persoanlik in swiere perioade. In folwoeksen dochter stoar yn 1652, syn freon en eardere útjouwer Claude Fonteyne yn 1654 en syn heit yn 1655. Yn 1656 ferlear er op 'e nij twa bern. Yn in brief oan Gabbema út dat jier skreau Japiks dat syn "Siongster stil" waard en it dichtsjen ophâlde woe. De persoanlike ferliezen binne dêrmei ek yn syn eigen korrespondinsje werom te finen.<ref>''Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek'', lemma Gijsbert Japiks; Gysbert Japicx, brief oan Simon Abbes Gabbema, 4 febrewaris 1656.</ref> Dochs bleau Japiks ek yn syn lêste libbensjierren dwaande mei syn skriuwerij. Hy hie plannen om syn Fryske oeuvre yn in gruttere samling út te jaan, mar slagge der net mear yn om dy útjefte sels ta stân te bringen. === De pest === Gysbert Japiks en Sijke Salves krigen seis bern, fan wa't fiif foar harren âlden stoaren. Harren soan Salves, dy't sjirurch wie, wie it iennichste bern dat yn 1666 noch libbe. Yn septimber fan dat jier stoar Gysbert Japiks yn Boalsert oan de [[pest]]. Koart dêrnei stoaren ek syn frou Sijke en harren soan Salves oan deselde sykte.<ref>[http://depot.knaw.nl/8737/1/LG2003DeVondel0693_001.pdf Artikel oer Japiks yn it tydskrift 'Oude Muziek']</ref> De pest makke dêrmei yn koarte tiid in ein oan it hiele oerbleaune húshâlden. Japiks wie oant koart foar syn dea noch as skoalmaster en foarsjonger yn funksje; begjin oktober 1666 beneamde it stedsbestjoer fan Boalsert in opfolger.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> Syn dea betsjutte lykwols net dat syn manuskripten ferlern giene. It plan foar in samle útjefte waard nei syn dea fuortset. Twa jier letter, yn 1668, ferskynde by Samuel fen Haringhouk yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye''. Dêrtroch waard in grut part fan it wurk dêr't Japiks yn syn libben oan wurke hie foar lettere generaasjes bewarre. == Wurk == Japiks libbe op ‘e grins fan twa tiidrekken, Renêsssânse en Barok. Beide stilen krigen har beslach yn it wurk fan Japiks.<ref>[http://www.tseadbruinja.nl/engels/frisian.htm Webside fan dichter Tsead Bruinja oer de skiednis fan de Fryske letteren]</ref> Fierwei it grutste part fan it wurk bestiet út oersettingen (fan proazateksten), berimingen (fan psalmen) en bewurkingen. Under oaren [[Philippus Breuker]] hat in dissertaasje oer Gysbert Japiks skreaun. Yn syn boek ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' beskriuwt er it wurk fan Japiks: {{cquote|In berch yn leechlân is er neamd en dat byld kloppet, as men oan it bytsje Frysk fan syn tiid tinkt. Mar de ferliking is misliedend, want Gysbert dichte yn it Frysk as wie it in klassike taal. Syn wurk moat ferlike wurde mei wurk yn it Nederlânsk of Latyn. It is troch-ende-troch makke nei de regels fan de keunst en ek nei it foarbyld fan dichters as Huygens, Vondel, Cats, Vergilius en Ovidius. Hy wie benammen fernimstich yn it finen fan farianten op besteande motiven. Dat heart allegearre ta de knepen fan it fak. Wat dat wurk ta wat persoanliks stimpelet, is de grutte hertstocht dy't der fan begjin oant ein ta yn de taal en foarmjouwing út sprekt. Soms is it dêrtroch wat drok en oerémis.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 494</ref>}} It hertstochtlike en drokke karakater stie ek ûnder ynfloed fan de twa stylperioaden yn Japiks syn libben: de [[renêssânse]] en [[barok (stylperioade)|barok]]. Yn jonge teksten lit Gysbert in wiidweidige skildering sjen fan de Fryske werklikheid, faak mei ferskynsels as oerdiedige alliteraasje en gearkeppeling. Under ynfloed fan de Barok waard it taalgebrûk fan Gysbert Japix letter drokker en keunstmjittiger en syn wurk dêrtroch minder tagonklik, mar in grut part fan syn poëzy bleau tige lêsber en benammen sjongsum, lykas it liet ''Wolkom freugde fan de wrâld''.<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside https://www.tresoar.nl/literatuur: biografy Gysbert Japiks]</ref> It Frysktalige debút fan Gysbert wie de ''Friessche Tjerne'' (1640). It brulloftsfers ''Friessche Tjerne'' is it iennichste boek dat by syn libben printe waard. Twa jier nei syn dea waard syn sammele wurk útjûn as de ''Friesche Rymlerye''. Yn syn eigen iuw waard it werprinte yn 1681 (troch [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]]) en 1684. Sa't yn dy tiid wizânsje wie, wie de ‘rymlerye’ yn trije sjenres (lirysk, didaktysk, religieus) ferdield: ‘ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes’ (leafdespoëzij, ynklusyf de ''Friessche Tjerne''), ‘gemiene æf huwzmanne petear’ (moralistyske twaspraken) en it ‘hymmelsch harp-luwd’ (religieuze poëzij, wêrûnder psalmoersettings), sa’t op it titelblêd fan de Rymlerye oanjûn stiet. De trijedieling wie net allinnich in kar fan de postume útjouwer: de samling wie nei alle gedachten troch Japiks sels opboud yn in leafdes- en boartlik diel, in didaktysk en gelegenheidsdiel en in religieus diel. Japiks syn libben en wurk waard ek tekene troch in grut godsbesef. Fan 1637 ôf wurke hy as skoalmaster yn Boalsert en wie foarsjonger yn de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]]. Yn it tredde part fan de Fryske rymlerye steane mear as fyftich psalmberimings. Dêrmei is syn wurk ek fan grut belang foar it Frysk as tsjerketaal. === Priuwke === [[Ofbyld:Friesche Rymlerye 1668.JPG|thumb|250px|Friesche Rymlerye (1668)]] Hjirûnder stiet it earste fan de fjouwer kûpletten fan Gysbert Japiks syn liet 'Wolkom freugde fan 'e wrâld': {| |----- | :''Wol-komm' freugde fenne Wrâd,'' :''Haed-ljeacht oerre Stierren,'' :''Griente, Kruwd in Blomme-Fâd,'' :''Mietter fen uwz jieren,'' :''Hijmmel-eag dy 't al oer-sjocht'' :''Dy uwz Dauwe in Miste' ontjocht'' :''Dy uwz 't fjild bemiellet,'' :''Ja mey goud oer-striellet.'' |||||||||||||||||||| :''Wolkom freugde fan 'e wrâld,'' :''haadljocht oer de stjirren,'' :''griente, krûd blommefâd,'' :''mjitter fan ús jierren,'' :''himeleach, dy't al oersjocht'' :''dy ús dauwe en mist ûntsjocht'' :''dy ús 't fjild bemielet.'' :''Ja, mei goud oerstrielet.'' |} *De tekst út de linkerrige is it orizjineel fan Japiks. *De tekst út de rjochterrige is yn de moderne stavering skreaun.<ref>De tekst yn de moderne stavering komt út it ''[[Frysk Lieteboek]]'', Afûk, Ljouwert, 2000 (s. 42)</ref> === Ynspiraasje === Japiks liet him yn hiel wat teksten ynspirearje troch it wurk fan oare skriuwers. Hy seach nei skriuwers út de [[klassike Aldheid]], mar ek nei oare Fryske en Hollânske skriuwers. Binnen dy kontekst groeide hy út ta in bysûnder en eigensinnich dichter.<ref>[[Jabik Veenbaas]], ''Gysbert Japix, vader en voorzanger'', yn "Literatuur. Jaargang 20", 2003 (siden 14-16)</ref> [[Ofbyld:Jan Jansz Starter (1594-1626). Dichter te Leeuwarden en Amsterdam Rijksmuseum SK-A-4567.jpeg|thumb|[[Jan Jans Starter|J.J. Starter]]]] Fan de Fryske skriuwers kin hast mei wissichheid steld wurde dat [[Jan Jans Starter]] (1593-1626), dy't by syn libben al grutte bekendheid hie, ta ynspiraasje tsjinne hat. Doe't Starter syn ''Friesche Lust-hof'' ferskynde, wie Japiks 18 jier. Gysbert syn ''Boartlicke Mingeldeuntjes'' hawwe frijwat oerienkomsten mei Starter syn ''Stichlelyche Minneliedekens''. Boppedat hie Starter yn syn wurk sjen litten dat it mooglik wie om yn it Frysk te dichtsjen.<ref>J. Hepkema, Alde fryske skriften fen starter, gysbert japix en oaren, 1899</ref> Dat de ''Friesche Lust-hof'' dúdlik as boarne foar Gysbert Japiks tsjinne hat is wis: hy hie in eksimplaar. Syn eksimplaar wie fan 1623 of letter (de lêste edysje út syn tiid wie fan 1634). Japiks ûntliende ferskate wizen út it boek.<ref>[[Philippus H. Breuker|Breuker, Philippus]], ''It wurk fan Gysbert Japix'' (1989) 216.</ref> In oare Midfryske skriuwer dy't faak yn ien sike mei Gysbert Japiks neamd wurdt is [[Johan van Hichtum]]. Van Hichtum hat twa brulloftsfersen skreaun, beide yn it Frysk. Doe't it fers ''Wouter en Tjalle'' yn 1609 ferskynde, wie Japiks 6 jier. Hoewol't se beide yn 'e omkriten fan [[Boalsert]] wennen, is it net wis oft se inoar koenen. It is opmerklik dat Van Hichtum as predikant brulloftsfersen skreau. Hy die dat anonym, oars hie de tsjerke him út syn funksje sette kind.<ref>[[Eric Hoekstra]], ''Midfrysk goud'', 2015 (siden 34, 48-49)</ref> Yn 1640 ferskynde, ynspirearre op in Fryske gearspraak fan Van Hichtum, de ''Friessche Tjerne''.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 492</ref> Net allinnich fanwegen de ynhâld, mar ek troch de moderne wurdkar is it ûnwierskynlik dat Van Hichtum Japiks ynspirearre hat. Gysbert Japiks brûkt letter noch wol gauris argayske foarmen, dy't oars benammen út de Burmania-sprekwurden en 16e iuwske teksten bekend binne.<ref>[[Arjen Versloot]], ''It auteurskip en de datearring fan 'Ansck in Houck': in reaksje'', yn: Us Wurk, 2006</ref> It manuskript fan [[Carel Georg fan Burmania]] ferskynde yn 1614, doe't Japiks 11 jier wie. === Taal en stavering === Yn in tiid dat der foar it [[Midfrysk]] gjin algemien akseptearre stavering bestie, ûntwikkele Japiks in eigen systeem om it Frysk op skrift wer te jaan. Ut syn brieven docht bliken dat er bewust oer syn ''Friessche spellinge'' neitocht. Syn stavering wie net identyk oan de staveringssystemen dy't yn de njoggentjinde en tweintichste iuw ûntstienen, mar syn wurk bleau foar lettere Fryske skriuwers en taalgelearden in wichtich referinsjepunt. De betsjutting fan Japiks leit dêrom net allinnich yn syn stavering. Hy liet foaral sjen dat it Frysk, nei't it as bestjoers- en kultuertaal op 'e eftergrûn rekke wie, wer brûkt wurde koe as folweardige literêre taal. Dêrmei makke er in nij begjin foar de skreaune Fryske literêre tradysje. == Ynfloed == [[Ofbyld:Stanbyld GysbertJapiks byMartinytsjerkeBoalsert.JPG|thumb|left|Stânbyld fan Gysbert Japiks neist de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke fan Boalsert]].]] Gysbert Japicx moat al by syn libben nasjonaal en ynternasjonaal bekend west hawwe. Hy stie yn kontakt mei Hollânske en Ingelske skriuwers en gelearden. De Ingelske gelearde fan Dútske komôf [[Franciscus Junius]] hat yn 1646 in skoft yn [[Boalsert]] wenne om fan Gysbert Japicx it [[Frysk]] te learen. De bysûndere betsjutting fan Japicx’ wurk leit yn it feit, dat hy foar it earst sûnt it ferdwinen fan it Frysk as rjochts- en bestjoerstaal, om 1580 hinne, de taal wer foar serieus wurk brûkt. Syn skriuwerij slút kwa styl oan by dy fan 17de iuwske renêssânse skriuwers. De hearskjende opfetting yn de literêre wittenskip is dat Japicx dêrmei it Frysk wer in plak tusken de Europeeske kultuertalen besoargje woe. Oft Gysbert Japicx ek de maatskiplike emansipaasje fan it Frysk beynfloedzje woe, wurdt lykwols net dúdlik út syn wurk. Gysbert Japiks waard opnommen yn de [[Kanon fan de Fryske skiednis]] en sûnt 1947 wurdt troch Deputearre Steaten fan Fryslân de [[Gysbert Japicxpriis]] takend. {|style="float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- | align="center" | [[Ofbyld:Boalsert - tinkstien Gysbert Japicx.jpg|300x220px|Boalsert]] | align="center" | [[Ofbyld:Gysbert Japicx (Witmarsum).jpg|300x220px|Wytmarsum]] |- | colspan="2" align="center" | <small>Links: Ynmitsele stien, Gysbert Japiksbrêge, Boalsert.<br>Rjochts: Boarstbyld yn Wytmarsum.</small> |} Mei troch [[Everwinus Wassenbergh]] fan de Frjentsjerter universiteit kaam der om 1800 hinne mear omtinken foar it wurk fan Japiks. It Gysbert Japiksfeest dat yn 1823 yn Boalsert holden waard kin sjoen wurde as it begjin fan de [[Romantyk]] yn de Fryske literatuerskiednis.<ref>[http://members.home.nl/ja.goris/fries.htm ''Neerlands Tweede Rijkstaal: het Fries] fan Drs. José Goris</ref> Nei twa wurken oer Gysbert Japiks dy't troch [[Joast Hiddes Halbertsma]] skreaun waarden yn de 1820er jierren groeit sawol de taalkundige as literêre ynteresse. Ein 18e/begjin 19e iuw is der benammen in soad omtinken foar Gysbert Japiks syn dichtstik ''Tjesck-Moars see ængste''.<ref>[http://www.liederenbank.nl/text.php?recordid=90328&lan=nl Tekst: Tjesck-Moars see ængste] </ref> Yn 1828 reizget [[John Bowring]] nei Fryslân en beskriuwt it gedicht yn syn ''Language and Literature of Friesland'' (1829) as "his best composition".<ref>[[Philippus H. Breuker|Breuker, Philippus]], ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 521</ref> Yn de 20e iuw waard it wurk fan Gysbert Japiks foar fiif ferskillende (taalkundige) proefskriften brûkt.<ref>Webside [[Tresoar]]: [http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=fr&pagina=7778 De proefskriften/dissertaasjes binne ôfkoarte as diss.]</ref> It jier 2003, fjouwerhûndert jier nei de bertedei fan Gysbert Japiks, waard troch de provinsje útroppen ta Gysbert Japiksjier. Yn it jier 2003 is syn wurk op 'e nij útjûn. Dizze kear oerset yn it hjoeddeistich Frysk en it Nederlânsk. De titel wie ''"Gysbert Japix, een keuze uit zijn werk"''. Yn it ramt fan it Gysbert Japiksjier ferskynde ek de ''Gysbert Japiks trilogy''. De trilogy is in bondeling fan trije romans oer Gysbert Japiks, dy't skriuwer [[Pieter Terpstra]] by syn libben skreaun hat. Troch de provinsje Fryslân hinne hawwe suver alle (gruttere) plakken in Gysbert Japiksstrjitte (ek skreaun as Gysbert Japicxstrjitte).<ref>* {{aut|Noordhoff Atlasproducties}} (2009). ''De Bosatlas van Fryslân'' - Een ontdekkingsreis door Fryslân in kaarten en beelden. Noordhoff Atlas Producties. Side 182 ISBN 9789001779047</ref> Yn Wytmarsum stiet in boarstbyld fan Gysbert Japiks, makke troch [[Jentsje Popma]]. By de Martinytsjerke yn Boalsert is in stânbyld op sokkel delset, dat yn 1966 troch keninginne Juliana ûntbleate waard.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=YD6_FgPwJI4 YouTube: Gysbert Japicxbeeld onthulling]</ref> Yn Boalsert is in brêge nei him neamd, de Gysbert Japiksbrêge, dêr't in tinkstien ynmitsele wurden is. By [[Tresoar]] is der in Gysbert Japicxseal. Yn it bertehûs fan Gysbert Japicx oan de Wipstrjitte 6 yn Boalsert sit sûnt 1997 it museum [[Gysbert Japicxhûs]] (mei [[tekstwinkel]]). Yn 2020 en 2021 makke Hiske Oosterwijk nije komposysjes fan Japiks syn wurk. Nei't Oosterwijk de liettekst ''Jûnbea'' op it [[konservatoarium]] op 'e nij ynsongen hie, kaam de Gysbert Japicx/Holkema-stichting mei it fersyk om mear wurk op muzyk te setten.<ref>[[Omrop Fryslân]]: [https://www.omropfryslan.nl/nijs/1018519-sjongeres-hiske-oosterwijk-set-teksten-fan-gysbert-japicx-op-moderne-muzyk Sjongeres Hiske Oosterwijk set teksten fan Gysbert Japicx op moderne muzyk] (lêst sjoen op 21 jan. 2022)</ref> Yn juny 2021 ferskynde de dûbel-cd ''Wurden'', yn deselde moanne waard it tillefyzjekonsert ''Wurden'' troch Omrop Fryslân útstjoerd. Yn septimber 2021 waard it teaterkonsert ''Tiidgenoaten'' yn de Boalster [[Broeretsjerke (Boalsert)|Broeretsjerke]] opfierd. == Bibliografy == *[[1640]] Friesche Tjerne, ofte bortlijcke rijmlerye, trogh ien, ijnfierd, aad, sljoecht, ien-faadigh huws-man, di on-forsjoens ijn de gear-jefte fen sijn laan-here koom. === Postúm útjûn === *[[1668]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet: d’ eerste binne ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes: ‘t oorde sinte gemiene æf huwzmanne petear, in ore katerye: ‘t efterste iz hymmelsch harp-luwd. Dat iz to sizzen, ytlycke fen Davids psalmen. *[[1681]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] Dy oorde druwck, mei ien twaede diel forgreat (uitwreide ferzje, besoarge fan Gabbema). *[[1684]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] Dy oorde druwck, mei ien twaede diel forgreat. (nije titelútjefte fan de 2e printinge). *[[1821]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] De tredde druwck op nijz trognoaze in forbettere troch E. Epkema. (3de printinge, besoarge fan [[Ecco Epkema]]) *[[1853]] Utjefte Rymlerye (net alhiel kompleet) yn stavering Halbertsma, besoarge fan [[Waling Dykstra]] (2e pr. 1880). *[[1936]] Wirken [I] (besoarge fan [[J.H. Brouwer]], [[Jacob Haantjes|J. Haantjes]] en [[Pieter Sipma|P. Sipma]]) *[[1966]] Gysbert Japicx I. Wurken. (2e printinge) en II. Oantekeningen op Gysbert Japicx wurken. (besoarge fan J.H. Brouwer, J. Haantjes en P. Sipma). === Wittenskiplike bewurkingen & oersettingen === *[[1989]] Breuker dissertaasje diel I. *[[1989]] Gysbert Japicx Gedichten (kar út syn poëzy mei fertaling en kommentaar fan [[Douwe Tamminga]]). *[[1994]] Tjerne le Frison et autres vers par Gysbert Japicx (oerset nei it Frânsk troch Henk Zwiers). *[[2003]] Gysbert Japix : een keuze uit zijn werk (taljochting fan [[Philippus Breuker]], oerset troch [[Douwe Tamminga|Douwe A. Tamminga]] en [[Atze Bosch]] nei it Nederlânsk en [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]] en [[Jan Popkema]] nei it Nijfrysk), Fryske Akademy-nûmer 952, 264 siden, ISBN 9080431834. *[[2003]] Freugde fan ’e wrâld : de lieten fan Gysbert Japix op ‘e âlde wizen foar sjongstim, meldij- en akkoardynstrument (bewurke troch [[Bernard Smilde]]), ISBN 9061719607 == Literatuer == [[Ofbyld:Buste_Gysbert_Japix_Martinytsjerke_Boalsert.jpg|thumb|200px|Monumint foar Japiks yn 'e Martinytsjerke, ûntbleate yn 1823.]] *''Woordenboek op de gedichten en verdere geschriften van Gysbert Japicx'', [[Ecco Epkema]], Ljouwert, 1824 *''Hulde aan Gysbert Japiks bewezen in de Sint Martini Kerk te Bolsward, op den 7 Jul 1823'', [[Joast Hiddes Halbertsma]], Boalsert, 1824 *''Gysbert Japicx, Fries dichter in de zeventiende eeuw'' (dissertaasje), [[Jacob Haantjes]], Utrecht/Amsterdam, 1929 *''Het werkwoord bij Gysbert Japicx'' (dissertaasje), W.L. Brandsma, Grins/Assen, 1936 *''Gysbert Japiks, in stúdzje yn dichterskip'' (dissertaasje), [[Douwe Kalma]], Grins/Dokkum, 1938 *''Gysbert Japicx as oersetter en biwirker'', C. Kramer, Assen, 1943 *''De Christen Gysbert Japiks'', [[Eeltsje Boates Folkertsma]], Snits, 1946 *''Eat oer de Gysbert-stúdzje'' yn [[It Beaken (tydskrift)|It Beaken]] (siden 147-154), [[Anne Wadman]], 1956 *''Gysbert Japicx' Lieten'', J. Jansen, Drachten, 1956 *''Bibliografy Gysbert Japiks'', [[J.J. Kalma]], Ljouwert, 1956 *''Skriuwers yn byld 1: Gysbert Japicx 1603-1666'', Amsterdam, 1966 (werprinte yn 2003) *''De autografemen in het werk van Gysbert Japicx'' (dissertaasje), [[Tony Feitsma]], Ljouwert, 1974 *''It wurk fan Gysbert Japix'' (dissertaasje), [[Ph.H. Breuker]], Ljouwert, 1989 *''Blauwe rige nr. 1 en nr. 2. Sekundêre literatuer Gysbert Japicx'', samle troch [[Trinus Riemersma]], útjefte NHL, 1991 en 1989. *''Hoe moat dat no mei Gysbert Japixcxks?'', [[Anne Wadman]], [[Ljouwerter Krante]], 8 july 1994 *''Gysbert Japix nei fjouwerhûndert jier'' (betinkingsrede yn Boalsert), [[Ph.H. Breuker]], yn [[Historisch Tijdschrift Fryslân|Fryslân]] (tydskrift) nûmer 2, 2003 *''In alternative fizy op Gysbert Japix'', [[Tony Feitsma]] en ''Feitsma fan replyk tsjinne oer Gysbert Japix'', [[Ph.H. Breuker]]; diskusje oer Gysbert Japiks, yn [[Historisch Tijdschrift Fryslân|Fryslân]] (tydskrift) nûmer 3, 2003 == Sjoch ek == * [[Fan Holkema]] * [[Gysbert Japicxpriis]] * [[Gysbert Japicxhûs]] * [[Kanon fan de Fryske skiednis]] * [[Tekstwinkel]] == Keppeling om utens == {{CommonsLyts|Gysbert Japicx}} *[https://www.gysbertjapicx.frl/ Gysbert Japiks Museum] *[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Gysbert Japiks biografy op Sirkwy.] *[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/29/ Gysbert Japiks yn de kanon fan de Fryske skiednis] *[http://www.holkema.info/origin/holkned.htm Stambeam Holkema] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} {{Topside}} {{DEFAULTSORT:Japiks, Gysbert}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk sjonger]] [[Kategory:Frysk taalkundige]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Frysk lietsjeskriuwer]] [[Kategory:Frysk publisist]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Boalsert]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Boalsert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1603]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1666]] k29w6j20odsgknob9jh0tt7v6h2sxvt 1240463 1240462 2026-09-11T07:16:35Z Kening Aldgilles 167 /* Skriuwer en dichter */ 1240463 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Gysbert Japix portrait by Matthijs Harings.tif | ôfbyldingstekst = Gysbert Japiks (1637), skildere troch [[Matthijs Harings]]. | ôfbyldingsbreedte = | oar pseudonym = | echte namme = | nasjonaliteit = | berne = [[1603]] | berteplak = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] | stoarn = [[1666]] | stjerplak = [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] | etnisiteit = [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Friezen|Frysk]] | taal = [[Frysk]] | sjenre = Moralisearjende twaspraken, brulloftsfersen, kristlike lyryk, Neolatynsk dichtwurk, klassistyske proaza, psalberimingen | perioade = [[renêssânse]], [[barok (stylperioade)|barok]] | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = ''Fryske tsjerne'' (1640)<br>''Fryske Rymlerye'' (1668) | útjouwer = Samuel fen Haringhouk, Boalsert | prizen = | jierren aktyf = [[1639]] – [[1666]] | webside = [https://www.gysbertjapicx.frl www.gysbertjapicx.frl] }} '''Gysbert Japiks''' ([[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[1603]] – dêre, [[1666]]) wie in [[Fryslân|Frysk]] [[skriuwer]], [[dichter]], skoalmaster en foarsjonger. Hy wurdt beskôge as ien fan de wichtichste skriuwers út de [[Fryske literatuer|Fryske literatuerskiednis]]. Yn in tiid dat it Frysk syn eardere funksje as skriuw-, bestjoers- en kultuertaal foar in grut part ferlern hie, brûkte Japiks de taal op 'e nij foar literêr wurk fan heech nivo. Japiks libbe op 'e grins fan [[renêssânse]] en [[barok (stylperioade)|barok]] en beide literêre streamingen binne yn syn wurk werom te finen. Hy skreau poëzij en proaza, makke oersettingen en bewurkingen en berime fyftich psalmen. Dêrby ûntwikkele er in eigen Fryske stavering en in literêre skriuwtaal. Syn wurk stie net los fan de Europeeske literatuer fan syn tiid: hy liet him ûnder oaren ynspirearje troch klassike skriuwers en troch dichters. By syn libben ferskynde yn [[1640]] de ''Friessche Tjerne'', it wurk dat syn namme as Frysktalich dichter bekend makke. Syn grutste samling, de ''Friesche Rymlerye'', ferskynde yn [[1668]], twa jier nei syn dea. Dy bondel waard letter ferskate kearen op 'e nij útjûn en krige grutte betsjutting foar de ûntwikkeling en wurdearring fan it Frysk as literêre taal. De ynfloed fan Japiks rikte fierder as syn eigen tiid. Syn wurk bleau in wichtich referinsjepunt foar Fryske skriuwers en taalgelearden en krige yn de njoggentjinde iuw op 'e nij in prominint plak yn de Fryske taal- en literatuerbeweging. Nei him is de [[Gysbert Japicxpriis]], de wichtichste literêre priis foar Frysk literêr wurk, neamd. Japiks is ek opnommen yn de [[Kanon fan de Fryske skiednis]]. == Namme == De famyljenamme fan Gysbert Japiks wie Hol(c)kema. Gysbert brûkte syn famyljenamme net sa faak, oaren nei him likemin. It gefolch is dat it patronymikum (famyljenamme wurdt ôflaat fan de namme fan de heit) Japiks meastentiids as famyljenamme brûkt wurdt. Dêrtroch binne der yn ‘e rin fan de skiednis trije gongbere farianten ûntstien. De skriuwwize ‘Japicx’ komt fan de ûndertekening dy’t Gysbert brûkte yn de brieven oan syn freon [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]]. Dy brieven binne opnommen yn de Rymlerye-edysjes fan 1681 en 1684. Om’t de ‘x’ neffens de [[Fryske stavering|Fryske staveringsregels]] net of amper brûkt wurdt (ek net altyd by nammen), is de skriuwwize ‘Japiks’ ûntstien. Dy skriuwwize is ek brûkt op it titelblêd fan 'e ''Friesche Rymlerye''. Oant 1989 wienen de farianten ‘Jacobs’ en ‘Japiks’ gongber, mar nei’t [[Philippus Breuker]] mei de publikaasje fan syn proefskrift de tredde fariant wer ynfierde, waard fannijs oan ‘Japicx’ de foarkar jûn. Foar de ‘[[Gysbert Japicxpriis]]’ hat de provinsje Fryslân konsekwint de –cx skriuwwize brûkt. Deselde offisjele skriuwwize is ek oernommen troch it [[Gysbert Japicxhûs]].<ref>Webside [[Gysbert Japicxhûs]]: [https://www.gysbertjapicx.frl/gysbert-japicx/skriuwwize-skaainamme/ Skriuwwize famyljenamme] (lêst sjoen op 8 okt. 2020)</ref> == Libben == === Jonge jierren === Gysbert Japicx waard berne yn 1603 oan de Wipstrjitte yn [[Boalsert]] as soan fan Ancke Willems en Jacob Gysberts. Syn âlden trouden yn 1602 en Gysbert is nei alle gedachten de âldste fan 'e fiif bern dy't se krigen. De famylje makke diel út fan de foarname Boalserter boargerij. Syn heit [[Jacob Gysberts]] is bekend as de ûntwerper en útfierder fan it houtsnijwurk yn de riedseal fan it ferneamde [[stedhûs fan Boalsert]]. Foaral troch al syn funksjes yn de tsjerke en de polityk wie hy yn syn tiid ferneamd yn Boalsert. Yn de tritiger jierren kaam er yn it stedsbestjoer en waard yn 1640 foar twa jier [[boargemaster]] fan [[Boalsert]]. [[Ofbyld:20140503 Wipstraat 6 (Gysbert Japicxhûs) Bolsward Fr NL.jpg|thumb|It hjoeddeistige museum ''Gysbert Japicxhûs'' wie it bertehûs fan Gysbert Japiks.]] Gysbert groeide dêrmei op yn in húshâlding dy't net allinnich ekonomysk goed situearre wie, mar ek nau ferbûn wie mei it bestjoerlike en tsjerklike libben fan Boalsert. Syn heit wie ambachtsman, mar hearde tagelyk ta de bestjoerlike elite fan de stêd. Dy maatskiplike eftergrûn joech Gysbert tagong ta ûnderwiis en boeken dy't foar in grut part fan de befolking minder fanselssprekkend wie. Nei de legere skoalle folge de jonge Gysbert de [[Latynske skoalle]] en learde ta skoalmaster. Gysbert kaam nei de Latynske skoalle by syn heit op kantoar. Syn leafde gong doe al út nei de [[letterkunde]].<ref>Fan de mear as njoggenhûndert minsken yn Fryslân fan wa’t it boekebesit út it tiidrek 1625–1680 bekend is, hienen mar in stik of fjouwer mear literatuer yn harren boekesamling as hy.</ref> Oan de titels is te sjen dat er grut wurden is mei de rederikersliteratuer.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 494-495</ref> De Latynske skoalle joech him de klassike foarming dy't letter yn syn wurk dúdlik werom te kennen is. Hy rekke dêr fertroud mei it Latyn en mei de literêre tradysje fan de Aldheid. Ut ûndersyk nei syn letter boekebesit docht fierders bliken dat Japiks in foar syn tiid opfallend grutte belangstelling hie foar Nederlânske letterkunde. Ek teologyske wurken en boeken oer dichtkeunst makken diel út fan syn yntellektuele wrâld.<ref>Philippus Breuker, ''It wurk fan Gysbert Japix'', Ljouwert, 1989.</ref> Yn 1624 waard Gysbert as lidmaat fan de grifformearde gemeente yn Boalsert ynskreaun. Dat is ien fan de earste dokumintearre gegevens oer syn eigen libben. Syn tsjerklike eftergrûn soe letter ek in wichtige rol spylje yn syn wurk as foarsjonger en yn syn religieuze poëzij en psalmberimings.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> === Wytmarsum en werom nei Boalsert === Doe't in jongere broer fan Gysbert yn [[Wommels]] skoalmaster wurden wie, keas ek Gysbert foar it ûnderwiis. Yn 1625 waard er skoalmaster yn [[Wytmarsum]], dêr't er likernôch tsien jier wurke. Oer syn libben yn dy jierren is mar in bytsje mei wissichheid bekend. Wol is út 1635 in brief bewarre bleaun dêr't er him tige wanhopich yn utere. Yn datselde jier einige syn wurk as skoalmaster yn Wytmarsum. Wat hy yn de tiid dêrnei krekt dien hat, is net hielendal dúdlik; mooglik hold er in skoft yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ta en hat er eefkes yn [[Bitgum]] wurke.<ref>[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside Tresoar: biografy Gysbert Japiks]</ref> Yn Ljouwert kaam er yn kontakt mei Sijke Salves, mei wa't er yn oktober 1636 troude. In jier letter sette it pear him yn Boalsert nei wenjen, de stêd dêr't Japiks opgroeid wie en dêr't er de rest fan syn libben bliuwe soe. Yn augustus 1637 waard hy dêr beneamd ta skoalmaster oan de stedsskoalle foar jonges. Dêrneist waard er foarsjonger yn de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]]. Foar syn wurk as skoalmaster krige er in jiertraktemint fan 247 gûne en foar it foarsjongerskip nochris 40 gûne. De stêd betelle ek in part fan de kosten fan syn ferhuzing.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> It houlik mei Sijke en de beneaming yn Boalsert brochten mear fêstens yn Japiks syn libben. Sijke hie in sidewinkel en Japiks kombinearre syn skoalwurk en tsjerklike taken mei syn tanimmende belangstelling foar literatuer. Yn 1637 skildere [[Matthijs Harings]], in omke fan Sijke, it bekende portret fan Japiks.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022), s. 495.</ref> Japiks bleau oant syn dea oan de Boalserter skoalle ferbûn. Neffens in lettere oerlevering koe er ûnder it lesjaan sa yn syn dichtwurk opgean dat syn learlingen seinen: "master is wer gek". Hoewol't dy anekdoate net út in eigentiidske skoalboarne bekend is, jout se wol it lettere byld wer fan Japiks as in skoalmaster foar wa't de literatuer altyd tichtby wie. === Skriuwer en dichter === Gysbert Japiks hie al jong niget oan literatuer. Syn earste Fryske wurk is datearre op 1639, mar hy hie doe ek al stikken yn it Nederlânsk en Latyn skreaun. Gysbert Japiks wie sels meartalich en ek yn syn omjouwing wienen ferskate talen lykas it Frysk, Latyn, Nederlânsk en Frânsk yn gebrûk. Wêrom’t hy nei 1639 krekt begûn is yn it Frysk te dichtsjen, is net wis. Mooglik waard hy stimulearre troch freonen of hy rekke ynspirearre troch it wurk fan de Fryske skriuwer [[Johan fan Hichtum]].<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside https://www.tresoar.nl/literatuur: biografy Gysbert Japiks]</ref> [[Ofbyld:Martinikerk Bolsward.jpg|thumb|De [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]] dêr't Japiks foarsjonger wie.]] Yn 1640 seach syn earste yn print ferskynde wurk, de ''Friesche Tjerne'', it ljocht. De ''Friessche Tjerne'' waard yn Ljouwert útjûn troch [[Claude Fonteyne]] en makke fuortendaliks yndruk. Yn it wurk lit Japiks sjen dat it Frysk ek brûkt wurde koe foar ambisjeuze literatuer dy't oansleat by de literêre kultuer fan de santjinde iuw. It súkses fan it wurk fêstige syn namme as Frysktalich dichter. Japiks bleau lykwols yn it deistich libben yn it foarste plak skoalmaster. Syn literêre wurk ûntstie njonken syn berop en syn tsjerklike taken. Dat makket syn relatyf grutte oeuvre opmerklik: sûnder in universitêre of profesjoneel-literêre posysje wist er him dochs te ûntwikkeljen ta in skriuwer dy't kontakt hie mei gelearden en literatoaren yn en bûten Fryslân. Yn de jierren nei de Friesche Tjerne gie er troch mei it skriuwen fan poëzij en proaza, leafdespoëzij, gelegenheidsdichten en ek in soad psalmberimings. Skriuwendewei tocht er ek nei oer de krekte stavering fan it Frysk. De begjinsels dêrfan binne nei syn dea publisearre en gouwen yn de njoggentjinde en tweintichste iuw noch as referinsjepunt by staveringsdiskusjes.<ref>[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/29/ Gysbert Japiks yn de Kanon fan de Fryske Skiednis]</ref> Yn 1646 hold de ferneamde taalgelearde [[Franciscus Junius]] in skoft by Japiks yn Boalsert ta om Frysk fan him te learen en syn wurk te bestudearjen. Junius makke ôfskriften fan ferskate teksten fan Japiks. Dy en oare mei Japiks ferbûne hânskriften kamen letter yn de [[Bodleian Library]] yn [[Oxford]] telâne en binne dêr bewarre bleaun. It kontakt mei Junius lit sjen dat Japiks syn wurk al yn syn eigen tiid ek bûten Fryslân belangstelling krige. De besite fan Junius wie foar Japiks ek persoanlik fan belang. De gelearde naam syn Frysktalige wurk serieus en stimulearre dêrmei yndirekt de status fan Japiks as skriuwer. Troch sokke kontakten stie de Boalserter skoalmaster, nettsjinsteande syn geografysk beheinde libbensrûnte, yn ferbining mei in folle bredere Europeeske taalwittenskiplike wrâld. Tusken 1651 en 1655 sette Japiks goed fyftich [[psalm]]en oer nei it Frysk.<ref>Corporaal, J. (2018). ''Salang't de beam bloeit - koarte skiedns fan de Fryske literatuer. Ljouwert: Tresoar/De Gordyk:Bornmeer</ref> Japiks krige ek kunde oan de Fryske skiedskriuwer [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]], dy't it wurk fan Japiks postúm ferskine liet yn de Fryske Rymlerye. Fan it tiidrek 1654-1661 binne ferskate brieven tusken Japiks en Gabbema bewarre bleaun. De korrespondinsje mei Gabbema is ien fan de wichtichste boarnen foar de persoan Japiks. Yn de brieven skreaunen de beide mannen net allinnich oer poëzij, mar ek oer boeken, taal en stavering. Gabbema moedige Japiks oan om syn wurk te skriuwen en út te jaan. De brieven litte tagelyk sjen dat Japiks bewust neitocht oer syn posysje as Frysktalich skriuwer en oer de foarm fan syn taal.<ref>Gysbert Japicx, brieven oan Simon Abbes Gabbema, letter opnommen yn de ''Friesche Rymlerye'' (1681).</ref> De jierren fyftich fan de santjinde iuw wienen persoanlik in swiere perioade. In folwoeksen dochter stoar yn 1652, syn freon en eardere útjouwer Claude Fonteyne yn 1654 en syn heit yn 1655. Yn 1656 ferlear er op 'e nij twa bern. Yn in brief oan Gabbema út dat jier skreau Japiks dat syn "siongster stil" waard en it dichtsjen ophâlde woe. De persoanlike ferliezen binne dêrmei ek yn syn eigen korrespondinsje werom te finen.<ref>''Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek'', lemma Gijsbert Japiks; Gysbert Japicx, brief oan Simon Abbes Gabbema, 4 febrewaris 1656.</ref> Dochs bleau Japiks ek yn syn lêste libbensjierren dwaande mei syn skriuwerij. Hy hie plannen om syn Fryske oeuvre yn in gruttere samling út te jaan, mar slagge der net mear yn om dy útjefte sels ta stân te bringen. === De pest === Gysbert Japiks en Sijke Salves krigen seis bern, fan wa't fiif foar harren âlden stoaren. Harren soan Salves, dy't sjirurch wie, wie it iennichste bern dat yn 1666 noch libbe. Yn septimber fan dat jier stoar Gysbert Japiks yn Boalsert oan de [[pest]]. Koart dêrnei stoaren ek syn frou Sijke en harren soan Salves oan deselde sykte.<ref>[http://depot.knaw.nl/8737/1/LG2003DeVondel0693_001.pdf Artikel oer Japiks yn it tydskrift 'Oude Muziek']</ref> De pest makke dêrmei yn koarte tiid in ein oan it hiele oerbleaune húshâlden. Japiks wie oant koart foar syn dea noch as skoalmaster en foarsjonger yn funksje; begjin oktober 1666 beneamde it stedsbestjoer fan Boalsert in opfolger.<ref>Fryske Akademy, ''De stad Bolsward'', oersjoch fan skoalmasters, s. 4.</ref> Syn dea betsjutte lykwols net dat syn manuskripten ferlern giene. It plan foar in samle útjefte waard nei syn dea fuortset. Twa jier letter, yn 1668, ferskynde by Samuel fen Haringhouk yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye''. Dêrtroch waard in grut part fan it wurk dêr't Japiks yn syn libben oan wurke hie foar lettere generaasjes bewarre. == Wurk == Japiks libbe op ‘e grins fan twa tiidrekken, Renêsssânse en Barok. Beide stilen krigen har beslach yn it wurk fan Japiks.<ref>[http://www.tseadbruinja.nl/engels/frisian.htm Webside fan dichter Tsead Bruinja oer de skiednis fan de Fryske letteren]</ref> Fierwei it grutste part fan it wurk bestiet út oersettingen (fan proazateksten), berimingen (fan psalmen) en bewurkingen. Under oaren [[Philippus Breuker]] hat in dissertaasje oer Gysbert Japiks skreaun. Yn syn boek ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' beskriuwt er it wurk fan Japiks: {{cquote|In berch yn leechlân is er neamd en dat byld kloppet, as men oan it bytsje Frysk fan syn tiid tinkt. Mar de ferliking is misliedend, want Gysbert dichte yn it Frysk as wie it in klassike taal. Syn wurk moat ferlike wurde mei wurk yn it Nederlânsk of Latyn. It is troch-ende-troch makke nei de regels fan de keunst en ek nei it foarbyld fan dichters as Huygens, Vondel, Cats, Vergilius en Ovidius. Hy wie benammen fernimstich yn it finen fan farianten op besteande motiven. Dat heart allegearre ta de knepen fan it fak. Wat dat wurk ta wat persoanliks stimpelet, is de grutte hertstocht dy't der fan begjin oant ein ta yn de taal en foarmjouwing út sprekt. Soms is it dêrtroch wat drok en oerémis.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 494</ref>}} It hertstochtlike en drokke karakater stie ek ûnder ynfloed fan de twa stylperioaden yn Japiks syn libben: de [[renêssânse]] en [[barok (stylperioade)|barok]]. Yn jonge teksten lit Gysbert in wiidweidige skildering sjen fan de Fryske werklikheid, faak mei ferskynsels as oerdiedige alliteraasje en gearkeppeling. Under ynfloed fan de Barok waard it taalgebrûk fan Gysbert Japix letter drokker en keunstmjittiger en syn wurk dêrtroch minder tagonklik, mar in grut part fan syn poëzy bleau tige lêsber en benammen sjongsum, lykas it liet ''Wolkom freugde fan de wrâld''.<ref name="Biografy Gysbert Japiks">[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Webside https://www.tresoar.nl/literatuur: biografy Gysbert Japiks]</ref> It Frysktalige debút fan Gysbert wie de ''Friessche Tjerne'' (1640). It brulloftsfers ''Friessche Tjerne'' is it iennichste boek dat by syn libben printe waard. Twa jier nei syn dea waard syn sammele wurk útjûn as de ''Friesche Rymlerye''. Yn syn eigen iuw waard it werprinte yn 1681 (troch [[Simon Abbes Gabbema|Symen Abbes Gabbema]]) en 1684. Sa't yn dy tiid wizânsje wie, wie de ‘rymlerye’ yn trije sjenres (lirysk, didaktysk, religieus) ferdield: ‘ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes’ (leafdespoëzij, ynklusyf de ''Friessche Tjerne''), ‘gemiene æf huwzmanne petear’ (moralistyske twaspraken) en it ‘hymmelsch harp-luwd’ (religieuze poëzij, wêrûnder psalmoersettings), sa’t op it titelblêd fan de Rymlerye oanjûn stiet. De trijedieling wie net allinnich in kar fan de postume útjouwer: de samling wie nei alle gedachten troch Japiks sels opboud yn in leafdes- en boartlik diel, in didaktysk en gelegenheidsdiel en in religieus diel. Japiks syn libben en wurk waard ek tekene troch in grut godsbesef. Fan 1637 ôf wurke hy as skoalmaster yn Boalsert en wie foarsjonger yn de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke]]. Yn it tredde part fan de Fryske rymlerye steane mear as fyftich psalmberimings. Dêrmei is syn wurk ek fan grut belang foar it Frysk as tsjerketaal. === Priuwke === [[Ofbyld:Friesche Rymlerye 1668.JPG|thumb|250px|Friesche Rymlerye (1668)]] Hjirûnder stiet it earste fan de fjouwer kûpletten fan Gysbert Japiks syn liet 'Wolkom freugde fan 'e wrâld': {| |----- | :''Wol-komm' freugde fenne Wrâd,'' :''Haed-ljeacht oerre Stierren,'' :''Griente, Kruwd in Blomme-Fâd,'' :''Mietter fen uwz jieren,'' :''Hijmmel-eag dy 't al oer-sjocht'' :''Dy uwz Dauwe in Miste' ontjocht'' :''Dy uwz 't fjild bemiellet,'' :''Ja mey goud oer-striellet.'' |||||||||||||||||||| :''Wolkom freugde fan 'e wrâld,'' :''haadljocht oer de stjirren,'' :''griente, krûd blommefâd,'' :''mjitter fan ús jierren,'' :''himeleach, dy't al oersjocht'' :''dy ús dauwe en mist ûntsjocht'' :''dy ús 't fjild bemielet.'' :''Ja, mei goud oerstrielet.'' |} *De tekst út de linkerrige is it orizjineel fan Japiks. *De tekst út de rjochterrige is yn de moderne stavering skreaun.<ref>De tekst yn de moderne stavering komt út it ''[[Frysk Lieteboek]]'', Afûk, Ljouwert, 2000 (s. 42)</ref> === Ynspiraasje === Japiks liet him yn hiel wat teksten ynspirearje troch it wurk fan oare skriuwers. Hy seach nei skriuwers út de [[klassike Aldheid]], mar ek nei oare Fryske en Hollânske skriuwers. Binnen dy kontekst groeide hy út ta in bysûnder en eigensinnich dichter.<ref>[[Jabik Veenbaas]], ''Gysbert Japix, vader en voorzanger'', yn "Literatuur. Jaargang 20", 2003 (siden 14-16)</ref> [[Ofbyld:Jan Jansz Starter (1594-1626). Dichter te Leeuwarden en Amsterdam Rijksmuseum SK-A-4567.jpeg|thumb|[[Jan Jans Starter|J.J. Starter]]]] Fan de Fryske skriuwers kin hast mei wissichheid steld wurde dat [[Jan Jans Starter]] (1593-1626), dy't by syn libben al grutte bekendheid hie, ta ynspiraasje tsjinne hat. Doe't Starter syn ''Friesche Lust-hof'' ferskynde, wie Japiks 18 jier. Gysbert syn ''Boartlicke Mingeldeuntjes'' hawwe frijwat oerienkomsten mei Starter syn ''Stichlelyche Minneliedekens''. Boppedat hie Starter yn syn wurk sjen litten dat it mooglik wie om yn it Frysk te dichtsjen.<ref>J. Hepkema, Alde fryske skriften fen starter, gysbert japix en oaren, 1899</ref> Dat de ''Friesche Lust-hof'' dúdlik as boarne foar Gysbert Japiks tsjinne hat is wis: hy hie in eksimplaar. Syn eksimplaar wie fan 1623 of letter (de lêste edysje út syn tiid wie fan 1634). Japiks ûntliende ferskate wizen út it boek.<ref>[[Philippus H. Breuker|Breuker, Philippus]], ''It wurk fan Gysbert Japix'' (1989) 216.</ref> In oare Midfryske skriuwer dy't faak yn ien sike mei Gysbert Japiks neamd wurdt is [[Johan van Hichtum]]. Van Hichtum hat twa brulloftsfersen skreaun, beide yn it Frysk. Doe't it fers ''Wouter en Tjalle'' yn 1609 ferskynde, wie Japiks 6 jier. Hoewol't se beide yn 'e omkriten fan [[Boalsert]] wennen, is it net wis oft se inoar koenen. It is opmerklik dat Van Hichtum as predikant brulloftsfersen skreau. Hy die dat anonym, oars hie de tsjerke him út syn funksje sette kind.<ref>[[Eric Hoekstra]], ''Midfrysk goud'', 2015 (siden 34, 48-49)</ref> Yn 1640 ferskynde, ynspirearre op in Fryske gearspraak fan Van Hichtum, de ''Friessche Tjerne''.<ref>Breuker, Philippus, ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 492</ref> Net allinnich fanwegen de ynhâld, mar ek troch de moderne wurdkar is it ûnwierskynlik dat Van Hichtum Japiks ynspirearre hat. Gysbert Japiks brûkt letter noch wol gauris argayske foarmen, dy't oars benammen út de Burmania-sprekwurden en 16e iuwske teksten bekend binne.<ref>[[Arjen Versloot]], ''It auteurskip en de datearring fan 'Ansck in Houck': in reaksje'', yn: Us Wurk, 2006</ref> It manuskript fan [[Carel Georg fan Burmania]] ferskynde yn 1614, doe't Japiks 11 jier wie. === Taal en stavering === Yn in tiid dat der foar it [[Midfrysk]] gjin algemien akseptearre stavering bestie, ûntwikkele Japiks in eigen systeem om it Frysk op skrift wer te jaan. Ut syn brieven docht bliken dat er bewust oer syn ''Friessche spellinge'' neitocht. Syn stavering wie net identyk oan de staveringssystemen dy't yn de njoggentjinde en tweintichste iuw ûntstienen, mar syn wurk bleau foar lettere Fryske skriuwers en taalgelearden in wichtich referinsjepunt. De betsjutting fan Japiks leit dêrom net allinnich yn syn stavering. Hy liet foaral sjen dat it Frysk, nei't it as bestjoers- en kultuertaal op 'e eftergrûn rekke wie, wer brûkt wurde koe as folweardige literêre taal. Dêrmei makke er in nij begjin foar de skreaune Fryske literêre tradysje. == Ynfloed == [[Ofbyld:Stanbyld GysbertJapiks byMartinytsjerkeBoalsert.JPG|thumb|left|Stânbyld fan Gysbert Japiks neist de [[Martinytsjerke (Boalsert)|Martinytsjerke fan Boalsert]].]] Gysbert Japicx moat al by syn libben nasjonaal en ynternasjonaal bekend west hawwe. Hy stie yn kontakt mei Hollânske en Ingelske skriuwers en gelearden. De Ingelske gelearde fan Dútske komôf [[Franciscus Junius]] hat yn 1646 in skoft yn [[Boalsert]] wenne om fan Gysbert Japicx it [[Frysk]] te learen. De bysûndere betsjutting fan Japicx’ wurk leit yn it feit, dat hy foar it earst sûnt it ferdwinen fan it Frysk as rjochts- en bestjoerstaal, om 1580 hinne, de taal wer foar serieus wurk brûkt. Syn skriuwerij slút kwa styl oan by dy fan 17de iuwske renêssânse skriuwers. De hearskjende opfetting yn de literêre wittenskip is dat Japicx dêrmei it Frysk wer in plak tusken de Europeeske kultuertalen besoargje woe. Oft Gysbert Japicx ek de maatskiplike emansipaasje fan it Frysk beynfloedzje woe, wurdt lykwols net dúdlik út syn wurk. Gysbert Japiks waard opnommen yn de [[Kanon fan de Fryske skiednis]] en sûnt 1947 wurdt troch Deputearre Steaten fan Fryslân de [[Gysbert Japicxpriis]] takend. {|style="float: right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- | align="center" | [[Ofbyld:Boalsert - tinkstien Gysbert Japicx.jpg|300x220px|Boalsert]] | align="center" | [[Ofbyld:Gysbert Japicx (Witmarsum).jpg|300x220px|Wytmarsum]] |- | colspan="2" align="center" | <small>Links: Ynmitsele stien, Gysbert Japiksbrêge, Boalsert.<br>Rjochts: Boarstbyld yn Wytmarsum.</small> |} Mei troch [[Everwinus Wassenbergh]] fan de Frjentsjerter universiteit kaam der om 1800 hinne mear omtinken foar it wurk fan Japiks. It Gysbert Japiksfeest dat yn 1823 yn Boalsert holden waard kin sjoen wurde as it begjin fan de [[Romantyk]] yn de Fryske literatuerskiednis.<ref>[http://members.home.nl/ja.goris/fries.htm ''Neerlands Tweede Rijkstaal: het Fries] fan Drs. José Goris</ref> Nei twa wurken oer Gysbert Japiks dy't troch [[Joast Hiddes Halbertsma]] skreaun waarden yn de 1820er jierren groeit sawol de taalkundige as literêre ynteresse. Ein 18e/begjin 19e iuw is der benammen in soad omtinken foar Gysbert Japiks syn dichtstik ''Tjesck-Moars see ængste''.<ref>[http://www.liederenbank.nl/text.php?recordid=90328&lan=nl Tekst: Tjesck-Moars see ængste] </ref> Yn 1828 reizget [[John Bowring]] nei Fryslân en beskriuwt it gedicht yn syn ''Language and Literature of Friesland'' (1829) as "his best composition".<ref>[[Philippus H. Breuker|Breuker, Philippus]], ''Fryslân yn de Gouden Iuw'' (2022) 521</ref> Yn de 20e iuw waard it wurk fan Gysbert Japiks foar fiif ferskillende (taalkundige) proefskriften brûkt.<ref>Webside [[Tresoar]]: [http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=fr&pagina=7778 De proefskriften/dissertaasjes binne ôfkoarte as diss.]</ref> It jier 2003, fjouwerhûndert jier nei de bertedei fan Gysbert Japiks, waard troch de provinsje útroppen ta Gysbert Japiksjier. Yn it jier 2003 is syn wurk op 'e nij útjûn. Dizze kear oerset yn it hjoeddeistich Frysk en it Nederlânsk. De titel wie ''"Gysbert Japix, een keuze uit zijn werk"''. Yn it ramt fan it Gysbert Japiksjier ferskynde ek de ''Gysbert Japiks trilogy''. De trilogy is in bondeling fan trije romans oer Gysbert Japiks, dy't skriuwer [[Pieter Terpstra]] by syn libben skreaun hat. Troch de provinsje Fryslân hinne hawwe suver alle (gruttere) plakken in Gysbert Japiksstrjitte (ek skreaun as Gysbert Japicxstrjitte).<ref>* {{aut|Noordhoff Atlasproducties}} (2009). ''De Bosatlas van Fryslân'' - Een ontdekkingsreis door Fryslân in kaarten en beelden. Noordhoff Atlas Producties. Side 182 ISBN 9789001779047</ref> Yn Wytmarsum stiet in boarstbyld fan Gysbert Japiks, makke troch [[Jentsje Popma]]. By de Martinytsjerke yn Boalsert is in stânbyld op sokkel delset, dat yn 1966 troch keninginne Juliana ûntbleate waard.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=YD6_FgPwJI4 YouTube: Gysbert Japicxbeeld onthulling]</ref> Yn Boalsert is in brêge nei him neamd, de Gysbert Japiksbrêge, dêr't in tinkstien ynmitsele wurden is. By [[Tresoar]] is der in Gysbert Japicxseal. Yn it bertehûs fan Gysbert Japicx oan de Wipstrjitte 6 yn Boalsert sit sûnt 1997 it museum [[Gysbert Japicxhûs]] (mei [[tekstwinkel]]). Yn 2020 en 2021 makke Hiske Oosterwijk nije komposysjes fan Japiks syn wurk. Nei't Oosterwijk de liettekst ''Jûnbea'' op it [[konservatoarium]] op 'e nij ynsongen hie, kaam de Gysbert Japicx/Holkema-stichting mei it fersyk om mear wurk op muzyk te setten.<ref>[[Omrop Fryslân]]: [https://www.omropfryslan.nl/nijs/1018519-sjongeres-hiske-oosterwijk-set-teksten-fan-gysbert-japicx-op-moderne-muzyk Sjongeres Hiske Oosterwijk set teksten fan Gysbert Japicx op moderne muzyk] (lêst sjoen op 21 jan. 2022)</ref> Yn juny 2021 ferskynde de dûbel-cd ''Wurden'', yn deselde moanne waard it tillefyzjekonsert ''Wurden'' troch Omrop Fryslân útstjoerd. Yn septimber 2021 waard it teaterkonsert ''Tiidgenoaten'' yn de Boalster [[Broeretsjerke (Boalsert)|Broeretsjerke]] opfierd. == Bibliografy == *[[1640]] Friesche Tjerne, ofte bortlijcke rijmlerye, trogh ien, ijnfierd, aad, sljoecht, ien-faadigh huws-man, di on-forsjoens ijn de gear-jefte fen sijn laan-here koom. === Postúm útjûn === *[[1668]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet: d’ eerste binne ljeafd in bortlycke mingel-deuntjes: ‘t oorde sinte gemiene æf huwzmanne petear, in ore katerye: ‘t efterste iz hymmelsch harp-luwd. Dat iz to sizzen, ytlycke fen Davids psalmen. *[[1681]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] Dy oorde druwck, mei ien twaede diel forgreat (uitwreide ferzje, besoarge fan Gabbema). *[[1684]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] Dy oorde druwck, mei ien twaede diel forgreat. (nije titelútjefte fan de 2e printinge). *[[1821]] Friesche rymlerye; yn trye delen forschaet […] De tredde druwck op nijz trognoaze in forbettere troch E. Epkema. (3de printinge, besoarge fan [[Ecco Epkema]]) *[[1853]] Utjefte Rymlerye (net alhiel kompleet) yn stavering Halbertsma, besoarge fan [[Waling Dykstra]] (2e pr. 1880). *[[1936]] Wirken [I] (besoarge fan [[J.H. Brouwer]], [[Jacob Haantjes|J. Haantjes]] en [[Pieter Sipma|P. Sipma]]) *[[1966]] Gysbert Japicx I. Wurken. (2e printinge) en II. Oantekeningen op Gysbert Japicx wurken. (besoarge fan J.H. Brouwer, J. Haantjes en P. Sipma). === Wittenskiplike bewurkingen & oersettingen === *[[1989]] Breuker dissertaasje diel I. *[[1989]] Gysbert Japicx Gedichten (kar út syn poëzy mei fertaling en kommentaar fan [[Douwe Tamminga]]). *[[1994]] Tjerne le Frison et autres vers par Gysbert Japicx (oerset nei it Frânsk troch Henk Zwiers). *[[2003]] Gysbert Japix : een keuze uit zijn werk (taljochting fan [[Philippus Breuker]], oerset troch [[Douwe Tamminga|Douwe A. Tamminga]] en [[Atze Bosch]] nei it Nederlânsk en [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]] en [[Jan Popkema]] nei it Nijfrysk), Fryske Akademy-nûmer 952, 264 siden, ISBN 9080431834. *[[2003]] Freugde fan ’e wrâld : de lieten fan Gysbert Japix op ‘e âlde wizen foar sjongstim, meldij- en akkoardynstrument (bewurke troch [[Bernard Smilde]]), ISBN 9061719607 == Literatuer == [[Ofbyld:Buste_Gysbert_Japix_Martinytsjerke_Boalsert.jpg|thumb|200px|Monumint foar Japiks yn 'e Martinytsjerke, ûntbleate yn 1823.]] *''Woordenboek op de gedichten en verdere geschriften van Gysbert Japicx'', [[Ecco Epkema]], Ljouwert, 1824 *''Hulde aan Gysbert Japiks bewezen in de Sint Martini Kerk te Bolsward, op den 7 Jul 1823'', [[Joast Hiddes Halbertsma]], Boalsert, 1824 *''Gysbert Japicx, Fries dichter in de zeventiende eeuw'' (dissertaasje), [[Jacob Haantjes]], Utrecht/Amsterdam, 1929 *''Het werkwoord bij Gysbert Japicx'' (dissertaasje), W.L. Brandsma, Grins/Assen, 1936 *''Gysbert Japiks, in stúdzje yn dichterskip'' (dissertaasje), [[Douwe Kalma]], Grins/Dokkum, 1938 *''Gysbert Japicx as oersetter en biwirker'', C. Kramer, Assen, 1943 *''De Christen Gysbert Japiks'', [[Eeltsje Boates Folkertsma]], Snits, 1946 *''Eat oer de Gysbert-stúdzje'' yn [[It Beaken (tydskrift)|It Beaken]] (siden 147-154), [[Anne Wadman]], 1956 *''Gysbert Japicx' Lieten'', J. Jansen, Drachten, 1956 *''Bibliografy Gysbert Japiks'', [[J.J. Kalma]], Ljouwert, 1956 *''Skriuwers yn byld 1: Gysbert Japicx 1603-1666'', Amsterdam, 1966 (werprinte yn 2003) *''De autografemen in het werk van Gysbert Japicx'' (dissertaasje), [[Tony Feitsma]], Ljouwert, 1974 *''It wurk fan Gysbert Japix'' (dissertaasje), [[Ph.H. Breuker]], Ljouwert, 1989 *''Blauwe rige nr. 1 en nr. 2. Sekundêre literatuer Gysbert Japicx'', samle troch [[Trinus Riemersma]], útjefte NHL, 1991 en 1989. *''Hoe moat dat no mei Gysbert Japixcxks?'', [[Anne Wadman]], [[Ljouwerter Krante]], 8 july 1994 *''Gysbert Japix nei fjouwerhûndert jier'' (betinkingsrede yn Boalsert), [[Ph.H. Breuker]], yn [[Historisch Tijdschrift Fryslân|Fryslân]] (tydskrift) nûmer 2, 2003 *''In alternative fizy op Gysbert Japix'', [[Tony Feitsma]] en ''Feitsma fan replyk tsjinne oer Gysbert Japix'', [[Ph.H. Breuker]]; diskusje oer Gysbert Japiks, yn [[Historisch Tijdschrift Fryslân|Fryslân]] (tydskrift) nûmer 3, 2003 == Sjoch ek == * [[Fan Holkema]] * [[Gysbert Japicxpriis]] * [[Gysbert Japicxhûs]] * [[Kanon fan de Fryske skiednis]] * [[Tekstwinkel]] == Keppeling om utens == {{CommonsLyts|Gysbert Japicx}} *[https://www.gysbertjapicx.frl/ Gysbert Japiks Museum] *[https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cb Gysbert Japiks biografy op Sirkwy.] *[http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/29/ Gysbert Japiks yn de kanon fan de Fryske skiednis] *[http://www.holkema.info/origin/holkned.htm Stambeam Holkema] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} {{Topside}} {{DEFAULTSORT:Japiks, Gysbert}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk sjonger]] [[Kategory:Frysk taalkundige]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Frysk lietsjeskriuwer]] [[Kategory:Frysk publisist]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Boalsert]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Boalsert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1603]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1666]] 3jhymeouqh6ds8ecnzoioqjpwkh027c 0 872 1240424 1170750 2026-09-10T19:50:28Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240424 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 20190717_Voorstraat_met_Nicolaaskerk_Stavoren.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Foarstrjitte mei de Nikolaastsjerke | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Starum.PNG|100px|border]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Stavoren wapen.svg|80px]] | ynwennertal = 965 <small>(2021)</small><ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/31/kerncijfers-wijken-en-buurten-2021 Sintraal Buro foar de Statistyk]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Súdwest-Fryslân.png|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = 8715 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_53_00_N_5_21_30_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 53' NB, 5° 22' EL}} | webside = [http://www.stavoren.nl Webstee Starum] | ôfbylding2 = J.L.Hooglandgemaal.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[J.L. Hooglandgemaal]] | ôfbylding3 = Stavoren-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Kaart fan Starum | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 53 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 21 | lon_sec = 30 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Nijefurd Starum.png | ôfbyldingstekst99 = Stedsgebiet fan Starum yn de eardere gemeente Nijefurd | ôfbyldingsbreedte99 = }} {{Of|de stêd Starum|de eardere gemeente|Starum (gemeente)}} '''Starum''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Stavoren'' en fan 'e [[1930-er jierren]] oant [[1978]] ''Staveren''; [[Starumersk]]: ''Staveren''), is in stêd yn de gemeente [[Súdwest Fryslân|Súdwest-Fryslân]]. Oant 2011 lei Starum yn de eardere gemeente [[Nijefurd]]. De stêd leit op de súdwestpunt fan [[Fryslân]], oan trije kanten beheind troch it wetter fan de [[Iselmar]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Stavoren 1649 Blaeu.jpg|thumb|220px|left|Starum yn 1649 op in kaart fan [[Joan Blaeu]]]] De stêd wurdt yn de earste boarnen ''Staveren'' en soms ''Staveron'' neamd. Dy namme betsjut wierskynlik safolle as 'by de Staven, de Peallen, de Beskoaiïng', wat wiist op in havenplak. === Knooppunt === It âlde Starum ûntstie op in knooppunt fan wetter- en lânwegen. It lei oan in rivierke dat yn it [[Fly]] útrûn. It Fly wie in brede slinke, dy't de ferbining foarme tusken de [[Flevomar]] en de [[Noardsee]]. Ien fan de âldste lânwegen fan it Dútske Ryk rûn oer [[Koevorden]] en [[Stienwyk]] nei Starum en dêrwei fierder oer it wetter nei [[Medemblik (plak)|Medemblik]]. Dat, wa't oer dy wei reizge, moast by Starum oer it Fly setten wurde. Skippen út Utert foeren troch de [[Fecht (Utert)|Fecht]], fia de Flevomar en it Fly nei de Noardsee en kamen ek by Starum foarby; sa koenen se Fryslân ynfarre. Dat hat grif ek de rûte west hoe't [[Bonifatius]] yn 754 út Utert wei nei Dokkum kaam is. Hast in iuw letter folge ek de muonts [[Odulf]] wer dy rûte ({{Noat|boarne?}}). Ek Odulf wie stjoerd troch de biskop fan Utert om de Friezen te bekearen ta kristen. Fanwegen it drokke ferkear fan de haven yn de rjochting fan [[Stienwyk]] en [[Koevorden]] stifte de muonts hjir yn [[837]] in kleaster, it Odulfuskleaster. === Stêd en hannel === Starum krige as earste fan de [[Fryske stêden|Fryske alve stêden]] [[stedsrjocht]]. Yn de twadde helte fan de [[11e iuw]] regearre in Dútske grevefamylje yn Fryslân, de [[Brunoanen]], neamd nei harren stamfaar, dy't Bruno hjitte. Greve Egbert, ek in telch út dy famylje fan Brunoanen, ferliende Starum al yn in [[1061]] stedsrjochten, dy't de Dútske keizer [[Hindrik V (keizer)|Hindrik V]] yn 1118 bekrêftige. It wie in hannelsstêd fan belang, mei hannel oant yn [[Ingelân]] en [[Sweden]] ta. De [[grutskipper]]s en keaplju ûnderhâlden in soad hannelsrelaasjes mei de lannen om de Eastsee hinne. Troch it de útfining fan de [[kogge]] woeks dy hannel him nei 1100 omraak. Yn [[1385]] waard Starum lid fan de [[Hânze]]. De skippers fan Starum hienen by passaazje fan de [[Sont]] in âld foarrjocht; by de [[Sonttol|tolheffing]] waard harren foarrang ferliend wat in soad tiidwinst oplevere. By de Eastseehannel spile de Amsterdamske haven in belangrike rol. Hollân wie mei in hurd-groeiende befolking foar de itensfoarsjenning oanwiisd op nôtymport út de Eastseelannen. De skippers út Fryslân wienen foar Hollân dêrom fan libbensbelang. By oarloggen tusken Hollân en Fryslân keas Starum dan ek geregeld partij foar Hollân. Mar net by de [[Slach by Warns]] dy't ek wol oantsjutten wurdt as de '''Slach by Starum'''. Oan de ein fan de [[midsiuwen]] rûn de hannel yn Starum werom. De stêd rekke yn ferfal. Op dy feroaring is it ferhaal [[It Wyfke fan Starum]] basearre. === Sintraal gesach === Fryslân foel nei [[1525]] ûnder keizer [[Karel V]]. Hy liet in grut [[blokhûs]] bouwe om de Friezen yn betwang te hâlden. Dat blokhûs hat der stien oant [[1580]] doe't it earst foar in part ôfbrutsen waard. De stiennen waarden brûkt foar de stedswâlen. Yn [[1996]] binne noch stikken fan dy muorre, mar ek kanonskûgels, fûn by opgravings. Nei dy tiid fan ferfal kamen der yn de republyk yn de [[17e iuw|17e]] en [[18e iuw|18e]] iuw wer bettere tiden, mei seefeart nei fiere lannen. Mar yn de [[19e iuw]] rûn de stêd fierder tebek, en fan de ynternasjonale haven bleau net folle oer. Op toeristyske simmerdagen komt it romrofte havenstedsje lykwols wer ta libben. Op de pieren by de havenyngong stean twa havenljochten en de [[Fjoertoer fan Starum|fjoertoer]]. === Fearhaven === Nei de oanlis fan it [[Spoar Saandam - Inkhuzen|Spoar Saandam-Inkhuzen]] nei Amsterdam (dêr't de [[feartsjinst Starum-Inkhuzen]] en it [[Spoar fan Ljouwert nei Starum|spoar Starum-Ljouwert]] mei ta stân kamen) waard Starum in wichtige Suderseehaven. Hjoed-de-dei is Starum de keppeling tusken it spoar nei Snits en Ljouwert mei de boat nei [[Inkhuzen]]. De haven is no it thúsplak foar skippen fan de [[brune float]]. === Gemeente === Yn [[1984]] waard de selsstannige [[Starum (gemeente)|Gemeente Starum]] opheft en hearde Starum by [[Nijefurd]]. Dy gie yn [[2011]] op syn bar wer op yn 'e nije fúzjegemeente [[Súdwest-Fryslân]]. == Foarsjennings == {{wrapper}} | [[Ofbyld:Het_Vrouwtje_van_Stavoren.jpg|thumb|220px|[[It Wyfke fan Starum]] (2005)]] |- | [[Ofbyld:1208 Stavoren 23.JPG|220px|thumb|Eardere grifformearde Swannetsjerke]] |- | [[Ofbyld:8715 Stavoren, Netherlands - panoramio (4).jpg|220px|thumb|Iterskafee ''It Hearehûs'']] |- | [[Ofbyld:20080507 Starum 2.jpg|thumb|220px|De haven fan Starum (2008)]] |- | [[Ofbyld:Starum_slûs.jpg|thumb|220px|De Harnzer granaatkotter HA 61 wurdt skutten yn de Johan Friso Slûs yn Starum (2005)]] |- | [[Ofbyld:Fakânsjehuzen Starum.JPG|thumb|220px|Fakânsjehuzen oan de Iselmar]] |- | [[Ofbyld:Stadhuis Stavoren 01.JPG|thumb|220px|Eardere stedhûs]] |- | [[Ofbyld:Vuurtoren Stavoren 13.JPG|thumb|220px|Fjoertoer Starum]] |} Troch de wettersport binne der relatyf in soad foarsjennings yn Starum te finen. Sa binne der in tal hoarekagelegenheden en is der in lytse middenstân. == It besjen wurdich == * Byldsje fan [[It Wyfke fan Starum]] * [[Ponthuus Toankeamer|Museum It Ponthús]] * It eardere [[Stedhûs fan Starum]] * [[Fjoertoer fan Starum]] * [[J.L. Hooglandgemaal]] * [[Oertún]] == Tsjerken == De stêd hat ferskate tsjerken hân. De âldste tsjerke wie mooglik de [[Sint Odulfus|Sint-Odulfus]]tsjerke dy't fan 900 oant 1132 bestien hat. De [[Nikolaastsjerke (Starum)|Nikolaastsjerke]] of de Herfoarme tsjerke komt fan 18661 en waard boud as opfolger fan krykkrakrigen ien fan de 16e iuw. Op it tsjerkhôf fan de tesjerke is it [[Earehôf Starum]] dêr't bemanningsleden fan delstoarte fjochtersfleantugen út de Twadde Wrâldkriich lizze. Yn deselde strjitte, de Foarstrjitte/''Voorstraat'' stiet it tsjerkegebou fan de Minniste Gemeente en komt fan 1858. De Baptistetsjerke stiet justjes fierder oan dy strjitte en komt fan 1886, dochs sleat yn 2001. De Grifformearde Swannetsjerke oan de Skâns wie in tsjerke fan 1884, dy't yn 2002 sleat. Hy is dêrnei noch as útstallingstjerke brûkt. == Fytsen en kuierejen == Starum leit oan de Hânzefytsrûte, ien fan de fytsrûten ynspirearre troch it âlde [[Hânze]]ferbûn. Dy rûte begjint by [[Sâltbommel]] en docht ûnder oaren de stêden [[Nimwegen]], [[Arnhim]], [[Grins (stêd)|Grins]], [[Bremen]], [[Lübeck]] en de Fryske stêden Starum, [[Hylpen]] en [[Boalsert]]. De rûten komt ek by [[Frankfurt (Oder)]], [[Berlyn]] en komt oer [[Roermond]] wer werom yn Sâltbommel. De rûte is goed 3.000 km lang en foar de gânse rûte binne [[Global Positioning System|GPS]]-tracks beskikber Starum is part fan twa kuierpaden. It [[Fryske Kustpaad]] rint tusken Starum en [[Lauwerseach]]. Hy is 152 km lang en komt by [[Hylpen]], [[Warkum]], [[Makkum]] en [[Harns (stêd)|Harns]] del. It [[Suderseepaad]] rint om de [[Iselmar]] hinne fan [[Inkhuzen]] nei Starum en is 400 km lang. It paad wurdt yn beide rjochtingen mei wyt-reade tekens oanjûn. == Mienskip == Oan de Foarstrjitte stiet multyfunksjoneel sintrum De Kaap. Der is in aktiviteitekommisje en in feriening foar Pleatslik Belang. ''De Skutslús'' is de basisskoalle fan Starum, ''’t Kwetternest'' is it pjutteboartersplak. ''De Ribbe'' is it sportpark fan Starum. Yn it ''Stavers Krantsie'' stiet nijs út it stedsje en omkriten. === Ferienings === * QVC - fuotbal * De Ruumkramers - shantykoar * De Lytse Súdwesthoeke - muzyk * badmintonklup * frouljuskoar * gymnastykferiening * Odulfus - hânbôgesjitten * Eensgezindheid - iisklup === Befolking === * [[1954]] - 1054 * [[1959]] - 1007 * [[1964]] - 911 * [[1969]] - 954 * [[1974]] - 888 * [[2003]] - 996 * [[2021]] - 965 == Ferskaat == * De 'stichting visserijdagen' fersoarget dat evenemint. == Ynfrastruktuer == === Iepenbier ferfier === [[Ofbyld:Station Stavoren 12.JPG|thumb|It Stasjon Starum yn 2007]] ==== Treinferbining ==== Starum hat it lêtste [[Stasjon Starum|stasjon]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]]. ==== Bustsjinst ==== Troch Starum rint de folgjende busline: * '''Line 103:''' Starum - [[Himmelum]] De busline troch Starum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. ==== Feartsjinst ==== [[Feartsjinst Starum-Inkhuzen|Ut Inkhuzen wei fart in feartsjinst nei Starum]]. Dizze [[Fear (ferfier)|feartsjinst]] is allinne foar fuotgongers. De feartsjinst wurdt fersoarge troch [[Rederij V&O]]. === Slûsen === De [[Johan Frisoslûs]] en [[Slûs Starum]] soargje foart de skipfeart fan en nei de [[Iselmar]].<gallery> Ofbyld:Johan Frisosluis. Stavoren.JPG|Johan Frisoslûs Ofbyld:Sluis en sluiswachterswoning in Stavoren, signatuur 72314.jpg|Slûs Starum </gallery> === Strjitten === * ''Achterdelft'' - Achterdelft even en ûneven lizze oan wjerssiden fan it wetter de Achterdelft * ''Bolwerk'' - ferwizing nei it eardere [[blokhûs]] * ''Breefenne'' - * ''Burgemeester Albertsstraat'' - In eardere boargemaster (1872-1901) * ''Dwinger'' - ferwizing nei it [[blokhûs]], rint súdeast by it eardere blokhûs lâns * ''Visstraat'' - de fisk dy't de ring werombrocht yn de [[sêge]] * ''Voorstraat'' - De even west- en ûneven eastside fan de Voorstraat lizze oan wjerssiden fan de Vorendelft * ''Vrouwezand'' - it gefolch fan de sêge * ''Havenweg'' - wei neist de haven * ''Hellingspad'' - * ''Jurisdictie'' - * ''Kapiteinstraat'' - kaptein út de sêge * ''Koeweg'' - * ''Koggestraat'' - [[kogge]] is in skipstype dat wichtich wie by de hannel fan Starum. Yn de sêge komt ek in kogge foar * ''Kooijweg'' - * ''Korenstraat'' - nôt stiet foar de goudgiele skat út de sêge * ''Meerweg'' - ferbining tusken Koe- en Stationsweg troch de Middenmeer * ''Middelweg'' - ferbiningswei tusken Starum en Warns * ''Noord'' - dit gebiet lei eartiids bûten de stêd ûngefear op ’e hichte fan dizze strjitte. * ''Ringstraat'' - ring út de sêge * ''Schans'' - ferwizing nei de eardere ferdigeningswurken. De Schans rint bylâns de eastlike 'muorre' * ''Sint Odulfusstraat'' - ferwizing nei it troch de see ferswolge [[Odulfuskleaster]] * ''Smidstraat'' - * ''Stadsfenne'' - * ''Stationsweg'' - wei bylâns it spoar * ''Suderstrand'' - leit op it plak fan it eartiidske strân súd fan Starum * ''Voorstraat'' - == Bekende minsken út Starum == * [[Bernard van Haersma Buma]] * [[Bendiks Cazemier]] * [[Age Hains Boersma]] * [[Andreas Cornelius]] * [[Sybrand Marinus van Haersma Buma]] * [[Aleid fan Gelre]] * [[Wilhelmus à Brakel]] * [[Johannes van Hout]] == Sjoch ek == * [[Starum (gemeente)]] * [[List fan plakken oan of yn de eartiidske Sudersee]] * [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]] * [[List fan boargemasters fan Starum]] == Keppeling om utens == * [http://www.stavoren.nl Webstee Starum] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{CommonsBalke|Stavoren|Starum}} {{Koördinaten|52_53_00_N_5_21_30_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 53' NB, 5° 22' EL}} {{Alve stêden provinsje Fryslân}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Starum| ]] [[Kategory:Hânzestêd]] [[Kategory:Stêd yn Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Starum (gemeente)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Nijefurd]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] lwfaprbzupfb1482qslwbi0pxqj9s2c 0 884 1240437 1227351 2026-09-10T20:25:21Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240437 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 20190717_Zicht_op_Warns_vanaf_de_IJsselmeerdijk.jpg | ôfbyldingsbreedte = 270 | ôfbyldingstekst = Sicht op Warns | wapen = [[Ofbyld:Warns vlag.svg|120px|border]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Warns wapen.svg|70px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Warns}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}) </small></small><ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen</ref> | oerflak = 11,15 km² (11,01 km² lân, 0,14 km² wetter) | befolkingstichtens = 69 ynw. /km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = 8721 | netnûmer = 0514 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_52_55_N_5_24_16_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 53' NB, 5° 24' EL}} | webside = [http://www.warns.nl Webstee fan Warns] | ôfbylding2 = Warns_-_haven-004.JPG | ôfbyldingstekst2 = Haven fan Warns | ôfbylding3 = Warns_-_churches-004.JPG | ôfbyldingstekst3 = Sicht op Warns | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 52 | lat_sec = 55 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 24 | lon_sec = 16 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Nijefurd Warns.png | ôfbyldingstekst99 = De [[himrik]] fan Warns (grien) yn de eardere gemeente Nijefurd | ôfbyldingsbreedte99 = }} [[Ofbyld:Warns - churches-020.JPG|thumb|Doarps- en kultuerhûs 'De Spylder' yn de âlde grifformearde tsjerke]] '''Warns''' (útsprutsen as {{IPA|va:i̯ⁿs}}, likernôch: ''Weins'') is in [[Fryske doarpen|doarp]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]] yn it westen fan 'e krite [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]]. It is in langhalich [[lintdoarp]] op in lange [[balstienliem]]rêch dat fan it [[Johan Frisokanaal]] yn it noarden oant [[Laaksum]] by de [[Iselmar]] yn it suden rint. Troch dy lizzing is de [[wettersport]] foar Warns fan grut belang. It doarp hat in haven oan 'e Johan Frisokanaal, dêr't benammen jachtbou is, en ferskate jachthavens. Warns hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Warns}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). == Geografy == Warns leit op in lange bâlstienliemrêch dy't op guo plakken wol 7 meter boppe seenivo útstekt. It doarp Warns is in langhalich doarp fan krapoan 3 km lang en bestie fanâlds út trije buorrens: [['t Noard]] (Noarderbuorren), de Tsjerkebuorren. [['t Sou]] (Suderbuorren). De bebouwing yn 't Noard en de Tsjerkebuorren waarden ta kearnen fertichte, wylst 't Sou in lange streek mei losse bebouwing fan benammen pleatsen waard. 't Noard leit oan de [[Johan Frisokanaal]] en oan dat kanaal hat him de kom ûntwikkele. Dêr is in reedlik grutte haven en in stikmannich jachthavens. De Tsjerkebuorren of de súdlike kearn is de âlde kearn fan Warns mei de âlde Jehannes de Dopertsjerke. Ta it gebiet fan Warns, ma oarspronklik net ta de himrik, hearre ek de buorskippen [[Laaksum]] en [[Skarl (buorskip)|Skarl]]. Yn 'e [[Midsiuwen]] wie dêr ek noch it doarp en kapel Kappenburch of Karnewâld, dat letter opgien is yn de Warnzer Noarderbuorren. Ek de eardere buorskip [[Rea Skuorre]] foel ûnder Warns. == Skiednis == === Namme === Warns wurdt foar it earst neamd as ''Wardesle'' yn [[1245]] yn in kopij fan [[1132]]. Yn [[1325]] wurdt ''Werlize'' neamd en yn [[1399]] ''Waerlenze''. Yn [[1452]] wurdt de hjoeddeistige fariant ''Warns'' foar it earst neamd, mar yn [[1530]] komme ''Werlens'' en ''Warrlens'' foar en yn [[1579]] ''Waens''. De âldste fariant, wol ferklearre as ''Wardas lauha'', wurdt wol fan tocht dat dat om 'e efterheaksel ''-loo'' (boskje) giet fan 'e persoansnamme Ward. Dochs it is mear mooglik dat it om de efterheaksel ''-ingi'' (hearrende by), dat nei de Fryske evolúsje ta ''-enze'' feroare, mei de persoansnamme Ward, dy't as grûnbetsjutting "bewarder" of "hoeder" hat.<ref>{{Aut|[[Karel F. Gildemacher]]}}, ''Friese Plaatsnamen'', Ljouwert, Friese Pers Boekerij 2007, ''Warns''</ref><ref>{{Aut|G. van Berkel}} & {{Aut|K. Samplonius}} (2018), ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''</ref> === Iere skiednis === Warns bestie eartiids út twa delsettings op de pleistosene balstienliemrêch. De oarspronklike delsetting mei in tsjerke yn 'e [['t Noard|Noarderbuorren]] fan Warns hiet fan ''Karnewald''. Dat plak waardfoar it earst neamd yn oarkonden fan it [[Sint-Odulfuskleaster]] út [[1132]] en letter wer yn [[1243]] en [[1245]]. In oare namme wie ''Cappenborch'' (1243) en letter ''Cappenburen''. De registers fan de [[Abdij fan Werden]] hawwe it om it jier 1000 hinne oer in delsetting mei de namme ''Keddingrip''.<ref name=":2">Otto Roemeling, ''Heiligen en heren. Studies over het parochiewezen overhet noorden van Nederland vóór 1600'', Ljouwert 2013, [https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2963618/view Bylage 1: ''Corpus, met gegevens over patroonheiligen en priesters in de parochies van Friesland''], siden 512, 720-721.</ref><ref>Obe Postma, ‘[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMUBA13:001676001:00098 ''Verdronken plaatsen aan de westkust van Friesland''. Neiskrift]’, yn: ''Tijdschrift van het Koninklijk Aardrijkskundig Genootschap'' 2de searje 43 (1926), siden 74-75 (op 'e nij yn: Dez., ''Veld, huis en bedrijf. Landbouwhistorische opstellen'', Hilfertsom 2010, siden 90-91.</ref> De tsjerke fan Karnewald moat al yn 'e 13e iuw ôfbrutsen wêze. Yn [[1543]] hie de pastorij fan Molkwar noch hieltyd lân yn Warns. <ref>Neffens [https://web.archive.org/web/20240529215327/https://hisgis.nl/projecten/fryslan/ HisGIS Fryslân] stie de tsjerke fan Karnewald op 'e hichte fan It Noard 13 yn Warns (oproppen op 22 septimber 2023).</ref><ref name=":2" /> Oan de [[Warnzer Feart]] wie dêrnjonken in [[foarwurk]] fan it Sint-Odulfuskleaster, dêr't de oerbliuwsels yn 1969 fan opgroeven waarden. <ref>J.A. Mol en K. van Vliet, [http://depot.knaw.nl/5522/1/Sint_Odulfusklooster_Staveren_oudste_oorkonden.pdf ''De oudste oorkonden van het Sint-Odulfusklooster van Staveren''], yn: ''Jaarboek voor Middeleeuwse Geschiedenis'' 1 (1998). siden&nbsp;73-134, hjir siden 95, 100, 104.</ref> De Suderbuorren of Tsjerkebuorren ûntjoech him awat súdliker dêr't yn 'e 12e iuw in tsjerke mei [[dowestien]] boud waard. === Slach by Warns === {{Apart|Slach by Warns}} Men tinkt by Warns al gau oan de [[Slach by Warns]] ([[1345]]) doe't de Hollânske greve Willem IV de Friezen oanfalle woe. Hy kaam by [[Laaksum]] oan lân en besocht [[Starum]] fan efteren oan te fallen. Dat mislearre en de greve waard ferpletterjend ferslein en dêr't er sels by om it libben kaam. === Sytsmastins === {{Apart|Sytsmastins}} Yn 'e midsiuwen stie noardeastlik fan de Suderbuorren de [[Sytsmastins]], fan Jelmer Ottes Sytsma (boaske mei [[Ats Bonninga]]), en doe't [[Douwe Geales Galema]] yn 1490 dêr ek in [[stins]] bouwe liet wie der spul: De earste wie [[Skieringers|Skier]], de oar wie [[Fetkeapers|Fet]]. Dat hat duorre oant Galema de stins fan Sytsma oermastere en ôfbrekke liet. Yn 2021 waarden, yn it ramt fan it oanlizzen fan 'e rûnwei om Warns-Súd, âlde kleastermoppen, en spoaren fan 'e fûneminten fan 'e stins fûn. Ek waarden der trije heakbussen en kanonskûgels fûn, dy't mooglik brûkt waarden by it belegerjen fan 'e stins.<ref>{{Cite web |url=https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&id=LC-20210327-NO01004002&vw=org&lm=LC%2C0 |titel=''Unieke 15e eeuwse geweren in gracht'' |wurk=[[Ljouwerter Krante]] |datum=27 maart 2021}} yn: ''[https://dekrantvantoen.nl De krant van toen]''</ref> === Skipfeart === Yn de [[17e iuw|17e]] en [[18e iuw|18e]] iuw wie Warns in doarp fan seelju. Sa hat Warns oan it begjin fan de [[18e iuw]], noch 8 grutskipperswenten, wenten fan kapteins. Dy kapteins fearen nei [[Noarwegen]] en nei de [[Eastsee]]. Yn de [[19e iuw]] gong skipfeart mear nei [[Hollân]] en doarpen as Warns rûnen tebek. === Lettere ûntjouwings === Oant 1984 lei warns yn, oant [[1851]] de gritenij, de gemeente [[Himmelumer Aldefurd en Noardwâlde]]. Fan [[1812]] oant [[1816]] hiet de dy gemeente tydlik fan gemeente Koudum. Yn [[1956]] waard de namme feroare ta Himmelumer Aldefurd. Yn [[1984]], nei de [[gemeentlike weryndieling]] kaam it doarp yn de gemeente [[Nijefurd]], dy't yn [[2011]] opgie yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân. == Tsjerken == Warns hat ferskate tsjerken. De oarspronklike tsjerke fan 'e Noarderbuorren, dy fan it eardere doarp Karnewâld, waard yn 'e 13e iuw ôfbrutsen. De oarspronklike tsjerke fan Warns, stiet yn 'e Tsjerkebuorren, is de Jehannes de Dopertsjerke dy't fan 'e 12e iuw is. Fan 'e oarspronklike tsjerke is allinnich de toer, boud fan [[dowestien]]. Yn [[1682]] waard de stjerke fernijd mei in [[sealtsjerke]] mei in trijekantige [[Koer (tsjerke)|koer]]. Yn [[1892]] waard der yn 'e Tsjerkebuorren in trijekantige grifformearde sealtsjerke boud. Dy hat in houten geveltuorke mei in spits. Ein [[1999]] sleat dy tsjerke, en waard omboud ta [[doarpshûs]], dy't yn [[2002]] iepene waard. Yn 'e Noarderbuorren waard yn [[1665]] in minniste tsjerke boud. Yn [[1877]] waard dy ferfongen troch de hjoeddeistige Minniste tsjerke. De tsjerketoer waard yn [[1951]] oanboud. Ek yn 'e Noarderbuorrem is de roomsk-katolike Sint-Jânskapel, in [[Kapel (tsjerke)|kapeltsjerke]] fan [[1949]]. == Mienskip == [[Ofbyld:Warns_Doperkerk.JPG|thumb|Jehannes de Dopertsjerke]] [[Ofbyld:Warns, de doopsgezinde kerk in straatzicht IMG 2302 2018-04-18 12.30.jpg|thumb|Minniste tsjerke yn 'e Noarderbuorren]] [[Ofbyld:Warns - churches-007.JPG|thumb|Sint-Jânskapel]] It doarpskultuerhûs yn de eardere gereformearde tsjerke út [[1892]] hjit [https://www.despylder.nl/ De Spylder] en it doarpshûs hiet [https://detreffewarns.nl/ De Treffe], dy't ek in gymseal hat foar ferskate sportferienings. It doarp hat ien feriening [https://warns.nl/algemene-informatie/ Doarpsbelang] mei Skarl & Laaksum. De doarpskrante [https://warns.nl/dorpskrant-de-warnser-poarte/ De Warnser Poarte] ferskynt seis kear yn 't jier. Der rydt in [https://warns.nl/buurtbus/ buertbus] en der is in postagintskip. Warns hat ien skoallen, [https://www.demeiboomwarns.nl/ De Meiboom] en it pjutteboartersplak hiet [https://www.kidsfirst.nl/locaties/us-ste-peuteropvang-warns/ Us Sté]. Der binne fiif buertferienings: B.V. 95 ('t Noard), Ald en Nij (Boppelâns), Meiïnoar ien (Janke Trompstrjitte en Kapelstrjitte), De Middenkrite en Fan See tot Zee. Begjin july wurdt yn Warns en omkriten de [[triatlon]] [[De Frysman]] holden. === Ferienings === * Aktiviteitegroep [https://warns.nl/sin%20en%20wille/ Sin en Wille] * [[Sult]] - teätergroep, opholden yn 2023 * [https://warns.nl/friese-christelijke-plattelandsvrouwen-bond/ Feriening fan Fryske Kristlike Plattelânsfroulju] * Frouljusferiening [https://warns.nl/vrouwen-van-nu/ Froulju fan Hjoed] * [https://warns.nl/toneelvereniging/ toanielploech Warns] * [https://warns.nl/ijsclub/ Iisbaanferiening Warns] * [https://warns.nl/muziekvereniging/ De Lytse Súdwesthoeke] - muzyk * [[Fuotbalferiening QVC]] * [https://warns.nl/wsv-volleybal/ WSV] - follybal * [https://www.facebook.com/wsvgymnastiekwarns WSV] - gymnastyk, badminton en follybal * [https://warns.nl/sportdorp-warns/ Sportdoarp Warns] * [https://warns.nl/damclub/ damklub] * [https://warns.nl/stichting-natuur-en-landschap/ Stifting Natoer en Lânskip] * [https://www.facebook.com/people/Steenuilenwerkgroep-Friesland/100069893110839/ Wurkgroep Lytse Ule Fryslân] * [https://www.facebook.com/OranjeVerenigingWarns/?locale=nl%20NL Oranjeferiening Warns] * Biljertklup [https://warns.nl/biljartclub/ It Griene Lekken] * [http://tentfeestvanwarns.nl/ Tintefeest Warns] * Begraffenisferieneing [https://delaatsteeerwarns.nl/ De Lêste Eare] * [https://warns.nl/zangkoren-in-warns/ Sjongoaren yn Warns]: ** Net seure, mar sjonge ** [https://www.skoarwarns.nl/ sKoar] ** Crescendo === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" |- ! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1973 !! 2003 !! 2013 !! 2025 |- | 946 || 891 || 810 || 772 || 765 || 827 || 765<ref name=AlleCijfers>[https://allecijfers.nl/woonplaats/warns/ Alle Cijfers]</ref> || 760<ref name=AlleCijfers/> |} === Geboren in Warns === * [[Jan de Haan]] (1951-), komponist, dirigint, trombonist en muzykútjouwer == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Warns rint de folgjende busline: * '''Line 103:''' [[Starum]] - [[Himmelum]] De busline troch Warns wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:Warns.JPG|thumb|Komboerd]] [[Ofbyld:Warns - haven - brug.JPG|thumb|Brêge oer de Johan Frisokanaal by de haven fan Warns]] === Strjitten === * '''t Noard'' - [[buorskip]] [['t Noard]] oan de noardkant. * 't Sein'' - * '''t Sou'' - [[buorskip]] [['t Sou]] oan de súdkant. * ''Ats Bonninghawei'' - [[Ats Bonninga]] * ''Boppelâns'' - * ''Buorren'' - * ''De Waske'' - * ''Himmelumerdyk'' - dyk nei [[Himmelum]] * ''Janke Trompstrjitte'' - Janke Tromp * ''Kampenspaad'' - * ''Kapelstrjitte'' - * ''Klipper'' - * ''Laaksum'' - buorskip [[Laaksum]] * ''Nei de Feart'' - * ''Op 'e Wâl'' - * ''Pastorywei'' - * ''Reade Wei'' - * ''Skarl'' - buorskip [[Skarl (buorskip)|Skarl]] * ''Skarlerdyk'' - buorskip [[Skarl (buorskip)|Skarlerdyk]] * ''Tsjalk'' - nei in [[tsjalk]]. == Keppeling om utens == * [https://www.warns.nl/ Hiemside fan Warns] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} ----------- * [http://www.warns.nl Webstee fan Warns] }} {{CommonsBalke}} {{Koördinaten|52_52_55_N_5_24_16_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 53' NB, 5° 24' EL}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Warns| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Himmelumer Aldefurd]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Nijefurd]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] kq3fuwiyw00zaiprpbxj5ozc05dy0rg 0 888 1240436 1221351 2026-09-10T20:22:17Z Anoniem-NOF 39410 /* Ferfier */ 1240436 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 8711 Workum, Netherlands - panoramio (1).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = It Noard mei op de eftergrûn de [[Grutte of Sint-Gertrudistsjerke|Sint-Gertrudistsjerke]] | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Warkum.PNG|100px|border]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Workum_wapen.svg|80px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Warkum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 21,27 km² (20,73 km² lân, 0,53 km² wetter) | befolkingstichtens = 220 ynw. /km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flagge fan Súdwest-Fryslân.png|20px|border]] [[Súdwest Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|359}} | postkoade = 8711 | netnûmer = 051 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_58_39_N_5_26_42_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 59' NB, 5° 27' EL}} | webside = [http://www.workum.nl/ Webstee Warkum] | ôfbylding2 = Sluis Workum 12.JPG | ôfbyldingstekst2 = Slûs yn Warkum | ôfbylding3 = Workum-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Kaart fan Warkum | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 58 | lat_sec = 39 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 26 | lon_sec = 42 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Nijefurd Warkum.png | ôfbyldingstekst99 = It stedsgebiet fan Warkum yn de eardere gemeente Nijefurd | ôfbyldingsbreedte99 = }} {{Of|de stêd Warkum|de eardere gemeente|Warkum (gemeente)}} '''Warkum''' ([[Nederlânsk]]: ''Workum'') is in [[stêd]] yn de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. De stêd, ien fan de [[Fryske stêden|Fryske alve stêden]], wie oant [[2011]] [[haadplak]] fan de eardere gemeente [[Nijefurd]], en oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] wie Warkum in [[Warkum (gemeente)|selsstannige gemeente]]. De buorskip [[Lytse Wiske]] falt ûnder it stedsgebiet. De stêd hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Warkum}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})<ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> == Skiednis == [[Ofbyld:Oude kaart van Workum.jpg|thumb|left|Alde kaart fan Warkum út 1664 fan [[Bernardus Schotanus à Sterringa]]]] Archeologysk ûndersiik hat bewiis sjen litten fan de bewenning fan terpen yn Warkum fan de tsiende iuw ôf. <ref name=Tomashof_arch> http://www.worldcat.org/title/laatmiddeleeuwse-terp-bij-de-tomashof-een-aanvullend-archeologisch-onderzoek-in-workum-gemeente-nijefurd-fr/oclc/65796817</ref> Dy terpen, Algerabuorren en Tsjerkebuorren, wiene de súdlikste op in âlde [[kwelderrêch]] tusken de doetiidske [[Sudersee]] en de marrekompleks fan de [[Warkumermar|Warkumer]]-, [[Parregeastermar|Parregeaster]]- en [[Makkumer Mar|Makkumermar]]. Yn [[1297]] wurdt Warkum foar it earst neamd as ''Waltercome''. Yn [[1327]] as ''Waldricheim'', yn [[1333]] as ''Woldrichem'', yn [[1343]] as ''Wolderchem'', yn [[1374]] as ''Waerkum'' en yn [[1505]] as ''Worckum''. Nei it oanlizzen fan de Alde Dyk kamen dy delsettings yn de [[fjirtjinde iuw]] ta ûntjouwing by [[De Wimerts (Warkum)|De Wimerts]] del, dy't de ferbining tusken [[Boalsert]] en de Sudersee foarme. Yn de [[fjirtjinde iuw]] ûntstie der langhalige bebouwing tusken de twa âlde terpen Algerabuorren en Tsjerkebuorren oan wjerskanten fan de Wimerts en ûntstie der ek bebouwing by de heaks lizzende Dwersnoard, dy't dêr op oansleat. Op 13 april [[1399]] krige Warkum [[stedsrjochten]] fan [[Albrecht fan Beieren]]. Yn [[1515]] en [[1523]] hie de stêd te lijen ûnder kriichsgeweld, dêr't de tsjerke by opbaarnd waard om dêrnei weropboud te wurden. Yn [[1524]] stelt steedhâlder [[Georg Schenk fan Toutenburch|Schenk fan Toutenburch]] it sintrale gesach yn Fryslân yn. It Gelderske skâns yn Algerabuorren en in blokhûs, dêr't hjoed-de-dei Seburch stiet, waarden sloopt. Yn [[1533]] lei it nije gesach de stêd it ûnderhâldsplicht fan de seediken op. Letter yn de [[sechstjinde iuw]] bloeit de hannel fannijs. De hanel krige te krijen mei konkurrinsje út [[Hollân]] en [[Seelân]], dus waard der oergien op skipsbou. Yn de [[santjinde iuw]] waarden de [[Waach (Warkum)|Waach]] boud, it [[Stedhûs fan Warkum|stedhûs]] útwreide en noch in oare stikmannich gebouwen boud. Tusken [[1620]] en [[1648]] waard de [[Warkumer Trekfeart|trekfeart nei Boalsert]] groeven. Nijsgjirrich wiene de oan de Wimerts parallel lizzende bûtengrêften de [[Djippe Dolte]] oan de eastkant en de [[Droege Dolte|Drûge Dolte]] oan de westkant, en de ferskate opfearten dêr wei rjochting de Wimerts ta. Dêrnei waard oan de súdkant in haven útgroeven en yn [[1658]] waard de seeslûs, de [[Slûs Warkum]], fernijd. Lykwols begûn de Sudersee yn dy snuorje te fersânjen en waard yn it ferlingde fan de Wimerts [[It Soal (Warkum)|It Soal]] groeven, in soal tusken [[De Bank]] en it [[Warkumer Nijlân]] troch. It Warkumer Nijlân, oan de kust tusken Warkum en [[Hylpen]] yn, waard yn [[1624]] bedike. Hoewol't Warkum net oan see lei, koe fia It Soal dochs de see berikt wurde. Yn it soal leit dan ek in slûs, in pear kilometer fan de seedyk ôf. By dy slûs stiet skipswerf De Hoop, dêr't al hûnderten jierren skippen boud en restaurearre wurde. Mar hjoed-de-dei lizze foar de kust de polders it [[Griene Strân]] en it [[Giele Strân]], dêr't Warkum no net mear oan see troch leit. De Wimerts waard yn [[1875]] en de Dwersnoard waard yn [[1920]] tichtsmiten. Hjoed-de-dei is it Soal in brede feart tusken Warkum en de [[Iselmar]]. Nei de [[Fjirde Ingelske Kriich]] (1780-1784) en de [[Frânske tiid]] rûn de hannel en seefeart yn de [[njoggentjinde iuw]] tebek en krige Warkum benammen in agraryske funsje. Yn [[1900]] waard de koöperative fabryk ''De Goede Verwachting'' boud. Yn [[1885]] krige Warkum in ferbining en [[Stasjon Warkum|stasjon]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]]. Yn de [[tweintichste iuw]] wreide Warkum him út yn súdeastlike rjochting. De measte dwersfearten waarden tichtsmiten en it agraryske lân dêrtusken waard opfolle mei bebouwing.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/sten009monu06%2001/sten009monu06%2001%200205.php] {{Aut|Ronald Stenvert}} (2000) ''Fryslân. Monumenten in Nederland, deel 6 - Workum (Warkum) (gemeente Nijefurd)]''</ref><ref>[https://workum.nl/sector-categorie/geschiedenis-van-workum/ Skiednis fan Warkum op de gemeenteside]</ref> === Nijsgjirrich === Ferskate soarten hannel en yndustry hawwe in rol spile yn 'e skiednis fan Warkum. Sa wienen der ielfiskers, dy't oant yn [[Londen]] ferkochten. Warkum hie ek weverijen dy't sa'n grutte omset hienen yn Fryslân dat yn [[1504]] de [[Warkumer Jellen]] de standert foar gâns Fryslân waard; ek wienen der yn Warkum in soad pottebakkers, dy't it bysûndere Warkumer [[Kerfsnijstienwurk]] ûntwikkele hawwe. En der wie en is, in soad skipsbou in Warkum. Warkum wie ek it berteplak fan [[Jopie Huisman]] en yn de stêd is sûnt [[1986]] it [[Jopie Huisman Museum]] festige. De havenregistraasjekoade fan Warkum wurdt foarme troch de letters WK. == Wapen fan Warkum == [[Ofbyld:Seburch14 Workum.jpg|260px|thumb|Wenten oan de Séburch]] {{Apart|Wapen fan Warkum}} It wapen komt fan de fyftjinde iuw ôf op de stedsegels. It earste segel fan 1420 lit it wapen noch net sjen, mar in Goatyske nis dêr't Sint-Gertrudis yn ôfbylde is mei yn de rjochterhân in blom, yn de lofterhân in palmtûke en in wjerskanten in knibbeljende muonts. In twadde segel út de fyftjinde iuw lit it wapen mei leeljes en earn sjen. Op alle folgjende segels en ôfbyldings komt it wapen as sa foar. It is net wis wêr't it wapen weikomt. De heale earn is in figuer dy't in soad yn persoanswapens yn Fryslân foarkomt. It soe ôflaat wêze kinne fan in [[grytman]] of stedsbestjoerder fan Warkum yn de fyftjinde iuw. De leeljes kinne fan in persoanswapen of fan in Marijeferearing ôflaat wêze. == Eveneminten == Yn de hjerstfakânsje wurde jierliks de [[Fiskerijdagen Warkum]], it [[Beurtfear]] en de [[Strontrace]] organisearre. Yn septimber is der [[Triatlon Warkum]] en de jierlikse Feekeuring, Kokedei, eventueel kombinearre mei in Gondelfeart dy jûns. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Workum-Hauptstrasse.JPG|thumb|Haadstrjitte]] [[Ofbyld:Workum, zicht op de Burefeart IMG 2482 2018-04-19 09.29.jpg|260px|thumb|De Buorrefeart, ien fan de oerbleaune dwersfearten]] * Krektas op mear plakken oan de eardere [[Sudersee]] hat ek Warkum in eigen soarte [[ierdewurk]]. It Warkumer ierdewurk is ienfâldich brún mei dekoraasjes yn ringelear-technyk. * De wynmûnen [[De Nijlannermole]], [[De Snip]] en [[Ybema's Mole]]. * De strjitten Noard en Súd mei in soad monumintale gebouwen * De Merk, it stedsplein tusken de strjitten Noard en Súd mei gebouwen lykas: ** [[Waach (Warkum)|De Waach]], mei dêryn it [[Museum Warkums Erfskip]] oer de skiednis fan Warkum. ** [[Stedhûs fan Warkum|It âlde stedhûs]] * [[Jopie Huisman Museum]], dêr't it wurk fan keunstskilder [[Jopie Huisman]] yn útstalle stiet. It museum waard yn 1996 iepene en wie ynearsten fêstige yn it âlde ''Sleeswijckhuys'', mar is sûnt 1992 op syn hjoeddeistige plak oan it Noard * [[Slûs Warkum]] oan de Alde Dyk * [[Skipstimmerwerf "De Hoop"]] * Ferskate [[atelier]]s <gallery> Waag Workum 03.JPG|[[Waach (Warkum)|Waachgebou]] mei deryn it [[Museum Warkums Erfskip]] Stadhuis Workum 03c.jpg|[[Stedhûs fan Warkum|Stedhûs]] Jopie Huisman Museum 01.JPG|[[Jopie Huisman Museum]] Vuurtoren Workum 07c.JPG|[[fjoertoer fan Warkum|Fjoertoer]] </gallery> == Tsjerken == Warkum hat in ferskaat oan tsjjerkegebouwen. De [[Grutte of Sint-Gertrudistsjerke]] is fan de fyftjinde iuw, mei ferbouwings yn de sechstjinde iuw. De toer stiet net oan de tsjerke fêst. De [[Minnistetsjerke (Warkum)|Minnistetsjerke]] is in [[skûltsjerke]] fan [[1694]]. De [[Sint-Werenfridustsjerke]] is in [[Neogoatyske tsjerken yn Fryslân|neogoatyske]] krústsjerke fan [[1877]]. De Betheltsjerke is de tsjerke fan de baptiste mienskip dy't yn [[1895]] yn gebrûk nommen waard. <gallery> Sint Gertrudiskerk Workum 18.JPG|[[Gertrudistsjerke]] Sint Werenfridus kerk Workum 06.JPG|[[Sint-Werenfridustsjerke]] Noard100_en_102_Workum.jpg|[[Minnistetsjerke (Warkum)|Minnistetsjerke]] Beth-el_kerk_Workum.jpg|Betheltsjerke </gallery> == Mûnen == Der binne trije poldermûnen om Warkum hinne: [[De Nijlânnermole]], [[De Snip (mole)|De Snip]] en [[Ybema's Mole]]. <gallery> De Nijlannermolen Workum 07.JPG|[[De Nijlânnermole]] mei mûndershûs Workum - Molen De Snip m twee halve zeilen.jpg| [[De Snip]] Ybema's molen Workum 07.JPG|[[Ybema's Mole]] </gallery> == Mienskip == [[Ofbyld:Sud119_Workum.jpg|260px|thumb|Restaurant oan it wetter oan it Súd]] [[Ofbyld:Seburch5 Workum.jpg|260px|thumb|[[Skipstimmerwerf "De Hoop"|Skipstimmerplak De Hoop]]]] [[Ofbyld:20180719 Seburch1 Workum.jpg|260px|thumb|Restaurant Séburch, in ryksmonumint]] === Ferienings === *SVW - gymnastyk/jazzballet/folleybal *Drumband *Rekke - tennis *[[Fuotbalferiening Warkum]] *Kwintoruters *Aldheidkundige Feriening Warkums Erfskip (beheart [[Museum Warkums Erfskip]]) * [http://www.crescendoworkum.nl/ Brassband Crescendo Workum] === Festivals === * Brij Blues * De Paupers - rockevenemint * Septimberpop * Shantyfestival === Befolking === {| class="wikitable" |- ! 1880 !! 1890 !! 1900 !! 1910 !! 1920 !! 1930 !! 1940 !! 1950 !! 1960 !! 1973 !! 2004 !! 2013 !! 2021 |- | 4150 || 4146 || 4100 || 4105 || 4052 || 3839 || 3813 || 4172 || 3934 || 4018 || 4167 || 4327 || 4479 |} == Berne yn Warkum == * [[Petreius Tiara]] ([[15 july]] [[1514]] - † [[9 febrewaris]] [[1586]]), [[arts]] * [[Anske Hielke Kuipers]], ([[11 july]] [[1833]] - † [[25 july]] [[1902]]), gesachfierder * [[Tjipke Visser]] ([[12 desimber]] [[1876]] - † [[22 jannewaris]] [[1955]]), [[byldhouwer (keunstner)|byldhouwer]] * [[Jopie Huisman]] ([[18 oktober]] [[1922]] - † [[29 septimber]] [[2000]]), [[keunstskilder]] * [[Leo Popma]] ([[17 febrewaris]] [[1938]]), Frysk skriuwer * [[Sipke Castelein (roeier)|Sipke Castelein]] ([[1941]]), roeier * [[Kees Romkema]] ([[28 april]] [[1951]]), keunstner * [[Klaas Werumeus Buning]] ([[20 febrewaris]] [[1955]]), byldzjend keunster * [[Hoite Pruiksma]] ([[1958]]), komponist en dirigint * [[Sybrand van Haersma Buma (1965)|Sybrand van Haersma Buma]] ([[30 july]] [[1965]]), politikus * [[Sytze Pruiksma]] ([[1972]]), komponist, muzikus en fûgelkenner == Stoarn yn Warkum == * [[Wierd Wijnia]] (berne yn [[Iens]] 1925 -1998), lange-ôfstân-reedrider en sportbestjoerder * [[Jopie Huisman]] (1922-2000), keunstskilder en tekener == Ynfrastruktuer == [[Ofbyld:Station Workum 12.JPG|260px|thumb|Stasjon Warkum]] === Provinsjale wei === * [[Provinsjale wei 359|N359]], fan [[Boalsert]] nei [[Balk]] rint by Warkum del. === Iepenbier ferfier === ==== Treinferbining ==== Warkum hat in [[Stasjon Warkum|stasjon]] oan it [[spoar fan Ljouwert nei Starum]]. De ferbining wurdt fersoarge troch [[Arriva]]. ==== Bustsjinst ==== Troch Warkum rinne de folgjende buslinen: * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] * '''Line 102:''' [[Makkum]] - [[Hylpen]] fia Warkum De buslinen troch Warkum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Warkum]]. == Sjoch ek == * [[Warkum (gemeente)]] * [[wapen fan Warkum]] * [[list fan boargemasters fan Warkum]] == Keppeling om utens == * [http://www.workum.nl/ Webstee Warkum] * [http://pb.workum.nl/ Pleatslik Belang Warkum] * [http://warkumserfskip.nl/ Museum Warkums Erfskip: de skiednis fan Warkum] * {{Wikiwurdboek}} ==Boarnen== {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{koördinaten|52_58_39_N_5_26_42_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 59' NB, 5° 27' EL}} {{Alve stêden provinsje Fryslân}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Warkum| ]] [[Kategory:Stêd yn Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Warkum (gemeente)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Nijefurd]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Plak stifte yn de 10e iuw]] 0nve0xcrmazkhqnckarww4r9wfvnsoh 0 2319 1240384 1225824 2026-09-10T12:39:34Z Kening Aldgilles 167 1240384 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="float: right; width: 300px; margin: 0 0 1em 1em; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- | align="center" colspan="2" | <big>'''Jeropeeske Uny'''</big> |- | colspan="2" align="center" |[[Ofbyld:Flag of Europe.svg|200px|Europaflagge]] <br />Flagge fan de Jeropeeske Uny |- | align="center" colspan="2" style="background:#ffffff"|[[Ofbyld:European Union.svg|250px]] |- valign="top" | colspan="2" align="center" | <small>[[Motto]]: ''In varietate concordia''<br />([[Latynsk]]: ''Ferienige yn Ferskaat'')</small> |- | colspan="2" align="center" | <small>[[Folksliet]]: ''[[Ode an die Freude]]''</small> |- |'''Lidsteaten''' | 27 |- |'''Ynwennertal''' | 447 miljoen (2021) <ref name="Eurostat">[https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Population_and_population_change_statistics Eurostat]</ref> |- |'''Oerflak''' | 4.233.262&nbsp;km² (2021) |- |'''Ynstellingsstêden''' | [[Brussel]]<br />[[Frankfurt am Main]]<br />[[Lúksemboarch (stêd)|Lúksemburch]]<br />[[Straasburch]] |- |'''Grutste stêden''' | [[Milan]]<br />[[Parys]]<br />[[Madrid (stêd)|Madrid]] |- |'''Feestdei''' | 9 maaie |- |'''Muntienheid''' | [[Euro]] |- | '''Tiidsône'''<br />&nbsp;- simmertiid | [[UTC]] 0 o/m +2 <br />[[UTC]] 1 o/m +3. |- |'''[[TLD|Ynternet TLD]]''' | .eu |} De '''Jeropeeske Uny''' ('''EU''') is in politike en ekonomyske uny fan 27 Jeropeeske steaten. De lidsteaten hawwe op grûn fan ferdraggen in part fan harren foech mienskiplik organisearre. Dêrtroch hat de EU op in grut tal mêden eigen ynstellingen, wetjouwing en belied. De Uny is gjin federale steat, mar ek gjin gewoane yntergûvernemintele organisaasje. De juridyske en politike opbou wurdt dêrom faak as ''sui generis'', oftewol fan in eigen soarte, omskreaun. De basis fan de hjoeddeistige Uny wurdt foaral foarme troch it [[Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny]] en it [[Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny]], sa't dy sûnt it [[Ferdrach fan Lissabon (2007)|Ferdrach fan Lissabon]] jilde. De Jeropeeske gearwurking ûntstie nei de [[Twadde Wrâldkriich]] út it stribjen om nije oarloggen tusken de Westjeropeeske steaten te foarkommen en de ekonomyske en politike bannen tusken harren te fersterkjen. Yn 1951 rjochten [[Belgje]], [[West-Dútslân]], [[Frankryk]], [[Itaalje]], [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] en [[Nederlân]] de [[Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel]] op. Mei de [[Ferdraggen fan Rome]] fan 1957 kamen dêr de [[Jeropeeske Ekonomyske Mienskip]] en [[Euratom]] by. De gearwurking waard dêrnei stadichoan útwreide, sawol wat it tal lidsteaten as wat it tal beliedsmêden oanbelanget. Mei it [[Ferdrach fan Maastricht]], dat op 1 novimber 1993 fan krêft waard, waard de Jeropeeske Uny formeel oprjochte. It Ferdrach fan Lissabon, dat sûnt 1 desimber 2009 jildt, joech de EU foar in grut part har hjoeddeistige ynstitúsjonele foarm. In wichtich ûnderdiel fan de EU is de [[Jeropeeske ynterne merk|ynterne merk]], dêr't yn prinsipe frij ferkear fan guod, persoanen, tsjinsten en kapitaal jildt. In grut part fan de lidsteaten docht ek mei oan fierdere foarmen fan yntegraasje. Sa foarmje yn 2026 21 EU-lannen de [[eurosône]] en brûke dy de [[euro]] as muntienheid. De measte EU-lannen binne ek ûnderdiel fan it [[Schengengebiet]], dêr't de systematyske persoanskontrôles oan de mienskiplike binnengrinzen yn 'e regel ôfskaft binne. De ynterne merk en Schengen falle lykwols net hielendal gear mei de grinzen fan de EU: ek guon net-EU-lannen dogge oan dy gearwurkingsfoarmen mei. De Uny hat sân formele ynstellingen. De wichtichste politike ynstellingen binne it [[Europeesk Parlemint]], de [[Jeropeeske Rie]], de [[Rie fan de Jeropeeske Uny]] en de [[Jeropeeske Kommisje]]. It Parlemint en de Rie fan de Jeropeeske Uny stelle by de gewoane wetjouwingsproseduere tegearre de measte EU-wetten fêst. De Kommisje docht yn 'e regel de wetjouwingsfoarstellen, fiert it EU-belied út en hâldt tafersjoch op de tapassing fan it Unyrjocht. De Jeropeeske Rie, dy't út de steats- en regearingslieders bestiet, bepaalt de algemiene politike rjochting en prioriteiten. Dêrnjonken binne it [[Hôf fan Justysje fan de Jeropeeske Uny]], de [[Jeropeeske Sintrale Bank]] en de [[Jeropeeske Rekkenkeamer]] formele EU-ynstellingen. De Jeropeeske Uny hat sa'n 452 miljoen ynwenners en in oerflak fan goed 4,2 miljoen km².<ref name="Eurostat-pop"/> De EU foarmet ien fan de grutste ekonomyske gebieten fan 'e wrâld en spilet ek in wichtige rol yn de ynternasjonale hannel, klimaatpolityk, ûntwikkelingsgearwurking en diplomasy. It belied fan de Uny beslacht ûnder oare de ynterne merk, konkurrinsje, lânbou, hannel, miljeu en klimaat, regionale ûntwikkeling, ferfier, migraasje en grinsbehear, justysjele en plysjegearwurking, ûndersyk en in part fan it bûtenlânske en feiligensbelied. Op oare mêden, lykas ûnderwiis, kultuer en folkssûnens, leit it wichtichste foech by de lidsteaten en hat de EU benammen in stypjende of koördinearjende rol. De EU is sûnt har foarrinners ferskate kearen útwreide. Nei de grutte útwreidings nei Súd-, Noard- en Midden- en East-Jeropa waard [[Kroaasje]] yn 2013 de 28e lidsteat. Nei it [[Brexit]]-referindum fan 2016 ferliet it [[Feriene Keninkryk]] op 31 jannewaris 2020 de Uny, sadat der sûnt dy tiid 27 lidsteaten binne. Yn 2026 hawwe njoggen lannen de formele status fan kandidaat-lidsteat: [[Albaanje]], [[Bosnje en Herzegovina]], [[Georgje]], [[Moldaavje]], [[Montenegro]], [[Noard-Masedoanje]], [[Servje]], [[Turkije]] en [[Oekraïne]]. [[Kosovo]] wurdt troch de EU as potinsjele kandidaat beskôge. == Beskriuwing en status == De Jeropeeske Uny is in op ferdraggen basearre politike en juridyske uny fan soevereine lidsteaten. De EU past net goed yn de tradisjonele tsjinstelling tusken in federaasje en in konfederaasje. De lidsteaten bliuwe selsstannige steaten, mar hawwe yn de Europeeske ferdraggen ôfpraat dat op beskate mêden foech troch de EU útoefene wurdt. Neffens it prinsipe fan foechferliening mei de EU allinnich optrede op mêden dêr't de lidsteaten har yn de ferdraggen foech foar jûn hawwe. Der wurdt ûnderskied makke tusken eksklusyf EU-foech, dield foech fan de EU en de lidsteaten, en mêden dêr't de Uny allinnich stypjend, koördinearjend of oanfoljend optrede mei. De Uny is basearre op it rjocht. De foechferdieling, de wurkwize fan de ynstellingen en de wetjouwingsprosedueres binne fêstlein yn de ferdraggen. De wichtichste binne it [[Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny]] en it [[Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny]]. Dy ferdraggen kinne net eigenmachtich troch de EU-ynstellingen feroare wurde; feroarings fereaskje oerienkomst tusken de lidsteaten en ratifikaasje neffens harren nasjonale konstitúsjonele prosedueres. De Jeropeeske Uny hat sûnt it Ferdrach fan Lissabon in eigen juridyske persoanlikheid. Dêrtroch kin de EU ûnder oare ynternasjonale oerienkomsten slute en as juridyske partij optrede. == Skiednis == [[Ofbyld:European Coal and Steel Community Map 1952.svg|thumb|De seis lannen dy't de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel oprjochten.]] {{Apart|Gronologysk oersjoch fan de skiednis fan de EU}} === Foarskiednis en begjin fan de Jeropeeske yntegraasje === Al nei de [[Earste Wrâldkriich]] waarden plannen ûntwikkele foar fierdere politike gearwurking tusken Jeropeeske steaten, ûnder oare troch de yn 1923 oprjochte [[Paneuropeeske Uny]]. Dy plannen laten yn it ynteroarlochske tiidrek lykwols net ta in Jeropeeske steate-organisaasje. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] krige Jeropeeske yntegraasje in folle konkreetere foarm. In wichtich motyf wie it foarkommen fan in nije oarloch yn West-Jeropa, benammen tusken Frankryk en Dútslân. Troch wichtige ekonomyske sektoaren en letter hieltyd mear beliedsmêden mienskiplik te organisearjen, soene de steaten ekonomysk en polityk sterker mei-inoar ferbûn wurde. Ek de [[Kâlde Oarloch]], de Amerikaanske stipe oan West-Jeropa en de winsk om de nije Bûnsrepublyk Dútslân yn it Westjeropeeske bestel op te nimmen spilen dêrby in rol. === Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel === Op 9 maaie 1950 presintearre de Frânske minister fan Bûtenlânske Saken [[Robert Schuman]] de letter sa neamde [[Schuman-ferklearring]]. Hy stelde foar de Frânske en West-Dútske produksje fan koalen en stiel, mei dy fan oare dielnimmende lannen, ûnder in mienskiplike autoriteit te bringen. Om't koalen en stiel op dat stuit essinsjeel wiene foar de swiere yndustry en kriichsproduksje, moast dêrmei in nije oarloch tusken de beide lannen net allinnich ûnwinsklik, mar ek materieel dreger makke wurde. Op 18 april 1951 tekenen Belgje, de Bûnsrepublyk Dútslân, Frankryk, Itaalje, Lúksemboarch en Nederlân it Ferdrach fan Parys, dêr't de [[Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel]] (EMKS) mei oprjochte waard. It ferdrach waard op 23 july 1952 fan krêft. De EMKS hie mei ûnder oare in Hege Autoriteit, in Ried fan Ministers, in Mienskiplike Gearkomste en in Hof ferskate ynstitúsjonele eleminten dy't letter yn de Jeropeeske Mienskippen en de Jeropeeske Uny weromkomme soene. It EMKS-ferdrach wie foar fyftich jier sletten en ferrûn yn 2002. === Jeropeeske Mienskippen === [[Ofbyld:Museos Capitolinos, Roma, Italia, 2022-09-16, DD 89-91 HDR.jpg|thumb|150px|left|De seal dêr't yn 1957 de Ferdraggen fan Rome ûndertekene waarden.]] Op 25 maart 1957 tekenen de seis EMKS-lannen de [[Ferdraggen fan Rome]]. Dêrmei waarden de [[Jeropeeske Ekonomyske Mienskip]] (EEM) en de [[Jeropeeske Mienskip foar Atoomenerzjy]] ([[Euratom]]) oprjochte. De beide ferdraggen waarden op 1 jannewaris 1958 fan krêft. De EEM hie as wichtich doel it ta stân bringen fan in mienskiplike merk. Stadichoan waarden barriêres foar it frije ferkear fan guod, persoanen, tsjinsten en kapitaal ôfbrutsen. Euratom wie rjochte op gearwurking op it mêd fan de freedsume tapassing fan kearnenerzjy. De trije Jeropeeske Mienskippen hiene yn it earstoan net op alle mêden deselde ynstellingen. Mei it [[Fúzjeferdrach]], dat yn 1965 tekene waard en op 1 july 1967 fan krêft waard, krigen de EMKS, EEM en Euratom ien mienskiplike Kommisje en ien mienskiplike Ried. De parlemintêre gearkomste wie al earder mienskiplik: de Jeropeeske Parlemintêre Gearkomste kaam yn 1958 foar it earst gear en naam yn 1962 de namme [[Europeesk Parlemint]] oan. Yn 1968 wie de dûane-uny tusken de seis lidsteaten foltôge. Yn [[1973]] folge de earste útwreiding mei [[Denemark]], [[Ierlân]] en it [[Feriene Keninkryk]]. Yn juny 1979 waarden foar it earst direkte ferkiezings foar it Europeesk Parlemint holden. [[Grikelân]] waard yn 1981 lid en [[Spanje]] en [[Portegal]] folgen yn 1986. De [[Jeropeeske Akte]], dy't yn 1987 fan krêft waard, joech in nije ympuls oan it foltôgjen fan de ynterne merk. Mei de Dútske werieniging yn 1990 waard it grûngebiet fan de eardere [[Dútske Demokratyske Republyk]] automatysk ûnderdiel fan de Jeropeeske Mienskippen. === Ferdrach fan Maastricht === It [[Ferdrach fan Maastricht]] waard op 7 febrewaris 1992 tekene en op '''1 novimber 1993''' fan krêft. Mei dat ferdrach waard formeel de '''Jeropeeske Uny''' oprjochte. It ferdrach lei ûnder oare de grûnslach foar de [[Ekonomyske en Monetêre Uny]], dy't úteinlik ta de ynfiering fan de euro late. Ek waard it begryp [[boargerskip fan de Jeropeeske Uny]] ynfierd en waard de saneamde [[Trije pylders fan de Jeropeeske Uny|pylderstruktuer]] ûntwikkele. De Jeropeeske Mienskippen foarmen de earste pylder; it [[Mienskiplik Bûtenlânsk en Feiligensbelied]] en de gearwurking op it mêd fan justysje en ynlânske saken foarmen de oare pylders. Yn 1995 waarden [[Eastenryk]], [[Finlân]] en [[Sweden]] lid. Op 1 maaie 2004 folge de grutste útwreiding yn ien kear, mei [[Estlân]], [[Hongarije]], [[Letlân]], [[Litouwen]], [[Malta]], [[Poalen]], [[Syprus]], [[Sloveenje]], [[Slowakije]] en [[Tsjechje]]. [[Bulgarije]] en [[Roemeenje]] folgen op 1 jannewaris 2007 en [[Kroaasje]] op 1 july 2013. It Ferdrach fan Maastricht waard letter feroare troch ûnder oare it [[Ferdrach fan Amsterdam]] (tekene yn 1997, fan krêft yn 1999) en it [[Ferdrach fan Nice]] (tekene yn 2001, fan krêft yn 2003). === Ferdrach fan Lissabon === [[Ofbyld:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08) edited.jpg|thumb|De ûndertekening fan it [[Ferdrach fan Lissabon (2007)|Ferdrach fan Lissabon]] yn 2007.]] Yn 2004 waard in [[Jeropeeske Grûnwet|Ferdrach ta fêststelling fan in Grûnwet foar Jeropa]] tekene. Nei't kiezers yn Frankryk en Nederlân yn referindums yn 2005 tsjin ratifikaasje stimden, waard it ferdrach lykwols net fan krêft. In grut part fan de foarnommen ynstitúsjonele feroarings kaam werom yn it [[Ferdrach fan Lissabon (2007)|Ferdrach fan Lissabon]], dat op 13 desimber 2007 tekene waard en op 1 desimber 2009 fan krêft waard. It ferdrach fersterke ûnder oare de posysje fan it Europeesk Parlemint, makke de gewoane wetjouwingsproseduere op mear beliedsmêden fan tapassing en makke de [[Jeropeeske Rie]] formeel ta in EU-ynstelling. Ek kaam der in permaninter foarsitterskip fan de Jeropeeske Rie en waard de funksje fan [[Hege Fertsjintwurdiger fan de Uny foar Bûtenlânske Saken en Feiligensbelied]] fersterke. Mei Lissabon ferdwûn ek de âlde pylderstruktuer en krige de Jeropeeske Uny ien juridyske persoanlikheid. Yn 2012 krige de Jeropeeske Uny de [[Nobelpriis foar de Frede]] foar har bydrage oan frede, fermoedsoening, demokrasy en minskerjochten yn Jeropa. === Brexit en de nije útwreidingsfaze === Op 23 juny 2016 stimde 51,9% fan de dielnimmers oan in referindum yn it Feriene Keninkryk foar it ferlitten fan de Jeropeeske Uny. De Britske regearing stelde de EU op 29 maart 2017 formeel op 'e hichte fan it foarnimmen om út te stappen, wêrmei't de proseduere fan kêst 50 fan it EU-ferdrach begûn. It Feriene Keninkryk ferliet de EU op 31 jannewaris 2020 om middernacht Middenjeropeeske tiid; it weromlûkingsakkoart waard op 1 febrewaris fan krêft. Dêrnei folge oant 31 desimber 2020 in oergongsperioade. Sûnt de Brexit hat de EU 27 lidsteaten. Nei de Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn 2022 krige de útwreidingspolityk fan de EU op 'e nij in wichtige geopolitike betsjutting. [[Oekraïne]] en [[Moldaavje]] krigen yn 2022 de kandidaatstatus en [[Georgje]] yn 2023. De lidmaatskipûnderhannelingen mei Oekraïne en Moldaavje waarden yn 2024 formeel iepene. === Tiidline === <center>''Tiidline mei de ûntjouwing fan de struktuer fan de Jeropeeske yntegraasje''</center> {{JU-tiidline}} == Polityk systeem == === Ynstellings === {{Apart|Ynstellings fan de Jeropeeske Uny}} De juridyske grûnslach fan de EU-ynstellingen stiet benammen yn kêst 13 oant en mei 19 fan it [[Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny]] en yn it [[Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny]]. De EU hat sân formele ynstellingen: * it [[Europeesk Parlemint]]; * de [[Jeropeeske Rie]]; * de [[Rie fan de Jeropeeske Uny]]; * de [[Jeropeeske Kommisje]]; * it [[Hôf fan Justysje fan de Jeropeeske Uny]]; * de [[Jeropeeske Sintrale Bank]]; * de [[Jeropeeske Rekkenkeamer]]. Dêrnjonken binne der ferskate oare organen en mear as tritich desintralisearre EU-agintskippen. ==== Polityk en wetjouwing ==== It [[Europeesk Parlemint]] fertsjintwurdiget de boargers fan de EU en wurdt om de fiif jier streekrjocht keazen. Tegearre mei de [[Rie fan de Jeropeeske Uny]] is it by de gewoane wetjouwingsproseduere de EU-wetjouwer. Beide ynstellingen moatte dêrby mei deselde wetstekst ynstimme. Yn de [[Rie fan de Jeropeeske Uny]] komme ministers fan de 27 lidsteaten gear. Hokker ministers gearkomme, hinget ôf fan it beliedsmêd. De Rie moat net betize wurde mei de [[Jeropeeske Rie]] of mei de [[Ried fan Jeropa]], dy't gjin EU-organisaasje is. De [[Jeropeeske Kommisje]] behertiget it algemiene belang fan de EU, fiert in grut part fan it EU-belied en de begrutting út en hâldt tafersjoch op de tapassing fan it EU-rjocht. Op de measte beliedsmêden hat de Kommisje it rjocht om wetjouwingsfoarstellen te dwaan. De [[Jeropeeske Rie]] bestiet út de steats- en regearingslieders fan de lidsteaten, de foarsitter fan de Jeropeeske Rie en de foarsitter fan de Jeropeeske Kommisje. De Jeropeeske Rie stelt gjin gewoane EU-wetten fêst, mar jout de Uny har algemiene politike rjochting en prioriteiten. De wichtichste juridyske hannelingen fan de EU binne [[feroardering (Jeropeeske Uny)|feroarderingen]], [[rjochtline (Jeropeeske Uny)|rjochtlinen]] en besluten. In feroardering is yn al har ûnderdielen binend en yn 'e lidsteaten streekrjocht fan tapassing. In rjochtline skriuwt it te berikken resultaat foar, mar moat yn 'e regel yn nasjonale wetjouwing omset wurde. In beslút is binend foar dejingen oan wa't it rjochte is. ==== Rjochtspraak, monetêr belied en finansjele kontrôle ==== It [[Hôf fan Justysje fan de Jeropeeske Uny]] yn Lúksemboarch sjocht ta op in ienheidlike útlis en tapassing fan it EU-rjocht. De [[Jeropeeske Sintrale Bank]] (JSB) yn [[Frankfurt am Main]] is ferantwurdlik foar it monetêre belied fan de [[eurosône]] en hat priisstabiliteit as primêr doel. De [[Jeropeeske Rekkenkeamer]] yn Lúksemboarch kontrolearret de ynkomsten en útjeften fan de EU en ûndersiket oft de Europeeske middels goed beheard binne. === Begrutting === De Jeropeeske begrutting wurdt binnen in mearjierrich finansjeel ramt opsteld. Foar de perioade 2021–2027 jildt it [[Mearjierrich Finansjeel Ramt]] 2021–2027. Dêrnjonken waard nei de koroanakrisis it tydlike herstelynstrumint [[NextGenerationEU]] ynsteld. De oarspronklik fêststelde EU-begrutting foar 2026 omfettet likernôch '''€ 192,8 miljard oan ferplichtingen''' en '''€ 190,1 miljard oan betellingen'''.<ref>Ried fan de Jeropeeske Uny, ''EU budget for 2026''.</ref> Yn de rin fan it begruttingsjier kinne dy bedragen troch wizigingsbegruttingen feroarje. De jierbegrutting moat wat de begrutte ynkomsten en betellingen oanbelanget yn lykwicht wêze. Dat betsjut lykwols net dat de Jeropeeske Uny ûnder alle omstannichheden gjin jild liene kin. Foar spesifike, troch de lidsteaten goedkarde programma's, lykas NextGenerationEU, kin de Jeropeeske Kommisje op de kapitaalmerk lieningen oangean. ==== Ynkomsten ==== De ynkomsten fan de EU komme út saneamde ''eigen middels'' en oare ynkomsten. De wichtichste boarnen binne: * in bydrage fan de lidsteaten op basis fan it [[bruto nasjonaal ynkommen]] (BNI); * in bydrage dy't basearre is op de btw-grûnslach fan de lidsteaten; * dûanerjochten op ymport út lannen bûten de EU; * in bydrage op basis fan de hoemannichte net-resyklearre plestikferpakkingsôffal. De BNI-basearre bydrage is de grutste ynkomstenboarne en wurket foar in part as balânsmeganisme: it bedrach wurdt sa fêststeld dat de begrutte útjeften dutsen wurde kinne. ==== Utjeften ==== De Europeeske útjeften wurde tsjintwurdich yn bredere beliedskategoryen ferdield as yn de âlde begruttingen. Grutte posten binne ûnder oare koheezje en regionale ûntwikkeling, lânbou en natuerlike helpboarnen, ûndersyk en ynnovaasje, de ynterne merk, bûtenlânsk belied, grinsbehear, feiligens en de administraasje fan de EU. Lânbou is noch altyd in grutte útjeftepost, mar makket net mear mear as 40% fan alle EU-útjeften út, lykas yn eardere desennia gauris it gefal wie. == Lidsteaten == {{Apart|Lidsteat fan de Jeropeeske Uny}} De Jeropeeske Uny hat sûnt de útstap fan it Feriene Keninkryk 27 lidsteaten. It Europeeske grûngebiet fan de Uny rint fan de Atlantyske Oseaan en de Middellânske See oant de grinzen mei ûnder oare Ruslân, Wyt-Ruslân, Oekraïne en Turkije. Troch de ultraperifeare regio's hat de EU ek grûngebiet yn de Atlantyske Oseaan, it Karibysk gebiet, Súd-Amearika en de Yndyske Oseaan. [[Ofbyld:EU Member states and Candidate countries map.svg|right|500px]] * {{Flagge AT}} [[Eastenryk]] * {{Flagge BE}} [[Belgje]] * {{Flagge BG}} [[Bulgarije]] * {{Flagge CY}} [[Syprus]] * {{Flagge CZ}} [[Tsjechje]] * {{Flagge DE}} [[Dútslân]] * {{Flagge DK}} [[Denemark]] * {{Flagge EE}} [[Estlân]] * {{Flagge ES}} [[Spanje]] * {{Flagge FI}} [[Finlân]] * {{Flagge FR}} [[Frankryk]] * {{Flagge GR}} [[Grikelân]] * {{Flagge HR}} [[Kroaasje]] * {{Flagge HU}} [[Hongarije]] * {{Flagge IE}} [[Ierlân]] * {{Flagge IT}} [[Itaalje]] * {{Flagge LT}} [[Litouwen]] * {{Flagge LU}} [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] * {{Flagge LV}} [[Letlân]] * {{Flagge MT}} [[Malta]] * {{Flagge NL}} [[Nederlân]] * {{Flagge PL}} [[Poalen]] * {{Flagge PT}} [[Portegal]] * {{Flagge RO}} [[Roemeenje]] * {{Flagge SE}} [[Sweden]] * {{Flagge SI}} [[Sloveenje]] * {{Flagge SK}} [[Slowakije]] === Bysûndere gebieten === {{Apart|Ultraperifeare regio}} De EU hat njoggen [[ultraperifeare regio]]'s. Dy meitsje folslein diel út fan de Jeropeeske Uny, mar hawwe fanwegen harren ôfstân, lizzing en ekonomyske of geografyske omstannichheden op guon mêden spesjale regelingen. It binne de [[Azoaren]], [[Madeira]], de [[Kanaryske Eilannen]], [[Guadelûp]], [[Frânsk-Guyana]], [[Martinique]], [[Réunion]], [[Mayotte]] en it Frânske diel fan [[Sint-Marten]]. {{Apart|Lannen en gebieten oersee}} De [[lannen en gebieten oersee]] (LGO's) binne dêrfoaroer net sels ûnderdiel fan it grûngebiet fan de EU. Se hawwe op grûn fan harren konstitúsjonele bân mei Denemark, Frankryk of Nederlân in spesjale assosjaasje mei de Uny. Yn 2026 binne der trettjin fan sokke lannen en gebieten. Dêrûnder falle ûnder oare [[Grienlân]], [[Arûba]], [[Kurasau]], [[Bonaire]], [[Sint-Marten (lân)|Sint-Marten]], [[Frânsk-Polyneezje]] en [[Nij-Kaledoanje]]. De [[Falklâneilannen]] binne sûnt de Brexit gjin LGO fan de Jeropeeske Uny mear. === Kandidaat-lidsteaten === {{Apart|Utwreiding fan de Jeropeeske Uny}} In Jeropeesk lân dat lid fan de EU wurde wol, kin nei in formele oanfraach en in unanym beslút fan de lidsteaten de status fan kandidaat-lidsteat krije. Lidmaatskip is ûnder oare ôfhinklik fan it foldwaan oan de saneamde [[Kopenhagen-kritearia]] op it mêd fan demokrasy, rjochtsteat, minskerjochten, in funksjonearjende merkekonomy en it fermogen om it EU-rjocht oer te nimmen. Yn 2026 binne der '''njoggen kandidaat-lidsteaten''': * [[Albaanje]]; * [[Bosnje en Herzegovina]]; * [[Georgje]]; * [[Moldaavje]]; * [[Montenegro]]; * [[Noard-Masedoanje]]; * [[Servje]]; * [[Turkije]]; * [[Oekraïne]]. [[Kosovo]] is in potinsjele kandidaat en hat yn desimber 2022 it EU-lidmaatskip oanfrege. Fiif EU-lidsteaten erkenne Kosovo lykwols net as ûnôfhinklike steat. De faze fan it talittingsproses ferskilt sterk per lân. Mei Montenegro, Servje, Albaanje, Noard-Masedoanje, Oekraïne en Moldaavje binne ûnderhannelingen iepene. De ûnderhannelingen mei Turkije steane al jierren praktysk stil. It talittingsproses fan Georgje is sûnt 2024 feitlik stil kommen te lizzen. [[Yslân]], dat yn 2009 lidmaatskip oanfrege en dêrnei kandidaat waard, liet de ûnderhannelingen yn 2013 stilsette en wurdt net mear ta de hjoeddeistige kandidaat-lidsteaten rekkene. === Utstapte lannen en gebieten === [[Grienlân]] waard yn 1973 as ûnderdiel fan Denemark diel fan de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip. Nei de ynfiering fan Grienlânsk selsbestjoer waard yn 1982 in referindum holden, dêr't in mearderheid foar útstap stimde. Nei ûnderhannelingen ferliet Grienlân de Jeropeeske Mienskippen op 1 febrewaris 1985 en krige it de status fan lân en gebiet oersee. Strikt nommen stapte Grienlân dus net út de Jeropeeske Uny, om't dy pas yn 1993 oprjochte waard. It [[Feriene Keninkryk]] is oant no ta de iennige soevereine steat dy't de Jeropeeske Uny ferlitten hat. Nei it referindum fan 23 juny 2016 en jierren fan politike en juridyske ûnderhannelingen ferliet it lân de Uny op 31 jannewaris 2020. == Demografy == Op 1 jannewaris 2026 hie de Jeropeeske Uny nei skatting '''452,0 miljoen ynwenners'''.<ref name="Eurostat-pop"/> De befolking is ûngelikens oer de lidsteaten ferdield. Dútslân hat de grutste befolking fan de EU, wylst Malta de lytste lidsteat nei ynwennertal is. De demografyske ûntjouwing wurdt yn in grut part fan de Uny karakterisearre troch lege bertepersintaazjes en fergrizing. Migraasje hat de lêste jierren in wichtige rol spile yn de ûntjouwing fan it totale ynwennertal. === Talen === {{Apart|Talen fan de Jeropeeske Uny}} De Jeropeeske Uny hat yn 2026 '''24 offisjele en wurktalen''': {| colspan=4 | * [[Bulgaarsk]] * [[Deensk]] * [[Dútsk]] * [[Ingelsk]] * [[Estlânsk]] * [[Finsk]] | * [[Frânsk]] * [[Gryksk]] * [[Hongaarsk]] * [[Iersk]] * [[Italjaansk]] * [[Kroatysk]] | * [[Letsk]] * [[Litousk]] * [[Malteesk]] * [[Nederlânsk]] * [[Poalsk]] * [[Portegeesk]] | * [[Roemeensk]] * [[Sloveensk]] * [[Slowaaksk]] * [[Spaansk]] * [[Tsjechysk]] * [[Sweedsk]] |} It Ingelsk is ek nei de Brexit in offisjele EU-taal bleaun. Elke EU-boarger mei in EU-ynstelling yn ien fan de offisjele talen oanskriuwe en hat it rjocht om yn deselde taal antwurd te krijen. Njonken de offisjele talen wurde yn de lidsteaten in grut tal regionale en minderheidstalen sprutsen. === Religy === De Jeropeeske Uny hat gjin offisjele religy. Kêst 17 fan it [[Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny]] bepaalt ûnder oare dat de EU de status respektearret dy't tsjerken, religieuze ferieningen en net-konfessionele organisaasjes neffens it nasjonale rjocht fan de lidsteaten hawwe. It religieuze byld fan de EU is tige ferskaat. It [[kristendom]] hat histoarysk de grutste ynfloed en omfiemet ûnder oare it [[Roomsk-katolisisme]], ferskate protestantske tsjerken en de [[Eastersk-Otterdokse Tsjerke]]. Dêrnjonken besteane grutte en lytse mienskippen fan ûnder oare [[islam|moslims]], [[joadendom|joaden]] en oanhingers fan oare religys. Yn in protte lidsteaten is ek it oandiel fan de befolking sûnder religieuze bining grut. Om't de definysjes en mjitmetoaden tusken de lidsteaten sterk ferskille, is it net sinfol om âlde EU-brede sifers foar religieuze groepen sûnder dúdlike peildatum te brûken. == Ekonomy == De Jeropeeske Uny foarmet mei har ynterne merk ien fan de grutste ekonomyske gebieten fan 'e wrâld. Yn 2025 bedroech it nominale [[bruto ynlânsk produkt]] fan de EU neffens Eurostat likernôch '''€ 18,8 biljoen'''.<ref>Eurostat, gegevens oer it bruto ynlânsk produkt fan de EU, publisearre yn 2026.</ref> Der binne grutte ekonomyske ferskillen tusken en binnen de lidsteaten. West- en Noardjeropeeske regio's hearre gemiddeld ta de wolfeartichste, mar ek binnen dy lannen besteane grutte regionale ferskillen. It regionale en koheezjebelied fan de EU hat ûnder oare ta doel om efterstannen tusken regio's te ferminderjen. === Monetêre uny === De plannen foar in Jeropeeske ekonomyske en monetêre uny geane werom oant de jierren sechtich en santich. Mei it Ferdrach fan Maastricht waard in konkreet trajekt nei de [[Ekonomyske en Monetêre Uny]] fêstlein. De [[euro]] waard op 1 jannewaris 1999 ynfierd as rekken- en giraal jild yn alve lidsteaten. Eurosedels en -munten kamen op 1 jannewaris 2002 yn omrin. Dêrnei hawwe hieltyd mear lidsteaten de euro oernommen. Sûnt '''1 jannewaris 2026''', doe't [[Bulgarije]] de euro ynfierde, bestiet de [[eurosône]] út '''21 lidsteaten'''.<ref>Jeropeeske Sintrale Bank, ''Bulgaria introduces the euro'', 1 jannewaris 2026.</ref> De seis EU-lannen dy't yn 2026 net de euro brûke binne [[Denemark]], [[Hongarije]], [[Poalen]], [[Roemeenje]], [[Sweden]] en [[Tsjechje]]. Denemark hat in formele útsûnderingsposysje. De oare lannen hawwe yn prinsipe de ferplichting de euro yn te fieren as se oan de juridyske en ekonomyske betingsten foldogge. De [[Jeropeeske Sintrale Bank]] is ferantwurdlik foar it monetêre belied yn de eurosône. === Binnenmerk === De [[Jeropeeske ynterne merk]] is basearre op fjouwer frijheden: it frije ferkear fan guod, persoanen, tsjinsten en kapitaal. De ynterne merk is troch de [[Jeropeeske Ekonomyske Romte]] (JER) ek foar in grut part fan tapassing yn [[Yslân]], [[Lychtenstein]] en [[Noarwegen]]. Dy trije lannen binne gjin lid fan de EU. [[Switserlân]] heart net ta de JER, mar hat troch in grut tal bilaterale oerienkomsten nauwe ekonomyske bannen mei de EU. De lidsteaten foarmje ek in [[Jeropeeske dûane-uny|dûane-uny]]. Tusken de lidsteaten wurde dêrom gjin dûanerjochten heft en foar in grut part jildt in mienskiplik dûanetaryf foar guod út tredde lannen. De EU hat ek aparte dûaneregelingen mei ûnder oare [[Andorra]], [[San Marino]] en [[Turkije]]. == Beliedsmêden == === Kultuer === Kultuer heart foar it grutste part ta it foech fan de lidsteaten. De EU kin de lidsteaten op dat mêd stypje en gearwurking befoarderje. Ien fan de bekendste kulturele inisjativen is de [[Kulturele Haadstêd fan Europa]]. De titel wurdt sûnt 1985 alle jierren oan ien of mear Jeropeeske stêden takend. Yn 2026 binne [[Oulu]] yn Finlân en [[Trenčín]] yn Slowakije Kulturele Haadstêd fan Europa. In wichtich hjoeddeistich EU-programma foar kultuer en de kreative sektoaren is [[Kreatyf Jeropa]] (''Creative Europe''). It programma foar 2021–2027 hat in begrutting fan likernôch € 2,44 miljard en omfiemet ûnder oare kultuer, de audiofisuele sektor en ynternasjonale kulturele gearwurking. De EU stipet ek kultureel en taalkundich ferskaat. De âlde organisaasje [[Europeesk Buro foar Lytse Talen]] (EBLUL), dy't yn âldere beskriuwings fan it EU-taalbelied gauris neamd waard, bestiet net mear as Europeeske koepelorganisaasje en moat dêrom net as hjoeddeistich EU-programma presintearre wurde. === Underwiis en wittenskip === [[Ofbyld:Erasmus students at a party in Groningen, Netherlands (2007).jpg|thumb|Studinten fan it Erasmusprogramma yn [[Grins (stêd)|Grins]].]] It primêre foech foar it ûnderwiis leit by de lidsteaten. De EU stipet gearwurking, mobiliteit en it ûnderling erkennen en ferlykjen fan opliedingen. It âlde ''Lifelong Learning Programme'' fan 2007–2013 en programma's lykas Comenius en Leonardo da Vinci besteane net mear as selsstannige EU-programma's. Sûnt 2014 binne in protte fan dy aktiviteiten ûnderbrocht yn '''[[Erasmus+]]'''. It hjoeddeistige Erasmus+-programma rint fan 2021 oant en mei 2027 en hat in EU-begrutting fan mear as € 26 miljard. It omfiemet ûnderwiis, beropsoplieding, jongerein en sport en makket ûnder oare stúdzje, staazjes, lesjaan en oplieding yn oare lannen mooglik. It [[Bolognaproses]] is gjin programma fan de Jeropeeske Uny en ek net in inisjatyf fan de Ried fan Jeropa. It is in yntergûverneminteel proses dat yn 1999 úteinsette mei de Bologna-ferklearring en late ta de [[Jeropeeske Romte foar Heger Underwiis]]. De Jeropeeske Kommisje nimt wol aktyf oan it proses diel. It [[European Credit Transfer and Accumulation System]] (ECTS) makket it makliker om stúdzjeprestaasjes tusken Jeropeeske ynstellingen te ferlykjen en te erkennen. It wichtichste EU-programma foar ûndersyk en ynnovaasje is yn de perioade 2021–2027 [[Horizon Europe]], mei in begrutting fan likernôch € 95,5 miljard. De [[Jeropeeske Rie foar Undersyk]] (ERC) is dêr in ûnderdiel fan en finansieret benammen fundaminteel wittenskiplik ûndersyk op basis fan wittenskiplike kwaliteit. De EU wurket ek mei oan grutte ynternasjonale wittenskiplike projekten, ûnder oare op it mêd fan romtefeart en kearnfúzje. === Lânbou === It [[Mienskiplik Lânboubelied]] (MLB; Ingelsk: ''Common Agricultural Policy'', CAP) heart ta de âldste en tradisjoneel grutste beliedsmêden fan de Jeropeeske yntegraasje. It belied kaam yn 1962 yn wurking. De oarspronklike doelen wiene ûnder oare it fergrutsjen fan de lânbouproduktiviteit, it garandearjen fan in ridlik ynkommen foar boeren, stabilisaasje fan de merken en it feilichstellen fan de fiedselfoarsjenning. Yn de earste desennia waard in grut part fan it belied útfierd troch garandearre prizen en merkyntervinsje. Dat late yn guon sektoaren ta strukturele oerproduksje, bekend wurden ûnder beneamingen as ''bûterbergen'' en ''wynmarren''. Fan de jierren njoggentich ôf waard it belied yn ferskate stappen herfoarme. Priisstipe waard werombrocht en in grutter part fan de stipe waard loskeppele fan de direkte produksje. It Mienskiplik Lânboubelied hat noch altyd twa wichtige finansjele ûnderdielen: * it [[Jeropeesk Lânbougarânsjefûns]] (EAGF), foar ûnder oare direkte betellingen en merkmaatregels; * it [[Jeropeesk Lânboufûns foar Plattelânsûntwikkeling]] (EAFRD). Foar it finansjele ramt 2021–2027 is yn totaal likernôch € 386,6 miljard foar it Mienskiplik Lânboubelied beskikber. De hjoeddeistige útfieringsperioade fan it herfoarme belied rint fan 2023 oant en mei 2027 en wurket mei nasjonale strategyske plannen fan de lidsteaten. Njonken ynkommen en fiedselfeiligens krije ek klimaat, miljeu, biodiversiteit en plattelânsûntwikkeling in wichtige rol. It persintaazje fan de totale EU-útjeften dat nei lânbou giet, is yn de rin fan de desennia sterk ôfnommen. De âlde bewearing dat mear as 40% fan de hiele EU-begrutting nei lânbou giet, is foar de hjoeddeistige begruttingsstruktuer net mear korrekt. === Ynfrastruktuer en ferfier === [[Ofbyld:Brückeöresund.jpg|thumb|De [[Sontbrêge]] tusken [[Denemark]] en [[Sweden]] is ûnderdiel fan it trans-Jeropeeske ferfiernetwurk.]] It Jeropeeske ynfrastruktuerbelied is ûnder oare rjochte op it better mei-inoar ferbinen fan de nasjonale ferfiersnetwurken en it fuortheljen fan knyppunten yn de ynterne merk. In wichtich ynstrumint dêrfoar is it [[Trans-Jeropeesk Ferfiernetwurk]] (TEN-T), dat ferbiningen oer it spoar, de dyk, binnenwetters, seerûtes, havens en fleanfjilden omfiemet. In oar grut Jeropeesk ynfrastruktuerprojekt is it satellytnavigaasjesysteem '''[[Galileo (navigaasjesysteem)|Galileo]]'''. De âlde ferwachting dat it systeem yn 2019 mei presys tritich satelliten "folslein operasjoneel" wêze soe, is net mear aktueel. Galileo leveret sûnt 2016 earste operasjonele tsjinsten en wurdt noch fierder útwreide en modernisearre. Yn 2026 binne tsientallen Galileo-satelliten yn in baan om de ierde en wurdt al wurke oan in nije generaasje satelliten. It systeem wurdt troch miljarden apparaten brûkt en makket de EU minder ôfhinklik fan navigaasjesystemen dy't ûnder kontrôle fan oare machten steane. Op it mêd fan de loftfeart bestiet it programma [[Single European Sky]], dat it Europeeske loftrom effisjinter en better koördinearre organisearje moat. In fernijd juridysk ramt, faak ''Single European Sky 2+'' neamd, waard op 1 desimber 2024 fan krêft. === Ynlânske feiligens en Schengen === Mei it Ferdrach fan Maastricht en lettere ferdrachswizigingen waard de Europeeske gearwurking op it mêd fan justysje, plysje, asyl, migraasje en grinsbehear útwreide. [[Europol]] stipet de gearwurking tusken de plysje- en opsporingstsjinsten fan de lidsteaten. [[Eurojust]] befoarderet de gearwurking tusken nasjonale justisjele autoriteiten. [[Frontex]], it Jeropeesk Agintskip foar Grins- en Kustwacht, stipet it behear fan de bûtengrinzen. It [[Schengengebiet]] makket reizgjen sûnder systematyske persoanskontrôle oan de binnengrinzen mooglik, hoewol't lidsteaten ûnder bepaalde omstannichheden tydlik wer grinskontrôles ynfiere kinne. Sûnt 1 jannewaris 2025 binne ek de lânkontroles oan de binnengrinzen mei [[Bulgarije]] en [[Roemeenje]] ôfskaft. Yn 2026 bestiet it Schengengebiet út '''29 lannen''': 25 EU-lidsteaten en de fjouwer net-EU-lannen [[Yslân]], [[Noarwegen]], [[Switserlân]] en [[Lychtenstein]]. [[Ierlân]] makket gjin diel út fan Schengen en foar [[Syprus]] binne de kontrôles oan de binnengrinzen noch net opheft. Foar de útwikseling fan ynformaasje tusken plysje-, justysje- en grinsautoriteiten wurdt ûnder oare it [[Schengen Ynformaasje Systeem]] (SIS) brûkt. == Sjoch ek == [[Ofbyld:Portal.svg|20px]] '''[[Tema:Jeropeeske Uny]]''' – Wikipedy hat ek in temaside oer de Jeropeeske Uny * [[Jeropeeske yntegraasje]] * [[Utwreiding fan de Jeropeeske Uny]] * [[Jeropeeske ynterne merk]] * [[Eurosône]] * [[Schengengebiet]] == Keppelings om utens == {{CommonsLyts|European Union|Jeropeeske Uny}} {{WikiatlasLyts|European Union|Jeropeeske Uny}} {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{EU}} {{Nijsgjirrige side}} [[Kategory:Jeropeeske Uny| ]] [[Kategory:Jeropa]] [[Kategory:Polityk yn Jeropa]] [[Kategory:Winner fan de Nobelpriis foar de Frede]] [[Kategory:Ynternasjonale organisaasje]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1993]] ovmsw34fx6ue0vo14f2kdjnluxvyggm 0 2452 1240492 1227869 2026-09-11T10:12:10Z Anoniem-NOF 39410 /* Iepenbier Ferfier */ 1240492 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Joure,_de_toren_van_de_Hobbe_van_Baerdt_Tsjerke_Hervormde_kerk_in_straatzicht_RM20833_IMG_2161_2018-04-17_11.48.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = De Midstrjitte mei de Jouster Toer | wapen = [[Ofbyld:De Jouwer vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:De Jouwer wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Jouwer}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|6}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} | postkoade = 8500-8503 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_58_04.8_N_5_47_41.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 58' N 5° 47' E}} | webside = [https://www.joure.nl/ Side De Jouwer] | ôfbylding2 = Museum_De_Jouwer_P7290187.JPG | ôfbyldingstekst2 = [[Museum De Jouwer]] | ôfbylding3 = Joure-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Kaart fan De Jouwer | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 58 | lat_sec = 4.8 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 47 | lon_sec = 41.4 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map_NL_Skarsterlân_De_Jouwer.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan De Jouwer yn de eardere gemeente Skarsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''De Jouwer''' is in grut [[doarp]] yn it sintrale [[suden]] fan 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]]. It is it [[haadplak]] fan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Fryske Marren]]. Foarôfgeande oan 'e [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2014]] wie it it haadplak fan [[Skarsterlân]], en foar de weryndieling fan [[1984]] wie it it haadplak fan [[Haskerlân]]. De Jouwer is formeel in [[flekke]], in plak dat eartiids mear rjochten hie as in sljochtwei doarp (mei bygelyks in [[merkrjocht]]), mar dat gjin [[stedsrjocht]]en hie. Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie De&nbsp;Jouwer {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Jouwer}} ynwenners. In ynwenner fan De Jouwer wurdt in Jouster neamd. De bynamme is ''Jouster [[keallepoat]]''. == Skiednis == De Jouwer leit yn de [[Lege Midden]] fan Fryslân. Dat midden bestiet út feangebiet tusken de sângrûnen yn it easten oant de klaaigrûn yn it westen. Om de jiertelling bestie it gebiet dan ek út moerassen mei [[sigge]]n en moerasbosken mei feanrivierkes. Troch ferlies fan lân troch de seespegelrizing waard sûnt de tsiende iuw it lân yn begûn mei it oanmeitsjen fan de feangebieten fan de Lege Midden. === Lânoanmakkerij === De earste bewenners wennen op de hegere stikken. Troch ûntwettering en ynklinkjen fan it fean moast it wensteed gauris nei heger lizzende stikken ferpleatst wurde. Soks barde bytiden faker as ien kear. Sa ûntstiene de typyske patroanen fan ûntginningsblokken en waaiers fan lange kavels dy’t eigen binne oan dy midsiuwske wize fan ûntginnen. De âldste bewenningsspoaren binne fûn op in sânkop by it hjoeddeiske [[Sniksweach]]. Om 1150-1250 ûntstiene de earste streekdoarpen yn it feanlânskip. === Striid tsjin it wetter === Nei de tsiende iuw nei Kristus wie sprake fan sterke befolkingsgroei. Omdat de minsken ferlet fan branje hiene waarden de feangebieten al yn de Midsiuwen op grutte skaal ôfgrûven. Dat late ta boaiemsakjen. It sakjen waard noch fersterke troch de natoerlike sakking troch ynklinken fan it fean. It sakjen kin yn feangebieten neffens ûndersikers wol 2-5 meter west ha, oant in nivo fan 1-2 meter ûnder it gemiddelde seenivo. Sa ûntstiene in soad marren. Net allinnich troch it op natuerlike wize fuortspielen fan feanlagen, mar ek mei troch it ôfgraven fan (heech)feangrûn troch turfwinning. Sa wie der yn Fryslân in oangeande striid tsjin it wetter. Yn de Midsiuwen wie dat benammen in taak fan de [[gritenij]]en. Oant fier yn de njoggentjinde iuw hat it lân yn de ‘Lege Midden’ alle winters splis stien. Ein 16de iuw waard de ‘[[Skarster Rien]]’ groeven foar de ôfwettering fan de Lege Midden. Troch tichtslykjen hie de [[Middelsee]] syn ôfwetteringsfunksje ferlern. Om 1750 wie hast alle heechfean ôfgroeven. === Ferkear en ferfier === [[Ofbyld:De Jouwer yn 1728.jpg|thumb|left|260px|<small>''De Jouwer yn 1728.<br> Heremastate is oriïntearre op de Midstrjitte en op de Sylroede. De Hurddraverdyk bestie noch net. De Skien wie der al, dy ferbûn De Jouwer mei de ferbiningwei oer de Pleistosene sânrêch nei Sint Nyk, Sleat en De Lemmer. Goed te sjen is de struktuer fan de Midstrjitte en it wetter fan de Jouster Sylroede/Hurdspytsje, in ferbining mei opfearten en stegen''</small>]] De Jouwer leit foar in part op in sânrêch en op in âlde wetterkearing (ein fan de Midsiuwen) dy't fan [[It Tolhûs (De Jouwer)|It Tolhûs]] nei Haskerhoarne rûn, op de krún fan dy dyk waard de lettere Midstrjitte oanlein. Om 1400 hinne waarden in soad kanalen groeven foar Hamburchfarders. Dy sochten in plak op skreiershoek, dat troch kanalen en lûkhynders te berikken wie, omdat dizze plakken relatyf feilich wiene foar de freze [[Noarmannen]]. Doe is ek [[De Kolk (De Jouwer)|de Kolk]] groeven; fan de Kolk ôf waard in farwei [[Hurdspytsje]] nei It Hearrenfean groeven. Guon strjitnammen (lykas "[[Eeltsjebaes]], [[Aukebaes]] en Hettebaes") ferwize noch nei de hellingen dêr't eartiids nije skûtsjes en preammen boud waarden, mar ek in soad reparaasjes dien waarden. Foar de Twadde Wrâldoarloch lei De Jouwer oan in grut tramwei-netwurk. Dêrtroch wie De Jouwer ferbûn mei Snits, De Lemmer en It Hearrenfean. De Stationsstrjitte is in strjitnamme út dy tiid. In nijsgjirrich detail is, dat der foar de oanlis fan dit spoar earst wegen oanlein wurde moasten. De Tramwei ferwiist der noch nei. Yn de tiid dêrfoar gie alle ferfier oer wetter. De Jouwer is yn de [[Midsiuwen]] ûntstien as útbuorren fan it tsjerkedoarp [[Westermar]], dêr't allinnich de toer op it krektsa neamde âlde tsjerkhôf noch oan tinken docht. It plak is fanâlds gjin stêd, mar ek wer te grut om in doarp neamde wurde te kinnen. Nei Ald-Fryske tradysje wurdt sa'n plak in ''[[Flekke|vlecke]]'' neamd. Oer de oarsprong fan de namme De Jouwer binne ferskate teoryen. Fakentiden wurdt tocht dat it fan de nôtsoarte ''hjouwer'' komt.<ref>"[http://www2.tresoar.nl/digicollectie/object.php?object=34&toon=252 tresoar.nl]," Friesland, Jacob van Deventer, 1545-1559, facsimile Kaartnr. KvF 51d ter, Tresoar</ref><ref>"[http://www2.tresoar.nl/digicollectie/object.php?object=34&toon=018 tresour.nl]," Friesland, Groningen en Drenthe, kaartnr. 13367, Tresoar</ref> In oare teory is lykwols de namme fan it wurd ''ghebhara'' komt, dat [[Germaanske talen|Germaansk]] foar ''wetter'' is. De lêste is wierskynliker, fanwege de wetterrike omkriten fan De Jouwer. Oant de achttjinde iuw wie it wetter de bêste ferkearsferbining. Der wiene amperoan diken, útsein op de pleistosene sânrêgen as fan [[Tsjerkgaast]], [[Sint-Nyk]], [[De Rylst]] en De Heide nei De Jouwer. In oare ferbining wie der oer in tal diken lykas de Alde Slachtedyk fan [[Aldskou]] nei de Jouwer en de dyk fan Haskerhoarne nei [[Aldehaske]] en fierder nei it easten. It boezempeil fan de marren rûn op de Jouwer oant Heremastate. Dêr wiene slûzen. It peilferskil mei it Hearrenfeanske Kanaal waard mei slûzen by [[Stobbegat (Vegelinsoard)|Stobbegat]] oplost. Nei 1820 waard begûn mei de oanlis fan in net fan Rykswegen. Ljouwert krige ferhurde diken as ferbining mei Harns, Grins, Oerisel en ek mei Snits, dat nei it suden troch in Rykswei mei de Lemmer ferbûn waard. Yn oansluting dêrop liet it provinsjaal bestjoer fan 1842 ôf in grut tal ynterlokale diken oanlizze. Yn 1882 waard in dyk oanlein fan De Jouwer oer It Hearrenfean nei [[De Gerdyk]]. Fjouwer jier letter kaam der in tramferbining fan De Jouwer nei Snits. Yn 1901 krige De Jouwer in ferbining oer Sint Nyk nei de haven fan de Lemmer. Dêr koe mei de [[Lemmerboat]] oer de Sudersee nei Amsterdam reizge wurde. De komst fan de auto, de bus en de foltôging fan de [[Ofslútdyk]] yn 1932 foarmen de opmaat foar in nei-oarlochske perioade wêryn’t it trochgeande diken geande wei oanpast waarden oan it snelferkear. Ien fan de wichtichste sneldiken wie de yn fazes fanôf febrewaris 1938 iepene, A7 (de eardere Rykswei 43) dy’t fan de Kop fan de Ofslútdyk oer Boalsert, Snits De Jouwer, It Hearrenfean en Drachten rjochting Grins rint. Yn oansluting dêrop kamen der ek sneldiken tusken Ljouwert en It Hearrenfean. Foar De Jouwer wie de ferbining troch de Iselmarpolder mei it westen fan Nederlân fan belang foar de groei fan de Flekke. === Ynpolderings === De Jouwer ûntstie net as delsetting fan boeren, mar by it hjoeddeiske Heremastate. De flekke hat dêrtroch altyd in bysûndere posysje yn de omkriten ynnomd. Op it plak dêr’t de [[Jouster Sylroede]] en it [[Hurdspytsje]] (de Oerspitting) elkoar moeten, by ‘t Syl, waard guod oerslein en ûntstie hannel en fêstigen har ambachtslju. [[Ofbyld:Joure De Witte Os.jpg|right|thumb|260px|''Museumwinkeltsje "[[De Witte Os]]" fan Egbert Douwes'']] De Jouwer krige in sintrumposysje yn de omjouwing en krige yn 1466 earst wykmerkerjochten en yn 1492 it jiermerkerjocht: de [[Jouster Merke]], in ferneamde jiermerk dy't noch alle jierren de fjirde tongersdei fan septimber hâlden wurdt. Keapjlu en ambachtslju kamen nei de merk, en trochdat in part fan harren har yn de Jouwer nei wenjen sette woeks De Jouwer. Ien fan de Jouster keaplju wie [[Egbert Douwes]], dy't yn [[1753]] in winkeltsje yn kofje, tabak, tee en koloniaal guod iepene, wat útwoeks ta [[Douwe Egberts]]. De oanwêzigens fan ambachtslju late ta de ûntwikkeling fan yndustry, lykas [[Oerwurkmakker|klokmakkerij]] en skipsbou, wat wer mear spesjalisearre ambachtslju oanluts, lykas koperslaggers. Hjirút kaam om 1900 hinne wer in bloeitiid fan it goud- en sulversmeien. De bebouwing ûntstie yn in lintfoarm, de [[Midstrjitte]]. Yn 1614 wie De Kolk grûven dy’t mei in slûs yn ferbining stie mei it Hurdspytsje en De Skipsleat. Fanút de Kolk rûnen opfearten yn súdlike rjochting nei de Midstrjitte. Oan dy opfearten stiene bedriuwen en pakhuzen. De Midstrjitte waard as wichtichste strjitte fan De Jouwer al oan it bejin fan de 17de iuw ferhurde mei balstienen en klinkers en aon de Midstrjitte kamen hearehuzen en winkels. Mei stegen waarden de efterlizzende terreinen mei de bedriuwkes en opfearten ûntsluten. De Midstrjitte hie dan ek in hiel soad stegen Der ûntstie net in sintraal lizzend plein. De earste merken waarden hâlden foar Heremastate. De Jouwer wreide him yn de 16de en 17de iuw út troch hannel, skipfeart en ambachten. De groei koe mar ien kant út, lâns de dyk en it wetter yn de rjochting fan [[Westermar]]. Yn de earste helte fan de sechtjinde iuw waard de dyk fan Westermar oer Haskerhoarne, Alde- en Nijehaske nei de Terbantster skâns oanlein as simmerdyk. Om 1750 wie hast alle heechfean ôfgroeven, mar de troch ûntwettering en ynklinking fan it fean ûntstiene wetterplassen joegen in soad wetteroerlêst yn de lânbougebieten. [[Johan Vegelin fan Claerbergen]], grytman fan [[Doanjewerstâl]] (oant [[1772]]) en lid fan [[Deputearre Steaten]], stelde him as doel om de wetteroerlêst te bestriden om sa de lânopbringsten te ferheegjen. Hy wie ferantwurdlik foar it binnen de polder bringen fan alle dêrfoar yn oanmerking kommende gebieten yn [[Haskerlân]]. Sa waarden yn 1704 de Heremapolder en de Swarte polder oanlein. Neidat yn 1717 de polder Haskerdiken oanlein wie, waard in jier letter begûn mei de oanlis fan de grutte doarpspolder fan Haskerhoarne, Westermar en de Jouwer benoarden it Hurdspytsje. In ûnderdiel fan it wurk wie it oanlizzen fan in nije slûs (‘De Daam’). De gebieten om Alde- en Nijehaske, dy’t yn de twadde helt fan de achttjinde iuw troch turfstekken feroaren yn wetter, waarden pas yn de jierren ‘70 fan 19de iuw ynpoldere. Yn 1920 waarden sels de marren drûchlein. Yn 1735 waard de polder fan Boarnsweach oanlein. Datselde jier waard in begjin makke mei de oanlis fan de Haulster- en Vegelinbosken op plakken dêr’t it heechfean ôfgrûven wie en sân oerbleau. De boskoanlis wie bedoeld foar de produksje fan hout en ikeskors, dêr’t loaistof foar de learloaierijen op De Jouwer fan makke waard. De bosken hiene ek in funksje fan fermaak. === Diken en polders === Yn de 18de ieu waard ek in begjin makke mei de oanlis fan nije lândiken en it ferbetterjen en koarter meitsjen fan besteande diken en paden. Yn 1716 waard de Nije Haskerdyk / Tolwei oanlein neist de Krûmhaskerdiken. Yn 1723 waard troch de grytmannen fan Haskerlân en Lemsterlân de [[Vegelinswei]] oanlein. Dy dyk sluet oan op de dyk dy’t fan Ljouwert mei in pont by Aldskou nei Akkrum en rûn dêrwei oer de om 1550 oanleine Krûmhaskerdiken nei it suden. Sa ûntstie in bettere ferbining mei it bestjoerssintrum Ljouwert. It oant dan ta ûnbewenne en moerassige gebiet oan de noardkant fan De Jouwer waard sa tagonklik. Yn de twadde helte fan de 19de iuw waard it ferfeante lânskip fierder ynpoldere. De [[Haskerfeanpolder]] waard drûchlein krektas de Grutte Sint Jânsgeaster Feanpolder. De wetterbehearsking om de Jouwer wie noch beheind, it lân stie winterdeis splis. Nei de bou fan it Woudagemaal by [[Teakesyl]] (1918) en letter it Hooglandgemaal (1964) wie de peilbehearsking in feit. Troch de jierren hinne binne in tal polders útfeante, lykas de Haskerfeanpolder en Ouwsterhaule. Yn de [[Krisis fan de jierren 30|krisisjierren fan de jierren 30 fan de tweintichste iuw]] wie der in soad warberens op De Jouwer. De [[Turf (brânstof)|turf]], dy't ûnder oare fan it troch turfgraven ûntstiene [[Nannewiid]] besuden Aldehaske kaam, waard ferfierd op preammen en waard op De Jouwer oerladen yn [[skûtsjes]]. Dit oerladen barde op it plak dêr't no tsjerke "de Oerdracht" stiet. == Ekonomy == It ferfier gie eartiids meast oer wetter. Troch de lizzing op in krúspunt fan wetters ûntwikkele De Jouwer him om it hjoeddeiske [[Heremastate (De Jouwer)|Heremastate]] en de oergong fan de [[Jouster Sylroede]] en it [[Hurdspytsje]]. De regiofunksje blykte út it merkrjocht. Neist hannelslju fêstigen har ek in soad ambachtslju. === Hellingbazen === [[File:Scheepswerf de Helling Joure.JPG|thumb|260px|''De Helling'']] As hannelsplak oan it wetter wie De Jouwer in gaadlik plak foar skipsbouwers. De ferneamdste skipsbouwers wiene Eeltsje van der Zee (‘’Eeltsjebaas’’) en syn soan [[Auke Holtrop van der Zee]] (‘’Aukebaas’’) . Se bouden boeiers, jachten en oare houten skippen op de [[De Helling (De Jouwer)|Jouster helling]] oan de [[Jouster Sylroede|Sylroede]]. === De Taconistún === De beamkwekerij oan de Bûtsingel fan Kryn Wybrens wreide him letter út mei grienten en fruit, wêrûnder in soad ierdbeien. Fierders waarden heesters en blommen kweekt. Simmerdeis wurken der tsientallen minsken. De kwekerij fan waard letter de [[Taconistún]] neamd. De kweekte [[sûkerei]] waard yn in eigen fabryk ferwurke. Doe’t de kwekerij yn 1927 stoppe, begûnen in tweintich ‘túntsjefeinten’ mei in eigen kwekerij. It grutte oanbod late ta in eigen Jouster grienteôfslach. === Klok- en meubelmakkers === Op de Jouwer wienen in soad klokmakkers fan Fryske klokken. Faak hie in ‘klokbaas’ syn wurkplak yn ien fan de Jouster stegen. De ynventaris fan in âlde klokmakkerij wurdt bewarre yn it Nederlânsk Iepenloftmuseum. Neist it oerwurk moasten ek de klokkasten makke wurde. In soad ambachtslju leinen har dan ek ta op it meitsjen fan meubels. Bekende grutte meubelfabriken wiene [[Meubelfabryk De Vrij|De Vrij]] en [[Zijlstra's Meubelfabryk|Zijlstra]] en [[Meubelfabryk Van der Veer|Van der Veer]]. === Gieljitters === [[File:Voorm. geelgieterij Keverling, ovengebouw en slijperij, Joure.jpg|thumb|left|250px|''Eardere gieljitterij'']] Krektas kastmakkers wiene ek de giel- of koperjitterijen taleveringsbedriuwen foar de klokmakkerijen. Sa wiene der fabriken as fan Piter de With en [[Gieljitterij Keverling]]. It bedriuw fan Keverling waard yn de tweintichste iuw ûnderdiel fan [[museum De Jouwer]], dat ek in grutte klokkekolleksje hat. === Douwe Egberts === [[File:Douwe Egbertsfabriek Joure.JPG|thumb|260px|''Douwe Egbertsfabryk'']] De grutste wurkjouwer fan de flekke soe it bedriuw fan [[Douwe Egberts]] wurde. It begûn as winkeltsje oan de Midstrjitte. Yn it winkeltsje ‘De Witte Os’ waard benammen kofje, tee, tabak en sûkelarje ferkocht. It winkeltsje soe útgroeie ta in ûndernimming fan wrâldformaat en waard yn de tweintichste iuw de grutste wurkjouwer fan De Jouwer. Douwe Egberts wie dan ek ferantwurdlik foar de sterke groei fan De Jouwer nei de Twadde Wrâldoarloch. === Bedriuweterreinen === De [[bedriuweterreinen fan De Jouwer]] binne fan âld nei nij: Tolhúswei, Sewei, Wâldfinnen en De Ekers. == Mienskip == === Befolkingsferrin === It ynwennertal fan 'e Jouwer is sûnt de jierren 1950 fertrijefâldige. Yn de tsien jier fan 1993 oant 2003 hat de oanwaaks sels mear as 1000 ynwenners west. Dat is foar Fryske begripen in hiel soad. It tydlike tebekrinnen fan it ynwennertal nei 2003 waard feroarsake troch it sluten fan it [[asylsikerssintrum]]. {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1913 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 1993 || 1999 || 2000 || 2001 || 2002 || 2003 || 2004 || 2005 || 2006|| 2007 || 2011 || 2016 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 3.726 || 4.334 || 5.332 || 6.107 || 7.180 || 9.002 || 12.077 || 12.760 || 12.838 || 13.033 || 13.091 || 13.081 || 12.904 || 12.800 || 12.896 || 12.902 || 13.015 || 13.013 || 13.175 |} === Tsjerken === [[File:De Jouwer, Hobbe fan Baerdt Tsjerke.jpg|thumb|260px|''Hobbe fan Baerdt Tsjerke'']] * De Oerdracht * [[Hobbe fan Baerdt Tsjerke]] ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]) * Frije Evangelyske Gemeente * [[Fermanje (De Jouwer)|Fermanje]] (Mennisten|mennistegemeente) * [[Matteüstsjerke (De Jouwer)|Sint-Matteustsjerke]] ([[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]]) === Skoallen === * Sint-Matteüsskoalle (roomsk basisûnderwiis) * Dr. E.A. Borgerskoalle (kristlik basisûnderwiis) ûnderbrocht yn Brede Skoalle De Jouwer Súd * Westermarskoalle (iepenbier basisûnderwiis) * It Haskerfjild (kristlik basisûnderwiis) * Dr. G.A. Wumkesskoalle (kristlik basisûnderwiis) * Twa Fjilden (iepenbier basisûnderwiis) ûnderbrocht yn Brede Skoalle De Jouwer Súd * Iepenbiere Skoallen Groep Sânwâlden (middelber ûnderwiis) * Bornego Kolleezje (Kristlike Skoallemienskip foar Ath./Havo/Mavo/Vbo De Jouwer) === Sportferienings === {| |- | width="40%" valign="top" | * ''Aikido'' – [[fjochtsport]] * ''[[Avéna]] - swimme en wetterpolo * ''CSC'' ** ''[[gymnastykferiening CSC]]'' - [[gymnastyk]] ** ''[[follybalferiening CSC]]'' - [[follybal]] * ''[[iisklup 'Vlecke Joure'|Vlecke Joure]] – iisklup * ''[[De Kanoniers]]'' – kanofarre * ''[[Flying Boetoe]]'' – motorride * ''[[Ruterwille|Ruterwille en Jong út Ein]]'' – hynsteride | width="40%" valign="top" | * ''[[Oaters]]'' – [[basketbal]] * ''Road Runners'' - rinsport * ''Sportklup SC Joure'' ** ''[[kuorbalferiening SC Joure]]'' - [[kuorbal]] ** ''[[fuotbalferiening SC Joure]]'' - [[fuotbal]] * ''[[Jouster Hokky Club Stix|Stix]]'' - hokky * ''[[Tennisferiening Joure]]'' – [[tennis]] * ''[[badmintonferiening VKH]]'' - [[badminton]] </ol> |} === Eveneminten === ==== Joustermerk ==== Yn [[1466]] krige De Jouwer merkrjocht en yn [[1492]] kaam dêr it rjocht om in jiermerk te hâlden by. Sa ûntstie de [[Jouster Merke]], in ferneamde jiermerk dy't noch alle jierren de fjirde tongersdei fan septimber hâlden wurdt. Keapjlu en ambachtslju kamen nei de merk, en trochdat in part fan harren har yn de Jouwer nei wenjen sette woeks De Jouwer. Ien fan de Jouster keaplju wie [[Egbert Douwes]], dy't yn [[1753]] in winkeltsje yn kofje, tabak, tee en koloniaal guod iepene, wat útwoeks ta [[Douwe Egberts]]. De oanwêzigens fan ambachtslju late ta de ûntwikkeling fan yndustry, lykas klokmakkerij en skipsbou, wat wer mear spesjalisearre ambachtslju oanluts, lykas koperslaggers. Hjirút kaam om 1900 hinne wer in bloeitiid fan it goud- en sulversmeien.<br> ==== Ballonfeesten ==== [[Ofbyld:Meerdere ballonnen gelijktijdig in de lucht tijdens de Jaarlijkse Friese ballonfeesten in Joure 03.jpg|thumb|260px|''Fryske Ballonfeesten'']] Fierder is De Jouwer ferneamd om har [[Fryske Ballonfeesten]] en it grutte tal loftballonbedriuwen. De Jouwer wurdt dan ek wolris 'Balloon City' neamd. De Fryske Ballonfeesten wurde al fan [[1985]] ôf hâlden. Der stige elke dei sa'n 35 [[hiteluchtballon]]nen op fan de Nutsbaan op De Jouwer. Alle jierren binne der in protte toeristen om it evenemint te besjen. Neist it omheech gean fan de ballonnen binne der ek altyd optredens fan artysten. ==== Boerebrulloft ==== Yn park Heremastate op De Jouwer wurdt sûnt 1954 in tradisjonele [[Boerebrulloft (De Jouwer)|boerebrulloft]] neispile, lykas dat troch de hegerein om 1850 dien waard. It bart op de woansdei as de ballonfeesten begjinne. ==== Hurddraverij en ringriden ==== De woansdei as de ballonfeesten begjinne wurdt [[hurddraverij|hurddraafd]] op hynders sûnder seal, en middeis is der [[ringriden]]. ==== Romantyske merk ==== Yn augustus wurdt de Romantyske merk holden. De Jouwer lit him dan ien dei omdope yn in echte Mont Martre Merk. Mear as 250 diskes tsjoene de Midstrjitte om ta in merk. De keunst- en sammelmerk biedet in soad nostalgyske produkten út mem en beppe har tiid. De merk hat al in lange tradysje yn Fryslân en is nei mear as fyftich jier útgroeid ta in echt Frysk barren. ==== Ferskaat ==== * Alle simmers wurdt yn de lêste wike fan de basisskoallen, de Jeugd Fakânsje Dagen organisearre. Op dizze berneboartersdagen komme alle dagen hast 750 bern ôf. It waard yn 2016 foar de fiifentweintichste kear organsiearre. * Yn de moanne jannewaris wurdt sûnt 1986 de [[Nijjiersrevu fan De Jouwer]] opfierd. * It [[Jouster Kuierke]] is in histoaryske rûnlieding mei gids. === List fan Jousters === * Sjoch [[List fan Jousters]] == Geografy == === Bebouwing === [[Ofbyld:De Jouwer loftfoto út 1921.jpg|thumb|260px|''Loftfoto út 1921'']] De noard- en westside fan de Jouwer lizze leech. Der ûntstiene dêrtroch mar in pear bebouwingslinten ûntwikkele oan eardere diken en sânrêgen, lykas De Broek, Sniksweach en Terkaple. De lettere bebouwing barde fanút de besteande Midstrjitte en de Geert Knolwei. Boeren groeven fan de parallel oan de Midstjitte rinnende rinnende [[De Kolk (De Jouwer)|Kolk]] en it [[Hurdspytsje]] in opfeart nei harren pleats. Mei de groei fan De jouwer rekken de stikken grûn tusken de [[Jouster opfearten]] sa ticht beboud dat der tsientallen ticht beboude [[stegen fan de Midstrjitte|stegen en gloppen oan de Midstrjitte]] ûntstiene. Letter kamen der mear huzen oan de heaksk op de Midstrjitte en Knolwei rinnende [[Skien (De Jouwer)|Skien]] en [[Hurddraversdyk]]. Nei 1950 kamen der wenwiken oan de súdkant fan de Midstrjitte en tusken 1970-1985 oan de noardkant. Dy nijere wiken hawwe faak in soad wetter mei kronkeljende diken. De yndustryterreinen kaamen oan de A6 en A7, mei in kluster fan bedriuwen oan de noardwestkant by de fabriken fan Douwe Egberts. === Wenwiken === [[Ofbyld:Wyldehoarne-OerDeFeart.JPG|thumb|260px|''plan Wyldehoarne'']] Op De Jouwer binne 9 wenwiken (fan âld nei nij). {| |- | width="30%" valign="top" | * [[De Jouwer Sintrum]] * [[Blaauwhof (wenwyk)|Blaauwhof]] * [[Jonkerslân (wenwyk)|Jonkerslân]] | width="30%" valign="top" | * [[Suderfjild]] * [[Westermar (wenwyk)|Westermar]] * [[Skippekertier]] | width="30%" valign="top" | * [[Skipsleat (wenwyk)|Skipsleat]] * [[Wyldehoarne (wenwyk)|Wyldehoarne]] * [[Broek-Súd]] </ol> |} === Midstrjitte === [[Ofbyld:Joure Midstraat 08.JPG|thumb|260px|''Midstrjitte'']] De histoaryske [[Midstrjitte]] foarmet it hert fan de Jouwer. Dizze winkelstrjitte is fan 2001-2004 alhiel fernijd en kin wer besjen lije. Oan dizze Midstrjitte stiet ek de [[Jouster Toer]]. Oan de ein fan de Midstrjitte is it park mei dêryn it gemeentehûs. It gemeentehûs is fêstige yn de [[Herema State (De Jouwer)|Herema State]]. === Parken en natoergebieten === [[File:'t Lytse Parkje (Ter Huivra) mei de tsjerketoer fan Westermar.jpg|thumb|260px|'''t Lytse Parkje (Ter Huivra) mei de tsjerketoer fan Westermar'']] * [[Park Heremastate]] * [[Park Ter Huivra]] ; Natoergebieten (omlizzend): * [[De Famberhorst]] * [[De Twigen]] * [[Easterskar]] * [[Haulsterbosken]] * [[Kop fan de Bloksleatpolder]] * [[Swettepoel]] == Monuminten == * Sjoch [[List fan ryksmonuminten op De Jouwer]] == Ferskaat == * De Jouwer hat syn eigen skûtsje yn de SKS-kompetysje. Skipper op de ''Oeral Thús'' is sûnt 2018 Rinus de Jong. * Fan 1982-2007 waard op De Jouwer it [[wrâldkampioenskip Solexrace|''WK solexracen'']] hâlden dat in soad toeristen luts. * De Jouwer hat twa mûnen, [[Penninga's mole]] en [[De Griene Mole]]. * De [[Jouster Wettertoer]] wurdt sûnt 1990 bewenne. == Ynfrastruktuer == === Iepenbier ferfier === ==== Eartiidsk ==== [[File:B&B in former Joure trainstation (The Netherlands 2019) (33798464578).jpg|thumb|260px|''It eardere tramstasjon fan De Jouwer'' ]] Oant de jierren 1930 lei [[De Jouwer oan it spoar]] en koe men mei de tram nei [[Snits (stêd)|Snits]], [[De Lemmer]] en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] ride. ==== Bustsjinst ==== Troch De Jouwer rinne de folgjende buslinen: * '''Line 41:''' [[De Lemmer]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Balk]] * '''Line 95:''' It Hearrenfean - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia De Jouwer en [[Jirnsum]] * '''Line 99:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - It Hearrenfean fia [[Boalsert]] en [[Snits]] * '''Line 315:''' [[Emmeloard]] - [[Grins (stêd)|Grins]] fia It Hearrenfean * '''Line 695:''' [[De Lemmer]] - Ljouwert ([[NHL Stenden Hogeschool]]) De buslinen troch De Jouwer wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * [[List fan strjitten op De Jouwer]] == De Jouwer fan A-Z == * [[De Jouwer fan A-Z]] {{Boarnen|boarnefernijing= * ''Analyse Raamwerk: Ruimtelijke ontwikkeling Joure Van standaard naar maatwerk'' - Ceciel Oud - Gemeente Skarsterlân (stedebou) en Erik Overdiep - HOLAndschapsontwerp (oktober 2011) {{reflist}} ---- {{Commonscat|Joure|De Jouwer}} }} {{De Fryske Marren}} {{DEFAULTSORT:Jouwer, De}} [[Kategory:De Jouwer| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Haskerlân]] b8tdv2kwdwvadpg463kdm7q7fdawvas 0 2753 1240499 1230321 2026-09-11T11:09:41Z Kening Aldgilles 167 /* Skiednis */ 1240499 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks lân | namme1 = Koninkrijk België {{nl}} | namme2 = Royaume de Belgique {{fr}} | namme3 = Königreich Belgien {{de}} | namme_Frysk_koart = Belgje | flagge = Flag of Belgium.svg | wapen = Great coat of arms of Belgium.svg | motto = <br>Eendracht maakt macht <small>([[Nederlânsk]])</small><br>L'union fait la force <small>([[Frânsk]])</small><br>Einigkeit macht stark <small>([[Dútsk]])</small> | motto_oersetting = Iendracht makket macht | folksliet = La Brabançonne | folksliet_muzyk = The Brabanconne.ogg | folksliet_keninklik = | folksliet_keninklik_muzyk = | lizzing = EU-Belgium.svg | haadstêd = [[Brussel]] | offisjele_taal1 = [[Nederlânsk]] | offisjele_taal2 = [[Frânsk]] | offisjele_taal3 = [[Dútsk]] | offisjele_taal4 = | offisjele_taal5 = | offisjele_taal6 = | offisjele_minderheidstaal1 = | offisjele_minderheidstaal2 = | offisjele_minderheidstaal3 = | offisjele_minderheidstaal4 = | offisjele_minderheidstaal5 = | offisjele_minderheidstaal6 = | erkende_streektaal1 = | erkende_streektaal2 = | erkende_streektaal3 = | erkende_streektaal4 = | erkende_streektaal5 = | erkende_streektaal6 = | steatsfoarm = [[Konstitúsjonele monargy]] | presidint = | steatshaad = [[Filip fan Belgje|Kening Filip]] | regearlieder = [[Bart De Wever]] | ûnôfhinklikheid = 1830 | oerflak = 30.689,17 km² <ref name=oerflak>[https://statbel.fgov.be/nl/themas/leefmilieu/grond/bodemgebruik#figures Bodemgebruik], STATBEL</ref> | dêrfan lân = | dêrfan wetter = 0,635% | ynwennertal = 11.825.551 <ref name=ynwennertal>[https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/structuur-van-de-bevolking Structuur van de bevolking], STATBEL</ref> | ynwennertal_datum = 01-01-2025 | befolkingstichtens = 385 ynwenners/km² | munt = [[Euro]] (EUR) | tiidsône = [[Midden-Europeeske Tiid|MET]] | ferskil_UTC = +1 | simmertiid = [[Midden-Europeeske Simmertiid|MEST]] | simmertiid_ferskil_UTC = +2 | nasjonale_feestdei1 = [[21 july]] | nasjonale_feestdei2 = | nasjonale_feestdei3 = | ynternet = .be | telefoan = +32 | ISO_3166 = BE, BEL, 056 | noat1 = | noat2 = | noat3 = | noat4 = | noat5 = | noat6 = | noat7 = | noat8 = }} '''Belgje''' of '''België''' of '''it Belzelân''' (''[[Nederlânsk]]: België; [[Frânsk]]: Belgique; [[Dútsk]]: Belgien'') is in lyts lân in [[Jeropa|West-Jeropa]] mei 11.826.000 ynwenners yn 2025.<ref name=ynwennertal/> Belgje is in [[demokrasy|demokratyske]] [[monargy]] en is sûnt [[1993]] in [[federalisme|federaasje]]. De steat is opdield yn [[Flaanderen]] (''Vlaanderen''), [[Walloanje]] (''Wallonie'') en it [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]. De haadstêd is [[Brussel]] (''Bruxelles''), dy't ek beskôge wurdt as de politike haadstêd fan de [[Jeropeeske Uny]]. Sûnt 2013 is [[Filips fan Belgje|Filips]] [[kening (titel)|kening]] en sûnt 2025 is [[Bart De Wever]] [[premier]]. == Geografy == === Geakundige geografy === [[Ofbyld:Diksmuide - Polders - IJzer.jpg|thumb|200px|left|Polder by de [[Izer (rivier)|Izer]]]] Belgje wurdt fan it easten nei it westen hieltiid leger. Yn it easten binnen de [[Ardinnen]] en de [[Hege Feanen]], mei as heechste punt it [[Signal de Botrange]]. Dan it gebiet tusken de rivieren, wat net sa heech is, mar dêr't al noch hichteferskillen binne. En einlings komt yn it westen it flakke lân, mei [[polder]]s yn it binnenlân en [[dún|dunen]] oan de seekust. Yn it easten komt de [[Maas]] út Frankryk nei it noarden it lân yn, komt by [[Namen (stêd)|Namen]] gear mei de [[Sambre]], rint dan nei it noardeasten nei [[Luik (stêd)|Luik]], en rint dan wer nei it noarden Nederlân yn. Westliker komt de [[Skelde]] by [[Doarnik]] út Frankryk it lân yn, rint nei it noarden nei [[Gint (stêd)|Gint]], dan eastliker nei [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]], en fan dêr nei de Nederlânske grins. Yn it westen komt de [[Yser]] út Frankryk en rint yn de omkriten fan [[Nieuwpoort]] yn see. === Statistyske geografy === Belgje is mei 381 ynwenners de fjouwerkante kilometer (2023) ien fan de tichtstbefolke lannen fan Europa. Dat jildt noch mear foar Flaanderen, dêr't sawat 60 persint fan de lânsbefolking op 44 persint fan it steatsgebiet wennet. De folsleine lânmassa beslacht 30.689 km², wêrmei't Belgje in fearnspart lytser as Nederlân is en justjes grutter as [[Lesoto]] en [[Armeenje]]. Neffens it ''Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen'' beslacht it Belgysk territoarium 34.143 km², mar yn dat sifer wurdt it Beglyske territoariale wetter oant 12 [[seemyl|seemilen]] yn de Noardsee meiteld.<ref name=oerflak/> Belgje wurdt begrinzge troch [[Nederlân]] yn it noarden, [[Dútslân]] yn it easten, [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] yn it súdeasten, [[Frankryk]] yn it suden en de [[Noardsee]] yn it westen. De steatsgrins beslacht sa'n 1445,5 kilometer. It heechste punt is it [[Sinjaal fan Botrange]] op 694 [[meter]] hichte en it heechste doarp [[Rocherath]] (in dielgemeente fan [[Büllingen]]) leit op in hichte fan 655 meter. It geografyske middelpunt is te finen yn [[Nil-Saint-Vincent-Saint-Martin|Nil-Saint-Vincent]]. == Skiednis == De '''skiednis fan Belgje''' as moderne steat begjint yn [[1830]], doe't it ''Foarlopich Bewâld'' op 4 oktober de ûnôfhinklikens útrôp.<ref name="belgium-opstand">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “Opstand”.</ref> It gebiet fan it hjoeddeiske Belgje hie dêrfoar lykwols al in lange skiednis en hearde troch de iuwen hinne ta ferskillende foarstendommen en steatsferbannen.<ref name="Vanthemsche2023">{{Cite book |last1=Vanthemsche |first1=Guy |last2=De Peuter |first2=Roger |title=A Concise History of Belgium |publisher=Cambridge University Press |year=2023}}</ref> Yn de fjirtjinde iuw wie it gebiet ûnder mear ferdield oer de hartochdommen [[Hartochdom Brabân|Brabân]], [[Hartochdom Limburch|Limburch]] en [[Hartochdom Lúksemboarch|Lúksemboarch]], de greefskippen [[Greefskip Flaanderen|Flaanderen]], [[Greefskip Henegouwen|Henegouwen]] en [[Greefskip Namen|Namen]] en it [[Prinsbisdom Luik]].<ref name="Vanthemsche2023"/> === Midsiuwen en Boergondysk-Habsburchske tiid === [[Ofbyld:Map Burgundian Netherlands 1477-en.png|thumb|right|De Boergondyske Nederlannen yn 1477.]] Yn de [[midsiuwen]] foarmen de gebieten dy't letter ta Belgje hearre soene gjin politike ienheid. Se wiene ferdield oer ferskate wrâldske en geastlike foarstendommen.<ref name="Vanthemsche2023"/> Fan omtrint 1400 ôf kamen ferskate Nederlânske foarstendommen ûnder it bewâld fan de [[Boergondyske hartoggen]].<ref name="Vanthemsche2023"/> De [[Habsburgers]] setten dy gearfoeging fuort, sadat tusken likernôch 1520 en 1550 in grut part fan de Nederlannen ûnder it bewâld fan ien dynasty kaam.<ref name="Vanthemsche2023"/> Oant [[1555]] makken de Nederlannen diel út fan it Habsburchske ryk fan [[Karel V]].<ref name="Vanthemsche2023"/> Yn dat jier waard er yn de Nederlannen opfolge troch syn soan [[Filips II fan Spanje|Filips II]].<ref name="Vanthemsche2023"/> De opstân dy't dêrnei yn de Nederlannen útbruts, late úteinlik ta in bliuwende politike skieding tusken de noardlike en de súdlike Nederlannen.<ref name="CambridgeLowCountries">''The New Cambridge Modern History'', haadstik “The Low Countries”, Cambridge University Press.</ref> Yn it suden bleau it Habsburchske bewâld bestean, wylst yn it noarden de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] ûntstie.<ref name="CambridgeLowCountries"/> Om [[1609]] hinne wie dy skieding yn de praktyk al foar in grut part in feit. Yn [[1648]] erkende Spanje de ûnôfhinklikens fan de Republyk formeel.<ref name="CambridgeLowCountries"/> Nei de [[Spaanske Súksesjeoarloch]] kamen de Súdlike Nederlannen yn [[1713]] ûnder it bewâld fan de Eastenrykske tûke fan it Habsburchske Hûs.<ref name="Vanthemsche2023"/> De perioade fan de [[Eastenrykske Nederlannen]] duorre oant [[1794]].<ref name="Vanthemsche2023"/> == Revolúsjes en Frânsk bewâld == Yn [[1790]] bestie der yn de Súdlike Nederlannen koarte tiid in ûnôfhinklike Belgyske republyk.<ref name="Vanthemsche2023"/> Fan [[1794]] oant [[1804]] stie it gebiet efterinoar ûnder ferskate Frânske republikeinske rezjyms.<ref name="Vanthemsche2023"/> Fan [[1804]] oant [[1814]] makke it diel út fan it ryk fan [[Napoleon Bonaparte]].<ref name="Vanthemsche2023"/> Nei de fal fan Napoleon waarden de Noardlike en Súdlike Nederlannen yn [[1815]] ûnder kening [[Willem I fan de Nederlannen|Willem I]] ta ien steat gearbrocht.<ref name="belgium-1830">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “België vanaf 1830”.</ref> Yn it suden groeide de opposysje tsjin syn bewâld. Yn [[1828]] sleaten katolike en liberale opposysjegroepen in ferbûn dat bekend kaam te stean as it [[unionisme]].<ref name="belgium-1830"/> === Belgyske Revolúsje en ûnôfhinklikens === [[Ofbyld:Wappers belgian revolution.jpg|thumb|right|In ôflevering út de Belgyske Revolúsje fan 1830, skildere troch [[Gustaaf Wappers]] yn 1834.]] Op [[25 augustus]] [[1830]] waard yn Brussel de opera ''[[La muette de Portici]]'' opfierd. Nei de foarstelling brutsen yn de stêd ûngeregeldheden út.<ref name="belgium-opstand"/> De ûnrêst ûntstie yn in tiid dat sawol politike opposysje as sosjale problemen in rol spilen. De Belgyske federale oerheid neamt ûnder oare ûnfrede ûnder de boargerij, wurkleazens, in minne rispinge en de ynfloed fan de [[Julirevolúsje]] yn Frankryk.<ref name="belgium-opstand"/> Op [[23 septimber]] [[1830]] luts it Nederlânske leger Brussel yn.<ref name="belgium-opstand"/> Nei ferskate dagen fan gefjochten loeken de Nederlânske troepen har yn de nacht fan 26 op 27 septimber út de stêd werom.<ref name="belgium-opstand"/> Op [[4 oktober]] [[1830]] rôp it Foarlopich Bewâld dêrnei de ûnôfhinklikens út.<ref name="belgium-opstand"/> Troch it beheinde kiesstelsel mochten by de ferkiezing fan it [[Nasjonaal Kongres fan Belgje|Nasjonaal Kongres]] likernôch 45.000 manlju stimme.<ref name="belgium-congress">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “Provisional Government and National Congress”.</ref> By de ferkiezings fan [[3 novimber]] [[1830]] brochten sa'n 30.000 fan harren in stim út.<ref name="belgium-congress"/> It Nasjonaal Kongres bestie út 200 leden.<ref name="belgium-congress"/> Op [[7 febrewaris]] [[1831]] naam it Kongres de nije Belgyske grûnwet oan.<ref name="belgium-constitution">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “Eerste unitaire grondwet”.</ref> Belgje waard in parlemintêre monargy mei in skieding tusken de wetjaande, útfierende en rjochterlike macht.<ref name="belgium-constitution"/> It kiesrjocht wie basearre op in sensusstelsel, wêrtroch't mar in lyts part fan de befolking stimme mocht.<ref name="belgium-constitution"/> [[Leopold I fan Belgje|Leopold I]] waard yn [[1831]] de earste Kening fan de Belgen.<ref name="belgium-1830"/> De ynternasjonale erkenning fan de nije steat ferrûn yn ferskate stadia.<ref name="USrecognition">Office of the Historian, U.S. Department of State, “A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: Belgium”.</ref> De wichtichste Jeropeeske grutmachten erkenden de Belgyske ûnôfhinklikens de facto op [[20 desimber]] [[1830]].<ref name="USrecognition"/> Nederlân erkende de Belgyske soevereiniteit pas formeel mei it [[Ferdrach fan Londen (1839)|Ferdrach fan Londen]] fan [[19 april]] [[1839]].<ref name="USrecognition"/> Yn dat ferdrach waard ek fêstlein dat Belgje in ûnôfhinklike en permanint neutrale steat wêze soe.<ref name="LondonTreaty">Britsk Parlemint, tekst en behanneling fan it Ferdrach fan Londen fan 1839 oangeande de neutraliteit fan Belgje.</ref> === Yndustrialisaasje en politike ûntwikkeling === [[Ofbyld:Établissement de la Société Cockerill. Hauts-Fourneaux, Ateliers de Construction, Charbonnages &&& à Seraing près Liège (Belgique) (Vue générale) (2).png|thumb|left|De yndustrykompleksen fan de Société Cockerill yn [[Seraing]] yn 1852.]] Belgje hearde yn de njoggentjinde iuw ta de earste lannen op it Jeropeeske fêstelân dêr't de yndustrialisaasje op grutte skaal trochsette.<ref name="UGentIndustrialisation">Universiteit Gent, wittenskiplik ûndersyk nei de Belgyske yndustrialisaasje.</ref> Benammen yn Walloanje wie de iere yndustrialisaasje nau ferbûn mei de stienkoalwinning en de izeryndustry.<ref name="CambridgeIndustry">Cambridge University Press, ûndersyk nei de ûntwikkeling fan grutte bedriuwen en yndustry yn Belgje.</ref> Letter ûntjoegen har ek moderne yndustryen op it mêd fan ûnder oare glêsproduksje, metaalferwurking en spoarweibou.<ref name="CambridgeIndustry"/> De politike partisipaasje bleau yn de njoggentjinde iuw lange tiid beheind troch it sensuskiesrjocht.<ref name="belgium-constitution"/> Yn [[1893]] waard dat stelsel foar manlju ferfongen troch it algemien mearfâldich manljuskiesrjocht.<ref name="SenateVote">Belgyske Senaat, ''Geschiedenis en erfgoed'', skiednis fan it algemien kiesrjocht.</ref> Elke manlike kiezer krige dêrby ien stim, mar guon kiezers dy't oan beskate betingsten foldiene, koene ien of mear ekstra stimmen krije.<ref name="SenateVote"/> === Kongo === [[Ofbyld:Map of Congo Free State (ca 1890).gif|thumb|right|Kaart fan de [[Kongo-Frijsteat]] om 1890 hinne.]] Yn [[1885]] ûntstie de [[Kongo-Frijsteat]], mei kening [[Leopold II fan Belgje|Leopold II]] as persoanlik soeverein.<ref name="AfricaMuseumViewpoints">AfricaMuseum, “Viewpoints: colonial history and the Congo Free State”.</ref> De Kongo-Frijsteat bestie oant [[1908]] en hie in oare steatsrjochtlike posysje as in gewoane Belgyske koloanje, om't Leopold II der persoanlik de soeverein fan wie.<ref name="AfricaMuseumViewpoints"/> De winning fan produkten as rubber en ivoar waard yn de Kongo-Frijsteat beselskippe troch twangarbeid, strafekspedysjes, geweld en ferpleatsingen fan befolking.<ref name="AfricaMuseumCongo">AfricaMuseum, histoaryske ynformaasje oer de Kongo-Frijsteat en koloniaal Kongo.</ref> Neffens it AfricaMuseum kin foar it befolkingsferlies yn dy perioade gjin krekt deadetal fêststeld wurde, om't betroubere demografyske gegevens ûntbrekke.<ref name="AfricaMuseumViewpoints"/> De besteande rûzings rinne neffens dy boarne útinoar fan hûnderttûzenen oant mooglik ferskate miljoenen minsken.<ref name="AfricaMuseumViewpoints"/> Yn [[1908]] waard de Kongo-Frijsteat oerdroegen oan de Belgyske steat en waard [[Belgysk-Kongo]] foarme.<ref name="AfricaMuseumHistory">AfricaMuseum, “History”.</ref> Belgysk-Kongo bestie oant [[1960]].<ref name="AfricaMuseumHistory"/> Op [[30 juny]] [[1960]] waard Kongo ûnôfhinklik.<ref name="AfricaMuseum1960">AfricaMuseum Archives, dokumintaasje oangeande de Kongoleeske ûnôfhinklikens fan 30 juny 1960.</ref> === Earste Wrâldoarloch === [[Ofbyld:The Belgian Army, 1914 Q53281.jpg|thumb|left|Belgyske artilleristen mei in fjildkanon yn 1914.]] By it útbrekken fan de [[Earste Wrâldoarloch]] wie de neutraliteit fan Belgje fêstlein yn it Ferdrach fan Londen.<ref name="LondonTreaty"/> Op [[4 augustus]] [[1914]] foelen Dútske troepen it neutrale Belgje binnen.<ref name="WWIonlineBelgium">''1914-1918 Online. International Encyclopedia of the First World War'', “Belgium”.</ref> In grut part fan it Belgyske grûngebiet kaam dêrnei ûnder Dútske besetting.<ref name="WWIonlineBelgium"/> Yn novimber 1914 wiene neffens ''1914-1918 Online'' 2.598 fan de 2.636 Belgyske gemeenten beset.<ref name="WWIonlineOccupation">''1914-1918 Online. International Encyclopedia of the First World War'', “Making Sense of the War: Belgium”.</ref> Nei de oarloch waard it kiesstelsel op 'e nij feroare.<ref name="SenateVote"/> By de ferkiezings fan [[16 novimber]] [[1919]] waard foar manlju foar it earst it prinsipe fan ien man, ien stim tapast.<ref name="SenateVote"/> Dy ferkiezings waarden hâlden op grûn fan in gelegenheidswet dy't op dat punt net oerienkaam mei de doe jildende grûnwet.<ref name="SenateVote"/> Op [[7 febrewaris]] [[1921]] waard it algemien inkelfâldich manljuskiesrjocht formeel yn de grûnwet opnommen.<ref name="ChamberVote">Belgyske Keamer fan Folksfertsjintwurdigers, publikaasje oer de skiednis fan it Belgyske kiesrjocht.</ref> === Twadde Wrâldoarloch === [[Ofbyld:Bren gun carriers pass Belgian refugees on the Brussels-Louvain road, 12 May 1940. F4405.jpg|thumb|right|Belgyske flechtlingen op de wei tusken Brussel en Leuven, 12 maaie 1940.]] Yn maaie [[1940]] waard Belgje yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] troch Dútslân ferovere.<ref name="USHMMBelgium">United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, “Belgium”.</ref> De Belgyske regearing ferliet it lân en foarme yn Grut-Brittanje in regearing yn ballingskip. Kening [[Leopold III fan Belgje|Leopold III]] bleau yn Belgje.<ref name="USHMMBelgium"/> Under de Dútske besetting waarden Joaden út Belgje deportearre.<ref name="USHMMBelgium"/> Tusken [[1942]] en [[1944]] waarden hast 25.000 Joaden út Belgje nei [[Auschwitz]] deportearre. De measten fan harren waarden dêr fermoarde.<ref name="USHMMBelgium"/> === Nei de Twadde Wrâldoarloch === Nei de oarloch waard it Belgyske kiesrjocht fierder útwreide.<ref name="SenateWomen">Belgyske Senaat, ''Geschiedenis en erfgoed'', skiednis fan it frouljuskiesrjocht.</ref> Op [[26 juny]] [[1949]] koene Belgyske froulju foar it earst by lanlike ferkiezings op basis fan algemien kiesrjocht stimme.<ref name="SenateWomen"/> Yn de jierren nei de oarloch ûntstie in politike krisis oer de posysje fan Leopold III.<ref name="MonarchieLeopold">Belgyske Monargy, “Koning Leopold III”.</ref> By de folksriedplachting fan [[1950]] stimde yn hiel Belgje 57,68 persint foar syn weromkommen, mar de útslach liet grutte regionale ferskillen sjen.<ref name="MonarchieLeopold"/> Nei de politike krisis dy't dêrop folge, droech Leopold III syn keninklike foech oer oan syn soan [[Boudewijn fan Belgje|Boudewijn]].<ref name="MonarchieLeopold"/> Yn [[1951]] die Leopold III ôfstân fan de troan.<ref name="MonarchieLeopold"/> Nei de Twadde Wrâldoarloch wie Belgje ek belutsen by de oprjochting fan ferskate ynternasjonale organisaasjes.<ref name="NATO">NATO, “NATO member countries”.</ref> It lân wie ien fan de tolve steaten dy't op [[4 april]] [[1949]] it [[Noard-Atlantysk Ferdrach]] ûndertekenen en dêrmei de [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje|NATO]] oprjochten.<ref name="NATO"/> Belgje wie fierders ien fan de seis lannen dy't op [[18 april]] [[1951]] it ferdrach ta oprjochting fan de [[Jeropeeske Mienskip foar Koal en Stiel]] ûndertekenen.<ref name="EUdates">Jeropeeske Uny, histoarysk oersjoch fan de Europeeske yntegraasje en de wichtichste ferdrachsdatums.</ref> Dyselde seis lannen ûndertekenen op [[25 maart]] [[1957]] de [[Ferdraggen fan Rome]], dêr't ûnder oare de [[Jeropeeske Ekonomyske Mienskip]] en [[Euratom]] mei oprjochte waarden.<ref name="EUdates"/> === Fan ienheidssteat nei federale steat === [[Ofbyld:Belgium provinces regions striped.svg|thumb|right|De gewesten, mienskippen en provinsjes fan Belgje.]] Yn de twadde helte fan de tweintichste iuw waard de Belgyske steatsynrjochting stap foar stap feroare.<ref name="belgium-reform12">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “Eerste en tweede staatshervorming”.</ref> By de earste steatshervorming fan [[1970]] waarden trije kultuermienskippen oprjochte en waard de basis lein foar trije gewesten.<ref name="belgium-reform12"/> By de twadde steatshervorming fan [[1980]] waarden de kultuermienskippen omfoarme ta mienskippen mei mear foech.<ref name="belgium-reform12"/> Tagelyk krigen ek de gewesten fierder foarm as selsstannige bestjoerlike ienheden.<ref name="belgium-reform12"/> By de steatshervormingen fan [[1988]] en [[1989]] krige benammen it [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]] eigen ynstellingen.<ref name="belgium-reform34">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “Third and fourth reform of state”.</ref> Tagelyk waarden mear foech oerdroegen oan de mienskippen en gewesten.<ref name="belgium-reform34"/> Yn [[1993]] waard yn de Belgyske grûnwet fêstlein dat Belgje in federale steat is dy't út mienskippen en gewesten bestiet.<ref name="belgium-reform34"/> Ek nei 1993 waard de steatsynrjochting fierder feroare.<ref name="belgium-federal">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “De federale staat”.</ref> Yn [[2001]] waard in fyfde steatshervorming trochfierd, folge troch in sechsde steatshervorming tusken [[2012]] en [[2014]].<ref name="belgium-federal"/> == Demografy == [[Ofbyld:Regions of Belgium.svg|thumb|Gewesten fan Belgje: {{leginda|#fab274| [[Flaamsk Gewest]]}}{{leginda|#2385d2| [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]}}{{leginda|#f2536b| [[Waalsk Gewest]]}}]] [[Ofbyld:Communities of Belgium.svg|thumb|Mienskippen fan Belgje: {{leginda|#fab274| [[Flaamske Mienskip]] / Nederlânsktalich}}{{leginda mei streken|#fab274|#f2536b|Flaamske & Frânske Mienskip / twatalich|up=yes}}{{leginda|#f2536b| [[Frânske Mienskip]] / Frânsktalich}}{{leginda|#40bb6a| [[Dútsktalige Mienskip]] / Dútsktalich}}]] === Befolking === Belgje hat mear as in alve en heal miljoen ynwenners. Belgje hat trije offisjele talen: * [[Nederlânsk]] 60% * [[Frânsk]] 39% * [[Dútsk]] <1% Yn Flaanderen is Nederlânsk de offisjele taal, yn Waloanje Frânsk. Yn de haadstêdregio Brussel binne Frânsk en Nederlânsk de offisjele talen. Njonken Nederlânsk en Frânsk is Dútsk in taal dy't troch sa'n 79.000 minsken yn it easten fan Belgje praten wurdt. == Bestjoerlike yndieling == Belgje is parte yn trije dielen, it Flaamske en Waalske diel en it Brusselsk gebiet. It hat trije gewesten: * [[Flaamsk Gewest]] (''Vlaams Gewest''), haadstêd [[Brussel]] * [[Waalsk Gewest]] (''Région wallonne''), haadstêd [[Namen (stêd)|Namen]] (''Namur'') * [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]] (''Brussels Hoofdstedelijk Gewest'' / ''Région de Bruxelles-Capitale''), haadstêd Brussel (''Bruxelles'') It hat trije mienskippen: * [[Flaamske Mienskip]] (''Vlaamse Gemeenschap'') foar de [[Nederlânsk]]taligen ([[Flamingen]]), haadstêd Brussel, * [[Frânske Mienskip]] (''Communauté française de Belgique'') foar de [[Frânsk]]taligen ([[Walen]]), haadstêd Brussel (''Bruxelles'') * [[Dútsktalige Mienskip]] (''Deutschsprachige Gemeinschaft (Belgiens)'') foar de [[Dútsk]]taligen, haadstêd [[Eupen]] Ferdieling fan de gewesten en mienskippen: * It Flaamske diel hjit [[Flaanderen]] (''Vlaanderen'') en bestiet út it Flaamsk Gewest en de Flaamske Mienskip. * It Waalske diel hjit [[Walloanje]] (''Wallonie'') en bestiet út it Waalsk Gewest, de Frânske Mienskip en de Dútsktalige Mienskip (wennet by de provinsje Luik). * It Brusselsk gebiet bestiet út it [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]], de Flaamske Mienskip foar de Nederlânsktaligen en de Frânske Mienskip foar de Frânsktaligen. Dat gewest moat net betiisd wurde mei de [[Stedsregio Brussel]], de agglomeraasje dy't út it Brusselsk Haadstedsk Gewest en it omlizzende lân yn Flaamsk-Brabân, Waalsk-Brabân en Henegouwen bestiet. === Provinsjes === [[Ofbyld:VlaanderenProvincies.png|thumb|Flaamske provinsjes]] * [[Provinsje]]s yn it Flaamsk Gewest: # [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]] (''Antwerpen''), haadstêd [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] # [[Limburch (Belgyske provinsje)|Limburch]] (''Limburg''), haadstêd [[Hasselt (Belgje)|Hasselt]] # [[East-Flaanderen]] (''Oost-Vlaanderen''), haadstêd [[Gint (stêd)|Gint]] (''Gent'') # [[Flaamsk-Brabân]] (''Vlaams-Brabant''), haadstêd [[Leuven]] # [[West-Flaanderen]] (''West-Vlaanderen''), haadstêd [[Brugge]] [[Ofbyld:WalloniëProvincies.png|thumb|Waalske provinsjes]] * [[Provinsje]]s yn it Waalsk Gewest: # [[Waalsk-Brabân]] (''Brabant wallon''), haadstêd [[Waver]] (''Wavre'') # [[Henegouwen]] (''Hainaut''), haadstêd [[Bergen (Belgje)|Bergen]] (''Mons'') # [[Luik (provinsje)|Luik]] (''Liège'' / ''Lüttich''), haadstêd [[Luik (stêd)|Luik]] (''Liège'') # [[Lúksemboarch (provinsje)|Lúksemboarch]] (''Luxembourg''), haadstêd [[Aarlen]] (''Arlon'') # [[Namen (provinsje)|Namen]] (''Namur''), haadstêd [[Namen (stêd)|Namen]] (''Namur'') * It [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]] heart net by in provinsje, mar der is wol in gûverneur dy't it bewâld fiert en bestjoerlik ûnder de kening falt. ''Sjoch ek: [[Provinsjes fan Belgje]]'' == Gearwurking == Belgje is in stiftend lid fan de [[Benelúks]] ([[1944]]), de [[Feriene Naasjes]] ([[1945]]), de [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje]] ([[1949]]), de [[Rie fan Jeropa]] ([[1949]]) en de [[Jeropeeske Uny]] ([[1957]]). == Ekonomy == Yn de 19e iuw wie de stiel- en koalyndystry yn [[Walloanje]] grut, wêrtroch it Frânsktalige suden ekonomysk sterker wie as [[Flaanderen]]. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard de stiel- en koalyndustry lytser. Yn dyselde tiid groeide de gemyske en petroaliumyndystry yn [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] en [[Gent]]. Troch dy ûntwikkeling waard Flaanderen ekonomysk sterker. Hjoed de dei is neist de taal ek de ekonomy in swier polityk diskusjepunt yn Belgje. De Belgyske Franc wie de wikselkoers tusken 1832 en 2002. Yn 2002 krige Belgje de [[Euro]]. Belgje bard aardich wat jild yn troch it toerisme. Toeristen út de buorlannen gean faak nei de [[Noardsee]]kust, de [[Ardennen]], of komme om de âlde slachfjilden fan de [[Earste Wrâldkriich]] te sjen. [[BYP]] per persoan is [[$]]36,200 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 1,1% lânbou, 24,5% yndustry en 74,4% tsjinsten. == Militêr == De Belgyske definsje hat in lânmacht, loftmacht en marine. Yn 2008 wienen der 2.407.128 Belgyske mannen fan tusken 16-49 jier wêrfan 1.973.167 fit binne foar ynset. Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 64,659. 1,3 % fan it BYP (2005) is ornearre foar militêre doelen. == Transport == Wichtichste havens binne Antwerpen, Gent, Luik en Zeebrugge. Brussel hat it grutste fleanfjild fan Belgje. De maksimum snelheid op de [[autodyk]] is 120 km/h.<br /> Belgje hat (2006):<br /> 119.079 km ferhurde dyk.<br /> 3.536 km spoardyk.<br /> 2.043 km farwetter. == Keppelings om utens == {{WikiwurdboekLyts|Belgje}} {{CommonsLyts|Belgium}} {{WikiatlasLyts|Belgium}} * [https://www.belgium.be/nl Federale webstee], belgium.be * [https://www.monarchie.be/nl Webstee fan de Belgyske monargy] * [https://statbel.fgov.be Nasjonaal Ynstitút foar de Statistyk], STATBEL * [https://topomapviewer.ngi.be/?l=nl&x=660666.00&y=606690.00&zoom=1&baselayer=ngi.cartoweb.topo.be Offisjele kaart van Belgje], TopoMapViewer * [https://www.meteo.be/nl/belgie Offisjele webstee fan it waar], KMI * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/belgie/ Klimaat fan Belgje], Klimaatinfo {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{Belgje}} {{EU}} [[Kategory:Belgje| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Keninkryk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1830]] 9017g18lswdtdhvdzd5lcx5r9gvucd5 0 3506 1240470 1141060 2026-09-11T07:40:57Z Kening Aldgilles 167 1240470 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = Magyarország | namme = Hongarije | flagge = Flag of Hungary.svg | wapen = Coat of Arms of Hungary.svg| lokaasje = LocationHungary.svg | motto = | folksliet = [[Isten, áldd meg a magyart]] | taal = [[Hongaarsk]] | haadstêd = [[Boedapest]] | steatsfoarm = Republyk | oerflak = 93.030 | pctwetter = 0,74 | ynwenners = 9.488.428 <small>(1 jan. 2026)</small> | teljier = 2026 | munt = Forint | muntkoade = HUF | tiidsone = +1 | feestdei = [[20 augustus]] | lânkoade = HUN | ynternet = .hu | tillefoan = 36 | }} '''Hongarije''' is in lân mei [[Boedapest]] as haadstêd en it [[Hongaarsk]] as offisjele taal.<ref name="EU">European Union, [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/hungary_en ''Hungary – EU country''], rieplachte 11 septimber 2026.</ref> De Hongaarske grûnwet bepaalt dat de namme fan it lân Hongarije is en dat de steatsfoarm in republyk is.<ref name="Grunwet">Hongaarsk Parlemint, [https://www.parlament.hu/documents/125505/138409/Fundamental%2Blaw/ ''The Fundamental Law of Hungary''].</ref> Hongarije is in parlemintêre republyk, dêr't de minister-presidint as haad fan it regear de útfierende macht útoefenet en de presidint as steatshaad benammen represintative taken hat.<ref name="EU" /> Op 1 jannewaris 2026 hie Hongarije neffens it Hongaarske Sintraal Buro foar de Statistyk (KSH) 9.488.428 ynwenners.<ref name="KSHpop">Központi Statisztikai Hivatal, [https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/hu/nep0037.html ''Népesség településtípus szerint, január 1.''], 26 juny 2026.</ref> Neffens de KSH hat it lân in oerflak fan 93.025 km²; op 1 jannewaris 2025 wie de befolkingstichtens 102,55 ynwenners de fjouwerkante kilometer.<ref name="KSHarea">Hungarian Central Statistical Office, [https://www.ksh.hu/stadat_files/fol/en/fol0006.html ''Area, settlements density, population density, 1 January 2025''].</ref> De muntienheid is de [[Hongaarske forint]] (HUF).<ref name="EU" /> Hongarije is sûnt 1 maaie 2004 lid fan de [[Jeropeeske Uny]] en sûnt 21 desimber 2007 ûnderdiel fan it [[Schengengebiet]].<ref name="EU" /> == Geografy en klimaat == It Hongaarske statistykburo berekkenet it oerflak fan Hongarije op 93.025 km².<ref name="KSHarea" /> Begjin 2025 wie de befolkingstichtens gemiddeld 102,55 ynwenners de fjouwerkante kilometer.<ref name="KSHarea" /> De [[Balatonmar]] is in grut binnenwetter yn it lân; it by it Europeesk Miljeu-agintskip registrearre gebiet Balaton hat in oerflak fan likernôch 595 km².<ref name="Balaton">European Environment Agency, [https://eunis.eea.europa.eu/sites/HUBF30002 ''Site factsheet for Balaton''].</ref> Foar de klimaatperioade 1991–2020 berekkene de Hongaarske meteorologyske tsjinst foar it hiele lân in gemiddelde jierstemperatuer fan 10,8 °C.<ref name="Temperatuer">HungaroMet, [https://www.met.hu/eghajlat/eghajlatvaltozas/megfigyelt_hazai_valtozasok/homerseklet_es_csapadektrendek/kozephomerseklet/index.php ''Éves és évszakos középhőmérsékletek változása''].</ref> Yn dyselde klimaatperioade wie de gemiddelde temperatuer yn 'e maitiid 11,2 °C, yn 'e simmer 20,8 °C, yn 'e hjerst 10,7 °C en yn 'e winter 0,4 °C.<ref name="Temperatuer" /> De gemiddelde jierlikse delslach leit neffens de klimaatnormalen fan 1991–2020 yn Hongarije yn 'e regel tusken 500 en 800 millimeter, al binne der regionale ferskillen.<ref name="Delslach">HungaroMet, [https://www.met.hu/en/eghajlat/magyarorszag_eghajlata/altalanos_eghajlati_jellemzes/csapadek/index.php ''Precipitation – General characteristics''].</ref> Yn it súdwesten en yn heger lizzende gebieten, benammen yn it Bükkberchtme, kin it jiergemiddelde boppe de 800 millimeter útkomme.<ref name="Delslach" /> It gebiet by de Zagyva, Tisza en Hármas-Kőrös heart yn 'e langjierrige gemiddelden ta de drûchste dielen fan it lân, mei jierliks omtrint 500 oant 550 millimeter delslach.<ref name="Delslach" /> Foar syn klimaatberekkeningen brûkt de meteorologyske tsjinst kwaliteitskontrolearre en homogenisearre gegevens.<ref>HungaroMet, ''Data and methods''.</ref> == Befolking == By de folkstelling fan 1 oktober 2022 telde Hongarije 9.603.634 ynwenners.<ref name="Folkstelling2022">Hungarian Central Statistical Office, [https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/results/final-data/publication/ ''Census 2022 – Main population characteristics''].</ref> Dat wiene 334.000 minder as by de foarige folkstelling yn 2011.<ref name="Folkstelling2022" /> It tal minsken fan 65 jier en âlder lei mei hast twa miljoen 42% heger as it tal bern ûnder de fyftjin jier.<ref name="Folkstelling2022" /> It ynwennertal wie op 1 jannewaris 2026 9.488.428.<ref name="KSHpop" /> Dêrfan wennen 1.675.777 yn Boedapest, 4.973.266 yn oare stêden en 2.839.385 yn doarpen.<ref name="KSHpop" /> Foar 1 jannewaris 2025 jout deselde KSH-rige noch in totaal fan 9.539.502 ynwenners.<ref name="KSHpop" /> By de folkstelling fan 2022 wiene de fragen oer etnyske of nasjonale bining frijwillich; 86% fan de befolking beantwurde dy.<ref name="Folkstelling2022" /> Op grûn fan etnyske bining, memmetaal en de taal dy't yn famylje- en freonerûnte brûkt waard, registrearre de KSH ûnder de respondinten 210.000 minsken dy't ta de Roma-mienskip hearden.<ref name="Folkstelling2022" /> Fierders waarden 143.000 minsken mei in Dútske bining, 30.000 Slowaken, 28.000 Roemenen en 25.000 Oekraïners registrearre.<ref name="Folkstelling2022" /> Yn 2022 wennen 218.000 bûtenlânske steatsboargers yn Hongarije, 52% mear as yn 2011.<ref name="Folkstelling2022" /> Fan dy bûtenlânske ynwenners kaam 76% út oare Jeropeeske lannen en 82.000 hiene de nasjonaliteit fan in buorlân fan Hongarije.<ref name="Folkstelling2022" /> Ek de fraach nei religieuze bining wie by de folkstelling fan 2022 frijwillich; 60% fan de befolking joech dêr antwurd op.<ref name="Folkstelling2022" /> Fan de respondinten joech 50%, likernôch 2,9 miljoen minsken, oan katolyk te wêzen; dêrfan wiene likernôch 2,6 miljoen roomsk-katolyk en 165.000 Gryksk-katolyk.<ref name="Folkstelling2022" /> Fan de respondinten joech 16% oan grifformeard te wêzen en 3,1% luthersk, wylst 27% oanjoech net-religieus te wêzen.<ref name="Folkstelling2022" /> == Skiednis == === Hongaarske lânyntocht en it midsiuwske keninkryk === De Hongaarske stammen kamen neffens it Hongaarsk Nasjonaal Museum yn 895 yn it [[Karpatebekken]] oan en setten har dêr benammen yn 'e leechlizzende gebieten nei wenjen.<ref name="Lanyntocht">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Age of Hungarian Conquest''.</ref> Yn de njoggende en tsiende iuw ûndernamen Hongaarske groepen militêre fjildtochten bûten it Karpatebekken, wylst fan 'e midden fan de tsiende iuw ôf in proses fan oanpassing oan de feroarjende politike omjouwing op gong kaam.<ref name="Lanyntocht" /> Om de millenniumwiksel hinne ûntstie it kristlike [[Keninkryk Hongarije]].<ref name="Lanyntocht" /> De earste trije iuwen fan it Keninkryk Hongarije, fan 1000 oant 1301, wurde ferbûn mei de [[Árpáden|Árpád-dynasty]].<ref name="Arpad">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Árpádian period''.</ref> [[Stefanus I fan Hongarije|Stefanus I]], dy't fan 1000 oant 1038 as kening regearre, wurdt troch it Hongaarsk Nasjonaal Museum beskreaun as de stifter fan it keninkryk.<ref name="Stefanus">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Collection B – Denarius of King Saint Stephen I''.</ref> By syn kroaning waard neffens it West-Jeropeeske denariusstelsel de earste Hongaarske keninklike munt útjûn.<ref name="Stefanus" /> De oergong nei it kristendom ferbûn it keninkryk mei de oare kristlike steaten fan Jeropa.<ref>Magyar Nemzeti Múzeum, ''History of Hungary Part I''.</ref> Yn de maitiid fan 1241 foelen Mongoalske legers ûnder lieding fan Batu Khan Hongarije fan ferskate kanten binnen.<ref name="Mongoalen">Magyar Elektronikus Könyvtár, ''The Mongol Invasion and Its Consequences''.</ref> De wichtichste Mongoalske legermacht fersloech it keninklike leger yn 'e delling fan de Sajó, wêrnei't kening [[Béla IV fan Hongarije|Béla IV]] mei it oerbleaune part fan syn troepen nei it westen útwykte.<ref name="Mongoalen" /> Ek Transsylvaanje waard troch ferskate Mongoalske legers ynfallen en ferskate stêden en delsettings waarden ferwoastge.<ref name="Mongoalen" /> Nei it fuortgean fan de Mongoalen waard ûnder Béla IV wurke oan de weropbou en de ferdigening fan it keninkryk.<ref name="Mongoalen" /> Yn de lettere Midsiuwen kaam it Keninkryk Hongarije hieltyd faker yn konflikt mei it [[Osmaanske Ryk]], dat him fierder útwreide.<ref name="Mohacs">Nemzeti Emlékhely és Kegyeleti Bizottság, [https://www.nekb.gov.hu/nemzeti-emlekhelyek/mohacs/mohacs-nemzeti-emlekhely ''Mohács, Nemzeti Emlékhely''].</ref> Sultan [[Süleyman I]] sette nei syn troansbestiging yn 1520 syn ekspânsje yn 'e rjochting fan Jeropa krêftiger fuort en foel yn 1521 de súdlike ferdigeningsliny fan it Hongaarske keninkryk oan.<ref name="Mohacs" /> Op 29 augustus 1526 waard it leger fan kening [[Loadewyk II fan Hongarije|Loadewyk II]] by de [[Slach by Mohács]] ferslein troch it leger fan Süleyman I.<ref name="Mohacs" /> De nederlaach by Mohács hie grutte gefolgen foar de fierdere politike ûntjouwing fan it Hongaarske keninkryk.<ref name="Mohacs" /> [[Ofbyld:Battle of Mohács.jpg|thumb|De Slach by Mohács.]] === Osmaanske en Habsburchske perioade === Nei Mohács gie de machtsstriid om it keninkryk troch, wylst de Osmaanske oanwêzigens yn Hongarije fierder útwreide.<ref name="Osmanen">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Várostromok és ostromtechnikák a török elleni határvédelemben'', 6 july 2021.</ref> Yn 1541 namen de Osmanen [[Boeda]] yn, wêrnei't de politike ferdieling fan it eardere keninkryk yn trije gebieten in mear bliuwend karakter krige.<ref name="Mohacs" /> It sintrale part fan Hongarije kaam ûnder Osmaansk bestjoer, de westlike en noardlike dielen foarmen it troch de [[Habsburchers]] regearre Keninklik Hongarije en yn it easten ûntjoech him it [[Prinsdom Transsylvaanje]].<ref name="Mohacs" /> Yn de sechstjinde en santjinde iuw ûntstie yn it grinsgebiet in stelsel fan fersterke plakken en festingen dêr't Osmaanske en Habsburchsk-Hongaarske troepen foarinoar oer stiene.<ref name="Osmanen" /> Nei de ynname fan Boeda fierden de Osmanen nije fjildtochten om it sintrale gebiet fan harren hearskippij te befeiligjen en namen se ferskate Hongaarske festingen yn.<ref name="Osmanen" /> Yn 1684 waard yn it ramt fan de Hillige Liga besocht Boeda werom te feroverjen, mar dy belegering mislearre.<ref name="Boeda1686">R. Várkonyi Ágnes, [https://nektar.oszk.hu/hu/manifestation/610894 ''Buda visszavívása, 1686''], Móra, 1984.</ref> Twa jier letter waard Boeda, nei in belegering fan 75 dagen, yn 1686 op de Osmanen weromferovere.<ref name="Boeda1686" /> De weromferovering makke diel út fan in bredere militêre weromkringing fan it Osmaanske Ryk út it grutste part fan it eardere Keninkryk Hongarije.<ref name="Macartney">C. A. Macartney, ''Hungary: A Short History''.</ref> By de Frede fan Karlowitz fan 1699 joech it Osmaanske Ryk it grutste part fan syn Hongaarske gebieten op.<ref name="Macartney" /> === Revolúsje fan 1848 en Eastenryk-Hongarije === Yn de earste helte fan de njoggentjinde iuw ûntstie yn Hongarije in herfoarmingsbeweging dy't politike en ekonomyske feroaringen en de ûntwikkeling fan de Hongaarske taal en kultuer neistribbe.<ref name="Szeged">University of Szeged, [https://www.med.u-szeged.hu/kulfoldi-hallgatok/brief-history-of-hungary-150518/brief-history-of-hungary-2026-01-14 ''Brief History of Hungary''].</ref> Op 15 maart 1848 briek yn Pest in revolúsje út, dy't ûnderdiel wie fan de bredere revolúsjegolf fan 1848 yn Jeropa.<ref name="Revolúsje1848">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Az 1848–49-es forradalom és szabadságharc kora''.</ref> It plein foar it Hongaarsk Nasjonaal Museum wie dy deis ien fan de wichtichste gearkomstplakken fan de revolúsjonêren.<ref name="Revolúsje1848" /> As gefolch fan de revolúsje kaam ûnder minister-presidint [[Lajos Batthyány]] in ferantwurdlik Hongaarsk regear ta stân.<ref name="Aprilwetten">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/szszbml/hirek/a_haza_mely_csak_most_nyert_szabadsagaval_felvirulando_vala_veszelyben_van_az_1848 ''„A haza, mely csak most nyert szabadságával felvirulandó vala, veszélyben van.” Az 1848–1849-es forradalom és szabadságharc emlékére''], 14 maart 2025.</ref> Kening Ferdinand V bekrachtige op 11 april 1848 de saneamde Aprilwetten.<ref name="Aprilwetten" /> Dy wetten brochten wichtige politike, bestjoerlike en maatskiplike feroaringen en setten ûnder oare útein mei it ôfskaffen fan it liifeigenskip en de privileezjes fan de adel.<ref name="Aprilwetten" /> De ferhâlding mei it Habsburchske hof waard yn 'e rin fan 1848 hieltyd minder en de politike krisis groeide út ta in wapene konflikt.<ref name="Aprilwetten" /> Yn april 1849 behellen de Hongaarske troepen yn de maitiidskampanje ferskate militêre súksessen tsjin it keizerlike leger.<ref>Magyar Nemzeti Levéltár, ''Kossuth Windisch-Grätz ágyában'', 13 jannewaris 2015.</ref> Op 14 april 1849 ferklearre it parlemint yn Debrecen Hongarije ûnôfhinklik, ferklearre it it Hûs Habsburch-Lotharingen ôfset en keas it [[Lajos Kossuth]] ta gûverneur-presidint.<ref>Magyar Nemzeti Levéltár, ''A Függetlenségi Nyilatkozat'', 16 april 2013.</ref> It Habsburchske regear frege dêrnei militêre stipe fan it [[Russyske Keizerryk]].<ref name="Russysk1849">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/jnszml/hirek/torlesre_itelt_sorok_a_szabadsagharc_korabol ''Törlésre ítélt sorok a szabadságharc korából''].</ref> Russyske troepen foelen yn 'e simmer fan 1849 Hongarije binnen en stipe de Habsburchske legers tsjin de Hongaarske revolúsjonêre troepen.<ref name="Russysk1849" /> Op 13 augustus 1849 lei it leger fan [[Artúr Görgei]] by Világos de wapens foar de Russyske troepen del.<ref name="Arad">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/nml/az_aradi_vertanuk_emlekere ''Az aradi vértanúk emlékére''].</ref> Nei de nederlaach folgen represailles; op 6 oktober 1849 waarden yn Arad trettjin ofsieren fan it Hongaarske leger terjochtsteld en waard yn Pest ek de eardere minister-presidint Batthyány terjochtsteld.<ref name="Arad" /> Nei in perioade fan Habsburchsk absolutistysk bestjoer waard yn 1867 in kompromis sletten tusken it Habsburchske hof en de Hongaarske politike elite.<ref name="Kompromis">[https://mek.oszk.hu/02100/02185/html/3.html ''A polgárosodás fél évszázada (1867–1914)''], Magyar Elektronikus Könyvtár.</ref> It kompromis brocht yn Hongarije de grûnwetlike bestjoersfoarmen werom en regele de ferhâlding tusken de beide dielen fan de Habsburchske monargy op 'e nij.<ref name="Kompromis" /> Op 8 juny 1867 waard [[Frans Joazef I fan Eastenryk|Frans Joazef]] yn Boeda as kening fan Hongarije kroane.<ref name="Kompromis" /> De steat dy't út it kompromis fuortkaam, stiet bekend as [[Eastenryk-Hongarije]] en bleau bestean oant de ein fan de Earste Wrâldoarloch yn 1918.<ref>Leslie C. Tihany, ''The Austro-Hungarian Compromise, 1867–1918: A Half Century of Diagnosis; Fifty Years of Post-Mortem'', ''Central European History'', Cambridge University Press.</ref> === Earste Wrâldoarloch en Trianon === Nei it ynstoarten fan de Eastenryksk-Hongaarske monargy waard op 16 novimber 1918 yn Hongarije in republyk útroppen.<ref name="USHistory">Office of the Historian, U.S. Department of State, ''Hungary''.</ref> Yn maart 1919 waard de Hongaarske Riederepublyk útroppen, dy't oant augustus fan dat jier bestie.<ref name="Horthy">Catherine Horel, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/horthy-miklos/ ''Horthy, Miklós''], ''1914-1918 Online. International Encyclopedia of the First World War'', 22 maart 2016.</ref> Op 23 maart 1920 waard Hongarije op 'e nij ta in keninkryk útroppen, hoewol't de troan leech bleau.<ref name="USHistory" /> [[Miklós Horthy]] waard regint fan it keninkryk.<ref name="Horthy" /> Op 4 juny 1920 waard it [[Ferdrach fan Trianon]] ûndertekene, dat de grinzen fan Hongarije nei de Earste Wrâldoarloch fêstlei.<ref name="Trianon">Miklós Zeidler, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/trianon-treaty-of/ ''Trianon, Treaty of''], ''1914-1918 Online. International Encyclopedia of the First World War'', 8 oktober 2014.</ref> As it histoaryske Keninkryk Hongarije sûnder it autonome Kroaasje as ferlikingsbasis nommen wurdt, kromp it grûngebiet fan 282.870 km² foar de oarloch ta 92.963 km² yn it Hongarije fan Trianon.<ref name="Trianon" /> Yn dyselde berekkening naam it ynwennertal ôf fan 18.264.533 ta 7.615.117.<ref name="Trianon" /> Yn de ôfstiene gebieten wennen neffens de folkstellingsgegevens fan 1910 mear as 3,2 miljoen minsken dy't it Hongaarsk as memmetaal opjûn hiene.<ref name="Trianon" /> De grutste ôfstiene gebieten foelen ta oan Roemeenje, Tsjechoslowakije en it Keninkryk fan Serven, Kroaten en Slovenen.<ref name="Trianon" /> === Horthytiid, Twadde Wrâldoarloch en de Holocaust === Yn de perioade ûnder regint Horthy naam it Hongaarske regear ferskate anty-Joadske wetten oan.<ref name="Holocaust">United States Holocaust Memorial Museum, [https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-holocaust-in-hungary ''The Holocaust in Hungary''].</ref> It US Holocaust Memorial Museum pleatst de earste faze fan de Holocaust yn Hongarije yn 'e perioade fan om 1938 oant de Dútske besetting yn maart 1944 en stelt dat de Hongaarske oerheid yn dy perioade op eigen inisjatyf anty-Joadske wetten en maatregels trochfierde.<ref name="Holocaust" /> Hongarije sleat him op 20 novimber 1940 oan by it Tripartite Pact en waard dêrmei formeel in bûnsgenoat fan Nazy-Dútslân en de oare Asmachten.<ref>United States Holocaust Memorial Museum, ''Axis Powers and the Holocaust''.</ref> Yn 1941 naam Hongarije diel oan de oarloch tsjin de Sovjet-Uny.<ref>Ignác Romsics, "Hungary", yn David Stahel (red.), ''Joining Hitler's Crusade: European Nations and the Invasion of the Soviet Union, 1941'', Cambridge University Press, 2017, s. 79–106.</ref> Op 19 maart 1944 waard Hongarije troch Nazy-Dútslân militêr beset.<ref name="DutskeBesetting">United States Holocaust Memorial Museum, ''German Troops Occupy Hungary''.</ref> Horthy bleau ynearsten regint, mar ûnder Dútske druk waard minister-presidint Miklós Kállay ferfongen troch de pro-Dútske Döme Sztójay.<ref name="Holocaust" /> Under Sztójay wurke it Hongaarske regear mei de Dútske besettingsmacht gear en waarden nije anty-Joadske maatregels ynfierd.<ref name="Holocaust" /> Fan 15 maaie oant 9 july 1944 waarden likernôch 437.000 Joaden yn 147 treinen út Hongarije deportearre.<ref name="Holocaust" /> De deportaasjes waarden organisearre troch Dútske deportaasje-eksperts yn gearwurking mei Hongaarske gendarmes en oare Hongaarske autoriteiten.<ref name="Holocaust" /> Likernôch 420.000 deportearren waarden nei [[Auschwitz-Birkenau]] brocht.<ref name="Holocaust" /> Fan harren waarden likernôch 100.000 foar twangarbeid selektearre en omtrint 330.000 nei oankomst yn 'e gaskeamers fermoarde.<ref name="Holocaust" /> Horthy besocht op 15 oktober 1944 de striid tsjin de Sovjet-Uny te beëinigjen, mar de Dútsers en Hongaarske kollaborateurs namen de kontrôle oer.<ref name="Holocaust" /> Horthy waard ûnder Dútske druk oan 'e kant set en [[Ferenc Szálasi]], lieder fan de faksistyske en radikaal antysemityske Pylkkrúspartij, kaam oan it haad fan in nij regear.<ref name="Holocaust" /> Under it Pylkkrúsbestjoer gie de ferfolging en moard op de Joaden dy't noch yn Hongarije wiene troch.<ref name="Holocaust" /> Yn de winter fan 1944–1945 waard Boedapest troch it Sovjetleger omsingele en belegere.<ref name="Holocaust" /> Sovjettroepen feroveren Boedapest yn febrewaris 1945 en hiene yn april 1945 hiel Hongarije ynnommen.<ref name="Holocaust" /> It US Holocaust Memorial Museum skat dat fan de likernôch 825.000 Joaden dy't yn de Twadde Wrâldoarloch ûnder Hongaarsk gesach libben, sa'n 550.000 yn de Holocaust fermoarde waarden.<ref name="Holocaust" /> === Kommunistysk bewâld en de revolúsje fan 1956 === Nei de Twadde Wrâldoarloch bleau Hongarije ûnder militêre ynfloed fan de Sovjet-Uny.<ref name="FRUS1947">Office of the Historian, U.S. Department of State, ''Foreign Relations of the United States, 1947 – Hungary''.</ref> By de parlemintsferkiezings fan novimber 1945 krige de Partij fan Lytse Lânbesitters 57% fan de stimmen, wylst de Sosjaaldemokraten en de Kommunistyske Partij elk 17% behellen.<ref name="FRUS1947" /> Yn de folgjende jierren naam de kommunistyske ynfloed op de steat ta; de Sovjet-besettingsmacht spile dêr in wichtige rol by.<ref name="FRUS1947" /> It Hongaarske Nasjonaal Argyf datearret de kommunistysk-sosjalistyske diktatuer fan 1948 oant 1989.<ref name="Omkear">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/ol/virtualis_kiallitas/a_rendszervaltas_evei_magyarorszagon ''A rendszerváltás évei Magyarországon''].</ref> Hongarije waard yn 1955 lid fan it [[Warsjaupakt]].<ref name="NATO">NATO, ''Hungary and NATO''.</ref> Yn oktober 1956 ûntstie yn Boedapest in opstân tsjin it kommunistyske bestjoer en de Sovjet-oanwêzigens.<ref name="NATO" /> [[Imre Nagy]] kaam as minister-presidint oan it haad fan in regear dat ûnder mear de werynfiering fan in mearpartijestelsel oankundige.<ref name="FRUS1956">Office of the Historian, U.S. Department of State, ''Foreign Relations of the United States, 1955–1957 – Hungary, Editorial Note of 30 October 1956''.</ref> Nagy ferklearre Hongarije neutraal en kundige de úttreding út it Warsjaupakt oan.<ref name="NATO" /> [[Ofbyld:Flag of Hungary (1956 revolution).svg|thumb|Flagge fan de Hongaarske Revolúsje fan 1956.]] Op 4 novimber 1956 foelen Sovjettroepen Hongarije op grutte skaal oan en waard de revolúsje militêr ûnderdrukt.<ref name="Revolúsje1956">National Security Archive, ''The 1956 Hungarian Revolution'', 4 novimber 2002.</ref> Nagy socht taflecht yn de Joegoslavyske ambassade, waard letter arrestearre en nei in proses yn 1958 terjochtsteld.<ref name="Revolúsje1956" /> Nei de ûnderdrukking fan de revolúsje waard [[János Kádár]] mei Sovjetstipe de sintrale figuer fan it nije Hongaarske bestjoer.<ref name="Revolúsje1956" /> Neffens it Hongaarske Nasjonaal Argyf bleau it troch Kádár liede politike systeem nei 1956 noch mear as trije desennia bestean.<ref name="Omkear" /> === Demokratyske omkear en Jeropeeske yntegraasje === Yn de jierren tachtich waarden de ekonomyske en politike problemen fan it kommunistyske systeem hieltyd sichtberder en kamen der mear ûnôfhinklike boargerlike en politike organisaasjes.<ref name="Omkear" /> Yn 1987 waard it Hongaarsk Demokratysk Foarum oprjochte en fan 1988 ôf waarden mear iepenbiere opposysjegearkomsten holden.<ref name="Omkear" /> It Hongaarske Nasjonaal Argyf beskriuwt de jierren 1989–1990 as de ein fan it besteande sosjalistyske systeem en it begjin fan in parlemintêre demokrasy op grûn fan in mearpartijestelsel.<ref name="Omkear" /> Nei de ein fan it kommunistyske tiidrek rjochte Hongarije syn bûtenlânsk belied op yntegraasje yn westerske politike en feilichheidsorganisaasjes.<ref name="NATO" /> Op 12 maart 1999 waard Hongarije tegearre mei Tsjechië en Poalen lid fan de [[NATO]].<ref name="NATO" /> Op 1 maaie 2004 waard Hongarije lid fan de Jeropeeske Uny.<ref name="EU" /> Op 21 desimber 2007 waard it lân ûnderdiel fan it Schengengebiet.<ref name="EU" /> === Ienentweintichste iuw === By de parlemintsferkiezings fan 2010 krige Fidesz 263 fan de doe 386 sitten yn it parlemint.<ref name="Ferkiezings">Országgyűlés, ''Parlemintsferkiezings en mandaatferdieling''.</ref> By de ferkiezings fan 2014 en 2018 helle Fidesz-KDNP beide kearen 133 fan de 199 sitten.<ref name="Ferkiezings" /> Yn 2022 krige de alliânsje 135 fan de 199 sitten.<ref>Nemzeti Választási Iroda, ''Országgyűlési képviselők választása 2022 – Országgyűlés összetétele''.</ref> By de parlemintsferkiezings fan 12 april 2026 behelle de partij TISZA 141 fan de 199 sitten, tsjin 52 foar Fidesz-KDNP en seis foar Mi Hazánk.<ref name="NVI2026">Nemzeti Választási Iroda, [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026?filter=orszagos ''Országgyűlési képviselők választása 2026''].</ref> Op 9 maaie 2026 keas it nije parlemint TISZA-foarsitter [[Péter Magyar]] ta minister-presidint.<ref name="Magyar">Magyarország Kormánya, [https://kormany.hu/hirek/magyar-peter-magyarorszag-miniszterelnoke ''Magyar Péter Magyarország miniszterelnöke''], 9 maaie 2026.</ref> == Steatsynrjochting en polityk == [[Ofbyld:Hungarian Parliament Building 2023-9.jpg|thumb|It parlemintsgebou yn Boedapest.]] De Hongaarske grûnwet bepaalt dat Hongarije in republyk is en dat de publike macht fan it folk útgiet.<ref name="Grunwet" /> Dy macht wurdt neffens deselde grûnwet útoefene troch keazen fertsjintwurdigers en, yn útsûnderlike gefallen, streekrjocht troch it folk.<ref name="Grunwet" /> De grûnwet leit fierders it prinsipe fan de skieding fan machten fêst.<ref name="Grunwet" /> De Jeropeeske Uny omskriuwt Hongarije as in parlemintêre republyk.<ref name="EU" /> De minister-presidint is it haad fan it regear en oefenet de útfierende macht út, wylst de presidint it steatshaad is en benammen represintative funksjes hat.<ref name="EU" /> Bestjoerlik is it lân ferdield yn 19 komitaten, de haadstêd Boedapest en 25 stêden mei foech op komitaatsnivo.<ref name="EU" /> By de parlemintsferkiezings fan 12 april 2026 wiene 199 sitten yn it parlemint te ferdielen.<ref name="NVI2026" /> TISZA behelle 141 sitten, wêrfan 96 yn yndividuele kiesdistrikten en 45 fia de lanlike list.<ref name="NVI2026" /> Fidesz-KDNP krige 52 sitten, wêrfan 10 yn yndividuele kiesdistrikten en 42 fia de lanlike list, en Mi Hazánk krige seis sitten fia de lanlike list.<ref name="NVI2026" /> By de lanlike partijlistestimming helle TISZA 3.385.890 stimmen, oftewol 53,18% fan de jildige listestimmen.<ref name="NVIlist">Nemzeti Választási Iroda, [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026/orszagos-listak?filter=orszagos-eredmenyek&tab=partlistak ''Országos listák – Országgyűlési képviselők választása 2026''].</ref> Fidesz-KDNP helle 2.458.337 stimmen, oftewol 38,61%, en Mi Hazánk 358.372 stimmen, oftewol 5,63%.<ref name="NVIlist" /> As de kiesberjochtigen dy't per brief stimme mochten ek meirekkene wurde, wie de totale opkomst 78,99%.<ref name="NVI2026" /> Op 9 maaie 2026 keas it nije parlemint Péter Magyar ta minister-presidint.<ref name="Magyar" /> [[András Baka]] waard op 11 augustus 2026 troch it parlemint ta presidint keazen.<ref name="Baka">Sándor-palota, ''Baka András Magyarország új köztársasági elnöke'', 11 augustus 2026.</ref> Hy naam op 19 augustus 2026 it amt oer.<ref name="BakaAmt">Sándor-palota, ''A Sándor-palota közleménye dr. Baka András köztársasági elnök hivatalba lépéséről'', 19 augustus 2026.</ref> == Ekonomy en munt == De Hongaarske forint, mei de ynternasjonale falutakoade HUF, is de muntienheid fan Hongarije.<ref name="EU" /> Hongarije makket gjin diel út fan de eurosône; de forint docht net mei oan it Europeeske wikselkoersmeganisme ERM II.<ref name="Euro">European Commission, [https://economy-finance.ec.europa.eu/euro/eu-countries-and-euro/hungary-and-euro_en ''Hungary and the euro''].</ref> Der is gjin datum fêststeld foar de ynfiering fan de euro yn Hongarije.<ref name="Euro" /> Neffens de Jeropeeske Uny bedroech it bruto binnenlânsk produkt per ynwenner yn Hongarije yn 2023 €29.400, tsjin €38.100 foar de Jeropeeske Uny as gehiel.<ref name="EU" /> Yn it konverginsjerapport fan juny 2026 beoardiele de Europeeske Kommisje oft Hongarije en de oare EU-lidsteaten dy't de euro noch net ynfierd hawwe, oan de betingsten foar oergong op de mienskiplike munt foldiene.<ref>European Commission, [https://economy-finance.ec.europa.eu/publications/convergence-report-2026_en ''Convergence Report 2026''], 24 juny 2026.</ref> == Ynternasjonale organisaasjes == Hongarije waard op 6 novimber 1990 lid fan de [[Ried fan Europa]].<ref name="CoE">Council of Europe, [https://www.coe.int/en/web/portal/hungary ''Hungary – Member state''].</ref> Op 7 maaie 1996 waard it lân lid fan de [[Organisaasje foar Ekonomyske Gearwurking en Untwikkeling]] (OECD).<ref name="OECD">OECD, [https://www.oecd.org/en/countries/hungary.html ''Hungary and the OECD''].</ref> Hongarije wie dêrmei it 27e lidlân fan de organisaasje.<ref name="OECD" /> Op 12 maart 1999 waard Hongarije lid fan de NATO.<ref name="NATO" /> Op 1 maaie 2004 waard it lân lid fan de Jeropeeske Uny en yn desimber 2007 fan it Schengengebiet.<ref name="EU" /> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} {{EU}} [[Kategory:Hongarije| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Balkan]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 895]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1526]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1918]] [[Kategory:Republyk]] 90zg85ntfdd347u7vx60a16xx7sliru 0 3888 1240465 1217300 2026-09-11T07:28:48Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240465 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Wytmarsum, Arumerdyk.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Arumerdyk'' | wapen = [[Ofbyld:Wytmarsum vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Wytmarsum wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wytmarsum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_6_7_N_5_28_2_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 6' NB, 5° 28' EL}} | webside = http://www.witmarsum.net | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 7 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 28 | lon_sec = 2 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Wûnseradiel Wytmarsum.png | ôfbyldingstekst99 = ''Himrik fan Wytmarsum yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel.'' | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Wytmarsum''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Op de himrik fan Wytmarsum lizze ek de [[buorskip]]pen [[Easthim (Wytmarsum)|Easthim]], [[It Fliet (Wytmarsum)|It Fliet]], [[Harkesyl]], [[Hiemert]] (foar in part), [[De Kampen (Súdwest-Fryslân)|De Kampen]] en [[Kathuzum]]. Oant [[1949]] lei de buorskip [[Filens]] ek by Wytmarsum, dy't doe nei in weryndieling by [[Skettens]] kaam. Wytmarsum leit tichteby [[Rykswei 7|A7]] tusken de [[Ofslútdyk]] en [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] yn de buert fan [[Arum]], [[Penjum]] en [[Wûns]]. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wytmarsum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == Ut [[argeology]]ske fynsten hat bliken dien dat it doarp yn 'e iere [[midsiuwen]] op in [[terp]] ûntstie. Al yn 'e midsiuwen hat it doarp him yn 'e rin fan 'e tiid bûten de terp útwreide. It plak waard foar it earst yn 1270 as Witmarsum neamd. Oare âlde namme binne Witmerzim (1400), Withmarsum (1456) en Witmaersum (1505). De namme tsjut op it wenplak (hiem/um) fan Witmer. [[Ofbyld:2023 Wytmarsum, PKN-tsjerke (Martinus- of Koepeltsjerke).jpg|thumb|left|''De Koepeltsjerke.'']] Yn 1496 waard [[Menno Simons]] yn Wytmarsum berne. Hy is de ienige [[reformator|tsjerkeherfoarmer]] fan Nederlânske komôf, dy't in streaming neilitten hat mei mienskippen dy't rûnom op 'e [[Ierde|wrâld]] te finen binne. Geregeldwei komme der mennoniten nei it doarp om mei it berteplak fan Minne Simons yn 'e kunde te kommen. Krekt bûten Wytmarsum stiet in monumint op it plak oan ''It Fliet'' dêr't Simons preke hat. De tsjerke fan no is fan [[1633]], mar al yn de [[10e iuw]] stie op it plak de oan [[Martinus fan Tours|Martinus]] wijde tsjerke. Menno Simons wie dêr pastoar, doe't er yn 1535 ôfstân naam fan it [[katolisisme]] en foarman waard fan de [[minnisten]]. [[Ofbyld:20190903 Bongastate Witmarsum.jpg|thumb|left|''Bongastate.'']] Yn it doarp stiene eartiids ferskillende states, lykas de [[Aylvastate (Wytmarsum)|Aylvastate]]. It doarp krige yn 1896 in molkfabryk, 'De Goede Verwachting'. Mei de fúzje fan it molkfabryk yn 1965 mei dy fan [[Warkum]] kaam der yn 1966 in ein oan De Goede Verwachting. Oant 2011 wie Wytmarsum it haadplak fan de doe ophefte gemeente [[Wûnseradiel]]. == Mienskip == It [https://www.witmarsum.com/ doarpsbelang fan Wytmarsum] waard yn 1959 oprjochte. De doarpskrante fan Wytmarsum hjit '[https://www.facebook.com/dekoepel/ De Koepel]'. Aktiviteiten wurde organisearre troch it [https://www.facebook.com/wokwitmarsum/ WOK] (Wytmarsumer Ferdivedaasje Komitee). [https://www.facebook.com/zwembadmounewetter/ Mounewetter] is it iepenloft swimbad fan Wytmarsum. === Tsjerken === [[Ofbyld:2023 Wytmarsum, Nikolaas fan Tolentyntsjerke.jpg|thumb|260px|''[[Sint-Nikolaas fan Tolentyntsjerke (Wytmarsum)|Nikolaas fan Tolentyntsjerke]].'']] * [https://www.pknwitmarsum.nl/ PKN-gemeente Trijerisien] (Wytmarsum-Penjum-Surch). * [https://dgdelytsestreek.doopsgezind.nl/ Minnistegemeente De Lytse Streek] * [https://www.titusbrandsmaparochie.nl/geloofsgemeenschappen/witmarsum Titus Brandsmaparochy] === Skoallen === * [https://bonkelder.degreiden.nl/ Kristlike basisskoalle De Bonkelder] * [https://www.obsutskoat.nl/onze-school/missie-visie/ Iepenbiere basisskoalle De Utskoat] [[Ofbyld:2023 Wytmarsum, âlde gemeentehûs Wûnseradiel.jpg|thumb|260px|''Eardere gemeentehûs Wûnseradiel.'']] === Ferienings === It doarp hat fjouwer buertferienings: Fan Keats oant Harke, De Hikkesluters, It Klompke en De Stoarmhoeke. [[Doarpskrante]] is De Koepel. * [https://www.facebook.com/NijLibbenWitmarsum/ Fanfare Nij Libben] * [https://surprisewitmarsum.nl/ Toanielferiening Surprise] * [https://www.svmulier.nl/ Sportferiening Pim Mulier] ** [[Fuotbalferiening Mulier]] ** [https://www.kvpimmulier.nl/ Keatsferiening Mulier] * [https://www.facebook.com/p/Gymnastiekvereniging-VenO-100079465912576/ Gymnastykferiening 'Volhard en Overwin'] * [https://www.tennisclubwitmarsum.nl/ Tennisferiening Wytmarsum] * Follybalferiening Thrium === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 1999 || 2004 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 659 || 1628 || 1601 || 1516 || 1468 || 1546 || 1816 ||1804 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1733 || 1758 |} == Eveneminten == * De [[Triatlon Wytmarsum]] is in [[sport]]evenemint dat alle jierren yn 'e earste helte fan [[septimber]] of yn 'e lêste [[dagen]] fan [[augustus]] yn en om it [[doarp]] holden wurdt. It is in achtste [[triatlon]], besteande út 'e ûnderdielen [[swimmen]], [[hurdfytsen]] en [[hurddraven]]. Tagelyk hjirmei wurdt foar bern ek in saneamde ''kidsrun'' organisearre. * [https://www.oarsasoarswytmarsum.nl/ Oktoberfest Wytmarsum] == Berne == [[Ofbyld:2023 Wytmarsum, byld fan Pim Mulier.jpg|thumb|260px|''Pim Mulier.'']] * [[Menno Simons]] (1496-1561), [[reformator]]. * [[Hobbe Esaias fan Aylva]] (1696-1772), militêr. * [[Hobbe Smith]] (1862-1942), keunstskilder. * [[Pim Mulier]] (1865-1954), grûnlizzer moderne sport yn Nederlân. * [[Jochum Falkena]] (1881-1963), boargemaster. * [[Taede Zijlstra]] (1901-1945), keatser. * [[Frank Leyendekker]] (1928–2022), strider foar it behâld fan it Frysk hynder. * [[Sikke Smeding]] (1889–1967), lânboukundich yngenieur. * [[Jacob Reitsma]] (1945), CDA-politikus, boargemaster. * [[Hans Simons]] (1947-2019), PvdA-politikus. * [[Doekle Terpstra]] (1956), politikus en betsjoerder. * [[Jeroen Zeinstra]] (1975), hurdrinner. * [[Folkert van der Wei]] (1980), keatser. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:2023 Wytmarsum, nôt- en pelmûne De Undernimming.jpg|thumb|260px|''De Undernimming.'']] Midden yn it doarp stiet de [[Koepeltsjerke (Wytmarsum)|Koepeltsjerke]]. Oan de râne fan it doarp stiet sûnt ein [[19e iuw]] de katolike [[Sint-Nikolaas fan Tolentyntsjerke (Wytmarsum)|Nikolaas fan Tolentyntsjerke]]. East oan 'e doarpsrâne stiet oan de [[Wytmarsumer Feart]] de yn 1850 boude [[nôtmole|nôt-]] en [[pelmole]] [[De Undernimming (Wytmarsum)|De Undernimming]]. Sa'n 2,5&nbsp;km eastlik fan Wytmarsum stiet de [[Pankoekstermûne]], in út 1900 datearjende [[poldermole]]. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Wytmarsum rinne de folgjende buslinen: * '''Line 75:''' [[Minnertsgea]] - [[Boalsert]] fia [[Frjentsjer]] * '''Line 99:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Boalsert en [[Snits]] De buslinen troch Wytmarsum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === [[Ofbyld:2023 Wytmarsum, Mûnewei mei de Wytmarsumer Feart.jpg|thumb|260px|''Molewei.'']] Alle [[strjitten fan Wytmarsum]]. == Sjoch ek == * [[Wytmarsum (Brazylje)]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www2.pbf.nl/cgi-bin/gemeente.cgi?plaats=Witmarsum Tresoar, foto's fan Wytmarsum] * [http://www.witmarsum.net Wytmarsum] * {{Wikiwurdboek}} ---- <references/> {{commonscat|Witmarsum (Netherlands)}} ---- {{Koördinaten|53_6_7_N_5_28_2_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 6' NB, 5° 28' EL}} }} {{Súdwest-Fryslân}} {{DEFAULTSORT:Witmarsum}} [[Kategory:Wytmarsum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] 6iawugsxgi60aaeyvrky9uuiu1jxtgu 0 4114 1240431 1130591 2026-09-10T20:06:34Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240431 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Toppenhuzen, Tsjerkebuorren (2).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Tsjerkebuorren'' | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Toppenhuzen}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 4,55 km², wêrfan: <br> - lân: 3,95 km² <br> - wetter 0,60 km² | befolkingstichtens = 273 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân vlag.svg|20px]] [[Súdwest Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_00_44.8_N_5_41_47.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 00' N 5° 41' E}} | webside = [https://www.topentwelonline.nl/ topentwelonline.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 00 | lat_sec = 44.8 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 41 | lon_sec = 47.8 | lon_dir = E }} '''Toppenhuzen''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. It leit súdeast fan [[Snits (stêd)|Snits]] besuden it yndustryterrein ''Houkesloot II''. Mei Twellingea (ek Twellegea) foarmet Toppenhuzen in [[twillingdoarp]], dat bekend stiet as Top en Twel. Toppenhuzen hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Toppenhuzen}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == [[Ofbyld:Toppenhuzen..JPG|thumb|left|''It ferfier gie eartiids in soad oer it wetter.'']] Aldere nammen fan it doarp binne 'Opmanhusen' (1328), 'Opmanhwsum' (1491), 'Opmannahwsum' en 'Oppenhuysim' (1505). It doarp waard lâns [[It Ges]] boud, dat in ferbining hat mei de [[Houkesleat]] en it [[Prinses Margrietkanaal]]. De bewenners libben fan de feehâlderij, fiskerij en de boatebou. De [[Broersleat]] ferbynt it doarp mei de [[Wite Brekken]]. Foar de boeren wie it wetter wichtich om mei preamen by harren healannen te kommen. De [[Midsiuwen|midsiuwske]] tsjerke fan Toppenhuzen wie oan [[Jehannes de Doper]] wijd. De tsjerke hearde by de [[Sint-Jansberchkleaster|Johanniter kommanderij]] fan Snits.<ref>[https://corpusroemeling.nl/data.html Corpus Roemeling]</ref> Grytman D.G. van Burmania joech yn 1695 opdracht ta de ferfanging fan de midsiuwske tsjerke. De hjoeddeiske toer fan de tsjerke datearret fan 1817 en yn 1834 waard de tsjerke renovearre. Yn 1893 krige it doarp oan de Tsjerkebuorren (51) ek in [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke, dy't yn 1998 sletten en dêrnei ôfbrutsen waard.<ref>[https://reliwiki.nl/index.php?title=Oppenhuizen,_Tsjerkebuorren_51_-_Gereformeerde_Kerk Reliwiki, opropen 24 july 2023]</ref> Oant fier yn de 19e iuw bleaune Top en Twel isolearre plakken, dêr't de sleatten de belangrykste ferkearsieren wiene. Yn augustus 1866 waard útein set mei it ferhurdzjen fan de wei troch de twa doarpen, mar oars as Twellingea dêr't in lytse doarpskom ûntstie, bleau Toppenhuzen him as in [[lintdoarp]] ûntwikkeljen. Yn 'e jierren 1880 kamen de doarpen oan de tramline tusken Snits en [[De Jouwer|'e Jouwer]] te lizzen. Mei de oanlis fan de Rykswei 43 waard sûnt 1939 by Snits útein set en nei de iepening dêrfan gie it trochgeande ferkear langer net troch de doarpen Top en Twel. [[Ofbyld:Toppenhuzen, mûne 't Op (foto likernôch 1979).jpg|thumb|left|''In diel fan Toppenhuzen dat ein jierren 1970 oan it Snitser yndustryterrein ferlern gie.'']] Sûnt it lêste fearn fan de 20e iuw is der in soad feroare yn Toppenhuzen. Parallel oan de Rykwei waard healwei de jierren 1970 de A7 oanlein. Troch útwreiding fan it Snitser yndustryterrein is der fan de eardere iepen romte tusken de stêd en Toppenhuzen hast neat mear oer; oant [[1986]] stiene dêr noch in pear pleatsen mei in [[spinnekopmole]]. Yn 'e jierren 1980 krige it doarp yn de iepen romte tusken it âlde lintdoarp en de Rykswei 43 in soad nijbou. Yn Top en Twel bestie yn 'e jierren 1970 fûl ferset tsjin de anneksaasjeplannen fan de stêd Snits. Oant de opheffing fan de gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]] yn 2011 bleaune de doarpen ûnderdiel fan dy gemeente. Sûnt datjier hearre Top en Twel by de gemeente Súdwest-Fryslân. == Mienskip == Top en Twel hawwe sûnt 1918 in mienskiplike feriening foar [https://www.topentwelonline.nl/bedrijven/310/doarpsbelang-toppenhuzen-twellingea doarpsbelang]. Yn de buorren stiet it Multyfunksjonele Sintrum '[https://www.facebook.com/mfcitharspit/?locale=nl_NL It Harspit]'; it is tagelyk skoalle en sporthal. Der binne ek geregeld toanielfoarstellings of sportwedstriden. === Tsjerke === {{Apart|Jehannestsjerke (Toppenhuzen)}} [[Ofbyld:2023 Toppenhuzen, Jehannestsjerke (2).jpg|thumb|260px|''[[Jehannestsjerke (Toppenhuzen)|Jehannestsjerke]]'']] * [https://www.topentwelonline.nl/voorzieningen/357/protestantse-gemeente-oppenhuizen-uitwellingerga#agenda PKN-gemeente Top en Twel] === Skoalle === * [https://cbsitharspit.nl/ Kristlike basisskoalle It Harspit] [[Ofbyld:2023 Toppenhuzen, bebouwing oan de Afkelânsdyk.jpg|thumb|260px|''It Ges'']] === Ferienings === {| |valign=top| * [https://www.facebook.com/BadmintonclubTopTwel Badmintonklub Top en Twel] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/409/biljertferiening-dwers-troch-it-lekken Biljertferiening Dwers troch it lekken] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/246/bridgeclub-tops-in-twel Bridgeclub Tops in Twel] * [https://www.facebook.com/volleybalverenigingtent/ Follybalferiening Top en Twel] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/294/fugelwacht-toppenhuzen-twellegea Fûgelwacht Toppenhuzen-Twellegea] * [[Fuotbalferiening TOP '63|TOP '63]] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/24/gymnastiekvereniging-vlugheid-en-kracht Gymnastykferiening 'Vlugheid en Kracht'] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/324/smartlappenkoor-kommer-kwel Jankfoddekoar Kommer en Kwel] |valign=top| * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/289/christelijk-gemengd-koor-cantabile Kristlik mingd Koar Cantabilé] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/613/mienskipsorkest-toppenhuzen Mienskipsorkest Toppenhuzen] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/351/oranjevereniging-top-twel Oranjeferiening Top en Twel] * [https://www.topentwelsjongers.nl/ Shantykoar Top en Twelsjongers] * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100066667802068 Sylferiening Toppenhuzen-Twellegea] * [https://www.facebook.com/tcoppenhuizen/ Tennisklub Toppenhuzen] * [https://fordivedaesjetopentwel.nl/ Toanielferiening Fordivedaesje] |} [[Ofbyld:2023 Toppenhuzen, (eardere ) pleats Tsjerkebuorren 45.jpg|thumb|260px|''Tsjerkebuorren 45'']] ''(<small>De list is yn 2023 bywurke mei help fan de hiemside fan Top en Twel. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op dy [https://www.topentwelonline.nl/ hiemside])</small>'' === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2004 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 354 || 717 || 759 || 776 || 771 || 716 || 1170 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1071 || 1071 |} (''<small>Boarnen: 1840: Plaatsengids; 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/tjalleberd/ Alle Cijfers]</small>'') [[Ofbyld:2023 Toppenhuzen, Tsjerkebuorren 13.jpg|thumb|260px|''Tsjerkebuorren 13'']] === Berne === * [[Hielke Nauta]] (1932-2020), CDA-politikus * [[Geart fan der Mear]] (1944-), dichter, oersetter == Oars == Op de hoeke fan de Ferbiningswei en de Sjaardawei stiet yn Toppenhuzen it keunstwurk ''De Trije Bruorren'', yn 1996 makke troch [[Hennie de Boer]], yn opdracht fan de [[Kulturele Rie Wymbritseradiel]]. It byldet it reuzeteltsje De Trije Bruorren út. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Toppenhuzen rint de folgjende busline: * '''Line 99:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Boalsert]] en [[Snits]] De busline troch Toppenhuzen wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === De [[strjitten fan Top-en-Twel]] == Publikaasjes == * {{Aut|R. Steensma}} "It Bestek fan de yn 1695 nij to bouwen tsjerke yn Toppenhuzen(1969)" * {{Aut|O. Santema }} "Ta de Skiednis fan Toppenhuzen en Twellegea (1939)" * {{Aut|J. van der Bij}} "Pastoars, dûmnys en tsjerkefolk yn Top & Twel" * {{Aut|Sjirk Wybenga en Jan de Jong}} "De Streek fan Toppenhuzen en Twellegea bylâns" (1984) * {{Aut|Doarpsbelang}} "Mei groetnis fan de Twilling (1994)" - útjûn yn it ramt fan it 75-jierrich bestean fan Doarpsbelang {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Oppenhuizen|Toppenhuzen}} }} {{Koördinaten|53_0_46_N_5_41_43_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 1' NB, 5° 42' EL}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Toppenhuzen| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]] 4n2efu4wsmiu7uxihd1gzxqjxaum389 0 4116 1240432 1130585 2026-09-10T20:09:35Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240432 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2022 Twellegea, doarpssicht.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Doarpssicht'' | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Twellingea}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 5,54 km² <br> werfan lân: 4,30 km² <br> werfan wetter 1,24 km² | befolkingstichtens = 94 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân vlag.svg|20px]] [[Súdwest Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_00_12_N_5_42_21_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 00' N 5° 42' E}} | webside = [https://www.topentwelonline.nl/ topentwelonline.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 00 | lat_sec = 12 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 42 | lon_sec = 21 | lon_dir = E }} '''Twellingea''' is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], krekt súdeast fan [[Snits (stêd)|Snits]]. De ynwenners fan Twellingea neame harren doarp ek wol ''Twellegea''. Twellingea hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Twellingea}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Beskriuwing == It doarp, dat oan [[it Ges]] en de [[Easterbrêgesleat]] leit, foarmet tegearre mei [[Toppenhuzen]] it twillingdoarp 'Top en Twel'. Oan de súdkant fan it doarp leit it [[Prinses Margrietkanaal]], it Ges jout it doarp ferbining mei de [[Houkesleat]]. Fia Toppenhuzen hat it doarp oer de wei ferbining mei Snits. De lizzing oan it wetter, ticht by de [[Snitser Mar]], makket it doarp geskikt foar de wettersport. == Skiednis == [[Ofbyld:2022 Twellegea, de goed sân meter hege brêge oer it Prinses Margrytkanaal.jpg|thumb|left|250px|''Prinses Margrytkanaal by Twellingea'']] It doarp ûntstie as in wetterdoarp dat bewenne waard troch boeren. Lang bleau ien paad de ferbining oer it lân en foar de rest moast alles oer it wetter barre. Nei it oanlizzen fan in dyk yn 1866-1868 ûntwikkele Twellegea him net lykas Toppenhuzen as in lintdoarp. De doarpskearn bleau op it wetter rjochte. Yn it suden fan it doarpsgebiet lei súdlik fan de [[Easterbrêgesleat]] de [[buorskip]] it [[Súdein]], dat him nei de oanlis fan de dyk letter wol as in lint ûntwikkele. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] ûnstie der groei fan it doarp en stadichoan groeide Twellegea oan Toppenhuzen fêst. Troch de oanlis fan it [[Prinses Margrietkanaal]] waard it Súdein midstwa snien yn in Lyts Súdein en it Greate Súdein. Yn de twadde helte fan de 20e iuw waard Twellegea in echt wettersportplak. Oant 2011 lei Twellingea yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]]. === States en stinzen === Yn de omkriten fan Top en Twel wennen yn de lette midsiuwen de [[haadling]]enfamyljes Bonninga, Reinarda en Sjaerda en hienen sadwaande ek hege funksjes. De famylje Reinarda wenne op Reinardastate. Ien fan de Bonninga’s wie troud mei in Reinarda en lettter binne de Sjaerda’s ek wer oan de Bonninga’s lieard. Dat wie yn de tiid fan de [[Skieringers en Fetkeapers]], sa tusken 1450 en 1500. Snits (en ek de Sjaerda’s) wienen Skier en Ljouwert wie Fet. Op [[22 maart]] [[1491]] hawwe de Fetkeapers de stins fan de Sjaerdas yn Toppenhuzen platbaarnd. == Mienskip == Sûnt 1918 bestiet Doarpsbelang Toppenhuzen-Twellingea. De Twilling is it doarpskrantsje fan Top-en-Twel. It doarpshûs is ûnderbrocht yn it yn 1980 boude multyfunksjonele sintrum 'It Harspit', dêr't ek de basisskoalle is. It Harspit stiet yn Toppenhuzen. === Tsjerke === {{Apart|Hermestsjerke (Twellingea)}} [[Ofbyld:2022 Twellegea, Hermestsjerke.jpg|thumb|260px|''Hermestsjerke'']] * Protestantske gemeente Toppenhuzen-Twellingea. De tsjinsten fan de PKN wurde alle wiken yn de Toppenhúster Jehannestsjerke fierd. De eardere herfoarme tsjerke fan Twellingea wurdt net mear brûkt en is oerdroegen oan de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]]. De tsjerke draacht tsjintwurdich wer de namme fan de âlde patroanhillige fan Twellingea, [[Hermes fan Rome]] en is de iennige tsjerke mei dy namme. De grifformearden fan Top en Twel tsjerkten yn Toppenhuzen oan de Tsjerkebuorren 51. Dy tsjerke is yn 1999 ôfbrutsen; it oargel fan de grifformearde tsjerke is bewarre bleaun en ferhûze nei de [[tsjerke fan Turns]]. === Skoalle === [[Ofbyld:2022 Twellegea, Buorren 41.jpg|thumb|260px|''Doarpskom'']] * [https://cbsitharspit.nl/ Kristlike basisskoalle 'It Harspit'] [[Ofbyld:2022 Twellegea, eardere molkfabryk, letter wettersportsintrum.jpg|thumb|260px|''Eardere molkfabryk, letter wettersportsintrum'']] === Ferienings === {| |valign=top| * [https://www.facebook.com/BadmintonclubTopTwel Badmintonklub Top en Twel] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/409/biljertferiening-dwers-troch-it-lekken Biljertferiening Dwers troch it lekken] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/246/bridgeclub-tops-in-twel Bridgeclub Tops in Twel] * [https://www.facebook.com/volleybalverenigingtent/ Follybalferiening Top en Twel] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/294/fugelwacht-toppenhuzen-twellegea Fûgelwacht Toppenhuzen-Twellegea] * [[Fuotbalferiening TOP '63|TOP '63]] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/24/gymnastiekvereniging-vlugheid-en-kracht Gymnastykferiening 'Vlugheid en Kracht'] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/324/smartlappenkoor-kommer-kwel Jankfoddekoar Kommer en Kwel] |valign=top| * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/289/christelijk-gemengd-koor-cantabile Kristlik mingd Koar Cantabilé] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/613/mienskipsorkest-toppenhuzen Mienskipsorkest Toppenhuzen] * [https://www.topentwelonline.nl/sport-en-vrije-tijd/351/oranjevereniging-top-twel Oranjeferiening Top en Twel] * [https://www.topentwelsjongers.nl/ Shantykoar Top en Twelsjongers] * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100066667802068 Sylferiening Toppenhuzen-Twellegea] * [https://www.facebook.com/tcoppenhuizen/ Tennisklub Toppenhuzen] * [https://fordivedaesjetopentwel.nl/ Toanielferiening Fordivedaesje] |} [[Ofbyld:2022 Twellegea, eardere stasjon fan de steamtram (1947 sletten).jpg|thumb|260px|''It yn 1947 sletten tramstasjon fan Twellingea'']] ''(<small>De list is yn 2023 bywurke mei help fan de hiemside fan Top en Twel. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op dy [https://www.topentwelonline.nl/ hiemside])</small>'' === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 ||1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 262 || 473 || 419 || 417 || 350 || 308 || 432 || 374 || 420 |} === Berne === * [[Margreet de Boer]] (1964-), politikus GrienLinks * [[Arjen Visserman]] (1965-), atleet * [[Rienk Nauta]] (1987-), langebaanrider * [[Sjoerd de Vries (reedrider)|Sjoerd de Vries]] (1988-), langebaanrider * [[Yvonne Nauta]] (1991-), langebaanrider * [[Nyck de Vries]] (1995-), autocoureur == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Twellingea rint de folgjende busline: * '''Line 99:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Boalsert]] en [[Snits]] De busline troch Twellingea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Binnebaan, Brêgefinne, Brêgesleatswei, Buorren, Bûtebaan, Bybaan, Eastwei, Grutte Súdein, Koartebaan, Langebaan, Leijepoel, Leyesleatswei, Lytse Súdein, Sjuwedyk, Súdwei. == Ryksmonuminten yn Twellingea == Njonken de Hermestsjerke en in pear hûzen fan giele stien oan de Buorren 43 en 45 hat it doarp noch benoardeasten it doarp de [[19e iuw]] boude [[Geau's Mole]], dy't it natoergebiet de [[Geaupolder]] bemealt. It [[spinnekop]]ke docht dat tegearre mei twa [[Wynmotor|Amerikaanske wynmotors]], de wynmotors [[Wynmotor Twellingea 1|Twellingea 1]] en [[Wynmotor Twellingea 2|2]]. <gallery> Twellegea, Geau's Mûne.jpg|''Geau's Mole'' Windmotor Uitwellingerga zuid 14.JPG|''Wynmotor 1'' Windmotor Uitwellingerga noord 01.JPG|''Wynmotor 2'' </gallery> == Ferskaat == De leden fan it bekende popduo [[Maywood]] groeiden op yn Twellingea. == Publikaasjes == * {{Aut|R. Steensma}} "It Bestek fan de yn 1695 nij to bouwen tsjerke yn Toppenhuzen(1969)" * {{Aut|O. Santema }} "Ta de Skiednis fan Toppenhuzen en Twellegea (1939)" * {{Aut|J. van der Bij}} "Pastoars, dûmnys en tsjerkefolk yn Top & Twel" * {{Aut|Sjirk Wybenga en Jan de Jong}} "De Streek fan Toppenhuzen en Twellegea bylâns" (1984) * {{Aut|Doarpsbelang}} "Mei groetnis fan de Twilling (1994)" - útjûn yn it ramt fan it 75-jierrich bestean fan Doarpsbelang {{Boarnen|boarnefernijing= *[http://www.topentwelonline.nl/site/index.php?sp=15 Webstek Top en Twel] *[http://www.historischekerken.nl/Friesland/Uitwellingerga.html Tsjerke fan Twellingea] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Uitwellingerga|Twellegea}} }} {{Koördinaten|53_0_12_N_5_42_21_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 0' NB, 5° 42' EL}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Twellingea| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]] 75e19hsh6n74si1wpxhzq0671mteto3 0 4978 1240496 1223202 2026-09-11T10:37:47Z Anoniem-NOF 39410 /* Iepenbier Ferfier */ 1240496 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Lemmer, Koartestreek mei Tsjerke oan it Dok.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Koartestreek mei Tsjerke oan it Dok'' | wapen = [[Ofbyld:Flag of Lemsterland.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Lemmer wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Lemmer}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/hallum/#:~:text=Woonplaats%20Hallum%20telt%201.273%20unieke,1.442%20auto's%20en%20236%20bedrijfsvestigingen. Alle Cijfers (it neamde ynwennertal is ynklúsyf it bûtengebiet fan Eanjum.)]</ref> | oerflak = 22,58 km², wêrfan: <br> lân: 19,22 km² <br> wetter: 3,36 km² </br> | befolkingstichtens = 540 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:De Friese Meren vlag.svg|20px]] [[De Fryske Marren]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|6}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|359}} | postkoade = 8530-8532 | netnûmer = 0514 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_50_41.7_N_5_42_37.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 50' N 5° 42' E}} | webside = [https://www.lemmer.net/ Nijs fan De Lemmer] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 50 | lat_sec = 41.7 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 42 | lon_sec = 37.8 | lon_dir = E }} '''De Lemmer''' is in plak ([[flekke]]) yn de gemeente [[De Fryske Marren]] en wie it haadplak fan de eardere gemeente [[Lemsterlân]]. It is ien fan de drokste wettersportplakken fan [[Fryslân]]. De flekke hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Lemmer}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). De Lemmer hat in sintrumfunksje foar Súdwest-Fryslân en it noardlik part fan [[Flevolân]]. Westlik fan de Lemmer begjint it [[Prinses Margrietkanaal]]. Op [[Teakesyl]], goed oardel kilometer westlik fan De Lemmer, stiet it wrâlderfgoed [[Yr. D.F. Woudagemaal|Woudagemaal]]. Oan de Plattedyk leit dêr ek in [[Joadsk begraafplak (Teakesyl)|joadsk tsjerkhôf]]. [[Ofbyld:Lemmer-OpenTopo.jpg|thumb|260px|Plattegrûn fan De Lemmer]] == Skiednis == De earste Lemsters fêstigen har op it plak dêr't de Rien en de Sylroede byinoar komme. Wannear't se dat krekt diene is net bekend. De Lemmer wurdt oan it begjin fan de [[14e iuw]] neamd, mar earder al, yn [[1228]], komt de namme "Lenna" foar yn stikken fan de biskop fan [[Utert (stift)|Utert]]. Nei alle gedachten kin der in link lein wurde nei de namme "Lammerbroeke", dy't yn [[1165]] foarkomt as in eardere foarm fan "[[Lemsterhoeke]]". Dat wie in lytse festing westlik fan De Lemmer, dy't om 1400 hinne troch de Hollanners ferwoaste waard. De festing is net op 'e nij boud, mar it plak en de namme binne noch altyd yn swang, benammen by skippers en fiskers. Stadichoan waard it plakje oan de [[Sudersee]] grutter. Troch de lizzing wie it in daalders plakje foar keaplju en ambachtslju. De Lemmer wie troch syn lizzing lykwols ek kwetsber. It hat ferskate kearen ûnder de ynfloed fan Hollân stien. Dat barde ûnder oaren yn [[1107]] doe't greve [[Willem I fan Hollân]] yn [[Eastersee]] in boarch bouwe liet yn ferbân mei de striid tsjin de hear fan [[De Kuunder]]. Op De Lemmer stie letter ek in kastiel. Dat waard yn [[1422]] boud troch [[Jan fan Beieren]], dy't troch de [[Skieringers]] as beskermhear nei [[Fryslân]] helle wie. Hy waard ek wol "Jan sûnder Genede" neamd en hy sil op De Lemmer moai wis gjin populêr man west hawwe. Ek [[Karel fan Egmond]], hartoch fan Gelre bemuoide him mei Fryslân. Hy liet yn [[1521]] op De Lemmer in blokhûs sette dat er twa jier letter oan de Boergonjers ferlear. Hoe't it kastiel, de boarch en it blokhûs der útsjoen hawwe is net bekend. De Lemmer hat ek noch ûnder Spaanske ynfloed stien. Yn de [[Tachtichjierrige Oarloch]], om krekt te wêzen yn [[1581]], oermasteren dy tagelyk mei [[Sleat (stêd)|Sleat]] it doarp. Krap 100 jier letter yn [[1672]] besocht ek [[Bernhard von Galen]], biskop fan Münster De Lemmer ûnder syn bewâld te krijen, mar dy misje mislearre. [[Ofbyld:De Lemmer, âlde riedshûs oan de Dimpte Grêft.jpg|thumb|250px|left|Ald riedshûs oan de Dimpte Grêft]] Yn [[1799]] falle de Ingelsken del op De Lemmer. Der wie oarloch tusken [[Ingelân]] en [[Frankryk]] en de Republyk bleau net bûten skot. Ingelske oarlochskippen farden de Sudersee op: [[Inkhuzen]], [[Medemblik (plak)|Medemblik]] en [[Starum]] waarden troch harren beset. Koart dêrnei kamen se op De Lemmer oan. It Lemster beurtskip, wêrmei't de ûndernimmende Poppe Jans al mannich tocht nei Amsterdam makke hie, waard by [[Urk]] oermastere. De opfarrenden waarden nei Starum brocht. Op [[24 septimber]] ferskynden twa Ingelske oarlochskippen foar de haven fan De Lemmer. Kaptein [[James Boorder]] gie ûnder dekking fan in wite flagge yn in sloep oan wâl om mei de bestjoerder te ûnderhanneljen. In fûle stoarm needsake him om oan wâl te oernachtsjen. Trije dagen letter kaam er werom en easke De Lemmer op foar de Ingelsken, alle laden skippen ynbegrepen. By wegering soe De Lemmer oan grús sketten wurde. De bestjoerders wiisden it lykwols ôf. Se hiene betrouwen yn de 500 swier wapene Bilkers dy't op De Lemmer delstrutsen wiene. Der wie lykwols gjin hâlden oan. Oardel oere nei't de Ingelsken begûn wiene mei it besjitten fan De Lemmer, waard de flagge op 'e tsjerketoer setten as teken fan oerjefte. == Mienskip == [[Ofbyld:De Lemmer, Turfland 1 fanút de Flevostrjitte.jpg|thumb|260px|Flevostrjitte]] De krante [https://lemsternijs.nl/ Lemsternijs] fersoarget it nijs fan De Lemmer en omkriten === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2014 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 4.608 || 4.704 || 5.001 || 6.041 || 6.791 || 10.110 || 10.375 |} === Ferienings === [[Ofbyld:De Lemmer, Polderdyk.jpg|thumb|260px|Polderdyk]] [[Ofbyld:De Lemmer, Sint-Willibrordustsjerke.jpg|260px|thumb|Sint-Willibrordustsjerke]] ==== Sport ==== * DWOTS - Minytrampoline * Gymnastykferiening Pegasus * Kuorbalferiening De Lemmer * Badmintonferiening De Lemmer * Tennisferiening Ready Again * Foljebalferiening LVC * Iisferiening Preamkeskouwers * Fuotbalferiening [[CVVO]] De Lemmer [https://www.cvvo.nl] * [[Fuotbalferiening De Lemmer]] * [http://www.mhclemmer.nl/ Hockeyclub MHC Lemmer] * Iisferiening Lemmer ==== Muzyk ==== * Nederlânsk herfoarme koar Cantemus Dominum * Muzyk- en sjongferiening Excelsio * Lemster Manljuskoar * === Tsjerken === * [[Tsjerke oan it Dok]] (PKN) * [[Sint-Willibrordustsjerke (De Lemmer)|Sint-Willibrordustsjerke]] (Roomsk) * Eben-Haëzer (protestantske gemeente op grifformearde grûnslach) * Nij-Apostolyske tsjerke * Baptistegemeente * Apostolysk Genoatskip * Grifformearde tsjerke (yn it ramt fan de foarming fan de PKN-gemeente yn 2019 bûten gebrûk steld). === Evenminten === [[Ofbyld:De Lemmer, Lemsterslûs.jpg|thumb|260px|Lemsterslûs]] [[Ofbyld:Overzicht achterzijde vanaf de dijk - Lemmer - 20341383 - RCE.jpg|thumb|260px|Woudagemaal]] * Alle jierren wurdt de ''Lemsterwike'' holden, dit is in wike mei eveneminten wêr't sa'n 85.000 minsken yn 't jier op ôf komme. * Alle jierren yn [[augustus]] wurdt sûnt [[2010]] op it [[strân]] fan De Lemmer it [[muzykfestival]] [[Glemmer Beach]] holden. === Berne === * [[Rienk van Veen]] (1865-1929), politikus * [[Roelof Klein]] (1877-1960), roeier, earste Nederlânske gouden medaljewinner op de Olympyske Spullen. * [[Jan Pen]] (1921-2010), ekonoom * [[Pieter Verhoeff]] (1938-2019), regisseur * [[Jack de Vries]] (1968), foarljochter, [[spindoctor]] en steatssekretaris fan definsje. * [[Rintje Ritsma (reedrider)|Rintje Ritsma]] (1970), hurdrider ("de bear fan De Lemmer") * [[Wieteke Cramer]] (1981), hurdrydster * [[Epke Zonderland]] (1986), turner == Musea == * It [[Yr. D.F. Woudagemaal]] ynformearret oer de krêft fan wetter en steam en de wurking fan it gemaal. It Woudagemaal is yn 1998 troch [[UNESCO]] útroppen ta [[wrâlderfgoed]]. * Eartiids siet [[Aldheidkeamer Lemster Fiifgea]] oan de Dimpte grêft ûnder it âlde gemeentehûs, no sit it oan de Nijbuorren. It jout omtinken oan de eardere Sudersee, de feanterij en it museum hat in grutte kolleksje keunst-ierdewurk fan de eardere Lemster ierdewurkfabryk fan Cornelis Steenstra. * Oan de Kadyk is it Dûkmuseum. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Oer De Lemmer rinne de folgjende buslinen: * '''Line 41:''' De Lemmer - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Balk]] * '''Line 48:''' De Lemmer - It Hearrenfean fia [[Sint-Jânsgea]] * '''Line 77:''' De Lemmer - [[Emmeloard]] * '''Line 315:''' Emmeloard - [[Grins (stêd)|Grins]] fia It Hearrenfean De buslinen 41, 48 en 315 oer De Lemmer wurde fersoarge troch Qbuzz. Busline 77 wurdt fersoarge troch [[RRReis]]. === Strjitten === Alle [[strjitten op De Lemmer]]. == Ferskaat == * De [[Lemster aak]] (in tradisjonele platboaiem) komt fan De Lemmer. ''[[De Groene Draeck]]'', it sylskip fan keninginne Beatrix, is in Lemster aak. == Sjoch ek == * [[List fan plakken oan of yn de eartiidske Sudersee]] * [[List fan gemeentlike monuminten op De Lemmer]] == Ofbylden == <gallery> Ofbyld:De Lemmer, Tsjerke oan it Dok.jpg|''[[Tsjerke oan it Dok]] (PKN)'' Ofbyld:De Lemmer, 'de Lemster Fiskerman'.jpg|thumb|''De Lemster Fiskerman'' Ofbyld:De Lemmer, Langestreek 22.jpg|''Ryksmonumint oan de Langestreek'' Ofbyld:Sluis Rien Lemmer 01.JPG|''[[Rienslûs]]'' Ofbyld:De Lemmer, stoarmpeal.jpg|''Stoarmpeal'' Ofbyld:Vuurtoren Lemmer 10c.JPG|''Fjoertoer'' Ofbyld:De Lemmer, Aldeslûs 9.jpg|thumb|''Aldeslûs 9'' Ofbyld:De Lemmer, Nijbuorren, ferbouwing fan de eadere grifformearde tsjerke.jpg|''Nijbuorren mei de eadere grifformearde tsjerke'' </gallery> == Keppeling om utens == * [https://www.hartvanlemmer.nl/ Side 'Hert fan Lemmer' oer de aktiviteiten op 'e Lemmer] * [https://oudlemmer.nl/nieuws/artikel/Geschiedenis#:~:text=De%20eerste%20Lemsters%20vestigden%20zich,de%20bisschop%20van%20Aartsbisdom%20Utrecht. Stifting 'Oud Lemmer'] * [https://www.offringa.nl/lemmer.htm Side fan Dick Offinga oer De Lemmer] {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://www.lemmer.net/ Nijs fan De Lemmer] *[http://www.lemsterland.nl/ Webstek Lemsterlân] *[http://www.lemsteraakfotohielke.nl/ Oer de Lemster Aak] *[http://www.zuidfriesland.nl/ Krante Súdwest Fryslân] *[https://www.woudagemaal.nl/ Yr. Woudagemaal] *[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:1fMrpcQzr4AJ:www.spanvis.nl/Straatnamen%2520zijn%2520ook%2520Monumenten/index2.htm Oer de strjitnammen op De Lemmer] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lemmer|De Lemmer}} }} {{De Fryske Marren}} {{Koördinaten|52_50_40_N_5_42_43_E_type:city(10054)_zoom:15_region:NL|52° 51' N, 5° 43' EL}} {{DEFAULTSORT:Lemmer, De}} [[Kategory:De Lemmer| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Lemsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] s4aihwe5wafw58oexu2olmxkjmahz25 0 6269 1240467 1182032 2026-09-11T07:30:39Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240467 wikitext text/x-wiki {{Doarpstabel | doarpsnamme = Wiuwert | flagge = Wieuwerd vlag.svg | wapen = Wiuwert wapen.svg | lokaasje = Map NL Littenseradiel Wiuwert.png | gemeentenamme= [[Súdwest-Fryslân]] | teljier = 2009 | ynwennertal = 244 | webstee = [http://www.loraco.nl/artikel/de_wiuwert_mummies_sid-11-235.htm Oer de mummy's] }} [[Ofbyld:Wieuwerd church.JPG|thumb|200px|De noardside fan de tsjerke, mei de âldste muorre fan it gebou]] '''Wiuwert''' is in doarp yn de [[Fryslân|Fryske]] gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]], makke Wiuwert diel út fan de gemeente [[Baarderadiel]]. Dêrnei kaam it yn de nij foarme gemeente [[Littenseradiel]] te lizzen. Op 1 jannewaris 2018 waard Littenseradiel opdield en kaam Wiuwert yn de gemeente Súdwest-Fryslân te lizzen. == Goudskat == [[Ofbyld:Wiewerd goudschat.JPG|thumb|left|200px|''Goudskat fan Wiuwert'']] [[Ofbyld:Wieuwerd. Mummie in de Grafkelder 1950.jpg|thumb|Ien fan de mummys yn de grêfkelder]] [[File:In het friese dorp Wieuwerd is een aantal lijken door de eeuwen heen in redelijke staat bewaard gebleven-32976.ogv|thumb|[[Polygoonsjoernaal]] 1978, reportaazje oer de mummys fan Wiuwert]] Yn 1866 waard by terpôfgravings in grutte goudskat fûn mei [[byzantynsk]]e en [[Frankyske Ryk|frankyske]] munten út de [[7e iuw]]. Se waarden net brûkt yn in jildekonomy mar waarden droegen as sieraden. De skat bestiet út in [[fibula]], ringen en earhingers. Yn de brakteaten binne Romeinske munten ferwurke. De munten binne ûnder oare fan [[Justinianus I|Justinianus]] út de [[6e iuw]] en wurde bewarre yn it [[Ryksmuseum fan Aldheden]] yn [[Leien]]. == Mummy's == Wat Wiuwert echt bekend makke hat is de ferneamde [[grêfkelder]] ([[1609]]) ûnder de, yn haadsaak [[19e iuw]]ske [[Nikolaastsjerke (Wiuwert)|tsjerke]]. Yn de grêfkelder ûntdutsen timmerlju yn maart [[1765]] by tafal in alvetal liken dy't op natuerlike wize mummifisearre binne. De kisten stienen op skragen. Yn de kisten sieten in hast geef lichem mei moaie klean oan. De kisten wienen mei linnen beklaaid. Sân kisten binne yn de rin fan de tiid ferdwûn. Guon miene dat se wolris brûkt wêze kinne troch de [[universiteit fan Frjentsjer]]. Fjouwer fan dy iuwenâlde [[mummy]]s binne noch yn de grêfkelder te besjen en foarmje sûnt jierren in toeristyske attraksje. Hoe't it kin dat de liken nea fergien binnen is net rjocht dúdlik. Der wurdt tocht oan de loftstream en fochtichheidsgraad yn de grêftombe as oarsaak, mar elk ûndersyk dat definityf útslútsel jaan kin oer de oarsaak wurdt net tastien troch de tsjerke. Dit omt men de mystike sfear dy't no om de mummifikaasje hinget sa hâlde wol <small>(boarne?)</small>. Ek oer de identiteit fan de mummy's bestiet gjin wissichheid. It binne wierskynlik de resten fan leden fan de Walta-famylje en/of resten fan inkele [[Labadisten]]. Dizze fromme sekte kaam yn de 17e iuw ek op it Waltaslot. (De yntellektuele en artistike [[Anna Maria van Schuurman]] wie in bekende labadist). Wis is yn elk gefal de identiteit fan in freon fan de Walta's, goudsmit Stellingwerf fan Ljouwert. De smid leit links en fan him mist de rjochter ûnderearm. Neis him leit de 'ferjitten frou' mei de earms op it liif teard. Nûmer trije is de man mei it kaakabses en rjochts, ûnder in glêzen deksel, it lichem fan in famke (1610) dat nei alle gedachten [[tuberkuloaze]] hân hat. Om te demonstrearjen dat de singeliere grûngesteldheid en kâlde loftstream noch altyd har wurk dogge, is yn de rin fan de tiid in tal deade fûgels yn de romte ophong. Ek al dizze fûgels binne net fergien mar mummifisearre. It mummifisearjen hat grif net de bedoeling west, want de lichems wiene net balseme. Omdat it rêstplak yn 1609 boud waard is yn 2009 it 400-jierrich bestean betocht. == Ferskaat == *Op [[25 jannewaris]] [[1972]] baarnde de eardere molkfabryk fan Wiuwert ôf. *Mei [[Britswert]] hat Wiuwert in wynmole delsette litten tusken de beide doarpen. == Mienskip == Mei Britswert hat Wiuwert ien feriening foar Doarpsbelang: De Twa Doarpen. De Pikeloer is de doarpsskoalle. === Befolking === * [[1954]] - 216 * [[1959]] - 234 * [[1964]] - 219 * [[1969]] - 180 * [[1974]] - 183 * [[2004]] - 260 == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Wiuwert rint de folgjende busline: * '''Line 35:''' [[Snits]] - [[Frjentsjer]] De busline troch Wiuwert wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:Wieuwerd centre.JPG|thumb|Buorren]] === Strjitten === * ''Aldfeart'' - * ''Bessens'' - de buorskip [[Bessens]] noardeast fan Wiuwert * ''Froonackerdyk - [[Froonacker]] wie de âlde namme foar Frjentsjer * ''Klaaiterp'' - * ''Labadistendyk'' - [[Labadisten]] binne in leauwensrjochting * ''Middelsee'' - eardere wetter de [[Middelsee]] * ''Oer de Feart'' - * ''Slinke'' - * ''Swaanwerterdyk'' - dyk nei de buorskip [[Swaanwert]] * ''Terp'' - == Berne yn Wiuwert == * [[Riekele Borger]] (1929 - [[Göttingen]], 2010), Nederlânsk-Dútsk assyriolooch. * [[Hidde Boersma]] (1980), Frysk skriuwer. == Sjoch ek == *[[goudskat fan Wiuwert]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.cubra.nl/doodenbegraven/wieuwerdmummies/wieuwerdmummies.htm Foto's fan de mummys (minsken en fûgels)] * [http://www.cubra.nl/doodenbegraven/wieuwerdmummies/wieuwerdmummies.htm Oer de mummy's] * {{Wikiwurdboek}} ------ {{Koördinaten|53_6_32_N_5_41_24_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 7' NB, 5° 41' EL}} }} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Wiuwert| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Baarderadiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Littenseradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] 7a7mfxmgbylwjf0lnig0zr9phrrpgh2 0 6661 1240429 1224842 2026-09-10T20:03:10Z Anoniem-NOF 39410 /* Iepenbier ferfier */ 1240429 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Tsjerkwert | ôfbylding = Doarpssicht Tsjerkwert.jpg | ôfbyldingsbreedte = 270 | ôfbyldingstekst = Doarpsicht | wapen = [[Ofbyld:Tsjerkwerd vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Tsjerkwert wapen.svg|70px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Tsjerkwert}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small></small><ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen</ref> | oerflak = 12,05 km² (11,89 km² lân, 0,16 km² wetter) | befolkingstichtens = 37 ynw. /km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NLf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|359}} | postkoade = 8765 | netnûmer = 0515 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_02_33.0_N_5_30_07.4_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 02' N 5° 30' E}} | webside = [https://tsjerkwert.nl/ Side fan Tsjerkwert] <br> [https://www.facebook.com/tsjerkwert.nl/ FB-side fan Tsjerkwert] | ôfbylding2 = 2022_Tsjerkwert,_Petrustsjerke.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Sint-Petrustsjerke (Tsjerkwert)|Sint-Petrustsjerke]] | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 2 | lat_sec = 33 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 30 | lon_sec = 7.4 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Map NL Wûnseradiel Tsjerkwert.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Tsjerkwert (grien) yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Tsjerkwert''' is in [[terpdoarp]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], súdwest fan [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Tsjerkwert}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). == Topografy == De [[himrik]] fan Tsjerkwert grinzet, fan it noarden, mei de klok mei, oan: Boalsert, [[Blauhús (Súdwest-Fryslân)|Blauhús]], [[Greonterp]], [[Dedzjum]], [[Parregea]] en [[Eksmoarre]]. It doarp leit oan de eastkant fan de [[Warkumer Trekfeart]] tusken Boalsert en Parregea. Oan de súdkant fan it doarp giet fan de trekfeart it [[Van Panhuyskanaal]] nei it westen nei [[Makkum]]. Oan de westkant fan de trekfeart leit ek de [[N359]], dêr't it doarp oer in brêge mei ferbûn is. Nei it súdeasten rint de [[Himdyk]] nei [[Blauhús]]. Ta de himrik fan Tsjerkwert hearre ek de buorskippen [[Aaksens]], [[Arkum]], [[Beabuorren]], [[Ymswâlde]], [[Jonkershuzen]] en [[Jousterp]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Waltatstate Tsjerkwert.jpg|thumb|left|250px|''De yn 1800 ôfbrutsen Waltastate'']] It doarp ûnstie eartiids op in terp en ûntjoech him letter ek by de feart lâns. Sa ûnstie der njonken it terpdoarp ek in lange streek. Yn de 13e iuw waard it doarp 'Kercwere' neamd. Dêrnei folgen nammen lykas 'Kercwerve' (1313), 'Kerkwerc' (1331), 'Karcwarde' en 'Kercwaerd' (1333), 'Kercweer' (1399), 'Tzerckwert' (1453) en 'Tjerckwert' (1664). De plaknamme ferwiist nei in tsjerke ('tjerk') op in opheging foar bewenning, yn it Aldfrysk 'werve'. Op it plak fan de yn 1800 ôfbrutsen [[Waltastate (Tsjerkwert)|Waltastate]] stiet tsjintwurdich in mânske pleats. De state waard nei de Walta's troch de Fan Cammingha's bewenne en nei it ferstjerren fan Watse fan Cammingha (1668) liet syn frou Rixt fan Donia foar har man in moarmeren praalmonumint yn de tsjerke sette. Oant 2011 lei Tsjerkwert yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]]. Yn 2011 is dy gemeente opgongen yn de gemeente Súdwest Fryslân. == Mienskip == It [https://tsjerkwert.nl/dorpsbelang/ doarpsbelang] fertsjintwurdiget de belangen fan de ynwenners fan it doarp. It doarpshûs is [https://tsjerkwert.nl/voorzieningen/waltahus/ It Waltahûs]. De doarpskrante fan Tsjerkwert hjit [https://tsjerkwert.nl/dorpskrant-t-skieppesturtsje-online-lezen/ 't Skieppesturtsje], ferneamd nei de skelnamme fan de Tsjerkwerters. Op it nijjiersbal wurdt de jierpriis fan Tsjerkwert útrikt: [[De Skieppesturt]]. De ûnderskieding bestiet út in echte skippesturt út de ienige skiep- en laamsfachtloaierij fan Nederlân, dy fan Van Buren oan de Warkumer Trekwei yn Boalsert. De byhearrende oarkunde wurdt jûn om minsken yn it sintsje te setten, dy't yn de rin fan de jierren boppe de grutte grize kloft fan warbere wurkers útstekke. De sjuery bestiet út redaksjeleden fan de doarpskrante. Tsjerkwert leit op de helte fan de rûte fan de [[Alvestêdetocht]]. Sûnt 2021 is it doarp ferrike mei it keunstwurk 'Fyftjin en Fierder'. It bestiet út ferskillende dielen fan 15 silhûetten oan de Warkumer Trekfeart. Elts silhûet stiet foar it jier dat de tocht rieden waard en foar de silhûetten hawwe ynwenners fan it doarp model stien.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/1113645/kunstwerk-van-vijftien-silhouetten-bij-elfstedenroute-in-tjerkwerd-onthuld Omrop Fryslân, 19 desimber 2021]</ref> === Tsjerke === [[Ofbyld:2022 Tsjerkwert,.jpg|thumb|260px|''Alde pastorije'']] {{Apart|Sint-Petrustsjerke (Tsjerkwert)}} De [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente [https://tsjerkwert.nl/verenigingen/pkn-gemeente-tjerkwerd-dedgum/ Tsjerkwert-Dedzjum] makket alle sneinen gebrûk fan de Petrustsjerke yn Tsjerkwert. Ienris yn de moanne brûkt de PKN ek de [[Sint-Joaristsjerke (Dedzjum)|tsjerke fan Dedzjum]]. Oant 1987 hie Tsjerkwert ek in grifformearde tsjerke, de Lytse Tsjerke. Yn 1987 waard de Lytse Tsjerke sletten, mar it gebou krige in oare funksje en bleau sûnder al te grutte feroarings oan de bûtenkant bestean. [[Ofbyld:2022 Tsjerkwert, de eardere lytse- of grifformearde tsjerke.jpg|thumb|260px|''De eardere grifformearde tsjerke'']] === Skoalle === It doarp hat ien basisskoalle: de kristlike basisskoalle [https://reinboge.nl/ De Reinbôge] en in pjutteboartersplak It Pjuttehonk foar bern út Tsjerkwert, [[Dedzjum]], [[Parregea]] en [[Hieslum]]. === Ferienings<ref>[https://tsjerkwert.nl/ Sjoch op de side Tsjerkwert ûnder ferienings]</ref> === * Begraffenisferiening Tsjerkwert-Dedzjum * Biljertferiening H.T.S. * Fitness Foar Froulju * Kaartklub * Keatsferiening De Twa Doarpen (mei Dedzjum) * Iisklup Tsjerkwert * Muzykferiening Eensgezindheid * Oranjeferiening Mei Inoar Ien * Stifting Windkracht Tien * 60+ soas Tsjerkwert–Dedzjum [[Ofbyld:Tsjerkwert, Fyftjin en Fierder (3).jpg|thumb|260px|''Underdiel fan 'Fyftjin en Fierder' '']] === Berne yn Tsjerkwert === * [[Jan Ysbrands Galama]] (1885-1942), pastoar * [[Hylke Speerstra]] (1936-), skriuwer en sjoernalist * [[Haye Galama]] (1938-), CDA-politikus === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2000 || 2002 || 2009 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 560 || 524 || 504 || 473 || 438 || 463 || 478 || 466 || 447 |} == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Tsjerkwert rint de folgjende busline: * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] De busline troch Tsjerkwert wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === [[Arkum]], [[Beabuorren]], [[Boalsert (stêd)|Boalserterwei]], [[Iemswâlde]]rleane, Himdyk, [[Jousterp]]erwei, Kade, Tsjerkestrjitte, [[Rytseterp]], Singel, [[Sylroede]], [[Johan Æmilius Abraham van Panhuys|Van Panhuijs]]wei, Waltawei. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.tsjerkwert.nl Webstee fan Tsjerkwert] * [https://www.wunseradiel.nl/ webstee Wûnseradiel] * [http://fotw.vexillum.com/flags/nl-fr_td.html website mei flagge en wapen fan Tsjerkwert] {{reflist}} ----- {{Commonscat|Tjerkwerd|Tsjerkwert}} }} {{Koördinaten|53_02_31_N_5_30_04_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 03' NB, 5° 30' EL}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Tsjerkwert| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]] hbvikd32xzqr0fdm4e4qxv6nprvgdv9 0 6799 1240472 1224952 2026-09-11T07:44:25Z Anoniem-NOF 39410 /* Iepenbier ferfier */ 1240472 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Oudehaske 2.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = [[Tsjerke fan Aldehaske]] | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldehaske}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} | postkoade = 8465 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_57_21_N_5_52_20_E_type:city_scale:29000_region:NL|52° 57' NB, 5° 52' EL}} | webside = [http://www.oudehaske.info Webstee fan Aldehaske] | ôfbylding2 = Oudehaske 1.jpg | ôfbyldingstekst2 = Strjitte yn Aldehaske | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 57 | lat_sec = 21 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 52 | lon_sec = 20 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Skarsterlân Aldehaske.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Alde Ouwer yn de eardere gemeente Skarsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} [[Ofbyld:Aldehaske postkantoar en tramrails foar 1940.JPG|thumb|rjochts|''Eardere postkantoar en de tramrails (foar 1940)'']] [[Ofbyld:Aldehaske Jousterdyk 25.JPG|thumb|rjochts|''De Greveling oan de Jousterdyk'']] '''Aldehaske''' (earder ''Hasca'') is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]] dat om de krusing Jousterwei - Badwei ûntstien is. Aldehaske groeit stadichoan tsjin [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] oan. Aldehaske hie op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldehaske}} ynwenners. == Skiednis == It doarp, dat oant it ûntstean fan [[Nijehaske]] gewoan ''De Haske'' hiet, is it âldste doarp fan de eardere [[gritenij]] en gemeente [[Haskerlân]]. It moat al yn de [[13e iuw]] bestien hawwe en krige om 1300 hinne in eigen kapel. De namme 'Haske' ferwiist nei in stik lân, begroeid mei strewellen en lytse beamkes. Troch de feanterij yn it gebiet, dy't al yn de [[16e iuw]] geande wie, koe it doarp him ûntjaan. Doe't 200 jier letter de [[Giteren|Gitersken]] nei it gebiet kamen om fean ôf te graven, groeide it ynwennertal fan beide doarpen hurd. Dizze lju út de kop fan [[Oerisel]] brocht in nije ferfeantingsmetoade nei Fryslân, dy't grutte wetterplassen ta gefolch hie. Troch dy wize fan feanterij is it natuergebiet [[Nannewiid]] ûntstien, dat súdwest fan Aldehaske leit. Aldehaske lei oant [[1984]] yn sawol de gritenij as de gemeente [[Haskerlân]], dy't dêrnei opgie yn de gemeente [[Skarsterlân]]. Yn 2014 gie dy gemeente op yn de nije gemeente De Fryske Marren. == Doarpswapen en flagge == It wapen hat in giele bargekop op in grien flak. Boppe it weagjende patroan stiet in sulverkleurich skyld mei in springende reade hazze tusken twa turven. It griene flak ferwiist nei de greiden om Aldehaske; de bargekop komt fan it ferske ''Yn 'e Haske hinget in barch yn 'e beam''. De sulveren weagen binne fan it [[Nannewiid]] en de hazze is in ferwizing nei Aldehaske yn it eardere Haskerlân. ;de baarch Der binne meardere legindes oer de baarch; dit is in bekende: de slachter fan Aldehaske (Andries Obbes) hie ris in baarch farsk slachte en oan in appelbeam hong om út te lekjen (it slachte bist waard dan faak op in ljerre spand). Krekt op dat stuit kaam in tram foarby en de fleurige reizgers begûnen dit ferske te sjongen: :''Yn 'e Haske hinget in baarch yn 'e beam,'' :''baarch yn 'e beam,'' :''baarch yn 'e beam,...'' (ensafuorthinne, ensfh.. de hiele wei nei De Jouwer ta; eartiids rûn in tram fan It Hearrenfean oer Aldehaske nei De Jouwer) == Fladdeteater == Yn de pleats fan [[Jan Hettinga]] siet in partikulier teater: It Fladdeteater. De kabaretgroep [[Samar]] treedt dêr op. == Mienskip == De doarpskrante fan Aldehaske hjit "De Baerch". Der binne twa basisskoallen, de kristlike "De Tarissing"en de iepenbiere "It Haskerplak". It pjutteboartersplak hjit "'t Bargeboskje" yn it doarpshûs. Fierder is der in berneopfang "De Lytse Haskes''. It doarpshûs is hûsmanne yn it Kulturhûs, dat in multyfunksjoneel sintrum is. * Eardere hurdriderscoach en -kommentator [[Henk Gemser]] wennet yn Aldehaske. * Ek skriuwster [[Lida Dykstra]] (*1961) komt fan De Haske. === Berne yn Aldehaske === * [[Sjoerd de Vries (byldzjend keunstner)|Sjoerd de Vries]] (1941-2020), byldzjend keunstner * [[Minne Modderman]] (1948), fuotbalskiedsrjochter === Ferstoarn yn Aldehaske === * [[Thijs Klompmaker]] (1903-1987), reedrider * [[Hartman Hoekstra]] (1926-2007), politikus === Tsjerke === * [[Tsjerke fan Aldehaske]] ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]) === Ferienings === * [[tennisferiening De Greveling]] * S.H.E.L.L.” (sport hâldt elk lichem linich) * [[Fuotbalferiening Aldehaske]] * follybalferiening Aldehaske * Feestkommisje Alde- en Nijehaske == Ferskaat == * In soad minsken kenne it ferske '' En yn De Haske siet in baarch yn de beam, ....'' * Yn it Nannewiid wie in natuerswimbad. De klaaihokjes binne yn [[2002]] sloopt. * Utjouwerij [[KFFB]] sit yn Aldehaske ([[Dick Eisma]]) == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Aldehaske rint de folgjende busline: * '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]] De busline troch Aldehaske wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Aldehaske]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} *[https://www.oudehaske.info/ Webstee Aldehaske mei fotosjo] }} {{Koördinaten|52_57_21_N_5_52_20_E_type:city_scale:29000_region:NL|52° 57' NB, 5° 52' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Aldehaske| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Haskerlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] 0pb11j3e7se7i5q44djel9xppdst56x 0 6802 1240473 1182358 2026-09-11T07:46:33Z Anoniem-NOF 39410 /* Iepenbier ferfier */ 1240473 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Oudemirdum, de Hervormde kerk RM15928 IMG 2587 2018-04-19 12.37.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = PKN-tsjerke '[[De Fontein (Aldemardum)|De Fontein]]' | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldemardum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = 8567 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_50_59_N_5_32_06_E_type:city_region:NL|52° 51' NB, 5° 32' EL}} | webside = [http://oudemirdum.nl/ Webstee Aldemardum] | ôfbylding2 = Bezoekerscentrum_Mar_&_Klif_Oudemirdum.jpg | ôfbyldingstekst2 = Besikersintrum Mar & Klif | ôfbylding3 = Bankje_bij_de_Dorpspomp._Oudemirdum.jpg | ôfbyldingstekst3 = Lytse bank by de doarpspomp yn it sintrum | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 50 | lat_sec = 59 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 32 | lon_sec = 6 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map_NL_Gaasterlân_Sleat_Aldemardum.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Aldemardum yn de eardere gemeente Gaasterlân-Sleat | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Aldemardum''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]]. It doarp leit yn it súdwesten fan de gemeente oan de [[Iselmar]]. Oant 2014 hearde it doarp by de gemeente Gaasterlân-Sleat. It doarp is by toeristen fral bekend om it [[Aldemardumer Klif]]. It doarp hie op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldemardum}} ynwenners. == Skiednis == De namme Aldemardum wurdt foar it earst neamd yn [[1329]], mar de earste delsettingen bestienen al foar 850. Eartiids feroare de namme fan ‘Meretha’, yn ‘Merthen’, ‘Maerdum’, ‘Merthum’ en ‘Mirdum’ nei ‘Aldemardum’. Troch de âlde doarpskearn mei in [[Brink (doarpsplein)|brink]] docht Aldemardum wat Drintsk oan. Dy âlde, let-midsiuwske, doarpskearn bestiet út De Brink, de tsjerke (in ryksmonumint) en de Alde Buorren. Yn de [[19e iuw]] waard de doarpskearn útwreide mei de Jan Schotanuswei en de Tsjerkestrjitte, beide mei in pear âlde pleatsen en huzen oan beide kanten fan de dyk. Midden yn it doarp Aldemardum stiet ek doarpshûs "[['t Klif]]". == Gea == Aldemardum leit yn [[Gaasterlân]], dêr’t yn [[2007]] sa’n 20 dasseburchten yn te finen binne. Der binne ferskate 'dassetunneltsjes' oanlein om it bist te beskermjen tsjin it ferkear. De [[das]] is ek de maskotte fan it besikerssintrum "[[Mar en Klif]]". == Gebouwen == * "[[De Fontein (Aldemardum)|De Fontein]]": de protestantske tsjerke út 1790 mei brânskildere glês út [[1790]] fan [[Ype Staak]] * De "Bosktsjerke" út 1933 is in tsjerke fan de Grifformearde Gemeenten. It is simmerdeis ien fan de drokst besochte tsjerken fan Gaasterlân mei sneins bytiden wol fjouwer tsjinsten. In grut part fan it tsjerkefolk binne toeristen, dy't op de kristlike kemping "De Verborgen Hoek" yn [[Harich]] fakânsje hawwe.<ref>[https://frieschdagblad.nl/geloven/GG-Oudemirdum-op-%C3%A9%C3%A9n-zondag-vier-diensten-26789817.html Frysk Deiblêd, 23 july 2018]</ref> * [[Loftwachttoer]] - De toer waard yn [[1953]] op de heechste heuvel fan Gaasterlân boud as útsjochpost foar it Korps Loftwachttsjinst. === Riniastate === {{Apart|Riniastate (Aldemardum)}} [[Ofbyld:Riniastate.jpg|thumb|200px|left|Riniastate yn 2009]] De Riniastate leit eastlik fan Aldemardum oan de Star Numanwei. It hûs is yn [[1843]] foar Geertruida Wilhelmina Godarda Johanna Rinia van Nauta (widdo Drieling) yn [[Neoklassisisme|neoklassisistyske styl]] boud neffens in ûntwerp fan de [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]er stedsarsjitekt [[Thomas Romein]]. It hat in moai ynterieur. === Kippenburch === {{Apart|Kippenburch}} In 19e iuwsk lânhûs fan grytman [[Gerard van Swinderen]]. == Stienrûte == [[Ofbyld:Oudemirdum steen 02.JPG|thumb|left|200px|[[Balstien]] fan Aldemardum]] De Stienrûte is in rûte mei balstiennen út [[Skandinaavje]] dy't yn de foarlêste iistiid, 140.000 jier lyn, yn Gaasterlân komd binne. Se lizze op in soad plakken, as grins, as monumint of samar foar de pronk. Der lizze in soad op de hiemen mar der sitte noch folle mear yn de grûn. By tweintich stiennen binne ynformaasjebuordsjes delset. == De Mergelbult == By it Aldemardumer Klif, en deirekreaasjeterrein "De Hege Gerzen" leit midden yn in stik lân in bysûndere heuvel. Op de heuvel steane hagedoarnen; de heuvel wurdt yn de folksmûle "De Mergelbult" neamd. Dy bult is oerbleaun fan de mergelwinning, dy't hjir om 1900 wie. Mergel is in mingsel fan klaai en kalk en kin as kalkdongstof brûkt wurde op lânbougrûn. It bysûndere heuveltsje is de stoartbult fan dizze graverij út ± 1900. == Mienskip == [[Ofbyld:Luchtwachttoren Oudemirdum 02.JPG|thumb|200px|Loftwachttoer]] It doarpskrantsje hjit "It Pompeblêd". It doarpshûs is fêstige yn it multyfunksjoneel sintrum "it Klif". === Tsjerken === * ([[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]): [[De Fontein (Aldemardum)|De Fontein]] * ([[Grifformearde Gemeenten]]): Bosktsjerke Katoliken fan it doarp geane nei tsjerke yn [[Balk]] of [[Bakhuzen]]. Baptisten geane nei "It Beaken" yn [[Koudum]]. === Ferienings === * Buertferienings: "De Buorrenhoeke", "De Grintfisker", "It Rûntsje", "Under de toer" en "De Ikebosker", * Feriening ''Oudemirdum Bruist'' * Damklup Aldemardum * Oranjeferiening * Pleatslik Belang Aldemardum * [[Sportferiening NOK|SF NOK]] - in omny-sportferiening dêr't fuotbal, follybal, tennis en gymnastyk yn ûnder brocht binne === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2007 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1.013 || 882 || 862 || 842 || 928 || 1.330 || 1.380 |} === Berne yn Aldemardum === * [[Henricus Aeneae]] (1743-1810), wittenskipper * [[Johannes Reitsma]] (1837-1902), teolooch * [[Jaap Mulder (politikus)|Jaap Mulder]] (1933-2016), politikus * [[Douwe Breimer]] (1943), farmakolooch, heechlearaar == Ferskaat == *Der bestiet ek in DVD oer Aldemardum. Dêrop binne in soad ynwenners út de njoggentiger jierren te sjen. De DVD is makke by it 75-jierrich bestean fan Pleatslik Belang yn [[1996]]. Ek bylden fan it doarp en omkriten binne dêrop te sjen. *It [[Aldemardumer Klif]] is ek de muoite wurdich. It besikerssintrum [[Mar en Klif]] jout ynformaasje oer it gea, de omjouwing en de kultuer fan it gebiet. *[[De Hege Gerzen]] - In populêre lokaasje foar strânleafhawwers en surfers. == Ynfrastruktuer== === Bustsjinst === Troch Aldemardum rint de folgjende busline: * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] De busline troch Aldemardum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Aldemardum]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. == Keppeling om utens == * [https://www.oudemirdum.nl/ Webstee fan Aldemardum] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.oudemirdum.nl webstee fan Aldemardum] *[http://www.marenklif.nl streekynformaasjesintrum] *[http://www.luchtwachttoren.nl oer de loftwachttoer] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Oudemirdum|Aldemardum}} }} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Aldemardum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] 1v1nyvqy1b6gsyiypymn0ljiwmyldpr 0 6807 1240471 1182402 2026-09-11T07:41:15Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240471 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Kerk_Aldegea..jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Aldegea | wapen = [[Ofbyld:Aldegea vlag.svg|100px|border]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Aldegea (De Fryske Marren) wapen.svg|80px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldegea (Gaasterlân)}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/31/kerncijfers-wijken-en-buurten-2021</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = 8556 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_54_18_N_5_31_24_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 54' NB, 5° 31' EL}} | webside = [http://www.oudega-kolderwolde.nl Webste Aldegea-Kolderwâlde] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 54 | lat_sec = 18 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 31 | lon_sec = 24 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Gaasterlân Sleat Aldegea.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Aldegea yn de eardere gemeente Gaasterlân-Sleat | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Aldegea''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], súdlik fan [[de Fluezen]]. Aldegea leit yn in iepen lânskip. Dit komt troch de polderûntginning yn de [[19e iuw]]. De Ige Galamawei ferbynt Aldegea yn it noardeasten mei [[Ealahuzen]] en yn súdwestlike rjochting nei [[Kolderwâlde]], [[Himmelum]] en [[Bakhuzen]]. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Aldegea (Gaasterlân)}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). == Skiednis == It doarp ûntstie nei alle gedachten yn de tolfde of trettjinde iuw. Yn de fyftjinde iuw waard it doarp ''Oldegae'' neamd. It komt fan it [[Aldfrysk]]e ''olde'' (âld) en ''gae'' (doarp/himrik). It foarheaksel "Alde" is ta ûnderskieding fan it lettere ûntstiene doarp Nyegea, hjoed-de-dei [[Ealahuzen]], dy' nei alle gedachten út Aldegea wei stifte waard.<ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/oudega ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''] {{Aut|G. van Berkel}} en {{Aut|K. Samplonius}} yn etymologiebank.nl</ref> De tsjerke stiet yn it âldste diel (út de lette Midsiuwen), middenyn it doarp. It doarp krige in lintbebouwing trochdat letter fierder boud waard bylâns de tichtsmiten [[Wâldfeart (Súdwest-Fryslân)|Wâldfeart]] en de Wâlddyk. Aldegea wie ien fan de oarspronklike doarpen fan de gritenij [[Himmelumer Aldefurd]], dy't yn [[1851]] yn gemeente waard. Yn 1984 gie Aldegea, mank mei Kolderwâlde en Ealahuzen nei de gemeente [[Gaasterlân-Sleat]], dy't yn 2014 wer opgie yn de nije gemeente De Fryske Marren. == Mienskip == === Befolking === [[1954]] - 357, [[1959]] - 361, [[1964]] - 311, [[1969]] - 273, [[1973]] - 263, [[1994]] - 232, [[2004]] - 270, [[2021]] - 265 === Ferskaat === * De herfoarme tsjerke oan de Aldewei is oanwiisd as monumint. * [[De Skeakel]] is it multifunksjonele sintrum dêr't de basisskoalle "De Fluessen" in diel fan is. * Yn it wapen fan Aldegea stean in [[stins]] en in [[leelje]], beide ferwizend nei de aadlike Galama's, famylje fan [[Ige Galama]] === Sport === Aldegea hat tegearre mei de oanbuorjende doarpen Kolderwâlde en Ealahuzen in fuotbalferiening, [[Sportferiening De Wâlde|SF de Wâlde]] dy't yn Aldegea fêstige is. === Berne yn Aldegea === * [[Lolke Cnossen]] (1921-1974), boargemaster ==Ynfrastruktuer== === Bustsjinst === Troch Aldegea rint de folgjende busline: * '''Line 45:''' [[Snits]] - [[Himmelum]] fia [[Wâldsein]] De busline troch Aldegea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Aldewei, Algemiene Wei, Bokkeleane, [[Ige Galama]]wei, [[Klaas Gelkes]]strjitte, Sanne Windwei. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * [http://www.oudega-kolderwolde.nl Webside fan Aldegea en Kolderwâlde] }} {{koördinaten|52_54_18_N_5_31_24_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 54' NB, 5° 31' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Aldegea (De Fryske Marren)| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Himmelumer Aldefurd]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] i03ul9mv47oxgxqmumz3i6qnbwa7e81 0 6857 1240475 1182382 2026-09-11T07:52:13Z Anoniem-NOF 39410 /* Iepenbier ferfier */ 1240475 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Balk, de Luts mei flapbrêge.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = [[De Luts]] mei flapbrêge | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Balk.gif|80px|border]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Wapen fan Balk.jpg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Balk}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 4,99 km², wêrfan: <br> lân: 3,35 km² <br> wetter: 1,64 km² </br> | befolkingstichtens = 1.245 ynw. / km² | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|359}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|928}} | postkoade = 8561 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_53_54_N_5_34_42_E_type:city_scale:29000_region:NL|52° 54' NB, 5° 35' EL}} | webside = [http://www.balkvooruit.nl Webstee Balk] | ôfbylding2 = Balk 20040902_2222.jpg | ôfbyldingstekst2 = Balk út de loft wei sjoen | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 53 | lat_sec = 54 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 34 | lon_sec = 42 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Balk-De Fryske Marren-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst99 = Kaart fan Balk | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Balk''' is in [[flekke]] dat sûnt [[1 jannewaris]] [[2014]] by de gemeente [[De Fryske Marren]] heart. Foar dy tiid wie Balk it haadplak en it grutste plak fan de gemeente [[Gaasterlân]] (oant 1984) en [[Gaasterlân-Sleat]] (1984-2014). It doarp leit oan de súdwestkant fan de [[Sleattemer Mar]]. Balk hie op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Balk}} ynwenners. == Skiednis == [[Ofbyld:Rechthuis Balk door Jan Bulthuis.jpg|thumb|250px|left|''Alde Riedhûs ± 1785'']] [[Ofbyld:Balk, âlde riedshûs.jpg|thumb|260px|''[[Riedhûs fan Balk|Alde Riedshûs]]'']] Balk leit tusken [[Harich]] en [[Wikel (Gaasterlân-Sleat)|Wikel]]. Troch de flekke streamt it rivierke [[De Luts]]. Balk soe ûntstien wêze by in balke oer it rivierke; dêrom de namme. Letter is der yn alle gefallen in brêge boud. Yn it earstoan hearde Balk by Harich. Yn [[1585]] waard it troch [[Spanje|Spaanske]] soldaten út [[Grins (stêd)|Grins]] plundere. Balk waard yn de [[18e iuw]] woltierich troch de bûterhandel en yn alle gefallen yn de [[19e iuw]] wie it in selsstannige flekke wurden. Balk hie fanâlds ferskate leauwensmienskippen. Ien dêrfan wie de gemeente fan [[menisten]] yn Balk, dy't tige strang yn 'e lear wie. Yn it midden fan de 19e iuw is in grutte groep nei Amearika útwykt om har dêr yn de omkriten fan [[Goshen (Indiana)|Goshen]] yn de steat [[Indiana]] te festigjen. In gevelstien yn Balk ferwiist noch nei dy âlde leauwensmienskip. Oan de Wyldemerkwei wie fan 1954 oant 1969 in kamp foar de opfang fan Molukkers út [[Yndoneezje]]. Foar dy tiid wie dat in barakkekamp foar de Nederlânske Arbeidstsjinst. Wylst yn oare Molukske kampen fakentiden kristenen wennen, wie it kamp by Balk foar [[moslim]]s. Likernôch 90% fan de Molukske moslims waarden oan de Wyldemerkwei opnommen. De [[moskee]] op it kamp wie de earste moskee fan Fryslân en de twadde moskee fan Nederlân. De moskee waard nei de opheffing fan it kamp ferkocht en op De Jouwer wer opboud as in loads. Oan de wei nei Wikel is sûnt 2016 in AZC foar 500 asylsikers. It asylsikersintrum soe yn 2021 sletten wurde, mar fanwegen de grutte ynstream fan nije asylsikers hat de gemeente de bestjoersoerienkomst twa jier ferlinge.<ref>[https://www.coa.nl/nl/nieuws/asielzoekerscentrum-balk-langer-open, COA, 28 oktober 2021]</ref> Ut earder ûndersyk hie bliken dien dat der ûnfoldwaande draachflak ûnder de Balksters wie om it AZC langer iepen te hâlden.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/nieuws/1062503-wijckel-niet-gehoord-draagvlakonderzoek-naar-azc-balk-beeld-nu-onvolledig Omrop Fryslân, 8 juny 2021]</ref> == Mienskip == === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2016 || 2017 || 2018 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1477 || 1461 || 1569 || 1852 || 2429 || 3560 || 3915 || 4090 || 4205 || 4175 |} === Ferienings === * [https://balkvooruit.nl/ Pleatslik Belang] * [[Fuotbalferiening Balk]] * [[Iisklup Balk]] * De Bears - fiskjen * Fûgelwacht === Tsjerken === [[Ofbyld:Balk, protestantske tsjerke it Breahûs.jpg|thumb|260px|''[[It Breahûs]]'']] [[Ofbyld:Balk, Sint-Ludgerustsjerke.jpg|thumb|260px|''[[Sint-Ludgerustsjerke (Balk)|Sint-Ludgerustsjerke]]'']] * [[It Breahûs]] (PKN) * De [[Sint-Ludgerustsjerke (Balk)|Sint-Ludgerustsjerke]] is de roomske tsjerke út [[1883]]. * [[De Paadwizer (Balk)|De Paadwizer]] (PKN) * Fermanje === Bekende Balksters === * [[Jetze Doorman]] - (1881 - 1931), skermer * [[Johannes van Hout]] (1905-1972), boargemaster * [[Jouke de Vries]] - (1960), politikolooch. * [[Frans Haarsma]] (1921-2009), pryster === Krante === Foar Balk en omkriten ferskynt de ''[https://balkstercourant.nl/ Balkster Courant]''. == Gebouwen == [[Ofbyld:Balk, gevels oan de Luts.jpg|thumb|260px|''Gevels oan de Luts'']] Balk hat in histoaryske kearn mei in [[Riedhûs fan Balk|riedhûs]] út [[1615]]. Oan [[De Luts]] stean in soad monumintale hals-, klok- en trepgevels mei bysûndere gevelstiennen, sierankers, ingelekopjes en sniene boppeljochten. In opfallend gebou wie de eardere feefoerfabryk ''De Volharding''. It gebou soe ôfbrutsen en wer op 'e nij boud wurde, mar dat gyng net troch en ynstee dêrfan wurde/binne der op de frijkommende grûn hûzen boud. == Wettersport == Hjoed-de-dei is Balk in sintrum foar de wettersport. Oan De Luts is sylskoalle de [[Ulepanne]] mearfâldich winner fan de Nederlânske Sylskoalle Kampioenskippen. In grutte jachthaven leit oan de râne fan de [[Sleattemer Mar]]. Foar fytsers en silers fart der in tradisjoneel [[skûtsje]] as silend beurtfear tusken [[Heech]] en Balk. Yn de wintermoannen wurdt út Balk wei op de Sleattemer Mar om de [[Bearenburchcup]] syld. == Herman Gorter == De flekke en it rivierke soenen de dichter [[Herman Gorter]], wa syn pake yn de 19e iuw [[Menisten|meniste]] predikant wie yn Balk, ta syn ferneamde gedicht "Maaie" ynspirearre hawwe. Dêryn skriuwt er lykwols net fan in flekke, mar fan in stedsje; en net fan in rivierke, mar fan in wettergrêft: :''Een nieuwe lente en een nieuw geluid'' :''Ik wil dat dit lied klinkt als het gefluit'' :''Dat ik vaak hoorde voor een zomernacht'' :''In een oud stadje, langs de watergracht.'' (''In nije maitiid en in nij lûd; ik wol dat dit liet heart krekt as it fluitsjen dat ik faak hearde foar in simmernacht yn in âld stêdsje, by de wettersgrêft.'') As in oantinken stiet oan De Luts in stânbyld fan de dichter. === Berne yn Balk === * [[Ysbrand Balck]] (±[[1525]]), Predikant * [[Anne Meines]] ([[1814]]), Boargemaster * [[Jetze Doorman]] ([[1881]]), Frysk Skermer * [[Johannes van Hout]] ([[1905]]), Boargemaster * [[Watse Hiddema]] ([[1928]]), genêshear-direkteur == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Balk rinne de folgjende buslinen: * '''Line 41:''' [[De Lemmer]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Balk * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] De buslinen troch Balk wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Balk]]. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. == Ofbylden == <gallery mode=packed heights=150px style="text-align:left"> Balk, Gaaikemastrjitte mei de âlde griff. tsjerke.jpg|<center>''Gaaikemastrjitte mei de âlde griff. tsjerke''</center> Balk,klokgevel Van Swinderenstrjitte 7.jpg|<center>''Van Swinderenstrjitte 29''</center> Balk, klokgevel Van Swinderstrjitte 10.jpg|<center>''Van Swinderstrjitte 10''</center> Balk, Marwei 12.jpg|<center>''Marwei 12''</center> Balk, Marwei 4.jpg|<center>''Marwei 4''</center> Balk, Riedhûsstrjitte 6.jpg|<center>''Riedhûsstrjitte 6''</center> Balk, Fermanje.jpg|<center>''Fermanje''</center> </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://nostalgisch.koudum.nl/zwh/steenbalk.htm Tinkstien boppe de doar fan de Menniste Tsjerke] * [http://www.berenburgcup.nl/ Bearenburch Cup] * [http://balkvooruit.nl/ Pleatslik Belang] * [http://www.langsdeluts.nl/ Alde foto's fan Balk] * [http://www.nederland.toen-en-nu.nl/Balk.html Noch mear âlde foto's] {{reflist}} ----- {{Commonscat|Balk (Friesland)|Balk}} }} {{koördinaten|52_53_54_N_5_34_42_E_type:city_scale:29000_region:NL|52° 54' NB, 5° 35' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Balk| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] edoxbtydspm7g2f1qptyxbnve7cx2uj 0 6858 1240474 1227108 2026-09-11T07:49:33Z Anoniem-NOF 39410 /* Iepenbier ferfier */ 1240474 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Bakhuzen,_Sint-Odulfustsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = [[Sint-Odulfustsjerke (Bakhuzen)|Sint-Odulfustsjerke]] | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Bakhuzen}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|359}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|928}} | postkoade = 8574 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_52_09_N_5_27_31_E_type:city_region:NL|52° 52' NB 5° 28' EL}} | webside = [https://bakhuizen.nl bakhuizen.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 52 | lat_sec = 9 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 27 | lon_sec = 31 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map_NL_Gaasterlân_Sleat_Bakhuzen.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Bakhuzen yn de eardere gemeente Gaasterlân-Sleat | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Bakhuzen''' is in doarp tusken [[De Moarre]] en it [[Murnser Klif]] yn de gemeente [[De Fryske Marren]]. Oant 1955 foarme Bakhuzen mei [[Murns]] ien doarp. Bakhuzen leit op de râne fan it pleistosene sângebiet (gaasten) op weagjende boaiem tusken 1-10 meter boppe NAP. It Bakhúster heech is bekend om it moaie útsicht oer de greiden en de [[Iselmar]]. Foar de kust leit it natoergebiet de [[Mokkebank]]. Bakhuzen hie op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Bakhuzen}} ynwenners. == Skiednis == De namme Bakhuzen komt yn [[1412]] foar as Backhysen, letter ek ''Baccahuzen''. It komt nei alle gedachten fan de foarnamme '' Bakke''. As gebiet sil de namme grif âlder wêze troch it ''Bakhústerheech'', in hichte fan sawat 7 meter fan balstienliem dat ûnderdiel is fan it Bakhústerwaad en it [[Murnser Klif]]. Dat gebiet waard mei de oanlis fan de earste bekende seedyk tusken Murns en [[Laaksum]] ynpoldere. Wannear't dat wie is ûnbekend, mar de seediken yn Fryslân binne oanlein nei it jier 800. De lêste spoaren fan dy âld dyk binne yn de jierren 1970 troch [[ruilverkaveling]] hielendal ferdwûn. De earste bewenning wie mooglik op "de Burde", dat ''buert'' en of ''wetterkant'' betsjutte kin, wetterkant dus de ein fan it klif. De hege grûnen wienen om op te wenjen, it lege "simmerlân" mear foar healân yn 'e simmer. En op de grins by it wetter ûntstie in buert. Tsjintwurdich is "de Burde" it bedriuweterrein. Nei de oanlis fan de seedyk wie de wei nei see ôfsluten, de alde "Bakhústerfeart" as wetterwei. Mooglik is de [[syl]] yn de rin fan de tiid geskikt makke foar skippen. Oant ein foarrige iuw wennen yn Bakhuzen in soad skûtsjeskippers. In soad ynwenners wiene letter boer of skipper, de fiskerij ferhûze nei de oanlis fan de diken nei [[Murns]]. Yn it jier 1744 hienen Murns en Bakhuzen tegearre 286 ynwenners en yn 1749 254, besteande út 67 húshâldings, 167 persoanen fan 12 jier en âlder en 87 bern ûnder de 12 jier. Tusken [[1950]] en [[1970]] wurken in soad Bakhústers by de firma Mous (stielkonstruksje). Yn 1975 gie it fabryk ticht. == Mienskip == Bakhuzen wurket in soad gear mei de oanbuorjende doarpen [[Murns]] en [[Riis]]. Sa is der it doarpsbelang [https://www.bakhuizen.nl/index.php/dorpsbelang/nuttige-informatie BMR], de foarletters fan de trije doarpen. Doarpskrante "[https://www.bakhuizen.nl/index.php/dorpsbelang/dorpskrant-op-e-hichte Op 'e Hichte]" wurdt om 'e moanne útbrocht. Bakhuzen hat in doarpshûs: [[De Gearte]]. Foar de jongerein is der soas ’t Swalkershûs. Der is in katolike basisskoalle: 'De Takomst'. Alle jierrren wurdt it [[Mokkebankfestival]] hâlden. === Sint-Odulfustsjerke === [[Ofbyld:Odulfustsjerke, Bakhuzen.jpg|thumb|left|200px|Sint-Odulfustsjerke]] {{Apart|Sint-Odulfustsjerke (Bakhuzen)}} De hjoeddeiske Odulfustsjerke datearret fan 1914 en ferfong in âlder tsjerkegebou út 1857. Sûnt 1412 tsjerken de Bakhústers yn de tsjerke fan Murns, dy't út it [[Benediktinen|benediktynske]] (Odulfus)-kleaster fan [[Starum]] wei stifte wie. Nei de [[reformaasje]] wie it roomsk-katolike leauwe ferbean en wie de tsjerke oerdroegen oan de protestanten. Yn de jierren 1630-1657 wie op Elfbergen by Aldemirdum in staasje. Ek yn in [[nôtmole]] tusken Bakhuzen en [[Himmelum]] wie in staasje, no noch bekend as de "Mole Pôle". Sûnt 1663 wie der wer in [[skûltsjerke]] en waard Bakhuzen in hast hielendal roomske mienskip. === Ferienings === * [[Fuotbalferiening Bakhuzen]] * [[Euphonia]] - muzyk (anno [[1898]]) * [[Bakhuusterheech Sjongers]] - koar * Biljertklup "Heechhiem" * Sportfederaasje BEO * KBO - roomsk aldereinbûn * Tennisferiening Bakhuzen * Toanielferiening St. Martinus === Bokkedaam === Mei [[karnaval]] wurdt Bakhuzen sûnt 1979 omdoopt yn Bokkedaam troch it oerlangjen fan de doarpskaai oan jeugd-karnavalsprins Petrus. Middeis is der faak kostumearre fuotbal, jûns wurde de festiviteiten fuortset en wurde ek delegaasjes fan de fjouwer oare Fryske karanvalsferienings útnûge. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2005 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 833 || 955 || 1.078 || 1.220 || 1.196 || 1.026 || 1.045 |} === Ferskaat === * Op [[8 april]] [[2006]] waard yn Bakhuzen it [[Skearmuseum]] iepene. === Berne yn Bakhuzen === * [[Anne Franszoon Jongstra]] (1808-1871), politikus * [[Josef Mous]] (1882-1963), direkteur fan de Steatsminen yn Limburch * [[Flip Veldmans]] (1949-2018), organist, komponist, dirigint == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Bakhuzen rinne de folgjende buslinen: * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] * '''Line 103:''' [[Starum]] - [[Himmelum]] De buslinen troch Bakhuzen wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === A. Rampionstrjitte, Ageommeleane, Bakwei, De Burde, De Fûke, De Kei, De Mesk, De Simmen, De Steke, Feartswâl, Gaastwei, Havenstrjitte, Hear Jacobstrjitte, Hollewei, It Skod, J Nagelhoutleane, Koaiwei, Master Dollestrjitte, Middenpaad, Pastoar Coendershof, Plantsoen, Rysterdyk, Sint Odulphusstrjitte, Skuniadyk, [[Teeuwes de Boer]]strjitte, Túnkershof, Watteaustrjitte, Wite Burch, Wytlânspaad. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.bakhuizen.nl/ Oer Bakhuzen en omkriten] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Bakhuzen}} }} {{koördinaten|52_52_6_N_5_27_34_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 52' NB, 5° 28' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Bakhuzen| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] swwjk88vvl9m5kjpzp9s08lr1t7mbgs 0 6859 1240480 1182404 2026-09-11T08:02:53Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240480 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Elahuzen kerkje aan het water..jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = [[Tsjerke fan Ealahuzen]] (2010) | wapen = [[Ofbyld:Wapen fan Ealahuzen.jpg|80px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ealahuzen}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = 8581 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_55_22_N_5_32_16_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 55' NB, 5° 32' EL}} | webside = [http://www.elahuizen.nl/ www.elahuizen.nl] | ôfbylding2 = Schuur_bij_Elahuizen.jpg | ôfbyldingstekst2 = Skuorre by Ealahuzen mei de Fluezen op 'e eftergrûn (2019) | ôfbylding3 = Elahuizen_boerderij-4.JPG | ôfbyldingstekst3 = Pleats Mardyk dy't foar de jachthaven oer stiet (2011) | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 55 | lat_sec = 22 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 32 | lon_sec = 16 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Gaasterlân Sleat Ealahuzen.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Ealahuzen yn de eartiidske gemeente Gaasterlân-Sleat | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Ealahuzen''' is in 6 km lang [[lintdoarp]] yn de gemeente [[De Fryske Marren]], noardwestlik fan [[Balk]], noardeastlik fan [[Aldegea (Gaasterlân)|Aldegea]] en leit oan de súdeastkant fan [[de Fluezen]]. Under it doarp falt de buorskip [[Tropherne]]. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Ealahuzen}} ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}) ynwenners.<ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> == Skiednis == Ealahuzen wie fan oarsprong twa doarpen: '''Ealahuzen''' en '''Nijegea'''. Ealahuzen lei noardlik fan Nijegea en de namme betsjut sokssawat as "delsetting fan de persoan of laach fan E(a)le". De namme kaam yn [[1412]] foar as ''Elahuysen'', yn [[1487]] ''toe Eylahuysen'', yn [[1488]] ''in Eylahusen'' en yn [[1505]] as ''Elahuysum''. Ealahuzen wie ien fan de fjouwer doarpen fan [[Noardwâlde (De Fryske Marren)|Noardwâlde]], it súdeastlike part fan de gritenij, en letter gemeente, [[Himmelumer Aldefurd en Noardwâlde]]. Dat gebiet waard yn de folksmûle "de Wâlde" neamd. Dy namme ferwiist nei it wâld en de sompe yn it gebiet. Dat wâld wie op it plak dêr't de Fluezen hjoed-de-dei leit. Nei in drûge simmer yn [[1210]] baarnde dat bosk ôf dêr't in lyts marke ûntstie dy't stadichoan mar grutter waard. De kearn fan Ealahuzen lei noardliker as hjoed-de-dei en it doarp wie in woltierich plak dy't in stim yn de [[Fryske lândei|Fryske Lândei]] hie. Ek stie der ien of mear aadlike [[stinzen]] by it doarp. De ynwenners hiene in part yn de [[Hylpen|Hylper]] seefeart nei [[Skandinaavje]] ta en leveren seelju foar de float. It doarp hie in eigen wapen besteande út in midsiuwsk skip dy't oer in griene see fart en dêr't in gouden sinne en in sulveren moanne op skynt. De Fluezen waard njonkelytsen hieltyd grutter. Troch de algeduerigen westewyn sloegen der stikken sêftere grûn fan de súdeastlike ouwerwâlen ôf, dy't hieltyd fierder ôfslein waarden. Yn 'e rin fan 'e tiid ferbrede de Fluezen him. Om [[1700]] ferdwûn it âlde Ealahuzen yn it wetter. De tsjerke fan Ealahuzen waard om [[1800]] hinne ôfbrutsen, nei't er earder omreden fan it opkommende wetter ferpleatst waard. It heger lizzende tsjerkhôf bleau noch it langst drûch, oant dat yn it tiidrek 1750-1800 ek yn de weagen ferdwûn. Hjoed-de-dei is dat noch hieltyd in ûndjip plak en wurdt op kaarten somtiden noch oanjûn as "Ald Tsjerkhôf". Yn 'e njoggentjinde iuw waard der noch fan in [[klokkestoel]] praat op dat plak, mar dêr is hjoed-de-dei neat mear fan werom te finen. Fan it eardere Ealahuzen bleau allinnich in hantsjefol pleatsen en wenten by de Mardyk en de Lange Hoeke del stean en waard winliken in buorskip fan it tichteby lizzende Nijegea. It doarp Nijegea waard út it buordoarp [[Aldegea (Gaasterlân)|Aldegea]] wei stifte. De namme seit it al. "Gea" betsjut doarpsgebiet of himrik en is dus it "nije gea" (nij doarp), wylst Aldegea it "âlde gea" (âld doarp) is. In grut part fan it lege sompelân by Nijegea waard troch Jacobus van der Waeijen, dy't fan [[1688]] oant [[1743]] [[grytman]] fan Himmelumer Aldefurd en Noardwâlde wie, ynpoldere. Om [[1822]] hinne waard mei it oanlizzen fan de grutte Noardwâlderpolder úteinset, itjinge in soad wurkgelegenheid foar Nijegea joech. Nijegea wie oan 'e ein fan de njoggentjinde en it begjin fan de tweintichste iuw in woltierich doarp mei in tsjerke, skoalle, suvelfabryk, winkeltsjes, in bakker en in slachter, feehâlderijen en ambachtslju, lykas in smid, mûnemakker en timmerman. Oant [[1967]] waard der noch hieltyd fan twa doarpen sprutsen, dy't yn [[1631]] tsjerklik al in ienheid foarmen. Om't der al trije doarpen yn Fryslân mei de namme "Nijegea" wiene, waard op útstel fan de [[PTT]] en de doarpsried besletten it doarp "Ealahuzen", nei de buorskip, te neamen. Oant [[1984]] lei Ealahuzen yn de gritenij, letter gemeente [[Himmelumer Aldefurd en Noardwâlde]]. De gemeentenamme waard yn [[1955]] ta Himmelumer Aldeferd. Yn 1984 gie dy gemeente oer yn de gemeente [[Nijefurd]], wylst it âlde "Noardwâlde", it gebiet fan de gemeente eastlik fan de Fluezen wêrûnder Ealahuzen, nei de gemeente [[Gaasterlân-Sleat]]. Dy gemeente gie yn [[2014]] wer op yn de nije fúzjegemeente [[De Fryske Marren]]. === Tsjerke === {{Apart|Tsjerke fan Ealahuzen}} Beide doarpen hiene eartiids in eigen tsjerke. Sa't al earder neamd waard, waard de tsjerke fan Ealahuzen ferpleatst troch it opkommende wetter fan de Fluezen. Om 1800 hinne waard er ôfbrutsen. Der stie oant yn de njoggentjinde iuw noch in klokkestoel, mar ferdwûn letter. De tsjerke fan Nijegea waard yn [[1857]] ôfbrutsen om't er boufallich wie. Der waard in nije tsjerke, mar baarnde op [[13 juny]] [[1864]] folslein ôf doe't de tsjerke en toer troch wjerljocht troffen waard. Fuortendaliks dêrnei waard de hjoeddeistige herfoarme [[wettersteatstsjerke]] (no PKN-tsjerke) boud dy't op 18 desimber dat jiers iepene waard. De tsjerke stiet yn it uterste westen fan it doarp, dat eartiids de kom fan Nijegea wie. Rjochts fan de yngong is sûnt [[1967]] it wapen fan Ealahuzen ynmitsele. === Stinzen === Neffens de [[Schotanuskaart]] (1718) lei der yn in bocht yn de Nije Fokkesleat yn de buorskip [[Tropherne]] in [[stinswier]]. De Fokkesleat soe syn namme hawwe fan de Eastfryske [[haadling]] [[Focke Ukena]] yn [[1420]] dy't, doe't er út [[Sleat (stêd)|Sleat]] wei ferdreaun waard, troch dy sleat nei [[Warkum]] ta fear. De stins lei dus strategysk oan in wichtich farwetter. Oan de súdein fan Tropherne wie neffens Schotanus (1718) by in pleats, in ''stemmende stelle'', in twadde stinswier. Yn de ''[[Tegenwoordige Staat van Friesland]]'' (1788) wurde de twa Ealahúster wieren neamd en wurde yn ferbân mei twa eardere stinzen brocht. De twadde stins waard yn [[1487]] foar it earst neamd en wie wichtich yn de tsierderijen tusken [[Skier en Fet]].<ref>[https://www.spanvis.com/lemmer/de-dorpen-van-de-gemeente-de-fryske-marren-de-friese-meren/elahuizen ''de dorpen van de gemeente De Fryske Marren: Elahuizen''] spanvis.com</ref> === Suvelfabryk === [[Ofbyld:Elahuizen (50133705242).jpg|260px|thumb|Hynders yn in greide by Ealahuzen (2020)]] Om [[1800]] rjochte de Keninklike Maatskippij fan tsiis- en bûterfabriken it steamsuvelfabryk ''De Wouden'' yn Nijegea op, mei spesjalisaasje yn it meitsjen fan bûter en tsiis, dy't hast alhiel foar it útfieren ornearre waarden. It fabryk krige de molke út de fiere omkriten wei, sa fier as út [[Sondel]] en [[Warns]] wei. Oant [[1960]] bleau it fabryk yn it eardere Nijegea yn wurking. Yn de lêste jierren ferwurke de fabryk likernôch acht miljoen kilogram molke it jier. Dat jier waard it fabryk troch Lankhorst yn [[Osingahuzen]] oernommen en waard de produksje, allyk mei de 25 wurklju, dêrhinne ferpleatst. Yn [[1972]] waard it fabrykkompleks in wettersportsintrum. == Mienskip == It [http://www.elahuizen.nl/index.php/over-elahuizen/dorpsbelang-elahuizen doarpsbelang] komt op foar de belangen fan it doarp. It doarpshûs hjit [http://www.elahuizen.nl/index.php/leven-in-elahuizen/dorpshuis-us-nije-gea Us Nije Gea], dêr't de namme fan weromtinken docht oan de eardere namme fan it doarp: Nijegea. Doarpskrante [http://www.elahuizen.nl/index.php/leven-in-elahuizen/dorpskrant-marlud Mar-Lûd] ferskynt alve kear yn 't jier. === Tsjerke === [[Ofbyld:Elahuizen - herv kerk - rm21485-1.JPG|260px|thumb|De [[Tsjerke fan Ealahuzen]] yn 2011]] * [http://www.elahuizen.nl/index.php/over-elahuizen/kerk-elahuizen PKN-gemeente Ealahuzen] === Sport === * Fuotbalferiening [[Sportferiening De Wâlde|SF De Wâlde]], tegearre mei de doarpen [[Aldegea (Gaasterlân)|Aldegea]] en [[Kolderwâlde]] * Foljebalferiening [http://www.volleybaldewalde.nl/ De Wâlde] * [http://www.elahuizen.nl/index.php/verenigingen-/biljartclub-elahuizen Biljertklup Ealahuzen] * Gymnastykferiening [http://www.elahuizen.nl/index.php/verenigingen-/gymnastiek-vereniging-de-walde De Wâlde] === Oare ferienings === [[Ofbyld:Elahuizen (50133480181).jpg|260px|thumb|De Fluezen by Ealahuzen (2020)]] * Kristlike frouljusferiening Aldegea-Ealahuzen ''[http://www.elahuizen.nl/index.php/leven-in-elahuizen/passage-oudega-elahuizen Passage]'' === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1964 || 1973 || 2004 || 2013 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 71 || 68|| 55 || 277* || 330 || 356 || 360 |} ''<small><nowiki>*</nowiki> Nei't Nijegea en Ealahuzen feriene waarden.</small>''<br> ''<small>(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/elahuizen/ Alle Cijfers].)</small>'' === Ferskaat === * By it doarp leit ek jachthaven 'De Koggeplaet' * Yn de neinacht fan Ald op Nij is it wenst yn it doarp om op de ruten fan guon ynwenners teksten te kalkjen. By Ealahuzen is alle jierren skûtsjesilen fan de [[Sintrale Kommisje Skûtsjesilen|SKS]]. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Ealahuzen rint de folgjende busline: * '''Line 45:''' [[Snits]] - [[Himmelum]] fia [[Wâldsein]] De busline troch Ealahuzen wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Buorren, Elderskar, [[Joop Schweitzer]]strjitte, Lange Hoek, Mardyk, Marsicht, Poeldyk, [[Tropherne]], Tsjerkewei en Wâldwei. == Keppeling om utens == * [http://www.elahuizen.nl/ Webside fan Ealahuzen] == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * {{Aut|[[Peter Karstkarel]]}} [https://www.frieslandwonderland.nl/FY/friesland/plaats/elahuizen ''Ealahuzen''] frieslandwonderland.nl * [http://www.elahuizen.nl/ Webside fan Ealahuzen] }} {{CommonsBalke|Elahuizen|Ealahuzen}} {{koördinaten|52_55_22_N_5_32_16_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 55' NB, 5° 32' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Ealahuzen| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Himmelumer Aldefurd]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] 1xb0jnnzo1919gl8l7s3rqjx06fmn94 0 6860 1240489 1133349 2026-09-11T09:55:18Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240489 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Huisjes_naast_de_Kerk._Harich.jpg | ôfbyldingsbreedte = 250px | ôfbyldingstekst = It doarpsintrum mei de [[tsjerke fan Harich]] | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Harich}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|359}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|928}} | postkoade = 8571 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_54_10_N_5_33_58_E_scale:12500_type:city_region:NL|52° 43' N 5° 34' E}} | webside = [https://www.harich.nl/ www.harich.nl/] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 54 | lat_sec = 10 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 33 | lon_sec = 58 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Gaasterlân Sleat Harich.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Harich yn de eartiidske gemeente Gaasterlân-Sleat | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Harich''' is in [[doarp]] yn 'e [[Súdwesthoeke]] en de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Fryske Marren]]. It leit [[noardwest]]lik tsjin [[Balk]] oan. De buorskippen [[De Bels]], [[Frisbuorren]] en [[Westerein-Harich]]. De [[Harichsterbosk]], part fan de gaasterlânske bosken leit súdlik fan it doarp. Harich hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Harich}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}).<ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ==Skiednis== Harich is fan âlds in boeredoarp dat ûntstie oan de âlde trochgeande wei fan Koudum nei [[Wâldsein]]. De wei rint op de râne fan it Gaasterlânske sân wêrtroch't der hichteferskil is tusken de noard- en súdkant. De namme komt ek foar as ''Harg(h)'', ''Horch'', ''Haerych'' en ''Harig'', en is ôflaat fan it Germaanske ''Harag'', dat timpel betsjut en wiisd op in âlde heidensk kultusplak by de Friezen. Harich wie eartiids it bestjoerlik sintrum fan Gaasterlân. De Wyldemerk besuden it doarp wie eartiids in bekend merkeplak. Yn de fyftiger en sechtiger jierren fan de tweintichste iuw wie by it doarp in [[ambonezekamp]]. Harich bestie ynearsten út fjouwer dielen: de Westerein, de Frisbuorren, de Tsjerkebuorren en de Lorbuorren. It doarp hie earder in eigen [[gersdrûgerij]]. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2014]] hearde Harich ta de gemeente [[Gaasterlân-Sleat]], en foar de weryndieling fan [[1984]] makke it ûnderdiel út fan 'e gemeente [[Gaasterlân (gemeente)|Gaasterlân]]. == Mienskip == It [https://www.harich.nl/index.php/dorpsbelang/bestuur Pleatslik Belang] betsjinnet Harich en [[Rûgehuzen]]. Doarpshûs ''[https://www.harich.nl/index.php/ons-gebouw Ons Gebouw]'' sit yn de âlde skoalle oan de Stinsenwei en wurdt as doarpshûs dield mei Rûgehuzen. Der waard sein dat men wenne "op Harich" ynstee fan "yn Harich". Sûnt [[2005]] wurdt it [[Konkoers Hippyk Riis]] op it terrein fan 'e [[Maneezje Gaasterlân]] holden, dat yn 'e [[himrik]] fan Harich leit. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969* || 1974 || 2004 || 2012 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 279 || 567 || 610 || 953 || 478 || 422 || 210 || 490 || 485 |} ''<small>(* grinswiziging mei Balk)</small>'' ''<small>(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2012 en 2021: [https://allecijfers.nl/woonplaats/harich/ Alle Cijfers].)</small>'' === Ferienings === {| |valign=top| * [https://www.youtube.com/watch?v=S0GeHkOwtJE De Dobber] - muzyk- en sjonggroep út benammen de 1980-er jierren * kuorbalferiening [https://www.kcharich.nl/nieuw2/ KC Harich] * [[Teatergroep Sult]] * Begraffenisferiening ''De Laatste Eer'' * Biljertferiening |valign=top| * Biljertferiening âlderein * Hearekreamklup * Blommeklup Harich * Follybalklup * Jeu de boules * Krystmerke Westerein Harich |} === Tsjerke === {{Apart|Tsjerke fan Harich}} [[Ofbyld:Marijetsjerke, Harich.jpg|thumb|''Tsjerke fan Harich'']] It [[Protestantisme|protestantske]] diel fan it doarp foarmet ien gemeente mei Rûgehuzen en wurket nau gear mei Aldegea/Kolderwâlde. De tsjerke is fan [[1663]], it ûnderste diel fan de toer mei de mitsele spits is âlder en datearret út de [[12e iuw]]. Boppe de doar fan it tsjerke is in gevelstien oanbrocht dy't ferwiist nei it ynstoarten fan 'e tsjerke troch in stoarm yn [[1662]]. Oan beide kanten fan de stien stiet in earn mei in iketûke yn 'e snaffel en it wapen fan Harichster Dr. [[Johannes Scheltinga]]. [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Katoliken]] hawwe gjin eigen tsjerke yn it doarp. Hja falle ûnder de Hillige Kristoffelparochy, dy't in tsjerke hat yn it oanbuorjende [[Balk]]. === Berne yn Harich === * [[Willem Smink]] (1957), politikus == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Harich rinne de folgjende buslinen: * '''Line 41:''' [[De Lemmer]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Balk]] * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] De buslinen troch Harich wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Bokkeleane, Frisbuorren, Harichsterdyk, Hillemastate, Houtdyk, It Heech, Keamerlânswei, Lorbuorren, Lykwei, Minnemastate, Stinsenwei, Trophernsterwei, Tsjerkepaad, Van der Feltzstrjitte, Warrensterwei, Welgelegen, Westerein, [[Wyldemerk (buorskip)|Wyldemerkwei]]. == Ofbylden == <gallery mode="packed" heights="150px"> Idscke Popke Sathe Harich.jpg|[[Idscke Popkesate]] De Witte Schuur Harich.jpg|De Wite Skuorre Atlas_Schoemaker-FRIESLAND-DEEL2-2176R-Friesland,_Harich.jpeg|Ofbyld fan Harich troch [[Andries Schoemaker]] </gallery></center> == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Harich}} }} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Harich| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] 5lrlz1h8yvvza25u4u73rw56xs40r3q 0 6861 1240493 1227563 2026-09-11T10:22:18Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240493 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Sietske.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = It byld Sietske yn Kolderwâlde | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Kolderwâlde}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/31/kerncijfers-wijken-en-buurten-2021</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = 8583 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_53_45.5_N_5_30_24_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 54' NB, 5° 30' EL}} | webside = [https://www.oudega-kolderwolde.nl Webste Aldegea-Kolderwâlde] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 53 | lat_sec = 45.5 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 30 | lon_sec = 24 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Gaasterlân Sleat Kolderwâlde.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Kolderwâlde yn de eardere gemeente Gaasterlân-Sleat | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Kolderwâlde''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], súdeast fan [[de Oarden]]. It is it lytste doarp yn de gemeente, mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Kolderwâlde}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). == Geografy == Kolderwâlde is ien fan de fjouwer doarpen fan de streek [[Noardwâlde (De Fryske Marren)|Noardwâlde]], dêr’t de oarspronklike gritenijnamme [[Himmelumer Aldefurd en Noardwâlde]] op wiisde. De hiele streek waard yn 1984 by [[Gaasterlân-Sleat]] yndield. Kolderwâlde is it súdlikste doarp fan de Noardwâlder rige. It leit net sa fier ôf fan De Oarden en de Holken, de súdlike útrinners fan de [[Fluezen]]. Der is amper sprake west fan komfoarming, yn it noardwesten leit in buertsje fan noch gjin tsien ienfâldige huzen. It doarp bestiet fierder út ferspraat steande, soms monumintale boerepleatsen. Yn de berm steane by de bushalte in rige brûnzen byldsjes op sokkels. It is it wurk fan de yn de buert wenjende Evert van Hemert, dy't de bylderige ‘De famkes fan Kolderwolde’ neamd hat. Sa út en troch komt der in byldsje by, fan de Woudbrug oan de Bokkeleane ta. == Namme == De namme kin ferklearre wurde as de Koudumer wâlde (sompe), lyk as de buert Kolderwiske noardlik fan it doarp lei. == Skiednis == It tinbefolke streekdoarp leit yn it suden fan in leechlizzend gebiet. Ea wie it hjir in boskeftich gebiet. Troch de [[feanterij]] tusken 1830 en 1860 lizze stikken lân bytiden in meter leger as de omlizzende stikken. De polders fan no jouwe in rom útsjoch. Nei't it lân yn [[1835]] bedike waard, koe der [[Turf (brânstof)|turf]] wûn wurde yn de Grutte Noardwâlder Feanpolder. Op de gritenijkaart yn de atlas fan Eekhoff is te sjen dat de feanterijen al folop oan 'e gong wiene. Op deselde kaart stiet oan it súdwestlike begjin fan de streek it eardere tsjerkhôf fan Kolderwâlde yntekene. Dêr hat oant [[1840]] in tsjerke sûnder toer stien. No is op dat plak allinne in boskje kaphout te finen. == Keunst == Oan de Oardenwei dy't troch it doarp rint, steane bylden fan de pleatslike keunstner [[Evert van Hemert]]. <gallery> File:De venus van kolderwolde met poes.JPG|''Venus van Kolderwolde met poes'' File:Famke op de bolle.JPG|''Famke op’e bolle'' File:De verleiding.JPG|''Verleiding'' File:Europa (Kolderwolde).jpg|''Europa'' </gallery> == Mienskip == === Befolking === {| class="wikitable" |- ! 1840 !! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1973 !! 2004 !! 2013 !! 2023 |- | 51 || 80 || 77 || 82 || 87 || 85 || 70 || 60 || 40 |} ''<small>(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013 en 2023: [https://allecijfers.nl/woonplaats/kolderwolde/ Alle Cijfers].)</small>'' === Sport === Kolderwâlde hat mei de doarpen [[Aldegea (Gaasterlân)|Aldegea]] en [[Ealahuzen]] in fuotbalferiening, [[Sportferiening De Wâlde|SF De Wâlde]]. dy't yn Aldegea fêstige is. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Kolderwâlde rint de folgjende busline: * '''Line 45:''' [[Snits]] - [[Himmelum]] fia [[Wâldsein]] De busline troch Kolderwâlde wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Feanenwei, Oardenwei, Ritlânswei. {{Boarnen|boarnefernijing= *[http://www.gaasterland-sloten.nl/nl/dorpen/Kolderwolde/index.html Oer it doarp en Evert van Hemert] }} {{Koördinaten|52_53_50_N_5_30_36_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 54' NB, 5° 31' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Kolderwâlde| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Himmelumer Aldefurd]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] 19uj6sppldbelze2zal96ls6r3mvzqn 0 6902 1240477 1120399 2026-09-11T07:55:27Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240477 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = De Broek, klokkestoel.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Klokkestoel'' | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Broek}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 10,33 km² <br> lân: 9,15 km² <br> wetter: 1,18 km² </br> | befolkingstichtens = 24 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:De Friese Meren vlag.svg|20px]] [[De Fryske Marren]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_58_51_N_5_46_37_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 58' N 5° 46' E}} | webside = [http://www.debroek.info/ Side fan De Broek] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 58 | lat_sec = 51 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 46 | lon_sec = 37 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Skarsterlân De Broek.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan De Broek yn de eardere gemeente Skarsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''De Broek''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], krekt west fan [[De Jouwer]]. Oant 1 jannewaris 2014 hearde De Broek by de gemeente [[Skarsterlân]]. De Broek hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Broek}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). == Skiednis == [[Ofbyld:De Broek, sicht op Noard-Broeksterfeart mei wente en pleats oan de Plústerdyk.jpg|thumb|left|250px|''Sicht op Noard-Broeksterfeart mei ryksmonuminten oan de Plústerdyk'']] ''Broek'' betsjut 'leech lizzend, wetterich stik lân'. It doarp lei eartiids hielendal lâns de [[Skiensleat]]. De Broek is wierskynlik om it jier 1250 stifte, nei alle gedachten troch minsken út de omkriten fan [[Snits (stêd)|Snits]]. Der waard wol sein dat de koloanje opset waard om de groei fan [[De Jouwer]] yn de rjochting fan Snits te beheinen. De Skiensleat wêroan't de kolonisten harren nei wenjen setten is fan oarsprong in feanstreamke, dat troch de bewenners útdjippe waard ta in kanaal. It doarp leit oan beide kanten oan fan 'e feart, wêrtroch it langhalich is en net yn in rjochte line leit. It doarp bestiet tsjintwurdich eins út twa dielen: ''Broek-Noard'' en ''Broek-Súd''. It doarp wurdt skieden troch de [[Sylroede]], dy't [[De Jouwer]] oansluting jout op de Fryske marren. Der is ek gjin streekrjochte ferbining tusken beide parten, oars as oer it wetter. Om fan Broek-Noard nei Broek-Súd te kommen moat men oer [[De Jouwer]]. De diken yn De Broek hjitte ek gewoanwei ''It Súd'' en ''It Noard''. Yn Broek-Noard leit oan de oare kant fan de [[Noardbroekster Feart]] noch de Plústerdyk. Nei de Twadde Wrâldkriich bleau it doarpke wakker itselde en waard der net in hiel soad nij by boud. == Nijbou Broek-Súd == Healwei de jierren 1990 fersette it doarp him tsjin de nije útwreidingsplannen fan de gemeente Skarsterlân. De brûkte slogan wie: ''Wij gaan over de rooie als Joure met Broek gaat klooien''. Troch de protesten gie de útwreiding net troch. In goede twintich jier letter waard der ûnder de namme '[[Broek-Súd (wenwyk)|Broek-Súd]]' in lúks nijbouprojekt foar minsken út it hegere ynkommenssegmint ûntwikkele om minsken út de Rânestêd nei it Fryske plattelân te lûken. Yn de brosjuere fan it boubedriuw wurde de royale kavels fan mear as 1000 m² oan it wetter mei iepen ferbining yn Broek-Súd oanpriizge as 'it wenjen yn in see fan romte midden yn 'e natoer op noch gjin 60 minuten ôfstân fan Amsterdam'.<ref>[https://www.brummelhuis.nl/projecten/broek-zuid-joure/locatie Brosjuere Brummelhuis, projekt Broek-Súd]</ref> == Mienskip == === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2004 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 320 || 302 || 287 || 246 || 239 || 230 || 215 |} === Tsjerke === [[Ofbyld:Broekster tsjerke.jpg|thumb|left|250px|''Broekster tsjerke'']] {{Apart|Broekster tsjerke}} De tsjerke is sûnt 2014 troch de PKN-gemeente oerdroegen oan de Stifting Behear Broekster Tsjerke, dy't nei in renovaasjes en modernisearing it gebou as doarpshûs eksploitearret. De tsjerke is boud yn 1913 en ferfong doe in folle âldere tsjerke. Foar de [[reformaasje]] wie de tsjerke wijd oan [[Kristoffel (hillige)|Sint-Kristoffel]]. Sûnt de ôfbraak fan de toer fan de foargonger hinget de klok yn in [[klokkestoel]] op it tsjerkhôf efter de tsjerke. === Berne === * [[Jelle Broers Hylckama]] (1545-1618), politikus == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch De Broek rint de folgjende busline: * '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]] De busline troch De Broek wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:De Broek, sicht op Noardbroeksterfeart rjochting de Sylroede.jpg|thumb|260px|''Sicht op Noardbroeksterfeart rjochting de Sylroede]] [[Ofbyld:De Broek, Amerikaansk wynmûntsje.jpg|thumb|260px|''Amerikaansk wynmûntsje oan de Plústerdyk'']] === Strjitten === * Bloksleat: nei de sleat [[Bloksleat]] rjochting it gemaal, yn de polder noardwest fan De Broek. * It Kromme Far:- ferwiist nei de far tusken de wyls tichtsmiten feart efter de pleatsen oan It Súd en it marke dat destiids yn de Súdbroekster polder lei. * It Noard: noardlike diel fan De Broek, [[Broek-Noard]] * It Súd: súdlike diel fan De Broek, [[Broek-Súd]] * Omkromte: earder in slingerjend paad fan De Jouwer nei [[Doanjewerstâl]]. Yn 1647 wurdt it ''Singel fan Colonel thoe Schwartzenberg: of ''Colonelssingel'' neamd. * Plústerdyk: Dearinnende dyk nei De Plústerpôle, in stik lân mei bloeiend gers: plústers. * Swettepoelsterdyk: nei it marke de [[Swettepoel]] dat no ferlanne is. Nei de ruilferkaveling is it hielendal ferdwûn. * Tramwei: nei de eardere tramwei De Jouwer-Snits. == Monuminten == * Klokkestoel (It Noard 21) * Kop-hals-romppleats (Plústerdyk 9) * Wente út 1860 (Plústerdyk 11) == Sjoch ek == * [https://www.dorpscanon.nl/dorpscanon/dorpscanon-van-broek Doarpskanon fan Broek] * [[Fryske doarpen]] {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Broek, Friesland|De Broek}} }} {{De Fryske Marren}} {{DEFAULTSORT:Broek, De}} [[Kategory:De Broek| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Doanjewerstâl]] 80nr29rtqybvz8rhhnvqsgmc8nda5f1 0 6905 1240479 1120424 2026-09-11T08:00:23Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240479 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Klokkenstoel Akmarijp 02w.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Klokkestoel'' | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Eagmaryp}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 3,65 km² <br> lân: 3,56 km² <br> wetter 0,09 km² | befolkingstichtens = 29 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_00_16.3_N_5_47_19.7_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 0' N 5° 47' E}} | webside = [http://www.roeloffopma.nl/sites/terkaple-akmarijp.nl/?categorie=Home&sub=Home&taal=nl Side Terkaple-Eagmaryp] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 00 | lat_sec = 16.3 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 47 | lon_sec = 19.7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Skarsterlân Eagmaryp.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Eagmaryp yn de eardere gemeente Skarsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Eagmaryp''' is in doarp noardlik fan [[de Jouwer]] yn de gemeente [[De Fryske Marren]]. It doarp leit yn de [[Lege Wâlden]]. 'Wâlden' wiist op in begroeiïng mei strewellen en lege boskjes. Trochdat it gebiet sa leech leit hie men yn it ferline in soad wetteroerlêst. By Eagmaryp leit ek it natoergebiet de [[Blaugerzen]], it grutste blaugerslân fan Nederlân.<ref>[https://www.friesland.nl/nl/locaties/3215545153/blaugerzen www.friesland.nl, oproppen 4 desimber 2022]</ref> Eagmaryp hat in [[klokkestoel]]. Eagmaryp is foaral bekend fanwegen it [[earrebarre]]doarp krekt bûten it doarp. Eagmaryp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Eagmaryp}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). == Skiednis == Yn de doarpsnamme Eagmaryp sit it wurd 'ryp', dat râne betsjut. In âldere foarm fan de doarpsnamme is ''Ackrommaryp''. Dat wiist derop dat it doarp út [[Akkrum]] wei stifte is. Eartiids ûntstie Eagmaryp oan in feart, dy't yn de iere [[midsiuwen]] groeven wie foar de ôfwettering fan it feangebiet. Sadwaande waard it in [[lintdoarp]]. It hat altiten in boerestreek west mei frij grutte wolstân. Yn âlde geskriften wurde in tal [[stins|stinzen]] neamd mei rike boerefamyljes as Galema, Donia, Bangma, Unia, Molla en Bavema. It is net mei wissichheid te sizzen oft dy stinzen der ek allegear tagelyk stien hawwe. Hepkema skriuwt yn syn “wandelingen door Friesland” oer in tsjerkje yn Eagmaryp mei noardlik dêrfan Abbema en Donia en súdlik fan it tsjerkje de stins Galema. De tsjerke fan Eagmaryp stie op it stee fan it hjoeddeiske tsjerkhôf. Dat dêr bebouwing west hat docht bliken út de âlde friezen of [[kleastermop]]pen, dy't by it graven fan in grêf faak út de grûn komme. It boekje "Bornego" fan [[Herre Halbertsma]] ynformearret oer it bestean fan twa parochys, nammentlik dy fan 'Ackrommaryp' en dy fan 'Monekaga' (Sint-Jânsgea). Yn it ferline binne opgravings dien, dy't wize op de fûneminten fan it tsjerkje fan [[Sint Jansgea]]. Beide tsjerken wienen neffens Halbertsma dochterkapellen fan de St. Pankrastsjerke yn [[Aldeboarn]]. Terkaple en Eagmaryp wienen eartiids allinnich oer it wetter te berikken. De doarpen krigen yn [[1844]] in ferbining mei [[De Jouwer]]. Dat sil yn it earstoan in ûnferhurde paad west ha. === Sint-Jânsgea === Njonken de twa tsjerkjes fan Eagmaryp en Terkaple ha earder op noch twa plakken tsjerkjes stien. It earste plak is yn it lân oan de Doltenwei. It lân dêr waard altyd al 'it âld hôf' neamd. Dat heger lizzende terrein waard ôfgroeven en sljuchte. By dit ôfgraven waarden reade sânstiennen grêfstiennen fûn, guon mei krusen der op. Yn 1993 is der troch it Archeologysk Wurkferbân ûndersyk dien op it terrein en mei help fan spesjale mjittingen wiene de fûneminten fan de tsjerke dúdlik te sjen. Der stie gjin toer by dy tsjerke, dy't sa’n 25 meter lang en 8 meter breed wie. De tsjerke, dy't nei alle gedachten datearre út de 12e iuw, stie op in ferhege tsjerkhôf dat omsletten waard troch in grêft. Eagmaryp lei doe op'e hichte fan dat hôf en is letter ferskood nei it plak dêr’t it no leit. [[Ofbyld:Hof fan Sint Jansgea by Eagmaryp.jpg|thumb|left|220px|''Fragmint út de Schotanus atlas fan om 1720 hinne: Terkaple en Eagmaryp, dêr’t it hôf fan St. Jansga noch op oanjûn stiet'']] Ut it kleaster fan Akkrum wei waard úteinset om it [[ûnlân]] oan te meitsjen en sa ûntstiene lytse delsettings, dy't mei it fierder oanmeitsjen fan it ûnlân jimmeroan in stikje opskoden. Sa ferskode Terkaple fan de hoeke Akkrumer Rak-Geau nei it plak dêr't no en eartiids de tsjerke stie. Dat hat om de 12e iuw hinne west. Eagmaryp lei doe op deselde line, mar wylst Terkaple op itselde plak lizzen bleau is Eagmaryp noch in stikje ferskood. De âlde tsjerke waard net mear brûkt en waard ôfbrutsen, it âld hôf fertutearze. Op it plak dêr't Eagmaryp no leit, lei tichterby de grins fan Haskerlân ek de buorskip Sint-Jânsgea. Sint-Jânsgea is it twadde plak dêr't in tsjerke stien hat mei in hôf deromhinne. Dat tsjerkje stie op it stik grûn tusken Fjildwei 5 en Fjildwei 7. Yn 1999 is ek dêr ûndersyk dien troch it Archeologysk Wurkferbân. It die bliken dat op dy grûn in tsjerkje fan ± 14 meter by 8 meter stien hat; in ienfâldich sealtsjerkje fan kleastermoppen, boud yn de 13e iuw en ôfbrutsen yn de 17e iuw. Op kaarten út [[1664]] en [[1693]] wurdt allinne noch melding makke fan "het hof van St. Jansga" sûnder de tsjerke te neamen. It hôf is nei de ôfbraak fan de tsjerke noch wol gewoan brûkt as begraafplak. Der waarden 13e-iuwske grêven fûn, mar ek fan folle letter. Ek om dat tsjerkhôf rûn in grêft. Der waard troch de ûndersikers op dit terrein ek in wetterput fûn en it restant fan in [[stins]] mei in grêft derom hinne. Dy stins moat dus ek út de 13e iuw stamme en waard mooglik bewenne troch de famylje Bangma of Bavema. Mooglik waard de stins yn de tiid fan de striid mei Age Donia (1458-1464) ferneatige, mar fanwegen jildbrek is der gjin fierder ûndersyk dien. Wol binne fynsten (skeletten, stiennen, plavuizen en potskerven) beskreaun. === Tsjerke en klokkestoel === [[Ofbyld:Tsjerke Eagmaryp .001.4.jpg|thumb|left|220px|<small>''Tsjerke Eagmaryp''</small>]] Foar de [[reformaasje]] yn Fryslân (1580) wie Eagmaryp in selstannige [[parochy]] mei in eigen pastoar. Nei de reformaasje foarme Eagmaryp ien tsjerklike gemeente mei Terkaple. Yn [[1604]] wurdt al in mienskiplik nachtmiel fierd. Op it stee fan de hjoeddeiske [[klokkestoel]] stie eartiids in tsjerke, dy't oan de [[patroanhillige]] [[Gertrudis fan Nijvel|Gertrudis]] wijd wie. De klok yn de klokkestoel is ôfkomstich út de toer fan dy tsjerke en waard yn [[1545]] getten troch Johannes Tersteghe. De klok draacht it opskrift: "Marije is yn de himel opnomd. De ingelen ferbliidzje harren; hja loovje de Heare – 1545" (oerset út it [[Latyn]]). Oant [[1749]] bleau de tsjerke stean. Yn jannewaris 1844 waard ek de toer foar ôfbraak ferkocht en ferfongen troch in houten klokkestoel. De kruk fan it stek dat tsjintwurdich tagong jout nei it tsjerkhôf hat de foarm fan in slange en oan beide kanten is it stek fersierd mei symboalen oer de rûngong en fergonklikheid fan it libben: de ûle tusken de lauwerkrânsen (minsklike wiisheid), de sânrinner mei flerken of wjukken (fergonklikheid) de [[seine (ark)|seines]] (de dea, it ôfmeande libben), de toartsen nei ûnderen ta rjochte (sadat se net baarne wolle, it fjoer dôvet) en de slange mei de sturt yn de bek (symboal fan de ivichheid). === Stinzen === De bekendste stins fan Eagmaryp wie dy fan [[Age Donia]], dy't berucht wie fanwegen syn plonderingen yn de jierren 1458 oant 1463. Dat stiet allegear beskreaun yn de kroniken fan [[Petrus Thaborita|Petrus fan Thabor]], in muonts fan it [[kleaster Thabor]]. Yn 1459 ferovere Age Donia mei help fan Jancko Douma de stins Galema, súdlik fan de tsjerke yn Eagmaryp. De plondertochten fan Age Donia gyngen dêrnei troch, oant op in algemiene [[lândei]] fan Fryslân yn [[1461]] it beslút foel om mei him ôf te weven. Mei in 4000 man sterk leger waard de stins fan Donia belegere, mar dy him mei modern wapentúch útrisd: in soarte gewear of kanon, yn de kroaniken ''busse'' neamd. Dêrfan skrokken de ealju en nei't der al 15 manlju deasketten wiene joegen hja it op. Age Donia waard noch dryster en plondere mear as ea tefoarren, mar yn [[1463]] kamen syn fijannen wer, no mei deselde wapens as Age. De belegering fan Age Donia's stins duorre 14 dagen en nei't it iten oprekke moast it ferset opjûn wurde. De stins waard ynnnommen en ôfbrutsen. Rôfridder Age sels wie dy nachts al útnaaid. Oer de oare stinzen yn Eagmaryp is neat bekend. Allinne de namme Abbema wurdt noch neamd yn de tsjerke fan Aldeboarn: ''anno 1612 Pibona Oritisius van Abbema, bedienaer des H. Evangely tot Suylen in sticht Utrecht''.<ref>Oare Tiden, Skiednis fan de Lege Wâlden, Dieuwke Boersma & Sippy van der Meer</ref> === Molkfabryk === [[Ofbyld:Eagmaryp Molkfabryk om 1946 hinne.jpg|thumb|260px|''Molkfabryk De Lege Wâlden (± 1946)]] Eagmaryp hat fan 1896 oant 1968 oan de Fjildwei 39 in [[molkfabryk]] hân. Op [[4 maaie]] [[1896]] waard de koöperative feriening troch 34 feehâlders oprjochte, dy't mei harren molke fan sa’n 700 kij taseinen. De feriening krige de namme 'Coöperatieve Zuivelfabriek De Lege Wâlden'. Der wie likernôch 50.000 gûne nedich en dat moast troch de boeren sels by inoar brocht wurde. Op 1 desimber 1896 waard it fabryk iepene. Wiene der by de oprjochting fan de koöperaasje 34 feehâlders dy't de molke fan sa’n 700 kij ynbrochten; yn 1916 wie dit oprûn oant 132 leden mei 2433 kij. Ek moasten der wentes komme foar it personiel. In soad minsken fan it doarp fertsjinnen op it fabryk harren brea. It fabryk fan Eagmaryp wie in goed ynrjochte bedriuw dat op in bepaald moment sels as foarbyld foar oaren jilde. Under ynfloed fan de [[Earste Wrâldoarloch]] gyng it wat minder, mar dêrnei sette de groei wer troch. Yn 1947 wiene der al 166 leden. Mar doe begûn de konsintraasje yn de suvel op te kommen. It earste besykjen om mei "De Takomst" te fusearjen mislearre om't de boeren it fabryk yn eigen doarp hâlde woene. Wat letter is fan dat idee ôfstapt en yn 1965 fuearren beide fabriken. It wurk waard yn Eagmaryp ôfboud en yn 1968 wie it definityf dien en gyng alles oer nei [[Wolvegea]]. It gebou waard ferkocht en krige as nije funksje it winterdeis bergjen fan boaten en caravans, letter waarden der polyester sylboaten makke. Nei in faillissemint wiksele it tal eigners, mar it fabryk rekke mear en mear yn it neigean en produksje fan belang hat der net mear west. Nei in brân yn 1981 bleau der in soarte fan ruïne oer. Uteinlik is kompleks in 1988 ôfbrutsen. === Skoalle === Yn de [[17e iuw]] hie Eagmaryp lykas Terkaple in eigen skoaltsje. Simmerdeis wie de skoalmaster net nedich, dy holp dan de âlden fan de bern mei it haaien of gie mei te fiskjen. Winterdeis wie der wol in boer of ambachtsman dy 't in "winterskoalle" organisearre. Sokke skoalmasters waarden troch de tsjerkefâldij betelle. Fan Terkaple-Eagmaryp binne noch doop-, trou- en lidmatenregisters fan 1641-1660 bewarre bleaun, dêr't inkele skoalmasters yn neamd wurde. === Twadde Wrâldoarloch === Yn 1944 waard ûnderweis nei Dútslân in Ingelske bommesmiter oansketten. De bommesmiter moast keare fanwegen de averij en om't dy fol net lânje mocht, moast it fleantúch syn bommen kwyt. De bommesmiter loste syn lading boppe de Graverij by Eagmaryp. Ien fan dy bommen ûntplofte net. Dy blyngonger bleau jierren lizzen oant yn it begjin fan de [[21e iuw]] riolearing oanlein waard yn de Graverij. De bom is yn 2009 ta ûntploffing brocht by de Dolten. === Gemeente === Eagmaryp lei oant [[1984]] yn de ophefte gemeente [[Utingeradiel]]. Dêrnei wie Eagmaryp in doarp yn de gemeente Skarsterlân en sûnt 2014 leit it doarp yn [[De Fryske Marren]]. == Mienskip == [[Ofbyld:Eagmaryp.jpg|right|thumb|260px|''Om Eagmaryp hinne stean dizze buorden fanwege it earrebarredoarp'']] It doarp wurket op it mêd fan ferieningen, tsjerke en skoalle gear mei [[Terkaple]]. De twa doarpen binne suver oan inoar groeid, dogge in soad mei-inoar en hawwe ek tegearre in webstee. It doarpshûs wie altyd yn 't Centrum fan de herfoarme tsjerke, mar letter is der in nij multifunksjoneel sintrum komd. Efter it molkfabryk De Lege Wâlden waarden oant 1974 fierljepwedstriden hâlden. Dêrnei is der in fêste ljepskâns komd. === Ferienings === * De Laatste Eer - begraffenisferiening * Biljertferiening Z.B.G.P. * Daamklub Terkaple * Fûgelwacht De Trije Doarpkes (Terkaple, Eagmaryp, Goaiïngaryp) * Angelsportferiening Utingeradiel * Iisklup Terkaple en omkriten * Aldereinsoas * Stifting Earrebarredoarp De Graverij * Sportferiening UTY * Tennisferiening De Trije Setter * Sjongferiening Us Lyts Doarpke <small>[http://www.roeloffopma.nl/sites/terkaple-akmarijp.nl/?categorie=Verenigingen&sub=Verenigingen&taal=nl Ynformaasje ôfkomstich fan de side fan Roelof Fopma]</small> === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 156 || 144 || 127 || 123 || 108 || 115 || 105 |} === Berne === * [[Hotze Brouwer]] (1910-1945), fersetsman * [[Geert Vledder]] (1926-2014), politikus en publisist == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Eagmaryp rint de folgjende busline: * '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]] De busline troch Eagmaryp wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * Doltenwei: wei nei De Dolten, stikken lân dy't ferfeante binne. Namme komt fan '' dolle'' (grave) * Fjildwei: nei de ruilferkaveling ûntstien. Oan de dyk stie ek molkfabryk "De Lege Wâlden" (1897). Foar it plak fan de eartiidske fabryk oer steane noch de wenten foar it personiel. * Graverij: nei de turfôfgravingen, troch bemealen drûchlein. De petgatten binne oerbleaun. * Langedyk: wetterskieding Eagmarypster polder en it bûtlân. De earste dyk fan [[De Jouwer]] nei Terkaple hie in soad bochten. De nije dyk is rjochter en liket sa langer. * Oenemawei: nei de [[Oenemastins]] fan de famylje Oenema, waard letter bewenne troch de aadlike famylje Albada. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= *[http://www.roeloffopma.nl/sites/terkaple-akmarijp.nl/?categorie=DorpenBewoners&sub=oaretiden9&taal=nl Roeloffopma.nl]) *[https://www.facebook.com/Earrebarre/ FB-side De Graverij] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Akmarijp|Eagmaryp}} }} {{koördinaten|53_0_17_N_5_47_20_E_type:city_scale:29000_region:NL|53° 0' NB, 5° 47' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Eagmaryp| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Utingeradiel]] arie0mhi8dxr9k9jusvvjgq85bjuuba 0 6906 1240485 1133343 2026-09-11T08:09:48Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240485 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Goaiïngaryp, protestantske tsjerke (2022).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Tsjerke'' | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Goaiïngaryp}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/statline opendata.cbs.nl/statline]</ref> | oerflak = 9,29 km² <br> lân: 3,20 km² <br> wetter: 6,10 km² </br> | befolkingstichtens = 75 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_0_38_N_5_46_17_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 0' N 5° 46' E}} | webside = [https://www.goingarijp.frl/ Side fan Goaiïngaryp] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 0 | lat_sec = 38 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 46 | lon_sec = 17 | lon_dir = E | ôfbylding99 = Map NL Skarsterlân Goaiïngaryp.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Goaiïngaryp yn de eardere gemeente Skarsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Goaiïngaryp''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], oan de eastkant fan de [[Goaiïngarypster Puollen]]. De buorskip [[Ballingboer]] falt ûnder it doarp. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Goaiïngaryp}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). == Etymology == De namme Goaiïngaryp komt fan ''Goai'' (in persoansnamme), ''gea'' ([[doarp]]) en ''ryp'' (stripe). Goingarijp leit op 'e ein fan ûntginningsstripen dy't harren oarsprong hawwe yn it doarp [[Goaiïngea]]. == Skiednis == [[File:Goaiïngaryp, pleats It String.jpg|thumb|left|250px|''Pleats It String'']] Goaiïngaryp is ûntstien op in sânrêch dêr't de minsken feilich wienen foar oerstreamings dy 't der faak wienen yn de [[Lege Wâlden]]. De huzen waarden boud oan in streamke of rivierke, sadat in streekdoarp ûntstien is. Dy rivierkes fierden harren wetter ôf fia de Boarn nei de [[Middelsee]]. De hjoeddeiske [[Lykfeart]] soe noch in oerbliuwsel wêze kinne fan dat rivierke. Ut Goaiïngaryp wei rint de Lykfeart nei [[Ballingboer]] en giet dêr oer yn de [[Jousterfeart]]. Dat wie eartiids in drok befearn wetter nei Snits ta. De grins tusken Goaiïngaryp en Terkaple hat altyd de âlde Slachtedyk west dy't om it jier 1000 oanlein is. De âlde Slachtedyk wie ek de grins tusken de gemeentes [[Doanjewerstâl]] en [[Utingeradiel]]. Oft de Slachte oanlein is op de grins fan de gemeenten, of dat de grins lutsen is oer de âlde Slachte is net bekend. Sa’n grins waard “Skien” of “Skeen” neamd en soms ek wol “Scheen”. It soe wolris in ferkoarting wêze kine fan “skieding”. Yn de benefysjaalboeken is sprake fan ''doorgaande landen, terp ende huijssteedt streckende van die scheenswal op die pollenswal''. Lân dus tusken skien en poel. Inkele boeren hienen ek lân op de [[Lytse Griene]] en de [[Grutte Griene]] yn de [[Snitser Mar]], rjocht foar harren perselen oer op de fêste wâl. Yn âlde geskriften wurdt ek sprutsen oer “poelenswal” en “meerswal”, dus lân dat grinze oan de poel of oan de mar. De bewenning rûn eartiids fierder noardwerts troch, want oant hast by de [[Hearresyl]] binne yn de grûn spoaren fan bebouwing fûn. Folle âldere spoaren binne oantroffen yn de [[Goaiïngarypster Puollen]], ûnder oare stiennen ark dat datearre is op sawat 5000 foar Kristus. Der wurdt ek sprutsen oer in kleaster oan de noardkant fan it doarp, mar dúdlike bewizen hjirfoar binne der net. Der is allinnich de namme “Kleasterwei”. At dat der al stien hat dan sil it in kleaster yn de buert west hawwe. Oer in selsstannich kleaster yn Goaiïngarijp is neat bekend. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] yn 2014 makke Goaiïngaryp diel út fan de eardere gemeente [[Skarsterlân]]. == Mienskip == De [https://www.goingarijp.frl/about-2/over-plaatselijk-belang/ Feriening foar Pleatslik Belang]waard yn [[1917]] oprjochte en komt foar de belangen op fan it doarp. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 1999 || 2004 || 2013 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 86 || 156|| 144 || 127 || 123 || 108 || 247 || 227 || 255 || 250 |} ''<small>(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/follega/ Alle Cijfers].)</small>'' === Tsjerke === * [[Tsjerke fan Goaiïngaryp]] ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente Joure e.o.) === Skoalle === * Iepenbiere basisskoalle 'It Slúske'. === Berne yn Goaiïngaryp === * [[Feike de Boer]] (1892-1976), âld-boargemaster fan [[Amsterdam]] == It besjen wurdich == Ien fan de meast kenmerkende eigenskippen fan Goaiïngaryp is noch altyd syn prachtige lizzing oan de [[Goaiïngarypster Puollen]], in sydmarke fan de [[Snitser Mar]]. By it slúske fan Goaiïngaryp leit in wettersportrestaurant. Fierders is der noch in lytse [[jachthaven]], in boateferhierbedriuw en de [[sylskoalle]] "It Garyp". De tsjerke stiet yn 'e midden fan it doarp. De bou fan de hjoeddeiske tsjerke sette út ein yn [[1770]]. Boppe de yngong stiet op in wapenstien de namme oanjûn fan [[jonkhear]] [[Johan Vegelin fan Claerbergen]], [[grytman]] fan Doanjewerstâl. Syn finansjele stipe makke it mooglik dat de tsjerke boud waard. Njonken de tsjerke stiet in [[Klokkestuollen yn Fryslân|klokkestoel]]. Oan de noardeastkant fan it doarp stiet sûnt 2007 in restaurearre [[Wynmotor Goaiïngaryp|Amerikaanske wynmotor]]. Sûnt [[2002]] sit yn [[Ballingboer]] (dit is in streekje dat by Goaiïngaryp heart) [[It Skyldhûs]]. Dit opfangsintrum foar [[skyldpod]]den, [[reptyl|reptilen]] en wat lytsfee hat as doel it optimalisearjen fan de omstandichheden foar, foaral, skyldpodden by partikulieren. Ek wol men foarkomme dat de bisten "dumpt" wurde. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Goaiïngaryp rint de folgjende busline: * '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]] De busline troch Goaiïngaryp wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].[[File:Goaiïngaryp, wynmûne.jpg|thumb|260px|''Wynmûne'']] === Strjitten === * [[Ballingboer]]: namme komt fan 'balling', in ôfsniene bosk reid, der sil in soad reid groeid hawwe.. * It Hôf: Dyk om it tsjerkhôf. * It Nije Hôf: In nije wei by It Hôf * It Set: in [[set]] is in ienfâldich brechje wêrfan it middenstik oan de kant skood wurde kin om skippen troch te litten * It String: lange stripe [[bûtlân]] * Kleasterwei: neffens oerlevering hat hjir in kleaster of úthôf fan in kleaster stien == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{boarnen|boarnefernijing= [[Ofbyld:Logo Kwissipedy.png|thumb|right|30px|''[[Kwissypedy|>]]]] * [http://www.Goingarijp.eu Webstek Goaiïngaryp] {{reflist}} ------- {{Commonscat|Goingarijp|Goaiïngaryp}} }} {{Koördinaten|53_0_38_N_5_46_17_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 0' N 5° 46' E}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Goaiïngaryp| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Doanjewerstâl]] 2d4o08d8schife0k42xlicxdqtx726o 0 6908 1240490 1164733 2026-09-11T09:58:30Z Anoniem-NOF 39410 1240490 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Tsjerke Haskerhoarne P5020145.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = [[Tsjerke fan Haskerhoarne]] | wapen = [[Ofbyld:Haskerhorne vlag.svg|120px|border]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Haskerhoarne wapen.svg|80px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Haskerhoarne}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|6}} | postkoade = 8506 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_57_10_N_5_49_45_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 57' NB, 5° 50' EL}} | webside = [https://www.dehoarne.nl/ dehoarne.nl] | ôfbylding2 = Haskerhoarne komboerd súd 53.JPG | ôfbyldingstekst2 = Komboerd | ôfbylding3 = Map NL Skarsterlân Haskerhoarne.png | ôfbyldingstekst3 = Himrik fan Haskerhoarne (grien) yn de eardere gemeente Skarsterlân | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 57 | lat_sec = 10 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 49 | lon_sec = 45 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} [[Ofbyld:Haskerhoarne Trefpunt 52.JPG|thumb|260px|Trefpunt]] '''Haskerhoarne''' (pleatslik ek: ''De Hoarne'') is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], súdeast fan [[De Jouwer]]. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Haskerhoarne}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). == Namme == De namme soe ferwize nei de hoeke, dat is 'horne'/'herne', yn it [[Aldfrysk]], hearrende ta [[Aldehaske]]. It doarp lei yn de [[Midsiuwen]] yn de [[gritenij]] [[Hasker Fiifgea]]. De gritenij Hasker Fiifgea ûntstie yn de [[15e iuw]] as in gearwurkingsferbân tusken de fiif tsjerkedoarpen [[Aldehaske]], Haskerhoarne, [[Nijehaske]], [[Westermar]] en [[Sniksweach]]. == Skiednis == Eartiids waard ek turf stutsen yn de omkriten. Troch it doarp ried eartiids de tram fan It Hearrenfean nei De Jouwer. Der binne gjin winkels mear yn it doarp; minsken geane meast te boadskipjen nei it tichtby lizzende [[De Jouwer]]. Yn [[1897]] waard yn it doarp in koöperative [[molkfabryk]] stifte. Dy waard yn de jierren santich sluten. Sûnt dy tiid is der net folle wurk, mar wol mear rêst yn it doarp komd, benammen ek troch it kearen fan slûpferkear troch it doarp. By de Wyldehoarnster Singel is in [[einekoai]]. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] op 1 jannewaris 1984 hearde Haskerhoarne by de gemeente [[Haskerlân]], dy't doe op gie yn de gemeente [[Skarsterlân]]. Yn [[2014]] gie dy wer op yn de nije gemeente [[De Fryske Marren]]. It doarp hat in begraafplak dêr't ek [[Hotze Brouwer]] beïerdige waard. == Mienskip == It doarpshûs hjit [https://www.dehoarne.nl/instellingen/dorpshuis It Trefpunt]. It doarp hie in [[basisskoalle]]: 'De Lytse Mienskip', dy't yn [[2018]] slute moast. De bern fan Haskerhoarne geane hjoed-de-dei nei [[De Jouwer]], [[Aldehaske]] of [[Ousterhaule]] nei skoalle. Sûnt it hûndertjierrich bestean fan [https://www.dehoarne.nl/instellingen/dorpsbelang Doarpsbelang] yn 2007 hat Haskerhoarne in eigen wapen en flagge. De [https://www.dehoarne.nl/instellingen/doarpskrante Doarpskrante] ferskynt fiifris yn 't jier. === Tsjerke === * [[Tsjerke fan Haskerhoarne]] ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]) === Ferieningen === * [https://www.biljartclubhaskerhorne.nl/ Biljertklup Haskerhoarne] * [https://www.dehoarne.nl/verenigingen/tennis Tennisferiening] * Toanielferiening "[https://tbh.dehorne.nl/ Trije Botsense Hoannen]" === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" |- ! 1840 !! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2021 |- | 139 || 416 || 373 || 395 || 415 || 400 || 490 || 555 |} ''<small>(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2012 en 2021: [https://allecijfers.nl/woonplaats/haskerhorne/ Alle Cijfers].)</small>'' == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Haskerhoarne rint de folgjende busline: * '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]] De busline troch Haskerhoarne wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''Attemaleantsje'' - nei de pleats fan boer Attema. Flak foar de befrijing sieten dêr wol hûndert fersetsminsken fan [[NBS]], de Nederlânske Binnenlânske Striidkrêften * ''Biesterboschstrjitte'' - nei de romrofte herberch Biesterbosch fan de famylje Biesterbosch en de Biesterboskbrêge (1840) * ''Boskwei'' - rint lâns de Haulster Bosken * ''Flueskamp'' - nei in stik lân dêr't de plantelaach as in flues op it wetter driuwt. Tusken Haskerhoarne en Aldehaske lei in wetterke mei de nammen Flueske. On de noardside dêrfan lei in stik lân dat Flueskamp hiet. * ''Gravinnesingel'' - foarme de grins mei [[Westermar]] en rûn fan de Sewei nei it Tsjerkepaad. Namme soe ferbân hâlde kinne mei 'grave', de singel foarme it trasee fan de súdlike dyk fan de grutte polder fan 1716. Singel komt út it [[Latyn]] en hat mei 'beskermjen'te krijen. In singel is ek faak in gurdle fan beammen, dêr't in paad tuskentroch rint. * ''Haulsterdyk'' - rjochting [[Ousterhaule]]. * ''Hearewei'' - ferwiist nei in net mei namme neamde feanbaas dy't de wei oanlizze liet. * ''Hotze Brouwerstrjitte'' - [[Hotze Brouwer]] (1910-1945) wie in feehâlder dy't belutsen wie by wapenferfier en -transporten yn de [[Twadde Wrâldoarloch]]. Brouwer waard febrewaris 1945 oppakt en op [[17 maart]] [[1945]] as repressaile fusilearre by [[Dunegea]]. * ''Jousterdyk'' - fan De Jouwer oer Haskerhoarne nei It Hearrenfean. Hjir rûn eartiids de trambaan lâns. * ''Koarte Ekers'' - in eker is in stik boulân tusken twa greppels. * ''Lange Ekers'' - in eker is in stik boulân tusken twa greppels. * ''Polderdyk'' - nei de yn 1716 oanleine polderdyk dy't it westlike part fan de Haskerfeanpolder beslaat mei De Jouwer, Westermar en Haskerhoarne. * ''Polderboskdyk'' - fan de Sewei op De Jouwer nei de lannen fan Haskerhoarne. * ''Rykswei'' - nei Rykswei 43, It Hearrenfean-Snits, no [[A7]] * ''Tsjerkepaad'' - âld, net ferhurde paad nei de tsjerke. * ''Van Claerbergenstrjitte'' - famylje [[Vegelin van Claerbergen]] wie in laach fan boargemasters en lânhearen. * ''Wyldehoarnstersingel'' - namme wurdt al sûnt 1685 neamd, wiist mooglik op wylde begroeiïng. De singel út 1903 rûn fan Haskerhoarne nei it noarden oer de Wylde Hoarne nei de Welle. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == * [https://www.dehoarne.nl/ Hiemside fan Haskerhoarne] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * {{Aut|Elske Dijkstra-Pekema}} - ''Doarpslibben Haskerhoarne'' * [http://www.historischekerken.nl/Friesland/Haskerhorne.html Tsjerke fan Haskerhoarne] }} {{Koördinaten|52_57_10_N_5_49_45_E_type:city_zoom:15_region:NL-FR|52° 57' NB, 5° 50' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Haskerhoarne| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Haskerlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] 62q7dhc6h2komsnbbnd2p1so8or70ed 0 6930 1240427 1231724 2026-09-10T19:59:36Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240427 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2023 Tersoal, Buorren.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Buorren'' | wapen = [[Ofbyld:Tersoal vlag.svg|85px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Tersoal wapen.svg|60px]] | ynwennertal = 345 <small>(2022)</small> <ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/tersoal/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 4,63 km, werfan: <br> - lân: 4,45 km² <br> - wetter 0,18 km² | befolkingstichtens = 78 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|border|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_4_29_N_5_44_14_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 4' N 5° 44' E}} | webside = [https://www.facebook.com/profile.php?id=100064888500173 FB-side] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 4 | lat_sec = 29 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 44 | lon_sec = 14 | lon_dir = E }} '''Tersoal''' is in [[doarp]] yn 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]]. It doarp leit yn 'e [[De Legeaën]] oan 'e [[Snitser Aldfeart]] tusken [[Poppenwier]] en [[Sibrandabuorren]] en [[west]] fan [[Jirnsum]]. Westlik fan it doarp leit de buorskip Westerein en súdlik de tige lytse buorskippen [[De Wieren|Grutte en Lytse Wierren]]. ==Skiednis== It doarp waard by de wijing fan de tsjerke yn 1335 ''Zole'' neamd (Latynske fariant: ''Solis''). Yn 1467 waard it doarp ''ter Soel'' neamd, yn 1523 allinne as ''Soel''. De namme waard yn 1543 as ''ter Sool'' (''ter Zool'') stavere mar op kaart kaam de namme ''Soel'' foar. It duorre oant yn de 19e iuw dat ''ter'' in fêst ûnderdiel fan de namme waard en sûnt 1849 waard de namme konsekwint Terzool. Mei it plaknammebeslút fan de eardere gemeente Boarnsterhim waard yn 1989 de Fryske fariant as offisjele namme ynfierd. Soal ferwiist nei in wetter, mooglik de [[Snitser Aldfeart]].<ref>Karel F. Gildemachter, Friese Plaatsnamen</ref> It doarp ûnstie út lytse buorrens lykas it eardere [[buorskip]] Suderbuorren, dy't yn de rin fan de tiid nei inoar ta groeiden. Eartiids lei Tersoal frijwat isolearre en it doarp wie allinnich oer wetter en paden te berikken. Pas yn 1866 kaam dêr mei de oanlis fan in grintwei feroaring yn. It grutte tal fearten en sletten joech Tersoal eartiids de bynamme Lyts Feneesje en waard troch de boeren brûkt om mei [[pream]]en it fee te ferweidzjen. Dwers troch it doarp lei de feart dy't fierder nei it easten en it suden ta rûn. De feart nei it suden (no de Durk Dykstrastrjitte en Wiersterwei) waard yn de 20e iuw hielendal tichtsmiten. Fan it eastlike stik bleau noch in diel fan de sleat oer.<ref>[https://deibloch.wordpress.com/2014/04/21/tersoal-fearten-en-in-tsjerke/ André Looijenga: Tersoal, fearten en in tsjerke (21 april 2014)]</ref> [[Ofbyld:2023 Tersoal, de pleats oan it Westerein op it plak fan de eardere Itsma State.jpg|thumb|left|''Pleats op it plak fan de eardere Itsma State'']] Tersoal hat in pear [[State|states]] hân, dêr't lykwols net in soad bekend oer is. Grut Wigara en Itsma- of Albada State wiene oarspronklik [[Stins|stinzen]]. Nei alle gedachten waard Grut Wigara al yn 1515 ôfbrutsen en Itsma State wie yn de 16e iuw al net mear as in [[sate]]. De stinsterp fan Grut Wigara waard yn 1857 ôfgroeven. De dêrby opdolle stiennen binne brûkt foar it ferhurdzjen fan de dyk. De yn 1605 noch neamde stinswier fan Itsma State stie al yn 1718 net mear op de kaart. Op beide plakken steane hjoed-de-dei pleatsen.<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/GrootWigaraTerzool.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 5 maaie 2023: Grut Wigara]</ref><ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/ItsmaStateTerzool.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 5 maaie 2023]</ref> Krekt eastlik fan Itsma State lei oan it Westerein Haxma State. Of dy state earder in stins west hat is net wis; it wie yn 1718 al in pleats dy't tusken 1865 en 1930 ôfbrutsen is. De terp waard ôfgroeven en wol sa goed, dat it terrein noch jimmeroan in kûle foarmet.<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/HaxtaStateTerzool.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 5 maaie 2023: Haxma State]</ref> Noardlik fan Itsma State stie De Boarch, yn 1511 as ''op den Burch'' neamd. Fan dy state is neat werom te finen.<ref>[http://www.stinseninfriesland.nl/DeBorgTerzool.htm Stinzen yn Fryslân, oproppen 5 maaie 2023: De Boarch]</ref> [[Ofbyld:2023 Tersoal, Sint-Fitustsjerke (1).jpg|thumb|left|''Fitustsjerke'']] De 14e-iuwske oan [[Fitus (hillige)|Sint-Fitus]] wijde tsjerke waard yn de 19e iuw ôfbrutsen en ferfongen troch nijbou dy't likernôch acht meter koarter waard as de oarspronklike tsjerke. De toer fan de tsjerke is 15e-iuwsk. De [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-gemeente De Lege Geaën hat yn 2017 de Fitustsjerke oerdroegen oan in stifting, dy't de tsjerke foar kulturele aktiviteiten brûkt. Ut en troch wurde der ek spesjale tsjinsten holden. Op 11 augustus 1889 waard de [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|Nederdútsk Grifformearde Tsjerke]] fan Sibrandabuorren stifte. De tsjerke kaam tusken Sibrandabuorren en Tersoal yn 'e eartiidske buorskip Suderbuorren te stean, dat formeel by Tersoal heart. Yn 1962 waard de gemeente omdoopt ta Grifformearde Tsjerke fan Tersoal. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2014]] makke it doarp diel út fan 'e gemeente [[Boarnsterhim]] en foar de weryndieling fan [[1984]] hearde it sûnt minskewitten ta [[Raerderhim]], dat neamd wie nei ien fan 'e Fryske [[Himpolders]] fan 'e âlde [[Middelsee]]. == Mienskip == [[Ofbyld:2023 Tersoal, doarpshûs De Tuolle.jpg|thumb|260px|''De Tuolle'']] Doarpshûs De Tuolle stiet oan it Komelkerspaad. De Tersoalster Courant is de [[doarpskrante]]. 'Fan Feest Wis' is de feestkommisje fan Tersoal en Sibrandabuorren. 'Los fan 'e man' is in âlde tradysje dat froulju fan de Legegeaën ienris yn 't jier meiïnoar te flutterjen geane. It is gjin offisjele feriening, inkeld de namme bestiet. === Tsjerke === [[Ofbyld:Tersoal, It Westerein mei de eardere grifformearde tsjerke.jpg|thumb|260px|''Tersoal, it Westerein mei de eardere grifformearde tsjerke'']] {{Apart|Fitustsjerke (Tersoal)}} {{Apart|Westereintsjerke}} By de [http://www.pkn-dlg.nl/wiezijnwij PKN-gemeente De Lege Geaën] binne [[Tersoal]], [[Sibrandabuorren]], [[Gau]], [[Offenwier]] en [[Goaijingea]] oansletten. De gemeente makket wikseljend gebrûk fan de doarpstsjerken. De Tersoalster Fitustsjerke is oerdroegen oan in stifting en wurdt allinne noch brûkt foar spesjale tsjinsten en kulturele aktiviteiten. === Skoalle === De kristlik-nasjonale basisskoalle 'De Reinbôge' waard yn 2018 sletten. Om't der te min [[learling]]en wiene, moast dy fusearje mei de basisskoallen fan 'e buordoarpen [[Gau]] en [[Sibrandabuorren]]. Foar de trije doarpen waard yn 2022 de nije [https://delegeaen.nl/ Mienskipsskoalle De Legeaën] yn Sibrandabuorren iepene. === Ferienings === [[Ofbyld:2023 Tersoal, kop-hals-romppleats.jpg|thumb|260px|''Tolhúspleats'']] * Aaisikersferiening De Ald Hij * [https://www.facebook.com/people/Ijsclub-Adam-Atze/100057343693816/?paipv=0&eav=AfbowkLHLDFtKGufsV_xUnbQOwuZ_EUUp2g-RFVn3D2WVO2ccslluExbCW6SdWLdBVo&_rdr Iisklub Adam en Atze] * [https://kfdlg.nl/ Keatsferiening De Lege Geaën] * Kristlik Mingd Koar Lytse Kreft * Kuorbalferiening De Lege Geaën * Toanielferiening De Twa Doarpen [[Ofbyld:2023 Tersoal, detail aaisikersmonumint.jpg|thumb|260px|''Aaisikersmonumint (detail)'']] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 1999 || 2002 || 2005 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 235 || 463 || 362 || 317 || 250 || 229 || 313 || 319 || 339 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2006 || 2009 || 2012 || 2018 || 2020 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 357 || 353 || 359 || 355|| 350 || 345 |} === Berne === * [[Jan Haite Riemersma]] (1919–2001), politikus * [[Bouke van der Hem]] (1946), skriuwer * [[Gerrit Flisijn]] (1979), keatser === Preamkeskowe === Alle jierren wurdt it kampioenskip Preamkeskowe holden. Der moat dan tolve kilometer boomd wurde mei in pream, neffens foarskrift yn tradisjonele boereklean. Der moat ek molkbussen meinommen wurde en eltse pream hat de Preamkeninginne fan it eigen doarp út de Legeaën oan board. De Sulveren Pream is foar de winners. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Tersoal rint de folgjende busline: * '''Line 94:''' [[Snits]] - [[Reduzum]] De busline troch Tersoal wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]].[[Ofbyld:2023 Tersoal, earder spultsje oan de Durk Dykstrastrjitte.jpg|thumb|260px|''Durk Dykstrastrjitte'']] === Strjitten === * ''Adam en Atzestrjitte'' - nijboustrjitte út begjin 21e iuw, oan de noardkante fan it doarp. Neamd nei de Iisklub Adam en Atze, dy't sels wer neamd is nei de reedriders [[Adam Hurdrider]] en [[Atze ...]]. * ''Buorren'' * ''Bûtlânswei'' - ruilferkavelingsdyk tusken [[Jirnsum]] en (oergeand yn de Koaiwei) [[Offenwier]], neamd nei de bûtlannen (healannen) yn it súdlike part fan de [[Legeaën]]. * ''De Greide'' - nijboustrjitte út it begjin fan 'e 21e iuw, dy't oanslút op it Suderom. * ''Durk Dijkstrastrjitte'' - de dempte eardere doarpsfeart of buorrefeart. Neamd nei Durk Dijkstra, grienteman yn Tersoal. Hy siet yn it ferset. By him thús wie distriktsoperaasjelieder Herre Winia ûnderdûkt. [[Pieter Wybenga|Pieter Wijbenga]] (''Bezettingstijd in Friesland'', diel 3) beskriuwt de arrestaasje fan Dijkstra en Winia. * ''Grienedyk'' * ''It Pounsmiet'' (offisjeel yn âlde stavering) - nijboustrjitte út de jierren 1980 en 1990. In [[pûnsmiet]] is in âlde lânmjitte. Eartiids wie ''It Pounsmiet'' de namme fan it buertsje eastlik fan de doarpsfeart (dy't yn de jierren '60 tichtsmiten waard). * ''Koumelkerspaed'' (offisjeel yn âlde stavering) - paad by de tsjerke en de âld skoalle del, yn it âldste part fan de doarpskom, neamd nei de [[komelker]]s (lytse feehâlders) dy't der eartiids in soad yn Tersoal wennen. * ''Suderom'' - nijboustrjitte út de jierren 1960 en 1970, súdeastlik fan de Buorren. * ''Westerein'' - streek westlik fan de doarpskom, de kant fan [[Sibrandabuorren]] út. * ''Wiersterwei'' - ruilferkavelingsdyk nei de Grutte en Lytse Wierren, buorskippen súdlik fan it doarp. De Wiersterwei folget foar it grutste part it trasee fan de eardere doarpsfeart. <gallery> Ofbyld:Komboerd - Tersoal.png|Komboerd </gallery> == Publikaasjes == * {{Aut|Henk Looijenga}} - Tersoal, dorp in de Legeaën (útjefte fan Doarpsbelang) == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Koördinaten|53_4_29_N_5_44_14_E_type:city_zoom:14_region:NL|53° 4' NB, 5° 44' EL}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Tersoal}} }} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Tersoal| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Boarnsterhim]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Raerderhim]] 9ii12d454f7vycke4uyyc56s9aunspk 0 6992 1240433 1182406 2026-09-10T20:14:06Z Anoniem-NOF 39410 /* Ferkear en ferfier */ 1240433 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Woudsend, zicht op de Iewal vanaf de ophaalbrug met de gereformeerde kerk IMG 2712 2018-04-20 09.37.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Wâldsein.gif|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Wâldsein wapen.svg|60px]] | ynwennertal = 1.435 <small>(2022)</small> <ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/jorwert/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 9,55 km² <br> lân: 7,76 km² <br> wetter: 1,80 km² | befolkingstichtens = 185 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_56_32.4_N_5_37_41.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 56'N 5° 37'E}} | webside = [https://www.woudsendonline.nl/ Side Wâldsein] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 56 | lat_sec = 32.4 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 37 | lon_sec = 41.3 | lon_dir = E }} '''Wâldsein''' ([[Nederlânsk]]: ''Woudsend'') is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], súd fan [[Snits (stêd)|Snits]]. Oant 2011 lei Wâldsein yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Ald wyk 3.jpg|thumb|260px|<small>''Monumintaal hûs, Ald Wyk 3''</small>]] Wâldsein wurdt foar it earst neamd yn [[1337]] as it kleaster fan de paters fan de [[Karmeliten]] stifte wurdt. Om't de [[De Ie (Wâldsein)|Ie]] yn de tiid fan de [[Middelsee]] ferbining hie mei [[Drylts]], [[Snits (stêd)|Snits]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ûntstie hannel en skipfeart yn in goa mei in soad boeren. Om de skipfeart te beskermjen waard yn [[1523]] in [[blokhûs]] boud by it kleaster. Letter kamen der wenten oan de Midstrjitte en by de mole. Doe't yn [[1710]] de [[Sont]]feart begûn waard Wâldsein hieltyd mear in haven. Yn [[1762]] waard der ek oan de oare kant fan de Ie boud. Ferskillende nammen fan Wâldsein binne: ''Woldesende'' (1337), ''Woldensend'' (1446), ''Waldeseende'' (1447), ''Woldseinde'' 1492, ''Wolseyndt'' (1505), ''Walseyndt'' (1516), ''thoe waldzein'' (1520) en ''Waldsem'' (1579). Wâldsein ûnstie op in sânrêch, mar de namme bestjut dat it plak oan it ein fan in bosk lei. == Beskerme doarpsgesicht == In part fan it doarp is in [[beskerme doarpsgesicht]]. Karakteristyk foar it doarp binne de njoggentjin stegen dy 't it sintrum fan east nei west trochkruse en dêr't de langste fan sa'n hûndert meter lang is. Fierders binne der yn it doarp ferskate [[ryksmonumint]]en. == Sport en rekreaasje == Troch de geunstige lizzing fan Wâldsein tusken de [[Sleattemer Mar]] en de [[Hegemer Mar]], net fier fan de [[Gaasterlân]]ske [[bosk]]en, lûkt it doarp in soad [[wettersport]]ers. Wâldsein leit oan de rûte fan de [[Alvestêdetocht]]. == Mienskip == It doarp hat fjouwer buertferienings: Markant, It Fuottenein, Oer de Brêge en Oer de Weisleat. De Bonifatiusskoalle en M. van der Brugskoalle binne de basisskoallen, De Beltsjeblom is it pjutteboartersplak. [[File:Wâldsein, Midstrjitte en ryksmonumint nû. 66.jpg|thumb|260px|''Midstrjitte'']] === Ferienings === *Fertier - toaniel *Om 'e Nocht / Reinbôge - sjongen *De Pôlesjongers - shantykoar *De Poedelaar, BBC, Libre 1, Libre 2, Hy rint troch, DDOS, KET, KOT - biljerten *WSV - gymnastyk *Eensgezindheid - damjen *WISKY - follybal *[[Fuotbalferiening Wâldsein]] === Tsjerken === [[Ofbyld:Karmeltsjerke, Wâldsein.jpg|thumb|260px|''De Karmel'']] * [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]: [[De Karmel (Wâldsein)|De Karmel]] * [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-katolyk]]: [[Sint-Michaeltsjerke (Wâldsein)|Sint-Michaeltsjerke]] * De [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke waar yn it ramt fan de foarming fan ien gemeente mei de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarmen]] yn 1998 ôfstjitten en is ferboud as appartemintekompleks. * De [[Fermanje]] waard yn 1967 ferkocht en is tsjintwurdich in restaurant === Befolking === [[Ofbyld:Wâldsein, monumint yn Wâldsein foar de fallen slachtoffers yn 'e kriich.jpg|thumb|260px|''Monumint yn Wâldsein foar de fallen slachtoffers yn 'e kriich'']] In bekende ynwenner wie arsjitekt [[Hindrik Hindriks Kramer]] (1850-1934). ==== Befolkingsferrin ==== {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1890 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2006 || 2011 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1.200|| 1.400 || 1.100 || 1.049 || 1.034 || 1.116 || 1.074 || 1.308 || 1.390 || 1.380 |} * == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Houtseachmûne De Jager, Wâldsein.jpg|thumb|260px|<small>''[[De Jager (Wâldsein)|De Jager]]''</small>]] * [[De Karmel (Wâldsein)|De Karmel]] * [[Sint-Michaeltsjerke (Wâldsein)|Sint-Michaeltsjerke]] * [[Houtseachmûne]] [[De Jager (Wâldsein)|De Jager]] * [[Nôtmûne]] [['t Laam (mole)|'t Laam]] == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Wâldsein rinn de foljende buslinen: * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] * '''Line 45:''' Snits - [[Himmelum]] fia Wâldsein De buslinen troch Wâldsein wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Lân en wetterferkear === Simmerdeis foarmet de brêge oer de [[Ie (Gaasterlân-Sleat)|Ie]] yn de buorren fan Wâldsein in knelpunt foar it wei- as wetterferkear. Troch de bou fan in rûnwei mei it [[Ie-Akwadukt]] besuden it [[doarp]] kaam yn 2007 in ein oan de oerlêst fan it ferkear. === Strjitten === Alle [[strjitten yn Wâldsein]]. == Ferneamde persoanen == * [[Jan Couperus]] (1755-1833), regint en folksfertsjintwurdiger * [[Lieuwe Annes Buma]] (1796-1876), klassikus en filantroop * [[Hendrik Hendriks Kramer]] (1850-1934), arsjitekt * [[Hylke Michiel Tromp]] (1866-1935), boargemaster * [[Wybe Jelles van der Meer]], (1883-1948), arsjitekt * [[Willem Pot]] (1888-1963), NSB-boargemaster == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] * [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.woudsendonline.nl/ Oer Wâldsein] * [http://www.deklaasvandermeulen.nl/ Skûtsje fan Wâldsein] * [http://www.vvv-wymbrits.nl/ Side fan de VVV] * {{Wikiwurdboek}} {{reflist}} ---- {{Commonscat|Woudsend|Wâldsein}} }} {{Súdwest-Fryslân}} {{DEFAULTSORT:Wâldsein}} [[Kategory:Wâldsein| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]] 7fi8jaazdmf0lf0t76murnx82zcnrw3 1240434 1240433 2026-09-10T20:18:00Z Anoniem-NOF 39410 /* Lân en wetterferkear */ 1240434 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Woudsend, zicht op de Iewal vanaf de ophaalbrug met de gereformeerde kerk IMG 2712 2018-04-20 09.37.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Wâldsein.gif|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Wâldsein wapen.svg|60px]] | ynwennertal = 1.435 <small>(2022)</small> <ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/jorwert/ Alle Cijfers]</ref> | oerflak = 9,55 km² <br> lân: 7,76 km² <br> wetter: 1,80 km² | befolkingstichtens = 185 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Súdwest-Fryslân Gemeentevlag.svg|20px]] [[Súdwest-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_56_32.4_N_5_37_41.3_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 56'N 5° 37'E}} | webside = [https://www.woudsendonline.nl/ Side Wâldsein] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 56 | lat_sec = 32.4 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 37 | lon_sec = 41.3 | lon_dir = E }} '''Wâldsein''' ([[Nederlânsk]]: ''Woudsend'') is in doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], súd fan [[Snits (stêd)|Snits]]. Oant 2011 lei Wâldsein yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Ald wyk 3.jpg|thumb|260px|<small>''Monumintaal hûs, Ald Wyk 3''</small>]] Wâldsein wurdt foar it earst neamd yn [[1337]] as it kleaster fan de paters fan de [[Karmeliten]] stifte wurdt. Om't de [[De Ie (Wâldsein)|Ie]] yn de tiid fan de [[Middelsee]] ferbining hie mei [[Drylts]], [[Snits (stêd)|Snits]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] ûntstie hannel en skipfeart yn in goa mei in soad boeren. Om de skipfeart te beskermjen waard yn [[1523]] in [[blokhûs]] boud by it kleaster. Letter kamen der wenten oan de Midstrjitte en by de mole. Doe't yn [[1710]] de [[Sont]]feart begûn waard Wâldsein hieltyd mear in haven. Yn [[1762]] waard der ek oan de oare kant fan de Ie boud. Ferskillende nammen fan Wâldsein binne: ''Woldesende'' (1337), ''Woldensend'' (1446), ''Waldeseende'' (1447), ''Woldseinde'' 1492, ''Wolseyndt'' (1505), ''Walseyndt'' (1516), ''thoe waldzein'' (1520) en ''Waldsem'' (1579). Wâldsein ûnstie op in sânrêch, mar de namme bestjut dat it plak oan it ein fan in bosk lei. == Beskerme doarpsgesicht == In part fan it doarp is in [[beskerme doarpsgesicht]]. Karakteristyk foar it doarp binne de njoggentjin stegen dy 't it sintrum fan east nei west trochkruse en dêr't de langste fan sa'n hûndert meter lang is. Fierders binne der yn it doarp ferskate [[ryksmonumint]]en. == Sport en rekreaasje == Troch de geunstige lizzing fan Wâldsein tusken de [[Sleattemer Mar]] en de [[Hegemer Mar]], net fier fan de [[Gaasterlân]]ske [[bosk]]en, lûkt it doarp in soad [[wettersport]]ers. Wâldsein leit oan de rûte fan de [[Alvestêdetocht]]. == Mienskip == It doarp hat fjouwer buertferienings: Markant, It Fuottenein, Oer de Brêge en Oer de Weisleat. De Bonifatiusskoalle en M. van der Brugskoalle binne de basisskoallen, De Beltsjeblom is it pjutteboartersplak. [[File:Wâldsein, Midstrjitte en ryksmonumint nû. 66.jpg|thumb|260px|''Midstrjitte'']] === Ferienings === *Fertier - toaniel *Om 'e Nocht / Reinbôge - sjongen *De Pôlesjongers - shantykoar *De Poedelaar, BBC, Libre 1, Libre 2, Hy rint troch, DDOS, KET, KOT - biljerten *WSV - gymnastyk *Eensgezindheid - damjen *WISKY - follybal *[[Fuotbalferiening Wâldsein]] === Tsjerken === [[Ofbyld:Karmeltsjerke, Wâldsein.jpg|thumb|260px|''De Karmel'']] * [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]: [[De Karmel (Wâldsein)|De Karmel]] * [[Roomsk-Katolike Tsjerke|Roomsk-katolyk]]: [[Sint-Michaeltsjerke (Wâldsein)|Sint-Michaeltsjerke]] * De [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke waar yn it ramt fan de foarming fan ien gemeente mei de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarmen]] yn 1998 ôfstjitten en is ferboud as appartemintekompleks. * De [[Fermanje]] waard yn 1967 ferkocht en is tsjintwurdich in restaurant === Befolking === [[Ofbyld:Wâldsein, monumint yn Wâldsein foar de fallen slachtoffers yn 'e kriich.jpg|thumb|260px|''Monumint yn Wâldsein foar de fallen slachtoffers yn 'e kriich'']] In bekende ynwenner wie arsjitekt [[Hindrik Hindriks Kramer]] (1850-1934). ==== Befolkingsferrin ==== {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1890 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2006 || 2011 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 1.200|| 1.400 || 1.100 || 1.049 || 1.034 || 1.116 || 1.074 || 1.308 || 1.390 || 1.380 |} * == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Houtseachmûne De Jager, Wâldsein.jpg|thumb|260px|<small>''[[De Jager (Wâldsein)|De Jager]]''</small>]] * [[De Karmel (Wâldsein)|De Karmel]] * [[Sint-Michaeltsjerke (Wâldsein)|Sint-Michaeltsjerke]] * [[Houtseachmûne]] [[De Jager (Wâldsein)|De Jager]] * [[Nôtmûne]] [['t Laam (mole)|'t Laam]] == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Wâldsein rinn de foljende buslinen: * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] * '''Line 45:''' Snits - [[Himmelum]] fia Wâldsein De buslinen troch Wâldsein wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Lân en wetterferkear === Simmerdeis foarmet de brêge oer de [[Ie (Gaasterlân-Sleat)|Ie]] yn de buorren fan Wâldsein in knelpunt foar it wei- as wetterferkear. Troch de bou fan in rûnwei mei it [[Ie-Akwadukt]] besuden it [[doarp]] kaam yn 2007 in ein oan de oerlêst fan it ferkear.<gallery> Ofbyld:Brug over de Ee, overzicht - Woudsend - 20218217 - RCE.jpg|Brêge oer de Ie Ofbyld:Ie-akwadukt 01.JPG|Ie-Akwadukt </gallery> === Strjitten === Alle [[strjitten yn Wâldsein]]. == Ferneamde persoanen == * [[Jan Couperus]] (1755-1833), regint en folksfertsjintwurdiger * [[Lieuwe Annes Buma]] (1796-1876), klassikus en filantroop * [[Hendrik Hendriks Kramer]] (1850-1934), arsjitekt * [[Hylke Michiel Tromp]] (1866-1935), boargemaster * [[Wybe Jelles van der Meer]], (1883-1948), arsjitekt * [[Willem Pot]] (1888-1963), NSB-boargemaster == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] * [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]] {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.woudsendonline.nl/ Oer Wâldsein] * [http://www.deklaasvandermeulen.nl/ Skûtsje fan Wâldsein] * [http://www.vvv-wymbrits.nl/ Side fan de VVV] * {{Wikiwurdboek}} {{reflist}} ---- {{Commonscat|Woudsend|Wâldsein}} }} {{Súdwest-Fryslân}} {{DEFAULTSORT:Wâldsein}} [[Kategory:Wâldsein| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]] fx136pl4vue1r632dqrulmyzfxa60sv 0 6993 1240464 1182299 2026-09-11T07:25:37Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240464 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Westhem, de Bartholomeüskerk RM39822 foto13 2017-06-18 15.01.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Bartoloméustsjerke'' | wapen = | ynwennertal ={{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Westhim}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 3,27 km², wêrfan <br> - lân: 2,82 km² <br> - wetter 0,44 km² | befolkingstichtens = 28 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Súdwest-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_0_59.7_N_5_32_58.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 0' N 5° 32' E}} | webside = [http://www.easthim.nl/ Website Easthim] | ôfbylding2 = Map NL Wymbritseradiel Westhim.png | ôfbyldingstekst2 = ''Himrik Westhim yn 'e eardere gemeente Wymbritseradiel'' | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 53 | lat_min = 0 | lat_sec = 59.7 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 32 | lon_sec = 58.9 | lon_dir = E }} '''Westhim''' is in doarp súdeast fan [[Blauhûs (Súdwest-Fryslân)|Blauhûs]] oan de [[Himdyk]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Westhim}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == [[Ofbyld:2023 Westhim, De Kat.jpg|thumb|left|''De Kat'']] It doarp ûntstie op in terp oan 'e [[Westhimster Opfeart]] nei [[De Wimerts]]. Wat súdlik fan 'e [[terp]] lei oan 'e Himdyk by Katsyl in slúske, dêr't in buorren mei de namme Grouwe Kat ûntstie. Grouwe Kat en Westhim binne yn 'e rin fan 'e tiid oan inoar groeid. Eartiids hearde ek Blauhûs as buorskip by Westhim, mar sûnt 1949 is dat in selsstannich doarp en foar de foarsjennings is it memmedoarp Westhim sels op Blauhûs oanwiisd. Sûnt 1275 wurdt it doarp ''Westhem'' neamd, alias ''Hemdijck'' en dêrnei is der neat mear feroare oan 'e namme. De oerlevering dat der yn 1482 ek in namme ''Woschem'' west hat, liket net te kloppen. De doarpsnamme ferwiist nei in binnenpolder of in stik oanslike lân, fan it [[Aldfrysk]]e wurd 'him'.<ref>Friese Plaatsnamen, Karel F. Gildemacher 2007 ISBN 978 90 330 0643 2</ref> De Himdyk is al iuwen âld. It wie eartiids de ienige ferbining mei Blauhûs en [[Drylts]]. Folle letter is fan it fuotpaad op de Himdyk in wei makke. De tsjerke mei syn 13e-iuwske toer wie foar de [[reformaasje]] oan de hillige [[Bartoloméus (apostel)|Bartoloméus]] wijd. Yn 'e klokkestoel hingje twa klokken; ien fan [[1353]] en ien fan [[1639]]. It midsiuwske tsjerke waard yn 1708 ôfbrutsen en op 'e nij boud. Op 'e âlde klok steane de nammen Bartoloméus en Luidulfrus. Oant 2011 lei Westhim yn de eardere gemeente [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]]. == Mienskip == [[Ofbyld:2023 Westhim, stjelp De Kat 33.jpg|thumb|260px|''Stjelp oan De Kat'']] Westhim hjit yn 'e folksmûle ‘De Kat’ en de bewenners wurde katten neamd. Ek it eardere kafee hie de namme De Kat. === Tsjerke === * [https://oudegaw.protestantsekerk.net/default.aspx?lIntNavId=4562 PKN Aldegea e.o.] (Yn 1979 binne de doarpen Wolsum, Blauhûs, Greonterp en Westhim tafoege oan 'e protestantske gemeenten fan Aldegea.)<ref>[https://oudegaw.protestantsekerk.net/default.aspx?lIntNavId=4562 Protestantske tsjerke Aldegea]</ref> === Skoalle === De measte bern gean yn Blauhûs nei de basisskoalle. === Ferienings === Foar ferienings giet men faak nei Blauhûs. De buertferiening yn it doarp hjit Underlinge Wille. === Befolkingsûntwikkeling === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1973 || 2007 || 2015 || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 188 || 190 || 191 || 165 || 157 || 97 || 69 || 74 |} === Berne === * [[Jaring Walta]] (1887-1971), skilder, tekener en etser. * [[Lolkje de Jong-van den Berg]] (1947-), heechlearaar sosjale farmasy en farmako-epidemiology oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. == Yfnrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Westhim rint de folgjende busline: * '''Line 39:''' [[Ferwâlde]] - [[Snits]] De busline troch Westhim wurdt fersoage troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * ''De Kat'' * ''[[Feytebuorren]]'' (buorskip) == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Westhem|Westhim}} }} {{Koördinaten|53_0_58_N_5_32_57_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 1' NB, 5° 33' EL}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Westhim| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel (oant 1984)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wymbritseradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Beskerme doarpsgesicht yn Nederlân]] d9xvc6onifyi160l3f5wfkycyfrnyme 0 7020 1240478 1182452 2026-09-11T07:57:51Z Anoniem-NOF 39410 /* Iepenbier Ferfier */ 1240478 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Netherlands,_Delfstrahuizen,_Marwei_86,_Jacobuskerk.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Jakobustsjerke oan de Marwei 86 | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Dolsterhuzen}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|924}} | postkoade = 8508 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_52_26_N_5_49_30_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 52' NB, 5° 49' EL}} | webside = [http://www.echtenerbrug.info/ Webstee fan Dolsterhuzen, Ychten en Ychtenbrêge] | ôfbylding2 = Pier Christiaanssleat 01.JPG | ôfbyldingstekst2 = Pier Christiaansleat | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 52 | lat_sec = 26 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 49 | lon_sec = 30 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Lemsterlân Dolsterhuzen.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Dolsterhuzen yn de eardere gemeente Lemsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Dolsterhuzen''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], earder [[Lemsterlân]]. It doarp hat likernôch 260 ynwenners. De oarspronklike kearn fan it doarp leit dêr't de dyk ticht by de [[Tsjûkemar]] rint. Under it doarp falle de buorskippen [[Sânbuert]] en in part fan [[Fjouwerhûs (Reahel)|Fjouwerhûs]]. Omdat oant [[1984]] [[Ychtenbrêge]] yn twa gemeenten lei, mei de grins troch de [[Pier Christiaanssleat]], waard it part dat dêrfan yn [[Haskerlân]] lei ek ta Dolsterhuzen rekkene. Dy brêgebuorren foarmet no it grutste part fan Dolsterhuzen, al is de gemeentegrins yn 1984 ferdwûn. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Dolsterhuzen}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). == Skiednis == [[Ofbyld:Delfstrahuizen 01.JPG|left|thumb|''Dolsterhuzen'']] By de [[gemeentlike weryndieling]] yn [[1984]] is Dolsterhuzen by de gemeente [[Lemsterlân]] komd. Eartiids lei it doarp yn de gemeente [[Haskerlân]] en oant [[1934]] yn de gemeente [[Skoatterlân]], hokker gemeente no foar in grut part de gemeente [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] is. Dolsterhuzen hat in lange histoarje, it leit yn in [[leechfean]]gebiet en hat in oerflak fan 1145 ha. De namme soe komme fan it Aldfryske wurd ‘delva’ wat ôfgroeven of ôfgroeven grûn betsjut. Tink hjirby ek oan ''dolle''. De huzen oan de dolde grûn dus Dolsterhuzen. It doarp lei yn de [[Sânwâlden]]. Dat gebiet wie yn de earste helte fan de 15e iuw ûntstien út in ferbûn fan sân [[diel]]en, nammentlik: [[Utingeradiel]], [[Aenjewier]], [[Easterseesterlân]], [[Murderlân]], [[Haskerlân]], [[Skoatterlân]] en [[Doanjewerstâl]]. De [[Feanterij|ferfeanings]] dy't yn omlizzende plakken al in grutte omfang oannomd hienen, binne hjir folle letter op gong komd. Hjir en dêr wie in lyts begjin ([[Turfput|graverijke]]), mar de echte ferfeaning kaam pas op gong yn de twadde helte fan de [[19e iuw]]. It gebiet fan Dolsterhuzen hat hjirtroch in metamorfoaze ûndergien. Dat der yn Dolsterhuzen yn earder tiden in soad bosk west hat, bewize de stobben dy't by de lânûntginning en [[Drûchmakkerij|drûchmakking]] fan [[Petgat|feangat]]ten foar it ljocht komd binne. It gebiet om Dolsterhuzen wurdt yn it easten begrinze troch de [[Broeresleat]], oan de noardkant troch de Tsjûkemar, bewesten troch de [[Pier Christiaanssleat]] en yn it suden troch de âlde rivier de [[Tsjonger]]. Sa kenne wy no it doarp mei oanswettend buorskip de [[Sânbuert]]. It gebiet hat syn wiidsheid behâlden, mar hat noch dúdlik de skaaimerken fan in feanpoldergebiet. == Mienskip == === Ferieningen === * [[Fuotbalferiening Dolsterhuzen]] * Foar oare ferienings, sjoch de side [[Ychtenbrêge]] === Tsjerke === * [[Tsjerke fan Dolsterhuzen|Protestanske tsjerke oan de Marwei]] === Befolking === {| class="wikitable" |+ Befolkingsûntjouwing |- ! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1973 !! 2007 !! 2021 |- | 558 || 545 || 559 || 481 || 408 || 424 || 455 |} * ==Ynfrastruktuer== === Bustsjinst === Troch Dolsterhuzen rint de folgjende busline: * '''Line 48:''' [[De Lemmer]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Sint-Jânsgea]] De busline troch Dolsterhuzen wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Baalder, De Kampen, Kettingpaad, Marwei, Tsjongerpaad, Trekkerswei, Westerse Dyk. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. ==Keppeling om utens == * [http://www.echtenerbrug.info/ Webstee fan Dolsterhuzen, Ychten en Ychtenbrêge] * [http://www.kaartenenatlassen.nl/node/8035 Dolsterhuzen op de kaart] {{koördinaten|52_52_25_N_5_49_25_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 52' NB, 5° 49' EL}} {{Boarnen|boarnefernijing=<references/>}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Dolsterhuzen| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skoatterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Haskerlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Lemsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] 9geug2bolisdgrxizil9neuev47e48z 0 7022 1240484 1182342 2026-09-11T08:07:22Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjint */ 1240484 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Klokkenstoel Follega 05w.JPG | ôfbyldingsbreedte = 250px | ôfbyldingstekst = Klokkestoel fan Follegea | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Follegea}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|6}} | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_53_22_N_5_44_11_E_scale:12500_type:city_region:NL|52° 53' N 5° 44' E}} | webside = | ôfbylding2 = Follega_bij_brug.jpg | ôfbyldingstekst2 = Follegea by de brêge | ôfbylding3 = Follegea_Follega_bs_3_DFM_GM_Straatweg_32_Boerderij_12062020.jpg | ôfbyldingstekst3 = Pleats oan de Strjitwei | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 53 | lat_sec = 22 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 44 | lon_sec = 11 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Lemsterlân Follegea.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Follegea yn de eartiidske gemeente Lemsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Follegea''' is in doarp yn it noarden fan de gemeente [[De Fryske Marren]], earder [[Lemsterlân]], oan de [[Follegeasleat]]. It doarp leit oan de Strjitwei, eartiids [[Ryksstrjitwei]] en foarmet in [[twillingdoarp]] mei [[Jistergea]]. De namme komt nei alle gedachten fan ''Folle'' (manljusnamme) + ''gea''(lân). Follegea hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Follegea}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}).<ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> == Skiednis == De namme komt nei alle gedachten fan ''Folle'' (manljusnamme) + ''gea''(doarpsgebiet/himrik). Noch yn [[1683]] hie Follegea-Jistergea in eigen tsjerke, letter waard it ien gemeente mei [[De Lemmer]]. De tsjerke moast ek foar de skoalle soargje: it traktemint fan de master en it ûnderhâld fan it gebou. De Follegeaster brêge oer de Follegeasleat jout útsjoch op de [[Tsjûkemar]]. De Follegeasleat is de ferbining tusken de [[Grutte Brekken]] yn it westen en de Tsjûkemar yn it easten. De brêge stie al op de alderâldste kaarten oanjûn. Oan de brêge stie earder in herberch, dêr't oant [[1900]] tol betelle wurde moast troch dejingen dy't oer de brêge gienen of der ûndertroch. De tsjerke hie de plicht om yn Follegea de brêge te ûnderhâlden, teminsten foar de helte, de oare helte wie foar de grytman. Sa sil it ek wol west hawwe mei it toljild. Om sa'n tol te pachtsjen moast men alle jierren ynskriuwe, en it gie dan nei de heechste bieder. Op [[2 oktober]] [[1799]] woe in Ingelsk ynvaazjelegerke stellingen opsmite. It slagge in ploech wapene boargers dy't ûnderweis wiene nei [[De Lemmer]] om yn twa oanfallen de batterijen yn te nimmen. Dêrby waarden trije stik geskut, wêrûnder in achttjinpûner ferovere. By de [[Wettersneed fan 1825|wetterfloed fan 1825]] stie it hiele gea ûnder wetter, sadat de tolopbringsten ek minder waarden. ==Mienskip== De Feriening foar Doarpsbelang dielt Follegea mei [[Jistergea]]. It doarpshûs, [https://dorpshuisirene.nl/ Doarpshûs Irene], tsjinnet beide doarpen. ===Ferienings=== * [https://dorpshuisirene.nl/verenigingen/oranjevereniging/ Oranjeferiening], organisearre yn 2007 ek it "Spikerbroekhingjen" * Iisklup Winterwille * Reisferiening Meienoarien * Begreffenisferiening Follegea-Jistergea * Biljertferiening * Klaverjasklup * Tonielferiening Op Nij Feriene * Havenferiening De Jister * Dûnsferiening Follegea-Jistergea * Follega in beweging === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 231 || 401 || 375 || 367 || 211 || 202 || 200 || 162 || 180 |} ''<small>(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/follega/ Alle Cijfers].)</small>'' === Berne yn Follegea === * [[Martinus Hamconius]], (1551-1620), [[grytman]] en skiedskriuwer. * [[Tiemen Groen]], [[6 july]] [[1946]], eardere Fryske hurdfytser (efterfolging). ==Klokkestoel== Op it begraafplak stiet ien fan de [[klokkestuollen yn Fryslân]]. De klokkestoel waard al yn de [[18e iuw]] neamd, is makke fan bilingahout en grien fan kleur mei in wite kape. De kap is in helmdak mei in hoanne en der lizze potdeksele pannen op. De klok mei in trochsneed fan 78 sm. is getten troch [[Peter van den Ghein jr|Peter van den Ghein]], en waacht sawat 320 kilo. ==Ferskaat== * De [[Follegea Mûne]] is in yn [[1857]] boude [[spinnekopmole|spinnekop]]. De mûne wie in boufal yn 1968 en is nei ôfbraak yn [[Laag-Keppel]] opboud en restaurearre, dêr't de mûne noch jimmeroan stiet. * Der is in ferske skreaun oer in âld-ynwenner fan Follegea: De Stampers - [[De boeretryn]] ([[1976]]) * It ynstekhaventsje hjit De Jister. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Follegea rint de folgjende busline: * '''Line 42:''' [[Snits]] - [[De Lemmer]] fia [[Spannenburch (buorskip)|Spannenburch]] De busline troch Follegea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === De Lytse Brekken, Dunegeawei, Strjitwei, Tramdyk. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. ==Keppeling om utens== *[http://www.follega-eesterga.nl/geschiedenis.php#FollegaBrug Skiednis fan Follegea en Jistergea] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{Koördinaten|52_53_22_N_5_44_11_E_scale:12500_type:city_region:NL|52° 53' N 5° 44' E}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Follegea| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Lemsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] oe4wbbzyhfe7y7d79z8829eznelhjdr 0 7023 1240491 1182343 2026-09-11T10:02:29Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240491 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 2024 Jistergea, klokkestoel Strjjitwei 1-3 (2).jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Jistergea}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = 8534 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_51_53_N_5_43_34_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 51' N 5° 34' E}} | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 51 | lat_sec = 53 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 43 | lon_sec = 34 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Lemsterlân Jistergea.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Jistergea yn de eardere gemeente Lemsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Jistergea''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], benoarden [[De Lemmer]] en west fan [[Eastersee]]. Jistergea is in [[streekdoarp]] en foarmet in [[twillingdoarp]] mei [[Follegea]]. Jistergea hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Jistergea}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}).<ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> == Geografy == Jistergea is in trije kilometer lang doarp fuortendaliks noardlik fan De Lemmer en giet ûnmurken op yn it twillingdoarp Follegea. De twa doarpen binne streekdoarpen lykas it justjes fierderop lizzende [[Dunegea]] yn de eardere buorgemeente [[Skarsterlân]], foar [[1983]] [[Doanjewerstâl]]. De rige doarpen lizze justjes westlik fan de [[Rykswei 6|A6]] oan de âlde [[strjitwei]] fan [[Snits]] nei De Lemmer. == Skiednis == [[Ofbyld:Jistergea, de neffens Roemeling foar de reformaasje oan Sint-Krysantus wijde tsjerke (yn 1740 ôfbrutsen).jpg|thumb|left|''De troch [[Jacobus Stellingwerf]] tekene tsjerke fan Jistergea.'']] Jistergea moat nei alle gedachten yn de [[midsiuwen]] ûntstien wêze. De namme, sa't op it earste gesicht liket komt net fan it wurd "jister", mar is in ferbûgde foarm fan it [[Aldfrysk]]e ''ees'' - [[Ies (geografy)|ies]] - dat troch de taalûntjouwing in dûbellûd "jis" krige. It efterheaksel "-gea" betsjut "doarpsgebiet/himrik", dus sadwaande betsjut de namme "doarpsgebiet fan de ies". Yn [[1505]] komt de namme as ''Eestergae'' foar en yn [[1579]] as ''Esterga''. De buorkerijen leinen eartiids oan in hynstepaad, dat yn de [[achttjinde iuw]] ta in rydwei omfoarme waard. Yn [[1843]] waard de ryksstrjitwei oanlein fan De Lemmer nei Snits en kaam it doarp oan in drokke dyk te lizzen. Earder barde it measte ferkear oer it wetter. De Moleseleat ferbûn it doarp mei de [[Lemster Rien]]. De pleatsen steane op in ôfstân faninoar ôf en fan De Lemmer ôf sjoen steane se oan de eastkant fan de âlde strjitwei. Nei in oardel kilometer steane se oan de westkant omreden de oriïntaasje fan it by de pleatsen hearrende lân. Foar [[2014]] hearde Jistergea by de gemeente [[Lemsterlân]] dyt doe yn de nije gemeente [[De Fryske Marren]] opgie. == Klokkestoel == Der hat in tsjerke stien, dy't om [[1740]] hinne ôfbrutsen is en foar de reformaasje oan Sint-Krysantus wijd wie.<ref>[https://corpusroemeling.nl/data.html Corpus Roemeling]</reF> Op it hôf stiet ek ien fan de [[klokkestuollen yn Fryslân]] út 1617. De stoel is makke fan [[bilinga]]hout en is grien fan kleur mei in wite kape. De kape is in helmdak mei waarhoanne en it dak is dekt mei potdeksele planken. De klok is getten troch [[Henricus Meurs]], hat in trochsneed fan 65 sm en waacht sa'n 200 kilo. == Mienskip == Jistergea dielt de feriening foar doarpsbelang en oare ferienings mei it twillingdoarp Follegea. De Fûgelwacht is kombinearre mei Follegea en De Lemmer. Sjoch foar de list fan ferienings op de side fan [[Follegea#Ferienings|Follegea]]. [[Ofbyld:2024 Jistergea, pleats Strjitwei 2.jpg|thumb|260px|''Pleats Strjitwei 2'']] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2006 || 2013 || 2023 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 143 || 160 || 160 || 156 || 76 * || 64 || 43 || 43 || 55 |} * <small>''nei grinswiziging''</small> ''<small>(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013 en 2023: [https://allecijfers.nl/woonplaats/eesterga/ Alle Cijfers].)</small>'' == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Jistergea rint de folgjende busline: * '''Line 42:''' [[Snits]] - [[De Lemmer]] fia [[Spannenburch (buorskip)|Spannenburch]] De busline troch Jistergea wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Strjitwei. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.Follega-Eesterga.nl/ Webstee Follegea-Jistergea] * [https://www.spanvis.com/lemmer/de-dorpen-van-de-gemeente-de-fryske-marren-de-friese-meren/eesterga Skiednis fan Jistergea] op spanvis.nl * {{Aut|Peter Karstkarel}}, [https://www.frieslandwonderland.nl/FY/friesland/plaats/eesterga Jistergea] op frieslandwonderland.nl ---- {{reflist}} }} {{CommonsBalke|Eesterga|Jistergea}} {{Koördinaten|52_51_53_N_5_43_34_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 51' N 5° 34' E}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Jistergea| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Lemsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] clah3tr9v0ilrt6hpzy5fvb5xyolr7m 0 7051 1240426 1208959 2026-09-10T19:57:25Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240426 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Koarnwertersân | ôfbylding = Kornwerderzand._(actm)_49.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Koarnwertersân | wapen = [[Ofbyld:Koarnwertersân vlag.svg|100px|border]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Koarnwertersân wapen.svg|80px]] | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeente-yndieling = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Koarnwertersân}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen</ref> | oerflak = 3,34 km² (3,3 km² lân, 0,04 km² wetter) | befolkingstichtens = 15 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} | postkoade = 8752 | netnûmer = 0517 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|53_04_23_N_5_20_00_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 4' NB, 5° 20' EL}} | webside = [https://www.kornwerderzand.frl/ www.kornwerderzand.frl/] | ôfbylding2 = Afsluitdijk_oost.jpg | ôfbyldingstekst2 = Loftfoto fan Koarnwertersân (2014) | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Súdwest-Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 4 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 20 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} [[Ofbyld:Kornwerderzand20080831_044_dorp.jpg|thumb|right|''Koarnwertersân'']] '''Koarnwertersân''' is in lyts doarp yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]], oan 'e knik yn de [[Ofslútdyk]] en leit likernôch 4 km fan it Fryske fêstelân. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Koarnwertersân}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). == Skiednis == Oarspronklik wie it in [[wurkeilân]], dat foar de bou fan de Ofslútdyk oanlein waard op de [[sânplaat]] mei deselde namme dy't yn de [[Sudersee]] lei. De knik yn ' Ofslútdyk, dêr't Koarnwertersân ynboud is, is om sa de útstream fan de Iselmar makliker te meitsjen. It slûzekompleks fan Koarnwertersân wetteret ôf op de skeane slinke fan de Middelgrûn. It like de yngenieurs better om it slûzekompleks rjocht op de slinke te pleatsen, om't it wetter dan yn in rjochte line fuort streamt. It doarp waard yn [[1928]] boud. Yn [[1940]] en [[1941]] waarden hûzen boud om it slûs- en brêgepersoniel te húsmanjen. Healwei de [[1980-er jierren]] waarden de huzen ferkocht nei't it ferplichtsjen om it personiel yn Koarnwertersân wenje te litten kaam te ferfallen. Oant 2011 lei Koarnwertersân yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]]. === Slach om de Ofslútdyk === {{Apart|Slach om de Ofslútdyk}} Yn maaie 1940, by de [[Dútske ynfal yn Nederlân]], waard dêr fûl fochten. It [[Fort Koarnwertersân]] wie ien fan de pear Nederlânske stellings dy't de Dútske oanfaller tsjinhâlde koe. == Kazematten == Dat waard fan militêre betsjutting achte yn ferbân mei [[ynundaasje]]s. Dêrom is yn Koarnwertersân in stelsel fan [[kazemat]]ten oanlein dat de slûzen beskermje moat. Dêr waard yn de [[Dútske ynfal yn Nederlân|Maaiedagen]] fan [[1940]] [[Slach om de Ofslútdyk|fûleindich fochten]]; it hat de iennige Nederlânske stelling west dy't hoekhold foar de [[Dútslân|Dútsers]] oer. == Slûzekompleks == Tichteby Koarnwertersân lizze de [[Lorentzslûzen]], in stelsel fan [[syl|silen]] en in grutte en lytse [[skutslûs]]. Mei de [[Stevinslûzen]] behearskje se it wetterpeil fan de [[Iselmar]], en dêrmei ek fan it efterlân. It wetter fan de Iselmar wurdt spuid op de [[Waadsee]]. Yn it ramt fan it [[Ofslútdyk#Projekt Ofslútdyk|Projekt Ofslútdyk]] wurdt der sûnt 2019 wurke oan it fersterkjen en ferheegjen fan 'e Ofslútdyk en it fergrutsjen fan 'e wetterôffier. Dêr komt in nije [[kearslûs]] en de besteande silen wurde fergrutte. De grutte slûs by Koarnwertersân wurdt grutter makke oant 25 meter breed en 150 meter lang en de farslinke wurdt ferdjippe.<ref>{{Cite web |url=https://deafsluitdijk.nl/projecten/ |titel=Projekten |útjouwer=deafsluitdijk.nl|oprodatum=21 oktober 2025 |taal=nl}}</ref> Ek de draaibrêge wurdt ferfongen, want dy is troch metaalwurgens fersliten. Se wolle gauris net goed ticht nei't se iepen wiene, itjinge it ferkear bot hindere.<ref>{{Cite web |url=https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/16937063/wurk-oan-bregen-ofslutdyk-set-utein-hjir-moatst-rekken-mei-halde |titel=''Wurk oan brêgen Ofslútdyk set útein. Hjir moatst rekken mei hâlde.'' |útjouwer=[[Omrop Fryslân]] |datum=4 novimber 2024 |opropdatum=21 oktober 2025}}</ref> Westlik fan 'e slûzen wurdt de [[Fiskmigraasjerivier]] boud, in passaazje foar fisken dy't fan it swiete wetter fan 'e Iselmar nei it sâlte wetter fan 'e Waadsee en oarsom swimme kinne. dat projekt is in unikum yn 'e wrâld.<ref>[https://www.vismigratierivier.nl/ Webside Fiskmigraasjerivier]</ref> <gallery widths="200" heights="200"> Ofbyld:Lorentzsluizen Kornwerderzand.jpg|[[Lorentzslûzen]] by Koarnwertersân Ofbyld:Kornwerderzand20080829_814_schutsluis.jpg|Skutslûs by Koarnwertersân Ofbyld:Douanegebouw-Kornwerderzand-516528 2.jpg|Dûanegebou by Koarnwertersân </gallery> == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Kornwerderzand. (d.j.b.) 32.jpg|thumb|It Ofslútdyk Waadsintrum]] [[Ofbyld:Kornwerderzand. (actm) 11.jpg|thumb|It museumgebou]] * [[Kazemattemuseum]] * Koarnwertersân mei de slûzen en kazematten falle ûnder de [[beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]. * It [[Ofslútdyk Waadsintrum]] (''Afsluitdijk Wadden Center''), in eksposysjesintrum <gallery widths="200" heights="200"> Ofbyld:Kornwerderzand20080831_013_kazemat.jpg|Kazematten by Koarnwertersân Ofbyld:Kasematten Kornwerderzand.JPG|Kazemat by Koarnwertersân </gallery> == Mienskip == De feriening foar [https://www.kornwerderzand.frl/ Doarpsbelang] komt op foar de belangen fan 'e ynwenners fan it doarp. Foar alle oare foarsjennings binne de ynwenners rjochte op [[Makkum]]. == Sport en rekreaasje == Troch it plak rint de Jeropeeske [[kuierrûte E9]], ek wol [[North Sea Trail]] of [[Deltapaad]] neam. De E9 rint bylâns de kust fan [[Portegal]] nei de [[Baltyske steaten]]. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Koarnwertersân rint de folgjende busline: * '''Line 350:''' [[Alkmar]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia de [[Ofslútdyk]] De busline troch Koarnwertersân wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Ofslútdyk, Slûswei. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. == Keppeling om utens == * [https://www.kornwerderzand.frl/ Webside fan Koarnwertersân] {{Boarnen|boarnefernijing= ;Noaten {{Reflist}} ;Boarnen * [http://www.kazemattenmuseum.nl/ Kazemattemuseum Koarnwertersân] * [http://www2.pbf.nl/cgi-bin/gemeente.cgi?plaats=Kornwerderzand Tresoar, foto's fan Koarnwertersân] }} {{CommonsBalke|Kornwerderzand|Koarnwertersân}} {{Koördinaten|53_04_23_N_05_20_00_E_type:city_region:NL|53&#0176; 04' 23&#034; NB, 05&#0176; 20' 00&#034; EL}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Koarnwertersân| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] growwtfmwwmmr0m6gfxdzp9c8ghv714 0 7060 1240425 1231021 2026-09-10T19:55:06Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240425 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Zurich_dijk.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Utsjoch op Surch fan de Waadseedyk ôf | wapen = [[Ofbyld:Flagge fan Surch.gif|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Zurich (Friesland) wapen.svg|60px]] | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{SWFf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeente-yndieling = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Surch}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small></small><ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2024/11/kerncijfers-wijken-en-buurten-2023 Tabel: Befolking; moannesifers de gemeente en oaree regionale yndieling], 1 jannewaris 2023, Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen</ref> | oerflak = 0,4 km² (0,39 km² lân, 0,01 km² wetter) | befolkingstichtens = 346 ynw. /km² | stêdekloft = | hichte = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|31}} | postkoade = 8751 | netnûmer = 0517 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_06_43_N_05_23_38_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 6' 43" NB, 5° 23' 38" EL}} | webside = [http://www.zurich-friesland.nl Side Surch] | ôfbylding2 = Zurich Friesland Kerk.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Tsjerke fan Surch]] | ôfbylding3 = Surch map.png|thumb | ôfbyldingstekst3 = Kaart fan it doarp | mapname = Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 43 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 23 | lon_sec = 38 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Wûnseradiel Surch.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Surch (grien) yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Surch''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Zurich'') is in doarp yn de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Súdwest-Fryslân]], oan de [[Waadsee]]seedyk tusken [[Harns (stêd)|Harns]] en de [[Ofslútdyk]]. It leit wat noard fan it plak dêr't de [[Ofslútdyk]] de Fryske [[kust]] berikt. Troch de bou fan de Ofslútdyk wie der fan [[1922]] oant [[1932]] in soad te rêden yn it doarp. It doarp {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Surch}} ynwenners {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}. == Geografy == Surch leit ynklamme tusken [[Rykswei 31]] en de [[Waadseedyk]]. De buorskip Ald Mar leit eastlik fan it doarp oan de oare kant fan de N31. It wie eartiids it ferlingde fan de doarpskom, mar waard dêrfan skaat doe't de Rykswei oanlein waard. Ek in part fan de buorskip [[Goaium]] falt ûnder Surch, allyk de eardere buorskip [[Ottebuorren]], dy't hjoed-de-dei ek wol ta Goaium rekkene wurdt. Justjes súdlik fan it doarp is de Kop fan Ofslútdyk dêr't it [[knooppunt Surch]] op leit. == Namme Surch == De namme Surch is nei alle gedachten ôflaat fan ''Suderinghe'' dat ''súdhoeke'' betsjutte soe. It ûntstie op de súdlike ouwer fan de [[De Marne (wetter)]]. Yn [[1352]] komt it doarp foar as ''Zuderinghe'', yn [[1353]] wurdt it ''Zudrineghe'' stavere, wylst yn [[1399]] ''Zueringen'' neamd wurdt. Yn [[1458]] is de fariant ''Suringhe'' en yn [[1482]] komt foar it earst ''Surich'' foar. De lêste dat it efterheaksel -ingen foarkomt is ''Suringen'' yn [[1503]]. Fan de ein fan de 15e iuw wurdt hieltyd faker ''Suerich'' of ''Suyrich'' stavere. De Fryske fariant oan 'e ein fan 'e 16e iuw is ''Swrich''. Yn 'e 19e iuw komme de staverings ''Surich'' en ''Zurich'' alletwa foar. Ek komt ''Zurig'' foar. De Nederlânske namme ''Zurich'' liket sterk op ''[[Zürich]]'', de Dútske namme fan de grutste stêd fan [[Switserlân]]. Dêr krijt it doarp in soad besikers troch, ek út dat lân. Tsjin it plan fan de doetiidske gemeente Wûnseradiel foar it ferfryskjen fan de namme yn it jier [[2000]] ûntstie yn it doarp dan ek in soad ferset, omreden dat se yn it doarp de assosiaasje mei it Switserske Zürich net kwytreitsje woene. It gemeentebestjoer loek dêrnei it foarstel wer yn. It twadde part fan 'e namme is Frysk, ''ich'' foar "ouwer" of "hoeke" en it earste is ''súd'' foar de wynrjochting.<ref>{{Cite web |url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/zurich |titel=''Friese Plaatsnamen: Alle steden, dorpen en gehuchten'' |auteur=Karel F. Gildemacher |útjouwer=[http://etymoliebank.nl etymoliebank.nl] |datum=2007 |taal=nl}}</ref> == Skiednis == Surch wie eartiids in [[terp]]doarp, dêr't de bebouwing him om 'e tsjerke ûntjoech. Troch de jierren hinne is de kearn ûndúdlik wurden, om't it doarp yn 'e ferdrukking kaam te sitten efter in twatal diken dêr't bebouwing by del fertichte. De Surger slieperdyk waard yn [[1732]] oanlein om't de seedyk fan de Surgeroardpolder tige oantaast rekke wie troch de pealwjirm. [[Willem Loré]] hie dêr it plan foar makke. Loré syn diken hawwe minder steile talúds dy't de wetterslach better brekke kinne as steile talúds. Tsjin de slieperdyk oan ûntjoech him de kompakte lintbebouwing oan de Caspar di Roblesdyk. Yn de snuorje tusken 1922 en 1932, doe't de [[Ofslútdyk]] oanlein waard, krige it doarp te krijen mei in soad drokte. De dykwurklju wennen yn in doarp fan barakken en sochten jûns wille yn hotel ''De Steenen Man'' dêr't it somtiden wolris rûch om ta gie. It barakkedoarp is ûnderwilens ferdwûn, mar it hotel is noch hieltyd in ikoan yn 'e bebouwing. Neikriichske doarpsútwreiding wie der oan 'e súdeastkant fan it doarp. Surch hat ek in molkfabryk hân. Foar de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2011]] lei Surch yn de gemeente [[Wûnseradiel]]. == Gebouwen == <gallery widths="200px" heights="150px> School aan de Dijk.JPG|De eardere skoalle In het Dorp.JPG|Buorren mei hotel ''De Steenen Man'' </gallery> Yn [[1998]] waard it doarp troch in fersekeringsmaatskippij, dy't ek ''[https://www.zurich.com/ Zurich]'' hjit, in nij gebou foar it keatsfjild tasein. Mar nei't it plan yntsjinne wie, klaude it bedriuw werom. It soe allegear in misferstân west ha. It tsjerke (mei sealdaktoer) fan Surch waard yn [[1772]] ôfbrutsen, mar de toer bleau stean fanwegen syn funksje as beaken foar de skipfeart. In lytse hûndert jier letter waard der in nije tsjerke tsjinoan boud. == Mienskip == Surch hat in eigen feriening foar Doarpsbelang. Fierder is der begraffenisferiening ''Buurteplicht'', in frouljusferiening, iisferiening en in feestkommisje. It [[doarpshûs]] ''It String'' stiet oan de Caspar de Roblesdyk. It doarp hat ek syn eigen doarpsliet "Boerinne fan Surch". === Sport en rekreaasje === Troch it plak rint ek de Jeropeeske Kuierrûte E9, ek wol [[North Sea Trail]] neamd. De E9 rint by de kust lâns fan [[Portegal]] nei de [[Baltyske steaten]]. De keatsferiening, ''K.V. Zurich'' hat syn fjild oan de Suderigge. Fierder hat it doarp in biljertferiening. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" |- ! 1830 !! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2011 !! 2025 |- | 152 || 354 || 315 || 282 || 228 || 196 || 160 || 168 || 158<ref>[https://allecijfers.nl/woonplaats/zurich/ Alle Cijfers]</ref> |} Op [[1 jannewaris]] [[1830]] hie it doarp 152 ynwenners. Troch de oanlis fan de [[Ofslútdyk]] naam it ynwennertal ta, en yn [[1958]] wennen der 340 minsken. Sûnt de wei nei de Ofslútdyk net mear troch it doarp rint, is it ynwennertal wat ôfnomd. In basisskoalle dy't yn [[1986]] boud waard, moast tsien jier letter sluten wurde troch te min bern. ===Berne yn Surch=== <!---dizze opsomming stiet op folchoarder fan bertejier---> *[[Hein Doedes Postma]] (1858-1942), [[keatser]] ===Stoarn yn Surch=== <!---dizze opsomming stiet op folchoarder fan stjerjier---> *[[Hein Doedes Postma]] (1858-1942), keatser == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Surch rinne de folgjende buslinen: * '''Line 71:''' Surch - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Minnertsgea]] * '''Line 92:''' Surch - Ljouwert fia [[Boalsert]] * '''Line 96:''' Surch - Boalsert fia [[Makkum]] * '''Line 350:''' [[Alkmar]] - Ljouwert fia de [[Ofslútdyk|Oflsútdyk]] De buslinen troch Surch wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Ald Mar, Fabryksstrjitte, Fiadukt, [[Goaium]]erwei, It Leech, Ottenbuortsterleane, [[Caspar de Robles]]dyk, Skoallestrjitte, Stienleane, Suderigge, Tsjerkestrjitte. == Sjoch ek == * [[List fan Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.northseatrail.nl/ Noardsee Kustpaad - North Sea Trail]. * [https://www.frieslandwonderland.nl/FY/friesland/plaats/zurich Friesland Wonderland], Peter Karstkarel * [https://goudenland.frl/zurich-en-de-dobbe/ Skiednis fan Surch] Stichting Gouden Land * {{Wikiwurdboek}} ------- <references/> }} {{Koördinaten|53_6_43_N_5_23_38_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 7' NB, 5° 24' EL}} {{Súdwest-Fryslân}} [[Kategory:Surch| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] 2knlq60x8agh2kpjnitqmpxnhbvph6b 0 7061 1240469 1217302 2026-09-11T07:37:33Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240469 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Protestanske tsjerke fan Wûns.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:Wons vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Wûns wapen.svg|80px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wûns}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 7,09 km², wêrfan: <br> - lân: 7,02 km² <br> - wetter: 0,07 km² | befolkingstichtens = 39,17 km² | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = 8747 | netnûmer = 0517 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_5_2_N_5_25_24_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 5' NB, 5° 25' EL}} | webside = [http://www.dorpwons.nl hiemside Wûns] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 5 | lat_sec = 2 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 25 | lon_sec = 24 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Wûnseradiel Wûns.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Wûns yn 'e eardere gemeente Wûnseradiel | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Wûns''' is in doarp yn 'e gemeente [[Súdwest-Fryslân]], súdwest fan [[Wytmarsum]]. Under it doarp falle de [[buorskip]]pen [[Doanjewier]], [[Haaium]], [[Goaium]], [[Mountsjewier]] en [[De Wearen]]. It eardere doarp [[Ingwier]] foel foar in skoft ek ûnder Wûns. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Wûns}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == De earste kear dat Wûns neamd wurdt is as ''Wildinghe'' yn [[1270]]. Letter wie der ek sprake fan ''Veldenzee'' (1290), ''Weldenzie'' (1298), ''Wildinghe'' (1310), ''Weldinghe'' (1327), ''Woldens'' (1374 en 1474), ''Wildinge'', ''Wondenze'' (1404) , ''Woudens'' en yn 1495 wie it ''Wons''.<ref>[https://www.plaatsengids.nl/wons Plaatsengids]</ref> Op de lytse [[terp]] hawwe nea huzen stien, mar nei alle gedachten waard der earder rjocht sprutsen. Yn [[1728]] is yn it stee fan in [[Midsiuwen|midsiuwske]] tsjerke in achthoekich [[Protestantisme|protestantske]] tsjerke boud mei in piramidefoarmich dak mei in klokkoepeltsje. De âlde klok út [[1595]] klok waard yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] meinommen troch de [[Nazy-Dútslân|Dútsers]]. Op de toer stiet ynstee fan in wenstige hoantsje in hart. It doarpswapen fan Wûns hat ek in hart. De tsjerke stiet bekend as it 'Wûnzer teebuske'. De Fryske dichter [[Jan Cornelis Pieter Salverda]], ([[Boalsert (stêd)|Boalsert]] ([[28 juny]] [[1783]] - Wûns [[7 maart]] [[1836]]) wie skoalmaster yn Wûns. Syn tragyske libbensrin en spjalten persoanlikheid waarden troch syn freon en beskermer [[Joast Hiddes Halbertsma|Joast Halbertsma]] oangripend beskreaun. Der sit in tinkstien oan him yn de tsjerkemuorre. [[Ofbyld:Wons - monument aan de Wildinghelaan (1995).jpg|thumb|left|''Monumint oan 'e Wildingheleane foar de fallen [[Kanada|Kanadeeske]] soldaten fan it 1Queen's Own Rifles of Canada-rezjimint, dy't ferstoaren by de befrijing fan Europa en wêrfan allinne by Wûns seis soldaten omkamen.'' ]] Oan it begjin fan de [[Twadde Wrâldkriich]] wienen de stellingen [[Wûnsliny|Wûns]] en [[Koarnwertersân]] tige wichtich. Oant 2011 lei Wûns yn de eardere gemeente [[Wûnseradiel]]. == Mienskip == Oan de Noarderleane stiet doarpshûs It Bynt. It doarp hat in feriening foar doarpsbelang en de doarpskrante hjit Us it Hert. === Skoalle === Wûns hie oant 2015 in basisskoalle; de JCP Salverdaskoalle. De skoalle waard sletten om 't it tal bern ûnder de noarm fan 23 bern sakke.<ref>[https://www.omropfryslan.nl/nijs/375644-salverdaskoalle-yn-wuns-ticht Omrop Fryslân, 5 novimber 2014]</ref> === Tsjerke === * [https://www.facebook.com/pknsslw/?locale=nl_NL PKN Skettens-Skraard-Longerhou-Wûns] De [[Tsjerke fan Wûns|Protestanske tsjerke fan Wûns]] is tsjintwurdich by in [https://www.stichtingkerkwons.nl/ stifting] ûnderbrocht. [[Ofbyld:Wons Wûns.jpg|thumb|260px|''Komboerd fan Wûns.'']] === Ferienings === * [https://www.facebook.com/hosannawons/ Fanfare Hosanna] * Begraffenisferiening De Laatste Eer. * sjongferiening It Woldinghekoar * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100081740168022&locale=ms_MY Keatsferiening Wûns] === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2015 ||2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 172 || 462 || 423 || 380 || 348 || 302 || 300 || 285 || 296 |} ''<small>Boarne 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/wons/ Alle Cijfers]</small>'' == Berne == * [[Jan Cornelis Pieters Salverda|Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783-1833), Frysk dichter en skoalmaster yn Wûns. De eardere basisskoalle wie nei him ferneamd. * Perfester [[Rommert Politiek]] (1926-2014), grûnlizzer fan de hjoeddeistige [[feefokkerij]]. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Wûns rint de folgjende busline: * '''Line 390:''' [[Makkum]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Boalsert]] en [[Snits]] De busline troch Wûns wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === [[Goaium]]erleane, [[Haaium]]erleane, Tsjerkestrjitte, Noarderleane, Alde Skoalpaad, Pastorijelân, Rykswei A7, Salverdastrjitte (neamd nei [[Jan Cornelis Pieter Salverda]]), Terpwei, Wearsterwei, [[Wildinghe]]leane. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ------------- * [https://www.hwwunseradiel.nl/archief/WON001/WEB/detailpage-dorp.php?loadfile=dehistoriegaatdoorheteigendorp.html Histoarysk Wurkferbân Ald-Wûnseradiel] * [http://www.dorpwons.nl/ Webstee fan Wûns] * {{Wikiwurdboek}} }} {{koördinaten|53_5_2_N_5_25_24_E_type:city_zoom:16_region:NL|53° 5' NB, 5° 25' EL}} {{Súdwest-Fryslân}} {{DEFAULTSORT:Wuns}} [[Kategory:Wûns| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]] 3to8tcvpt1sbshskjxpmtt7z31bqgvi 0 7152 1240481 1224607 2026-09-11T08:05:09Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240481 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Zicht_op_Oosterzee.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Sicht op Eastersee-Buorren mei rjochts de [[Herfoarme tsjerke (Eastersee)|tsjerke fan Eastersee]] en lofts op eftergrûn de toer fan [[Spannenburch (buorskip)|Spannenburch]] | wapen = [[Ofbyld:Oosterzee vlag.svg|100px|border]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Eastersee wapen.svg|80px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Eastersee}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|6}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|924}} | postkoade = 8536 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_52_28_N_5_46_23_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 52' NB, 5° 46' EL}} | webside = [https://www.oosterzee.com/ www.oosterzee.com/] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 52 | lat_sec = 28 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 46 | lon_sec = 23 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Lemsterlân Eastersee.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Eastersee yn de eartiidske gemeente Lemsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Eastersee''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], oan de súdkant fan de [[Tsjûkemar]]. It doarp hat twa kearnen, [[Eastersee-Buorren]] en [[Eastersee-Giterskebrêge]]. It hiele doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Eastersee}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}<ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref>. == Skiednis == De [[Eastersee-Buorren|Buorren]] is de âldste kearn fan it doarp; [[Eastersee-Giterskebrêge|Giterskebrêge]] is it part wat hjoed-de-dei it meast mei de namme ''Eastersee'' oantsjut wurdt. Oant [[2014]] lei Eastersee yn, earst de gritenij, en letter de gemeente [[Lemsterlân]], doe't dy opgie yn de nije fúzjegemeente De Fryske Marren === Eastersee-Buorren === Eastersee wie eartiids in wichtich doarp. Yn [[1132]] wurdt it neamd. Eastersee wie it eardere haadplak fan [[Easterseesterlân]], ek wol Easterseeïngsterlân neamd, en letter, oant [[1640]], fan Lemsterlân. Eastersee wie ûnderdiel fan it [[Lemster Fiifgea]]. De [[Easterseestate|state ‘Eastersee’]] stie oan de Feandyk tusken de brêge en de tsjerke en waard yn [[1642]] bewenne troch de [[grytman]] [[Freark fan Roarda (1615-1665)|Freark fan Roorda]]. [[De Beverkooy]] waard yn [[1782]] yn de Buorren boud en waard it rjochthûs fan Lemsterlân. === Eastersee-Giterskebrêge === Yn de achttjinde iuw waard it súdlik lizzende [[fean]]gebiet fan it Easterseeïngerlân ferfeane en yn kultuer brocht. De feanters kamen út de [[Kop fan Oerisel]], en dan benammen út it plak [[Giteren]] wei. Op de krusing fan de dyk en de Giterske Feart, neamd nei de komôf fan de feanarbeiders, woeks de twadde wenkearn. Ynearsten wiene dy Gitersken werom te kennen oan harren dialekt, mar yn de rin fan de tid assimilearren se alhiel en dogge de famyljenammen lykas Ruiter, Wuite, Mast, Dam, Toering, Klaren, Krikke en Pijlman dêr noch oan weromtinken. [[Ofbyld:Oosterzee Gietersebrug schoorsteen afgebroken zuivelfabriek.jpg|150px|thumb|left|Skoarstien fan it eardere molkfabryk]] Op it oanmakke feangrûn kamen pleatsen en it lân waard brûkt foar benammen [[feehâlderij]]. Yn [[1891]] waard it [[Molkfabryk Eastersee|suvelfabryk ''Lemsterland'']] boud. Ek in konstruksjebedriuw kaam yn it doarp en sa bleau Giterskebrêge in karakteristike arbeidersdelsetting. De bebouwing bestiet benammen dan ek út ‘wenningwetwenningen’. Yn [[1946]] fêstigenen de bruorren De Haan yn Eastersee-Giterskebrêge en setten se útein mei in bedruw dy't lânboureauwen makke. Dat bedriuw woeks út ta in bedriuw fan krapoan 55 arbeidsplakken yn [[1975]]. Yn [[1976]] kaam der in laboratoarium fan it [[Limnologysk Ynstitút]]. Troch dy bedriuwigens wie der nammers in soad wurkgelegenheid en wennen de measte ynwenners yn dat part fan Eastersee. Yn de [[1960-er jierren]] waard in lytse nijbouwyk oan it doarp taheakke. Yn de [[1990-er jierren]] rûn de "woltierigens" justjes tebek. It lânboureauwebedriuw waard in lyts metaalbedriuw, it molkfabryk en it limnologysk ynstitút ferdwûnen en it ynwennertal rûn tebek fan 1000 yn [[1958]] ta 800 yn [[1999]]. It fabryk waard ôfbrutsen, mar allinnich de fabryksskoarstien bleau stean. Yn it laboratoarium kaam nei [[1992]] it "Watersportcentrum Tjeukemeer". Yn [[2006]] waarden de earste huzen op it plak fan it eardere molkfabryk boud. It ynwenenrtal kaam dêrnei wer op 900. Yn [[2008]] waard in supermerk iepene. Oan de ein fan de Suvelwei, op it plak fan it âlde molkfabryk, waard in nije haven oanlein. === Tsjerke === {{Apart|Herfoarme tsjerke (Eastersee)}} [[Ofbyld:Netherlands, Oosterzee, house at Buren 27 and Martinus church.jpg|thumb|260px|Martinustsjerke mei de eardere pastorije]] De âlde tsjerke fan Eastersee waard om 1200 hinne boud en stie westlik fan de ryddyk. De nije tsjerke waard eastliker boud, noardlik fan de dyk en op in wat ferhege hôf. De yn 1860 boude [[neoklassisistyske]] [[sealtsjerke]] krige op de foargevel in fjouwerkante toer mei in iepen koepelbekroaning. De optoai is hielendal yn fyn mitselwurk mei waarmbrune bakstien ferwurke. De liedklok waard yn 1498 getten troch Gerardus van Wou en it toeroerwurk komt út 1602. === Fêstiging fan it [[Limnologysk Ynstitút]] === Yn [[1966]] waard der yn de Tsjûkemar ûndersyk dien yn it ramt fan in ynternasjonaal ûndersyksprojekt, it ''International Biological Program''. De ûndersikers holden ynearsten ta yn in wenark yn 'e haven fan Eastersee en yn in leechsteand skoalgebou yn Giterskebrêge. Yn [[1976]] krigen se in nij gebou oan de wâl fan de mar. Yn [[1991]] waard de fêstiging opheft en ferhuzen de ûndersikers nei de haadfêstiging yn it [[Utert (provinsje)|Utertske]] [[Nieuwersluis]], dy't yn [[1992]] meioare biloogyske ynstituten fan de KNAW fusearre ta it Nederlânsk Ynstitút foar Ekology. It ûndersyk yn Eastersee smiet wol hûnderten wittenskiplike publikaasjes op oer biogemysk en ekologysk ûndersyk yn de Tsjûkemar en ek yn oare Fryske marren. == Mienskip == [[Ofbyld:Eastersee, Buorren 19.jpg|thumb|250px|It eardere rjochtshûs fan Lemsterlân, [[De Beverkooy]]]] [[Ofbyld:Jachthaven Oosterzee Gieter.jpg|250px|thumb|Jachthaven fan Eastersee]] It [https://www.facebook.com/plboosterzee Pleatslik Belang Eastersee] komt op foar de belangen fan it doarp en fersoarget in soad aktiviteiten. [http://eastersimmer.nl/ Eastersimmer] is in dei- en jûnfeest dy't yn july holden wurdt. De [https://oosterzee.com/ nijsbrief] ferskynt op de side fan it doarp en op [https://www.facebook.com/Oosterzee Facebook]. === Tsjerke === In tal doarpen yn de omkriten binne feriene yn de [https://www.pknechtenerbrugoosterzee.nl/ PKN-gemeente Ychtenbrêge-Eastersee]. De eardere herfoarme tsjerke fan Eastersee waard yn 2012 ferkocht. === Skoalle === De kristlike basisskoalle [https://ebenhaezer-meilan.nl/ Eben Haëzer] bestiet sûnt [[1912]]. Der komme bern út Eastersee sels, mar ek út [[Follegea]], [[Ychten]], [[Bantegea]] en [[Munnikebuorren]] nei de skoalle dy't foarkar foar ûnderrjocht mei kristlik grûnwurk hawwe. === Sport === [[Fuotbalferiening EBC]] is de fuotbalklup fan Eastersee en Bantegea. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1964 || 1973 || 2003 || 2008 || 2013 || 2022 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 880 || 1060|| 954 || 961 || 810 || 900 || 918 || 905 |} ''<small>(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/oosterzee/ Alle Cijfers].)</small>'' == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Eastersee rint de folgjende busline: * '''Line 48:''' [[De Lemmer]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Sint-Jânsgea]] De busline troch Eastersee wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Boekeleane, Buorren, De Ikkers, De Grieën, Giterskefeart, Grytman Roordastrjitte, Hearewei, Holsteinpaad, Landmanswei, [[Menso Poppius]]strjitte, Molewei, Slûspaad, Feandyk, Westein, Suvelwei. [[Ofbyld:Oosterzee-Buren.jpg|thumb|center|800px|Eastersee fan de A6 ôf sjoen]] == Keppeling om utens == * [https://oosterzee.com/ Offisjele side fan Eastersee] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * {{Aut|J. Boorsma-de Jong}} e.o. (red.) "Skiednis fan Eastersee. As in faas mei blommen". De werkgroep Geschiedenisboek Oosterzee, juny 2000. ISBN 90-9013932-X * [http://docplayer.nl/183122523-Friesland-frico-domo-heruitgave.html ''Friesland-Frico-Domo: heruitgave''] * {{Aut|Peter Karstkarel}} [https://www.frieslandwonderland.nl/friesland/plaats/oosterzee frieslandwonderland.com/eastersee] }} {{Commonscat|Oosterzee|Eastersee}} {{koördinaten|52_52_28_N_5_46_23_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 52' NB, 5° 46' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Eastersee| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Lemsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] du9sav28djihck4f8o438ahtymqk0f2 0 7252 1240435 1137424 2026-09-10T20:19:54Z RomkeHoekstra 10582 tf 1240435 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Sint-Fitustsjerke | ôfbylding = 2022 Stiens, Sint-Fitustsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''De tsjerke yn 2022'' | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = Stiens | adres = Pieter Jellessingel 1 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_15_43.9_N_5_45_26.6_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53°15'N 5°45'E}} | tsjerkegenoatskip = [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]] | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = [[Fitus (hillige)|Sint-Fitus]] | status = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = 12e iuw | sloopjier = | boustyl = [[romanogotyk]] | hichte = | monumintale status = [[Ofbyld:Monumentenbordje 2014.svg|12px]] [[ryksmonumint]] | monumintnûmer = 24542 <ref>[https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/24542 Ryksmonuminten]</ref> | mapname = Stiens | lat_deg = 53 | lat_min = 15 | lat_sec = 43.9 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 45 | lon_sec = 26.6 | lon_dir = E | webside = [https://www.pgstiens.nl/ PKN-gemeente Stiens] }} De '''Sint-Fitustsjerke''' is in [[tsjerkegebou]] fan 'e [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]] yn [[Stiens]]. == Skiednis == Om 1100 waard fanút de [[Sint Vitus fan Aldehou|Sint-Fitus fan Aldehou]] de tsjerke yn Stiens stifte. De tsjerke waard wijd oan [[Fitus (hillige)|Sint-Fitus]] en [[Anna (hillige)|Sint-Anne]]. De oarspronklike tsjerke hat nei alle gedachten fan [[dowestien]] west, dêr't noch wat fragminten fan oerbleaun binne. De Fitustsjerke hie in protte besit en der wie njonken in pastoar ek in fikaris en in legere geastlike, dy't de [[sakristy]] behearde. Yn 'e tiid fan 'e [[Reformaasje]] hold pastoar Ees Eckius yn [[1567]] foar it earst in [[Protestantisme|protestantske]] tsjinst yn 'e tsjerke. Ek de fikaris Henricus wie de nije lear tadien. Hja binne letter flechte, mar Ees Eckius is letter weromkommen en de earste dûmny fan Stiens wurden. Der wurdt wol tocht dat Henricus yn 1599 ek dûmny fan Stiens west hat. Hja hawwe in grut tal opfolgers hân en guon dêrfan binne sels professor yn [[Frjentsjer]] wurden. In bekende dûmny hat [[J.A. Bruins jr.]] west. Nei de [[Ofskieding fan 1834|ôfskieding]] en de [[doleânsje]] stiften rjochtsinnige leden yn 1924 fanwegen de doe hearskjende frijsinnigens yn 'e herfoarme tsjerke in eigen rjochtsinnich oriïntearre herfoarme evangelisaasjegebou. Yn 'e jierren 1970 waard it herfoarme evangelisaasjegebou sletten en wie der wer sprake fan ien herfoarme gemeente. == Ynterieur == === Preekstoel === De [[preekstoel]] is oarspronklik út 'e [[17e iuw]]. Yn [[1914]] waard it [[Koer (tsjerke)|koar]] ôfskieden fan it [[Skip (tsjerke)|skip]]. De preekstoel krige doe in oar plak. Dit liket net sa sêftsinnich bard te wêzen. By de restauraasje yn 1974-1976 is de preekstoel wer op syn âlde plak weromset. Dit kaam út op in hast komplete fernijing yn âlde styl. === Hearebanken === Der binne ek noch in oantal [[hearebank]]en. De moaiste is de saneamde Burmaniabank. [[Ofbyld:Interieur, aanzicht orgel - Stiens - 20349133 - RCE.jpg|thumb|left|Oargel.]] === Oargel === Yn [[1555]] en [[1567]] wurdt der yn Stiens in oargelist neamd, mar fan it doetiidske oargel is fierder neat bekend. Om [[1648]] hinne joegen de tsjerkfâden opdracht oan 'e Dútske bruorren Arnold en Tobias Bader om in nij oargel te bouwen, dy't yn Ljouwert harren bedriuw hiene. Yn 'e jierren [[1776]]-[[1777]] krige it oargel in nije oargelkas. De bruorren L. en J. Van Dam bouden yn [[1829]] efter de besteande oargelkas in nij ynstrumint. Dêrby makken hja gebrûk fan 'e âlde Bader-pipen. Tagelyk mei de restauraasje fan 'e tsjerke restaurearre [[Bakker & Timmenga]] it oargel. It oargel is wer op syn âlde plak werom brocht en is restaurearre lykas er yn [[1830]] oplevere wie. === Grêven === Yn 'e tsjerke binne der noch sa'n 13 âlde grêfsarken. De moaiste sark is dy fan Phillip fan Boschhuyzen (ferstoarn yn [[1652]]) en syn frou Anna fan Eysingha (ferstoarn yn [[1655]]). Phillip fan Boschhuyzen wie grytman fan [[It Bilt]], en wenne yn Stiens. De namme fan Anna fan Eysingha libbet noch troch yn it troch har stifte [[Boschuyzer Gasthûs]] oan it Jakobiner Tsjerkhôf yn Ljouwert. == De toer en de klokken == [[Ofbyld:Stiens de trije klokken út de toer.wiki.jpg|thumb|260px|Foto fan 'e klokken, makke doe't de klokken út de toer helle waarden, foar't se ôffierd waarden.]] By de restauraasje is ek de [[15e iuw|15e-iuw]]ske toer op 'e nij restaurearre. Yn 'e toer hingje trije klokken dy't de [[klokkerôf]] yn 'e oarloch oerlibbe hawwe. De âldste is yn [[1381]] getten en hat as namme Marije. De twadde is út [[1509]] of [[1560]]. Dy draacht de nammen fan 'e [[Beskermhillige|patroanhillige]]n Sint-Anna en Sint-Fitus. De jitter wie [[Arent fan Wou]]. De tredde draacht de namme 'Jehsus' en is yn [[1607]] getten troch [[Gregorius fan Hall]]. Der wurdt wol tocht dat de Marijeklok tsjinne hat as misklok. == Tsjerkhôf == Om de tsjerke leit in [[tsjerkhôf]] yn in aaifoarm. Om it hôf hinne stiet in krâns fan âlde linebeammen. De tagong is troch draaihikjes, dy't eartiids de losrinnende kij fan 'e feemerk fan it tsjerkhôf hâlde moasten. It tsjerkhôfstek is út [[1820]]. == Sjoch ek == * [[Tsjerken yn Fryslân]] {{boarnen|boarnefernijing= * Stenvert, Ronald [et.al.] (2000) ''Fryslân. Monumenten in Nederland, diel 6.'' Zeist: Ryksttsjinst foar de Monumintesoarch / Swol: Waanders. ISBN 90-400-9476-4 <references /> ---- {{Commonscat|Sint-Vituskerk, Stiens}} }} {{Koördinaten|53_15_44_N_5_45_27_E_region:NL_type:building|53° 16' NB 5° 45' EL}} {{DEFAULTSORT:Fitustsjerke (Stiens)}} [[Kategory:Stiens]] [[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Ljouwert (gemeente)]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Ljouwert (gemeente)]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Ljouwerteradiel]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Ljouwerteradiel]] 9un7cmeg145g251ufoaeh50b7iuhi51 0 7845 1240382 1240347 2026-09-10T12:06:56Z Kening Aldgilles 167 1240382 wikitext text/x-wiki {{Organisaasje algemien | ôfbylding = Location NATO.svg | ôfbyldingstekst = Kaart fan 'e NATO-lannen | ôfbyldingsbreedte = | namme = <span style="color:white;"> Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje <br><small>''North Atlantic Treaty Organization'' <br>''Organisation du traité de l'Atlantique nord'' </small></span> | emblemen = [[File:Flag of NATO.svg|border|100px]]            [[File:NATO OTAN landscape logo.svg|100px]] | ôfkoarting = NATO | histoaryske namme = | nasjonaliteit = ynternasjonaal | type org. = [[militêre alliânsje]] | wurkmêd = | haadkertier = [[Brussel]] ([[Belgje]]) | fêstige yn = | off. taal = [[Ingelsk]] en [[Frânsk]] | oprjochte = [[4 april]] [[1949]] | opdoekt = | fuortkommen út = | opgien yn = | oprjochter = | orgaan = | tal leden = 32 lannen | wurknimmers = | aktyf yn = | webside = [https://www.nato.int/ [www.nato.int](http://www.nato.int)] }} De '''Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje''' ('''NATO''') is in polityk en militêr bûn fan 32 lannen yn [[Jeropa]] en [[Noard-Amearika]], dat him rjochtet op de kollektive feiligens en ferdigening fan syn lidsteaten.<ref name="NATOpurpose">[https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/natos-purpose ''NATO's purpose''], NATO.</ref><ref name="NATOmembers">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-member-countries ''NATO member countries''], NATO.</ref> De organisaasje waard oprjochte op [[4 april]] [[1949]], doe't yn [[Washington, D.C.|Washington]] yn de [[Feriene Steaten]] it [[Noard-Atlantysk Ferdrach]] ûndertekene waard troch tolve lannen út Jeropa en Noard-Amearika.<ref name="NATOmembers" /> Sûnt de oprjochting is it tal lidsteaten troch ferskate útwreidings tanommen; mei de tatreding fan [[Sweden]] op 7 maart 2024 kaam it tal leden op 32.<ref name="NATOmembers" /> De grûnslach fan it bûn is it prinsipe fan kollektive ferdigening, dat fêstlein is yn kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach.<ref name="Article5">[https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/collective-defence-and-article-5 ''Collective defence and Article 5''], NATO.</ref> Dêryn is bepaald dat in wapene oanfal op ien of mear lidsteaten yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op alle lidsteaten.<ref name="Article5" /> De oare leden binne yn sa'n gefal ferplichte de oanfallen lidsteat by te stean mei maatregels dy't se sels needsaaklik achtsje; dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.<ref name="Article5" /> Besluten binnen de NATO wurde troch de lidsteaten op basis fan konsensus nommen.<ref name="NATOmembers" /> Yn de [[Kâlde Oarloch]] lei de klam fan de NATO benammen op de ferdigening fan har lidsteaten yn West-Jeropa en Noard-Amearika en op militêre ôfskrikking.<ref name="NATOHistory">[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/a-short-history-of-nato ''A short history of NATO''], NATO.</ref> Nei de ein fan de Kâlde Oarloch waard de taak fan it bûn breder en krigen ek partnerskippen mei net-lidsteaten, krisisbehear en militêre operaasjes bûten it tradisjonele ferdrachsgebiet in grutter plak.<ref name="SC1991">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1991/11/08/the-alliances-new-strategic-concept-1991 ''The Alliance's New Strategic Concept, 1991''], NATO.</ref><ref name="SC1999">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1999/04/24/the-alliances-strategic-concept-1999 ''The Alliance's Strategic Concept, 1999''], NATO.</ref> Nei de Russyske anneksaasje fan de [[Krim]] yn 2014 en de grutskalige Russyske ynvaazje fan [[Oekraïne]] yn 2022 kaam binnen it bûn wer mear klam te lizzen op ôfskrikking en de ferdigening fan it eigen ferdrachsgebiet.<ref name="Wales">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2014/09/05/wales-summit-declaration ''Wales Summit Declaration''], NATO, 5 septimber 2014.</ref><ref name="SC2022">[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2022/06/29/nato-leaders-approve-new-strategic-concept ''NATO leaders approve new Strategic Concept''], NATO, 29 juny 2022.</ref> It politike en bestjoerlike haadkertier fan de NATO stiet yn [[Brussel]] yn [[Belgje]] en is ek it fêste sitplak fan de [[Noardatlantyske Ried]], it wichtichste politike beslútfoarmjende orgaan fan it bûn.<ref name="NATOHQ">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-headquarters ''NATO Headquarters''], NATO.</ref> De ôfkoarting NATO komt fan de offisjele Ingelske namme ''North Atlantic Treaty Organization''. Yn it Frânsk hjit de organisaasje ''Organisation du traité de l'Atlantique nord'', ôfkoarte ta OTAN. Ingelsk en Frânsk binne sûnt de oprjochting de beide offisjele talen fan de organisaasje.<ref name="NATOlanguages">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/09/17/final-communique ''Final Communiqué, first session of the North Atlantic Council''], NATO, 17 septimber 1949.</ref> == Doel == De kearn fan de kollektive ferdigening fan de NATO is kêst 5 fan it Noardatlantysk Ferdrach. Dêryn hawwe de partijen ôfpraat dat in wapene oanfal op ien of mear fan harren yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op allegear. As sa'n oanfal plakfynt, sil elke partij, mei in berop op it rjocht op yndividuele of kollektive selsferdigening út kêst 51 fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes, de oanfallen partij of partijen bystean troch fuortendaliks de maatregels te nimmen dy't se needsaaklik achtet. Dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.<ref name="Article5" /> == Organisaasje == [[Ofbyld:NATO-2002-Summit.jpg|thumb|''NATO-gearkomste yn 2002.'']] De [[Siktaris-Generaal|siktaris-generaal]] is de heechste ynternasjonale boargerfunksjonaris fan de NATO en is ûnder oare foarsitter fan de [[Noardatlantyske Ried]]. Sûnt 1 oktober 2024 is [[Mark Rutte]] siktaris-generaal.<ref name="NATOSG">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/who-we-are/nato-secretaries-general/mark-rutte ''Mark Rutte''], NATO.</ref> De Noardatlantyske Ried is it wichtichste politike beslútfoarmjende orgaan fan de organisaasje en bestiet út fertsjintwurdigers fan alle lidsteaten. De Ried komt op syn minst alle wiken gear en besluten wurde op basis fan konsensus nommen.<ref name="NAC">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/north-atlantic-council-nac ''North Atlantic Council''], NATO.</ref><ref name="Consensus">[https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/consensus-decision-making-at-nato ''Consensus decision-making at NATO''], NATO.</ref> De Militêre Kommisje advisearret de politike organen fan de NATO oer militêre saken.<ref name="MilitaryCommittee">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/military-committee ''Military Committee''], NATO.</ref> It [[haadkertier]] fan de NATO is fêstige yn [[Brussel]]. De organisaasje hie har haadkertier earst yn [[Londen]] en ferhuze yn april [[1952]] nei [[Parys]], dêr't it earst yn it Palais de Chaillot ûnderbrocht waard en letter in nij haadkertier by Porte Dauphine krige. Nei it Frânske beslút fan 1966 om him út de yntegrearre militêre kommandostruktuer werom te lûken, waard it politike haadkertier nei Brussel ferpleatst. It haadkertier dêr waard op 16 oktober [[1967]] yn gebrû nommen.<ref name="NATOHQ" /> Yn novimber [[1968]] waard de ''Eurogroup'' foarme as oerlisorgaan fan Jeropeeske NATO-lannen op it mêd fan definsje. De Eurogroup hold mei yngong fan 1 jannewaris [[1994]] op te bestean.<ref name="Eurogroup">[https://www.nato.int/docu/update/60-69/1968e.htm ''Eurogroup''], NATO.</ref> === Politike struktuer === Elk fan de 32 lidsteaten hat in permaninte delegaasje by it NATO-haadkertier yn [[Brussel]]. Oan it haad fan sa'n delegaasje stiet in permaninte fertsjintwurdiger, yn 'e regel in ambassadeur.<ref name="NAC" /> De permaninte fertsjintwurdigers foarmje mei-inoar de [[Noardatlantyske Ried]], dy't de politike autoriteit hat om besluten út namme fan de NATO te nimmen.<ref name="NAC" /> De Noardatlantyske Ried komt geregeldwei op it nivo fan permaninte fertsjintwurdigers gear, mar kin ek gearkomme mei ministers fan Bûtenlânske Saken, ministers fan Definsje of steats- en regearingslieders. Besluten fan de Ried hawwe deselde status, ûnôfhinklik fan it nivo dêr't de gearkomste op holden wurdt.<ref name="NAC" /> De siktaris-generaal sit de gearkomsten foar.<ref name="NATOSG" /> Besluten wurde by de NATO net by mearderheid fan stimmen nommen, mar troch konsensus. Dat betsjut dat der formeel net stimd wurdt en dat in beslút allinnich nommen wurdt as alle lidsteaten dermei ynstimme kinne. De lidsteaten behâlde dêrby harren soevereiniteit en bliuwe sels ferantwurdlik foar harren besluten.<ref name="Consensus" /> Elke lidsteat hat ek in militêre fertsjintwurdiger by de NATO. Dy fertsjintwurdigers foarmje de Militêre Kommisje, dy't de Noardatlantyske Ried en oare politike organen militêr advys jout en rjochting jout oan de twa strategyske kommandanten fan de NATO. De Militêre Kommisje komt ek geregeldwei gear op it nivo fan de heechste militêre lieders fan de lidsteaten.<ref name="MilitaryCommittee" /> === Militêre struktuer === [[Ofbyld:Nato awacs.jpg|thumb|right|240px|NATO E-3A dy mei Amerikaanske [[F-16]]'s fleant yn in NATO oefening]] De militêre kommandostruktuer fan de NATO hat twa strategyske kommando's: ''Allied Command Operations'' (ACO) en ''Allied Command Transformation'' (ACT). ACO is ferantwurdlik foar it plannen en útfieren fan NATO-operaasjes, wylst ACT him benammen dwaande hâldt mei de oanpassing fan de militêre kapasiteiten fan it bûn, ynteroperabiliteit, doktrine, training en de tarieding op takomstige feiligensútdagings.<ref name="ACO">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/allied-command-operations-aco ''Allied Command Operations''], NATO.</ref><ref name="ACT">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/allied-command-transformation-act ''Allied Command Transformation''], NATO.</ref> Foar [[2003]] wienen de twa strategyske kommando's ''Allied Command Europe'', ûnder de ''Supreme Allied Commander Europe'' (SACEUR), en ''Allied Command Atlantic'', ûnder de ''Supreme Allied Commander Atlantic'' (SACLANT). Yn 2003 waard de kommandostruktuer feroare en ûntstienen de hjoeddeiske ''Allied Command Operations'' en ''Allied Command Transformation''.<ref name="ACO" /><ref name="ACT" /> De kommandant fan ''Allied Command Operations'' draacht de titel ''Supreme Allied Commander Europe'' (SACEUR) en hat syn haadkertier yn it ''Supreme Headquarters Allied Powers Europe'' ([[SHAPE]]) by [[Mons]] yn [[Belgje]].<ref name="ACO" /> ''Allied Command Transformation'' hat syn haadkertier yn [[Norfolk (Firginia)|Norfolk]], [[Firginia]], yn de [[Feriene Steaten]].<ref name="ACT" /> NATO opereart sels mei in oantal NATO E-3A [[AWACS]] radar fleantugen dy't stasjonearre binne op [[NATO fleanbases Geilenkirchen|Fleanbases Geilenkirchen]] yn [[Dútslân]]. == Lidsteaten == Lannen, mei jier as datum fan lid wurden: [[Ofbyld:History of NATO enlargement.svg|right|thumb|450px|De groei fan 'e NATO yn [[Jeropa]] oant en maart [[2024]].]] * [[Ofbyld:flag of Albania.svg|20px]] [[Albaanje]] - [[2009]] * [[Ofbyld:flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgarije]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Denmark.svg|20px]] [[Denemark]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] - [[1955]] * [[Ofbyld:flag of Estonia.svg|20px]] [[Estlân]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Finland.svg|20px]] [[Finlân]] - [[2023]] * [[Ofbyld:flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Feriene Keninkryk]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Greece.svg|20px]] [[Grikelân]] - [[1952]] * [[Ofbyld:flag of Hungary.svg|20px]] [[Hongarije]] - [[1999]] * [[Ofbyld:flag of Iceland.svg|20px]] [[Iislân]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Italy.svg|20px]] [[Itaalje]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Latvia.svg|20px]] [[Letlân]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Croatia.svg|20px]] [[Kroaasje]] - [[2009]] * [[Ofbyld:Flag of Lithuania.svg|20px]] [[Litouwen]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Luxembourg.svg|20px]] [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Montenegro.svg|20px]] [[Montenegro]] - [[2017]] * [[Ofbyld:flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:Flag of North Macedonia.svg|20px]] [[Noard-Masedoanje]] - [[2020]] * [[Ofbyld:flag of Norway.svg|20px]] [[Noarwegen]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] - [[1999]] * [[Ofbyld:flag of Portugal.svg|20px]] [[Portegal]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Romania.svg|20px]] [[Roemeenje]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Spain.svg|20px]] [[Spanje]] - [[1982]] * [[Ofbyld:Flag of Sweden.svg|20px]] [[Sweden]] - [[2024]] * [[Ofbyld:flag of Slovenia.svg|20px]] [[Sloveenje]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Slovakia.svg|20px]] [[Slowakije]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Tsjechje]] - [[1999]] * [[Ofbyld:flag of Turkey.svg|20px]] [[Turkije]] - [[1952]] Lannen dy't lidmaatskip neistribje: * [[Ofbyld:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosnje en Herzegovina]] * [[Ofbyld:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Georgje]] * [[Ofbyld:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Oekraïne]] De NATO neamt Bosnje en Herzegovina, Georgje en Oekraïne as partnerlannen dy't útsprutsen hawwe dat se lid fan it bûn wurde wolle.<ref name="Enlargement">[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/enlargement-and-article-10 ''Enlargement and Article 10''], NATO.</ref> Bosnje en Herzegovina docht sûnt 2010 mei oan it ''Membership Action Plan''.<ref name="MAP">[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/membership-action-plan-map ''Membership Action Plan''], NATO.</ref> == Partnerskippen == === NATO-EU partnerskip === De NATO en de [[Jeropeeske Uny]] hawwe in strategysk partnerskip en wurkje ûnder oare gear op it mêd fan krisisbehear, militêre kapasiteiten, wjerstânsfermogen, hybride bedrigingen en oare feiligensfragen.<ref name="NATOEU">[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/relations-with-the-european-union ''Relations with the European Union''], NATO.</ref> === Mediterraansk dialooch partnerskip === De NATO sette yn [[1994]] útein mei de ''Mediterranean Dialogue'', in gearwurkingsferbân mei lannen súdlik en eastlik fan de [[Middellânske See]]. It partnerskip telt sân lannen. Algerije sleat him yn [[2000]] by it inisjatyf oan.<ref name="MediterraneanDialogue">[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/mediterranean-dialogue ''Mediterranean Dialogue''], NATO.</ref> * [[Ofbyld:flag of Algeria.svg|20px]] [[Algerije]] * [[Ofbyld:flag of Egypt.svg|20px]] [[Egypte]] * [[Ofbyld:flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]] * [[Ofbyld:flag of Jordan.svg|20px]] [[Jordaanje]] * [[Ofbyld:flag of Mauritania.svg|20px]] [[Mauritaanje]] * [[Ofbyld:flag of Morocco.svg|20px]] [[Marokko]] * [[Ofbyld:flag of Tunisia.svg|20px]] [[Tuneezje]] === NATO-Russyske Federaasje Ried === De NATO en de [[Ruslân|Russyske Federaasje]] ûndertekenen yn [[1997]] de ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security'', dêr't se yn fêstleinen te wurkjen oan in stabile, fredige en ûnferdielde Europeeske feiligensromte.<ref name="FoundingActPartners">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1997/05/27/founding-act ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation''], NATO, 27 maaie 1997.</ref> Yn maaie [[2002]] waard de NATO-Ruslân Ried oprjochte as forum foar oerlis en gearwurking tusken de NATO-lidsteaten en Ruslân.<ref name="NATORussiaCurrent">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-russia-council ''NATO-Russia Council''], NATO.</ref> Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim sette de NATO yn april [[2014]] alle praktyske boargerlike en militêre gearwurking mei Ruslân stil, wylst politike kommunikaasje mooglik bleau.<ref name="NATORussiaCurrent" /> De NATO-Ruslân Ried kaam foar it lêst gear yn jannewaris [[2022]]. Nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn febrewaris 2022 stelde de NATO dat Ruslân net langer as partner beskôge wurde kin.<ref name="NATORussiaCurrent" /> == Undersyk en technology by NATO == De wittenskiplike en technologyske gearwurking binnen de NATO wurdt koördinearre troch de ''Science and Technology Organization'' (STO). De STO ûntstie yn [[2012]] út de eardere ''Research and Technology Organization'' (RTO) en it ''NATO Undersea Research Centre'' (NURC).<ref name="STO">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/science-and-technology-organization ''Science and Technology Organization''], NATO.</ref> De organisaasje hat trije útfierende ûnderdielen: it ''Centre for Maritime Research and Experimentation'' (CMRE), it ''Collaboration Support Office'' en it ''Office of the Chief Scientist''.<ref name="STO" /> De eardere ''NATO Consultation, Command and Control Agency'' (NC3A) waard yn 2012 mei ferskate oare NATO-ynstânsjes gearfoege ta de ''NATO Communications and Information Agency'' (NCI Agency).<ref name="NCIA">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-communications-and-information-agency ''NATO Communications and Information Agency''], NATO.</ref> == Skiednis == De skiednis fan de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje giet werom op de earste jierren nei de [[Twadde Wrâldkriich]], doe't West-Jeropeeske lannen en de [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] sochten nei in permanint systeem fan kollektive feiligens yn it Noard-Atlantyske gebiet.<ref name="NATOHistory">[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/a-short-history-of-nato ''A short history of NATO''], NATO.</ref> De Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje (NATO) waard formeel oprjochte mei it ûndertekenjen fan it [[Noard-Atlantysk Ferdrach]] yn Washington op 4 april 1949.<ref name="FoundingTreaty">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/founding-treaty ''Founding treaty''], NATO.</ref> Yn de Kâlde Oarloch stienen kollektive ferdigening en ôfskrikking sintraal, wylst de organisaasje nei 1990 ek mear taken krige op it mêd fan partnerskip, krisisbehear en militêre operaasjes bûten it tradisjonele ferdrachsgebiet.<ref name="SC1991">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1991/11/08/the-alliances-new-strategic-concept-1991 ''The Alliance's New Strategic Concept, 1991''], NATO.</ref><ref name="SC1999">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1999/04/24/the-alliances-strategic-concept-1999 ''The Alliance's Strategic Concept, 1999''], NATO.</ref> Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 en benammen nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn 2022 kaam de klam binnen de NATO wer sterker te lizzen op territoriale ferdigening en ôfskrikking.<ref name="Wales">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2014/09/05/wales-summit-declaration ''Wales Summit Declaration''], NATO, 5 septimber 2014.</ref><ref name="SC2022">[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2022/06/29/nato-leaders-approve-new-strategic-concept ''NATO leaders approve new Strategic Concept''], NATO, 29 juny 2022.</ref> === Oarsprong en oprjochting === Op 17 maart 1948 sleaten [[Belgje]], [[Frankryk]], [[Lúksemboarch]], [[Nederlân]] en it [[Feriene Keninkryk]] it Ferdrach fan Brussel, dêr't ûnderlinge militêre bystân yn fêstlein waard.<ref name="FoundingTreaty" /> Dat ferdrach wie ien fan de direkte foarrinners fan it lettere Noard-Atlantyske bûn.<ref name="FoundingTreaty" /> De ûntwikkelingen yn Midden- en East-Jeropa spilen tagelyk in wichtige rol yn it Amerikaanske en West-Jeropeeske oerlis oer in breder transatlantysk feiligensferbûn.<ref name="USNATO">[https://history.state.gov/milestones/1945-1952/nato ''North Atlantic Treaty Organization (NATO), 1949''], Office of the Historian, U.S. Department of State.</ref> De kommunistyske machtsgreep yn Tsjechoslowakije yn febrewaris 1948 en de Berlynske blokkade fan 1948–1949 fersterken de soargen oer de feiligens fan West-Jeropa.<ref name="USNATO" /><ref name="Berlin">[https://history.state.gov/milestones/1945-1952/berlin-airlift ''The Berlin Airlift, 1948–1949''], Office of the Historian, U.S. Department of State.</ref> De Sovjet-Uny sleat op 24 juny 1948 de lânferbiningen tusken de westlike besettingssônes en West-Berlyn ôf; de blokkade waard yn maaie 1949 opheft.<ref name="Berlin" /> It Noard-Atlantysk Ferdrach waard op 4 april 1949 yn Washington ûndertekene.<ref name="FoundingTreaty" /> De tolve oprjochters wienen Belgje, Kanada, Denemark, Frankryk, Yslân, Itaalje, Lúksemboarch, Nederlân, Noarwegen, Portugal, it Feriene Keninkryk en de Feriene Steaten.<ref name="Members">[https://nato.int/en/about-us/organization/nato-member-countries ''NATO member countries''], NATO.</ref> [[Ofbyld:NATOTreatyCopyAuthenticationPage.jpg|thumb|De autentikaasjeside fan in offisjele kopy fan it Noard-Atlantysk Ferdrach út 1949.]] It ferdrach bestiet út fjirtjin kêsten en de oarspronklike tekst is sûnt 1949 net feroare.<ref name="FoundingTreaty" /> Yn de preämbule en de kêsten fan it ferdrach ferbine de lidsteaten har oan de doelen en prinsipes fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes.<ref name="TreatyText">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_17120.htm ''The North Atlantic Treaty''], NATO.</ref> Foar it rjocht op kollektive selsferdigening ferwiist it ferdrach nei kêst 51 fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes.<ref name="TreatyText" /> Kêst 5 fan it ferdrach bepaalt dat in wapene oanfal op ien of mear lidsteaten yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op alle lidsteaten.<ref name="TreatyText" /> De oare lidsteaten moatte yn sa'n gefal bystân jaan troch yndividueel en yn gearwurking mei de oare bûnsgenoaten de maatregels te nimmen dy't se needsaaklik achtsje; dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.<ref name="TreatyText" /> It ferdrach ferplichtet de lidsteaten dus net om yn alle gefallen deselde militêre maatregels te nimmen.<ref name="TreatyText" /> De earste gearkomste fan de Noard-Atlantyske Ried waard op 17 septimber 1949 yn Washington holden.<ref name="FirstCouncil">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/09/17/final-communique ''Final Communiqué, first session of the North Atlantic Council''], NATO, 17 septimber 1949.</ref> By dy gearkomste waarden ûnder oare in Defence Committee, Military Committee, Military Standing Group en fiif regionale planninggroepen oprjochte.<ref name="FirstCouncil" /> De NATO hie by de oprjochting noch net de yntegrearre militêre kommandostruktuer dy't letter in wichtich ûnderdiel fan de organisaasje wurde soe.<ref name="SHAPECommand">[https://shape.nato.int/page14612223 ''Creating a Command Structure for NATO''], SHAPE.</ref> De [[Koreaanske Oarloch]], dy't yn juny 1950 begûn, fersterke de soargen dat ek yn Jeropa in grut militêr konflikt ûntstean koe en joech in ympuls oan de foarming fan in yntegrearre militêre kommandostruktuer.<ref name="SHAPECommand" /> Op 19 desimber 1950 waard de Amerikaanske generaal [[Dwight D. Eisenhower]] beneamd ta de earste Supreme Allied Commander Europe (SACEUR).<ref name="SHAPECommand" /> Op 2 april 1951 waarden Allied Command Europe en it [[Supreme Headquarters Allied Powers Europe]] (SHAPE) formeel aktivearre.<ref name="SHAPECommand" /> [[Ofbyld:First NATO flag with Eisenhower.jpg|thumb|[[Dwight D. Eisenhower]] by de earste NATO-flagge yn 1951.]] === Earste útwreidings en konsolidaasje === [[Grikelân]] en [[Turkije]] waarden op 18 febrewaris 1952 lid fan de NATO.<ref name="Members" /> Dat wie de earste útwreiding fan it bûn sûnt de oprjochting yn 1949.<ref name="Members" /> De Bûnsrepublyk Dútslân waard op 6 maaie 1955 lid en waard dêrmei de fyftjinde lidsteat fan de NATO.<ref name="Members" /> De tatreding fan West-Dútslân foel yn deselde moanne as de oprjochting fan it [[Warsjaupakt]] troch de Sovjet-Uny en ferskate East-Jeropeeske steaten.<ref name="NATOHistory" /> De NATO omskriuwt yn syn eigen skiednisoersjoch de oprjochting fan it Warsjaupakt as in reaksje op it West-Dútske NATO-lidmaatskip.<ref name="NATOHistory" /> Yn de fyftiger jierren krigen kearnwapens in dúdliker plak yn de militêre strategy fan de NATO.<ref name="StrategicConcepts">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/strategic-concepts ''Strategic Concepts''], NATO.</ref> Yn it militêre dokumint MC 48 fan 1954 waard it brûken fan kearnwapens as ûnderdiel fan de ferdigening fan it bûn opnommen en waard it begryp ''massive retaliation'' brûkt.<ref name="StrategicConcepts" /> Yn maaie 1957 waard MC 14/2 goedkard, dêr't ''massive retaliation'' in sintraal plak yn de strategy yn krige.<ref name="StrategicConcepts" /> It konsept liet lykwols ek romte foar konvinsjonele reaksjes op beheinde foarmen fan agresje.<ref name="StrategicConcepts" /> De [[Suezkrisis]] fan 1956 late binnen it bûn ta diskusje oer de politike gearwurking tusken de lidsteaten.<ref name="NATOHistory" /> Nei de krisis stelden de ministers fan Bûtenlânske Saken fan Kanada, Itaalje en Noarwegen, dy't bekend waarden as de ''Three Wise Men'', in rapport op oer net-militêre gearwurking binnen de NATO.<ref name="NATOHistory" /> Dêryn waard ûnder oare oanret om it politike oerlis tusken de bûnsgenoaten te fersterkjen.<ref name="NATOHistory" /> === Frankryk en in feroarjende strategy yn de jierren sechtich === Yn 1966 besleat de Frânske presidint [[Charles de Gaulle]] Frankryk werom te lûken út de yntegrearre militêre kommandostruktuer fan de NATO.<ref name="FranceNATO">[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/france-and-nato ''France and NATO''], NATO.</ref> Frankryk ferliet de NATO sels lykwols net en bleau partij by it Noard-Atlantysk Ferdrach.<ref name="FranceNATO" /> Troch it Frânske beslút waarden ferskate NATO-ynstellingen út Frankryk wei ferpleatst.<ref name="FranceNATO" /> It politike haadkertier fan de NATO ferhuze yn 1967 nei [[Brussel]], wylst SHAPE nei Belgje ferpleatst waard.<ref name="HQ">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-headquarters ''NATO Headquarters''], NATO.</ref><ref name="FranceNATO" /> Frankryk kearde yn 2009 folslein werom yn de yntegrearre militêre kommandostruktuer.<ref name="FranceNATO" /> [[Ofbyld:Brussels NATO Headquarters.jpg|thumb|It NATO-haadkertier yn [[Brussel]].]] Yn desimber 1967 waard de strategy fan ''massive retaliation'' ferfongen troch ''flexible response''.<ref name="StrategicConcepts" /> Dy strategy moast de NATO mear mooglikheden jaan om op in militêre oanfal te reagearjen, mei konvinsjonele ferdigening, kontrolearre eskalaasje en, as lêste mooglikheid, in algemiene nukleêre reaksje.<ref name="StrategicConcepts" /> Yn datselde jier waard it [[Harmelrapport]], formeel it ''Report of the Council on the Future Tasks of the Alliance'', goedkard.<ref name="Harmel">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/harmel-report ''Harmel Report''], NATO.</ref> It rapport wie opsteld op inisjatyf fan de Belgyske minister fan Bûtenlânske Saken Pierre Harmel en waard op 14 desimber 1967 troch de Noard-Atlantyske Ried goedkard.<ref name="Harmel" /> Dêryn waarden twa spoaren neist inoar set: oan de iene kant foldwaande militêre ôfskrikking en ferdigening, en oan de oare kant politike ûntspanning en dialooch mei de lannen fan it Eastblok.<ref name="Harmel" /> === De jierren santich en tachtich === Nei de krisis om [[Syprus]] yn 1974 loek Grikelân him werom út de yntegrearre militêre struktuer fan de NATO.<ref name="GreeceNATO">[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/greece-and-nato ''Greece and NATO''], NATO.</ref> Grikelân bleau lid fan it bûn en kearde yn 1980 werom yn de yntegrearre militêre struktuer.<ref name="GreeceNATO" /> [[Spanje]] waard op 30 maaie 1982 lid fan de NATO.<ref name="Members" /> By in referindum op 12 maart 1986 stimde in mearderheid fan de Spaanske kiezers foar it fuortsetten fan it NATO-lidmaatskip ûnder in tal betingsten, dêr't it net meidwaan oan de yntegrearre militêre struktuer by hearde.<ref name="SpainNATO">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_195140.htm ''Spain and NATO''], NATO.</ref> Yn 1996 joech it Spaanske parlemint tastimming foar folsleine dielname oan de yntegrearre militêre kommandostruktuer.<ref name="Members" /> Op 12 desimber 1979 naam de NATO it saneamde [[NATO-dûbelspoarbeslút]] oan.<ref name="DualTrack">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1979/12/12/special-meeting ''Special Meeting of Foreign and Defence Ministers''], NATO, 12 desimber 1979.</ref> It beslút kombinearre ûnderhannelingen mei de Sovjet-Uny oer wapenkontrôle mei de modernisearring fan Westerske middelbere-ôfstânswapens.<ref name="DualTrack" /> It militêre part fan it beslút gie út fan de pleatsing yn Jeropa fan 108 Pershing II-lansearynstallaasjes en 464 fan de grûn ôf lansearre krúsraketten.<ref name="DualTrack" /> De plande en letter útfierde pleatsing fan nije kearnwapens late yn ferskate West-Jeropeeske lidsteaten ta grutte protesten tsjin kearnwapens.<ref name="NetherlandsNATO">[https://nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/the-netherlands-and-nato ''The Netherlands and NATO''], NATO.</ref> Op 8 desimber 1987 tekenen de Feriene Steaten en de Sovjet-Uny it [[INF-ferdrach]].<ref name="INF">[https://www.nato.int/en/what-we-do/wider-activities/nato-and-the-inf-treaty ''NATO and the INF Treaty''], NATO.</ref> It ferdrach ferbea beide lannen om fan de grûn ôf lansearre ballistyske raketten en krúsraketten mei in berik tusken 500 en 5.500 kilometer te besittten, te produsearjen of te testen.<ref name="INF" /> Tsjin 1 juny 1991 wiene ûnder it ferdrach yn totaal 2.692 Amerikaanske en Sovjet-raketten ferneatige.<ref name="INF" /> De NATO stelde yn in kommunikee út 1987 dat de solidariteit en fêsthâldendheid fan it bûn bydroegen hiene oan it ta stân kommen fan it INF-ferdrach.<ref name="INFCommunique">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1987/12/11/final-communique ''Final Communiqué''], NATO, 11 desimber 1987.</ref> Dat is de eigen beoardieling fan de NATO fan de faktoaren dy't ta it ferdrach laat hawwe.<ref name="INFCommunique" /> === Ein fan de Kâlde Oarloch === De politike omkear yn Midden- en East-Jeropa oan de ein fan de jierren tachtich feroare de strategyske omstannichheden dêr't de NATO yn operearre.<ref name="SC1991" /> Op de NATO-top yn Londen yn july 1990 sette it bûn in yngripende werbesinning op de militêre strategy útein.<ref name="SC1991" /> Op 3 oktober 1990 waard Dútslân weriene.<ref name="Members" /> De dielsteaten fan de eardere Dútske Demokratyske Republyk waarden dêrmei ûnderdiel fan de Bûnsrepublyk Dútslân en fan it NATO-ferdrachsgebiet.<ref name="Members" /> Yn novimber 1991 naam de NATO in nij Strategysk Konsept oan.<ref name="SC1991" /> Kollektive ferdigening bleau dêryn in sintrale taak, mar der kaam ek mear klam te lizzen op dialooch, gearwurking, krisisbehear en it foarkommen fan konflikten.<ref name="SC1991" /> Yn desimber 1991 waard de [[North Atlantic Cooperation Council]] (NACC) oprjochte as oerlisforum foar de NATO-lannen en ûnder oare de eardere lidsteaten fan it Warsjaupakt.<ref name="NACC">[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/north-atlantic-cooperation-council-1991-1997 ''North Atlantic Cooperation Council, 1991–1997''], NATO.</ref> De earste gearkomste fan it orgaan waard op 20 desimber 1991 holden.<ref name="NACC" /> Yn jannewaris 1994 waard it [[Partnership for Peace]] lansearre.<ref name="PfP">[https://www.nato.int/docu/comm.htm ''Partnership for Peace''], NATO.</ref> It programma makke praktyske militêre en feilichheidsgearwurking mooglik tusken de NATO en lannen dy't gjin lid fan it bûn wiene.<ref name="PfP" /> Yn 1997 waard de NACC ferfongen troch de [[Euro-Atlantic Partnership Council]].<ref name="NACC" /> Yn de wittenskiplike literatuer binne ferskillende ferklearringen jûn foar it feit dat de NATO nei it ferdwinen fan de Sovjet-Uny en it Warsjaupakt bestean bleau.<ref name="McCalla">[https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/natos-persistence-after-the-cold-war/75F0CEA0EA916A121435C36143666852 Robert B. McCalla, ''NATO's Persistence after the Cold War''], ''International Organization''.</ref><ref name="Wallander">[https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/institutional-assets-and-adaptability-nato-after-the-cold-war/23C0990675AD899825BE01EDE04CF131 Celeste A. Wallander, ''Institutional Assets and Adaptability: NATO after the Cold War''], ''International Organization''.</ref> Robert McCalla stelt dat it fuortbestean fan de NATO net foldwaande ferklearre wurde kin troch allinnich nei in mienskiplike eksterne fijân te sjen en leit de klam op de bredere politike en ynstitúsjonele relaasjes tusken de lidsteaten.<ref name="McCalla" /> Celeste Wallander leit benammen de klam op it fermogen fan de besteande NATO-ynstellingen, regels en prosedueres om har oan nije omstannichheden oan te passen.<ref name="Wallander" /> [[Ofbyld:History of NATO enlargement.svg|thumb|De útwreiding fan de NATO yn Jeropa fan 1949 oant 2024.]] === Bosnje en Herzegovina === Yn de jierren njoggentich rekke de NATO foar it earst streekrjocht belutsen by militêre operaasjes yn de oarloggen yn it eardere Joegoslaavje.<ref name="Bosnia">[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/peace-support-operations-in-bosnia-and-herzegovina-1995-2004 ''Peace support operations in Bosnia and Herzegovina, 1995–2004''], NATO.</ref> Yn april 1993 begûn de NATO yn it ramt fan Operation Deny Flight mei it ôftwingen fan de troch de Feriene Naasjes ynstelde no-flyzone boppe [[Bosnje en Herzegovina]].<ref name="Bosnia" /> Op 28 febrewaris 1994 skeaten NATO-fleantugen fjouwer Bosnysk-Servyske militêre tastellen del dy't de no-flyzone skeinden.<ref name="Bosnia" /> De NATO omskriuwt dy aksje as de earste militêre fjochtsaksje yn de skiednis fan it bûn.<ref name="Bosnia" /> Yn augustus en septimber 1995 fierde de NATO [[Operation Deliberate Force]] út tsjin Bosnysk-Servyske militêre posysjes.<ref name="Bosnia" /> De NATO stelt yn syn eigen skiednisoersjoch dat dy loftoperaasje bydroech oan it fredesproses dat útrûn op it Dayton-akkoart.<ref name="Bosnia" /> [[Ofbyld:Implementation Force (IFOR) areas of responsibility in Bosnia and Hercegovina. LOC 2009584274.jpg|thumb|De gebieten fan ferantwurdlikens fan de [[Implementation Force]] (IFOR) yn [[Bosnje en Herzegovina]] nei it Dayton-akkoart.]] === Relaasjes mei Ruslân en útwreiding nei it easten === Op 27 maaie 1997 tekenen de NATO en de Russyske Federaasje de ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation''.<ref name="FoundingAct">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1997/05/27/founding-act ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation''], NATO, 27 maaie 1997.</ref> Yn dy akte ferklearren de NATO en Ruslân dat se inoar net as tsjinstanners beskôgen.<ref name="FoundingAct" /> Yn 2002 waard de [[NATO-Russia Council]] oprjochte.<ref name="NRC">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-russia-council ''NATO-Russia Council''], NATO.</ref> It orgaan wie bedoeld foar oerlis en gearwurking tusken de yndividuele NATO-lidsteaten en Ruslân oer saken fan mienskiplik belang.<ref name="NRC" /> Yn de jierren nei de Kâlde Oarloch wreide de NATO him ferskate kearen út nei Midden- en East-Jeropa.<ref name="Members" /> [[Tsjechje]], [[Hongarije]] en [[Poalen]] waarden op 12 maart 1999 lid.<ref name="Members" /> Bulgarije, Estlân, Letlân, Litouwen, Roemeenje, Slowakije en Sloveenje folgen op 29 maart 2004.<ref name="Members" /> Albaanje en Kroaasje waarden op 1 april 2009 lid.<ref name="Members" /> Montenegro folge op 5 juny 2017 en Noard-Masedoanje op 27 maart 2020.<ref name="Members" /> === Debat oer tasizzings yn 1990 === De fraach oft Westerske lieders yn 1990 tasein hawwe dat de NATO him net nei it easten útwreidzje soe, is ûnderwerp fan historiografysk debat.<ref name="NSAExpansion">[https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato-expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early ''NATO Expansion: What Gorbachev Heard''], National Security Archive.</ref><ref name="Shifrinson">[https://direct.mit.edu/isec/article/40/4/7/12126/Deal-or-No-Deal-The-End-of-the-Cold-War-and-the-U Joshua R. Itzkowitz Shifrinson, ''Deal or No Deal?''], ''International Security''.</ref><ref name="Kramer">[https://direct.mit.edu/isec/article/42/1/186/12171/NATO-Enlargement-Was-There-a-Promise Mark Kramer, ''NATO Enlargement—Was There a Promise?''], ''International Security''.</ref> Deklassifisearre gespreksferslaggen litte sjen dat de Amerikaanske minister fan Bûtenlânske Saken James Baker yn febrewaris 1990 yn petearen mei Sovjet-lieder Michail Gorbatsjov de formulearring brûkte dat de NATO-jurisdiksje net ''one inch eastward'' opskowe soe.<ref name="NSAExpansion" /> De petearen fûnen plak yn it ramt fan de ûnderhannelingen oer de Dútske weriening.<ref name="NSAExpansion" /> Der kaam lykwols gjin algemien formeel ferdrach dat de NATO ferbea om yn de takomst oare Midden- of East-Jeropeeske lannen as lid ta te litten.<ref name="GorbachevBrookings">[https://www.brookings.edu/articles/did-nato-promise-not-to-enlarge-gorbachev-says-no/ ''Did NATO promise not to enlarge? Gorbachev says no''], Brookings Institution.</ref> Gorbatsjov ferklearre letter dat de fraach nei in algemiene útwreiding fan de NATO nei oare East-Jeropeeske lannen yn 1990 net besprutsen wie.<ref name="GorbachevBrookings" /> Joshua Shifrinson konkludearret út de deklassifisearre dokuminten dat Westerske lieders wol politike garânsjes joegen dy't in bredere net-útwreiding suggerearren en dat Moskou dêrom letter reden hie om him mislaat te fielen.<ref name="Shifrinson" /> Mark Kramer bestridt dy ynterpretaasje en stelt dat der gjin tasizzing bestie dat de NATO nea lannen bûten it grûngebiet fan de eardere DDR as lid oannimme soe.<ref name="Kramer" /> Mary Elise Sarotte beskriuwt Bakers formulearring as ûnderdiel fan de ûnderhannelingen oer de Dútske weriening en stelt dat dy net late ta in algemien binend akkoart oer it net útwreidzjen fan de NATO.<ref name="Sarotte">[https://www.jstor.org/stable/j.ctv22fqbtq Mary Elise Sarotte, ''Not One Inch: America, Russia, and the Making of Post-Cold War Stalemate''].</ref> === Kosovo === Op 24 maart 1999 begûn de NATO mei [[Operation Allied Force]], in loftkampanje tsjin de Federale Republyk Joegoslaavje yn ferbân mei it konflikt yn [[Kosovo]].<ref name="KosovoAir">[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/kosovo-air-campaign-march-june-1999 ''Kosovo air campaign, March–June 1999''], NATO.</ref> De kampanje duorre 78 dagen en waard op 10 juny 1999 beëinige.<ref name="KosovoAir" /> Yn de operaasje waarden mear as 38.000 operaasjeflechten útfierd.<ref name="KosovoAir" /> Op 10 juny 1999 akseptearre de Federale Republyk Joegoslaavje de weromlûking fan syn militêre, plysje- en paramilitêre troepen út Kosovo en de komst fan in ynternasjonale boargerlike oanwêzigens en in ynternasjonale feilichheidsmacht.<ref name="KosovoAir" /> Dêrnei waard de troch de NATO laat KFOR-missy yn Kosovo ynset op grûn fan ûnder oare Resolúsje 1244 fan de Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes en it militêr-technyske akkoart.<ref name="KFOR">[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/natos-role-in-kosovo ''NATO's role in Kosovo''], NATO.</ref> KFOR wie yn 2026 noch yn Kosovo oanwêzich.<ref name="KFOR" /> De juridyske grûnslach fan de NATO-bombardeminten yn 1999 is yn de juridyske literatuer omstriden.<ref name="Simma">[https://academic.oup.com/ejil/article/10/1/1/600881 Bruno Simma, ''NATO, the UN and the Use of Force: Legal Aspects''], ''European Journal of International Law'', 1999.</ref><ref name="Joyner">[https://academic.oup.com/ejil/article/13/3/597/467162 Daniel H. Joyner, ''The Kosovo Intervention''], ''European Journal of International Law''.</ref> Bruno Simma stelde dat it brûken of driigjen mei geweld sûnder eksplisite tastimming fan de Feilichheidsried juridysk problematysk wie yn it ljocht fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes.<ref name="Simma" /> Daniel Joyner konkludearre ek dat de NATO-aksje neffens it doe jildende ynternasjonale rjocht net rjochtmjittich wie.<ref name="Joyner" /> De Independent International Commission on Kosovo makke dêrfoaroer ûnderskie tusken juridyske legaliteit en humanitêre legitimiteit en stelde dat de yntervinsje as legitimearre beskôge wurde koe, nettsjinsteande de juridyske problemen.<ref name="KosovoCommission">[https://academic.oup.com/book/26245/chapter-abstract/194450794 ''The Kosovo Report''], Independent International Commission on Kosovo.</ref> === Strategysk Konsept fan 1999 === Op de top fan Washington yn april 1999 naam de NATO in nij Strategysk Konsept oan.<ref name="SC1999" /> Kollektive ferdigening bleau dêryn in kearntaak, mar der waard ek eksplisyt romte jûn oan krisisoperaasjes dy't net ûnder kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach foelen.<ref name="SC1999" /> It dokumint lei dêrneist klam op partnerskip, gearwurking en krisisbehear.<ref name="SC1999" /> === De oanslaggen fan 11 septimber en Afganistan === Nei de terroristyske oanslaggen yn de Feriene Steaten fan [[11 septimber 2001]] waard foar it earst yn de skiednis fan de NATO in berop dien op kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach.<ref name="Article5_2001">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2001/12/06/final-communique ''Final Communiqué''], NATO, 6 desimber 2001.</ref> Oant 2026 bleau dat de iennige kear dat formeel in berop op kêst 5 dien waard.<ref name="Article5_2001" /> De Noard-Atlantyske Ried naam dat beslút op 12 septimber 2001 ûnder de betingst dat fêststeld wurde soe dat de oanslaggen fan bûten de Feriene Steaten wei kamen.<ref name="Article5Press">[https://www.nato.int/en/news-and-events/events/transcripts/2001/11/22/press-conference ''Press Conference''], NATO.</ref> De International Security Assistance Force (ISAF) waard yn 2001 foar Afganistan oprjochte ûnder in mandaat fan de Feriene Naasjes.<ref name="ISAF2003">[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2003/08/08/nato-to-assume-command-of-the-international-security-assistance-force-isaf-in-kabul-on-monday-11-august-2003 ''NATO to assume command of ISAF''], NATO, 8 augustus 2003.</ref> Op 11 augustus 2003 naam de NATO it strategysk kommando en de koördinaasje fan ISAF oer.<ref name="ISAF2003" /> [[Ofbyld:NATO - International Security Assistance Force DVIDS123175.jpg|thumb|In Britske ISAF-militêr yn de provinsje Helmand yn [[Afganistan]] yn 2008.]] ISAF waard yn desimber 2014 beëinige.<ref name="Operations">[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-operations-and-missions ''NATO operations and missions''], NATO.</ref> Op 1 jannewaris 2015 begûn de net-fjochtsjende Resolute Support Mission, dy't rjochte wie op it trainen, advisearjen en stypjen fan de Afgaanske feiligheidstroepen.<ref name="Operations" /> Dy missy einige yn 2021 nei it weromlûken fan de ynternasjonale troepen út Afganistan.<ref name="Operations" /> === Strategysk Konsept fan 2010 === Yn novimber 2010 naam de NATO it Strategysk Konsept ''Active Engagement, Modern Defence'' oan.<ref name="SC2010">[https://nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/strategic-concepts/strategic-concept-2010 ''Strategic Concept 2010''], NATO.</ref> It dokumint formulearre trije kearntaken foar it bûn: kollektive ferdigening, krisisbehear en koöperative feiligens.<ref name="SC2010" /> === Lybje === Yn 2011 rekke de NATO militêr belutsen by de [[Libyske Boargeroarloch]].<ref name="Libya">[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 ''NATO and Libya, February–October 2011''], NATO.</ref> Resolúsje 1973 fan de Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes joech tastimming foar maatregels om boargers yn Lybje te beskermjen en stelde in no-flyzone yn.<ref name="LibyaLegal">[https://academic.oup.com/oxford-law-pro/book/57866/chapter/471952590 ''The intervention in Libya''], Oxford Academic.</ref> Op 31 maart 2011 naam de NATO it folsleine kommando oer de ynternasjonale militêre operaasje oer.<ref name="LibyaUpdate">[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2011/10/25/operational-media-update ''Operational Media Update''], NATO.</ref> Operation Unified Protector bestie út it hanthavenjen fan in wapenembargo en in no-flyzone en út militêre aksjes dy't neffens it mandaat bedoeld wiene om boargers te beskermjen.<ref name="Libya" /> De operaasje waard op 31 oktober 2011 beëinige.<ref name="Libya" /> Oer de fraach oft alle NATO-aksjes binnen it mandaat fan de Feilichheidsried bleaune, bestiet juridysk debat.<ref name="Ulfstein">[https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/legality-of-the-nato-bombing-in-libya/9D8E7DD8D220E8FFBD819002BF7E1AAF Geir Ulfstein en Hege Føsund Christiansen, ''The Legality of the NATO Bombing in Libya''], ''International & Comparative Law Quarterly''.</ref> Geir Ulfstein en Hege Føsund Christiansen stelle dat militêre aksjes dy't streekrjocht ta de beskerming fan boargers tsjinnen binnen it mandaat falle koene, mar dat aksjes dy't rjochte wiene op it ôfsetten fan [[Muammar Gaddafi]] dat mandaat te bûten gean soene.<ref name="Ulfstein" /> === Ruslân, Krim en in sterkere klam op territoriale ferdigening === Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 sette de NATO op 1 april 2014 alle praktyske boargerlike en militêre gearwurking mei Ruslân stil.<ref name="NRC" /> De politike kommunikaasjekanalen bleaune lykwols iepen.<ref name="NRC" /> Op de top yn Wales yn septimber 2014 naam de NATO it [[Readiness Action Plan]] oan.<ref name="Wales" /> It plan wie bedoeld om de paraatheid en it ferdigeningsfermogen fan it bûn te fergrutsjen.<ref name="RAP">[https://nato.int/en/what-we-do/deterrence-and-defence/readiness-action-plan ''Readiness Action Plan''], NATO.</ref> It omfieme ûnder oare in fersterking fan de NATO Response Force, de oprjochting fan in Very High Readiness Joint Task Force en de oprjochting fan NATO Force Integration Units yn ferskate Midden- en East-Jeropeeske lidsteaten.<ref name="RAP" /> Op de top yn Warsjau yn 2016 waard besletten ta in ''enhanced Forward Presence'' yn Estlân, Letlân, Litouwen en Poalen.<ref name="Warsaw">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2016/07/09/warsaw-summit-communique ''Warsaw Summit Communiqué''], NATO, 9 july 2016.</ref> Yn 2017 wiene yn dy fjouwer lannen multynasjonale gefjochtsgroepen operasjoneel.<ref name="EasternFlank">[https://www.nato.int/en/what-we-do/deterrence-and-defence/strengthening-natos-eastern-flank ''Strengthening NATO's eastern flank''], NATO.</ref> === De Russyske ynvaazje fan Oekraïne en nije útwreiding === Nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn febrewaris 2022 kaam de NATO-Russia Council net mear byinoar.<ref name="NRC" /> Op de top yn Madrid yn juny 2022 stelden de NATO-lidsteaten dat se Ruslân net langer as partner beskôgen.<ref name="SC2022" /> Op 29 juny 2022 waard in nij Strategysk Konsept oannommen.<ref name="SC2022" /> Yn dat dokumint omskriuwt de NATO Ruslân as de wichtichste en meast direkte bedriging foar de feiligens fan de bûnsgenoaten.<ref name="SC2022" /> Dat is de offisjele strategyske beoardieling fan it bûn.<ref name="SC2022" /> Sina waard yn it Strategysk Konsept fan 2022 foar it earst behannele.<ref name="SC2022" /> It dokumint behâlde trije kearntaken: ôfskrikking en ferdigening, krisisprevinsje en -behear en koöperative feiligens.<ref name="SC2022" /> [[Finlân]] en [[Sweden]] dienen op 18 maaie 2022 tagelyk in fersyk om lid fan de NATO te wurden.<ref name="Members" /> Finlân waard op 4 april 2023 de 31e lidsteat.<ref name="Members" /> Sweden waard op 7 maart 2024 de 32e lidsteat.<ref name="Members" /> [[Ofbyld:230404-F-RT830-0010 - Finland joins NATO.jpg|thumb|In flaggeseremoanje op 4 april 2023 nei de tatreding fan [[Finlân]] ta de NATO.]] === De toppen fan De Haach en Ankara === Op de NATO-top yn [[De Haach]] fan 24 en 25 juny 2025 sprieken de lidsteaten ôf om yn 2035 jierliks 5 prosint fan it bruto binnenlânsk produkt te besteegjen oan kearnferdigening en breder definiearre ferdigenings- en feiligensrelatearre útjeften.<ref name="Hague2025">[https://www.nato.int/en/news-and-events/events/2025/6/overview---2025-nato-summit-in-the-hague ''2025 NATO Summit in The Hague''], NATO.</ref> De ôfspraak bestiet út op syn minst 3,5 prosint foar kearnferdigeningsútjeften en oant 1,5 prosint foar bredere ferdigenings- en feiligensrelatearre útjeften.<ref name="Hague2025" /> Op 7 en 8 july 2026 waard yn [[Ankara]] in NATO-top holden.<ref name="Ankara2026">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2026/07/08/the-ankara-summit-declaration ''The Ankara Summit Declaration''], NATO, 8 july 2026.</ref> De lidsteaten befêstigen dêr op 'e nij harren ferbûnens oan kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach en oan de eardere ôfspraken oer ferdigeningsútjeften.<ref name="Ankara2026" /> Yn de topferklearring taseinen de Europeeske bûnsgenoaten en Kanada foar 2026 €70 miljard oan militêre apparatuer, bystân en training foar Oekraïne.<ref name="Ankara2026" /> === Historiografyske debatten === Oer ferskate aspekten fan de skiednis fan de NATO besteane yn de wittenskiplike literatuer ferskillende ynterpretaasjes.<ref name="McCalla" /><ref name="Shifrinson" /><ref name="Kramer" /> By ferklearringen foar de oprjochting fan de NATO wurdt yn sawol offisjele Amerikaanske boarnen as in grut part fan de histoaryske literatuer de Sovjet-Uny as in wichtige faktor neamd.<ref name="USNATO" /> Yn de literatuer wurde lykwols ek oare motiven neamd, lykas it permanint ferbinen fan de Feriene Steaten oan de feiligens fan West-Jeropa en it ûnderbringen fan West-Dútske militêre macht yn in multilateraal systeem.<ref name="Sloan">[https://www.cambridge.org/core/elements/from-club-to-commons/68099BF3F33FBD7F29F9C719731B9D3A Stanley R. Sloan, ''From Club to Commons''], Cambridge University Press.</ref> Oer de útwreiding fan de NATO nei Midden- en East-Jeropa bestiet ek debat oer de politike en strategyske gefolgen.<ref name="EnlargementDebate">[https://dgi.umd.edu/research-impact/publications/evaluating-nato-enlargement-scholarly-debates-policy-implications-and ''Evaluating NATO Enlargement: Scholarly Debates, Policy Implications, and Roads Not Taken''], University of Maryland.</ref> Guon analyses lizze de klam op de stabilisearjende en ynstitúsjonele betsjutting fan de útwreiding foar de Midden- en East-Jeropeeske steaten, wylst oare auteurs beklamje dat de útwreiding bydroegen hat oan de ferslechtering fan de relaasjes mei Ruslân.<ref name="EnlargementDebate" /><ref name="Shifrinson" /> Oer de fraach hoe grut de ynfloed fan de NATO-útwreiding op it lettere Russyske bûtenlânsk belied west hat, bestiet gjin ienriedige wittenskiplike konklúzje.<ref name="EnlargementDebate" /> Ek de militêre operaasjes yn Kosovo en Lybje hawwe ta juridyske en historiografyske diskusjes laat.<ref name="Simma" /><ref name="Joyner" /><ref name="Ulfstein" /> By Kosovo giet it benammen om de fraach nei de legaliteit en legitimiteit fan in militêre yntervinsje sûnder eksplisite foarôfgeande tastimming fan de FN-Feilichheidsried.<ref name="Simma" /><ref name="KosovoCommission" /> By Lybje giet it debat ûnder oare oer de fraach yn hoefier't de militêre útfiering fan it mandaat ta beskerming fan boargers gearfoel mei, of fierder gie as, it doel om it rezjym fan Gaddafi ôf te setten.<ref name="Ulfstein" /> == List fan NATO operaasjes == * [[Kosovo Force]] (KFOR) * [[NATO Mission Iraq]] * [[Operation Sea Guardian]] * NATO-aktiviteit yn de [[Egeyske See]] == Sjoch ek == * [[Feriene Naasjes]] * [[International Security Assistance Force]] * [[Siktaris-Generaal fan de NATO]] == Keppelings om utens == * [https://www.nato.int/ Webstee fan de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:NATO| ]] [[Kategory:Kâlde Kriich]] [[Kategory:Militêr bûnsgenoatskip]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1949]] ra95pkyxqgu8a2glc54x1gzp0mqytg1 1240383 1240382 2026-09-10T12:08:24Z Kening Aldgilles 167 1240383 wikitext text/x-wiki {{Organisaasje algemien | ôfbylding = Location NATO.svg | ôfbyldingstekst = Kaart fan 'e NATO-lannen | ôfbyldingsbreedte = | namme = <span style="color:white;"> Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje <br><small>''North Atlantic Treaty Organization'' <br>''Organisation du traité de l'Atlantique nord'' </small></span> | emblemen = [[File:Flag of NATO.svg|border|100px]]            [[File:NATO OTAN landscape logo.svg|100px]] | ôfkoarting = NATO | histoaryske namme = | nasjonaliteit = ynternasjonaal | type org. = [[militêre alliânsje]] | wurkmêd = | haadkertier = [[Brussel]] ([[Belgje]]) | fêstige yn = | off. taal = [[Ingelsk]] en [[Frânsk]] | oprjochte = [[4 april]] [[1949]] | opdoekt = | fuortkommen út = | opgien yn = | oprjochter = | orgaan = | tal leden = 32 lannen | wurknimmers = | aktyf yn = | webside = [https://www.nato.int/ www.nato.int] }} De '''Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje''' ('''NATO''') is in polityk en militêr bûn fan 32 lannen yn [[Jeropa]] en [[Noard-Amearika]], dat him rjochtet op de kollektive feiligens en ferdigening fan syn lidsteaten.<ref name="NATOpurpose">[https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/natos-purpose ''NATO's purpose''], NATO.</ref><ref name="NATOmembers">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-member-countries ''NATO member countries''], NATO.</ref> De organisaasje waard oprjochte op [[4 april]] [[1949]], doe't yn [[Washington, D.C.|Washington]] yn de [[Feriene Steaten]] it [[Noard-Atlantysk Ferdrach]] ûndertekene waard troch tolve lannen út Jeropa en Noard-Amearika.<ref name="NATOmembers" /> Sûnt de oprjochting is it tal lidsteaten troch ferskate útwreidings tanommen; mei de tatreding fan [[Sweden]] op 7 maart 2024 kaam it tal leden op 32.<ref name="NATOmembers" /> De grûnslach fan it bûn is it prinsipe fan kollektive ferdigening, dat fêstlein is yn kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach.<ref name="Article5">[https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/collective-defence-and-article-5 ''Collective defence and Article 5''], NATO.</ref> Dêryn is bepaald dat in wapene oanfal op ien of mear lidsteaten yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op alle lidsteaten.<ref name="Article5" /> De oare leden binne yn sa'n gefal ferplichte de oanfallen lidsteat by te stean mei maatregels dy't se sels needsaaklik achtsje; dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.<ref name="Article5" /> Besluten binnen de NATO wurde troch de lidsteaten op basis fan konsensus nommen.<ref name="NATOmembers" /> Yn de [[Kâlde Oarloch]] lei de klam fan de NATO benammen op de ferdigening fan har lidsteaten yn West-Jeropa en Noard-Amearika en op militêre ôfskrikking.<ref name="NATOHistory">[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/a-short-history-of-nato ''A short history of NATO''], NATO.</ref> Nei de ein fan de Kâlde Oarloch waard de taak fan it bûn breder en krigen ek partnerskippen mei net-lidsteaten, krisisbehear en militêre operaasjes bûten it tradisjonele ferdrachsgebiet in grutter plak.<ref name="SC1991">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1991/11/08/the-alliances-new-strategic-concept-1991 ''The Alliance's New Strategic Concept, 1991''], NATO.</ref><ref name="SC1999">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1999/04/24/the-alliances-strategic-concept-1999 ''The Alliance's Strategic Concept, 1999''], NATO.</ref> Nei de Russyske anneksaasje fan de [[Krim]] yn 2014 en de grutskalige Russyske ynvaazje fan [[Oekraïne]] yn 2022 kaam binnen it bûn wer mear klam te lizzen op ôfskrikking en de ferdigening fan it eigen ferdrachsgebiet.<ref name="Wales">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2014/09/05/wales-summit-declaration ''Wales Summit Declaration''], NATO, 5 septimber 2014.</ref><ref name="SC2022">[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2022/06/29/nato-leaders-approve-new-strategic-concept ''NATO leaders approve new Strategic Concept''], NATO, 29 juny 2022.</ref> It politike en bestjoerlike haadkertier fan de NATO stiet yn [[Brussel]] yn [[Belgje]] en is ek it fêste sitplak fan de [[Noardatlantyske Ried]], it wichtichste politike beslútfoarmjende orgaan fan it bûn.<ref name="NATOHQ">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-headquarters ''NATO Headquarters''], NATO.</ref> De ôfkoarting NATO komt fan de offisjele Ingelske namme ''North Atlantic Treaty Organization''. Yn it Frânsk hjit de organisaasje ''Organisation du traité de l'Atlantique nord'', ôfkoarte ta OTAN. Ingelsk en Frânsk binne sûnt de oprjochting de beide offisjele talen fan de organisaasje.<ref name="NATOlanguages">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/09/17/final-communique ''Final Communiqué, first session of the North Atlantic Council''], NATO, 17 septimber 1949.</ref> == Doel == De kearn fan de kollektive ferdigening fan de NATO is kêst 5 fan it Noardatlantysk Ferdrach. Dêryn hawwe de partijen ôfpraat dat in wapene oanfal op ien of mear fan harren yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op allegear. As sa'n oanfal plakfynt, sil elke partij, mei in berop op it rjocht op yndividuele of kollektive selsferdigening út kêst 51 fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes, de oanfallen partij of partijen bystean troch fuortendaliks de maatregels te nimmen dy't se needsaaklik achtet. Dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.<ref name="Article5" /> == Organisaasje == [[Ofbyld:NATO-2002-Summit.jpg|thumb|''NATO-gearkomste yn 2002.'']] De [[Siktaris-Generaal|siktaris-generaal]] is de heechste ynternasjonale boargerfunksjonaris fan de NATO en is ûnder oare foarsitter fan de [[Noardatlantyske Ried]]. Sûnt 1 oktober 2024 is [[Mark Rutte]] siktaris-generaal.<ref name="NATOSG">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/who-we-are/nato-secretaries-general/mark-rutte ''Mark Rutte''], NATO.</ref> De Noardatlantyske Ried is it wichtichste politike beslútfoarmjende orgaan fan de organisaasje en bestiet út fertsjintwurdigers fan alle lidsteaten. De Ried komt op syn minst alle wiken gear en besluten wurde op basis fan konsensus nommen.<ref name="NAC">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/north-atlantic-council-nac ''North Atlantic Council''], NATO.</ref><ref name="Consensus">[https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/consensus-decision-making-at-nato ''Consensus decision-making at NATO''], NATO.</ref> De Militêre Kommisje advisearret de politike organen fan de NATO oer militêre saken.<ref name="MilitaryCommittee">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/military-committee ''Military Committee''], NATO.</ref> It [[haadkertier]] fan de NATO is fêstige yn [[Brussel]]. De organisaasje hie har haadkertier earst yn [[Londen]] en ferhuze yn april [[1952]] nei [[Parys]], dêr't it earst yn it Palais de Chaillot ûnderbrocht waard en letter in nij haadkertier by Porte Dauphine krige. Nei it Frânske beslút fan 1966 om him út de yntegrearre militêre kommandostruktuer werom te lûken, waard it politike haadkertier nei Brussel ferpleatst. It haadkertier dêr waard op 16 oktober [[1967]] yn gebrû nommen.<ref name="NATOHQ" /> Yn novimber [[1968]] waard de ''Eurogroup'' foarme as oerlisorgaan fan Jeropeeske NATO-lannen op it mêd fan definsje. De Eurogroup hold mei yngong fan 1 jannewaris [[1994]] op te bestean.<ref name="Eurogroup">[https://www.nato.int/docu/update/60-69/1968e.htm ''Eurogroup''], NATO.</ref> === Politike struktuer === Elk fan de 32 lidsteaten hat in permaninte delegaasje by it NATO-haadkertier yn [[Brussel]]. Oan it haad fan sa'n delegaasje stiet in permaninte fertsjintwurdiger, yn 'e regel in ambassadeur.<ref name="NAC" /> De permaninte fertsjintwurdigers foarmje mei-inoar de [[Noardatlantyske Ried]], dy't de politike autoriteit hat om besluten út namme fan de NATO te nimmen.<ref name="NAC" /> De Noardatlantyske Ried komt geregeldwei op it nivo fan permaninte fertsjintwurdigers gear, mar kin ek gearkomme mei ministers fan Bûtenlânske Saken, ministers fan Definsje of steats- en regearingslieders. Besluten fan de Ried hawwe deselde status, ûnôfhinklik fan it nivo dêr't de gearkomste op holden wurdt.<ref name="NAC" /> De siktaris-generaal sit de gearkomsten foar.<ref name="NATOSG" /> Besluten wurde by de NATO net by mearderheid fan stimmen nommen, mar troch konsensus. Dat betsjut dat der formeel net stimd wurdt en dat in beslút allinnich nommen wurdt as alle lidsteaten dermei ynstimme kinne. De lidsteaten behâlde dêrby harren soevereiniteit en bliuwe sels ferantwurdlik foar harren besluten.<ref name="Consensus" /> Elke lidsteat hat ek in militêre fertsjintwurdiger by de NATO. Dy fertsjintwurdigers foarmje de Militêre Kommisje, dy't de Noardatlantyske Ried en oare politike organen militêr advys jout en rjochting jout oan de twa strategyske kommandanten fan de NATO. De Militêre Kommisje komt ek geregeldwei gear op it nivo fan de heechste militêre lieders fan de lidsteaten.<ref name="MilitaryCommittee" /> === Militêre struktuer === [[Ofbyld:Nato awacs.jpg|thumb|right|240px|NATO E-3A dy mei Amerikaanske [[F-16]]'s fleant yn in NATO oefening]] De militêre kommandostruktuer fan de NATO hat twa strategyske kommando's: ''Allied Command Operations'' (ACO) en ''Allied Command Transformation'' (ACT). ACO is ferantwurdlik foar it plannen en útfieren fan NATO-operaasjes, wylst ACT him benammen dwaande hâldt mei de oanpassing fan de militêre kapasiteiten fan it bûn, ynteroperabiliteit, doktrine, training en de tarieding op takomstige feiligensútdagings.<ref name="ACO">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/allied-command-operations-aco ''Allied Command Operations''], NATO.</ref><ref name="ACT">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/allied-command-transformation-act ''Allied Command Transformation''], NATO.</ref> Foar [[2003]] wienen de twa strategyske kommando's ''Allied Command Europe'', ûnder de ''Supreme Allied Commander Europe'' (SACEUR), en ''Allied Command Atlantic'', ûnder de ''Supreme Allied Commander Atlantic'' (SACLANT). Yn 2003 waard de kommandostruktuer feroare en ûntstienen de hjoeddeiske ''Allied Command Operations'' en ''Allied Command Transformation''.<ref name="ACO" /><ref name="ACT" /> De kommandant fan ''Allied Command Operations'' draacht de titel ''Supreme Allied Commander Europe'' (SACEUR) en hat syn haadkertier yn it ''Supreme Headquarters Allied Powers Europe'' ([[SHAPE]]) by [[Mons]] yn [[Belgje]].<ref name="ACO" /> ''Allied Command Transformation'' hat syn haadkertier yn [[Norfolk (Firginia)|Norfolk]], [[Firginia]], yn de [[Feriene Steaten]].<ref name="ACT" /> NATO opereart sels mei in oantal NATO E-3A [[AWACS]] radar fleantugen dy't stasjonearre binne op [[NATO fleanbases Geilenkirchen|Fleanbases Geilenkirchen]] yn [[Dútslân]]. == Lidsteaten == Lannen, mei jier as datum fan lid wurden: [[Ofbyld:History of NATO enlargement.svg|right|thumb|450px|De groei fan 'e NATO yn [[Jeropa]] oant en maart [[2024]].]] * [[Ofbyld:flag of Albania.svg|20px]] [[Albaanje]] - [[2009]] * [[Ofbyld:flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgje]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgarije]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Denmark.svg|20px]] [[Denemark]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] - [[1955]] * [[Ofbyld:flag of Estonia.svg|20px]] [[Estlân]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Finland.svg|20px]] [[Finlân]] - [[2023]] * [[Ofbyld:flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Feriene Keninkryk]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of France.svg|20px]] [[Frankryk]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Greece.svg|20px]] [[Grikelân]] - [[1952]] * [[Ofbyld:flag of Hungary.svg|20px]] [[Hongarije]] - [[1999]] * [[Ofbyld:flag of Iceland.svg|20px]] [[Iislân]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Italy.svg|20px]] [[Itaalje]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Latvia.svg|20px]] [[Letlân]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Croatia.svg|20px]] [[Kroaasje]] - [[2009]] * [[Ofbyld:Flag of Lithuania.svg|20px]] [[Litouwen]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Luxembourg.svg|20px]] [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Montenegro.svg|20px]] [[Montenegro]] - [[2017]] * [[Ofbyld:flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:Flag of North Macedonia.svg|20px]] [[Noard-Masedoanje]] - [[2020]] * [[Ofbyld:flag of Norway.svg|20px]] [[Noarwegen]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] - [[1999]] * [[Ofbyld:flag of Portugal.svg|20px]] [[Portegal]] - stiftsjend lid * [[Ofbyld:flag of Romania.svg|20px]] [[Roemeenje]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Spain.svg|20px]] [[Spanje]] - [[1982]] * [[Ofbyld:Flag of Sweden.svg|20px]] [[Sweden]] - [[2024]] * [[Ofbyld:flag of Slovenia.svg|20px]] [[Sloveenje]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of Slovakia.svg|20px]] [[Slowakije]] - [[2004]] * [[Ofbyld:flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Tsjechje]] - [[1999]] * [[Ofbyld:flag of Turkey.svg|20px]] [[Turkije]] - [[1952]] Lannen dy't lidmaatskip neistribje: * [[Ofbyld:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosnje en Herzegovina]] * [[Ofbyld:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Georgje]] * [[Ofbyld:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Oekraïne]] De NATO neamt Bosnje en Herzegovina, Georgje en Oekraïne as partnerlannen dy't útsprutsen hawwe dat se lid fan it bûn wurde wolle.<ref name="Enlargement">[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/enlargement-and-article-10 ''Enlargement and Article 10''], NATO.</ref> Bosnje en Herzegovina docht sûnt 2010 mei oan it ''Membership Action Plan''.<ref name="MAP">[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/membership-action-plan-map ''Membership Action Plan''], NATO.</ref> == Partnerskippen == === NATO-EU partnerskip === De NATO en de [[Jeropeeske Uny]] hawwe in strategysk partnerskip en wurkje ûnder oare gear op it mêd fan krisisbehear, militêre kapasiteiten, wjerstânsfermogen, hybride bedrigingen en oare feiligensfragen.<ref name="NATOEU">[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/relations-with-the-european-union ''Relations with the European Union''], NATO.</ref> === Mediterraansk dialooch partnerskip === De NATO sette yn [[1994]] útein mei de ''Mediterranean Dialogue'', in gearwurkingsferbân mei lannen súdlik en eastlik fan de [[Middellânske See]]. It partnerskip telt sân lannen. Algerije sleat him yn [[2000]] by it inisjatyf oan.<ref name="MediterraneanDialogue">[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/mediterranean-dialogue ''Mediterranean Dialogue''], NATO.</ref> * [[Ofbyld:flag of Algeria.svg|20px]] [[Algerije]] * [[Ofbyld:flag of Egypt.svg|20px]] [[Egypte]] * [[Ofbyld:flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]] * [[Ofbyld:flag of Jordan.svg|20px]] [[Jordaanje]] * [[Ofbyld:flag of Mauritania.svg|20px]] [[Mauritaanje]] * [[Ofbyld:flag of Morocco.svg|20px]] [[Marokko]] * [[Ofbyld:flag of Tunisia.svg|20px]] [[Tuneezje]] === NATO-Russyske Federaasje Ried === De NATO en de [[Ruslân|Russyske Federaasje]] ûndertekenen yn [[1997]] de ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security'', dêr't se yn fêstleinen te wurkjen oan in stabile, fredige en ûnferdielde Europeeske feiligensromte.<ref name="FoundingActPartners">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1997/05/27/founding-act ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation''], NATO, 27 maaie 1997.</ref> Yn maaie [[2002]] waard de NATO-Ruslân Ried oprjochte as forum foar oerlis en gearwurking tusken de NATO-lidsteaten en Ruslân.<ref name="NATORussiaCurrent">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-russia-council ''NATO-Russia Council''], NATO.</ref> Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim sette de NATO yn april [[2014]] alle praktyske boargerlike en militêre gearwurking mei Ruslân stil, wylst politike kommunikaasje mooglik bleau.<ref name="NATORussiaCurrent" /> De NATO-Ruslân Ried kaam foar it lêst gear yn jannewaris [[2022]]. Nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn febrewaris 2022 stelde de NATO dat Ruslân net langer as partner beskôge wurde kin.<ref name="NATORussiaCurrent" /> == Undersyk en technology by NATO == De wittenskiplike en technologyske gearwurking binnen de NATO wurdt koördinearre troch de ''Science and Technology Organization'' (STO). De STO ûntstie yn [[2012]] út de eardere ''Research and Technology Organization'' (RTO) en it ''NATO Undersea Research Centre'' (NURC).<ref name="STO">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/science-and-technology-organization ''Science and Technology Organization''], NATO.</ref> De organisaasje hat trije útfierende ûnderdielen: it ''Centre for Maritime Research and Experimentation'' (CMRE), it ''Collaboration Support Office'' en it ''Office of the Chief Scientist''.<ref name="STO" /> De eardere ''NATO Consultation, Command and Control Agency'' (NC3A) waard yn 2012 mei ferskate oare NATO-ynstânsjes gearfoege ta de ''NATO Communications and Information Agency'' (NCI Agency).<ref name="NCIA">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-communications-and-information-agency ''NATO Communications and Information Agency''], NATO.</ref> == Skiednis == De skiednis fan de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje giet werom op de earste jierren nei de [[Twadde Wrâldkriich]], doe't West-Jeropeeske lannen en de [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] sochten nei in permanint systeem fan kollektive feiligens yn it Noard-Atlantyske gebiet.<ref name="NATOHistory">[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/a-short-history-of-nato ''A short history of NATO''], NATO.</ref> De Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje (NATO) waard formeel oprjochte mei it ûndertekenjen fan it [[Noard-Atlantysk Ferdrach]] yn Washington op 4 april 1949.<ref name="FoundingTreaty">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/founding-treaty ''Founding treaty''], NATO.</ref> Yn de Kâlde Oarloch stienen kollektive ferdigening en ôfskrikking sintraal, wylst de organisaasje nei 1990 ek mear taken krige op it mêd fan partnerskip, krisisbehear en militêre operaasjes bûten it tradisjonele ferdrachsgebiet.<ref name="SC1991">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1991/11/08/the-alliances-new-strategic-concept-1991 ''The Alliance's New Strategic Concept, 1991''], NATO.</ref><ref name="SC1999">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1999/04/24/the-alliances-strategic-concept-1999 ''The Alliance's Strategic Concept, 1999''], NATO.</ref> Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 en benammen nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn 2022 kaam de klam binnen de NATO wer sterker te lizzen op territoriale ferdigening en ôfskrikking.<ref name="Wales">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2014/09/05/wales-summit-declaration ''Wales Summit Declaration''], NATO, 5 septimber 2014.</ref><ref name="SC2022">[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2022/06/29/nato-leaders-approve-new-strategic-concept ''NATO leaders approve new Strategic Concept''], NATO, 29 juny 2022.</ref> === Oarsprong en oprjochting === Op 17 maart 1948 sleaten [[Belgje]], [[Frankryk]], [[Lúksemboarch]], [[Nederlân]] en it [[Feriene Keninkryk]] it Ferdrach fan Brussel, dêr't ûnderlinge militêre bystân yn fêstlein waard.<ref name="FoundingTreaty" /> Dat ferdrach wie ien fan de direkte foarrinners fan it lettere Noard-Atlantyske bûn.<ref name="FoundingTreaty" /> De ûntwikkelingen yn Midden- en East-Jeropa spilen tagelyk in wichtige rol yn it Amerikaanske en West-Jeropeeske oerlis oer in breder transatlantysk feiligensferbûn.<ref name="USNATO">[https://history.state.gov/milestones/1945-1952/nato ''North Atlantic Treaty Organization (NATO), 1949''], Office of the Historian, U.S. Department of State.</ref> De kommunistyske machtsgreep yn Tsjechoslowakije yn febrewaris 1948 en de Berlynske blokkade fan 1948–1949 fersterken de soargen oer de feiligens fan West-Jeropa.<ref name="USNATO" /><ref name="Berlin">[https://history.state.gov/milestones/1945-1952/berlin-airlift ''The Berlin Airlift, 1948–1949''], Office of the Historian, U.S. Department of State.</ref> De Sovjet-Uny sleat op 24 juny 1948 de lânferbiningen tusken de westlike besettingssônes en West-Berlyn ôf; de blokkade waard yn maaie 1949 opheft.<ref name="Berlin" /> It Noard-Atlantysk Ferdrach waard op 4 april 1949 yn Washington ûndertekene.<ref name="FoundingTreaty" /> De tolve oprjochters wienen Belgje, Kanada, Denemark, Frankryk, Yslân, Itaalje, Lúksemboarch, Nederlân, Noarwegen, Portugal, it Feriene Keninkryk en de Feriene Steaten.<ref name="Members">[https://nato.int/en/about-us/organization/nato-member-countries ''NATO member countries''], NATO.</ref> [[Ofbyld:NATOTreatyCopyAuthenticationPage.jpg|thumb|De autentikaasjeside fan in offisjele kopy fan it Noard-Atlantysk Ferdrach út 1949.]] It ferdrach bestiet út fjirtjin kêsten en de oarspronklike tekst is sûnt 1949 net feroare.<ref name="FoundingTreaty" /> Yn de preämbule en de kêsten fan it ferdrach ferbine de lidsteaten har oan de doelen en prinsipes fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes.<ref name="TreatyText">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_17120.htm ''The North Atlantic Treaty''], NATO.</ref> Foar it rjocht op kollektive selsferdigening ferwiist it ferdrach nei kêst 51 fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes.<ref name="TreatyText" /> Kêst 5 fan it ferdrach bepaalt dat in wapene oanfal op ien of mear lidsteaten yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op alle lidsteaten.<ref name="TreatyText" /> De oare lidsteaten moatte yn sa'n gefal bystân jaan troch yndividueel en yn gearwurking mei de oare bûnsgenoaten de maatregels te nimmen dy't se needsaaklik achtsje; dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.<ref name="TreatyText" /> It ferdrach ferplichtet de lidsteaten dus net om yn alle gefallen deselde militêre maatregels te nimmen.<ref name="TreatyText" /> De earste gearkomste fan de Noard-Atlantyske Ried waard op 17 septimber 1949 yn Washington holden.<ref name="FirstCouncil">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/09/17/final-communique ''Final Communiqué, first session of the North Atlantic Council''], NATO, 17 septimber 1949.</ref> By dy gearkomste waarden ûnder oare in Defence Committee, Military Committee, Military Standing Group en fiif regionale planninggroepen oprjochte.<ref name="FirstCouncil" /> De NATO hie by de oprjochting noch net de yntegrearre militêre kommandostruktuer dy't letter in wichtich ûnderdiel fan de organisaasje wurde soe.<ref name="SHAPECommand">[https://shape.nato.int/page14612223 ''Creating a Command Structure for NATO''], SHAPE.</ref> De [[Koreaanske Oarloch]], dy't yn juny 1950 begûn, fersterke de soargen dat ek yn Jeropa in grut militêr konflikt ûntstean koe en joech in ympuls oan de foarming fan in yntegrearre militêre kommandostruktuer.<ref name="SHAPECommand" /> Op 19 desimber 1950 waard de Amerikaanske generaal [[Dwight D. Eisenhower]] beneamd ta de earste Supreme Allied Commander Europe (SACEUR).<ref name="SHAPECommand" /> Op 2 april 1951 waarden Allied Command Europe en it [[Supreme Headquarters Allied Powers Europe]] (SHAPE) formeel aktivearre.<ref name="SHAPECommand" /> [[Ofbyld:First NATO flag with Eisenhower.jpg|thumb|[[Dwight D. Eisenhower]] by de earste NATO-flagge yn 1951.]] === Earste útwreidings en konsolidaasje === [[Grikelân]] en [[Turkije]] waarden op 18 febrewaris 1952 lid fan de NATO.<ref name="Members" /> Dat wie de earste útwreiding fan it bûn sûnt de oprjochting yn 1949.<ref name="Members" /> De Bûnsrepublyk Dútslân waard op 6 maaie 1955 lid en waard dêrmei de fyftjinde lidsteat fan de NATO.<ref name="Members" /> De tatreding fan West-Dútslân foel yn deselde moanne as de oprjochting fan it [[Warsjaupakt]] troch de Sovjet-Uny en ferskate East-Jeropeeske steaten.<ref name="NATOHistory" /> De NATO omskriuwt yn syn eigen skiednisoersjoch de oprjochting fan it Warsjaupakt as in reaksje op it West-Dútske NATO-lidmaatskip.<ref name="NATOHistory" /> Yn de fyftiger jierren krigen kearnwapens in dúdliker plak yn de militêre strategy fan de NATO.<ref name="StrategicConcepts">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/strategic-concepts ''Strategic Concepts''], NATO.</ref> Yn it militêre dokumint MC 48 fan 1954 waard it brûken fan kearnwapens as ûnderdiel fan de ferdigening fan it bûn opnommen en waard it begryp ''massive retaliation'' brûkt.<ref name="StrategicConcepts" /> Yn maaie 1957 waard MC 14/2 goedkard, dêr't ''massive retaliation'' in sintraal plak yn de strategy yn krige.<ref name="StrategicConcepts" /> It konsept liet lykwols ek romte foar konvinsjonele reaksjes op beheinde foarmen fan agresje.<ref name="StrategicConcepts" /> De [[Suezkrisis]] fan 1956 late binnen it bûn ta diskusje oer de politike gearwurking tusken de lidsteaten.<ref name="NATOHistory" /> Nei de krisis stelden de ministers fan Bûtenlânske Saken fan Kanada, Itaalje en Noarwegen, dy't bekend waarden as de ''Three Wise Men'', in rapport op oer net-militêre gearwurking binnen de NATO.<ref name="NATOHistory" /> Dêryn waard ûnder oare oanret om it politike oerlis tusken de bûnsgenoaten te fersterkjen.<ref name="NATOHistory" /> === Frankryk en in feroarjende strategy yn de jierren sechtich === Yn 1966 besleat de Frânske presidint [[Charles de Gaulle]] Frankryk werom te lûken út de yntegrearre militêre kommandostruktuer fan de NATO.<ref name="FranceNATO">[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/france-and-nato ''France and NATO''], NATO.</ref> Frankryk ferliet de NATO sels lykwols net en bleau partij by it Noard-Atlantysk Ferdrach.<ref name="FranceNATO" /> Troch it Frânske beslút waarden ferskate NATO-ynstellingen út Frankryk wei ferpleatst.<ref name="FranceNATO" /> It politike haadkertier fan de NATO ferhuze yn 1967 nei [[Brussel]], wylst SHAPE nei Belgje ferpleatst waard.<ref name="HQ">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-headquarters ''NATO Headquarters''], NATO.</ref><ref name="FranceNATO" /> Frankryk kearde yn 2009 folslein werom yn de yntegrearre militêre kommandostruktuer.<ref name="FranceNATO" /> [[Ofbyld:Brussels NATO Headquarters.jpg|thumb|It NATO-haadkertier yn [[Brussel]].]] Yn desimber 1967 waard de strategy fan ''massive retaliation'' ferfongen troch ''flexible response''.<ref name="StrategicConcepts" /> Dy strategy moast de NATO mear mooglikheden jaan om op in militêre oanfal te reagearjen, mei konvinsjonele ferdigening, kontrolearre eskalaasje en, as lêste mooglikheid, in algemiene nukleêre reaksje.<ref name="StrategicConcepts" /> Yn datselde jier waard it [[Harmelrapport]], formeel it ''Report of the Council on the Future Tasks of the Alliance'', goedkard.<ref name="Harmel">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/harmel-report ''Harmel Report''], NATO.</ref> It rapport wie opsteld op inisjatyf fan de Belgyske minister fan Bûtenlânske Saken Pierre Harmel en waard op 14 desimber 1967 troch de Noard-Atlantyske Ried goedkard.<ref name="Harmel" /> Dêryn waarden twa spoaren neist inoar set: oan de iene kant foldwaande militêre ôfskrikking en ferdigening, en oan de oare kant politike ûntspanning en dialooch mei de lannen fan it Eastblok.<ref name="Harmel" /> === De jierren santich en tachtich === Nei de krisis om [[Syprus]] yn 1974 loek Grikelân him werom út de yntegrearre militêre struktuer fan de NATO.<ref name="GreeceNATO">[https://www.nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/greece-and-nato ''Greece and NATO''], NATO.</ref> Grikelân bleau lid fan it bûn en kearde yn 1980 werom yn de yntegrearre militêre struktuer.<ref name="GreeceNATO" /> [[Spanje]] waard op 30 maaie 1982 lid fan de NATO.<ref name="Members" /> By in referindum op 12 maart 1986 stimde in mearderheid fan de Spaanske kiezers foar it fuortsetten fan it NATO-lidmaatskip ûnder in tal betingsten, dêr't it net meidwaan oan de yntegrearre militêre struktuer by hearde.<ref name="SpainNATO">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_195140.htm ''Spain and NATO''], NATO.</ref> Yn 1996 joech it Spaanske parlemint tastimming foar folsleine dielname oan de yntegrearre militêre kommandostruktuer.<ref name="Members" /> Op 12 desimber 1979 naam de NATO it saneamde [[NATO-dûbelspoarbeslút]] oan.<ref name="DualTrack">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1979/12/12/special-meeting ''Special Meeting of Foreign and Defence Ministers''], NATO, 12 desimber 1979.</ref> It beslút kombinearre ûnderhannelingen mei de Sovjet-Uny oer wapenkontrôle mei de modernisearring fan Westerske middelbere-ôfstânswapens.<ref name="DualTrack" /> It militêre part fan it beslút gie út fan de pleatsing yn Jeropa fan 108 Pershing II-lansearynstallaasjes en 464 fan de grûn ôf lansearre krúsraketten.<ref name="DualTrack" /> De plande en letter útfierde pleatsing fan nije kearnwapens late yn ferskate West-Jeropeeske lidsteaten ta grutte protesten tsjin kearnwapens.<ref name="NetherlandsNATO">[https://nato.int/en/about-us/nato-history/history-by-theme/my-country-and-nato/the-netherlands-and-nato ''The Netherlands and NATO''], NATO.</ref> Op 8 desimber 1987 tekenen de Feriene Steaten en de Sovjet-Uny it [[INF-ferdrach]].<ref name="INF">[https://www.nato.int/en/what-we-do/wider-activities/nato-and-the-inf-treaty ''NATO and the INF Treaty''], NATO.</ref> It ferdrach ferbea beide lannen om fan de grûn ôf lansearre ballistyske raketten en krúsraketten mei in berik tusken 500 en 5.500 kilometer te besittten, te produsearjen of te testen.<ref name="INF" /> Tsjin 1 juny 1991 wiene ûnder it ferdrach yn totaal 2.692 Amerikaanske en Sovjet-raketten ferneatige.<ref name="INF" /> De NATO stelde yn in kommunikee út 1987 dat de solidariteit en fêsthâldendheid fan it bûn bydroegen hiene oan it ta stân kommen fan it INF-ferdrach.<ref name="INFCommunique">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1987/12/11/final-communique ''Final Communiqué''], NATO, 11 desimber 1987.</ref> Dat is de eigen beoardieling fan de NATO fan de faktoaren dy't ta it ferdrach laat hawwe.<ref name="INFCommunique" /> === Ein fan de Kâlde Oarloch === De politike omkear yn Midden- en East-Jeropa oan de ein fan de jierren tachtich feroare de strategyske omstannichheden dêr't de NATO yn operearre.<ref name="SC1991" /> Op de NATO-top yn Londen yn july 1990 sette it bûn in yngripende werbesinning op de militêre strategy útein.<ref name="SC1991" /> Op 3 oktober 1990 waard Dútslân weriene.<ref name="Members" /> De dielsteaten fan de eardere Dútske Demokratyske Republyk waarden dêrmei ûnderdiel fan de Bûnsrepublyk Dútslân en fan it NATO-ferdrachsgebiet.<ref name="Members" /> Yn novimber 1991 naam de NATO in nij Strategysk Konsept oan.<ref name="SC1991" /> Kollektive ferdigening bleau dêryn in sintrale taak, mar der kaam ek mear klam te lizzen op dialooch, gearwurking, krisisbehear en it foarkommen fan konflikten.<ref name="SC1991" /> Yn desimber 1991 waard de [[North Atlantic Cooperation Council]] (NACC) oprjochte as oerlisforum foar de NATO-lannen en ûnder oare de eardere lidsteaten fan it Warsjaupakt.<ref name="NACC">[https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/north-atlantic-cooperation-council-1991-1997 ''North Atlantic Cooperation Council, 1991–1997''], NATO.</ref> De earste gearkomste fan it orgaan waard op 20 desimber 1991 holden.<ref name="NACC" /> Yn jannewaris 1994 waard it [[Partnership for Peace]] lansearre.<ref name="PfP">[https://www.nato.int/docu/comm.htm ''Partnership for Peace''], NATO.</ref> It programma makke praktyske militêre en feilichheidsgearwurking mooglik tusken de NATO en lannen dy't gjin lid fan it bûn wiene.<ref name="PfP" /> Yn 1997 waard de NACC ferfongen troch de [[Euro-Atlantic Partnership Council]].<ref name="NACC" /> Yn de wittenskiplike literatuer binne ferskillende ferklearringen jûn foar it feit dat de NATO nei it ferdwinen fan de Sovjet-Uny en it Warsjaupakt bestean bleau.<ref name="McCalla">[https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/natos-persistence-after-the-cold-war/75F0CEA0EA916A121435C36143666852 Robert B. McCalla, ''NATO's Persistence after the Cold War''], ''International Organization''.</ref><ref name="Wallander">[https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/institutional-assets-and-adaptability-nato-after-the-cold-war/23C0990675AD899825BE01EDE04CF131 Celeste A. Wallander, ''Institutional Assets and Adaptability: NATO after the Cold War''], ''International Organization''.</ref> Robert McCalla stelt dat it fuortbestean fan de NATO net foldwaande ferklearre wurde kin troch allinnich nei in mienskiplike eksterne fijân te sjen en leit de klam op de bredere politike en ynstitúsjonele relaasjes tusken de lidsteaten.<ref name="McCalla" /> Celeste Wallander leit benammen de klam op it fermogen fan de besteande NATO-ynstellingen, regels en prosedueres om har oan nije omstannichheden oan te passen.<ref name="Wallander" /> [[Ofbyld:History of NATO enlargement.svg|thumb|De útwreiding fan de NATO yn Jeropa fan 1949 oant 2024.]] === Bosnje en Herzegovina === Yn de jierren njoggentich rekke de NATO foar it earst streekrjocht belutsen by militêre operaasjes yn de oarloggen yn it eardere Joegoslaavje.<ref name="Bosnia">[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/peace-support-operations-in-bosnia-and-herzegovina-1995-2004 ''Peace support operations in Bosnia and Herzegovina, 1995–2004''], NATO.</ref> Yn april 1993 begûn de NATO yn it ramt fan Operation Deny Flight mei it ôftwingen fan de troch de Feriene Naasjes ynstelde no-flyzone boppe [[Bosnje en Herzegovina]].<ref name="Bosnia" /> Op 28 febrewaris 1994 skeaten NATO-fleantugen fjouwer Bosnysk-Servyske militêre tastellen del dy't de no-flyzone skeinden.<ref name="Bosnia" /> De NATO omskriuwt dy aksje as de earste militêre fjochtsaksje yn de skiednis fan it bûn.<ref name="Bosnia" /> Yn augustus en septimber 1995 fierde de NATO [[Operation Deliberate Force]] út tsjin Bosnysk-Servyske militêre posysjes.<ref name="Bosnia" /> De NATO stelt yn syn eigen skiednisoersjoch dat dy loftoperaasje bydroech oan it fredesproses dat útrûn op it Dayton-akkoart.<ref name="Bosnia" /> [[Ofbyld:Implementation Force (IFOR) areas of responsibility in Bosnia and Hercegovina. LOC 2009584274.jpg|thumb|De gebieten fan ferantwurdlikens fan de [[Implementation Force]] (IFOR) yn [[Bosnje en Herzegovina]] nei it Dayton-akkoart.]] === Relaasjes mei Ruslân en útwreiding nei it easten === Op 27 maaie 1997 tekenen de NATO en de Russyske Federaasje de ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation''.<ref name="FoundingAct">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1997/05/27/founding-act ''Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation''], NATO, 27 maaie 1997.</ref> Yn dy akte ferklearren de NATO en Ruslân dat se inoar net as tsjinstanners beskôgen.<ref name="FoundingAct" /> Yn 2002 waard de [[NATO-Russia Council]] oprjochte.<ref name="NRC">[https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-structure/nato-russia-council ''NATO-Russia Council''], NATO.</ref> It orgaan wie bedoeld foar oerlis en gearwurking tusken de yndividuele NATO-lidsteaten en Ruslân oer saken fan mienskiplik belang.<ref name="NRC" /> Yn de jierren nei de Kâlde Oarloch wreide de NATO him ferskate kearen út nei Midden- en East-Jeropa.<ref name="Members" /> [[Tsjechje]], [[Hongarije]] en [[Poalen]] waarden op 12 maart 1999 lid.<ref name="Members" /> Bulgarije, Estlân, Letlân, Litouwen, Roemeenje, Slowakije en Sloveenje folgen op 29 maart 2004.<ref name="Members" /> Albaanje en Kroaasje waarden op 1 april 2009 lid.<ref name="Members" /> Montenegro folge op 5 juny 2017 en Noard-Masedoanje op 27 maart 2020.<ref name="Members" /> === Debat oer tasizzings yn 1990 === De fraach oft Westerske lieders yn 1990 tasein hawwe dat de NATO him net nei it easten útwreidzje soe, is ûnderwerp fan historiografysk debat.<ref name="NSAExpansion">[https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato-expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early ''NATO Expansion: What Gorbachev Heard''], National Security Archive.</ref><ref name="Shifrinson">[https://direct.mit.edu/isec/article/40/4/7/12126/Deal-or-No-Deal-The-End-of-the-Cold-War-and-the-U Joshua R. Itzkowitz Shifrinson, ''Deal or No Deal?''], ''International Security''.</ref><ref name="Kramer">[https://direct.mit.edu/isec/article/42/1/186/12171/NATO-Enlargement-Was-There-a-Promise Mark Kramer, ''NATO Enlargement—Was There a Promise?''], ''International Security''.</ref> Deklassifisearre gespreksferslaggen litte sjen dat de Amerikaanske minister fan Bûtenlânske Saken James Baker yn febrewaris 1990 yn petearen mei Sovjet-lieder Michail Gorbatsjov de formulearring brûkte dat de NATO-jurisdiksje net ''one inch eastward'' opskowe soe.<ref name="NSAExpansion" /> De petearen fûnen plak yn it ramt fan de ûnderhannelingen oer de Dútske weriening.<ref name="NSAExpansion" /> Der kaam lykwols gjin algemien formeel ferdrach dat de NATO ferbea om yn de takomst oare Midden- of East-Jeropeeske lannen as lid ta te litten.<ref name="GorbachevBrookings">[https://www.brookings.edu/articles/did-nato-promise-not-to-enlarge-gorbachev-says-no/ ''Did NATO promise not to enlarge? Gorbachev says no''], Brookings Institution.</ref> Gorbatsjov ferklearre letter dat de fraach nei in algemiene útwreiding fan de NATO nei oare East-Jeropeeske lannen yn 1990 net besprutsen wie.<ref name="GorbachevBrookings" /> Joshua Shifrinson konkludearret út de deklassifisearre dokuminten dat Westerske lieders wol politike garânsjes joegen dy't in bredere net-útwreiding suggerearren en dat Moskou dêrom letter reden hie om him mislaat te fielen.<ref name="Shifrinson" /> Mark Kramer bestridt dy ynterpretaasje en stelt dat der gjin tasizzing bestie dat de NATO nea lannen bûten it grûngebiet fan de eardere DDR as lid oannimme soe.<ref name="Kramer" /> Mary Elise Sarotte beskriuwt Bakers formulearring as ûnderdiel fan de ûnderhannelingen oer de Dútske weriening en stelt dat dy net late ta in algemien binend akkoart oer it net útwreidzjen fan de NATO.<ref name="Sarotte">[https://www.jstor.org/stable/j.ctv22fqbtq Mary Elise Sarotte, ''Not One Inch: America, Russia, and the Making of Post-Cold War Stalemate''].</ref> === Kosovo === Op 24 maart 1999 begûn de NATO mei [[Operation Allied Force]], in loftkampanje tsjin de Federale Republyk Joegoslaavje yn ferbân mei it konflikt yn [[Kosovo]].<ref name="KosovoAir">[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/kosovo-air-campaign-march-june-1999 ''Kosovo air campaign, March–June 1999''], NATO.</ref> De kampanje duorre 78 dagen en waard op 10 juny 1999 beëinige.<ref name="KosovoAir" /> Yn de operaasje waarden mear as 38.000 operaasjeflechten útfierd.<ref name="KosovoAir" /> Op 10 juny 1999 akseptearre de Federale Republyk Joegoslaavje de weromlûking fan syn militêre, plysje- en paramilitêre troepen út Kosovo en de komst fan in ynternasjonale boargerlike oanwêzigens en in ynternasjonale feilichheidsmacht.<ref name="KosovoAir" /> Dêrnei waard de troch de NATO laat KFOR-missy yn Kosovo ynset op grûn fan ûnder oare Resolúsje 1244 fan de Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes en it militêr-technyske akkoart.<ref name="KFOR">[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/natos-role-in-kosovo ''NATO's role in Kosovo''], NATO.</ref> KFOR wie yn 2026 noch yn Kosovo oanwêzich.<ref name="KFOR" /> De juridyske grûnslach fan de NATO-bombardeminten yn 1999 is yn de juridyske literatuer omstriden.<ref name="Simma">[https://academic.oup.com/ejil/article/10/1/1/600881 Bruno Simma, ''NATO, the UN and the Use of Force: Legal Aspects''], ''European Journal of International Law'', 1999.</ref><ref name="Joyner">[https://academic.oup.com/ejil/article/13/3/597/467162 Daniel H. Joyner, ''The Kosovo Intervention''], ''European Journal of International Law''.</ref> Bruno Simma stelde dat it brûken of driigjen mei geweld sûnder eksplisite tastimming fan de Feilichheidsried juridysk problematysk wie yn it ljocht fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes.<ref name="Simma" /> Daniel Joyner konkludearre ek dat de NATO-aksje neffens it doe jildende ynternasjonale rjocht net rjochtmjittich wie.<ref name="Joyner" /> De Independent International Commission on Kosovo makke dêrfoaroer ûnderskie tusken juridyske legaliteit en humanitêre legitimiteit en stelde dat de yntervinsje as legitimearre beskôge wurde koe, nettsjinsteande de juridyske problemen.<ref name="KosovoCommission">[https://academic.oup.com/book/26245/chapter-abstract/194450794 ''The Kosovo Report''], Independent International Commission on Kosovo.</ref> === Strategysk Konsept fan 1999 === Op de top fan Washington yn april 1999 naam de NATO in nij Strategysk Konsept oan.<ref name="SC1999" /> Kollektive ferdigening bleau dêryn in kearntaak, mar der waard ek eksplisyt romte jûn oan krisisoperaasjes dy't net ûnder kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach foelen.<ref name="SC1999" /> It dokumint lei dêrneist klam op partnerskip, gearwurking en krisisbehear.<ref name="SC1999" /> === De oanslaggen fan 11 septimber en Afganistan === Nei de terroristyske oanslaggen yn de Feriene Steaten fan [[11 septimber 2001]] waard foar it earst yn de skiednis fan de NATO in berop dien op kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach.<ref name="Article5_2001">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2001/12/06/final-communique ''Final Communiqué''], NATO, 6 desimber 2001.</ref> Oant 2026 bleau dat de iennige kear dat formeel in berop op kêst 5 dien waard.<ref name="Article5_2001" /> De Noard-Atlantyske Ried naam dat beslút op 12 septimber 2001 ûnder de betingst dat fêststeld wurde soe dat de oanslaggen fan bûten de Feriene Steaten wei kamen.<ref name="Article5Press">[https://www.nato.int/en/news-and-events/events/transcripts/2001/11/22/press-conference ''Press Conference''], NATO.</ref> De International Security Assistance Force (ISAF) waard yn 2001 foar Afganistan oprjochte ûnder in mandaat fan de Feriene Naasjes.<ref name="ISAF2003">[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2003/08/08/nato-to-assume-command-of-the-international-security-assistance-force-isaf-in-kabul-on-monday-11-august-2003 ''NATO to assume command of ISAF''], NATO, 8 augustus 2003.</ref> Op 11 augustus 2003 naam de NATO it strategysk kommando en de koördinaasje fan ISAF oer.<ref name="ISAF2003" /> [[Ofbyld:NATO - International Security Assistance Force DVIDS123175.jpg|thumb|In Britske ISAF-militêr yn de provinsje Helmand yn [[Afganistan]] yn 2008.]] ISAF waard yn desimber 2014 beëinige.<ref name="Operations">[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-operations-and-missions ''NATO operations and missions''], NATO.</ref> Op 1 jannewaris 2015 begûn de net-fjochtsjende Resolute Support Mission, dy't rjochte wie op it trainen, advisearjen en stypjen fan de Afgaanske feiligheidstroepen.<ref name="Operations" /> Dy missy einige yn 2021 nei it weromlûken fan de ynternasjonale troepen út Afganistan.<ref name="Operations" /> === Strategysk Konsept fan 2010 === Yn novimber 2010 naam de NATO it Strategysk Konsept ''Active Engagement, Modern Defence'' oan.<ref name="SC2010">[https://nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/strategic-concepts/strategic-concept-2010 ''Strategic Concept 2010''], NATO.</ref> It dokumint formulearre trije kearntaken foar it bûn: kollektive ferdigening, krisisbehear en koöperative feiligens.<ref name="SC2010" /> === Lybje === Yn 2011 rekke de NATO militêr belutsen by de [[Libyske Boargeroarloch]].<ref name="Libya">[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 ''NATO and Libya, February–October 2011''], NATO.</ref> Resolúsje 1973 fan de Feilichheidsried fan de Feriene Naasjes joech tastimming foar maatregels om boargers yn Lybje te beskermjen en stelde in no-flyzone yn.<ref name="LibyaLegal">[https://academic.oup.com/oxford-law-pro/book/57866/chapter/471952590 ''The intervention in Libya''], Oxford Academic.</ref> Op 31 maart 2011 naam de NATO it folsleine kommando oer de ynternasjonale militêre operaasje oer.<ref name="LibyaUpdate">[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2011/10/25/operational-media-update ''Operational Media Update''], NATO.</ref> Operation Unified Protector bestie út it hanthavenjen fan in wapenembargo en in no-flyzone en út militêre aksjes dy't neffens it mandaat bedoeld wiene om boargers te beskermjen.<ref name="Libya" /> De operaasje waard op 31 oktober 2011 beëinige.<ref name="Libya" /> Oer de fraach oft alle NATO-aksjes binnen it mandaat fan de Feilichheidsried bleaune, bestiet juridysk debat.<ref name="Ulfstein">[https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/legality-of-the-nato-bombing-in-libya/9D8E7DD8D220E8FFBD819002BF7E1AAF Geir Ulfstein en Hege Føsund Christiansen, ''The Legality of the NATO Bombing in Libya''], ''International & Comparative Law Quarterly''.</ref> Geir Ulfstein en Hege Føsund Christiansen stelle dat militêre aksjes dy't streekrjocht ta de beskerming fan boargers tsjinnen binnen it mandaat falle koene, mar dat aksjes dy't rjochte wiene op it ôfsetten fan [[Muammar Gaddafi]] dat mandaat te bûten gean soene.<ref name="Ulfstein" /> === Ruslân, Krim en in sterkere klam op territoriale ferdigening === Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 sette de NATO op 1 april 2014 alle praktyske boargerlike en militêre gearwurking mei Ruslân stil.<ref name="NRC" /> De politike kommunikaasjekanalen bleaune lykwols iepen.<ref name="NRC" /> Op de top yn Wales yn septimber 2014 naam de NATO it [[Readiness Action Plan]] oan.<ref name="Wales" /> It plan wie bedoeld om de paraatheid en it ferdigeningsfermogen fan it bûn te fergrutsjen.<ref name="RAP">[https://nato.int/en/what-we-do/deterrence-and-defence/readiness-action-plan ''Readiness Action Plan''], NATO.</ref> It omfieme ûnder oare in fersterking fan de NATO Response Force, de oprjochting fan in Very High Readiness Joint Task Force en de oprjochting fan NATO Force Integration Units yn ferskate Midden- en East-Jeropeeske lidsteaten.<ref name="RAP" /> Op de top yn Warsjau yn 2016 waard besletten ta in ''enhanced Forward Presence'' yn Estlân, Letlân, Litouwen en Poalen.<ref name="Warsaw">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2016/07/09/warsaw-summit-communique ''Warsaw Summit Communiqué''], NATO, 9 july 2016.</ref> Yn 2017 wiene yn dy fjouwer lannen multynasjonale gefjochtsgroepen operasjoneel.<ref name="EasternFlank">[https://www.nato.int/en/what-we-do/deterrence-and-defence/strengthening-natos-eastern-flank ''Strengthening NATO's eastern flank''], NATO.</ref> === De Russyske ynvaazje fan Oekraïne en nije útwreiding === Nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn febrewaris 2022 kaam de NATO-Russia Council net mear byinoar.<ref name="NRC" /> Op de top yn Madrid yn juny 2022 stelden de NATO-lidsteaten dat se Ruslân net langer as partner beskôgen.<ref name="SC2022" /> Op 29 juny 2022 waard in nij Strategysk Konsept oannommen.<ref name="SC2022" /> Yn dat dokumint omskriuwt de NATO Ruslân as de wichtichste en meast direkte bedriging foar de feiligens fan de bûnsgenoaten.<ref name="SC2022" /> Dat is de offisjele strategyske beoardieling fan it bûn.<ref name="SC2022" /> Sina waard yn it Strategysk Konsept fan 2022 foar it earst behannele.<ref name="SC2022" /> It dokumint behâlde trije kearntaken: ôfskrikking en ferdigening, krisisprevinsje en -behear en koöperative feiligens.<ref name="SC2022" /> [[Finlân]] en [[Sweden]] dienen op 18 maaie 2022 tagelyk in fersyk om lid fan de NATO te wurden.<ref name="Members" /> Finlân waard op 4 april 2023 de 31e lidsteat.<ref name="Members" /> Sweden waard op 7 maart 2024 de 32e lidsteat.<ref name="Members" /> [[Ofbyld:230404-F-RT830-0010 - Finland joins NATO.jpg|thumb|In flaggeseremoanje op 4 april 2023 nei de tatreding fan [[Finlân]] ta de NATO.]] === De toppen fan De Haach en Ankara === Op de NATO-top yn [[De Haach]] fan 24 en 25 juny 2025 sprieken de lidsteaten ôf om yn 2035 jierliks 5 prosint fan it bruto binnenlânsk produkt te besteegjen oan kearnferdigening en breder definiearre ferdigenings- en feiligensrelatearre útjeften.<ref name="Hague2025">[https://www.nato.int/en/news-and-events/events/2025/6/overview---2025-nato-summit-in-the-hague ''2025 NATO Summit in The Hague''], NATO.</ref> De ôfspraak bestiet út op syn minst 3,5 prosint foar kearnferdigeningsútjeften en oant 1,5 prosint foar bredere ferdigenings- en feiligensrelatearre útjeften.<ref name="Hague2025" /> Op 7 en 8 july 2026 waard yn [[Ankara]] in NATO-top holden.<ref name="Ankara2026">[https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2026/07/08/the-ankara-summit-declaration ''The Ankara Summit Declaration''], NATO, 8 july 2026.</ref> De lidsteaten befêstigen dêr op 'e nij harren ferbûnens oan kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach en oan de eardere ôfspraken oer ferdigeningsútjeften.<ref name="Ankara2026" /> Yn de topferklearring taseinen de Europeeske bûnsgenoaten en Kanada foar 2026 €70 miljard oan militêre apparatuer, bystân en training foar Oekraïne.<ref name="Ankara2026" /> === Historiografyske debatten === Oer ferskate aspekten fan de skiednis fan de NATO besteane yn de wittenskiplike literatuer ferskillende ynterpretaasjes.<ref name="McCalla" /><ref name="Shifrinson" /><ref name="Kramer" /> By ferklearringen foar de oprjochting fan de NATO wurdt yn sawol offisjele Amerikaanske boarnen as in grut part fan de histoaryske literatuer de Sovjet-Uny as in wichtige faktor neamd.<ref name="USNATO" /> Yn de literatuer wurde lykwols ek oare motiven neamd, lykas it permanint ferbinen fan de Feriene Steaten oan de feiligens fan West-Jeropa en it ûnderbringen fan West-Dútske militêre macht yn in multilateraal systeem.<ref name="Sloan">[https://www.cambridge.org/core/elements/from-club-to-commons/68099BF3F33FBD7F29F9C719731B9D3A Stanley R. Sloan, ''From Club to Commons''], Cambridge University Press.</ref> Oer de útwreiding fan de NATO nei Midden- en East-Jeropa bestiet ek debat oer de politike en strategyske gefolgen.<ref name="EnlargementDebate">[https://dgi.umd.edu/research-impact/publications/evaluating-nato-enlargement-scholarly-debates-policy-implications-and ''Evaluating NATO Enlargement: Scholarly Debates, Policy Implications, and Roads Not Taken''], University of Maryland.</ref> Guon analyses lizze de klam op de stabilisearjende en ynstitúsjonele betsjutting fan de útwreiding foar de Midden- en East-Jeropeeske steaten, wylst oare auteurs beklamje dat de útwreiding bydroegen hat oan de ferslechtering fan de relaasjes mei Ruslân.<ref name="EnlargementDebate" /><ref name="Shifrinson" /> Oer de fraach hoe grut de ynfloed fan de NATO-útwreiding op it lettere Russyske bûtenlânsk belied west hat, bestiet gjin ienriedige wittenskiplike konklúzje.<ref name="EnlargementDebate" /> Ek de militêre operaasjes yn Kosovo en Lybje hawwe ta juridyske en historiografyske diskusjes laat.<ref name="Simma" /><ref name="Joyner" /><ref name="Ulfstein" /> By Kosovo giet it benammen om de fraach nei de legaliteit en legitimiteit fan in militêre yntervinsje sûnder eksplisite foarôfgeande tastimming fan de FN-Feilichheidsried.<ref name="Simma" /><ref name="KosovoCommission" /> By Lybje giet it debat ûnder oare oer de fraach yn hoefier't de militêre útfiering fan it mandaat ta beskerming fan boargers gearfoel mei, of fierder gie as, it doel om it rezjym fan Gaddafi ôf te setten.<ref name="Ulfstein" /> == List fan NATO operaasjes == * [[Kosovo Force]] (KFOR) * [[NATO Mission Iraq]] * [[Operation Sea Guardian]] * NATO-aktiviteit yn de [[Egeyske See]] == Sjoch ek == * [[Feriene Naasjes]] * [[International Security Assistance Force]] * [[Siktaris-Generaal fan de NATO]] == Keppelings om utens == * [https://www.nato.int/ Webstee fan de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:NATO| ]] [[Kategory:Kâlde Kriich]] [[Kategory:Militêr bûnsgenoatskip]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1949]] 21spevpv85a3h74vts7pxj05sltezkd 0 18583 1240441 1193789 2026-09-10T21:03:02Z Agaath 13842 bestand toegevoegd 1240441 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Sjoerd Bottema.jpg|thumb|right|300px|''Sjoerd Bottema in 2019'']] [[Ofbyld:Sjoerd Bottema Tresoar 7.jpg|thumb|right|300px|''Sjoerd Bottema'']] '''Sjoerd Bottema''' ([[Raerd]], [[16 augustus]] [[1948]]) is in Frysk skriuwer út [[Weidum]]. Hy wie learaar Frysk en Nederlânsk yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Hy spilet toaniel en wurke mei oan it [[iepenloftspul]] yn [[Iepenloftspul Jorwert|Jorwert]]. == Bibliografy == * ''Broei' berneferhaal'', ([[1991]]) * ''It Nachtboek'', ( 1991) * '''Knyflok en reidmannen' ([[1994]])'', ien ferhaal fan dizze bondel * ''It fertriet fan dokter Kildare. Ferhalen út Westerwierrum'', ([[1994]]) * ''Neaken as in ierdbei'', ([[1998]]) * ''It aai fan Siderius : In ynspekteur Hofstra mystearje'', ([[2001]]) * ''De stien'' (mei [[Baukje Wytsma]], boekewikegeskink), ([[2006]]) * ''It piipjen fan de proai'', ([[2009]]) * ''De grize oer de grouwe - Duvelske streken'', mei bewurkingen fan âlde folksferhalen. Sjoerd Bottema krige de [[Rely Jorritsmapriis]] foar de ferhalen: * ''Nachtsuster Linda en it fertriet fan dokter Kildare'' ([[1991]]) * ''White Christmas'' ([[1992]]) * ''It tredde ferhaal'' ( [[1993]]) * ''Total Loss'' ([[2020]]) * ''De sjongende ridder'' (2020) == Keppeling om utens == * [https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9bc Sjoerd Bottema by sirkwy.] {{DEFAULTSORT:Bottema, Sjoerd}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk romanskriuwer]] [[Kategory:Frysk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Frysk misdieskriuwer]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk toanielakteur]] [[Kategory:Persoan berne yn Raerd]] [[Kategory:Weidum]] [[Kategory:Persoan berne yn 1948]] p8sf38tqwvpgzso7jfaghiql5rsrc6p 0 24583 1240466 1086370 2026-09-11T07:30:39Z Kening Aldgilles 167 Dizze man fertsjinne wol wat mear omtinken 1240466 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Simon_Abbes_Gabbema_(1628-88)._Geschiedschrijver_van_Friesland_te_Leeuwarden,_SK-A-4601.jpg|thumb|Postúm portret fan Simon Abbes Gabbema troch [[Arnoud van Halen]], makke tusken 1700 en 1732 nei in ûnbekend foarbyld.<ref name="Rijksmuseum">[https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/object/Simon%2BAbbes%2BGabbema%2B%281628-88%29.%2BGeschiedschrijver%2Bvan%2BFriesland%2Bte%2BLeeuwarden--5af85981cf4acb4cca0e3b95dd512777 ''Simon Abbes Gabbema (1628-88). Geschiedschrijver van Friesland te Leeuwarden''], Rijksmuseum.</ref>]] '''Simon Abbes Gabbema''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], doopt [[19 oktober]] [[1628]] – dêre, begroeven [[25 juny]] [[1688]]) wie in Frysk skiedskriuwer, letterkundige, útjouwer en samler fan histoaryske hânskriften.<ref name="Repertorium">[https://www.dbnl.org/tekst/hait001repe01_01/hait001repe01_01_0259.php Eco Haitsma Mulier en Anton van der Lem, ''Repertorium van geschiedschrijvers in Nederland 1500-1800'', lemma 176: Simon Abbes Gabbema], 1990.</ref> Fan 1659 oant syn dea wie er lânsskiedskriuwer fan Fryslân.<ref name="Repertorium" /> Hy sammele in grut tal histoaryske boarnen, Aldfryske rjochtshânskriften, steatsstikken en brieven en besoarge útjeften fan ferskate klassike en histoaryske teksten.<ref name="Nijdam">[https://doi.org/10.1163/18756719-12340077 Han Nijdam en Jorieke Savelkouls, ''The Manuscript Collection of the Frisian State Historian Simon Abbes Gabbema (1628–1688) from an Old Frisian Perspective''], ''Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik'' 77 (2017), s. 303–332.</ref><ref name="NNBW">[https://www.dbnl.org/tekst/molh003nieu06_01/molh003nieu06_01_0815.php Hajo Brugmans, ''Gabbema, Simon Abbes''], yn: P.J. Blok en P.C. Molhuysen (red.), ''Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek'', diel 6, 1924.</ref> Gabbema hie in bysûndere belangstelling foar de Fryske taal en ûnderhold nauwe kontakten mei [[Gysbert Japicx]].<ref name="Repertorium" /> Yn 1681 besoarge hy in twadde útjefte fan Japicx syn ''Friesche rymlerye''.<ref name="Rymlerye">[https://www.dbnl.org/tekst/japi001frie02_01/ ''Friesche rymlerye''], Gysbert Japicx, útjefte fan 1681, DBNL.</ref> == Libben en oplieding == Gabbema wie in soan fan Abbe Frederiks Gabbema en Aukje Hillebrants.<ref name="Nijdam" /><ref name="NNBW" /> Hy groeide op yn Ljouwert en gie dêr nei de Latynske skoalle.<ref name="NNBW" /> Tusken 1647 en 1651 studearre er oan ferskate universiteiten yn de Republyk, ûnder oare yn Grins, Utert en Leien.<ref name="Bremmer">[https://doi.org/10.1075/sihols.68.11bre Rolf H. Bremmer Jr., ''The First Grammar of Frisian (1681)''], yn: ''Diversions of Galway'', 1992.</ref> Syn ynskriuwing oan de Universiteit Leien yn 1651 is dokumintearre.<ref name="Repertorium" /> Hy lei him benammen ta op de klassike letteren, mar studearre ek rjochten.<ref name="Repertorium" /><ref name="Bremmer" /> Neffens letter ûndersyk helle er gjin universitêre graad.<ref name="Bremmer" /><ref name="NNBW" /> Al foar syn beneaming ta lânsskiedskriuwer wie Gabbema aktyf as útjouwer en dichter. Yn 1654 besoarge er in edysje fan it ''Satyricon'' fan [[Petronius]] en yn 1659 in útjefte fan wurk fan [[Catullus]], [[Tibullus]] en [[Propertius]].<ref name="VanDerAa">[https://www.dbnl.org/tekst/aa__001biog08_01/aa__001biog08_01_0009.php A.J. van der Aa, ''Simon Abbes Gabbema''], ''Biographisch woordenboek der Nederlanden'', diel 7, 1862.</ref><ref name="Bremmer" /> Hy skreau ek Nederlânsktalige poëzij, dy't ûnder oare yn de samling ''Klioos Kraam'' ferskynde.<ref name="NNBW" /> Om 1659 hinne ferskynde boppedat syn beriming fan it bibelske [[Heechliet]].<ref name="Bremmer" /> == Lânsskiedskriuwer fan Fryslân == Op 30 april 1659 beneamden de [[Steaten fan Fryslân]] Gabbema ta lânsskiedskriuwer fan Fryslân.<ref name="Repertorium" /> Hy folge Arnoldus Copius yn dat amt op en bleau it wurk oant syn dea yn 1688 dwaan.<ref name="NNBW" /> Troch syn amt hie hy tagong ta in grut tal boeken, brieven en oare dokuminten dy't ta it gewest hearden of troch eardere lânsskiedskriuwers sammele wiene.<ref name="NNBW" /><ref name="Bremmer" /> Syn earste grutte publikaasje as lânsskiedskriuwer wie in útjefte út 1661 fan de politike en histoaryske brieven fan [[Viglius]] oan [[Joachim Hoppers]].<ref name="Repertorium" /> Yn 1663 folge ''Epistolarum ab illustribus et claris viris scriptarum centuriae tres'', in samling fan trijehûndert brieven fan foaroansteande persoanen, dy't Gabbema foar in grut part út orizjinele hânskriften gearstald hie.<ref name="VanDerAa" /> Fan dat wurk ferskynde yn 1669 in útwreide twadde printinge.<ref name="VanDerAa" /><ref name="NNBW" /> Gabbema wurke jierrenlang oan in skiednis fan Ljouwert en Fryslân, mar krige dat wurk by syn libben net foltôge en publisearre.<ref name="NNBW" /><ref name="Repertorium" /> In oanset ta in skiednis fan Fryslân bleau yn hânskrift bewarre.<ref name="Repertorium" /> Syn skiednis fan Ljouwert waard nei syn dea troch Tobias Gutberleth útjûn as ''Verhaal van de stad Leeuwarden'' (1701).<ref name="Repertorium" /> Yn 1703 ferskynde it wurk ek ûnder de titel ''Historie van Friesland''.<ref name="Repertorium" /> == Hânskriftsamling == Gabbema sammele syn libben lang histoaryske dokuminten en hânskriften.<ref name="NNBW" /> Syn samling omfieme ûnder oare Fryske kroniken, âlde Fryske wetten, orizjinele en ôfskreaune steatsstikken, materiaal út kleasters, eigen hânskriften en in grutte kolleksje brieven fan foarsten, steatslju, gelearden en skriuwers.<ref name="NNBW" /> Ut modern ûndersyk docht bliken dat Gabbema foar it behâld fan midsiuwske Fryske boarnen fan grut belang west hat.<ref name="Nijdam" /> Hy hie alle op ien nei fan de tsjintwurdich bekende Westlauwersk-Aldfryske rjochtshânskriften út it hjoeddeiske Fryslân yn syn besit.<ref name="Nijdam" /> Dêrûnder wiene hânskriften mei unike of seldsume Aldfryske teksten.<ref name="Nijdam" /> Fan likernôch fjirtich Aldfryske oarkonden is de tekst allinnich bekend út ôfskriften dy't Gabbema makke hat.<ref name="Nijdam" /> Gabbema liende ek hânskriften fan oare gelearden en makke dêr sels folsleine of foar in part ôfskriften fan.<ref name="Nijdam" /> Fan bysûnder belang wie syn kontakt mei de taalgelearde [[Franciscus Junius]].<ref name="Nijdam" /> Junius makke by Gabbema in ôfskrift fan de letter ferlern giene [[Codex Unia]], in Aldfrysk rjochtshânskrift út de fyftjinde iuw.<ref name="Nijdam" /> Troch dat ôfskrift is in grut part fan de tekst fan de Codex Unia dochs bewarre bleaun.<ref name="Nijdam" /> Nei Gabbema syn dea bleau syn samling earst yn de famylje. Syn suster Walckje Gabbema liet de skriftlike neilittenskip nei har dea yn 1712 nei oan de bestjoerders fan it Old Burger-Weeshuis, dy't ek it Gabbema-gasthûs behearden.<ref name="NNBW" /> Yn 1854 waard de samling yn bewarring jûn oan it [[Keninklik Frysk Genoatskip]].<ref name="Eekhoff">[https://koninklijkfriesgenootschap.nl/de-vrije-fries/nummer-11-1868/ W. Eekhoff, ''Geschied- en Letterkundige Nalatenschap van Simon Abbes Gabbema, Historieschrijver van Friesland''], ''De Vrije Fries'' 11 (1868), s. 273–338.</ref> De kolleksje rekke letter oer ferskate ynstellingen ferspraat, mar in grut part fan de hânskriften wurdt tsjintwurdich by [[Tresoar]] bewarre.<ref name="Nijdam" /> == Gysbert Japicx en it Frysk == Gabbema hie grutte belangstelling foar de Fryske taal en de Aldfryske skriftlike tradysje.<ref name="Repertorium" /><ref name="Nijdam" /> Yn 1654 kaam er yn kontakt mei [[Gysbert Japicx]], dy't er by syn rûnte fan dichtjende gelearden beluts.<ref name="FryskeLiteratuer">[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Ph.H. Breuker e.o., ''Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822''], yn: ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', 2006.</ref> Harren briefwiksel begûn yn dat jier en duorre jierren.<ref name="Bremmer" /> Fan Japicx binne likernôch 25 brieven oan Gabbema bewarre bleaun; op ien nei binne dy yn it Frysk skreaun.<ref name="Bremmer" /> Ut de brieven docht bliken dat Gabbema Japicx boeken, gedichten en teksten fan oare skriuwers tastjoerde en him oantrune nij wurk te skriuwen.<ref name="Japicxbrieven">[https://www.dbnl.org/tekst/japi001frie02_01/japi001frie02_01_0118.php Gysbert Japicx, brieven oan Simon Abbes Gabbema], yn: ''Friesche rymlerye'', 1681.</ref><ref name="Nijdam" /> Japicx spriek Gabbema yn syn brieven gauris oan as ''greate stalke'', oftewol grutte freon.<ref name="Nijdam" /> Gabbema stjoerde Japicx ek in Fryske grammatika ta en frege him dêr syn miening oer.<ref name="Bremmer" /> Fyftjin jier nei de dea fan Japicx besoarge Gabbema yn 1681 in twadde útjefte fan de ''Friesche rymlerye''.<ref name="Rymlerye" /><ref name="Bremmer" /> Dêryn waarden ek de bewarre brieven fan Japicx oan Gabbema opnommen.<ref name="Rymlerye" /> It twadde diel begûn mei in ''Friesche Grammatica'' en befette ek Aldfrysk materiaal.<ref name="Bremmer" /> De grammatika is wol oan Gabbema taskreaun, mar syn auteurskip is net oantoand; taalkundich ûndersyk hat arguminten opsmiten foar de opfetting dat er de tekst net sels skreaun hat.<ref name="Bremmer" /> == Oare belangstelling == Njonken skiednis, taal en literatuer hold Gabbema him ek mei plantkunde dwaande.<ref name="VanDerAa" /> Yn 1686 ferskynde syn ''Friesche Lust-Gaarde ofte Boom-, Heester-, Bloem- en Kruyd-Waarande'', in wiidweidich wurk oer beammen, strûken, blommen en krûden.<ref name="Lustgaarde">[https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/object/Vrouw%2Bzit%2Bmet%2Btuingereedschap%2Ben%2Been%2Bbloempot%2Bop%2Bschoot%2Bonder%2Been%2Bboom--dc5d51592e8d97447ae192a598114cda Rijksmuseum, titelprent foar Simon Abbes Gabbema, ''Friesche Lust-Gaarde''], 1686.</ref> It wurk beskriuwt planten dy't yn de Nederlannen en omlizzende gebieten bekend wiene.<ref name="Lustgaarde" /> == Wurk == * ''Lyk-traanen gestort oover 't overlijden des hooghaghtbaaren, hoogh-beroemden heeren, heeren Gualteri Henrici Gualteri'' (1653)<ref name="DBNLauteur">[https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=gabb001 ''Simon Abbes Gabbema''], DBNL.</ref> * ''T. Petronii Arbitri Satyricon'' (besoarge útjefte, 1654)<ref name="VanDerAa" /> * ''Het Hooghe-Lied Salomons in rijm gestelt'' (om 1659)<ref name="Bremmer" /> * ''Catullus, Tibullus et Propertius, cum selectis variorum commentariis'' (besoarge útjefte, 1659)<ref name="VanDerAa" /> * ''Viglii Zwichemi ab Aytta Epistolae Politicae et Historicae ad Joachimum Hopperum'' (1661)<ref name="Repertorium" /> * ''Epistolarum ab illustribus et claris viris scriptarum centuriae tres'' (1663; útwreide werprintinge 1669)<ref name="VanDerAa" /> * ''Friesche rymlerye'' fan [[Gysbert Japicx]] (útwreide twadde útjefte, besoarge troch Gabbema, 1681)<ref name="Rymlerye" /> * ''Friesche Lust-Gaarde ofte Boom-, Heester-, Bloem- en Kruyd-Waarande'' (1686)<ref name="Lustgaarde" /> * ''Verhaal van de stad Leeuwarden'' (postúm, 1701)<ref name="Repertorium" /> * ''Historie van Friesland'' (postúm, 1703)<ref name="Repertorium" /> * ''Nederlandse watervloeden of naukeurige beschrijvinge van alle watervloeden'' (postúm, 1703)<ref name="Repertorium" /> * ''Leevens bescrijvingen van Sint Willibrord, Sint Bonifaas, Sint Aalberijk'' (postúm, 1703)<ref name="Repertorium" /> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> * {{EvF|Gabbema, Simon Abbes}} * {{Aut|J.J. Kalma}}, ''Repertorium Frieslands verleden'', Ljouwert 1955, s. 243. * W. Eekhoff, ''Geschied- en Letterkundige Nalatenschap van Simon Abbes Gabbema, Historieschrijver van Friesland'', ''De Vrije Fries'' 11 (1868), s. 273–338. * Eco Haitsma Mulier en Anton van der Lem, ''Repertorium van geschiedschrijvers in Nederland 1500-1800'', 1990. * Han Nijdam en Jorieke Savelkouls, ''The Manuscript Collection of the Frisian State Historian Simon Abbes Gabbema (1628–1688) from an Old Frisian Perspective'', ''Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik'' 77 (2017), s. 303–332. * Rolf H. Bremmer Jr., ''The First Grammar of Frisian (1681)'', 1992. }} {{DEFAULTSORT:Gabbema, Simon Abbes}} [[Kategory:Frysk skiedkundige]] [[Kategory:Frysk letterkundige]] [[Kategory:Frysk publisist]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1628]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1688]] c0cvbva6ss0670vorf5jnset07ny9n1 0 25716 1240398 1229829 2026-09-10T16:15:18Z Drewes 2754 [[]] 1240398 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Bulgakov1910s.jpg|thumb|Michail Bûlgakov]] '''Michail Afanasjevitsj Bûlgakov''' ([[Russysk]]: Михаил Афанасьевич Булгаков, sekuere transliteraasje: Michaïl Afanas'jevič Bulgakov) ([[Kiev]], [[15 maaie]] [[1891]] - [[Moskou]], [[10 maart]] [[1940]]) wie in Russysk [[skriuwer]]. Syn meast ferneamde wurk is de roman ''[[Master i Margarita]]'' ('De Master en Margarita'). {{stobbe|skriuwer}} == Keppeling om utens == * [http://bulgakow.chkebelski.de/index_e.html Michail Bûlgakov] * {{ru}}[http://www.bulgakov.ru/ www.bulgakov.ru], webside oer Bûlgakov en syn wurk * {{de}}{{en}}{{ru}}[http://bulgakow.chkebelski.de/index_e.html Mikhail Bûlgakov] * {{nl}}{{en}}{{ru}}[http://www.masterandmargarita.eu/nl/ Master en Margarita], webside mei wiidweidige ynformaasje oer de roman. {{Commonscat|Mikhail Bulgakov}} {{DEFAULTSORT:Bulgakov, Michail}} [[Kategory:Oekraynsk romanskriuwer]] [[Kategory:Oekraynsk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Oekraynsk fantasyskriuwer]] [[Kategory:Oekraynsk toanielskriuwer]] [[Kategory:Oekraynsk publisist]] [[Kategory:Oekraynsk konservatyf]] [[Kategory:Russysk romanskriuwer]] [[Kategory:Russysk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Russysk fantasyskriuwer]] [[Kategory:Russysk toanielskriuwer]] [[Kategory:Russysk publisist]] [[Kategory:Russysk konservatyf]] [[Kategory:Oekraynsk persoan fan Russysk komôf]] [[Kategory:Russysk persoan fan Oekraynsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1891]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1940]] d0686cezhq5piy15e3g6lmq0ts76a8z 0 25930 1240396 1042896 2026-09-10T15:58:30Z Drewes 2754 [[]] 1240396 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Anna May Wong (passport style photograph).jpg|thumb|right|''Anna May Wong, paspoartfoto, nedich foar wurkfergunning.'']] [[Ofbyld:AnnaMayWong2.jpg|thumb|right|''Anna May Wong'']] [[File:The Toll of the Sea (1922).webm|thumb|thumbtime=4|upright=1.5|''The Toll of the Sea'']] '''Anna May Wong''', berne as ''Wong Liu-tsong'' ([[Los Angeles]] ([[Kalifornje]]), [[3 jannewaris]] [[1905]] - [[Santa Monica (Kalifornje)]], [[3 febrewaris]] [[1961]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[aktrise]] fan [[Sina|Sineeske]] komôf. Fanwege diskriminaasje hie Wong it dreech om goede rollen te krijen. Har earste haadrol wie yn [[Hollywood]]'s earste kleurefilm, ''[[The Toll of the Sea]]'' ([[1921]]). Sy reizge ek in soad troch Jeropa om't se hope dêr mear rollen krije te kinnen. Anna May Wong stoar mei 56-jier oan in [[hertoanfal]]. == Filmografy (seleksje) == * 1919 - ''[[The Red Lantern]]'' * 1921 - ''[[The Toll of the Sea]]'' * 1924 - ''[[The Thief of Bagdad (1924)|De dief fan Bagdad]]'' * 1924 - ''[[Peter Pan (1924)|Peter Pan]]'' * 1927 - ''[[Why Girls Love Sailors]]'' * 1928 - ''[[Across to Singapore]]'' * 1929 - ''[[Piccadilly (film)|Piccadilly]]'' * 1931 - ''[[Daughter of the Dragon]]'' * 1932 - ''[[Shanghai Express]]'' * 1933 - ''[[A Study in Scarlet (1933)|A Study in Scarlet]]'' * 1934 - ''[[Chu Chin Chow]]'' * 1949 - ''[[Impact (film)|Impact]]'' * 1960 - ''[[Portrait in Black]]'' == Keppeling om utens == * {{en}}[http://www.annamaywongsociety.com The Anna May Wong Society Portal] * {{en}}[http://www.annamaywongsociety.com/blog Anna May Wong Lives!] - Anna May Wong Blog * {{en}}[http://www.myspace.com/theworldofannamaywong The World of Anna May Wong] - fanstee op MySpace * {{en}}[http://film.virtual-history.com/person.php?personid=638 Foto's fan Anna May Wong] {{DEFAULTSORT:Wong, Anna May}} [[Kategory:Amerikaansk model]] [[Kategory:Amerikaansk toanielakteur]] [[Kategory:Amerikaansk harkspulakteur]] [[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Amerikaansk stomme-filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Sineesk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1905]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1961]] esmgk1l7ecj2q2s7kvk5uu4imn6ohab 0 29133 1240428 1138956 2026-09-10T20:00:01Z RomkeHoekstra 10582 [[]] 1240428 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Sint-Fransiskusbasilyk | ôfbylding = 2023 Boalsert, Sint-Fransiskusbasilyk.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''De Fransiskusbasilyk yn 2023'' | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân vlag.svg|20px]] [[Súdwest Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Ofbyld:Bolsward flag.svg|20px]] [[Boalsert]] | adres = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_03_46.6_N_5_31_22.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53°03'N 5°31'E}} | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = [[Bisdom Grins-Ljouwert| Grins-Ljouwert]] | aartsbisdom = | patroanhillige = [[Fransiskus fan Assisi]] | status = [[basilica minor]] | arsjitekt = H.C. van de Leur | yngenieur = | boujier = 1934 | sloopjier = | boustyl = Ekspresjonisme | hichte = | monumintale status = [[Ofbyld:Monumentenbordje 2014.svg|12px]] [[ryksmonumint]] | monumintnûmer = [https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/512818 512818] | mapname = Boalsert-Sintrum | lat_deg = 53 | lat_min = 03 | lat_sec = 46.6 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 31 | lon_sec = 22.8 | lon_dir = E | webside = [http://www.franciscusbasiliek.nl/ Sint-Fransiskusbasilyk] }} De '''Sint-Fransiskustsjerke''' is in [[parochytsjerke]] yn [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], dy't wijd is oan 'e hillige [[Fransiskus fan Assisi]]. It ûntwerp fan 'e tsjerke is fan 'e út [[Nimwegen|Nymwegen]] ôfkomstige arsjitekt [[Hendrik Christiaan van de Leur|H.C. fan de Leur]]. Sûnt 2017 is de Sint-Fransiskustsjerke de earste [[basilica minor|basilyk]] yn Fryslân. == Skiednis == [[Ofbyld:20150611 Sint-Franciscus Sint-Franciscuskerk Bolsward.jpg|thumb|left||Gevelbyld fan Sint-Fransiskus.]] Oan 'e selde strjitte stiene eartiids oant de jierren 1932-1934 twa roomske tsjerken. De iene wie wijd oan Sint-Fransiskus en de oare, dy't in eintsje fierderop stie, oan [[Martinus fan Tours|Sint-Martinus]]. Beide tsjerken wiene [[Neogotyk|neogoatysk]] en waarden troch [[Fransiskanen]] betsjinne. Foardat de hjoeddeiske tsjerke boud waard, fusearren de twa [[parochy]]'s ta ien parochy. De nijbou fûn plak op 'e grûn fan 'e âlde Fransiskustsjerke, dy't foar dat doel ôfbrutsen waard. De Sint-Martinustsjerke bleau oant de wijing fan 'e nijbou yn gebrûk en waard letter brûkt as kapel fan 'e roomske HBS. By de ynrjochting fan 'e tsjerke waard in grut part fan 'e ynrjochting út de âlde tsjerken meinommen. Op 8 maaie 1934 fûn de wijing fan 'e nije en folle gruttere Fransiskustsjerke plak, dêr't ek [[Titus Brandsma]] by holp. Lykas de measte roomske tsjerken waard it ynterieur yn 'e jierren 1960 yn it ramt fan 'e troch de paus ôfkundige liturgyske fernijingen oanpast. De tsjerke krige in folksalter, dat mear de tsjerke yn skood waard. Yn 'e jierren 1980 waard der yn it ramt fan 'e sillichferklearring fan Titus Brandsma in kapel ynrjochte. As tarieding op 'e ferheffing ta basilyk krige de tsjerke op 28 maaie 2017 in nije [[Ambo|ambo]] yn 'e selde styl as it selebraasjealter. == Basilyk == Op 23 novimber [[2016]] is troch de [[Romeinske Kongregaasje foar de Godlike Earetsjinst]] út namme fan paus [[Fransiskus (paus)|Fransiskus]] oan 'e Fransiskustsjerke de earetitel fan ''[[basilica minor]]'' takend fanwegen de ferearing fan [[Marije fan Sânwâlden]] en de yn 2021 hillich ferklearre Titus Brandsma. Op 28 maaie 2017 fûn de ferheffing fan tsjerke ta basilyk mei in proklamaasjefiering plak.<ref>[http://bisdomgl.nl/st-franciscuskerk-bolsward-wordt-basiliek/ ''St. Franciscuskerk Bolsward wordt Basiliek''] Niis Bisdom Grins-Ljouwert d.d. 10 febrewaris 2017</ref> == Beskriuwing == [[Ofbyld:20150611 Sint-Franciscuskerk Bolsward.jpg|thumb|left|Ynterieur.]] De tsjerke is ûntwurpen yn 'e styl fan 'e [[Ekspresjonisme|ekspressionistyske]] bakstienarsjitektuer fan 'e Frânsman [[Paul Bellot]]. It giet om in [[krústsjerke]] mei [[transept]]en dy't deselde hichte hawwe as it [[Skip (tsjerke)|skip]]. Oan 'e bûtenkant binne de gevels sober útfierd. Yn 'e noardlike muorre fan it skip is de oarspronklike "earste stien" fan 'e ôfbrutsen Fransiskustsjerke út 1846 fan arsjitekt [[Theo Molkenboer]] te sjen. Oan 'e noardkant fan 'e gevel stiet in hege achtsidige toer mei in fan koper dutsen spits. Oan 'e súdkant fan 'e gevel is in lytsere toer. De [[sakristy]], in [[koeromgong|koaromgong]] en de bysakristy binne oan it koer fan 'e tsjerke útboud. Yn 'e tsjerke is de dragende konstruksje fan 'e bôgen sichtber litten, het dekbeskot is ôftimmere mei blau ferve hout. Wat opfalt binne de inoar krusende grutte bôgen. [[Ofbyld:20150611 Gebrandschilderde glazen Sint-Franciscuskerk Bolsward.jpg|thumb|260px|Brânskildere ramen fan Sint-Fransikus, de [[martlers fan Gorkum]], it [[Lêste Nachtmiel]] en it mirakel fan Amsterdam.]] De preekstoel is fan stien mitsele. Oarspronklik hie de Fransiskustsjerke plak foar 1200 parochianen. Hjoed-de-dei is der plak foar maksimaal 650 parochianen. == Us Leaffrou fan Sânwâlden == {{Apart|Us Leaffrou fan Sânwâlden}} Yn 'e tsjerke wurdt it 13e-iuwske [[Genedebyld|mirakelbyld]] fan [[Us Leaffrou fan Sânwâlden|Marije fan Sânwâlden]] fereare. It byld oerlibbe de [[Reformaasje]] en komt oarspronklik út it kleaster fan [[Starum]]. Foar de Reformaasje hie it byld in eigen kapel oan 'e krusing fan 'e Bruorrestrjitte en de Tsjerkestrjitte. Nei de Reformaasje bleau it byld foar skeining sparre en moast it ûnderdûke. Tsjintwurdich wurdt it byld yn de Fransiskusbasilyk bewarre. Yn 2015 waard de foar-reformatoaryske tradysje om Us Leaffrou fan Sânwâlden yn prosesje troch de stêd te dragen wer op 'e nij ynfierd.<ref>[https://www.rkactiviteiten.nl/index.php?id=29192&title=Maria-processie_Bolsward RK Activiteiten, ]</ref> == Oargel == It grutte oargel op 'e galerij waard troch de firma Vermeulen út [[Alkmar]] yn 'e eardere Sint-Martinustsjerke oan 'e Grutte Dijlakker boud. Jos Vermeulen ferhûze it ynstrumint nei de nijbou en boude it dêr wer op. Deselde oargelbouwer fergrutte it oargel yn 'e jierren 1960. Sûnt de tsjerke yn 1972 in [[koeroargel]] krige fan Verschueren, wurdt it grutte oargel net mear brûkt. == Keppeling om utens == * [https://www.orgelsite.nl/bolsward-st-franciscuskerk-hoofdorgel/ Orgelsite: disposysje grutte oargel] * [https://www.orgelsite.nl/bolsward-rk-sint-franciscuskerk-koororgel/ Orgelsite: disposysje koeroargel] {{boarnen|boarnefernijing= * [http://www.franciscusbasiliek.nl/geschiedenis-basiliek/ Side Fransiskusbasilyk] <references/> ---- {{Commonscat|Sint-Franciscuskerk (Bolsward)|Sint-Fransiskustsjerke, Boalsert}} }} {{DEFAULTSORT:Fransiskustsjerke (Boalsert)}} [[Kategory:Tsjerkegebou yn Boalsert]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Boalsert]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Basilyk yn Nederlân]] [[Kategory:Bouwurk út 1934]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Grins-Ljouwert]] nag4upckx0pr4wbxyauryxd3fr3a9gj 1240430 1240428 2026-09-10T20:05:29Z RomkeHoekstra 10582 noch in pear dinkjes. 1240430 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Sint-Fransiskusbasilyk | ôfbylding = 2023 Boalsert, Sint-Fransiskusbasilyk.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''De Fransiskusbasilyk yn 2023'' | lân = [[Ofbyld:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân vlag.svg|20px]] [[Súdwest Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Ofbyld:Bolsward flag.svg|20px]] [[Boalsert]] | adres = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_03_46.6_N_5_31_22.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53°03'N 5°31'E}} | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = [[Bisdom Grins-Ljouwert| Grins-Ljouwert]] | aartsbisdom = | patroanhillige = [[Fransiskus fan Assisi]] | status = [[basilica minor]] | arsjitekt = H.C. van de Leur | yngenieur = | boujier = 1934 | sloopjier = | boustyl = Ekspresjonisme | hichte = | monumintale status = [[Ofbyld:Monumentenbordje 2014.svg|12px]] [[ryksmonumint]] | monumintnûmer = [https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/512818 512818] | mapname = Boalsert-Sintrum | lat_deg = 53 | lat_min = 03 | lat_sec = 46.6 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 31 | lon_sec = 22.8 | lon_dir = E | webside = [http://www.franciscusbasiliek.nl/ Sint-Fransiskusbasilyk] }} De '''Sint-Fransiskustsjerke''' is in [[parochytsjerke]] yn [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], dy't wijd is oan 'e hillige [[Fransiskus fan Assisi]]. It ûntwerp fan 'e tsjerke is fan 'e út [[Nimwegen|Nymwegen]] ôfkomstige arsjitekt [[Hendrik Christiaan van de Leur|H.C. fan de Leur]]. Sûnt 2017 is de Sint-Fransiskustsjerke de earste [[basilica minor|basilyk]] yn Fryslân. == Skiednis == [[Ofbyld:20150611 Sint-Franciscus Sint-Franciscuskerk Bolsward.jpg|thumb|left||Gevelbyld fan Sint-Fransiskus.]] Oan 'e selde strjitte stiene eartiids oant de jierren 1932-1934 twa roomske tsjerken. De iene wie wijd oan Sint-Fransiskus en de oare, dy't in eintsje fierderop stie, oan [[Martinus fan Tours|Sint-Martinus]]. Beide tsjerken wiene [[Neogotyk|neogoatysk]] en waarden troch [[Fransiskanen]] betsjinne. Foardat de hjoeddeiske tsjerke boud waard, fusearren de twa [[Parochytsjerke|parochys]] ta ien parochy. De nijbou fûn plak op 'e grûn fan 'e âlde Fransiskustsjerke, dy't foar dat doel ôfbrutsen waard. De Sint-Martinustsjerke bleau oant de wijing fan 'e nijbou yn gebrûk en waard letter brûkt as kapel fan 'e roomske HBS. By de ynrjochting fan 'e tsjerke waard in grut part fan 'e ynrjochting út de âlde tsjerken meinommen. Op 8 maaie 1934 fûn de wijing fan 'e nije en folle gruttere Fransiskustsjerke plak, dêr't ek [[Titus Brandsma]] by holp. Lykas de measte roomske tsjerken waard it ynterieur yn 'e jierren 1960 yn it ramt fan 'e troch de paus ôfkundige liturgyske fernijingen oanpast. De tsjerke krige in folksalter, dat mear de tsjerke yn skood waard. Yn 'e jierren 1980 waard der yn it ramt fan 'e sillichferklearring fan Titus Brandsma in kapel ynrjochte. As tarieding op 'e ferheffing ta basilyk krige de tsjerke op 28 maaie 2017 in nije [[Ambo|ambo]] yn 'e selde styl as it selebraasjealter. == Basilyk == Op 23 novimber [[2016]] is troch de [[Romeinske Kongregaasje foar de Godlike Earetsjinst]] út namme fan paus [[Fransiskus (paus)|Fransiskus]] oan 'e Fransiskustsjerke de earetitel fan ''[[basilica minor]]'' takend fanwegen de ferearing fan [[Us Leaffrou fan Sânwâlden|Marije fan Sânwâlden]] en de op 15 maaie 2022 hillich ferklearre Titus Brandsma. Op 28 maaie 2017 fûn de ferheffing fan 'e tsjerke ta basilyk mei in proklamaasjefiering plak.<ref>[http://bisdomgl.nl/st-franciscuskerk-bolsward-wordt-basiliek/ ''St. Franciscuskerk Bolsward wordt Basiliek''] Niis Bisdom Grins-Ljouwert d.d. 10 febrewaris 2017</ref> == Beskriuwing == [[Ofbyld:20150611 Sint-Franciscuskerk Bolsward.jpg|thumb|left|Ynterieur.]] De tsjerke is ûntwurpen yn 'e styl fan 'e [[Ekspresjonisme|ekspressionistyske]] bakstienarsjitektuer fan 'e Frânsman [[Paul Bellot]]. It giet om in [[krústsjerke]] mei [[transept]]en dy't deselde hichte hawwe as it [[Skip (tsjerke)|skip]]. Oan 'e bûtenkant binne de gevels sober útfierd. Yn 'e noardlike muorre fan it skip is de oarspronklike "earste stien" fan 'e ôfbrutsen Fransiskustsjerke út 1846 fan arsjitekt [[Theo Molkenboer]] te sjen. Oan 'e noardkant fan 'e gevel stiet in hege achtsidige toer mei in fan koper bedutsen spits. Oan 'e súdkant fan 'e gevel is in lytsere toer. De [[sakristy]], in [[koeromgong|koaromgong]] en de bysakristy binne oan it koer fan 'e tsjerke útboud. Yn 'e tsjerke is de dragende konstruksje fan 'e bôgen sichtber litten, it tekbeskot is ôftimmere mei blau ferve hout. Wat opfalt binne de inoar krusende grutte bôgen. [[Ofbyld:20150611 Gebrandschilderde glazen Sint-Franciscuskerk Bolsward.jpg|thumb|260px|Brânskildere ramen fan Sint-Fransikus, de [[martlers fan Gorkum]], it [[Lêste Nachtmiel]] en it mirakel fan Amsterdam.]] De preekstoel is fan stien mitsele. Oarspronklik hie de Fransiskustsjerke plak foar 1200 parochianen. Hjoed-de-dei is der plak foar maksimaal 650 parochianen. == Us Leaffrou fan Sânwâlden == {{Apart|Us Leaffrou fan Sânwâlden}} Yn 'e tsjerke wurdt it 13e-iuwske [[Genedebyld|mirakelbyld]] fan [[Us Leaffrou fan Sânwâlden|Marije fan Sânwâlden]] fereare. It byld oerlibbe de [[Reformaasje]] en komt oarspronklik út it kleaster fan [[Starum]]. Foar de Reformaasje hie it byld in eigen kapel oan 'e krusing fan 'e Bruorrestrjitte en de Tsjerkestrjitte. Nei de Reformaasje bleau it byld foar skeining sparre en moast it ûnderdûke. Tsjintwurdich wurdt it byld yn de Fransiskusbasilyk bewarre. Yn 2015 waard de foar-reformatoaryske tradysje om Us Leaffrou fan Sânwâlden yn prosesje troch de stêd te dragen wer op 'e nij ynfierd.<ref>[https://www.rkactiviteiten.nl/index.php?id=29192&title=Maria-processie_Bolsward RK Activiteiten, ]</ref> == Oargel == It grutte oargel op 'e galerij waard troch de firma Vermeulen út [[Alkmar]] yn 'e eardere Sint-Martinustsjerke oan 'e Grutte Dijlakker boud. Jos Vermeulen ferhûze it ynstrumint nei de nijbou en boude it dêr wer op. Deselde oargelbouwer fergrutte it oargel yn 'e jierren 1960. Sûnt de tsjerke yn 1972 in [[koeroargel]] krige fan Verschueren, wurdt it grutte oargel net mear brûkt. == Keppeling om utens == * [https://www.orgelsite.nl/bolsward-st-franciscuskerk-hoofdorgel/ Orgelsite: disposysje grutte oargel] * [https://www.orgelsite.nl/bolsward-rk-sint-franciscuskerk-koororgel/ Orgelsite: disposysje koeroargel] {{boarnen|boarnefernijing= * [http://www.franciscusbasiliek.nl/geschiedenis-basiliek/ Side Fransiskusbasilyk] <references/> ---- {{Commonscat|Sint-Franciscuskerk (Bolsward)|Sint-Fransiskustsjerke, Boalsert}} }} {{DEFAULTSORT:Fransiskustsjerke (Boalsert)}} [[Kategory:Tsjerkegebou yn Boalsert]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Boalsert]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Súdwest-Fryslân]] [[Kategory:Basilyk yn Nederlân]] [[Kategory:Bouwurk út 1934]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it bisdom Grins-Ljouwert]] i788nja2pjvb06j1yjc2eg4qp0oe72x 6 30881 1240439 286096 2026-09-10T20:28:24Z Agaath 13842 This file is now on Wikimedia Commons at https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sjoerd_Bottema_Tresoar_7.jpg (moved with FileImporter). 1240439 wikitext text/x-wiki == Omskriuwing == Foto fan Jan Kalma fia Tresoar nei Oerlis http://fy.wikipedia.org/wiki/Wikipedy:Oerlisside/Argyf12#Gearwurking_Wikipedy.2FTresoar_.283.29 == Lisinsje: == {{Auteursrjocht standert}} {{NowCommons|Sjoerd Bottema Tresoar 7.jpg}} h2sdbr6hznab8pj9dhntw2m7d9lv5fz 0 47278 1240442 1001947 2026-09-11T01:02:21Z ~2026-49131-06 59721 1240442 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:112407-Harrods-DiannaDodiMemorial2.jpg|thumb|Diana en Dodi (1998), by Harrods]] '''Emad El-Din Mohamed Abdel Moneim Al-Fayed''' ([[Aleksandrje]], [[15 april]] [[1955]] — [[Parys]], [[31 augustus]] [[1997]]) wie de soan fan [[Mohamed Al-Fayed]]. Hy siet op it ''Institute Le Rosey'' yn [[Switserlân]]. Hy hâlde him benammen dwaande mei filmproduksjes; hy wie ien fan de produsinten fan de film ''Chariots of Fire'' ([[1981]]). Hy stoar by in autoûngemak yn [[Parys]] tegearre mei [[Diana, Prinses fan Wales]], wylst se efterneisitten waarden troch ''paparazzi''. Harren koarte relaasje kaam destiids yn opspraak doe't in oare frou kleemde dat se ferloofd west hie mei Dodi en dat sy dêrnei ferlitten wie foar Diana. Yn de media-gekte dy't útbruts nei it auto-ûngelok wienen der in soad spekulaasjes oer it karakter fan Dodi. Benammen syn kar fan froulik selskip en syn motiven om in relaasje oan te gean mei Diana waarden ûnder de loep nomd. Syn heit rjochte in monumint ta neitins fan Dodi en Diana op by [[Harrods]], dêr't hy de eigener fan wie. == Literatuer == * {{aut|Paul Burrell}} - ''Dicht bij Diana herinneringen van haar butler'', ( 2007 ) {{DEFAULTSORT:Fayed, Dodi}} [[Kategory:Egyptysk ûndernimmer]] [[Kategory:Egyptysk filmprodusint]] [[Kategory:Ingelsk filmprodusint]] [[Kategory:Ingelsk ûndernimmer]] [[Kategory:Egyptysk persoan fan Turksk komôf]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Egyptysk komôf]] [[Kategory:Ingelsk persoan fan Turksk komôf]] [[Kategory:Persoan dy't omkommen is by in ferkearsûngemak]] [[Kategory:Persoan berne yn 1955]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1997]] koem5wk6dwrbf3ipbiaknsvo1cd7fk8 0 138271 1240438 1215630 2026-09-10T20:27:41Z WakeUpSicily 59718 Ofbylding fan 'e gevel tafoege by de beskriuwing; kategory tafoege 1240438 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks katedraal | namme = Sint-Nikolaaskatedraal ''Cattedrale di San Nicolò'' | ôfbylding = Noto BW 2025-04-26 10-12-43 (cropped).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[File:Flag of Italy.svg|20px]] [[Itaalje]] | bestjoerlike ienheid 1 = regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sisylje]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = 96017 [[Noto]] | adres = Piazza del Municipio | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|36_53_29.76_N_15_4_15.53_E_scale:12500_type:landmark_region:IT|36° 53' N 15° 4' E}} | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = Noto | aartsbisdom = | patroanhillige = [[Nikolaas fan Myra]] | status = | arsjitekt = Rosario Gagliardi | yngenieur = | boujier = 1694-1776 | sloopjier = | boustyl = [[Barok (styl)|barok]] | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = [http://www.diocesinoto.it/diocesi_di_noto/rubriche/00022568_CATTEDRALE_DI_S._NICOL%C3%92.html Side bisdom] | mapname = Sisylje | mapwidth = | lat_deg = 36 | lat_min = 53 | lat_sec = 29.76 | lat_dir = N | lon_deg = 15 | lon_min = 4 | lon_sec = 15.53 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De Sint-Nikolaaskatedraal (''Cattedrale di San Nicolò'') is de katedraal fan it yn 1844 stifte bisdom Noto yn 'e [[Itaalje|Italjaanske]] tsjerkeregio Sisylje. De oan [[Nikolaas fan Myra]] wijde katedraal waard nei de [[ierdskodding]] fan 1693 yn 'e jierren 1694 oant 1776 op it nije plak fan 'e stêd as haadparochytsjerke (''chese madre'') fan Noto boud. Sûnt 2012 is de katedraal in ''[[basilica minor]]''. De katedraal makket diel út fan it wrâlderfgoed fan 'e letbarokke stêden fan 'e [[Val di Noto]]. == Beskriuwing en skiednis == [[Ofbyld:Cathedral of San Nicolò, Noto, Sicily.jpg|thumb|De barokke gevel mei de twillingtuorren en de brede trep.]] [[Ofbyld:Noto Cathedral-pjt4.jpg|thumb|left|Fresko's fan Oleg Sûpereko.]] De lange boutiid fan 'e neffens it ûntwerp fan Rosario Gagliardi boude en ûnder tafersjoch fan Bernardo Labisi foltôge tsjerke ferklearret it somtiden ûntbrekken fan gearhing yn 'e arsjitektuer en de yntroduksje fan [[Neoklassisisme|neoklassisistyske]] eleminten. Foar de katedraal leit in brede trep. Karakteristyk binne de twillingtuorren, de pylderrike gevel en in portaal mei sênes út it libben fan 'e benammen op Sisylje fereare hillige [[Corrado Confalonieri]], dy't de [[Beskermhillige|patroanhillige]] fan 'e stêd is. Yn in kapel yn it rjochter sydskip wurde de [[Relikwy|reliken]] fan Corrado Confalonieri yn in sulveren [[skryn]] bewarre. Op 13 maart 1996 stoarte in grut part fan 'e tsjerke yn. De skea wie grut: fjouwer pylders fan it súdlike diel fan it [[Skip (tsjerke)|skip]], ien fan 'e fjouwer pylders fan 'e koepel, it hiele dak en [[ferwulft]] fan it skip, trijefearnspart fan de [[Tamboer (boukunde)|tamboer]] mei de koepel de grutte koepel, it dak fan de súdlike earm fan it [[transept]] en in grut part fan it rjochter sydskip. Oarsaak wie eroazje, materiaalwargens en it net altiten goed útfieren fan reparaasjes. De restauraasje en rekonstruksje fan 'e katedraal fûn fan 1999 oant 2007 plak. Troch de ramp fan 1996 hawwe grutte dielen fan 'e katedraal in ienfâldich ynterieur. De yn Itaalje wenjende en wurkjende [[Ruslân|Russyske]] keunstner [[Oleg Sûpereko|Oleg Nikolajevitsj Sûpereko]] beskildere yn 2009 de koepel mei nije fresko's. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.lct-architettura.it/Restauri/&id=51 Side Laboratorio Città e Territorio s.r.l. Restauraasje katedraal] ---- {{Commonscat|Cathedral (Noto)|Katedraal fan Noto}} }} {{DEFAULTSORT:Noto, katedraal}} [[Kategory:Katedraal yn Itaalje]] [[Kategory:Bouwurk út de 18e iuw]] [[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Itaalje]] [[Kategory:Barok yn Itaalje]] tt184jppbrxqeqk4myc7xr751xhkb1h 1240448 1240438 2026-09-11T05:50:51Z RomkeHoekstra 10582 De juster tafoege ôfbylding ferwidere, dy foeget neat ta. Der stiet al in (bettere) ôfbylding yn 'e ynfoboks fan 'e gevel, en boppedat drukt de tafoege ôfbylding in oare ôfbylding - dy't wol wat tafoeget - nei ûnder. 1240448 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks katedraal | namme = Sint-Nikolaaskatedraal ''Cattedrale di San Nicolò'' | ôfbylding = Noto BW 2025-04-26 10-12-43 (cropped).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = [[File:Flag of Italy.svg|20px]] [[Itaalje]] | bestjoerlike ienheid 1 = regio | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Sicily.svg|20px]] [[Sisylje]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = 96017 [[Noto]] | adres = Piazza del Municipio | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|36_53_29.76_N_15_4_15.53_E_scale:12500_type:landmark_region:IT|36° 53' N 15° 4' E}} | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = Noto | aartsbisdom = | patroanhillige = [[Nikolaas fan Myra]] | status = | arsjitekt = Rosario Gagliardi | yngenieur = | boujier = 1694-1776 | sloopjier = | boustyl = [[Barok (styl)|barok]] | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = [http://www.diocesinoto.it/diocesi_di_noto/rubriche/00022568_CATTEDRALE_DI_S._NICOL%C3%92.html Side bisdom] | mapname = Sisylje | mapwidth = | lat_deg = 36 | lat_min = 53 | lat_sec = 29.76 | lat_dir = N | lon_deg = 15 | lon_min = 4 | lon_sec = 15.53 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De Sint-Nikolaaskatedraal (''Cattedrale di San Nicolò'') is de katedraal fan it yn 1844 stifte bisdom Noto yn 'e [[Itaalje|Italjaanske]] tsjerkeregio Sisylje. De oan [[Nikolaas fan Myra]] wijde katedraal waard nei de [[ierdskodding]] fan 1693 yn 'e jierren 1694 oant 1776 op it nije plak fan 'e stêd as haadparochytsjerke (''chese madre'') fan Noto boud. Sûnt 2012 is de katedraal in ''[[basilica minor]]''. De katedraal makket diel út fan it wrâlderfgoed fan 'e letbarokke stêden fan 'e [[Val di Noto]]. == Beskriuwing en skiednis == [[Ofbyld:Noto Cathedral-pjt4.jpg|thumb|left|Fresko's fan Oleg Sûpereko.]] De lange boutiid fan 'e neffens it ûntwerp fan Rosario Gagliardi boude en ûnder tafersjoch fan Bernardo Labisi foltôge tsjerke ferklearret it somtiden ûntbrekken fan gearhing yn 'e arsjitektuer en de yntroduksje fan [[Neoklassisisme|neoklassisistyske]] eleminten. Foar de katedraal leit in brede trep. Karakteristyk binne de twillingtuorren, de pylderrike gevel en in portaal mei sênes út it libben fan 'e benammen op Sisylje fereare hillige [[Corrado Confalonieri]], dy't de [[Beskermhillige|patroanhillige]] fan 'e stêd is. Yn in kapel yn it rjochter sydskip wurde de [[Relikwy|reliken]] fan Corrado Confalonieri yn in sulveren [[skryn]] bewarre. Op 13 maart 1996 stoarte in grut part fan 'e tsjerke yn. De skea wie grut: fjouwer pylders fan it súdlike diel fan it [[Skip (tsjerke)|skip]], ien fan 'e fjouwer pylders fan 'e koepel, it hiele dak en [[ferwulft]] fan it skip, trijefearnspart fan de [[Tamboer (boukunde)|tamboer]] mei de koepel de grutte koepel, it dak fan de súdlike earm fan it [[transept]] en in grut part fan it rjochter sydskip. Oarsaak wie eroazje, materiaalwargens en it net altiten goed útfieren fan reparaasjes. De restauraasje en rekonstruksje fan 'e katedraal fûn fan 1999 oant 2007 plak. Troch de ramp fan 1996 hawwe grutte dielen fan 'e katedraal in ienfâldich ynterieur. De yn Itaalje wenjende en wurkjende [[Ruslân|Russyske]] keunstner [[Oleg Sûpereko|Oleg Nikolajevitsj Sûpereko]] beskildere yn 2009 de koepel mei nije fresko's. {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.lct-architettura.it/Restauri/&id=51 Side Laboratorio Città e Territorio s.r.l. Restauraasje katedraal] ---- {{Commonscat|Cathedral (Noto)|Katedraal fan Noto}} }} {{DEFAULTSORT:Noto, katedraal}} [[Kategory:Katedraal yn Itaalje]] [[Kategory:Bouwurk út de 18e iuw]] [[Kategory:Roomsk-katolyk tsjerkegebou yn Itaalje]] [[Kategory:Barok yn Itaalje]] sqwwndrtz8urrji6sssf584ivqv8epe 10 157716 1240453 1194273 2026-09-11T06:37:19Z Kneppelfreed 2013 1240453 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both; margin:auto;" width="100%" ! align="center" width="2%" | [[Ofbyld:Flag of Groningen.svg|30px|border]] ! align="center" style="background:#ccccff" width="100%" |[[Iemsdelta]] ! align="center" width="2%" | [[Ofbyld:Flag of Eemsdelta.svg|30px|border]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="3" | '''Stêden''':<br>[[Appingedam]] • [[Delfsyl]] <br> |- style="text-align:right;" | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="3" | '''Doarpen''':<br>[[Bierum]] • [[Borgsweer (plak)|Borgsweer]] • [[Eenum]] • [[Farmsum]] • [[Garrelsweer]] • [[Garsthuizen]] • [[Godlinze]] • [[Holwierde]] • [[Huizinge]] • [[Krewerd]] • [[Leermens]] • [[Loppersum (Grinslân)|Loppersum]] • [[Losdorp]] • [[Medhuizen]] • [[Middelstum]] • [[Oosterwijtwerd]] • [[Opwierde]] • [[Seeryp (Grinslân)|Seeryp]] • [[Syldyk]] • [[Solwerd]] • [[Spijk (Grinslân)|Spijk]] • [[Startenhuizen]] <small>(foar in part)</small> • [[Stedum]] • [[Termunten]] • [[Termunterzijl]] • [[Tjamsweer]] • [[Toornwerd]] • [[Uitwierde]] • [[Wagenborgen]] • [[Westeremden]] • [[Westerwijtwerd]] • [[Winneweer]] <small>(foar in part)</small> • [[Wirdum (Grinslân)|Wirdum]] • [[Woldendorp]] • [['t Zandt (Grinslân)|'t&nbsp;Zandt]] <br> |- style="text-align:right;" | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="3" | '''Buorskippen & útbuorrens''':<br>[[Amsweer]] • [[Arwerd (Iemsdelta)|Arwerd]] • [[Baamsum]] • [[Biessum]] • [[Binnen Ae]] • [[Boerdam]] • [[Dallingeweer]] • [[Dekkershuizen]] • [[Dijkum]] • [[Eekwerd]] • [[Eekwerderdraai]] • [[Eelshuis]] • [[Fiemel]] • [[Fraamklap]] • [[Garreweer]] • [[Garsthuizervoorwerk]] • [[Geefsmeer]] • [[De Heemen]] • [[Hoeksmeer]] • [[Hoogwatum]] • [[Jukwerd]] • [[Kolhof]] • [[Kopaf]] • [[Krangeweer]] • [[Ideweer]] • [[Lalleweer]] • [[Langerijp]] • [[Laskwerd]] • [[Lesterhuis]] • [[Lutjerijp]] • [[Marsum (Grinslân)|Marsum]] • [[Merum (Loppersum)|Merum]] • [[Nansum]] • [[Nienhuis (Loppersum)|Nienhuis]] • [[Nieuwstad (Delfsyl)|Nieuwstad]] • [[Nooitgedacht (Delfsyl)|Nooitgedacht]] • [[Oldenklooster (Iemsdelta)|Oldenklooster]] • [[Oling]] • [[Opmeeden]] • [[De Palen (Loppersum)|De Palen]] • [[Polen]] <small>(foar in part)</small> • [[Rodeschool (Iemsdelta)|Rodeschool]] • [[Schaapbulten]] • [[Stork (Loppersum)|Stork]] • [[Terhorn]] • [[Tweehuizen]] • [[Uiteinde (Grinslân)|Uiteinde]] • [[Vierburen]] • [[Vierhuizen (Iemsdelta)|Vierhuizen]] • [[Wirdumerdraai]] • [['t Zandstervoorwerk]] • [[Zomerdijk (Iemsdelta)|Zomerdijk]] <br> |- style="text-align:right;" | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="3" | '''Eardere plakken''':<br>[[Heveskes]] • [[Naterij]] • [[Oterdum]] • [[Reide]] • [[Weiwerd]]<br> |- |colspan="3"|{{Bewurklinks|Berjocht:Iemsdelta}} |}<noinclude>[[Kategory:Berjocht: Navigaasje Gemeente Grinslân|Iemsdelta]]</noinclude> 8ridppiqznhokwf77e2kicwe0yaykzj 0 158620 1240387 1219520 2026-09-10T14:56:52Z Leopstm 33922 Nije brouwerij tafoege 1240387 wikitext text/x-wiki Yn de provinsje [[Fryslân]] binne der 46 aktive [[bierbrouwerij]]en (stân fan saken febrewaris 2026). Dit binne allegearre ambachtlike doarps-, steds- en mikrobrouwerijen. Guon fan dizze brouwerijen binne feriene yn in kollektyf [[CRAFT]]. Dit is in list fan Fryske brouwerijen: {{TOCright}} == 1 == * [[11Stijlenbier]] - [[Ljouwert]] == 8 == * [[Brouwerij 84]] - [[Wolvegea]] == A == * [[Admiraals Bierbrouwerij]] - [[Aldtsjerk]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2024) * [[Amelander Bierbrouwerij]] - [[Ballum]] ([[it Amelân]]) == B == * [[Broud Troch Freonen]] - [[Akkrum]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[Het BrouwDOK]] - [[Harns (stêd)|Harns]] * [[Brouwerij Bjuster]] - [[Grou (plak)|Grou]] * [[Brouwerij Bonifatius 754]] - [[Dokkum]] * [[Bierbrouwerij Bûsdoek]] - [[Burgum]] == D == * [[De Heer'n van Stellingwarf]] - Wolvegea * [[Brouwerij Diggelfjoer]] - Drachten * [[Brouwerij DIT Bier]] - [[Hollum]] * [[DÎJK Bier]] - [[Bûtenpost]] * [[Brouwerij Dogger]] - [[Húns]] * [[Brouwerij Dockum]] - Dokkum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) == F == * [[Fortuna Vlieland]] - [[East-Flylân]] ([[Flylân]]) * [[Brouwerij De Freonskip]] - Burgum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[De Friese Bierbrouwerij Us Heit B.V.]] - [[Boalsert]] == G == * [[Grutte Pier Brouwerij]] - [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] * [[Brouwerij Gudzekop]] - [[Goaiïngaryp]] == J == * Janneman Bieren - [[De Knipe]] * [[Jouster Bierbrouwerij]] - [[De Jouwer]] * [[JP Brouwt]] - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] == K == * King Cask - [[West-Skylge]] ([[Skylge]]) * [[Kleine Beer Brouwerij]] - [[De Lemmer]] * [[Brouwerij Koningshert]] - [[Drachten]] * [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden]] - Ljouwert == L == * Lariekoek Brouwers - [[Gytsjerk]] * [[Brouwerij Lev]] - Ljouwert (net mear aktyf) * [[Brouwerij Luehop]] - [[Midslân]] (Skylge) == M == * [[Marren Bier]] - De Jouwer * [[Mahabier Bierbrouwerij]] - [[Oerterp]] * [[Middelsee Folsgeare]] - [[Folsgeare]] == N == * [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]] - Drachten (net mear aktyf sûnt ein 2023) * [[Nordyk Brewing]] - Burgum == P == *[[Pigs & Bears Brewing Company]] - Wolvegea *[[ProZa Brouwers]] - [[Aldeboarn]] == R == *Reboelje - [[Smelle Ie]] (net mear aktyf) * [[Brouwerij Redbad]] - Ljouwert * [[Risico]] - [[Snits]] * [[Rotbier]] - [[De Rottefalle]] == S == * [[Skûtsjebier]] - [[Wynjewâld]] * [[Sneker Pypke]] - Snits * [[Stadsbrouwerij Leeuwarden]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Stadsbrouwerij Sneek]] - Snits == T == * [[Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker]] - West-Skylge (Skylge) * [[Terschellinger Bieren]] - [[Baaidunen]] (Skylge) * [[Tsjerkebier]] - [[Easterwierrum]] == V == * [[Brouwerij De Vakman]] - [[Frjentsjer]] == W == * [[Wâldpyk Brouwerij]] - [[Beetstersweach]] * [[Warhero Brewery]] - Ljouwert * [[De Walster]] - [[Hurdegaryp]] * [[De Wiere Wâldman]] - [[Burgum]] == Z == * [[Zwaluw Bierbrouwers]] - [[De Fochtel]] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Kultuer yn Fryslân]] 25ssf85k8qiwd3v37zu3arl7rbujshr 1240393 1240387 2026-09-10T15:51:49Z Leopstm 33922 1240393 wikitext text/x-wiki Yn de provinsje [[Fryslân]] binne der 46 aktive [[bierbrouwerij]]en (stân fan saken febrewaris 2026). Dit binne allegearre ambachtlike doarps-, steds- en mikrobrouwerijen. Guon fan dizze brouwerijen binne feriene yn in kollektyf [[CRAFT]]. Dit is in list fan Fryske brouwerijen: {{TOCright}} == 1 == * [[11Stijlenbier]] - [[Ljouwert]] == 8 == * [[Brouwerij 84]] - [[Wolvegea]] == A == * [[Admiraals Bierbrouwerij]] - [[Aldtsjerk]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2024) * [[Amelander Bierbrouwerij]] - [[Ballum]] ([[it Amelân]]) == B == * [[Broud Troch Freonen]] - [[Akkrum]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[Het BrouwDOK]] - [[Harns (stêd)|Harns]] * [[Brouwerij Bjuster]] - [[Grou (plak)|Grou]] * [[Brouwerij Bonifatius 754]] - [[Dokkum]] * [[Bierbrouwerij Bûsdoek]] - [[Burgum]] == D == * [[De Heer'n van Stellingwarf]] - Wolvegea * [[Brouwerij Diggelfjoer]] - Drachten * [[Brouwerij DIT Bier]] - [[Hollum]] * [[DÎJK Bier]] - [[Bûtenpost]] * [[Brouwerij Dogger]] - [[Húns]] * [[Brouwerij Dockum]] - Dokkum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) == F == * [[Fortuna Vlieland]] - [[East-Flylân]] ([[Flylân]]) * [[Brouwerij De Freonskip]] - Burgum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[De Friese Bierbrouwerij Us Heit B.V.]] - [[Boalsert]] == G == * [[Grutte Pier Brouwerij]] - [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] * [[Brouwerij Gudzekop]] - [[Goaiïngaryp]] == J == * [[Janneman Bieren]] - [[De Knipe]] * [[Jouster Bierbrouwerij]] - [[De Jouwer]] * [[JP Brouwt]] - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] == K == * King Cask - [[West-Skylge]] ([[Skylge]]) * [[Kleine Beer Brouwerij]] - [[De Lemmer]] * [[Brouwerij Koningshert]] - [[Drachten]] * [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden]] - Ljouwert == L == * Lariekoek Brouwers - [[Gytsjerk]] * [[Brouwerij Lev]] - Ljouwert (net mear aktyf) * [[Brouwerij Luehop]] - [[Midslân]] (Skylge) == M == * [[Marren Bier]] - De Jouwer * [[Mahabier Bierbrouwerij]] - [[Oerterp]] * [[Middelsee Folsgeare]] - [[Folsgeare]] == N == * [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]] - Drachten (net mear aktyf sûnt ein 2023) * [[Nordyk Brewing]] - Burgum == P == *[[Pigs & Bears Brewing Company]] - Wolvegea *[[ProZa Brouwers]] - [[Aldeboarn]] == R == *Reboelje - [[Smelle Ie]] (net mear aktyf) * [[Brouwerij Redbad]] - Ljouwert * [[Risico]] - [[Snits]] * [[Rotbier]] - [[De Rottefalle]] == S == * [[Skûtsjebier]] - [[Wynjewâld]] * [[Sneker Pypke]] - Snits * [[Stadsbrouwerij Leeuwarden]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Stadsbrouwerij Sneek]] - Snits == T == * [[Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker]] - West-Skylge (Skylge) * [[Terschellinger Bieren]] - [[Baaidunen]] (Skylge) * [[Tsjerkebier]] - [[Easterwierrum]] == V == * [[Brouwerij De Vakman]] - [[Frjentsjer]] == W == * [[Wâldpyk Brouwerij]] - [[Beetstersweach]] * [[Warhero Brewery]] - Ljouwert * [[De Walster]] - [[Hurdegaryp]] * [[De Wiere Wâldman]] - [[Burgum]] == Z == * [[Zwaluw Bierbrouwers]] - [[De Fochtel]] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Kultuer yn Fryslân]] jxfmr3o0z1wmjfs811ud63a0lhc2ab6 1240400 1240393 2026-09-10T16:44:35Z Leopstm 33922 Nije brouwerij tafoege 1240400 wikitext text/x-wiki Yn de provinsje [[Fryslân]] binne der 48 aktive [[bierbrouwerij]]en (stân fan saken septimber 2026). Dit binne allegearre ambachtlike doarps-, steds- en mikrobrouwerijen. Guon fan dizze brouwerijen binne feriene yn in kollektyf [[CRAFT]]. Dit is in list fan Fryske brouwerijen: {{TOCright}} == 1 == * [[11Stijlenbier]] - [[Ljouwert]] == 8 == * [[Brouwerij 84]] - [[Wolvegea]] == A == * [[Admiraals Bierbrouwerij]] - [[Aldtsjerk]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2024) * [[Amelander Bierbrouwerij]] - [[Ballum]] ([[it Amelân]]) == B == * [[Broud Troch Freonen]] - [[Akkrum]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[Het BrouwDOK]] - [[Harns (stêd)|Harns]] * [[Brouwerij Bjuster]] - [[Grou (plak)|Grou]] * [[Brouwerij Bonifatius 754]] - [[Dokkum]] * [[Bierbrouwerij Bûsdoek]] - [[Burgum]] == D == * [[De Heer'n van Stellingwarf]] - Wolvegea * [[Brouwerij Diggelfjoer]] - Drachten * [[Brouwerij DIT Bier]] - [[Hollum]] * [[DÎJK Bier]] - [[Bûtenpost]] * [[Brouwerij Dogger]] - [[Húns]] * [[Brouwerij Dockum]] - Dokkum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) == F == * [[Fortuna Vlieland]] - [[East-Flylân]] ([[Flylân]]) * [[Brouwerij De Freonskip]] - Burgum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[De Friese Bierbrouwerij Us Heit B.V.]] - [[Boalsert]] == G == * [[Grutte Pier Brouwerij]] - [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] * [[Brouwerij Gudzekop]] - [[Goaiïngaryp]] == J == * [[Janneman Bieren]] - [[De Knipe]] * [[Jouster Bierbrouwerij]] - [[De Jouwer]] * [[JP Brouwt]] - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] == K == * King Cask - [[West-Skylge]] ([[Skylge]]) * [[Kleine Beer Brouwerij]] - [[De Lemmer]] * [[Brouwerij Koningshert]] - [[Drachten]] * [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden]] - Ljouwert == L == * Lariekoek Brouwers - [[Gytsjerk]] * [[Brouwerij Lev]] - Ljouwert (net mear aktyf) * [[Brouwerij Luehop]] - [[Midslân]] (Skylge) == M == * [[Marren Bier]] - De Jouwer * [[Mahabier Bierbrouwerij]] - [[Oerterp]] * [[Middelsee Folsgeare]] - [[Folsgeare]] == N == * [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]] - Drachten (net mear aktyf sûnt ein 2023) * [[Nordyk Brewing]] - Burgum == P == *[[Pigs & Bears Brewing Company]] - Wolvegea *[[ProZa Brouwers]] - [[Aldeboarn]] == R == *Reboelje - [[Smelle Ie]] (net mear aktyf) * [[Brouwerij Redbad]] - Ljouwert * [[Risico]] - [[Snits]] * [[Rotbier]] - [[De Rottefalle]] == S == * [[Skûtsjebier]] - [[Wynjewâld]] * Sjoerd's Craft Beer - [[Ingelum]] * [[Sneker Pypke]] - Snits * [[Stadsbrouwerij Leeuwarden]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Stadsbrouwerij Sneek]] - Snits == T == * [[Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker]] - West-Skylge (Skylge) * [[Terschellinger Bieren]] - [[Baaidunen]] (Skylge) * [[Tsjerkebier]] - [[Easterwierrum]] == V == * [[Brouwerij De Vakman]] - [[Frjentsjer]] == W == * [[Wâldpyk Brouwerij]] - [[Beetstersweach]] * [[Warhero Brewery]] - Ljouwert * [[De Walster]] - [[Hurdegaryp]] * [[De Wiere Wâldman]] - [[Burgum]] == Z == * [[Zwaluw Bierbrouwers]] - [[De Fochtel]] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Kultuer yn Fryslân]] aktj7gk72esas1b0tnhoqpt02g7e577 1240403 1240400 2026-09-10T17:07:39Z Leopstm 33922 1240403 wikitext text/x-wiki Yn de provinsje [[Fryslân]] binne der 48 aktive [[bierbrouwerij]]en (stân fan saken septimber 2026). Dit binne allegearre ambachtlike doarps-, steds- en mikrobrouwerijen. Guon fan dizze brouwerijen binne feriene yn in kollektyf [[CRAFT]]. Dit is in list fan Fryske brouwerijen: {{TOCright}} == 1 == * [[11Stijlenbier]] - [[Ljouwert]] == 8 == * [[Brouwerij 84]] - [[Wolvegea]] == A == * [[Admiraals Bierbrouwerij]] - [[Aldtsjerk]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2024) * [[Amelander Bierbrouwerij]] - [[Ballum]] ([[it Amelân]]) == B == * [[Broud Troch Freonen]] - [[Akkrum]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[Het BrouwDOK]] - [[Harns (stêd)|Harns]] * [[Brouwerij Bjuster]] - [[Grou (plak)|Grou]] * [[Brouwerij Bonifatius 754]] - [[Dokkum]] * [[Bierbrouwerij Bûsdoek]] - [[Burgum]] == D == * [[De Heer'n van Stellingwarf]] - Wolvegea * [[Brouwerij Diggelfjoer]] - Drachten * [[Brouwerij DIT Bier]] - [[Hollum]] * [[DÎJK Bier]] - [[Bûtenpost]] * [[Brouwerij Dogger]] - [[Húns]] * [[Brouwerij Dockum]] - Dokkum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) == F == * [[Fortuna Vlieland]] - [[East-Flylân]] ([[Flylân]]) * [[Brouwerij De Freonskip]] - Burgum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[De Friese Bierbrouwerij Us Heit B.V.]] - [[Boalsert]] == G == * [[Grutte Pier Brouwerij]] - [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] * [[Brouwerij Gudzekop]] - [[Goaiïngaryp]] == J == * [[Janneman Bieren]] - [[De Knipe]] * [[Jouster Bierbrouwerij]] - [[De Jouwer]] * [[JP Brouwt]] - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] == K == * King Cask - [[West-Skylge]] ([[Skylge]]) * [[Kleine Beer Brouwerij]] - [[De Lemmer]] * [[Brouwerij Koningshert]] - [[Drachten]] * [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden]] - Ljouwert == L == * Lariekoek Brouwers - [[Gytsjerk]] * [[Brouwerij Lev]] - Ljouwert (net mear aktyf) * [[Brouwerij Luehop]] - [[Midslân]] (Skylge) == M == * [[Marren Bier]] - De Jouwer * [[Mahabier Bierbrouwerij]] - [[Oerterp]] * [[Middelsee Folsgeare]] - [[Folsgeare]] == N == * [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]] - Drachten (net mear aktyf sûnt ein 2023) * [[Nordyk Brewing]] - Burgum == P == *[[Pigs & Bears Brewing Company]] - Wolvegea *[[ProZa Brouwers]] - [[Aldeboarn]] == R == *Reboelje - [[Smelle Ie]] (net mear aktyf) * [[Brouwerij Redbad]] - Ljouwert * [[Risico]] - [[Snits]] * [[Rotbier]] - [[De Rottefalle]] == S == * [[Skûtsjebier]] - [[Wynjewâld]] * [[Sjoerd's Craft Beer]] - [[Ingelum]] * [[Sneker Pypke]] - Snits * [[Stadsbrouwerij Leeuwarden]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Stadsbrouwerij Sneek]] - Snits == T == * [[Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker]] - West-Skylge (Skylge) * [[Terschellinger Bieren]] - [[Baaidunen]] (Skylge) * [[Tsjerkebier]] - [[Easterwierrum]] == V == * [[Brouwerij De Vakman]] - [[Frjentsjer]] == W == * [[Wâldpyk Brouwerij]] - [[Beetstersweach]] * [[Warhero Brewery]] - Ljouwert * [[De Walster]] - [[Hurdegaryp]] * [[De Wiere Wâldman]] - [[Burgum]] == Z == * [[Zwaluw Bierbrouwers]] - [[De Fochtel]] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Kultuer yn Fryslân]] qxtjk8ct85pu03qeud6wk801ky2avqj 1240404 1240403 2026-09-10T17:08:35Z Leopstm 33922 1240404 wikitext text/x-wiki Yn de provinsje [[Fryslân]] binne der 48 aktive [[bierbrouwerij]]en (stân fan saken septimber 2026). Dit binne allegearre ambachtlike doarps-, steds- en mikrobrouwerijen. Guon fan dizze brouwerijen binne feriene yn in kollektyf [[CRAFT]]. Dit is in list fan Fryske brouwerijen: {{TOCright}} == 1 == * [[11Stijlenbier]] - [[Ljouwert]] == 8 == * [[Brouwerij 84]] - [[Wolvegea]] == A == * [[Admiraals Bierbrouwerij]] - [[Aldtsjerk]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2024) * [[Amelander Bierbrouwerij]] - [[Ballum]] ([[it Amelân]]) == B == * [[Broud Troch Freonen]] - [[Akkrum]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[Het BrouwDOK]] - [[Harns (stêd)|Harns]] * [[Brouwerij Bjuster]] - [[Grou (plak)|Grou]] * [[Brouwerij Bonifatius 754]] - [[Dokkum]] * [[Bierbrouwerij Bûsdoek]] - [[Burgum]] == D == * [[De Heer'n van Stellingwarf]] - Wolvegea * [[Brouwerij Diggelfjoer]] - Drachten * [[Brouwerij DIT Bier]] - [[Hollum]] * [[DÎJK Bier]] - [[Bûtenpost]] * [[Brouwerij Dogger]] - [[Húns]] * [[Brouwerij Dockum]] - Dokkum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) == F == * [[Fortuna Vlieland]] - [[East-Flylân]] ([[Flylân]]) * [[Brouwerij De Freonskip]] - Burgum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[De Friese Bierbrouwerij Us Heit B.V.]] - [[Boalsert]] == G == * [[Grutte Pier Brouwerij]] - [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] * [[Brouwerij Gudzekop]] - [[Goaiïngaryp]] == J == * [[Janneman Bieren]] - [[De Knipe]] * [[Jouster Bierbrouwerij]] - [[De Jouwer]] * [[JP Brouwt]] - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] == K == * King Cask - [[West-Skylge]] ([[Skylge]]) * [[Kleine Beer Brouwerij]] - [[De Lemmer]] * [[Brouwerij Koningshert]] - [[Drachten]] * [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden]] - Ljouwert == L == * Lariekoek Brouwers - [[Gytsjerk]] * [[Brouwerij Lev]] - Ljouwert (net mear aktyf) * [[Brouwerij Luehop]] - [[Midslân]] (Skylge) == M == * [[Marren Bier]] - De Jouwer * [[Mahabier Bierbrouwerij]] - [[Oerterp]] * [[Middelsee Folsgeare]] - [[Folsgeare]] == N == * [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]] - Drachten (net mear aktyf sûnt ein 2023) * [[Nordyk Brewing]] - Burgum == P == *[[Pigs & Bears Brewing Company]] - Wolvegea *[[ProZa Brouwers]] - [[Aldeboarn]] == R == *Reboelje - [[Smelle Ie]] (net mear aktyf) * [[Brouwerij Redbad]] - Ljouwert * [[Risico]] - [[Snits]] * [[Rotbier]] - [[De Rottefalle]] == S == * [[Skûtsjebier]] - [[Wynjewâld]] * [[Sjoerd's Craft Beer|Sjoerd's Craft Beers]] - [[Ingelum]] * [[Sneker Pypke]] - Snits * [[Stadsbrouwerij Leeuwarden]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Stadsbrouwerij Sneek]] - Snits == T == * [[Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker]] - West-Skylge (Skylge) * [[Terschellinger Bieren]] - [[Baaidunen]] (Skylge) * [[Tsjerkebier]] - [[Easterwierrum]] == V == * [[Brouwerij De Vakman]] - [[Frjentsjer]] == W == * [[Wâldpyk Brouwerij]] - [[Beetstersweach]] * [[Warhero Brewery]] - Ljouwert * [[De Walster]] - [[Hurdegaryp]] * [[De Wiere Wâldman]] - [[Burgum]] == Z == * [[Zwaluw Bierbrouwers]] - [[De Fochtel]] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Kultuer yn Fryslân]] g0ve1xxgzu3qa2va13p8m9uwsfqjvqp 1240407 1240404 2026-09-10T17:13:22Z Leopstm 33922 1240407 wikitext text/x-wiki Yn de provinsje [[Fryslân]] binne der 48 aktive [[bierbrouwerij]]en (stân fan saken septimber 2026). Dit binne allegearre ambachtlike doarps-, steds- en mikrobrouwerijen. Guon fan dizze brouwerijen binne feriene yn in kollektyf [[CRAFT]]. Dit is in list fan Fryske brouwerijen: {{TOCright}} == 1 == * [[11Stijlenbier]] - [[Ljouwert]] == 8 == * [[Brouwerij 84]] - [[Wolvegea]] == A == * [[Admiraals Bierbrouwerij]] - [[Aldtsjerk]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2024) * [[Amelander Bierbrouwerij]] - [[Ballum]] ([[it Amelân]]) == B == * [[Broud Troch Freonen]] - [[Akkrum]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[Het BrouwDOK]] - [[Harns (stêd)|Harns]] * [[Brouwerij Bjuster]] - [[Grou (plak)|Grou]] * [[Brouwerij Bonifatius 754]] - [[Dokkum]] * [[Bierbrouwerij Bûsdoek]] - [[Burgum]] == D == * [[De Heer'n van Stellingwarf]] - Wolvegea * [[Brouwerij Diggelfjoer]] - Drachten * [[Brouwerij DIT Bier]] - [[Hollum]] * [[DÎJK Bier]] - [[Bûtenpost]] * [[Brouwerij Dogger]] - [[Húns]] * [[Brouwerij Dockum]] - Dokkum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) == F == * [[Fortuna Vlieland]] - [[East-Flylân]] ([[Flylân]]) * [[Brouwerij De Freonskip]] - Burgum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[De Friese Bierbrouwerij Us Heit B.V.]] - [[Boalsert]] == G == * [[Grutte Pier Brouwerij]] - [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] * [[Brouwerij Gudzekop]] - [[Goaiïngaryp]] == J == * [[Janneman Bieren]] - [[De Knipe]] * [[Jouster Bierbrouwerij]] - [[De Jouwer]] * [[JP Brouwt]] - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] == K == * King Cask - [[West-Skylge]] ([[Skylge]]) * [[Kleine Beer Brouwerij]] - [[De Lemmer]] * [[Brouwerij Koningshert]] - [[Drachten]] * [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden]] - Ljouwert == L == * Lariekoek Brouwers - [[Gytsjerk]] * [[Brouwerij Lev]] - Ljouwert (net mear aktyf) * [[Brouwerij Luehop]] - [[Midslân]] (Skylge) == M == * [[Marren Bier]] - De Jouwer * [[Mahabier Bierbrouwerij]] - [[Oerterp]] * [[Middelsee Folsgeare]] - [[Folsgeare]] == N == * [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]] - Drachten (net mear aktyf sûnt ein 2023) * [[Nordyk Brewing]] - Burgum == P == *[[Pigs & Bears Brewing Company]] - Wolvegea *[[ProZa Brouwers]] - [[Aldeboarn]] == R == *Reboelje - [[Smelle Ie]] (net mear aktyf) * [[Brouwerij Redbad]] - Ljouwert * [[Risico]] - [[Snits]] * [[Rotbier]] - [[De Rottefalle]] == S == * [[Skûtsjebier]] - [[Wynjewâld]] * [[Sjoerd's Craft Beers]] - [[Ingelum]] * [[Sneker Pypke]] - Snits * [[Stadsbrouwerij Leeuwarden]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Stadsbrouwerij Sneek]] - Snits == T == * [[Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker]] - West-Skylge (Skylge) * [[Terschellinger Bieren]] - [[Baaidunen]] (Skylge) * [[Tsjerkebier]] - [[Easterwierrum]] == V == * [[Brouwerij De Vakman]] - [[Frjentsjer]] == W == * [[Wâldpyk Brouwerij]] - [[Beetstersweach]] * [[Warhero Brewery]] - Ljouwert * [[De Walster]] - [[Hurdegaryp]] * [[De Wiere Wâldman]] - [[Burgum]] == Z == * [[Zwaluw Bierbrouwers]] - [[De Fochtel]] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Kultuer yn Fryslân]] 90tshfghydntxw8sl6g0327hw1o1okd 0 158660 1240460 1214288 2026-09-11T07:04:08Z Leopstm 33922 1240460 wikitext text/x-wiki Havenbrouwerij '''Het BrouwDOK''' op de Nieuwe Willemskade yn [[Harns (stêd)|Harns]] is miskien wol de iennichste bûtendykse [[Bierbrouwerij|brouwerij]] fan 'e wrâld. Der wurde eigen bieren broud dêr't eksperimintearjen in ûnderdiel fan de fyzje is. Sa is der in ''Wadden gin'' makke fan it bier dat net ferkocht wurde koe yn [[COVID-19|koroanatiid]]. Ek is men op "ekspedysje" gien troch bieren te brouwen mei yngrediïnten út ferskate lannen. De dream is om it seewetter út de [[Waadsee]] as boarne te brûken foar de brouwerij. De brouwerij is oansletten by [[CRAFT]]. == Skiednis == Bierkarmaster Gerard Ypenga broude yn 2010 op in souderkeamer oan de Baarsjesweg yn [[Amsterdam]] bier ûnder de namme ''Better Wetter / Probieren''. Yn 2012 waard de hannelsnamme wizige yn ''BrouwDOK'' (nei de Dokkade yn Harns) en waarden yn de lytse brouwerij fan Gerard, efter syn wenhûs, de earste kommersjele bieren broud. Troch romtegebrek ferhuze de brouwerij yn 2016 nei it Havenplein yn Harns, dêr't yn in âld Sineesk restaurant de brouwerij op 'e nij opboud waard, mei in priuwlokaal der by. Yn 2017 is de brouwerij ferhuze nei in grutte loads, bûtendyks oan de râne fan de Waadsee. Healweis 2018 is der in folautomatyske 20 hektoliter brou-ynstallaasje ynstallearre, begjin 2019 is it priuwlokaal "Het Proefdok" offisjeel iepene foar publyk. Yn 2020 waard de brouwerij útwreide mei ûnder oare 4 nije 20 hektoliter fergistingstanks. == Hjoed-de-dei == Yn 2021 waard it proeflokaal folslein ferboud; de earste ferdjipping jout in útsjoch op it Waad en de haven mei de brune float. By eltse brousesje wurdt der mar leafst 2000 liter bier broud, somtiden twa kear op in dei. Troch it tal fergistingstanks kin der algeduerigen broud wurde. Ek is it mooglik der bier nei eigen resept brouwe te litten. The Passion waard yn 2023 opfierd yn Harns, wêrby it proeflokaal in haadrol spiele as lokaasje foar meardere televyzjeopnames. Spesjaal foar dy Passion is de Passion IPA broud, dat allinnich op de taap te krijen wie. == Assortimint == Fêste bemanning * ''Amber (Captains Daughter)'' - amber ale * ''Slim Simmer'' - licht blond * ''Vlaams Paard'' - tripel (bêste tripel fan 2025 op Dutch Beer Challenge 2025) * ''Wad Weizen'' - Weizen * ''Ype'' - IPA (bêste Fryske simmerbier fan 2025 útroppen troch [[Ljouwerter Krante]]) * ''Roerwerk'' - zwaar blond * ''Slagschip Triple Weizen'' * ''Bries'' - pils * ''Sterke Yerke Blond'' - blûn Seeweardich bier * ''De Dokwerker'' - baltic porter * ''De Dude'' - imperial milk stout * ''Smook'' - Rauch Märzen Seizoenkrêften * ''Bolder bock'' - dubbel bock * ''Chocolade stout'' - stout * ''Sint'' - sûkelarje stout 4 Seasons IPA's (2025) * ''Session IPA - Springbreak'' * ''Session IPA - Ocean Rebellion'' * ''The Foghorn NEIPA'' - neipa * ''The Battleship Double IPA'' - IPA Wurde net mear broud: * ''De Dude Barrel Aged'' - waadripe yn de seeloft op fetten fan ''Heaven Hill'' en ''Chevas Regal'' * ''Barrel Aged Jamaicaans Rumvat'' - De Dude en Vlaams Paard waadripe op in Jamaikaansk Worthy Park Rum fet * ''Hophûn'' - Belgian IPA * ''Sail 2022'' - session IPA * ''Us Ale'' - American pale ale * ''Zeeson'' - saison * ''Spring aan wal'' - amber IPA * ''Noorderlicht'' - Farmhouse Ale (broud as collaboration brew mei brouwerij Baxbier út [[Grinslân]], brouwerij Jonge Beer út [[Drinte]] en Hollands Hophuis) * ''De Schenker'' - mild ale * ''India Pale Ale'' (expeditie India) * ''Witte Swaen'' - witbier Yn gearwurking mei oaren: * ''Brasshopper'' - IPA (yn gearwurking mei de band ''Broken Brass'') * ''Hazy IPA'' - NEIPA (yn gearwurking mei brouwerij Folkingebrew út [[Grins (stêd)|Grins]]) * ''Foggin' It Up Hazy IPA'' - tredde CRAFT MegaCollab tegearre mei [[Pigs & Bears Brewing Company|Pigs & Bears]] út [[Wolvegea]], Baxbier út Grins en Bierbrouwerij Wentersch ut Winterswyk * ''Double Ipa'' - DIPA (yn gearwurking mei brouwerij X-Brewing út Katwyk) Bieren yn opdracht: * ''Good Bye Good Boii'' - ôfskiebier fan brouwer Leon Rodermond * ''It Lulke Wiif'' - Read & Hitsich foar [[Brouwerij De Freonskip]] * ''Ut Spiegeltsje'' - blond (yn opdracht fan ''Brasserie Spiegelaar'' yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]) * ''Henri Willig bieren'' (yn opdracht fan tsiismakker ''Henri Willig'' yn Katwoude) * ''Potvis Spelt Blond'' foar Strandpaviljoen De Potvis yn [[Starum]] * Brout foar [[Stadsbrouwerij Sneek]] yn [[Snits]] * Brout ''De Toer triple'' foar [[Kleine Beer Brouwerij]] * ''Passion IPA'' * ''Balkster Spelt, Balkster Dubbel en Balkster Tripel'' - foar Supermerk PLUS yn [[Balk]] * ''Johannes Duhoux Dubbel'' - foar Restaurant Duhoux yn [[Wurdum]] * ''Bonno Duhoux Blond'' - foar Restaurant Duhoux yn Wurdum * ''Louis Duhoux Tripel'' - foar Restaurant Duhoux yn Wurdum * ''Brasshopper NEIPA'' - 10-jierrich jubileumbier fan de band ''Broken Brass'' * ''Pak 'm bij de Hals Frans Dubbel & Portret'' - projekt Match Rijksmuseum en gemeentemuseum Het Hannemahuis * ''Wad 'n Sjouwtsje Blond'' - foar it KNRM Stasjon yn Harns * ''Blonde Kip'' - foar kampeerterrein De Blauwe Haan yn Uffelte * ''Dutch Tulip bier'' - mei tulpebollen foar Dutch Tulip Beer * ''Sterke Yerke Blond'' - broud foar stipe oan ûndersyks- en omtinkenflot Sterke Yerke IV * ''Frisse Drûge Woarst'' ''-'' wytbier foar it 11Stijlenbier fan [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden|Brouwerij De Kroon op Leeuwarden]] (ien batch) * ''Grunneger Metworst'' - wytbier * ''SailWise 50 Tripel'' - foar SailWise yn [[Inkhuzen]] * ''SailWise Blond'' - foar SailWise yn Inkhuzen * ''SailWise Tripel'' - foar SailWise yn Inkhuzen * ''Wâldsmûk Blond'' - foar mienskipsprojekt Wâldsmûk * ''Franks Tripel'' - foar Hotel Restaurant Zwartewater yn [[Swartslús]] (waard eartiids broud troch [[Brouwerij Dockum]]) * ''Jubileumbier Double Mash Tripel'' - broud foar [[Brouwerij Koningshert]] yn [[Drachten]] yn ferbân mei it 10-jierrich bestean fan dy bierbrouwerij * ''De Heks van IJlst'' - blûn bier foar eetcafé De Uitherne út [[Drylts]] * ''De Kreet van Utherne'' - tripel foar eetcafé De Uitherne yn Drylts == Keppeling om utens == * [https://www.hetbrouwdok.nl/ Webstee fan Het BrouwDOK] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2012]] [[Kategory:Bedriuw yn Harns]] rh8taylffz16mifcnbe4p7r2r9q1cxq 0 158666 1240457 1214039 2026-09-11T06:49:27Z Leopstm 33922 Nij bier tafoege 1240457 wikitext text/x-wiki '''Brouwerij Bjuster''' is in [[bierbrouwerij]] yn it sintrum fan [[Grou (plak)|Grou]] mei in kapasiteit fan 1550 hektoliter op jierbasis. Brouwmaster en bierkarmaster Auke van der Veen broude al 35 jier foar himsels en yn opdracht fan tredden. == Skiednis == De brouwerij waard yn 2018 oprjochte mei de winsk in eigen bierke oan de gasten fan in noch te meitsjen hoarekagelegenheid foar te setten. Yn it begjin waard der wykliks broud yn de brouynstallaasje fan 300 liter en wiene der trije fergistingstanks. Letter waard it tal fergistingstanken útwreide, sadat der faker brouwen wurde koe. Yn 2020 waard ynvestearre yn in folslein nije brouynstallaasje, gisttanks en in bottelmasine. Mei dy útwreiding is de broukapasiteit ferhege nei 800 liter per batch en beskikt de brouwerij oer 12 x 800 liter en 6 x 600 liter fermintaasjetanks. == Hjoed == Njonken it útwreide eigen assortimint wurdt der ek broud foar tredden, sa as kafees en restaurants en kin der yn opdracht bier fan eigen resepten makke wurde. == Assortimint == * Bjuster Radler 10.0 * Bjuster Quadrupel * Bjuster Russian Imperial Stout * Bjuster Winter * Bjuster Lentebock * Bjuster Herfstbock * Bjuster Passie Weizen * Bjuster Tripel * Bjuster Saison * Bjuster Dubbel * Bjuster Wit * Bjuster Weizen * Bjuster Dortmunder * Bjuster IPA * Bjuster Porter * Bjuster Session IPA * Bjuster BlondBieren yn opdracht Bieren yn gearwurking * ''Wâldseiner Bier'' - blond (yn gearwurking mei Noorderbier - earder makke troch [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]]) * ''Oranje Bier'' - oranje kleurde Mexican lager (yn gearwurking mei Noorderbier) Bieren yn opdracht * Punkrock Mixtape #1 foar [[JP Brouwt]] * The Breewer Tripel foar Mitra Breeuwsma yn [[Fryslân]] * Reidsiler foar [[Marren Bier]] op [[De Jouwer]] * Swiere Brekker foar [[Marren Bier]] op De Jouwer * ''Slachtebier Sûnens'' - dunkelweizen foar Café de Ree yn [[Reahûs]] * ''Peizer Hopbel Blond'' - blûn foar dinercafé De Peizer Hopbel yn [[Peize]] * ''Peizer Hopbel Weizen'' - weizen foar dinercafé De Peizer Hopbel yn Peize * ''Peizer Hopbel Tripel'' - tripel foar dinercafé De Peizer Hopbel yn Peize * ''Peizer Hopbel Zwaar Blond'' - swier blûn foar dinercafé De Peizer Hopbel yn Peize * ''Woudster Oranje Tarwe Bier'' - yn opdracht fan [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden|Brouwerij De Kroon op Leeuwarden]] foar Grand Café 1834 fan Parkhotel Tjaarda op [[It Oranjewâld]] == Keppeling om utens == * [https://www.brouwerijbjuster.nl/ Webstee fan Brouwerij Bjuster] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij|Bjuster]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2018]] [[Kategory:Grou]] fbgvow6ayls8pyil64tc9gxk2d48npr 0 158925 1240454 1214265 2026-09-11T06:38:01Z Leopstm 33922 Nije bieren tafoege 1240454 wikitext text/x-wiki '''Tsjerkebier''' is in [[brouwerij]] yn it doarp [[Easterwierrum]] en is oprjochte yn 2018 troch de neven Sipke en Sipko Dotinga. De brouwerij is oansletten by [[CRAFT]]. De misje fan Tsjerkebier is it bliuwend gebrûk fan iuwenâlde tsjerken as 'beakens fan mienskipssin, ienzens en smûkens'. Elts glês stipet dit doel en it foarnimmen fan de brouwers. == Skiednis == De Dotinga's dielden in soad fyzjes oer de ôfnimmende mienskipssin yn de maatskippij, wylst dat it ferlet dêroan ûnfermindere grut is. Tagelyk rekke it yn ûnbrûk reitsjen fan de âlde Fryske tsjerken yn de doarpsmienskippen harren. Men krige de mooglikheid om de ynstallaasjes fan de brouwerij ''De 7 Deugden'' yn [[Amsterdam]] oer te nimmen. Der waard ûndersocht in brouwerij foar spesjaalbieren te fêstigjen yn in âlde Fryske [[tsjerke]], kombinearre mei in proeflokaal en in sosjale funksje. Mei help en stipe fan de Provinsje Fryslân binne der in soad mooglike lokaasjes besocht en besjoen, mar it fêstigjen fan in brouwerij yn in âlde tsjerke bliek logistyk en operasjoneel in komplekse opjefte te wêzen. Mids 2017 waard it âlde timmerfabryk fan it doarp Easterwierrum fûn om út ein te setten. Yn de maitiid fan 2018 binne de ynstallaasjes fan út Amsterdam nei Easterwierrum ferhuze en op 1 maaie 2018 binne de Dotinga's úteinset mei it brouwen fan de Tsjerkebieren. De brouwerij is iepene yn 2019. == Hjoed == De brouwerij hat in proeflokaal en der wurde rûnliedings jûn. Tsjerkebier hat ek in webwinkel. De brouwerij is ek beskikber as hierbrouwerij. == Assortimint == * ''Skynhillige'' - Light * ''Hillich Wetter'' - Weizenbier * ''Frijsinnige'' - Boekweit Blond * ''Lichte Preek'' - Blond * ''Dissipel'' - Amber Blond * ''Alderling'' - Dubbel * ''Swiere Dûmny'' - Tripel * ''Pûstertraper'' - Quadrupel * ''Kapelaan'' - Tropische Tripel * ''Kardinaal'' - Zware Blonde * ''Ingeltsje'' - Bock * ''Stoute Biskop'' - Stout * ''Frjemd Apostel'' - Dubbelbock == Bieren yn opdracht == * Swiere Brekker - tripel (yn opdracht fan [[Marren Bier]] op [[De Jouwer]]) * Foar [[Wâldpyk Brouwerij]] yn [[Beetstersweach]] * Foar [[Stadsbrouwerij Sneek]] yn [[Snits]] * Andromeda Swier Blond - 3 nôtenbier foar ''Waddenherberg The Friezinn'' yn [[De Westhoek|Westhoek]] * De Waaghals foar ''restaurant De Waag'' yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * De Waaghals Wit foar ''restaurant De Waag'' yn Ljouwert * Spulwike Bier Blond - jubileumbier 50 jier Spulwike yn de eartiidse gemeente [[Baarderadiel|Baarderadeel]] * Forza Bier Amber Blond - foar evenemint ''Forza'' fan ''Stop Energiestofwisselingsziekten'' fan ''Stichting Energy4All'' * Ús Wielde Blond - foar ''Stichting Dorpskerken Lollum en Waaksens'', ta behâld fan beide tsjerkgebouwen * W.S.S.F.S. Fryske Trypel foar de Wageningsk Studinte Selskip foar Fryske Stúdzje * Kop der Foor Quadrupel voor ''Syls Geluk'' yn [[Aldebiltsyl]] * Herryskopper Tripel (Heibel in een flesje) foar twa freonen út Noardeast Fryslân * Efeze Blond foar ''Turks restaurant Efeze'' yn Ljouwert * Foar [[In de Brouwerij]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]: ** Zaailander Boekweit Blond ** Zaailander Keller ** Zaailander Alt ** Zaailander Klimroos Tripel *Rye of Sunshine foar Gulden Triomfator Brewing Company út Uitgeest *Terschellinger Wilde Cranberry foar [[Terschellinger Bieren]] op [[Skylge]] *Gondel Blond - broud mei de lokale amateurbrouwers [[ProZa Brouwers]] út [[Aldeboarn]] *Foar ''Kaas bij de Harmonie'' út [[Warkum]]: **Workumer Blond **Amber Blond **Zwaar Blond **Dubbel **Tripel *Breinbreker Tripel (foar [[JP Brouwt]]) *Frisse Drûge Woarst ''-'' wytbier foar it 11Stijlenbier fan [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden|Brouwerij De Kroon op Leeuwarden]] (ien batch) *Vrijheidsbier IPA foar de Stichting Veteranen Comité Drachten ta eare fan 80 jier befrijing *Sweachster Bluswetter foar it brânwarkorps fan Beetstersweach *Skeane Toer blûn bier foar it 750-jierrich bestean fan it doarp [[Nijlân (Súdwest-Fryslân)|Nijlân]] *Foar Kiwanis Leeuwarden: **Kiwanis Koper **Kiwanis brons amber dûbel *Stiifkop Blond en Stiifkop Tripel foar in Fryske opdrachtjouwer *Foar de ''Hindelooper Kaaskamer'': **Hindelooper Zeevaarder - tripel **Hindelooper Kaaig - dûbel **It Kweade Wiif fan Hylpen - blûn *Wommelser Wyte Witbier foar it 150-jierrich bestean fan ''Grand Café It Reade Hynder'' yn [[Wommels]] *MoutriX (blûn bier) foar in 9e lustrum foar ''stúdzjeferiening I.C.T.S.V. Inter-Actief'' oan de Universiteit Twinte == Keppeling om utens == * [https://tsjerkebier.nl/ Webstee fan Tsjerkebier] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2018]] [[Kategory:Easterwierrum]] 85t4mgx6jryle08krd9svbiy2z1h38k 0 159416 1240456 1214266 2026-09-11T06:46:09Z Leopstm 33922 Nij bier tafoege 1240456 wikitext text/x-wiki '''Brouwerij de Kroon op Leeuwarden''' is in [[bierbrouwerij]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en is oprjochte yn 2014 troch Ulco de Jong. == Skiednis == Yn 2015 hat de brouwerij Huisbier.com lansearre, in inisjatyf mei de fokus op de ûntwikkeling fan húsbieren. De brouwerij hat yn de rin fan de jierren prizen wûn mei eigen bieren, mar ek mei bieren dy't hja yn opdracht broud ha. * ''Rosemary Porter'' wûn yn 2015 de titel ''Lekkerste huisbier van Nederland'' yn de kategory swier bier * ''Kammeraat'' is yn 2016 troch de ''World Beer Awards'' útroppen ta bêste stout fan Nederlân * ''Chef Mike'' helle yn 2017 it twadde plak by de ferkiezing fan it lekkerste húsbier fan Nederlân == Hjoed-de-dei == Under it konsept ''Bierconsepten'' kinne persoanen en bedriuwen harren eigen bier ûntwikkelje. Dêrnei wurde de bieren broud by oare brouwerijen. Foarbylden fan dizze konstruksje binne: * ''Chef Mike'' - Zeevenkel Blond: yn opdracht fan ''Restaurant De Waard van Dokkum'' yn [[Dokkum]] * ''Wad Wit'' - wytbier mei seewier: yn opdracht fan [[Brouwerij Bonifatius 754]] yn Dokkum * ''Skeef'' - fjouwer nôten bier: yn opdracht fan ''Drankenspeciaalzaak Jelle'' yn Ljouwert * ''Witte Rus'' - wytbier: yn opdracht fan ''Café De Rus'' yn Ljouwert * ''Knilles IPA'' - kofje IPA: yn opdracht fan ''Hotel en Grand Café Post Plaza'' yn Ljouwert * ''Acht Guldens'' - quadrupel: yn opdracht fan [[Brouwerij Bonifatius 754]] yn Dokkum * ''Maerte Saison'' - saison: yn opdracht fan [[Brouwerij Bonifatius 754]] yn Dokkum * ''Beck-Aff Brouw'' - fjouwer nôten Weizen: yn opdracht fan Hotel Restaurant Lunia yn [[Aldeberkeap]] * ''Rosemary Porter'' - porter yn opdracht fan ''Paddy O'Ryan'' yn Ljouwert * ''Klimroos Tripel'' - tripel yn opdracht fan [[In de Brouwerij]] yn Ljouwert Ulco de Jong ûntwikkelet resepten foar 11Stijlenbier, in inisjatyf fan Ljouwerter ûndernimmers dy't omtinken jaan wolle oan de rykheid fan bierstilen en oan typyske Fryske lekkernijen. De bieren waarden earder broud by [[Brouwerij Dockum]], mar hjoed-de-dei wurdt dat dien troch [[Het BrouwDOK]] yn [[Harns (stêd)|Harns]]. * ''Sûkerbôle -'' tripel * ''Frisse Drûge Woarst -'' wytbier * ''Sûkerlatte -'' blûn * ''Hoppy Oranjekoeke -'' IPA * ''Bearenburch Dûbel Bock'' - dûbelbokbier * ''Krûdkoeke Kölsch'' - kölsch == Assortimint == * ''Swiete Swiere'' - brousel fan ien kear (500 fleskes) * ''Cambier'' - Zwaar Blond * ''Kammeraat'' - Russian Imperial Stout * ''Stoutzen'' - Stout * ''Liwwadder Troebel Oebele'' - Quadrupel * ''Ferwerter blon''d - foar Bed & Breakfast Kroon van Marijn yn [[Ferwert]] * ''Ferwerter Gerstebier -'' foar Bed & Breakfast Kroon van Marijn yn Ferwert * ''Frommes Frysk Blond Bier'' - blûn bier foar it 10-jierrich jubileum fan Post-Plaza Hotel en Grand Café yn Ljouwert * ''Woudster Oranje Tarwe Bier'' - foar Grand Café 1834 fan Parkhotel Tjaarda yn [[it Oranjewâld]] (broud troch [[Brouwerij Bjuster]] yn [[Grou (plak)|Grou]]) == Keppeling om utens == * [https://www.dekroonopleeuwarden.frl Webstee fan Brouwerij de Kroon op Leeuwarden] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij|Kroon op Leeuwarden, Brouwerij de]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2014]] [[Kategory:Bedriuw yn Ljouwert]] ryu3rbtltvv2h4gerzje5zhbbh92030 0 159759 1240409 1198140 2026-09-10T17:16:41Z Leopstm 33922 Tikflaterkes fuorthelle 1240409 wikitext text/x-wiki '''Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker''' is in ''produksjebrouwerij'' yn [[West-Skylge]] en is oprjochte yn 2014. De brouwerij is oansletten by [[CRAFT]]. Oan de foet fan de Brandaris leit de earste Skylger Bierbrouwerij Schoemrakker, in inisjatyf fan Jetze de Beer, Jan-Sieko Mast en Piet Huisman. == Skiednis == Nei jierren fan tarieding fan 2008 ôf binne se yn 2014 echte begûn mei brouwen. It earste bier streamde yn de krystfakânsje fan 2014 út de taap. Yntusken is it bier te krijen yn tsientallen hoarekagelegenheden op it eilân Skylge. Sûnt 2020 hat de brouwerij in webshop foar onlineferkeap. == Hjoed == It brouwetter dat de brouwerij brûkt komt út it wetterwingebiet yn de Skylger dunen. Dit drinkwetter wurdt op 2 plakken wûn en bestiet út in swietwetterbel fan sa 'n 100 meter dik, driuwend op it djippere sâlte grûnwetter. Reinwetter wurdt troch de dunen filtere, en it wetter yn 'e bel is sa skjin, dat der amper ekstra suvering nedich is. De brouwerij leit oan de ''Zeevaartschoolstraat'', mei de tagong fia ytkafee Storm oan de Torenstraat, dat ek tsjinst docht as proeflokaal. == Assortimint == * ''Schoemrakker Brandaan'' - Donkerblond * ''Schoemrakker Halmblond'' - Blond * ''Schoemrakker Tjuster'' - Dubbel * ''Schoemrakker Bakje Doen?'' - Craft Series * ''Schoemrakker Duinbok'' - Herfstbok * ''Schoemrakker/King Cask'' - Tegearre == Keppeling om utens == * [http://www.schoemrakkerbierterschelling.nl Webstek fan Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2014]] [[Kategory:West-Skylge]] qmb6vec46ght6amitbu4qkrefgr3dof 0 159775 1240459 1207480 2026-09-11T07:01:55Z Leopstm 33922 Nije bieren tafoege 1240459 wikitext text/x-wiki '''Brouwerij Koningshert''' is in hierbrouwerij oan de Súdkade yn [[Drachten]] en is oprjochte yn 2015 troch Wilmer Woudwijk en Kees van der Heide. == Skiednis == De Drachtster brouwers bringe harren bieren op de merk ûnder de namme Koningshert en makken gebrûk fan de broufasiliteiten fan de [[Admiraals Bierbrouwerij]] yn [[Aldtsjerk]]. It earste bier waard yn augustus 2015 op de merk brocht. Yn 2016 waard de namme fan de brouwerij wizige fan Drachtsterbrouwers nei Brouwerij Koningshert. == Hjoed == Brouwerij Koningshert brout de bieren ''<nowiki/>'t Swurd'' en ''<nowiki/>'t Helmhout'' foar [[Skûtsjebier]] yn Wynjewâld. De brouwerij sit yn ''James’ Bistro & Bar'' yn Drachten. == Assortimint == * ''Koningshert Weizen'' * ''Cicho Amber Ale'' * ''Botanic'' * ''James' Witblond'' * ''James' Dunkelweizen'' * ''James' Porter Gingerbread Cookie'' * ''Drachtster Weizen'' - spesjale edysje foar [[Keningsdei]] en [[Befrijingsdei]] Bieren yn gearwurking *''Vi-king of Frisia'' - 150 flessen fan 75 sl yn gearwurking mei ''Yesterday Brewing'' út [[Apeldoarn]] Bieren yn opdracht *''Gleone Tryn'' - swier donkerblond (broud foar it doarp [[Smelle Ie]]) *''De Lege Wâlden 100 Jier Jubileumbier'' - broud ta gelegenheid fan it 100-jierrich bestean fan it skûtsje De Lege Wâlden *''Gepaste Trots Zwaar Blond'' - makke foar PAS Mestopslagsystemen yn Drachten *''Gummy Deer IPA'' - colab mei Puik Bieren út [[Apeldoarn]] yn ferbân mei it 10-jierrich bestean fan beide brouwerijen *''Jubileumbier Double Mash Tripel'' - broud troch [[Het BrouwDOK]] yn [[Harns (stêd)|Harns]] yn ferbân mei it 10-jierrich bestean fan de brouwerij *''De Oerrocker 2026 Edition'' - foar [[Oerrock]] yn [[Oerterp]] == Keppeling om utens == * [https://www.koningshert.nl/ Webstek fan Brouwerij Koningshert] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij|Koningshert]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2015]] [[Kategory:Bedriuw yn Drachten]] 3k06tu7qvt3f1iw6m134u2480rrkveg 10 161523 1240408 1210634 2026-09-10T17:15:37Z RomkeHoekstra 10582 fjild foar wapen tafoege. 1240408 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #f6c2b6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Eglise icone 2.svg|25px]] | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | head0_1 = {{#if:{{{wapen|}}}|Wapen}} | item0_1 = {{#if:{{{wapen|}}}|[[triem:{{{wapen}}}|{{#if:{{{wapenbreedte|}}}|{{{wapenbreedte}}}|100px}}|alt={{{wapentekst|Wapen}}}]]}} | kop1 = Lokaasje | head1_1 = lân | item1_1 = {{{lân|}}} | head1_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item1_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head1_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item1_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head1_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item1_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head1_5 = plak | item1_5 = {{{plak|}}} | head1_6 = adres | item1_6 = {{{adres|}}} | head1_7 = koördinaten | item1_7 = {{{koördinaten|}}} | kop2 = Tsjerklike&nbsp;gegevens | head2_1 = tsjerkegenoatskip | item2_1 = {{{tsjerkegenoatskip|}}} | head2_2 = bisdom | item2_2 = {{{bisdom|}}} | head2_3 = aartsbisdom | item2_3 = {{{aartsbisdom|}}} | head2_4 = patroanhillige | item2_4 = {{{patroanhillige|}}} | head2_5 = wijd oan | item2_5 = {{{wijd oan|}}} | head2_6 = status | item2_6 = {{{status|}}} | head2_7 = ôfstjitten | item2_7 = {{{ôfstjitten|}}} | head2_8 = hjoeddeiske&nbsp; funksje | item2_8 = {{{hjoeddeiske funksje|}}} | kop3 = Arsjitektuer | head3_1 = arsjitekt | item3_1 = {{{arsjitekt|}}} | head3_2 = yngenieur | item3_2 = {{{yngenieur|}}} | head3_3 = boujier | item3_3 = {{{boujier|}}} | head3_4 = sloopjier | item3_4 = {{{sloopjier|}}} | head3_5 = boustyl | item3_5 = {{{boustyl|}}} | head3_6 = hichte | item3_6 = {{{hichte|}}} | head3_7 = monumintale&nbsp;status | item3_7 = {{{monumintale status|}}} | head3_8 = monumintnûmer | item3_8 = {{{monumintnûmer|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Set01-church1.svg}}} |marksize={{{marksize|14}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = | adres = | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *Namme bestjoerlike ienheid 1 kin bygelyks de dielsteat of it lânsdiel wêze. *Namme bestjoerlike ienheid 2 kin bygelyks de provinsje wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 1). *Namme bestjoerlike ienheid 3 kin bygelyks de gemeente wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 2). [[Kategory:Ynfoboks Bouwurk|tsjerkegebou]] [[Kategory:Ynfoboks Religy|tsjerkegebou]] kb89c31crvx25su6w6vl0bisnebud9n 1240410 1240408 2026-09-10T17:21:17Z RomkeHoekstra 10582 noch in kear besykje. 1240410 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #f6c2b6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Eglise icone 2.svg|25px]] | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | image0 = {{#if:{{{wapen|}}}|{{{wapen}}}}} | caption0 = {{#if:{{{wapen|}}}|{{{wapentekst|Wapen fan 'e tsjerke}}}}} | kop1 = Lokaasje | head1_1 = lân | item1_1 = {{{lân|}}} | head1_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item1_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head1_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item1_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head1_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item1_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head1_5 = plak | item1_5 = {{{plak|}}} | head1_6 = adres | item1_6 = {{{adres|}}} | head1_7 = koördinaten | item1_7 = {{{koördinaten|}}} | kop2 = Tsjerklike&nbsp;gegevens | head2_1 = tsjerkegenoatskip | item2_1 = {{{tsjerkegenoatskip|}}} | head2_2 = bisdom | item2_2 = {{{bisdom|}}} | head2_3 = aartsbisdom | item2_3 = {{{aartsbisdom|}}} | head2_4 = patroanhillige | item2_4 = {{{patroanhillige|}}} | head2_5 = wijd oan | item2_5 = {{{wijd oan|}}} | head2_6 = status | item2_6 = {{{status|}}} | head2_7 = ôfstjitten | item2_7 = {{{ôfstjitten|}}} | head2_8 = hjoeddeiske&nbsp; funksje | item2_8 = {{{hjoeddeiske funksje|}}} | kop3 = Arsjitektuer | head3_1 = arsjitekt | item3_1 = {{{arsjitekt|}}} | head3_2 = yngenieur | item3_2 = {{{yngenieur|}}} | head3_3 = boujier | item3_3 = {{{boujier|}}} | head3_4 = sloopjier | item3_4 = {{{sloopjier|}}} | head3_5 = boustyl | item3_5 = {{{boustyl|}}} | head3_6 = hichte | item3_6 = {{{hichte|}}} | head3_7 = monumintale&nbsp;status | item3_7 = {{{monumintale status|}}} | head3_8 = monumintnûmer | item3_8 = {{{monumintnûmer|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Set01-church1.svg}}} |marksize={{{marksize|14}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = | adres = | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *Namme bestjoerlike ienheid 1 kin bygelyks de dielsteat of it lânsdiel wêze. *Namme bestjoerlike ienheid 2 kin bygelyks de provinsje wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 1). *Namme bestjoerlike ienheid 3 kin bygelyks de gemeente wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 2). [[Kategory:Ynfoboks Bouwurk|tsjerkegebou]] [[Kategory:Ynfoboks Religy|tsjerkegebou]] nnndolex4zz9rgsdjx355vc5afrzu0k 1240411 1240410 2026-09-10T17:27:05Z RomkeHoekstra 10582 Dan dit. 1240411 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #f6c2b6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Eglise icone 2.svg|25px]] | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | image0 = {{#if:{{{wapen|}}}|[[File:{{{wapen}}}|120px|center]]|{{{ôfbylding2|}}}}} | caption0 = {{#if:{{{wapen|}}}|{{{wapentekst|Wapen fan 'e tsjerke}}}|{{{ôfbyldingstekst2|}}}}} | kop1 = Lokaasje | head1_1 = lân | item1_1 = {{{lân|}}} | head1_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item1_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head1_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item1_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head1_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item1_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head1_5 = plak | item1_5 = {{{plak|}}} | head1_6 = adres | item1_6 = {{{adres|}}} | head1_7 = koördinaten | item1_7 = {{{koördinaten|}}} | kop2 = Tsjerklike&nbsp;gegevens | head2_1 = tsjerkegenoatskip | item2_1 = {{{tsjerkegenoatskip|}}} | head2_2 = bisdom | item2_2 = {{{bisdom|}}} | head2_3 = aartsbisdom | item2_3 = {{{aartsbisdom|}}} | head2_4 = patroanhillige | item2_4 = {{{patroanhillige|}}} | head2_5 = wijd oan | item2_5 = {{{wijd oan|}}} | head2_6 = status | item2_6 = {{{status|}}} | head2_7 = ôfstjitten | item2_7 = {{{ôfstjitten|}}} | head2_8 = hjoeddeiske&nbsp; funksje | item2_8 = {{{hjoeddeiske funksje|}}} | kop3 = Arsjitektuer | head3_1 = arsjitekt | item3_1 = {{{arsjitekt|}}} | head3_2 = yngenieur | item3_2 = {{{yngenieur|}}} | head3_3 = boujier | item3_3 = {{{boujier|}}} | head3_4 = sloopjier | item3_4 = {{{sloopjier|}}} | head3_5 = boustyl | item3_5 = {{{boustyl|}}} | head3_6 = hichte | item3_6 = {{{hichte|}}} | head3_7 = monumintale&nbsp;status | item3_7 = {{{monumintale status|}}} | head3_8 = monumintnûmer | item3_8 = {{{monumintnûmer|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Set01-church1.svg}}} |marksize={{{marksize|14}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = | adres = | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *Namme bestjoerlike ienheid 1 kin bygelyks de dielsteat of it lânsdiel wêze. *Namme bestjoerlike ienheid 2 kin bygelyks de provinsje wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 1). *Namme bestjoerlike ienheid 3 kin bygelyks de gemeente wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 2). [[Kategory:Ynfoboks Bouwurk|tsjerkegebou]] [[Kategory:Ynfoboks Religy|tsjerkegebou]] 77a74yub3pkan0ku4lhpbq6l36jgohe 1240412 1240411 2026-09-10T17:35:56Z RomkeHoekstra 10582 Sa nochris besykje. 1240412 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #f6c2b6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Eglise icone 2.svg|25px]] | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | kop1 = Lokaasje | head1_1 = lân | item1_1 = {{{lân|}}} | head1_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item1_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head1_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item1_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head1_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item1_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head1_5 = plak | item1_5 = {{{plak|}}} | head1_6 = adres | item1_6 = {{{adres|}}} | head1_7 = koördinaten | item1_7 = {{{koördinaten|}}} | kop2 = Tsjerklike&nbsp;gegevens | head2_1 = tsjerkegenoatskip | item2_1 = {{{tsjerkegenoatskip|}}} | head2_2 = bisdom | item2_2 = {{{bisdom|}}} | head2_3 = aartsbisdom | item2_3 = {{{aartsbisdom|}}} | head2_4 = patroanhillige | item2_4 = {{{patroanhillige|}}} | head2_5 = wijd oan | item2_5 = {{{wijd oan|}}} | head2_6 = status | item2_6 = {{{status|}}} | head2_7 = ôfstjitten | item2_7 = {{{ôfstjitten|}}} | head2_8 = hjoeddeiske&nbsp;funksje | item2_8 = {{{hjoeddeiske funksje|}}} | kop3 = Arsjitektuer | head3_1 = arsjitekt | item3_1 = {{{arsjitekt|}}} | head3_2 = yngenieur | item3_2 = {{{yngenieur|}}} | head3_3 = boujier | item3_3 = {{{boujier|}}} | head3_4 = sloopjier | item3_4 = {{{sloopjier|}}} | head3_5 = boustyl | item3_5 = {{{boustyl|}}} | head3_6 = hichte | item3_6 = {{{hichte|}}} | head3_7 = monumintale&nbsp;status | item3_7 = {{{monumintale status|}}} | head3_8 = monumintnûmer | item3_8 = {{{monumintnûmer|}}} | image0 = {{#if:{{{wapen|}}}|[[Triem:{{{wapen}}}|{{{wapenbreedte|100px}}}|center|alt={{{wapentekst|Wapen}}}]]|{{{ôfbylding2|}}}}} | caption0 = {{#if:{{{wapen|}}}|{{{wapentekst|Wapen fan 'e tsjerke}}}|{{{ôfbyldingstekst2|}}}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Set01-church1.svg}}} |marksize={{{marksize|14}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = | adres = | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *Namme bestjoerlike ienheid 1 kin bygelyks de dielsteat of it lânsdiel wêze. *Namme bestjoerlike ienheid 2 kin bygelyks de provinsje wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 1). *Namme bestjoerlike ienheid 3 kin bygelyks de gemeente wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 2). [[Kategory:Ynfoboks Bouwurk|tsjerkegebou]] [[Kategory:Ynfoboks Religy|tsjerkegebou]] n3nbe4m78jirpbfu394061bhsm3efur 1240413 1240412 2026-09-10T17:46:30Z RomkeHoekstra 10582 Noch ien kear besykje. 1240413 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #f6c2b6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Eglise icone 2.svg|25px]] | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | kop0 = {{#if:{{{wapen|}}}|Wapen}} | breed0 = {{#if:{{{wapen|}}}|<div style="display: flex; justify-content: center; align-items: center; background-color:#f8f9fa; padding:8px 5px; border:1px solid #ced4da;"><div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{wapen}}}|x85px|{{{wapentekst|Wapen}}}]]</div></div>}} | kop1 = Lokaasje | head1_1 = lân | item1_1 = {{{lân|}}} | head1_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item1_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head1_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item1_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head1_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item1_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head1_5 = plak | item1_5 = {{{plak|}}} | head1_6 = adres | item1_6 = {{{adres|}}} | head1_7 = koördinaten | item1_7 = {{{koördinaten|}}} | kop2 = Tsjerklike&nbsp;gegevens | head2_1 = tsjerkegenoatskip | item2_1 = {{{tsjerkegenoatskip|}}} | head2_2 = bisdom | item2_2 = {{{bisdom|}}} | head2_3 = aartsbisdom | item2_3 = {{{aartsbisdom|}}} | head2_4 = patroanhillige | item2_4 = {{{patroanhillige|}}} | head2_5 = wijd oan | item2_5 = {{{wijd oan|}}} | head2_6 = status | item2_6 = {{{status|}}} | head2_7 = ôfstjitten | item2_7 = {{{ôfstjitten|}}} | head2_8 = hjoeddeiske&nbsp;funksje | item2_8 = {{{hjoeddeiske funksje|}}} | kop3 = Arsjitektuer | head3_1 = arsjitekt | item3_1 = {{{arsjitekt|}}} | head3_2 = yngenieur | item3_2 = {{{yngenieur|}}} | head3_3 = boujier | item3_3 = {{{boujier|}}} | head3_4 = sloopjier | item3_4 = {{{sloopjier|}}} | head3_5 = boustyl | item3_5 = {{{boustyl|}}} | head3_6 = hichte | item3_6 = {{{hichte|}}} | head3_7 = monumintale&nbsp;status | item3_7 = {{{monumintale status|}}} | head3_8 = monumintnûmer | item3_8 = {{{monumintnûmer|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Set01-church1.svg}}} |marksize={{{marksize|14}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = | adres = | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *Namme bestjoerlike ienheid 1 kin bygelyks de dielsteat of it lânsdiel wêze. *Namme bestjoerlike ienheid 2 kin bygelyks de provinsje wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 1). *Namme bestjoerlike ienheid 3 kin bygelyks de gemeente wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 2). [[Kategory:Ynfoboks Bouwurk|tsjerkegebou]] [[Kategory:Ynfoboks Religy|tsjerkegebou]] 440hxlal8jjnprhzejhrdddn67njli8 1240414 1240413 2026-09-10T17:50:41Z RomkeHoekstra 10582 1240414 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #f6c2b6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Eglise icone 2.svg|25px]] | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | image0 = {{#if:{{{wapen|}}}|<div style="display: flex; justify-content: center; align-items: center; background-color:#f8f9fa; padding:8px 5px; border:1px solid #ced4da;"><div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{wapen}}}|x85px|{{{wapentekst|Wapen}}}]]</div></div>|{{{ôfbylding2|}}}}} | caption0 = {{#if:{{{wapen|}}}||{{{ôfbyldingstekst2|}}}}} | kop1 = Lokaasje | head1_1 = lân | item1_1 = {{{lân|}}} | head1_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item1_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head1_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item1_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head1_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item1_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head1_5 = plak | item1_5 = {{{plak|}}} | head1_6 = adres | item1_6 = {{{adres|}}} | head1_7 = koördinaten | item1_7 = {{{koördinaten|}}} | kop2 = Tsjerklike&nbsp;gegevens | head2_1 = tsjerkegenoatskip | item2_1 = {{{tsjerkegenoatskip|}}} | head2_2 = bisdom | item2_2 = {{{bisdom|}}} | head2_3 = aartsbisdom | item2_3 = {{{aartsbisdom|}}} | head2_4 = patroanhillige | item2_4 = {{{patroanhillige|}}} | head2_5 = wijd oan | item2_5 = {{{wijd oan|}}} | head2_6 = status | item2_6 = {{{status|}}} | head2_7 = ôfstjitten | item2_7 = {{{ôfstjitten|}}} | head2_8 = hjoeddeiske&nbsp;funksje | item2_8 = {{{hjoeddeiske funksje|}}} | kop3 = Arsjitektuer | head3_1 = arsjitekt | item3_1 = {{{arsjitekt|}}} | head3_2 = yngenieur | item3_2 = {{{yngenieur|}}} | head3_3 = boujier | item3_3 = {{{boujier|}}} | head3_4 = sloopjier | item3_4 = {{{sloopjier|}}} | head3_5 = boustyl | item3_5 = {{{boustyl|}}} | head3_6 = hichte | item3_6 = {{{hichte|}}} | head3_7 = monumintale&nbsp;status | item3_7 = {{{monumintale status|}}} | head3_8 = monumintnûmer | item3_8 = {{{monumintnûmer|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Set01-church1.svg}}} |marksize={{{marksize|14}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = | adres = | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *Namme bestjoerlike ienheid 1 kin bygelyks de dielsteat of it lânsdiel wêze. *Namme bestjoerlike ienheid 2 kin bygelyks de provinsje wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 1). *Namme bestjoerlike ienheid 3 kin bygelyks de gemeente wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 2). [[Kategory:Ynfoboks Bouwurk|tsjerkegebou]] [[Kategory:Ynfoboks Religy|tsjerkegebou]] 3j6tdcgswebz7e319hu94s9i3fbg4mu 1240415 1240414 2026-09-10T17:52:01Z RomkeHoekstra 10582 1240415 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #f6c2b6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Eglise icone 2.svg|25px]] | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | kop1 = {{#if:{{{wapen|}}}|Wapen}} | breed1 = {{#if:{{{wapen|}}}|<div style="display: flex; justify-content: center; align-items: center; background-color:#f8f9fa; padding:8px 5px; border:1px solid #ced4da;"><div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{wapen}}}|x85px|{{{wapentekst|Wapen}}}]]</div></div>}} | kop1 = Lokaasje | head1_1 = lân | item1_1 = {{{lân|}}} | head1_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item1_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head1_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item1_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head1_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item1_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head1_5 = plak | item1_5 = {{{plak|}}} | head1_6 = adres | item1_6 = {{{adres|}}} | head1_7 = koördinaten | item1_7 = {{{koördinaten|}}} | kop2 = Tsjerklike&nbsp;gegevens | head2_1 = tsjerkegenoatskip | item2_1 = {{{tsjerkegenoatskip|}}} | head2_2 = bisdom | item2_2 = {{{bisdom|}}} | head2_3 = aartsbisdom | item2_3 = {{{aartsbisdom|}}} | head2_4 = patroanhillige | item2_4 = {{{patroanhillige|}}} | head2_5 = wijd oan | item2_5 = {{{wijd oan|}}} | head2_6 = status | item2_6 = {{{status|}}} | head2_7 = ôfstjitten | item2_7 = {{{ôfstjitten|}}} | head2_8 = hjoeddeiske&nbsp;funksje | item2_8 = {{{hjoeddeiske funksje|}}} | kop3 = Arsjitektuer | head3_1 = arsjitekt | item3_1 = {{{arsjitekt|}}} | head3_2 = yngenieur | item3_2 = {{{yngenieur|}}} | head3_3 = boujier | item3_3 = {{{boujier|}}} | head3_4 = sloopjier | item3_4 = {{{sloopjier|}}} | head3_5 = boustyl | item3_5 = {{{boustyl|}}} | head3_6 = hichte | item3_6 = {{{hichte|}}} | head3_7 = monumintale&nbsp;status | item3_7 = {{{monumintale status|}}} | head3_8 = monumintnûmer | item3_8 = {{{monumintnûmer|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Set01-church1.svg}}} |marksize={{{marksize|14}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = | adres = | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *Namme bestjoerlike ienheid 1 kin bygelyks de dielsteat of it lânsdiel wêze. *Namme bestjoerlike ienheid 2 kin bygelyks de provinsje wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 1). *Namme bestjoerlike ienheid 3 kin bygelyks de gemeente wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 2). [[Kategory:Ynfoboks Bouwurk|tsjerkegebou]] [[Kategory:Ynfoboks Religy|tsjerkegebou]] ogm9io2zrcx5grqwki3y7fe9p4pyevj 1240417 1240415 2026-09-10T17:55:18Z RomkeHoekstra 10582 1240417 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #f6c2b6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Eglise icone 2.svg|25px]] | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | image0 = {{#if:{{{wapen|}}}|{{{wapen}}}|{{{ôfbylding2|}}}}} | caption0 = {{#if:{{{wapen|}}}|{{{wapentekst|Wapen}}}|{{{ôfbyldingstekst2|}}}}} | kop1 = Lokaasje | head1_1 = lân | item1_1 = {{{lân|}}} | head1_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item1_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head1_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item1_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head1_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item1_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head1_5 = plak | item1_5 = {{{plak|}}} | head1_6 = adres | item1_6 = {{{adres|}}} | head1_7 = koördinaten | item1_7 = {{{koördinaten|}}} | kop2 = Tsjerklike&nbsp;gegevens | head2_1 = tsjerkegenoatskip | item2_1 = {{{tsjerkegenoatskip|}}} | head2_2 = bisdom | item2_2 = {{{bisdom|}}} | head2_3 = aartsbisdom | item2_3 = {{{aartsbisdom|}}} | head2_4 = patroanhillige | item2_4 = {{{patroanhillige|}}} | head2_5 = wijd oan | item2_5 = {{{wijd oan|}}} | head2_6 = status | item2_6 = {{{status|}}} | head2_7 = ôfstjitten | item2_7 = {{{ôfstjitten|}}} | head2_8 = hjoeddeiske&nbsp;funksje | item2_8 = {{{hjoeddeiske funksje|}}} | kop3 = Arsjitektuer | head3_1 = arsjitekt | item3_1 = {{{arsjitekt|}}} | head3_2 = yngenieur | item3_2 = {{{yngenieur|}}} | head3_3 = boujier | item3_3 = {{{boujier|}}} | head3_4 = sloopjier | item3_4 = {{{sloopjier|}}} | head3_5 = boustyl | item3_5 = {{{boustyl|}}} | head3_6 = hichte | item3_6 = {{{hichte|}}} | head3_7 = monumintale&nbsp;status | item3_7 = {{{monumintale status|}}} | head3_8 = monumintnûmer | item3_8 = {{{monumintnûmer|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Set01-church1.svg}}} |marksize={{{marksize|14}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = | adres = | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *Namme bestjoerlike ienheid 1 kin bygelyks de dielsteat of it lânsdiel wêze. *Namme bestjoerlike ienheid 2 kin bygelyks de provinsje wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 1). *Namme bestjoerlike ienheid 3 kin bygelyks de gemeente wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 2). [[Kategory:Ynfoboks Bouwurk|tsjerkegebou]] [[Kategory:Ynfoboks Religy|tsjerkegebou]] 2l3otmvo564qp6s8t887flkjndbd8et 1240420 1240417 2026-09-10T18:36:56Z RomkeHoekstra 10582 1240420 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #f6c2b6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Eglise icone 2.svg|25px]] | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | kop1 = {{#if:{{{wapen|}}}|Wapen}} | breed1 = {{#if:{{{wapen|}}}|[[File:{{{wapen}}}|x80px|center|{{{wapentekst|Wapen}}}]]}} ]]}} | kop2 = Lokaasje | head2_1 = lân | item2_1 = {{{lân|}}} | head2_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item2_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head2_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item2_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head2_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item2_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head2_5 = plak | item2_5 = {{{plak|}}} | head2_6 = adres | item2_6 = {{{adres|}}} | head2_7 = koördinaten | item2_7 = {{{koördinaten|}}} | kop3 = Tsjerklike&nbsp;gegevens | head3_1 = tsjerkegenoatskip | item3_1 = {{{tsjerkegenoatskip|}}} | head3_2 = bisdom | item3_2 = {{{bisdom|}}} | head3_3 = aartsbisdom | item3_3 = {{{aartsbisdom|}}} | head3_4 = patroanhillige | item3_4 = {{{patroanhillige|}}} | head3_5 = wijd oan | item3_5 = {{{wijd oan|}}} | head3_6 = status | item3_6 = {{{status|}}} | head3_7 = ôfstjitten | item3_7 = {{{ôfstjitten|}}} | head3_8 = hjoeddeiske&nbsp;funksje | item3_8 = {{{hjoeddeiske funksje|}}} | kop4 = Arsjitektuer | head4_1 = arsjitekt | item4_1 = {{{arsjitekt|}}} | head4_2 = yngenieur | item4_2 = {{{yngenieur|}}} | head4_3 = boujier | item4_3 = {{{boujier|}}} | head4_4 = sloopjier | item4_4 = {{{sloopjier|}}} | head4_5 = boustyl | item4_5 = {{{boustyl|}}} | head4_6 = hichte | item4_6 = {{{hichte|}}} | head4_7 = monumintale&nbsp;status | item4_7 = {{{monumintale status|}}} | head4_8 = monumintnûmer | item4_8 = {{{monumintnûmer|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Set01-church1.svg}}} |marksize={{{marksize|14}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = | adres = | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *Namme bestjoerlike ienheid 1 kin bygelyks de dielsteat of it lânsdiel wêze. *Namme bestjoerlike ienheid 2 kin bygelyks de provinsje wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 1). *Namme bestjoerlike ienheid 3 kin bygelyks de gemeente wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 2). [[Kategory:Ynfoboks Bouwurk|tsjerkegebou]] [[Kategory:Ynfoboks Religy|tsjerkegebou]] oraxqfreu25s0emly55ivu53rcx8pnl 1240421 1240420 2026-09-10T18:37:14Z RomkeHoekstra 10582 1240421 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #f6c2b6 | kop = {{{namme|}}} | soort = [[File:Eglise icone 2.svg|25px]] | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} | kop1 = {{#if:{{{wapen|}}}|Wapen}} | breed1 = {{#if:{{{wapen|}}}|[[File:{{{wapen}}}|x80px|center|{{{wapentekst|Wapen}}}]]}} | kop2 = Lokaasje | head2_1 = lân | item2_1 = {{{lân|}}} | head2_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item2_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head2_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item2_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head2_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item2_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head2_5 = plak | item2_5 = {{{plak|}}} | head2_6 = adres | item2_6 = {{{adres|}}} | head2_7 = koördinaten | item2_7 = {{{koördinaten|}}} | kop3 = Tsjerklike&nbsp;gegevens | head3_1 = tsjerkegenoatskip | item3_1 = {{{tsjerkegenoatskip|}}} | head3_2 = bisdom | item3_2 = {{{bisdom|}}} | head3_3 = aartsbisdom | item3_3 = {{{aartsbisdom|}}} | head3_4 = patroanhillige | item3_4 = {{{patroanhillige|}}} | head3_5 = wijd oan | item3_5 = {{{wijd oan|}}} | head3_6 = status | item3_6 = {{{status|}}} | head3_7 = ôfstjitten | item3_7 = {{{ôfstjitten|}}} | head3_8 = hjoeddeiske&nbsp;funksje | item3_8 = {{{hjoeddeiske funksje|}}} | kop4 = Arsjitektuer | head4_1 = arsjitekt | item4_1 = {{{arsjitekt|}}} | head4_2 = yngenieur | item4_2 = {{{yngenieur|}}} | head4_3 = boujier | item4_3 = {{{boujier|}}} | head4_4 = sloopjier | item4_4 = {{{sloopjier|}}} | head4_5 = boustyl | item4_5 = {{{boustyl|}}} | head4_6 = hichte | item4_6 = {{{hichte|}}} | head4_7 = monumintale&nbsp;status | item4_7 = {{{monumintale status|}}} | head4_8 = monumintnûmer | item4_8 = {{{monumintnûmer|}}} | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Set01-church1.svg}}} |marksize={{{marksize|14}}} |maptype={{{maptype|}}} |label= |position={{{labelposition|right}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} }} <noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Dizze ynfoboks kinsto sa oernimme op de side: <pre> {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | wapen = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = | namme bestjoerlike ienheid 1= | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = | adres = | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | wijd oan = | status = | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }}</pre> }} == Utlis == Hjirûnder in taljochting op de begripen dy't hjirboppe neamd binne. *Namme bestjoerlike ienheid 1 kin bygelyks de dielsteat of it lânsdiel wêze. *Namme bestjoerlike ienheid 2 kin bygelyks de provinsje wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 1). *Namme bestjoerlike ienheid 3 kin bygelyks de gemeente wêze (in legere bestjoerlike ienheid as by 2). [[Kategory:Ynfoboks Bouwurk|tsjerkegebou]] [[Kategory:Ynfoboks Religy|tsjerkegebou]] i5zhl9fstbvhkxek5trx7eri5ghjw5p 0 188705 1240389 1214069 2026-09-10T15:10:35Z Leopstm 33922 Nije bieren tafoege 1240389 wikitext text/x-wiki '''Nordyk Brewing''' is in brouwerij yn [[Burgum]] en is oprjochte yn 2025 troch Harold Dijk en Wichard Dijkstra. == Algemien == Eigners en brouwers Harold Dijk en Wichard Dijkstra brouwe bier mei de fokus op kwaliteit, kreativiteit en eksperiminten. Mei in taap take-over by de Biergek op it Festival Bourgondysk [[Beetstersweach]] fan 6 septimber 2025 hawwe de brouwers foar it earst harren bieren oan in breed publyk oanbean. Op it bierfestival Wereld Bierendag fan 4 oktober 2025 hawwe se foar de earste kear grut útpakt mei harren bieren. Mar leafst 15 bieren wiene op taap te krijen. == Assortimint == *''Ale Be Back'' - pale ale *''Ale Force One'' - pale ale *''Bitter Choc Therapy'' - stout *''Blizzkick'' - winter ale *''Blond Mirage'' - Belgian strong golden ale *''Double Trouble 2024'' - imperial stout/dûbel *''Double Trouble 2025'' - imperial stout/dûbel *''Double Trouble 2026'' ''Peated!'' - whiskey infused imperial stout *''End of an Era'' - imperial baltic porter *''Hops Don't Lie'' - IPA *''Hoptimus Prime'' - IPA imperial/dûbel *''Kohatu Wairua IPA'' - IPA *''Portergeist'' - porter *''Red Remedy'' - red ale *''Stout of Control'' - stout imperial/dûbel *''The Bitter End'' - poreter imperial/dûbel Baltic *''Wheat Yourself Up'' - Hefeweizen *''Wit Happens'' - wytbier == Keppeling om utens == * [https://nordyk.nl Webside fan Nordyk Brewing] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2025]] [[Kategory:Burgum]] p62986s2nvyb84x0ihi2ooij0tkcrlc 0 191133 1240443 1228175 2026-09-11T03:59:12Z CommonsDelinker 353 "Jharkhand_Rajakiya_Chihna.svg" is op Commons fuorthelle [[c:User:Krd|Krd]] om't: No permission since 3 September 2026. 1240443 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Jharkhand<br><small>झारखंड</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Hundru Falls, Jharkhand, India 4.jpg | ôfbyldingstekst = De Hundru-wetterfallen by Ranchi. | wapen = | haadstêd = [[Ranchi]] | grutste stêd = [[Jamshedpur]] | distrikten = 24 | ynwennertal = 32.988.134 <small>(2011)</small> | oerflak = 79.714 km² | hichte = 300 - 1366 m | talen = [[Hindy]] (offisjeel), Santali, Ho, Mundari | stifting = 15 novimber 2000 | webside = [https://www.jharkhand.gov.in/ jharkhand.gov.in] | ôfbylding99 = Jharkhand in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Jharkhand yn Yndia }} '''Jharkhand''' ([[útspr.]] likernôch "dzj'har-k'hand") is in dielsteat yn it easten fan [[Yndia]]. De namme betsjut letterlik "Lân fan 'e Wâlden" (fan it [[Sanskryt]] ''Jhari'' foar bosk en ''Khand'' foar lân). De steat waard yn 2000 ôfspjalte fan 'e súdlike dielen fan [[Bihar]]. Jharkhand stiet bekend om de grutte foarrieden oan mineralen en syn grutte oantal fan lânseigen stammen, de saneamde [[Adivasi]]. == Geografy == Jharkhand leit op it [[Chota Nagpur-plato]] en hat tichte wâlden, heuvelrêgen en djippe dellingen. De steat wurdt begrinzge troch [[Bihar]] yn it noarden, [[West-Bingalen]] yn it easten, [[Orissa]] yn it suden en [[Chhattisgarh]] en [[Uttar Pradesh]] yn it westen. [[Ofbyld:Views of Shikharji on way to Anantnatha Tonk 3.jpg|thumb|left|Parasnath.]] De wichtichste rivieren binne de [[Damodar (rivier)|Damodar]], de [[Subarnarekha]] en de [[Brahmani (rivier)|Brahmani]] (as de Súd Koel en de Sankh). It heechste punt fan 'e steat is de [[Parasnath]]-berch (1366 m), in wichtich pylgersplak foar [[Jaïnisme|Jaïnisten]]. Jharkhand hat in tropysk klimaat mei hite simmers en in krêftige [[moesson]]perioade. == Skiednis == De skiednis fan Jharkhand is nau ferbûn mei de striid fan 'e stammen foar autonomy. Yn 'e tiid fan it [[Mogolryk]] en letter de Britske oerhearsking wiene der ferskate opstannen fan 'e Adivasi tsjin de útlânske machtshawwers en lânhearen. === Birsa Munda en de autonomy === De meast ferneamde frijheidsstrider fan Jharkhand wie Birsa Munda (1875–1900), in jonge stamlieder dy't in grutte opstân tsjin de Britten late. Hy wurdt hjoed-de-dei as in godheid fereare. Sûnt de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 wie der in konstante politike druk foar in eigen steat. De Adivasi fûnen dat harren grûnstoffen brûkt waarden foar de yndustrialisaasje fan Yndia, wylst de lokale befolking yn earmoede efterbleau. Op 15 novimber 2000 (de bertedei fan Birsa Munda) waard Jharkhand de 28e dielsteat fan 'e Yndiaaske uny. == Befolking == Neffens de sifers fan 2011 hie Jharkhand hast 33 miljoen ynwenners. Foar 2026 wurdt it ynwennertal rûsd op likernôch 41 miljoen. Jharkhand hat in jonge befolking, mar ek te krijen mei útdagings op it mêd fan ûnderwiis en sûnenssoarch op it plattelân. De befolking is in mozayk fan ferskate etnyske groepen. De lânseigen stammen (foaral de Santhal, Munda en Oraon) foarmje sa'n 26% fan de befolking. {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Jharkhand ! Religy !! % (2001) !! (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 68,57% || 67,83% || style="color: red;" | -0,74% || De grutste groep. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 13,85% || 14,53% || style="color: green;" | +0,68% || Fral yn 'e stêden en it noardeasten. |- | style="text-align: left;" | [[Sarnaïsme]] (Stammegodstsjinsten) || 13,04% || 12,82% || style="color: red;" | -0,22% || Tradisjonele natoerferearing fan 'e Adivasi. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 4,05% || 4,30% || style="color: green;" | +0,25% || Sterk fertsjintwurdige ûnder bepaalde stammen. |- | style="text-align: left;" | Oars (û.o. [[Sikhisme]] en [[Boedisme]]) || 0,49% || 0,52% || style="color: green;" | +0,03% |} === Kultuer === [[Ofbyld:Sohrai Painting.jpg|thumb|Sohrai skilderwuk oan muorren.]] Op it mêd fan byldzjende keunst is de Sohrai-Paitkar skilderkunst hiel lânseigen. Dat binne muorreskilderingen mei natuerlike pigminten dy't tradisjoneel troch froulju op 'e muorren fan harren liemen huzen oanbrocht wurde as de rispinge fierd wurdt. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Jharkhand (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 6.068.233 || 6.747.122 || 6.767.410 || 7.908.737 || 8.843.802 || 9.697.254 || 11.606.489 |- ! Groei | — || +11,2% || +0,3% || +16,9% || +11,8% || +9,6% || +19,7% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || |- ! Ynwennertal | 14.227.133 || 17.612.069 || 21.844.911 || 26.945.829 || 32.988.134 || |- ! Groei | +22,6% || +23,8% || +24,0% || +23,4% || +22,4% || |} == Grutste stêden == De measte stedsbewenners konsintrearje har om de stiel- en koalstêden lykas Jamshedpur, Dhanbad en Bokaro. Dy stêden binne letterlik om de fabriken en minen hinne boud. In soad Adivasi-mienskippen wenje noch yn lytse doarpen yn 'e tichte wâlden. Troch de mynbou en it ferlies fan lânbougrûn lûke hieltyd mear jonge minsken nei de stêden foar wurk. Yn 1951 wenne noch likernôch 9-10% fan 'e befolking yn in stêd, hjoed-de-dei is dat neffens rûzing al 30%. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Stêd !! Ynwennertal (2011) !! Karakter en bysûnderheden |- | 1 || [[Jamshedpur]] || 1.339.438 || De "Stielstêd fan Yndia"; thúsbasis fan Tata Steel. |- | 2 || [[Dhanbad]] || 1.162.472 || Sintrum fan 'e koalminen. |- | 3 || [[Ranchi]] || 1.073.427 || De haadstêd en in groeiend ûnderwiis- en IT-sintrum. |- | 4 || [[Bokaro Steel City]] || 414.820 || Ien fan 'e wichtichste sintra foar de swiere yndustry (steats-stielfabriken). |} == Ekonomy == De steat wurdt faak de "Mineraalsteat" neamd om't it mear as 40% fan 'e totale minerale foarrieden fan Yndia ûnder de grûn lizzen hat. De steat is de grutste produsint fan koal, izererts en koper yn Yndia. Jamshedpur wie de earste plande yndustrystêd fan Yndia. De swiere yndustry (stiel, masines, semint) foarmet de rêchbonke fan 'e ekonomy. Nettsjinsteande de grutte rykdom oan grûnstoffen is Jharkhand ien fan 'e dielsteaten mei de measte earmoede. Dy earmoede feroarsaket faak sosjale ûnrêst en de opgong fan 'e naksalistyske rebellen yn 'e tichte wâlden. Naksalistysk ferwiist nei in radikale [[Mäoïsme|maoïstyske]] guerrillabeweging yn Yndia en is ôflaat fan it doarpke Naxalbari yn [[West-Bingalen]], dêr't yn 1967 in wapene boere-opstân begûn. == Bestjoer == De steat wurdt bestjoerd fanút de haadstêd Ranchi. Foar in effisjint bestjoer is Jharkhand opdield yn fiif divyzjes (regio's) en 24 distrikten. [[Ofbyld:Map of Divisions of Jharkhand.png|thumb|300px|Kaart fan 'e 24 distrikten fan Jharkhand.]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2011) !! Rûzing (2026) !! Groei (%) |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | South Chotanagpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Ranchi (distrikt)|Ranchi]] || Ranchi || 2.914.253 || 3.650.000 || style="color:green;" | +25,2% |- | style="text-align:left;" | [[Gumla (distrikt)|Gumla]] || Gumla || 1.025.213 || 1.280.000 || style="color:green;" | +24,8% |- | style="text-align:left;" | [[Khunti (distrikt)|Khunti]] || Khunti || 531.885 || 665.000 || style="color:green;" | +25,0% |- | style="text-align:left;" | [[Lohardaga (distrikt)|Lohardaga]] || Lohardaga || 461.790 || 575.000 || style="color:green;" | +24,5% |- | style="text-align:left;" | [[Simdega (distrikt)|Simdega]] || Simdega || 599.578 || 750.000 || style="color:green;" | +25,1% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | North Chotanagpur Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Dhanbad (distrikt)|Dhanbad]] || Dhanbad || 2.684.487 || 3.320.000 || style="color:green;" | +23,7% |- | style="text-align:left;" | [[Bokaro (distrikt)|Bokaro]] || Bokaro || 2.062.330 || 2.580.000 || style="color:green;" | +25,1% |- | style="text-align:left;" | [[Giridih (distrikt)|Giridih]] || Giridih || 2.445.474 || 3.100.000 || style="color:green;" | +26,8% |- | style="text-align:left;" | [[Hazaribagh (distrikt)|Hazaribagh]] || Hazaribagh || 1.734.495 || 2.180.000 || style="color:green;" | +25,7% |- | style="text-align:left;" | [[Chatra (distrikt)|Chatra]] || Chatra || 1.042.886 || 1.320.000 || style="color:green;" | +26,6% |- | style="text-align:left;" | [[Koderma (distrikt)|Koderma]] || Koderma || 716.259 || 920.000 || style="color:green;" | +28,4% |- | style="text-align:left;" | [[Ramgarh (distrikt)|Ramgarh]] || Ramgarh || 949.443 || 1.190.000 || style="color:green;" | +25,3% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Kolhan Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[East Singhbhum (distrikt)|East Singhbhum]] || Jamshedpur || 2.293.919 || 2.850.000 || style="color:green;" | +24,2% |- | style="text-align:left;" | [[West Singhbhum (distrikt)|West Singhbhum]] || Chaibasa || 1.502.338 || 1.880.000 || style="color:green;" | +25,1% |- | style="text-align:left;" | [[Seraikela Kharsawan (distrikt)|Seraikela]] || Seraikela || 1.065.056 || 1.340.000 || style="color:green;" | +25,8% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Santhal Pargana Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Dumka (distrikt)|Dumka]] || Dumka || 1.321.442 || 1.650.000 || style="color:green;" | +24,9% |- | style="text-align:left;" | [[Deoghar (distrikt)|Deoghar]] || Deoghar || 1.492.073 || 1.910.000 || style="color:green;" | +28,0% |- | style="text-align:left;" | [[Godda (distrikt)|Godda]] || Godda || 1.313.551 || 1.660.000 || style="color:green;" | +26,4% |- | style="text-align:left;" | [[Sahibganj (distrikt)|Sahibganj]] || Sahibganj || 1.150.456 || 1.460.000 || style="color:green;" | +26,9% |- | style="text-align:left;" | [[Pakur (distrikt)|Pakur]] || Pakur || 900.422 || 1.160.000 || style="color:green;" | +28,8% |- | style="text-align:left;" | [[Jamtara (distrikt)|Jamtara]] || Jamtara || 791.042 || 1.010.000 || style="color:green;" | +27,7% |- ! colspan="5" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Palamu Divyzje |- | style="text-align:left;" | [[Palamu (distrikt)|Palamu]] || Daltonganj || 1.939.869 || 2.450.000 || style="color:green;" | +26,3% |- | style="text-align:left;" | [[Garhwa (distrikt)|Garhwa]] || Garhwa || 1.322.784 || 1.690.000 || style="color:green;" | +27,8% |- | style="text-align:left;" | [[Latehar (distrikt)|Latehar]] || Latehar || 726.978 || 935.000 || style="color:green;" | +28,6% |- ! style="text-align:left; background:#e9e9e9;" | Totaal Jharkhand !! style="background:#e9e9e9;" | !! style="background:#e9e9e9;" | 32.988.134 !! style="background:#e9e9e9;" | ~41.500.000 !! style="background:#e9e9e9;" | +25,8% |} == Natoer == Fanwegen it heuvelachtige lânskip fan it Chota Nagpur-plato hat Jharkhand in oerfloed oan natoer. === Wetterfallen === Ranchi stiet ek wol bekend as de "Stêd fan 'e Wetterfallen". De bekendste binne: [[Ofbyld:Dassam Falls, Jharkhand, India 03.jpg|thumb|Dassam wetterfal.]] * Hundru wetterfal: hjir falt de Subarnarekha-rivier fan in hichte fan 98 meter nei ûnderen. * Dassam wetterfal: in prachtige wetterfal dêr't it wetter yn tsien streamen delkomt. * Jonha wetterfal: ek wol de Gautamdhara neamd, om't der in Boedistyske timpel njonken stiet. === Floara en Fauna === De steat hat ferskate beskerme gebieten dêr't de natuerlike rykdom bewarre wurdt: [[Ofbyld:SAVE 20190623 151408.jpg|thumb|Wyldreservaat Dalma.]] * [[Nasjonaal Park Betla]] is ien fan 'e earste parken yn Yndia dat ûnder it Project Tiger foel. Njonken tigers libje hjir ek oaljefanten, loaihoarsen en harten. * It Wyldreservaat Dalma is in reservaat dat bekend stiet om 'e grutte populaasje wylde oaljefanten. * It Wyldreservaat Hazaribagh is in boskgebiet dêr't it ekosysteem fan it plato goed te sjen is. === Miljeu === [[Ofbyld:View inside an open pit mine in Jharia.jpg|thumb|left|Iepen minen yn Jharia.]] De natoer fan Jharkhand stiet ûnder grutte druk troch de yntensive mynbou. Fral de iepen koalminen soargje foar grutskalige ûntbosking en fersmoarging fan it grûnwetter. Stêden lykas Jharia en Dhanbad hearre ta de meast fersmoarge plakken fan 'e wrâld. Dat komt net allinnich troch de yndustry, mar foaral troch de ûndergrûnske koalbrannen dy't al desennia lang giftige gassen en reek útstjitte. De rivier de Damodar, dy't troch it koalgebiet streamt, is ien fan 'e meast fersmoarge rivieren fan Yndia. Giftich ôffal fan minen en gemyske yndustry komt faak fuortendaliks yn it wetter telâne, wat it drinkwetter foar de lokale befolking yn gefaar bringt. Troch de grutskalige iepen mynbou wurde hiele heuvels en wâlden ferwidere. It lân dat nei de mynbou efterbliuwt, is faak ûnfruchtber en net mear te brûken foar lânbou. Tusken natoerbeskermers en de Adivasi-mienskippen oan 'e iene kant en de grutte mynboubedriuwen oan 'e oare kant binne geregeldwei konflikten. {{boarnen|boarnefernijing= [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Jharkhand|Jharkhand}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Jharkhand| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2000]] 84pe54z39mvwikzcpw9evjff3j3eoa3 0 193202 1240416 1240194 2026-09-10T17:54:29Z FreyaSport 40716 18e etappe 1240416 wikitext text/x-wiki {{Aktueelsport}}{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge ES}} Omgong fan Spanje 2026 | edysje = 81st | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = | tiidrek = [[22 augustus]] -<br>[[13 septimber]] 2026 | datum = | startplak = {{Flagge MC}} [[Monako]] | finishplak = [[Granada]] | totale ôfstân = 3.311 km | hichtemeters = | gem. faasje = | dielnimmers = 176 | type wedstriid = | etappe = 18 | klass1 = Reade trui | lieder1 = {{Flagge ES}} [[Enric Mas]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge BE}} [[Wout van Aert]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge CO}} [[Santiago Buitrago]] | klass4 = Jongerein | lieder4 = {{Flagge GB}} [[Oscar Onley]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{Flagge FR}} Decathlon CMA CGM Team | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Spanje 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Spanje 2027|2027]] }} De 81ste edysje fan de '''[[Omgong fan Spanje]]''' wurdt hâlden fan [[22 augustus]] oant en mei [[13 septimber]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} Alpecin–Premier Tech * {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team * {{USA}} EF Education–EasyPost * {{FRA}} Groupama–FDJ * {{GER}} Lidl–Trek * {{BEL}} Lotto–Intermarché * {{ESP}} Movistar * {{GBR}} Netcompany INEOS * {{SUI}} NSN * {{ESP}} Burgos Burpellet BH * {{FRA}} Cofidis * {{SUI}} Pinarello–Q36.5 |Kolom2= * {{GER}} Red Bull–Bora–Hansgrohe * {{BEL}} Soudal–Quick-Step * {{BRN}} Bahrain Victorious * {{AUS}} Jayco–AlUla * {{NED}} Picnic-PostNL * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{UAE}} UAE Team Emirates XRG * {{NOR}} Uno-X * {{KAZ}} XDS Astana Team * {{ESP}} Equipo Kern Pharma * {{SUI}} Tudor }} == Startplak == De start is yn [[Monako]], in ministeat oan 'e [[Middellânske See]], dy't oan 'e lânskant alhiel omsletten wurdt troch [[Frankryk]]. Monako is in prinsdom en hat in oerflakte fan 2,03 km 2 en is nei [[Fatikaanstêd]] it lytste lân fan de wrâld. De einstreek leit yn [[Granada]] in stêd en gemeente in [[Andalûsje]] yn it súdeasten fan [[Spanje]]. It is de haadstêd fan de [[Granada (provinsje)|provinsje mei deselde namme]]. De stêd leit op in hichte fan 738 meter oan de foet fan de [[Sierra Nevada (Spanje)|Sierra Nevada]]. {{clear}} == Etappe-oersjoch == De tredde etappe fan [[Gruissan]] nei [[Font-Romeu-Odeillo-Via|Font Romeu]] waard sa'n fyftjin kilometer foar it ein beëinige ta gefolch fan needwaar, tonger en hagelstiennen ta grutte fan golfballen soargen derfoar dat it peloton ûnder lieding fan [[Tadej Pogačar]] in hotel op de top fan de Col de Mont-Louis yn flechten.<ref name="Needwaar">{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628155-vuelta-rit-gestaakt-om-noodweer-in-pyreneeen-renners-besluiten-zelf-te-stoppen|title= {{nl}} Vuelta-rit gestaakt om noodweer in Pyreneeën, renners besluiten zelf te stoppen |publisher= NOS|access-date=24 augustus 2026}}</ref> De sânde etappe op [[28 augustus]] begûn mei in minuut stilte foar de ferstoarne [[Noarwegen|Noarske]] Kening [[Harald V fan Noarwegen|Harald V]]. De Noarske ploeg Uno X stie by de start op de foarste rige en ried de etappe mei roubannen. <ref>{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628668-leknessund-soleert-op-sterfdag-noorse-koning-naar-ritzege-in-vuelta|title= {{nl}} Leknessund soleert op sterfdag Noorse koning naar ritzege in Vuelta|publisher= NOS|access-date=28 augustus 2026}}</ref>Yn de achtste etappe kaam [[Tadej Pogačar]] dy't yn it read ried hurd te fallen en koe net fjirder.<ref>{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628807-leider-pogacar-moet-opgeven-in-vuelta-na-harde-valpartij|title= {{nl}} Leider Pogacar moet opgeven in Vuelta na harde valpartij|publisher= NOS|access-date=29 augustus 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey red.svg|20px|Reade trui]] Klassemintslieder |- | 22 augustus | align="center"| 1 | {{Flagge MC}} [[Monako]] <br> {{Flagge MC}} [[Monako]] | 9 km | {{Piktogram etappe|tiidrit}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] | rowspan="7" bgcolor="#FFE6E6" | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 23 augustus | align="center"| 2 | {{Flagge MC}} [[Monako]] <br> {{Flagge FR}} [[Manosque]] | 216 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 24 augustus | align="center"| 3 | {{Flagge FR}} [[Gruissan]] <br> {{Flagge FR}} [[Font-Romeu-Odeillo-Via|Font Romeu]] | 168 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | ''Gjin winner''<ref name="Needwaar" /> |- | 25 augustus | align="center"| 4 | {{Flagge AD}} [[Andorra La Vella]] <br> {{Flagge AD}} [[Andorra La Vella]] | 105 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 26 augustus | align="center"| 5 | {{Flagge ES}} [[Falset (Spanje)|Falset]] <br> [[Roquetes (gemeente)|Roquetes]] | 171 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 27 augustus | align="center"| 6 | [[Alcossebre]] <br> [[Castellón de la Plana|Castellón]] | 177 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 28 augustus | align="center"| 7 | [[Vall d'Alba]] <br> [[Valdelinares]] | 150 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{NOR}} [[Andreas Leknessund]] |- | 29 augustus | align="center"| 8 | [[Puçol]] <br> [[Xeraco]] | 176 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{FRA}} [[Bryan Coquard]] | rowspan="2" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}} [[Enric Mas]] |- | 30 augustus | align="center"| 9 | [[Villajoyosa]] <br> [[Sierra de Aitana]] | 188 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{ESP}} [[Enric Mas]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 31 augustus | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="6" | '''Rêstdei''' |- | 1 septimber | align="center"| 10 | [[Alcaraz, Spain|Alcaraz]] <br> [[Elche de la Sierra]] | 185 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{FRA}} [[Bastien Tronchon]] | rowspan="6" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}} [[Enric Mas]] |- | 2 septimber | align="center"| 11 | [[Cartagena (Spanje)|Cartagena]] <br> [[LLorca]] | 156 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 3 septimber | align="center"| 12 | [[Vera (Almería)|Vera]] <br> [[Calar Alto]] | 167 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Jakob Omrzel]] |- | 4 septimber | align="center"| 13 | [[Almuñécar]] <br> [[Loja (Spanje)|Loja]] | 193 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{BEL}} [[Wout van Aert]] |- | 5 septimber | align="center"| 14 | [[Jaén (Spanje)|Jaén]] <br> [[Sierra de la Pandera]] | 153 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{GER}} [[Marco Brenner]] |- | 6 septimber | align="center"| 15 | [[Palma del Río]] <br> [[Córdoba, Spain|Córdoba]] | 181 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{BEL}} [[Wout van Aert]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 7 septimber | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="6" | '''Rêstdei''' |- | 8 septimber | align="center"| 16 | [[Cortegana]] <br> [[Palos de la Frontera]] | 186 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}} [[Enric Mas]] |- | 9 septimber | align="center"| 17 | [[Dos Hermanas]] <br> [[Seville]] | 189 km | {{Piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 10 septimber | align="center"| 18 | [[El Puerto de Santa María]] <br> [[Jerez de la Frontera]] | 33 km | {{Piktogram etappe|tiidrit}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 11 septimber | align="center"| 19 | [[Vélez-Málaga]] <br> [[Peñas Blancas (berchtme)|Peñas Blancas]] | 205.1 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{SUI}} [[Stefan Küng]] |- | 12 septimber | align="center"| 20 | [[La Calahorra]] <br> [[Collado del Alguacil]] | 187 km | {{Piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 13 septimber | align="center"| 21 | [[Granada]] <br> [[Granada]] | 99 km | {{Piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:80%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FF0044" |'''Reade trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey red.svg|18px|reade trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Punteklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey green 2.svg|18px|Griene trui]] | bgcolor="#4682B4" |'''Berchklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey blue polkadot.svg|18px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#FFFF00" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#FF0000" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey red number.svg|20x20px|Reade rêchnûmer]] |- ! 1ste | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="7" bgcolor="#FFE6E6" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="6" bgcolor="#A9FFA9" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GBR}}<br>[[Callum Thornley]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Joshua Tarling]] | rowspan="5" bgcolor="#FFFF80" |{{UAE}}<br>UAE Team Emirates | ''net utrikt'' |- !2e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" |{{NED}}<br>[[Koen Bouwman]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{GBR}}<br>[[Ethan Hayter]] |- !3e | ''Gjin winner''<ref name="Needwaar" /> | ''net útrikt''<ref name="Needwaar" /> |- !4e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="4" bgcolor="#D5E5EC" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="13" bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Oscar Onley]] | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] |- !5e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{GBR}}<br>[[Ethan Hayter]] |- !6e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="11" bgcolor="#FFFF80" |{{FRA}}<br>Decathlon | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] |- !7e | {{NOR}}<br>[[Andreas Leknessund]] | rowspan="10" bgcolor="#A9FFA9" |{{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] |- !8ste | {{FRA}}<br>[[Bryan Coquard]] | rowspan="9" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}}<br>[[Enric Mas]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{NOR}}<br>[[Andreas Leknessund]] | {{ESP}}<br>[[Sinuhé Fernández]] |- !9e | {{ESP}}<br>[[Enric Mas]] | rowspan="8" bgcolor="#D5E5EC" |{{COL}}<br>[[Santiago Buitrago]] | {{FRA}}<br>[[Pavel Sivakov]] |- !10e | {{FRA}}<br>[[Bastien Tronchon]] | {{AUT}}<br>[[Michael Gogl]] |- !11e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{GBR}}<br>[[Ethan Hayter]] |- !12e | {{SLO}}<br>[[Jakob Omrzel]] | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] |- !13e | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] | {{DEN}}<br>[[Andreas Kron]] |- !14e | {{GER}}<br>[[Marco Brenner]] | {{USA}}<br>[[Kevin Vermaerke]] |- !15e | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] | {{NOR}}<br>[[Andreas Leknessund]] |- !16e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{USA}}<br>[[Kevin Vermaerke]] |- !17e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{FRA}} [[Enzo Paleni]] |- !18e | {{SUI}}<br>[[Stefan Küng]] | ''net útrikt'' |- !19e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !20ste | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !21ste | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FF0044" | '''''' | bgcolor="#54FF54" | '''''' | bgcolor="#4682B4" | '''''' | bgcolor="#FFFFFF" | '''''' | bgcolor="#FFFF00" | '''''' | |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Spanje}} [[Kategory:Omgong fan Spanje|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] mh7iagxqvg327qucmqj3g3b5cj0dx7d 1240418 1240416 2026-09-10T17:56:34Z FreyaSport 40716 tabel fiks 1240418 wikitext text/x-wiki {{Aktueelsport}}{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge ES}} Omgong fan Spanje 2026 | edysje = 81st | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = | tiidrek = [[22 augustus]] -<br>[[13 septimber]] 2026 | datum = | startplak = {{Flagge MC}} [[Monako]] | finishplak = [[Granada]] | totale ôfstân = 3.311 km | hichtemeters = | gem. faasje = | dielnimmers = 176 | type wedstriid = | etappe = 18 | klass1 = Reade trui | lieder1 = {{Flagge ES}} [[Enric Mas]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge BE}} [[Wout van Aert]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge CO}} [[Santiago Buitrago]] | klass4 = Jongerein | lieder4 = {{Flagge GB}} [[Oscar Onley]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{Flagge FR}} Decathlon CMA CGM Team | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Spanje 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Spanje 2027|2027]] }} De 81ste edysje fan de '''[[Omgong fan Spanje]]''' wurdt hâlden fan [[22 augustus]] oant en mei [[13 septimber]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} Alpecin–Premier Tech * {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team * {{USA}} EF Education–EasyPost * {{FRA}} Groupama–FDJ * {{GER}} Lidl–Trek * {{BEL}} Lotto–Intermarché * {{ESP}} Movistar * {{GBR}} Netcompany INEOS * {{SUI}} NSN * {{ESP}} Burgos Burpellet BH * {{FRA}} Cofidis * {{SUI}} Pinarello–Q36.5 |Kolom2= * {{GER}} Red Bull–Bora–Hansgrohe * {{BEL}} Soudal–Quick-Step * {{BRN}} Bahrain Victorious * {{AUS}} Jayco–AlUla * {{NED}} Picnic-PostNL * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{UAE}} UAE Team Emirates XRG * {{NOR}} Uno-X * {{KAZ}} XDS Astana Team * {{ESP}} Equipo Kern Pharma * {{SUI}} Tudor }} == Startplak == De start is yn [[Monako]], in ministeat oan 'e [[Middellânske See]], dy't oan 'e lânskant alhiel omsletten wurdt troch [[Frankryk]]. Monako is in prinsdom en hat in oerflakte fan 2,03 km 2 en is nei [[Fatikaanstêd]] it lytste lân fan de wrâld. De einstreek leit yn [[Granada]] in stêd en gemeente in [[Andalûsje]] yn it súdeasten fan [[Spanje]]. It is de haadstêd fan de [[Granada (provinsje)|provinsje mei deselde namme]]. De stêd leit op in hichte fan 738 meter oan de foet fan de [[Sierra Nevada (Spanje)|Sierra Nevada]]. {{clear}} == Etappe-oersjoch == De tredde etappe fan [[Gruissan]] nei [[Font-Romeu-Odeillo-Via|Font Romeu]] waard sa'n fyftjin kilometer foar it ein beëinige ta gefolch fan needwaar, tonger en hagelstiennen ta grutte fan golfballen soargen derfoar dat it peloton ûnder lieding fan [[Tadej Pogačar]] in hotel op de top fan de Col de Mont-Louis yn flechten.<ref name="Needwaar">{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628155-vuelta-rit-gestaakt-om-noodweer-in-pyreneeen-renners-besluiten-zelf-te-stoppen|title= {{nl}} Vuelta-rit gestaakt om noodweer in Pyreneeën, renners besluiten zelf te stoppen |publisher= NOS|access-date=24 augustus 2026}}</ref> De sânde etappe op [[28 augustus]] begûn mei in minuut stilte foar de ferstoarne [[Noarwegen|Noarske]] Kening [[Harald V fan Noarwegen|Harald V]]. De Noarske ploeg Uno X stie by de start op de foarste rige en ried de etappe mei roubannen. <ref>{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628668-leknessund-soleert-op-sterfdag-noorse-koning-naar-ritzege-in-vuelta|title= {{nl}} Leknessund soleert op sterfdag Noorse koning naar ritzege in Vuelta|publisher= NOS|access-date=28 augustus 2026}}</ref>Yn de achtste etappe kaam [[Tadej Pogačar]] dy't yn it read ried hurd te fallen en koe net fjirder.<ref>{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628807-leider-pogacar-moet-opgeven-in-vuelta-na-harde-valpartij|title= {{nl}} Leider Pogacar moet opgeven in Vuelta na harde valpartij|publisher= NOS|access-date=29 augustus 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey red.svg|20px|Reade trui]] Klassemintslieder |- | 22 augustus | align="center"| 1 | {{Flagge MC}} [[Monako]] <br> {{Flagge MC}} [[Monako]] | 9 km | {{Piktogram etappe|tiidrit}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] | rowspan="7" bgcolor="#FFE6E6" | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 23 augustus | align="center"| 2 | {{Flagge MC}} [[Monako]] <br> {{Flagge FR}} [[Manosque]] | 216 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 24 augustus | align="center"| 3 | {{Flagge FR}} [[Gruissan]] <br> {{Flagge FR}} [[Font-Romeu-Odeillo-Via|Font Romeu]] | 168 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | ''Gjin winner''<ref name="Needwaar" /> |- | 25 augustus | align="center"| 4 | {{Flagge AD}} [[Andorra La Vella]] <br> {{Flagge AD}} [[Andorra La Vella]] | 105 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 26 augustus | align="center"| 5 | {{Flagge ES}} [[Falset (Spanje)|Falset]] <br> [[Roquetes (gemeente)|Roquetes]] | 171 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 27 augustus | align="center"| 6 | [[Alcossebre]] <br> [[Castellón de la Plana|Castellón]] | 177 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 28 augustus | align="center"| 7 | [[Vall d'Alba]] <br> [[Valdelinares]] | 150 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{NOR}} [[Andreas Leknessund]] |- | 29 augustus | align="center"| 8 | [[Puçol]] <br> [[Xeraco]] | 176 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{FRA}} [[Bryan Coquard]] | rowspan="2" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}} [[Enric Mas]] |- | 30 augustus | align="center"| 9 | [[Villajoyosa]] <br> [[Sierra de Aitana]] | 188 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{ESP}} [[Enric Mas]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 31 augustus | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="6" | '''Rêstdei''' |- | 1 septimber | align="center"| 10 | [[Alcaraz, Spain|Alcaraz]] <br> [[Elche de la Sierra]] | 185 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{FRA}} [[Bastien Tronchon]] | rowspan="6" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}} [[Enric Mas]] |- | 2 septimber | align="center"| 11 | [[Cartagena (Spanje)|Cartagena]] <br> [[LLorca]] | 156 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 3 septimber | align="center"| 12 | [[Vera (Almería)|Vera]] <br> [[Calar Alto]] | 167 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Jakob Omrzel]] |- | 4 septimber | align="center"| 13 | [[Almuñécar]] <br> [[Loja (Spanje)|Loja]] | 193 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{BEL}} [[Wout van Aert]] |- | 5 septimber | align="center"| 14 | [[Jaén (Spanje)|Jaén]] <br> [[Sierra de la Pandera]] | 153 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{GER}} [[Marco Brenner]] |- | 6 septimber | align="center"| 15 | [[Palma del Río]] <br> [[Córdoba, Spain|Córdoba]] | 181 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{BEL}} [[Wout van Aert]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 7 septimber | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="6" | '''Rêstdei''' |- | 8 septimber | align="center"| 16 | [[Cortegana]] <br> [[Palos de la Frontera]] | 186 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |rowspan="3" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}} [[Enric Mas]] |- | 9 septimber | align="center"| 17 | [[Dos Hermanas]] <br> [[Seville]] | 189 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 10 septimber | align="center"| 18 | [[El Puerto de Santa María]] <br> [[Jerez de la Frontera]] | 33 km | {{Piktogram etappe|tiidrit}} | {{SUI}} [[Stefan Küng]] |- | 11 septimber | align="center"| 19 | [[Vélez-Málaga]] <br> [[Peñas Blancas (berchtme)|Peñas Blancas]] | 205.1 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 12 septimber | align="center"| 20 | [[La Calahorra]] <br> [[Collado del Alguacil]] | 187 km | {{Piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 13 septimber | align="center"| 21 | [[Granada]] <br> [[Granada]] | 99 km | {{Piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:80%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FF0044" |'''Reade trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey red.svg|18px|reade trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Punteklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey green 2.svg|18px|Griene trui]] | bgcolor="#4682B4" |'''Berchklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey blue polkadot.svg|18px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#FFFF00" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#FF0000" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey red number.svg|20x20px|Reade rêchnûmer]] |- ! 1ste | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="7" bgcolor="#FFE6E6" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="6" bgcolor="#A9FFA9" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GBR}}<br>[[Callum Thornley]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Joshua Tarling]] | rowspan="5" bgcolor="#FFFF80" |{{UAE}}<br>UAE Team Emirates | ''net utrikt'' |- !2e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" |{{NED}}<br>[[Koen Bouwman]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{GBR}}<br>[[Ethan Hayter]] |- !3e | ''Gjin winner''<ref name="Needwaar" /> | ''net útrikt''<ref name="Needwaar" /> |- !4e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="4" bgcolor="#D5E5EC" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="15" bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Oscar Onley]] | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] |- !5e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{GBR}}<br>[[Ethan Hayter]] |- !6e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="13" bgcolor="#FFFF80" |{{FRA}}<br>Decathlon | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] |- !7e | {{NOR}}<br>[[Andreas Leknessund]] | rowspan="12" bgcolor="#A9FFA9" |{{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] |- !8ste | {{FRA}}<br>[[Bryan Coquard]] | rowspan="11" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}}<br>[[Enric Mas]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{NOR}}<br>[[Andreas Leknessund]] | {{ESP}}<br>[[Sinuhé Fernández]] |- !9e | {{ESP}}<br>[[Enric Mas]] | rowspan="10" bgcolor="#D5E5EC" |{{COL}}<br>[[Santiago Buitrago]] | {{FRA}}<br>[[Pavel Sivakov]] |- !10e | {{FRA}}<br>[[Bastien Tronchon]] | {{AUT}}<br>[[Michael Gogl]] |- !11e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{GBR}}<br>[[Ethan Hayter]] |- !12e | {{SLO}}<br>[[Jakob Omrzel]] | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] |- !13e | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] | {{DEN}}<br>[[Andreas Kron]] |- !14e | {{GER}}<br>[[Marco Brenner]] | {{USA}}<br>[[Kevin Vermaerke]] |- !15e | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] | {{NOR}}<br>[[Andreas Leknessund]] |- !16e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{USA}}<br>[[Kevin Vermaerke]] |- !17e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{FRA}} [[Enzo Paleni]] |- !18e | {{SUI}}<br>[[Stefan Küng]] | ''net útrikt'' |- !19e | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !20ste | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !21ste | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FF0044" | '''''' | bgcolor="#54FF54" | '''''' | bgcolor="#4682B4" | '''''' | bgcolor="#FFFFFF" | '''''' | bgcolor="#FFFF00" | '''''' | |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Spanje}} [[Kategory:Omgong fan Spanje|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] te3llc7wk0l5fyc0pisgx18uyhvrq56 10 193836 1240449 1239932 2026-09-11T06:23:17Z Kneppelfreed 2013 1240449 wikitext text/x-wiki {{ {{{subst|}}}#if: {{{TXT|}}} |{{ {{{subst|}}}#switch: {{{TXT}}} | Year = [[1 jannewaris]] [[2025]] <!-- mjitdatum --> | YearISO = 2025-01-01 <!-- mjitdatum as ISO notaasje --> }}|}}{{ {{{subst|}}}#if: {{{POP|}}} |{{ {{{subst|}}}#switch: {{{POP}}} | Aldamt (gemeente) | Bad Nijeskâns = 1290 | Beerta = 2215 | Drieborg = 445 | Eexta = 1940 | Finsterwolde = 2570 | Hilligerlee = 1390 | Midwolda = 2345 | Nieuw-Beerta = 105 | Nieuwolda = 1355 | Nieuw-Scheemda = 430 | Oostwold (Aldamt) = 1460 | Scheemda = 5035 | 't Waar = 120 | Westerlee = 1495 | Wynskoat = 18865 | Feandam (gemeente) | Bareveld = 270 | Borgercompagnie = 435 | Feandam = 20165 | Ommelannerwyk = 1010 | Wildervank = 5495 | Iemsdelta | Appingedam = 10755 | Garreweer = 10 | Jukwerd = 25 | Laskwerd = 65 | Marsum = 30 | Oling = 1420 | Opwierde = 75 | Solwerd = 220 | Tjamsweer = 530 | Bierum = 650 | Biessum = 55 | Borgsweer = 130 | Delfsyl = 14615 | Delfsyl-Noard = 5515 | Delfsyl-Sintrum = 885 | Delfsyl-West = 3600 | Fivelzigt = 1535 | Tuikwerd = 3080 | Eenum = 85 | Farmsum = 2295 | Garrelsweer = 400 | Garsthuizen = 185 | Godlinze = 240 | Holwierde = 840 | Huizinge = 100 | Krewerd = 70 | Leermens = 180 | Loppersum = 2115 | Losdorp = 140 | Meedhuizen = 365 | Middelstum = 1935 | Nansum = 40 | Oosterwijdwerd = 140 | Seeryp = 390 | Syldyk = 170 | Spijk = 1120 | Stedum = 765 | Termunten = 310 | Termunterzijl = 305 | Toornwerd = 60 | Uitwierde = 60 | Wagenborgen = 1715 | Westeremden = 355 | Westerwijtwerd = 65 | Wirdum = 360 | Woldendorp = 890 | 't Zandt = 570 }} }}<noinclude> == Doel == Dit berjocht is dêrfoar ornearre om 1× of 2× it jier oan te passen sa't de ynwennertallen automatysk oanpast wurde yn de ynfoboksen op eltse side fan Grinslânske plakken. Boarne ynwennertallen: [https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662], Tabel: ''Kearnsifers wiken en buerten, {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}},'' Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen en ''[https://allecijfers.nl/woonplaatsen/ Alle Cijfers]'' '''Tink der om:''' Der binne gjin tûzental skiedingstekens; dat om rekkenjen mei de getallen mooglik te meitsjen, lykas it berekkenjen fan de sekuere befolkingstichtens. <!-- boarne: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85318NED/table?ts=1683167734895 --> * '''Brûk dit berjocht <u>nea</u> fuortendaliks op siden.''' Brûk dan: [[Berjocht:Statistyk wenplak Grinslân ynwenners]] == Tapasse == Dit wurdt tapast yn: * [[Berjocht:Statistyk wenplak Grinslân ynwenners]] [[Kategory:Berjochten wenplak yn Grinslân]] [[Kategory:Plak yn Nederlân]] </noinclude> 4fk3o1h3rxvkqrk875zy461mj8o5qwx 0 193978 1240385 1240296 2026-09-10T13:21:40Z Mysha 254 It is wat in rommeltsje wurden, mar fiel jimme frij ... ik haw der wat myn nocht fan. 1240385 wikitext text/x-wiki [[File:MasterandMargaritaFirstEdition.jpg|thumb|upright|Omslach fan de earste edysje fan ''Master i Margarita'', YMCA Press, 1967)]] '''''Master i Margarita''''', yn it [[Syrillysk alfabet]] "Мастер и Маргарита" ([[Russysk]], betsjutting likernôch: "Master en Margarita") is in [[roman]], skreaun toch de Russyske skriuwer [[Michail Boelgakov]], fan [[1928]] oant sy'n dea yn [[1940]]. Syn widdow hat it foar it earst yn it [[Russysk]] publisearre litten yn [[1973]] troch de Paryske útjouwerij [[YMCA-Press]]. ==Ynhâld== Yn *De Master en Margarita* driuwt de Duvel syn spultsjes soms fanút in adres yn Moskou — Bolshaya Sadovaya-strjitte 302b — dat der hjoed-de-dei noch altyd stiet: "Yn it trijefâldich ferflokte appartemint nûmer 50 wie sûnder mis immen... sa no en dan gie der in finster iepen." Soms klinkt der grammofoanmuzyk út it finster en is der in swarte kat te sjen dy't dêr fan de sinne genietsje leit. De kat blykt lykwols in demoan mei in pistoal te wêzen. Hy daeget minsken út ta duëls, ûntkomt troch op in kroonluchter oer it dak te fleanen en jit úteinlik benzine oer de flier — dy't spontaan ûntbaarnt — wêrtroch't alles yn 'e brân fljocht. De *korridornaya* (in soarte fan mienskiplik appartemint) dêr't Bulgakov fan 1921 oant 1924 mei syn twadde frou, Ljoebov Jevgenjevna Belozerskaja, wenne, tsjinne as ynspiraasje foar de roman. In buorfrou, Anna Gorjatsjeva, wenne mei har soan yn in keamer yn datselde mienskiplike appartemint en steurde Bulgakov hieltyd wer mei har skreauwen en lawaai. == Untfangst == * Der is net in Fryske oersetting fan it be sels, mar yn [[2010]] hawwe muzykgroep [[De Kift]] en [[Tryater]] en stik fan [[Ira Judkovskaja]] bassearre op it boek, mar dan ensinearre op [[Skylge]], útfierd op [[Oerol]].<ref>https://www.filmfestival.nl/film/de-duivel-op-terschelling</ref> * ''Master i Margarita'' waard yn [[1999]] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]]. {{reflist}} [[Kategory:Literêr wurk fan Michail Boelgakov]] [[Kategory:Maatskippijkrytyske roman]] [[Kategory:Russyske roman]] [[Kategory:Literatuer út 1948]] 6n2ecsjobmlkerjlzwbvg5507ij74gc 1240388 1240385 2026-09-10T14:58:37Z Drewes 2754 red. 1240388 wikitext text/x-wiki [[File:MasterandMargaritaFirstEdition.jpg|thumb|upright|Omslach fan de earste edysje fan ''Master i Margarita'', YMCA Press, 1967)]] '''''Master i Margarita''''', yn it [[Syrillysk alfabet]] "Мастер и Маргарита" ([[Russysk]], betsjutting likernôch: "Master en Margarita") is in [[roman]], skreaun toch de Russyske skriuwer [[Michail Boelgakov]], fan [[1928]] oant sy'n dea yn [[1940]]. Syn widdow hat it foar it earst yn it [[Russysk]] publisearre litten yn [[1973]] troch de Paryske útjouwerij [[YMCA-Press]]. ==Ynhâld== Yn 'De Master en Margarita bedriuwt de Duvel syn spultsjes soms út in adres yn Moskou wei — Bolshaya Sadovaya-strjitte 302b — dat der hjoed-de-dei noch altyd stiet: "Yn it trijefâldich ferflokte appartemint nûmer 50 wie sûnder mis immen... sa no en dan gie der in finster iepen." Soms klinkt der grammofoanmuzyk út it finster en is der in swarte kat te sjen dy't dêr fan de sinne te genietsjen leit. De kat blykt lykwols in [[demon]] mei in pistoal te wêzen. Hy daget minsken út ta duëls, ûntkomt troch op in kroanljochter oer it dak te fleanen en jit úteinlik benzine oer de flier — dy't spontaan ûntbaarnt — wêrtroch't alles yn 'e brân fljocht. De ''korridornaya'' (in soarte fan mienskiplik appartemint) dêr't Bulgakov fan 1921 oant 1924 mei syn twadde frou, Ljoebov Jevgenjevna Belozerskaja, wenne, tsjinne as ynspiraasje foar de roman. In buorfrou, Anna Gorjatsjeva, wenne mei har soan yn in keamer yn datselde mienskiplike appartemint en steurde Bulgakov hieltyd wer mei har skreauwen en lawaai. == Untfangst == * Der is net in Fryske oersetting fan it boek sels, mar yn [[2010]] hawwe muzykgroep [[De Kift]] en [[Tryater]] en stik fan [[Ira Judkovskaja]] bassearre op it boek, mar dan situearre op [[Skylge]], útfierd op [[Oerol]].<ref>https://www.filmfestival.nl/film/de-duivel-op-terschelling</ref> * ''Master i Margarita'' waard yn [[1999]] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} [[Kategory:Literêr wurk fan Michail Boelgakov]] [[Kategory:Maatskippijkrytyske roman]] [[Kategory:Russyske roman]] [[Kategory:Literatuer út 1948]] 39uv1rfgwmf1uzf6k3780q7tco1vj28 1240397 1240388 2026-09-10T16:12:06Z Drewes 2754 1240397 wikitext text/x-wiki [[File:MasterandMargaritaFirstEdition.jpg|thumb|upright|Omslach fan de earste edysje fan ''Master i Margarita'', YMCA Press, 1967)]] '''''Master i Margarita''''', yn it [[Syrillysk alfabet]] "Мастер и Маргарита" ([[Russysk]], betsjutting likernôch: "Master en Margarita") is in [[roman]], skreaun toch de Russyske skriuwer [[Michail Boelgakov]], fan [[1928]] oant sy'n dea yn [[1940]]. Syn widdow hat it folsleine boek foar it earst yn it [[Russysk]] publisearre litten yn [[1973]] troch de Paryske útjouwerij [[YMCA-Press]]. ''Master i Margarita'' kombinearret boppenatuerlike eleminten mei satiryske, tsjustere komeedzje en kristlike filosofy, wêrtroch it him net yn ien inkeld sjenre ûnderbringe lit. In protte kritisy beskôgje it as ien fan de bêste romans fan de tweintichste iuw en as de wichtichste Sovjet-[[satire]]. <ref>{{Cite book |title=The Facts on File Companion to the World Novel: 1900 to the Present |last=Sollars |first=Michael |publisher=Infobase Publishing |year=2008 |location=New York |page=508 |isbn=978-0-81606-233-1}}</ref><ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the Novel |publisher=Wiley-Blackwell Publishing |year=2014 |isbn=978-1-11872-389-0 |location=New Jersey, United States |editor-last=Melville-Logan |editor-first=Peter |page=822}}</ref> ==Ynhâld== Yn 'De Master en Margarita bedriuwt de Duvel syn spultsjes soms út in adres yn Moskou wei — Bolshaya Sadovaya-strjitte 302b — dat der hjoed-de-dei noch altyd stiet: "Yn it trijefâldich ferflokte appartemint nûmer 50 wie sûnder mis immen... sa no en dan gie der in finster iepen." Soms klinkt der grammofoanmuzyk út it finster en is der in swarte kat te sjen dy't dêr fan de sinne te genietsjen leit. De kat blykt lykwols in [[demon]] mei in pistoal te wêzen. Hy daget minsken út ta duëls, ûntkomt troch op in kroanljochter oer it dak te fleanen en jit úteinlik benzine oer de flier — dy't spontaan ûntbaarnt — wêrtroch't alles yn 'e brân fljocht. De ''korridornaya'' (in soarte fan mienskiplik appartemint) dêr't Bulgakov fan 1921 oant 1924 mei syn twadde frou, Ljoebov Jevgenjevna Belozerskaja, wenne, tsjinne as ynspiraasje foar de roman. In buorfrou, Anna Gorjatsjeva, wenne mei har soan yn in keamer yn datselde mienskiplike appartemint en steurde Bulgakov hieltyd wer mei har skreauwen en lawaai. == Untfangst == * Der is net in Fryske oersetting fan it boek sels, mar yn [[2010]] hawwe muzykgroep [[De Kift]] en [[Tryater]] en stik fan [[Ira Judkovskaja]] bassearre op it boek, mar dan situearre op [[Skylge]], útfierd op [[Oerol]].<ref>https://www.filmfestival.nl/film/de-duivel-op-terschelling</ref> * ''Master i Margarita'' waard yn [[1999]] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} [[Kategory:Literêr wurk fan Michail Boelgakov]] [[Kategory:Maatskippijkrytyske roman]] [[Kategory:Russyske roman]] [[Kategory:Literatuer út 1948]] emeb743ut19e5mc172o5gvrdr65ud61 1240488 1240397 2026-09-11T09:05:58Z Mysha 254 tikflaterkes 1240488 wikitext text/x-wiki [[File:MasterandMargaritaFirstEdition.jpg|thumb|upright|Omslach fan de earste edysje fan ''Master i Margarita'', YMCA Press, 1967)]] '''''Master i Margarita''''', yn it [[Syrillysk alfabet]] "Мастер и Маргарита" ([[Russysk]], betsjutting likernôch: "Master en Margarita") is in [[roman]], skreaun toch de Russyske skriuwer [[Michail Boelgakov]], fan [[1928]] oant sy'n dea yn [[1940]]. Syn widdow hat it folsleine boek foar it earst yn it [[Russysk]] publisearre litten yn [[1973]] troch de Paryske útjouwerij [[YMCA-Press]]. ''Master i Margarita'' kombinearret boppenatuerlike eleminten mei satiryske, tsjustere komeedzje en kristlike filosofy, wêrtroch it him net yn ien inkeld sjenre ûnderbringe lit. In protte kritisy beskôgje it as ien fan de bêste romans fan de tweintichste iuw en as de wichtichste Sovjet-[[satire]]. <ref>{{Cite book |title=The Facts on File Companion to the World Novel: 1900 to the Present |last=Sollars |first=Michael |publisher=Infobase Publishing |year=2008 |location=New York |page=508 |isbn=978-0-81606-233-1}}</ref><ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the Novel |publisher=Wiley-Blackwell Publishing |year=2014 |isbn=978-1-11872-389-0 |location=New Jersey, United States |editor-last=Melville-Logan |editor-first=Peter |page=822}}</ref> ==Ynhâld== Yn 'De Master en Margarita bedriuwt de Duvel syn spultsjes soms út in adres yn Moskou wei — Bolshaya Sadovaya-strjitte 302b — dat der hjoed-de-dei noch altyd stiet: "Yn it trijefâldich ferflokte appartemint nûmer 50 wie sûnder mis immen... sa no en dan gie der in finster iepen." Soms klinkt der grammofoanmuzyk út it finster en is der in swarte kat te sjen dy't dêr fan de sinne te genietsjen leit. De kat blykt lykwols in [[demon]] mei in pistoal te wêzen. Hy daget minsken út ta duëls, ûntkomt troch op in kroanljochter oer it dak te fleanen en jit úteinlik benzine oer de flier — dy't spontaan ûntbaarnt — wêrtroch't alles yn 'e brân fljocht. De ''korridornaya'' (in soarte fan mienskiplik appartemint) dêr't Bulgakov fan 1921 oant 1924 mei syn twadde frou, Ljoebov Jevgenjevna Belozerskaja, wenne, tsjinne as ynspiraasje foar de roman. In buorfrou, Anna Gorjatsjeva, wenne mei har soan yn in keamer yn datselde mienskiplike appartemint en steurde Bulgakov hieltyd wer mei har skreauwen en lawaai. == Untfangst == * Der is net in Fryske oersetting fan it boek sels, mar yn [[2010]] hawwe muzykgroep [[De Kift]] en [[Tryater]] in stik fan [[Ira Judkovskaja]], bassearre op it boek mar dan situearre op [[Skylge]], útfierd op [[Oerol]].<ref>https://www.filmfestival.nl/film/de-duivel-op-terschelling</ref> * ''Master i Margarita'' waard yn [[1999]] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} [[Kategory:Literêr wurk fan Michail Boelgakov]] [[Kategory:Maatskippijkrytyske roman]] [[Kategory:Russyske roman]] [[Kategory:Literatuer út 1948]] ky0tpr2fnaiipvz6ibmussi8jxtgvys 1 193979 1240386 1240315 2026-09-10T13:25:46Z Mysha 254 /* Wurk */ 1240386 wikitext text/x-wiki == Wurk == {{Ping|Mysha}} Forjit my net. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 9 sep 2026, 16.55 (CEST) Oeps, ik tocht dat de side al langer bestie.... [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 9 sep 2026, 17.01 (CEST) : Ik wit it net: is der eat dêr't ik jo net by neamd haw, wylst dat wol past hie? Nee, de side wie der noch et, en eins is it hieltiid net in soad wurdich. Ik bin wurch, mar ik wit net wêrom. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) hkstcr56onjo96jf1a8nkdez99lvwqr 0 193992 1240419 1240371 2026-09-10T18:18:22Z Kneppelfreed 2013 [[]] oars 1240419 wikitext text/x-wiki In '''kloft''' of '''espel''' (yn [[Grinslân]] '''''kluft''', '''klauw''''' of '''''clauw''''' neamd<ref>[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WFT&id=50691.re.d1e2746509&lemma=kluft&domein=0&conc=true WFT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''</ref><ref name=WNT>[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M033115&lemma=klauw&domein=0&conc=true WNT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''</ref>, [[Aldfrysk]]: ''kleft'')<ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/klucht ''Etymologisch woordenboek van het Nederlands''], N. van der Sijs (2003-2009) yn: [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: ''klucht''</ref>) wie yn [[Grinslân]], benammen yn [[Hunzegoa]] en [[Fivelgoa]] en yn guon parten fan [[Fryslân]] westlik fan 'e [[Lauwers]] in rjochtsterm.<ref name=WNT/> It wie de namme fan in ûnderferdieling fan in [[karspel]] of fan in [[Rjochtstuollen yn Grinslân|rjochtstoel]]. In kloft hie ornaris gjin eigen tsjerke, dochs bytiden in [[Kapel (gebedsromte)|kapel]]. In kloft kin ek as [[synonym]] fan in [[wyk]] of [[buorskip]] sjoen wurde. It begryp kloft kaam benammen foar op it Grinslânske en Fryske plattelân, bygelyks de [[Juursemakluft]] yn it [[Humsterlân]]. Yn 'e [[Ommelannen]] foelen de kloften ornaris mank mei in groep [[pleats]]en of eale [[heerd]]en dy't om bar meidiene oan 'e rjochtspraak. Dêrnjonken wiene der buorskippen of kloften dy't in rol by de wettersteat, dykûnderhâld, buorrenhelp, ensfth. In reglemint út [[1722]] foar de [[Stedsjurisdiksje fan Grins]] skreau foar dat alle doarpen út in tal kloften of buertgilden (''nabergilden'') bestean moasten, dy't en oare publike taken ferantwurdlik wiene. Soksoarte organisaasjes bestiene ek yn 'e Ommelannen. De gruttere doarpen hiene fjouwer of mear buertgilden. In soad buertgilden kamen yn 'e rin fan de 19e iuw te ferfallen, nei't harren taken foar it grutste part troch de [[Gemeenten fan Nederlân|gemeenten]] oernommen waarden. Somtiden bleaune se as organisaasjes foar buorrenhelp bestean, oant se nei 1900 troch begraffenisferienings ferfongen waarden. Ek yn stedske omkriten waas dat begryp brûkt. Sa wie de stêd [[Grins (stêd)|Grins]] ûnderferparte yn earst seis en letter troch gearfoegjen fjouwer kloften. Dy kloften waarden wer ûnderferparte yn ''rotten''. In ''rot'' wie in buert, of wat Grins oanbelange, in strjitte as in hûzeblok oan ien kant fan de strjitte. In soksoarte ''rot'' waard laat troch in ''rot''master, dy't tafersjoch hold op in ''rot''. Yn Grins hie yn 'e 16e iuw alle kloften likernôch 13 oant 19 ''rotten''.<ref>Laan, M. van der (1985), ''Het versterkte Groningen : de verdedigingswerken van Groningen, 1527 -1577''. Doktoraalskripsje midsiuwske skiednis Ryksuniversiteit Grins. side 100.</ref> Yn de Fryske stêden waard it begryp '''espel'''<ref>[https://frysker.nl/en/sykje/ Frysker: stekwurd: espel]</ref> brûkt. Op it Grinslânske plattelân waarden ek wol de begripen ''-horn'' (hoeke, ferlykje "herne") of ''-gilde'' brûkt. == Sjoch ek == * [[Klauboek]] == Keppelings om utens == * C. Tromp, ''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=5&micode=4&miview=inv2 Inleiding]'', yn: ''De Groningse kerspelarchieven'', Grins 1982 * D.J. Wijmer, ''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=5&micode=418&miview=inv2 Nabergilden in Groningen, 1668-1940]'', yn: ''Inventaris van de archieven van nabergilden in de provincie Groningen'', Grins 1985 * ''Woordenboek der Nederlandsche Taal'': ''[http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M034020 kluft], [http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M033115 klauw]'' {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Histoaryske geografy]] [[Kategory:Skiednis fan Grinslân]] [[Kategory:Skiednis fan Fryslân]] fpirpmttbw6jmzs7ku4e4nrl3y0fyi9 0 193994 1240390 2026-09-10T15:16:34Z Leopstm 33922 Side makke mei "'''Janneman Bieren''' is in brouwerijhierder op [[De Knipe]] en is oprjochte yn 2026 troch Yannick Medenblik. == Algemien == Eigners en brouwers Harold Dijk en Wichard Dijkstra brouwe bier mei de fokus op kwaliteit, kreativiteit en eksperiminten. Mei in taap take-over by de Biergek op it Festival Bourgondysk [[Beetstersweach]] fan 6 septimber 2025 hawwe de brouwers foar it earst harren bieren oan in breed publyk oanbean. Op it bierfestival Wereld Bierendag fan 4 oktober 2..." 1240390 wikitext text/x-wiki '''Janneman Bieren''' is in brouwerijhierder op [[De Knipe]] en is oprjochte yn 2026 troch Yannick Medenblik. == Algemien == Eigners en brouwers Harold Dijk en Wichard Dijkstra brouwe bier mei de fokus op kwaliteit, kreativiteit en eksperiminten. Mei in taap take-over by de Biergek op it Festival Bourgondysk [[Beetstersweach]] fan 6 septimber 2025 hawwe de brouwers foar it earst harren bieren oan in breed publyk oanbean. Op it bierfestival Wereld Bierendag fan 4 oktober 2025 hawwe se foar de earste kear grut útpakt mei harren bieren. Mar leafst 15 bieren wiene op taap te krijen. == Assortimint == *''Ale Be Back'' - pale ale *''Ale Force One'' - pale ale *''Bitter Choc Therapy'' - stout *''Blizzkick'' - winter ale *''Blond Mirage'' - Belgian strong golden ale *''Double Trouble 2024'' - imperial stout/dûbel *''Double Trouble 2025'' - imperial stout/dûbel *''Double Trouble 2026'' ''Peated!'' - whiskey infused imperial stout *''End of an Era'' - imperial baltic porter *''Hops Don't Lie'' - IPA *''Hoptimus Prime'' - IPA imperial/dûbel *''Kohatu Wairua IPA'' - IPA *''Portergeist'' - porter *''Red Remedy'' - red ale *''Stout of Control'' - stout imperial/dûbel *''The Bitter End'' - poreter imperial/dûbel Baltic *''Wheat Yourself Up'' - Hefeweizen *''Wit Happens'' - wytbier == Keppeling om utens == * [https://www.instagram.com/janneman.bier/ Webside fan Janneman Bieren] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2026]] [[Kategory:De Knipe]] 3hzoa1yo8cz9a4o6sbt76u9z3niajfs 1240391 1240390 2026-09-10T15:23:11Z Leopstm 33922 Nije brouwerij tafoege 1240391 wikitext text/x-wiki '''Janneman Bieren''' is in brouwerijhierder op [[De Knipe]] en is oprjochte yn 2026 troch Yannick Medenblik. == Algemien == Inisjatyfnimmer Yannick Medenblik rekke yn ' e kunde mei it bierbrouwen op de middelbere skoall, doet 't der in bierke broud wurde moast foar in dinerjûn. In oantal jierren letter rûn er syn Stibon bierbrouoplieding ôf. Nei syn staazjeperioade by [[Brouwerij Bjuster]] yn [[Grou (plak)|Grou]] waard er hjir meibrouwer. As folgjende stap sette er yn 2026 útein mei syn eigen mikrobrouwerij Janneman, mar hy brout syn bieren noch wol sels by Bjuster. Alle bieren krije in link met fûgels, want Yannick is sels ek in fûgelspotter. == Assortimint == *''Janneman Zwaluw editie blond'' == Keppeling om utens == * [https://www.instagram.com/janneman.bier/ Webside fan Janneman Bieren] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2026]] [[Kategory:De Knipe]] qf20m94kb7vocrqpby8o41dgxusxnyk 1240392 1240391 2026-09-10T15:25:38Z Drewes 2754 - tikfl. 1240392 wikitext text/x-wiki '''Janneman Bieren''' is in brouwerijhierder op [[De Knipe]] en is oprjochte yn 2026 troch Yannick Medenblik. == Algemien == Inisjatyfnimmer Yannick Medenblik rekke yn ' e kunde mei it bierbrouwen op de middelbere skoalle, doet 't der in bierke broud wurde moast foar in dinerjûn. In oantal jierren letter rûn er syn Stibon bierbrouoplieding ôf. Nei syn staazjeperioade by [[Brouwerij Bjuster]] yn [[Grou (plak)|Grou]] waard er hjir meibrouwer. As folgjende stap sette er yn 2026 útein mei syn eigen mikrobrouwerij Janneman, mar hy brout syn bieren noch wol sels by Bjuster. Alle bieren krije in link met fûgels, want Yannick is sels ek in fûgelspotter. == Assortimint == *''Janneman Zwaluw editie blond'' == Keppeling om utens == * [https://www.instagram.com/janneman.bier/ Webside fan Janneman Bieren] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2026]] [[Kategory:De Knipe]] f02pz2606mq2s6j6027lof11v09s88s 1240394 1240392 2026-09-10T15:52:39Z Leopstm 33922 1240394 wikitext text/x-wiki '''Janneman Bieren''' is in brouwerijhierder op [[De Knipe]] en is oprjochte yn 2026 troch Yannick Medenblik. == Algemien == Inisjatyfnimmer Yannick Medenblik rekke yn ' e kunde mei it bierbrouwen op de middelbere skoalle, doet 't der in bierke broud wurde moast foar in dinerjûn. In oantal jierren letter rûn er syn Stibon bierbrouoplieding ôf. Nei syn staazjeperioade by [[Brouwerij Bjuster]] yn [[Grou (plak)|Grou]] waard er hjir meibrouwer. As folgjende stap sette er yn 2026 útein mei syn eigen mikrobrouwerij Janneman, mar hy brout syn bieren noch wol sels by Bjuster. De filosofy fan Janneman Bieren is like ienfâldich as effektyf: elk bier wurdt broud mei in farsk produkt út de direkte omjouwing. Dat lokale yngrediïnt stiet sintraal yn de reseptuer en jout elk brousel in eigen karakter dat streekrjocht ferbûn is mei de Fryske streek. Alle bieren krije in link met fûgels, want Yannick is sels ek in fûgelspotter. == Assortimint == *''Janneman Zwaluw editie blond'' == Keppeling om utens == * [https://www.instagram.com/janneman.bier/ Webside fan Janneman Bieren] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2026]] [[Kategory:De Knipe]] 9hi76rgan56gnawcsv3mfq2rdjo0xfa 1240399 1240394 2026-09-10T16:17:54Z Drewes 2754 Frysker 1240399 wikitext text/x-wiki '''Janneman Bieren''' is in brouwerijhierder op [[De Knipe]] en is oprjochte yn 2026 troch Yannick Medenblik. == Algemien == Inisjatyfnimmer Yannick Medenblik rekke yn ' e kunde mei it bierbrouwen op de middelbere skoalle, doet 't der in bierke broud wurde moast foar in dinerjûn. In oantal jierren letter rûn er syn Stibon bierbrouoplieding ôf. Nei syn staazjeperioade by [[Brouwerij Bjuster]] yn [[Grou (plak)|Grou]] waard er hjir meibrouwer. As folgjende stap sette er yn 2026 útein mei syn eigen mikrobrouwerij Janneman, mar hy brout syn bieren noch wol sels by Bjuster. De filosofy fan Janneman Bieren is like ienfâldich as effektyf: elk bier wurdt broud mei in farsk produkt út de direkte omkriten. Dat lokale yngrediïnt stiet sintraal yn de reseptuer en jout elk brousel in eigen karakter dat streekrjocht ferbûn is mei de Fryske krite. Alle bieren krije in link met fûgels, want Yannick is sels ek in fûgelspotter. == Assortimint == *''Janneman Zwaluw editie blond'' == Keppeling om utens == * [https://www.instagram.com/janneman.bier/ Webside fan Janneman Bieren] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2026]] [[Kategory:De Knipe]] 7jx66ncruzwxdu2wthc3o6khdn2u5kn 14 193995 1240395 2026-09-10T15:52:51Z Drewes 2754 Side makke mei "[[Kategory:Bedriuw nei jier fan oprjochting|2026]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2026]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn de 21e iuw|2026]]" 1240395 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Bedriuw nei jier fan oprjochting|2026]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2026]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn de 21e iuw|2026]] 7nxerefv5ceeswhc0m9kvaubqissyrz 0 193996 1240401 2026-09-10T16:49:03Z Leopstm 33922 Side makke mei "'''Sjoerd's Craft Beers''' is in brouwerij yn [[Ingelum]] en is oprjochte yn 2025 troch Sjoerd en Kayleigh Ploeg. == Algemien == Inisj == Assortimint == *''Janneman Zwaluw editie blond'' == Keppeling om utens == * [https://www.instagram.com/sjoerdscraftbeers/ Webside fan Sjoerd's Craft Beers] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2025]] [[Kategory:Ingelum]]" 1240401 wikitext text/x-wiki '''Sjoerd's Craft Beers''' is in brouwerij yn [[Ingelum]] en is oprjochte yn 2025 troch Sjoerd en Kayleigh Ploeg. == Algemien == Inisj == Assortimint == *''Janneman Zwaluw editie blond'' == Keppeling om utens == * [https://www.instagram.com/sjoerdscraftbeers/ Webside fan Sjoerd's Craft Beers] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2025]] [[Kategory:Ingelum]] ip7bcoh56o4uiuxd0mhnakokwa9cvu2 1240402 1240401 2026-09-10T17:07:21Z Leopstm 33922 Nije brouwerij tafoege 1240402 wikitext text/x-wiki '''Sjoerd's Craft Beers''' is in brouwerij yn [[Ingelum]] en is oprjochte yn 2025 troch Sjoerd en Kayleigh Ploeg. == Algemien == Nei in pear jier eksperimintearre te hawwen mei lytse brouwsels fan maksimaal 10 liter, is yn 2025 de earste stap set nei in eigen mikrobrouwerij yn in omboude garaazje. It hiele proses fan resepten ûntwikkelje oant en mei it plakken fan de etiketten wurdt troch de eigeners sels dien. De ferkeap wurdt ek sels dien, benammen op boerestreekmerken yn de omjouwing. == Assortimint == *''Golden Meadow'' - blûn *''Ocean's Bite'' - IPA *''England IPA'' - IPA *''Sjoerd Smash'' - malt bier *''Smash Mango'' *''West Coast IPA'' - IPA *''Strawberry Fields'' - sour *''Sunrise Summit'' - IPA-triple *''Whisky Infused Stout'' *''Mistletoe Ember'' - amber winterbier *''River Breeze'' - lentebock *''Seastrike'' - IPA *''London Fog'' - IPA *''Mist Valley'' - IPA *''Sjoerd's Craft Beers Tripel'' - tripel *''Pake Oeds'' - smokey porter == Keppeling om utens == * [https://www.instagram.com/sjoerdscraftbeers/ Webside fan Sjoerd's Craft Beers] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2025]] [[Kategory:Ingelum]] onqugxogx43mo9tifkq81zyquicr7en 1240405 1240402 2026-09-10T17:12:36Z Leopstm 33922 Leopstm hat de side [[Sjoerd's Craft Beer]] omneamd ta [[Sjoerd's Craft Beers]]: Staveringsflater yn 'e titel 1240402 wikitext text/x-wiki '''Sjoerd's Craft Beers''' is in brouwerij yn [[Ingelum]] en is oprjochte yn 2025 troch Sjoerd en Kayleigh Ploeg. == Algemien == Nei in pear jier eksperimintearre te hawwen mei lytse brouwsels fan maksimaal 10 liter, is yn 2025 de earste stap set nei in eigen mikrobrouwerij yn in omboude garaazje. It hiele proses fan resepten ûntwikkelje oant en mei it plakken fan de etiketten wurdt troch de eigeners sels dien. De ferkeap wurdt ek sels dien, benammen op boerestreekmerken yn de omjouwing. == Assortimint == *''Golden Meadow'' - blûn *''Ocean's Bite'' - IPA *''England IPA'' - IPA *''Sjoerd Smash'' - malt bier *''Smash Mango'' *''West Coast IPA'' - IPA *''Strawberry Fields'' - sour *''Sunrise Summit'' - IPA-triple *''Whisky Infused Stout'' *''Mistletoe Ember'' - amber winterbier *''River Breeze'' - lentebock *''Seastrike'' - IPA *''London Fog'' - IPA *''Mist Valley'' - IPA *''Sjoerd's Craft Beers Tripel'' - tripel *''Pake Oeds'' - smokey porter == Keppeling om utens == * [https://www.instagram.com/sjoerdscraftbeers/ Webside fan Sjoerd's Craft Beers] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2025]] [[Kategory:Ingelum]] onqugxogx43mo9tifkq81zyquicr7en 0 193997 1240406 2026-09-10T17:12:36Z Leopstm 33922 Leopstm hat de side [[Sjoerd's Craft Beer]] omneamd ta [[Sjoerd's Craft Beers]]: Staveringsflater yn 'e titel 1240406 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sjoerd's Craft Beers]] t4xsaui22hpxsxy4yvweq7mxspzwklm 0 193998 1240422 2026-09-10T19:13:10Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Sint-Plechelmusbasilyk | ôfbylding = Zuid-oost zijde - Oldenzaal - 20172749 - RCE.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Plechelmusbasilyk yn Oldenzaal | wapen = H. Plechelmus Oldenzaal.svg | wapentekst = Wapen fan 'e basilyk | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlik..." 1240422 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Sint-Plechelmusbasilyk | ôfbylding = Zuid-oost zijde - Oldenzaal - 20172749 - RCE.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Plechelmusbasilyk yn Oldenzaal | wapen = H. Plechelmus Oldenzaal.svg | wapentekst = Wapen fan 'e basilyk | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Overijssel.svg|20px]] [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Oldenzaal]] | adres = St. Plechelmusplein 1 | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Utert (roomsk-katolyk)|Utert]] | patroanhillige = [[Plechelmus]] | wijd oan = | status = ''[[basilica minor]]'' | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = [[Parochytsjerke]] | arsjitekt = [[Jos Cuypers]] (restauraasje 1891-1900) | yngenieur = | boujier = 12e iuw | sloopjier = | boustyl = Romaansk, romanogotyk, goysk | hichte = 60 m (toer) | monumintale status = [[Ryksmonumint]] | monumintnûmer = 31398 | webside = [https://www.plechelmus-parochie.nl/ www.plechelmus-parochie.nl] | mapname = Oerisel | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 18 | lat_sec = 46 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 55 | lon_sec = 46 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan de Sint-Plechelmusbasilyk }} De '''Sint-Plechelmusbasilyk''' is in [[Roomsk-Katolike Tsjerke|katolike]] tsjerke yn 'e [[Oerisel]]ske stêd [[Oldenzaal]] en ien fan 'e op it stuit (2026) 27 [[Basilica minor|basilyken]] yn [[Nederlân]]. De tsjerke is wijd oan 'e hillige [[Plechelmus]], in [[Angelsaksen|Angelsaksyske]] muonts út de 8e iuw. Syn feestdei wurdt sûnt it ferheffen fan syn [[Relikwy|reliken]] yn 'e 10e iuw op 15 july op 'e tsjerklike kalinder fan it (midsiuwske) bisdom Utert fermeld. Om dy datum hinne wurdt it patroansfeest yn 'e Oldenzaalske basilyk alle jierren mei in soad pracht en preal fierd. == Skiednis == [[Ofbyld:Plechelmus fan Oldenzaal.jpg|thumb|left|Relykbuste fan Sint-Plechelmus.]] De âldste dielen fan it besteande gebou stamme út it midden en de twadde helte fan 'e 12e iuw, mar de skiednis fan 'e tsjerke giet fierder tebek. Mooglik hat de omdoarmjende [[misjonaris]] Plechelmus hjir yn 'e 8e iuw al in earste, oan paus [[Silvester I|Silvester]] wijde tsjerkegebou stifte. Yn 954 stifte biskop [[Balderik fan Utert]] in [[kapittel]] yn Oldenzaal en fergrutte er de doe al besteande Silvestertsjerke, dy't no wijd waard oan Plechelmus. Troch de ferheffing fan dy syn reliken hie dy de status fan hillige krige. Balderik liet by dizze gelegenheid reliken fan Plechelmus oerbringe nei de Oldenzaalske tsjerke. Sûnt dy tiid hie de Plechelmustsjerke fan Oldenzaal in hege status; it kapittel wie yn 'e midsiuwen bygelyks ien fan 'e fjouwer kapittels bûten de stêd Utert dy't meistimden by biskopsferkiezings. Om 1150 hinne waard de tsjerke ferfongen troch in nije [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerke. Fan dizze tsjerke binne it middenskip, it noardlik skip, it noarder [[dwersskip]] en in [[Koer (tsjerke)|koer]][[travee]] bewarre bleaun. De tsjerke waard fan [[Bentheimer sânstien]] boud en lit dúdlik [[Westfalen|Westfaalske]] en ek Saksyske ynfloeden sjen. De [[dom fan Königslutter]] by [[Helmstedt]] – de grêftsjerke fan keizer [[Lotarius III]] – hat opfallende oerienkomsten mei de Oldenzaalske Plechelmusbasilyk; beide tsjerkegebouwen hawwe in identike plattegrûn fan 'e [[Krusing (tsjerke)|krusing]]. Yn it ynterieur fan 'e Plechelmustsjerke waard it [[alternearjend stelsel]] tapast. De trije skippen krigen [[krúsferwulft]]en. Nei alle gedachten ûnder biskop Otto II fan Lippe (1215-1227) waard de hjoeddeiske toer mei in westlik koer boud, wêrfan't de fjirde lidding om 1250 hinne foltôge waard. De toer wurdt fanwegen de iere [[Gotyk|goatyske]] dekoraasjes wol ta de [[romanogoatyk]] rekkene. Om 1500 hinne waard de fyfte toerlidding boud. Tusken 1481 en 1500 waarden it koer en it súdlike skip yn goatysk styl ferfongen. It súdlike dwersskip gie hjirby op yn it nije sydskip en ferlear syn topgevel. [[Ofbyld:Oldenzaal, Sint-Pechelmusbasilyk, ynterieur.jpg|thumb|left|Ynterieur.]] De [[Reformaasje]] makke yn 'e 17e iuw in ein oan sa'n sân iuwen liturgy fan it Plechelmuskapittel. De yndrukwekkende kapittelhuzen yn 'e ymmuniteit fan 'e Plechelmus waarden yn dyselde iuw noch ferkocht om ôfbrutsen te wurden. Fan 1633 oant 1810 waard it tsjerkegebou brûkt troch de [[Protestantisme|protestantske]] mienskip fan Oldenzaal, dy't fanwegen it lege ledetal it ûnderhâld sterk ferwaarleazge. Nei de weromjefte oan 'e katoliken yn 1810 tanksij kening [[Loadewyk Napoleon]], dy't yn 1809 in besite brocht oan Twinte, waard alderearst it monumintale 15e-iuwske [[doksaal]] ôfbrutsen. Der wienen ferskate restauraasjes nedich om de ûnderhâldsefterstân wer te ferhelpen. De wichtichste dêrfan wie de restauraasje fan 1891 oant 1900, ûnder lieding fan [[Jos Cuypers]]. Dêrby ferdwûn de 17e-iuwske Latynske skoalle boppe it noardlike skip, dy't de [[kapittelseal]] ferfongen hie, en waard ek de noardlike lytse [[apsis]] rekonstruearre neffens it foarbyld fan dy oan 'e súdlike dwersearm. Ek liet Cuypers de oarspronklike midsiuwske bepleistering en beskildering fan it ynterieur – dy't nei 1633 ûnder lagen wytkalk bedutsen rekke wie – folslein ferwiderje, wêrtroch't de Bentheimer sânstien fan alle muorreflakken en pylders wer hielendal sichtber waard. == Lêste jierren == Yn 1950 krige de tsjerke by beslút fan paus [[Pius XII]] de earetitel ''[[basilica minor]]''. Yn maart 2006 waard mei tank oan 'e suksesfolle stipe fan kabaretier [[Herman Finkers]] in suksesfolle aksje op tou set om 'e Sint-Plechelmusbasilyk as [[parochytsjerke]] te behâlden. Sûnt 2010 is de âlde basilyk de parochiale haadtsjerke fan 'e yn dat jier oprjochte Sint-Plechelmusparochy. Dy parochy is in gearfoeging fan 'e âlde Plechelmusparochy fan 'e stêd mei de oare parochys fan Oldenzaal en mei de Plechelmustsjerken fan 'e omlizzende doarpen [[Rossum (Oerisel)|Rossum]], [[Deurningen]] en [[Saasveld]], en mei de Remigiustsjerke yn [[Weerselo]]. == Plechelmustoer == [[Ofbyld:Oldenzaal, Sint-Plechelmusbasilyk, kânsel.jpg|thumb|left|Kânsel.]] De Plechelmustoer is likernôch 60 meter heech en krige dy hichte by in restauraasje nei 1626. De breedte fan 'e toer is 13,40 meter (súdside, sûnder de plint). De toer wurdt troch de ynwenners fan Oldenzaal de ''Ol'n Griez'n'') neamd. Hy is fan 'e rjochting fan [[Denekamp]] of oer de âlde strjitwei út [[Hengelo]] al fan hein en fier te sjen, om't dy twa âlde diken streekrjocht op 'e Plechelmustoer tarinne. De klokkeromte yn 'e Plechelmustoer is de grutste yn syn soarte fan hiel Europa. Der hinget in klokkespul fan 49 klokken, wêrfan't seis ek tsjinje as liedklokken. De grutste is de Plechelmus út 2020, getten troch de Spaanske klokkejjitter Abel Portilla (3.890 kg). De op ien nei grutste klok, de Maria út 1493, is getten troch de ferneamde klokkejitter [[Geert fan Wou]]. De oare fjouwer binne de Beatrix (1.600 kg), de Appolonia (1.150 kg), de Henriëtte (680 kg) en de Everdina (480 kg), dy't allegearre yn 'e 20e iuw getten binne. Mei it tafoegjen fan 'e Plechelmusklok yn 2020 hat de Plechelmustoer it grutste oantal liedklokken fan 'e provinsje Oerisel. Moandeis oant en mei freed liedt de Beatrix om 12.00 en 18.00 oere. Saterdei liedt de Maria om 12.00 en 18.00 oere en sneins de Plechelmus om 12.00 en 18.00 oere. {{boarnen|boarnefernijing= * Sjoch foar boarnen en referinsjes: [[:nl:Sint-Plechelmusbasiliek]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sint-Plechelmusbasiliek, Oldenzaal|Sinbt-Plechelmusbasilyk, Oldenzaal}} }} {{DEFAULTSORT:Plechelmusbasilyk}} [[Kategory:Oldenzaal]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Oerisel]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Oerisel]] [[Kategory:Basilyk yn Nederlân]] [[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Utert (roomsk-katolyk)]] 9mphawluvl0fl23hw7sbvygopxmwchd 1240423 1240422 2026-09-10T19:41:27Z RomkeHoekstra 10582 [[]] 1240423 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Sint-Plechelmusbasilyk | ôfbylding = Zuid-oost zijde - Oldenzaal - 20172749 - RCE.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Sint-Plechelmusbasilyk yn Oldenzaal | wapen = H. Plechelmus Oldenzaal.svg | wapentekst = Wapen fan 'e basilyk | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Overijssel.svg|20px]] [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Oldenzaal]] | adres = St. Plechelmusplein 1 | koördinaten = | tsjerkegenoatskip = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | bisdom = | aartsbisdom = [[Aartsbisdom Utert (roomsk-katolyk)|Utert]] | patroanhillige = [[Plechelmus]] | wijd oan = | status = ''[[basilica minor]]'' | ôfstjitten = | hjoeddeiske funksje = [[Parochytsjerke]] | arsjitekt = [[Jos Cuypers]] (restauraasje 1891-1900) | yngenieur = | boujier = 12e iuw | sloopjier = | boustyl = Romaansk, romanogoatyk, goatysk | hichte = 60 m (toer) | monumintale status = [[Ryksmonumint]] | monumintnûmer = [https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/31418 31398] | webside = [https://www.plechelmus-parochie.nl/ www.plechelmus-parochie.nl] | mapname = Oerisel | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 18 | lat_sec = 46 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 55 | lon_sec = 46 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan de Sint-Plechelmusbasilyk }} De '''Sint-Plechelmusbasilyk''' is in [[Roomsk-Katolike Tsjerke|katolike]] tsjerke yn 'e [[Oerisel]]ske stêd [[Oldenzaal]] en ien fan 'e op it stuit (2026) 27 [[Basilica minor|basilyken]] yn [[Nederlân]]. De tsjerke is wijd oan 'e hillige [[Plechelmus]], in [[Angelsaksen|Angelsaksyske]] muonts út de 8e iuw. Syn feestdei wurdt sûnt it ferheffen fan syn [[Relikwy|reliken]] yn 'e 10e iuw op 15 july op 'e tsjerklike kalinder fan it (midsiuwske) bisdom Utert fermeld. Om dy datum hinne wurdt it patroansfeest yn 'e Oldenzaalske basilyk alle jierren mei in soad pracht en preal fierd. == Skiednis == [[Ofbyld:Plechelmus fan Oldenzaal.jpg|thumb|left|Relykbuste fan Sint-Plechelmus.]] De âldste dielen fan it besteande gebou stamme út it midden en de twadde helte fan 'e 12e iuw, mar de skiednis fan 'e tsjerke giet fierder tebek. Mooglik hat de omdoarmjende [[misjonaris]] Plechelmus hjir yn 'e 8e iuw al in earste, oan paus [[Silvester I|Silvester]] wijde tsjerkegebou stifte. Yn 954 stifte biskop [[Balderik fan Utert]] in [[kapittel]] yn Oldenzaal en fergrutte er de doe al besteande Silvestertsjerke, dy't no wijd waard oan Plechelmus. Troch de ferheffing fan dy syn reliken hie dy de status fan hillige krige. Balderik liet by dizze gelegenheid reliken fan Plechelmus oerbringe nei de Oldenzaalske tsjerke. Sûnt dy tiid hie de Plechelmustsjerke fan Oldenzaal in hege status; it kapittel wie yn 'e midsiuwen bygelyks ien fan 'e fjouwer kapittels bûten de stêd Utert dy't meistimden by biskopsferkiezings. Om 1150 hinne waard de tsjerke ferfongen troch in nije [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerke. Fan dizze tsjerke binne it middenskip, it noardlik skip, it noarder [[dwersskip]] en in [[Koer (tsjerke)|koer]][[travee]] bewarre bleaun. De tsjerke waard fan [[Bentheimer sânstien]] boud en lit dúdlik [[Westfalen|Westfaalske]] en ek Saksyske ynfloeden sjen. De [[dom fan Königslutter]] by [[Helmstedt]] – de grêftsjerke fan keizer [[Lotarius III]] – hat opfallende oerienkomsten mei de Oldenzaalske Plechelmusbasilyk; beide tsjerkegebouwen hawwe in identike plattegrûn fan 'e [[Krusing (tsjerke)|krusing]]. Yn it ynterieur fan 'e Plechelmustsjerke waard it [[alternearjend stelsel]] tapast. De trije skippen krigen [[krúsferwulft]]en. Nei alle gedachten ûnder biskop Otto II fan Lippe (1215-1227) waard de hjoeddeiske toer mei in westlik koer boud, wêrfan't de fjirde lidding om 1250 hinne foltôge waard. De toer wurdt fanwegen de iere [[Gotyk|goatyske]] dekoraasjes wol ta de [[romanogoatyk]] rekkene. Om 1500 hinne waard de fyfte toerlidding boud. Tusken 1481 en 1500 waarden it koer en it súdlike skip yn goatysk styl ferfongen. It súdlike dwersskip gie hjirby op yn it nije sydskip en ferlear syn topgevel. [[Ofbyld:Oldenzaal, Sint-Pechelmusbasilyk, ynterieur.jpg|thumb|left|Ynterieur.]] De [[Reformaasje]] makke yn 'e 17e iuw in ein oan sa'n sân iuwen liturgy fan it Plechelmuskapittel. De yndrukwekkende kapittelhuzen yn 'e ymmuniteit fan 'e Plechelmus waarden yn dyselde iuw noch ferkocht om ôfbrutsen te wurden. Fan 1633 oant 1810 waard it tsjerkegebou brûkt troch de [[Protestantisme|protestantske]] mienskip fan Oldenzaal, dy't fanwegen it lege ledetal it ûnderhâld sterk ferwaarleazge. Nei de weromjefte oan 'e katoliken yn 1810 tanksij kening [[Loadewyk Napoleon]], dy't yn 1809 in besite brocht oan Twinte, waard alderearst it monumintale 15e-iuwske [[doksaal]] ôfbrutsen. Der wienen ferskate restauraasjes nedich om de ûnderhâldsefterstân wer te ferhelpen. De wichtichste dêrfan wie de restauraasje fan 1891 oant 1900, ûnder lieding fan [[Jos Cuypers]]. Dêrby ferdwûn de 17e-iuwske Latynske skoalle boppe it noardlike skip, dy't de [[kapittelseal]] ferfongen hie, en waard ek de noardlike lytse [[apsis]] rekonstruearre neffens it foarbyld fan dy oan 'e súdlike dwersearm. Ek liet Cuypers de oarspronklike midsiuwske bepleistering en beskildering fan it ynterieur – dy't nei 1633 ûnder lagen wytkalk bedutsen rekke wie – folslein ferwiderje, wêrtroch't de Bentheimer sânstien fan alle muorreflakken en pylders wer hielendal sichtber waard. == Lêste jierren == Yn 1950 krige de tsjerke by beslút fan paus [[Pius XII]] de earetitel ''[[basilica minor]]''. Yn maart 2006 waard mei tank oan 'e suksesfolle stipe fan kabaretier [[Herman Finkers]] in suksesfolle aksje op tou set om 'e Sint-Plechelmusbasilyk as [[parochytsjerke]] te behâlden. Sûnt 2010 is de âlde basilyk de parochiale haadtsjerke fan 'e yn dat jier oprjochte Sint-Plechelmusparochy. Dy parochy is in gearfoeging fan 'e âlde Plechelmusparochy fan 'e stêd mei de oare parochys fan Oldenzaal en mei de Plechelmustsjerken fan 'e omlizzende doarpen [[Rossum (Oerisel)|Rossum]], [[Deurningen]] en [[Saasveld]], en mei de Remigiustsjerke yn [[Weerselo]]. == Plechelmustoer == [[Ofbyld:Oldenzaal, Sint-Plechelmusbasilyk, kânsel.jpg|thumb|left|Kânsel.]] De Plechelmustoer is likernôch 60 meter heech en krige dy hichte by in restauraasje nei 1626. De breedte fan 'e toer is 13,40 meter (súdside, sûnder de plint). De toer wurdt troch de ynwenners fan Oldenzaal de ''Ol'n Griez'n'') neamd. Hy is fan 'e rjochting fan [[Denekamp]] of oer de âlde strjitwei út [[Hengelo]] al fan hein en fier te sjen, om't dy twa âlde diken streekrjocht op 'e Plechelmustoer tarinne. De klokkeromte yn 'e Plechelmustoer is de grutste yn syn soarte fan hiel Europa. Der hinget in klokkespul fan 49 klokken, wêrfan't seis ek tsjinje as [[Tsjerkeklok|liedklokken]]. De grutste is de "Plechelmus" út 2020, getten troch de Spaanske klokkejjitter Abel Portilla (3.890 kg). De op ien nei grutste klok, de "Maria" út 1493, is getten troch de ferneamde klokkejitter [[Geert fan Wou]]. De oare fjouwer binne de "Beatrix" (1.600 kg), de "Appolonia" (1.150 kg), de "Henriëtte" (680 kg) en de "Everdina" (480 kg), dy't allegearre yn 'e 20e iuw getten binne. Mei it tafoegjen fan 'e Plechelmusklok yn 2020 hat de Plechelmustoer it grutste oantal tsjerkeklokken fan 'e provinsje Oerisel. Moandeis oant en mei freed liedt de Beatrix om 12.00 en 18.00 oere. Saterdei liedt de Maria om 12.00 en 18.00 oere en sneins de Plechelmus om 12.00 en 18.00 oere. {{boarnen|boarnefernijing= * Sjoch foar boarnen en referinsjes: [[:nl:Sint-Plechelmusbasiliek]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sint-Plechelmusbasiliek, Oldenzaal|Sint-Plechelmusbasilyk, Oldenzaal}} }} {{DEFAULTSORT:Plechelmusbasilyk}} [[Kategory:Oldenzaal]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Oerisel]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Oerisel]] [[Kategory:Basilyk yn Nederlân]] [[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn it aartsbisdom Utert (roomsk-katolyk)]] bogwdx5qsrndlkfkpitfbh75ghzc6t6 0 193999 1240440 2026-09-10T20:38:19Z Lekkerehond 58254 Makke troch oersetting fan 'e side "[[:nl:Special:Redirect/revision/71914120|Nesser Convent]]" 1240440 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kleaster|adres=Kleasterwei 10|status=ôfbrutsen|ôfbylding=Nes (It Hearrenfean), ruïne konvint fan Nes.jpg|lân={{NL}}|plak=[[Nes (It Hearrenfean)|Nes]]|ôfbyldingstekst=De ruïne fan it Nesser Convent|namme=Nesker Konvint}} jnr50khdgtwmgf93wvdn058wg8db36u 0 194000 1240444 2026-09-11T05:22:03Z Kening Aldgilles 167 Side makke mei "'''ChatGPT''' is in op [[keunstmjittige yntelliginsje]] basearre tsjinst fan [[OpenAI]] dy't fia it ynternet brûkt wurde kin om yn dialooch mei in brûker fragen en ynstruksjes te ferwurkjen.<ref name="ontwikkeling">[https://openai.com/policies/how-chatgpt-and-our-foundation-models-are-developed/ ''How ChatGPT and our foundation models are developed''], OpenAI, bywurke 30 april 2025.</ref> OpenAI makke ChatGPT op 30 novimber 2022 iepenbier beskikber as in saneamde ''resear..." 1240444 wikitext text/x-wiki '''ChatGPT''' is in op [[keunstmjittige yntelliginsje]] basearre tsjinst fan [[OpenAI]] dy't fia it ynternet brûkt wurde kin om yn dialooch mei in brûker fragen en ynstruksjes te ferwurkjen.<ref name="ontwikkeling">[https://openai.com/policies/how-chatgpt-and-our-foundation-models-are-developed/ ''How ChatGPT and our foundation models are developed''], OpenAI, bywurke 30 april 2025.</ref> OpenAI makke ChatGPT op 30 novimber 2022 iepenbier beskikber as in saneamde ''research preview'', mei as doel ûnder oare reaksjes fan brûkers te sammeljen oer de sterke en swakke kanten fan it systeem.<ref name="intro">[https://openai.com/index/chatgpt/ ''Introducing ChatGPT''], OpenAI, 30 novimber 2022.</ref> De tsjinst waard yn earste ynstânsje basearre op in model út de [[GPT-3.5]]-searje.<ref name="intro" /> ChatGPT waard ûntwurpen foar in petearfoarm, wêrby't it systeem op ferfolchfragen reagearje kin en rekken hâlde kin mei eardere útwikselingen binnen in petear.<ref name="intro" /> Yn de jierren nei de lansearring makke OpenAI ferskate nije modellen en funksjes fia ChatGPT beskikber, wêrûnder [[GPT-4]], byld- en spraakferwurking, websykjen, ''deep research'' en funksjes dêr't it systeem mei help fan in firtuele kompjûter sels hannelingen útfiere kin.<ref name="gpt4">[https://openai.com/index/gpt-4-research/ ''GPT-4''], OpenAI, 14 maart 2023.</ref><ref name="vision">[https://openai.com/index/chatgpt-can-now-see-hear-and-speak/ ''ChatGPT can now see, hear, and speak''], OpenAI, 25 septimber 2023.</ref><ref name="search">[https://openai.com/index/introducing-chatgpt-search/ ''Introducing ChatGPT search''], OpenAI, 31 oktober 2024.</ref><ref name="deepresearch">[https://openai.com/index/introducing-deep-research/ ''Introducing deep research''], OpenAI, 2 febrewaris 2025.</ref><ref name="agent">[https://openai.com/index/introducing-chatgpt-agent/ ''Introducing ChatGPT agent: bridging research and action''], OpenAI, 17 july 2025.</ref> == Skiednis == === Yntroduksje en earste ferzje === OpenAI presintearre ChatGPT op 30 novimber 2022.<ref name="intro" /> De earste ferzje waard omskreaun as in model dat yn in dialoochfoarm mei in brûker omgiet; neffens OpenAI makke dy foarm it mooglik om ferfolchfragen te beantwurdzjen, flaters ta te jaan, ferkearde útgongspunten tsjin te sprekken en bepaalde net-tastiene fersiken ôf te wizen.<ref name="intro" /> OpenAI omskreau it systeem by de lansearring as in besibbe model fan [[InstructGPT]], dat ûntwikkele wie om ynstruksjes yn in prompt te folgjen.<ref name="intro" /> De oarspronklike ChatGPT-ferzje wie fierder traind út in model fan de GPT-3.5-searje, wêrfan't de ûnderlizzende training neffens OpenAI begjin 2022 ôfrûne wie.<ref name="intro" /> ChatGPT en GPT-3.5 waarden neffens itselde bedriuw traind mei in [[Microsoft Azure|Azure AI]]-superkompjûterynfrastruktuer.<ref name="intro" /> Foar it ôfstimmen fan ChatGPT brûkte OpenAI ûnder oare ''[[reinforcement learning from human feedback]]'' (RLHF).<ref name="intro" /> Earst waard in model mei ''supervised fine-tuning'' fierder traind, wêrby't minsklike AI-trainers foarbyldpetearen makken en sawol de rol fan brûker as dy fan assistint spilen.<ref name="intro" /> Dat nije dialoochmateriaal waard kombinearre mei gegevens dy't earder foar InstructGPT brûkt wiene en foar dat doel ta in dialoochformaat omwurke waarden.<ref name="intro" /> Foar in saneamd ''reward model'' sammele OpenAI dêrnei ferlikings tusken ferskillende mooglike modelantwurden.<ref name="intro" /> Minsklike trainers krigen ferskate antwurden op deselde kontekst te sjen en rangskikten dy neffens kwaliteit.<ref name="intro" /> Op grûn fan dy rangskikkingen waard in reward model makke, dat dêrnei brûkt waard om it taalmodel mei ''Proximal Policy Optimization'' fierder ôf te stimmen.<ref name="intro" /> OpenAI joech oan dat dat proses ferskate kearen werhelle waard.<ref name="intro" /> === GPT-4 en multimodale funksjes === Op 14 maart 2023 presintearre OpenAI [[GPT-4]], dat ek fia ChatGPT Plus brûkt wurde koe.<ref name="gpt4" /> OpenAI omskreau GPT-4 as in grut multimodaal model dat sawol tekst as ôfbyldings as ynfier ferwurkje koe en tekst as útfier joech.<ref name="gpt4" /> Op 25 septimber 2023 kundige OpenAI oan dat ChatGPT stadichoan útwreide wurde soe mei spraak- en byldfunksjes.<ref name="vision" /> Mei de spraakfunksje koe in brûker in mûnling petear mei ChatGPT fiere, wylst mei byldynfier ôfbyldings oan in petear tafoege en dêroer fragen steld wurde koene.<ref name="vision" /> OpenAI rôlle dy funksjes yn earste ynstânsje stadichoan út.<ref name="vision" /> Op 13 maaie 2024 yntrodusearre OpenAI it model [[GPT-4o]].<ref name="gpt4o">[https://openai.com/index/gpt-4o-and-more-tools-to-chatgpt-free/ ''Introducing GPT-4o and more tools to ChatGPT free users''], OpenAI, 13 maaie 2024.</ref> It bedriuw kundige tagelyk oan dat mear fan de avansearre funksjes fan ChatGPT ek foar brûkers fan de fergese ferzje beskikber komme soene.<ref name="gpt4o" /> By de yntroduksje joech OpenAI oan dat fergese brûkers mei GPT-4o ûnder oare antwurden mei ynformaasje fan it web krije koene, gegevens analysearje en grafiken meitsje koene, ôfbyldings yn petearen brûke koene en bestannen uploade koene.<ref name="gpt4o" /> === Websykjen === Op 31 oktober 2024 yntrodusearre OpenAI ''ChatGPT search'', in funksje wêrmei't ChatGPT it web trochsykje en by antwurden keppelings nei relevante online boarnen jaan koe.<ref name="search" /> De funksje wie by de earste yntroduksje net foar alle brûkers tagelyk beskikber.<ref name="search" /> Op 16 desimber 2024 melde OpenAI dat ChatGPT Search beskikber wurden wie foar alle oanmelde brûkers yn regio's dêr't ChatGPT oanbean waard.<ref name="search" /> Op 5 febrewaris 2025 waard de sykfunksje neffens OpenAI ek beskikber foar brûkers sûnder akkount yn regio's dêr't ChatGPT beskikber wie.<ref name="search" /> === Deep research en agintfunksjes === Op 2 febrewaris 2025 yntrodusearre OpenAI binnen ChatGPT de funksje ''deep research''.<ref name="deepresearch" /> Dy funksje wie bedoeld om foar kompleksere opdrachten yn ferskate stappen ynformaasje op it ynternet te sykjen, te analysearjen en ta in rapport gear te bringen.<ref name="deepresearch" /> De earste ferzje fan deep research brûkte neffens OpenAI in foar websykjen en gegevensanalyse oanpaste ferzje fan it doe noch kommende model o3.<ref name="deepresearch" /> OpenAI rôlle de funksje earst foar in beheinde groep brûkers út en wreide de tagong yn de moannen dêrnei út.<ref name="deepresearch" /> Op 17 july 2025 folge ''ChatGPT agent''.<ref name="agent" /> Dat systeem kombinearre neffens OpenAI funksjes út eardere systemen, wêrûnder it gebrûk fan websites troch Operator en it sykjen en gearfetsjen fan ynformaasje troch deep research.<ref name="agent" /> De agint krige in firtuele kompjûteromjouwing dêr't er websites mei besykje, gegevens analysearje en yn bepaalde situaasjes aksjes útfiere koe.<ref name="agent" /> Yn de byhearrende systeemkaart beskreaun OpenAI fierders dat de agint beskikke koe oer in fisuele browser, in terminal mei beheinde netwurktoegang en ferbiningen mei eksterne gegevensboarnen en applikaasjes.<ref name="agentsystem">[https://openai.com/index/chatgpt-agent-system-card/ ''ChatGPT agent System Card''], OpenAI, 17 july 2025.</ref> OpenAI bleau dêrnei nije modellen yn ChatGPT yntegrearjen.<ref name="release">[https://help.openai.com/en/articles/6825453 ''ChatGPT — Release Notes''], OpenAI Help Center.</ref> Yn 2026 koene brûkers fan ferskate betelle abonneminten fia in modelselektor tusken ferskillende model- en redenearopsjes kieze.<ref name="release" /> Op 6 augustus 2026 makke OpenAI bekend dat GPT-5.6 Luna it standertmodel foar de Free- en Go-ferzjes wurde soe en dat in bywurke GPT-5.6 Sol foar Plus- en Pro-brûkers beskikber steld waard.<ref name="gpt56">[https://openai.com/index/improving-gpt-5-6-sol-in-chatgpt/ ''Improving GPT-5.6 Sol in ChatGPT—and expanding access to GPT-5.6 Luna for free users''], OpenAI, 6 augustus 2026.</ref> == Wurking en trainingsgegevens == De modellen dy't ChatGPT oandriuwe wurde traind om patroanen yn grutte hoemannichten gegevens te ferwurkjen en op grûn dêrfan by it generearjen fan tekst it folgjende wierskynlike ûnderdiel fan in antwurd te foarsizzen.<ref name="ontwikkeling" /> Neffens OpenAI wurde dêrby ûnderlinge relaasjes yn ûnder oare tekst, ôfbyldings, audio en fideo analysearre en wurde yn de training de parameters fan it model oanpast.<ref name="ontwikkeling" /> OpenAI stelt dat foar de ûntwikkeling fan syn basismodellen trije haadkategoryen fan gegevens brûkt wurde: ynformaasje dy't iepenbier op it ynternet beskikber is, gegevens dêr't it bedriuw fia gearwurking mei tredden tagong ta hat en gegevens dy't troch brûkers, minsklike trainers en ûndersikers levere of makke wurde.<ref name="ontwikkeling" /> By iepenbier beskikbere ynternetgegevens brûkt OpenAI neffens eigen sizzen ynformaasje dy't frij tagonklik is en wurde gegevens út boarnen dy't bekend binne as betelle siden efter in ''paywall'' of fan it ''dark web'' net mei opsetsin sammele.<ref name="ontwikkeling" /> Omdat in grut part fan publisearre online materiaal ynformaasje oer minsken befettet, kinne de trainingsgegevens neffens OpenAI ek persoanlike gegevens befetsje.<ref name="ontwikkeling" /> It bedriuw seit persoanlike ynformaasje net mei opsetsin te sammeljen mei it doel om persoansprofilen op te bouwen en stelt filters en oare maatregels te brûken om de ferwurking fan persoanlike gegevens te beheinen.<ref name="ontwikkeling" /> OpenAI beskriuwt de training fan de modellen as it oanpassen fan ynterne parameters oan learde patroanen en stelt dat de modellen gjin kopyen fan alle trainingsgegevens as in databank bewarje.<ref name="ontwikkeling" /> Undersyk fan Milad Nasr, Nicholas Carlini en oare ûndersikers liet yn 2023 lykwols sjen dat by de doe ûndersochte produksjeferzje fan ChatGPT ûnder spesjaal makke omstannichheden memorisearre trainingsmateriaal weromhelle wurde koe.<ref name="nasr">[https://arxiv.org/abs/2311.17035 Milad Nasr, Nicholas Carlini, Jonathan Hayase et al., ''Scalable Extraction of Training Data from (Production) Language Models''], arXiv:2311.17035, 28 novimber 2023.</ref> De ûndersikers ûntwikkelen dêrfoar in saneamde ''divergence attack'', dy't it model ôfwykje liet fan syn normale chatbot-antwurden en dêrby trainingsgegevens generearje liet.<ref name="nasr" /> It ûndersyk hie betrekking op de yn 2023 ûndersochte ferzje fan ChatGPT en jout dêrom gjin direkte útspraak oer lettere modellen.<ref name="nasr" /> == Gegevens fan brûkers == By ChatGPT-tsjinsten foar yndividuele brûkers kin OpenAI ynhâld út petearen brûke om syn modellen fierder te trainen.<ref name="modeldata">[https://help.openai.com/en/articles/5722486 ''How your data is used to improve model performance''], OpenAI Help Center.</ref> Brûkers kinne dat foar nije petearen útskeakelje troch yn de gegevensynstellingen de opsje ''Improve the model for everyone'' út te setten.<ref name="datacontrol">[https://help.openai.com/en/articles/7730893 ''Data Controls FAQ''], OpenAI Help Center.</ref> De petearen bliuwe yn dat gefal yn de petearskiednis stean, mar wurde neffens OpenAI net brûkt om ChatGPT te trainen.<ref name="datacontrol" /> Dêrneist biedt ChatGPT saneamde ''Temporary Chats'' oan.<ref name="datacontrol" /> Neffens OpenAI wurde dy tydlike petearen net foar modeltraining brûkt, net yn de petearskiednis opslein en meitsje se gjin memories oan.<ref name="datacontrol" /> OpenAI jout oan dat Temporary Chats nei 30 dagen út syn systemen wiske wurde en yn dy perioade allinnich besjoen wurde kinne foar it kontrolearjen op misbrûk.<ref name="datacontrol" /> == Mooglikheden == OpenAI omskriuwt ChatGPT as in AI-tsjinst dy't brûkt wurde kin foar ferskate taken, lykas it organisearjen en gearfetsjen fan ynformaasje, help by oersettingen, it analysearjen of generearjen fan ôfbyldings en it generearjen fan ideeën.<ref name="ontwikkeling" /> Hokker funksjes beskikber binne, is yn de rin fan de tiid feroare troch de yntroduksje fan nije modellen en ark.<ref name="release" /> Mei ChatGPT Search kin it systeem by in fraach it web trochsykje en yn it antwurd ferwizings nei online boarnen opnimme.<ref name="search" /> Deep research is ûntwurpen foar opdrachten wêrby't it systeem yn ferskate stappen boarnen op it ynternet siket, lêst, analysearret en ta in rapport gearbringt.<ref name="deepresearch" /> By de yntroduksje fan ChatGPT agent joech OpenAI oan dat de agint ek websites navigearje, koade útfiere, analyses dwaan en ûnder oare bewurkbere presintaasjes en spreadsheets meitsje koe.<ref name="agent" /> ChatGPT krige yn 2023 ek byld- en spraakynfier, sadat brûkers ôfbyldings oan in petear tafoegje en mei de tsjinst sprekke koene.<ref name="vision" /> Mei de yntroduksje fan GPT-4o yn 2024 waarden funksjes op it mêd fan tekst, spraak en fisuele ynformaasje fierder yn ien model kombinearre en waarden ferskate fan dy funksjes ek foar fergese ChatGPT-brûkers beskikber makke.<ref name="gpt4o" /> == Betrouberens en beheiningen == OpenAI warskôge al by de lansearring yn 2022 dat ChatGPT antwurden produsearje koe dy't oannimlik klinke, mar feitlik ferkeard of sûnder sin binne.<ref name="intro" /> It bedriuw stelde ek fêst dat de earste ferzje gefoelich wie foar lytse feroarings yn de formulearring fan in fraach: by de iene formulearring koe it model sizze it antwurd net te witten, wylst in licht feroare formulearring wol ta in antwurd late.<ref name="intro" /> By ûndúdlike fragen stelde it systeem neffens OpenAI yn dy perioade faak gjin ferdúdlikjende fraach, mar besocht it ynstee de bedoeling fan de brûker te rieden.<ref name="intro" /> It generearjen fan feitlik ferkearde of net ûnderboude ynformaasje troch taalmodellen wurdt gauris in ''[[hallusinaasje (keunstmjittige yntelliginsje)|hallusinaasje]]'' neamd.<ref name="truth">[https://help.openai.com/en/articles/8313428 ''Does ChatGPT tell the truth?''], OpenAI Help Center.</ref> OpenAI jout oan dat ChatGPT ûnder oare ferkearde definysjes, data of oare feiten jaan kin en ek net-besteande sitaten, stúdzjes, boarneferwizingen of oare referinsjes betinke kin.<ref name="truth" /> It probleem is ek yn ûnôfhinklik wittenskiplik ûndersyk beskreaun.<ref name="nature">[https://doi.org/10.1038/s41586-024-07421-0 Sebastian Farquhar, Jannik Kossen, Lorenz Kuhn en Yarin Gal, ''Detecting hallucinations in large language models using semantic entropy''], ''Nature'', 630, s. 625–630, 19 juny 2024.</ref> Farquhar, Kossen, Kuhn en Gal skreaune yn in yn 2024 yn ''[[Nature]]'' publisearre artikel dat grutte taalmodellen lykas ChatGPT en Gemini falske útfier en net ûnderboude antwurden generearje kinne.<ref name="nature" /> Harren ûndersyk wie rjochte op in metoade om sokke hallusinaasjes mei help fan saneamde semantyske entropy te identifisearjen.<ref name="nature" /> OpenAI erkende yn 2022 fierders dat maatregels om net-tastiene of skealike antwurden te beheinen net yn alle gefallen effektyf wiene en dat it systeem soms dochs op skealike ynstruksjes reagearje of foaroardiele gedrach sjen litte koe.<ref name="intro" /> It bedriuw joech dêrom oan feedback fan brûkers te sammeljen oer problematyske antwurden en oer gefallen dêr't feilichheidsfilters wol of net yngrepen.<ref name="intro" /> == Gebrûk == It gebrûk fan ChatGPT naam yn de jierren nei de lansearring sterk ta.<ref name="nber">[https://www.nber.org/papers/w34255 Aaron Chatterji, Thomas Cunningham, David J. Deming et al., ''How People Use ChatGPT''], NBER Working Paper 34255, septimber 2025, doi:10.3386/w34255.</ref> In ûndersyk fan Aaron Chatterji, Thomas Cunningham, David J. Deming en oare ûndersikers folge it konsumintgebrûk fan ChatGPT fan de lansearring yn novimber 2022 oant july 2025.<ref name="nber" /> De ûndersikers brûkten dêrfoar in privacybeskermjende automatisearre metoade om gebrûkspatroanen yn in represintative stekproef fan ChatGPT-petearen te klassifisearjen.<ref name="nber" /> Neffens dat ûndersyk wie ChatGPT yn july 2025 troch likernôch 10 prosint fan de folwoeksen wrâldbefolking brûkt.<ref name="nber" /> It oandiel net-wurkrelatearre berjochten naam yn de ûndersochte perioade ta fan 53 prosint nei mear as 70 prosint fan it totale gebrûk.<ref name="nber" /> De kategoryen ''Practical Guidance'', ''Seeking Information'' en ''Writing'' foarmen tegearre hast 80 prosint fan de analysearre petearen.<ref name="nber" /> By wurkrelatearre taken kaam skriuwen neffens it ûndersyk it faakst foar, wylst kompjûterprogrammearjen in relatyf lyts part fan it totale gebrûk útmakke.<ref name="nber" /> Ferskate auteurs fan dat ûndersyk wiene op it stuit fan publikaasje wurksum by OpenAI; it NBER-dokumint neamt dy belangen eksplisyt yn de ferklearrings by it ûndersyk.<ref name="nber" /> Reuters rapportearre yn augustus 2025 dat ChatGPT doe likernôch 700 miljoen wyklikse aktive brûkers hie, tsjin sa'n 400 miljoen yn febrewaris fan dat jier.<ref name="reuters700">[https://www.reuters.com/business/media-telecom/openai-staff-looking-sell-6-billion-stock-softbank-others-source-says-2025-08-15/ ''OpenAI staff looking to sell $6 billion in stock to SoftBank, others, source says''], Reuters, 15 augustus 2025.</ref> Op 6 augustus 2026 stelde OpenAI sels dat ChatGPT alle wiken troch ien miljard minsken brûkt waard.<ref name="gpt56" /> Dat sifer is in troch OpenAI publisearre brûkerssifer.<ref name="gpt56" /> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Large Language Model]] cbltijz8nktk4bw7eztp8oddiwjb8q3 14 194001 1240445 2026-09-11T05:22:37Z Kening Aldgilles 167 Side makke mei "[[Kategory:AI-software]]" 1240445 wikitext text/x-wiki [[Kategory:AI-software]] cdcfynladiuggxn5bczijgpd7xzpvqt 14 194002 1240446 2026-09-11T05:23:17Z Kening Aldgilles 167 Side makke mei "[[Kategory:Keunstmjittige yntelliginsje]]" 1240446 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Keunstmjittige yntelliginsje]] 80374qtt8elojornympffr6v7tiwanp 0 194003 1240447 2026-09-11T05:46:20Z Kening Aldgilles 167 Side makke mei "'''Keunstmjittige yntelliginsje''' (KY; Ingelsk: ''artificial intelligence'', AI) is in sammelbegryp foar masinebasearre systemen dy't op grûn fan ynfier in útfier generearje kinne, lykas beskriuwingen, ynhâld, oanbefellings of besluten.<ref name="OECDdef">[https://oecd.ai/en/dashboards/policy-initiatives/updated-oecd-definition-of-an-ai-system-4108 ''Updated OECD definition of an AI system''], OECD.AI, 2023.</ref> Der bestiet gjin universele definysje fan keunstmjittige..." 1240447 wikitext text/x-wiki '''Keunstmjittige yntelliginsje''' (KY; Ingelsk: ''artificial intelligence'', AI) is in sammelbegryp foar masinebasearre systemen dy't op grûn fan ynfier in útfier generearje kinne, lykas beskriuwingen, ynhâld, oanbefellings of besluten.<ref name="OECDdef">[https://oecd.ai/en/dashboards/policy-initiatives/updated-oecd-definition-of-an-ai-system-4108 ''Updated OECD definition of an AI system''], OECD.AI, 2023.</ref> Der bestiet gjin universele definysje fan keunstmjittige yntelliginsje dy't troch alle wittenskiplike en ynstitúsjonele boarnen brûkt wurdt.<ref name="UNESCOethics">[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000381137 ''Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence''], UNESCO, 2021.</ref> Ferskillende ynstellingen brûke dêrom definysjes dy't ôfstimd binne op harren eigen wittenskiplike, technyske of juridyske doelen.<ref name="NISTAI">[https://csrc.nist.gov/glossary/term/AI ''Artificial Intelligence''], National Institute of Standards and Technology.</ref><ref name="EUAIAct">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32024R1689 ''Regulation (EU) 2024/1689''], ''Official Journal of the European Union'', 12 july 2024.</ref> De Organisaasje foar Ekonomyske Gearwurking en Untwikkeling ([[OECD]]) definiearret in AI-systeem as in masinebasearre systeem dat foar eksplisite of ymplisite doelen út de ynfier dy't it ûntfangt ôfliedt hoe't it útfier generearje moat, lykas foarsizzingen, ynhâld, oanbefellings of besluten dy't in fysike of firtuele omjouwing beynfloedzje kinne.<ref name="OECDdef" /> De OECD herseach dy definysje yn novimber 2023.<ref name="OECDdef" /> De [[Jeropeeske Uny]] brûkt yn de AI Act in ferlykbere definysje en bepaalt dêrby dat in AI-systeem mei ferskillende nivo's fan autonomy funksjonearje kin en him nei de ynset oanpasse kin.<ref name="EUAIAct" /> [[Ofbyld:AI-ML-DL.svg|thumb|right|De ferhâlding tusken keunstmjittige yntelliginsje, masinelearen en deep learning.]] [[Masinelearen]] is ien fan de techniken dy't by keunstmjittige yntelliginsje brûkt wurde kinne, mar beide begripen binne net synonym.<ref name="NISTAI" /> It Amerikaanske [[National Institute of Standards and Technology]] (NIST) omskriuwt masinelearen ûnder oare as it ûntwikkeljen en brûken fan kompjûtersystemen dy't har oanpasse en út gegevens leare om harren prestaasjes of krektens te ferbetterjen.<ref name="NISTML">[https://csrc.nist.gov/glossary/term/machine_learning ''Machine Learning''], National Institute of Standards and Technology.</ref> == Foarskiednis == Oan de ûntwikkeling fan keunstmjittige yntelliginsje as ûndersyksgebiet gie wurk op ûnder oare it mêd fan logika, statistyk en de iere kompjûterwittenskip foarôf.<ref name="AI100history">[https://ai100.stanford.edu/2016-report/appendix-i-short-history-ai ''A Short History of AI''], ''One Hundred Year Study on Artificial Intelligence'', Stanford University, 2016.</ref> Ien fan de bekendste iere publikaasjes oer de fraach oft masines yntelligint gedrach fertoane kinne, wie ''Computing Machinery and Intelligence'' fan de Britske wiskundige [[Alan Turing]].<ref name="Turing">[https://academic.oup.com/mind/article/LIX/236/433/986238 Alan M. Turing, ''Computing Machinery and Intelligence''], ''Mind'', 59 (236), oktober 1950, s. 433–460.</ref> Turing iepene syn artikel út 1950 mei de fraach ''Can machines think?'', mar stelde dat de begripen ''masine'' en ''tinke'' te problematysk wiene om dy fraach streekrjocht te beantwurdzjen.<ref name="Turing" /> Dêrom ferfong er de oarspronklike fraach troch in eksperimintele situaasje dy't er it ''imitation game'' neamde.<ref name="Turing" /> Dy oanpak waard letter yn ferbân brocht mei wat bekend waard as de [[Turingtest]].<ref name="Turing" /> De útdrukking ''artificial intelligence'' stiet yn in ûndersyksfoarstel fan 31 augustus 1955 fan [[John McCarthy]], [[Marvin Minsky]], Nathaniel Rochester en [[Claude Shannon]].<ref name="Dartmouth">[https://www-formal.stanford.edu/jmc/history/dartmouth.pdf John McCarthy, Marvin L. Minsky, Nathaniel Rochester en Claude E. Shannon, ''A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence''], 31 augustus 1955.</ref> It foarstel gie oer in plande stúdzje fan twa moannen mei tsien dielnimmers oan [[Dartmouth College]] yn de simmer fan 1956.<ref name="Dartmouth" /> De auteurs formulearren as wurkhypoteze dat elk aspekt fan learen en oare skaaimerken fan yntelliginsje yn prinsipe sa sekuer beskreaun wurde kinne soene, dat in masine makke wurde koe dy't se simulearret.<ref name="Dartmouth" /> Under de ûnderwerpen dy't se ûndersykje woene, wiene taalgebrûk troch masines, it foarmjen fan abstraksjes en begripen, it oplossen fan problemen dy't oant dan ta benammen troch minsken oplost waarden en manieren wêrop masines harsels ferbetterje koene.<ref name="Dartmouth" /> De workshop dy't yn 1956 út dat foarstel fuortkaam, wurdt yn in grut part fan de histoaryske literatuer beskôge as it formele begjin fan keunstmjittige yntelliginsje as selsstannich akademysk ûndersyksfjild.<ref name="AI100history" /> Dat betsjut net dat it ûndersyk nei masineyntelliginsje dêr begûn; ûnder oare Turing syn wurk en eardere ûntwikkelingen yn logika, statistyk en rekkenmasines giene it Dartmouth-projekt foarôf.<ref name="Turing" /><ref name="AI100history" /> == Iere ûntwikkeling == Yn deselde perioade waarden programma's ûntwikkele dy't mei metoaden wurken dy't letter karakteristyk foar keunstmjittige yntelliginsje wurde soene.<ref name="AI100history" /> Allen Newell, Herbert A. Simon en J.C. Shaw begûnen yn 1955 mei de ûntwikkeling fan ''Logic Theorist'', in programma dat wiskundige stellingen bewize koe.<ref name="CHM1955">[https://www.computerhistory.org/timeline/1955/ ''1955''], Computer History Museum.</ref> It programma bewiisde úteinlik 38 stellingen út ''[[Principia Mathematica]]'' fan Alfred North Whitehead en Bertrand Russell.<ref name="CHM1955" /> Dêrby waarden ûnder oare heuristiken brûkt en waard probleemoplossing benadere as it sykjen troch in romte fan mooglike oplossingen.<ref name="CHM1955" /> Yn de jierren 1950, 1960 en 1970 ûntstiene ferskate ûndersyksrjochtingen dy't letter wichtige ûnderdielen fan it AI-fjild wurde soene, wêrûnder heuristysk sykjen, masinelearen, natuerlike-taalferwurking, kompjûterfyzje, robotika, neurale netwurken en ekspertsystemen.<ref name="AI100history" /> Ien fan de iere systemen op it mêd fan masinelearen wie it damprogramma fan [[Arthur Samuel]].<ref name="AI100history" /> It programma koe troch sels spultsjes te spyljen syn prestaasjes ferbetterje en wurdt yn de skiednis fan Stanford AI100 neamd as in ier wurkjend foarbyld fan masinelearen.<ref name="AI100history" /> Yn deselde perioade ûntwikkele [[Frank Rosenblatt]] it [[perseptron]], dat in wichtich útgongspunt waard foar fierder ûndersyk nei keunstmjittige neurale netwurken.<ref name="AI100history" /> In oare wichtige ûndersyksrjochting wie dy fan de [[ekspertsysteem|ekspertsystemen]]. Sokke systemen waarden ûntwurpen om binnen in ôfbeakene kennisdomein besluten te nimmen of konklúzjes te lûken op grûn fan eksplisyt represintearre kennis en regels.<ref name="SEPlogic">[https://plato.stanford.edu/entries/logic-ai/ ''Logic and Artificial Intelligence''], ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.</ref> DENDRAL waard ûntwikkele foar it behanneljen fan problemen út de skiekunde, wylst MYCIN ûntwurpen waard om te redenearjen oer baktearjele ynfeksjes en behannelingen.<ref name="AI100history" /><ref name="SEPlogic" /> == Perioaden fan tebekgong == De ûntwikkeling fan keunstmjittige yntelliginsje ferrûn net lineêr.<ref name="AI100history" /> Perioden fan grut optimisme en groei waarden ôfwiksele mei tiden wêryn't de finansiering fan en belangstelling foar AI-ûndersyk sterk weromrûnen.<ref name="AI100history" /> Sokke perioaden wurde yn de literatuer faak oantsjut as ''AI winters''.<ref name="AIWinter">[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-39355-6_12 ''AI Winters''], yn in histoaryske behanneling fan keunstmjittige yntelliginsje, Springer, 2023.</ref> Yn in grut part fan de histoaryske literatuer wurde twa grutte AI-winters ûnderskieden, ornaris omtrint 1974–1980 en 1987–1993, al ferskille de krekte grinzen fan dy perioaden per auteur.<ref name="AIWinter" /> Stanford AI100 beskriuwt benammen hoe't yn de jierren 1980 de belangstelling foar ferskate AI-oanpakken ôfnaam en de finansiering weromrûn.<ref name="AI100history" /> It ûndersyk nei keunstmjittige yntelliginsje kaam yn dy perioaden lykwols net folslein stil te lizzen; der waard ûnder oare fierder wurke oan neurale netwurken, kompjûterfyzje, taalferwurking en robotika.<ref name="AI100history" /> Yn de literatuer wurde ferskate faktoaren neamd foar dy perioaden fan tebekgong, ûnder oare te hege ferwachtingen, tekoartkommingen fan de doe beskikbere metoaden, beheinde rekkenkrêft en it ôfnimmen fan oerheids- en kommersjele finansiering.<ref name="AI100history" /><ref name="AIWinter" /> Net alle histoaryske boarnen kenne oan dy faktoaren itselde gewicht ta of datearje se op deselde wize.<ref name="AI100history" /><ref name="AIWinter" /> == Neurale netwurken en deep learning == [[Ofbyld:Artificial neural network.svg|thumb|right|Skematyske werjefte fan in keunstmjittich neuraal netwurk mei in ferburgen laach.]] Neurale netwurken bleaune ek nei de earste perioade fan AI-ûndersyk in ûndersyksûnderwerp.<ref name="AI100history" /> Yn 1986 publisearren David Rumelhart, Geoffrey Hinton en Ronald Williams yn ''Nature'' in artikel oer in proseduere om ynterne represintaasjes yn neurale netwurken te learen troch flaters werom troch it netwurk te fersprieden.<ref name="Backprop">[https://www.nature.com/articles/323533a0 David E. Rumelhart, Geoffrey E. Hinton en Ronald J. Williams, ''Learning representations by back-propagating errors''], ''Nature'', 323, 1986, s. 533–536.</ref> By dy proseduere wurde de gewichten tusken de ienheden fan it netwurk hieltyd oanpast om it ferskil tusken de feitlike en winske útfier te ferminderjen.<ref name="Backprop" /> De metoade makket it mooglik dat ferburgen lagen fan in neuraal netwurk ynterne represintaasjes fan eigenskippen yn de trainingsgegevens leare.<ref name="Backprop" /> Fan de jierren 2000 en 2010 ôf krige it brûken fan djippere neurale netwurken in wichtiger plak binnen it masinelearen.<ref name="DeepLearning">[https://www.nature.com/articles/nature14539 Yann LeCun, Yoshua Bengio en Geoffrey Hinton, ''Deep learning''], ''Nature'', 521, 2015, s. 436–444.</ref> [[Deep learning]] brûkt modellen mei ferskate ferwurkingslagen dy't út gegevens represintaasjes op ferskillende abstraksjenivo's leare kinne.<ref name="DeepLearning" /> Neffens in oersjochartikel fan Yann LeCun, Yoshua Bengio en Geoffrey Hinton út 2015 hie deep learning tsjin dy tiid de resultaten foar ferskate taken op it mêd fan ûnder oare spraakherkenning, objektwerkenning en objektdeteksje sterk ferbettere.<ref name="DeepLearning" /> In faak neamd momint yn dy ûntwikkeling wie de publikaasje yn 2012 fan it neurale netwurk [[AlexNet]].<ref name="AlexNet">[https://proceedings.neurips.cc/paper/2012/hash/c399862d3b9d6b76c8436e924a68c45b-Abstract.html Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever en Geoffrey E. Hinton, ''ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks''], ''Advances in Neural Information Processing Systems 25'', 2012.</ref> AlexNet wie in djip konvolúsjoneel neuraal netwurk mei likernôch 60 miljoen parameters.<ref name="AlexNet" /> Op de troch de auteurs brûkte ImageNet-test helle it in top-5-flaterrate fan 18,9 prosint, leger as de resultaten fan de eardere systemen dêr't it yn de publikaasje mei ferlike waard.<ref name="AlexNet" /> == Generative modellen en reinforcement learning == Yn 2014 publisearren Ian Goodfellow en kollega's it konsept fan de ''generative adversarial networks'' (GANs).<ref name="GAN">[https://papers.neurips.cc/paper_files/paper/2014/hash/f033ed80deb0234979a61f95710dbe25-Abstract.html Ian J. Goodfellow et al., ''Generative Adversarial Nets''], ''Advances in Neural Information Processing Systems 27'', 2014.</ref> Yn dat raamwurk wurde twa modellen tsjininoar traind: in generearjend model dat gegevens produsearret en in diskriminearjend model dat besiket echte gegevens fan generearre gegevens te ûnderskieden.<ref name="GAN" /> De training wurdt yn it oarspronklike artikel beskreaun as in min-max-spul tusken beide modellen.<ref name="GAN" /> Ek [[reinforcement learning]] waard yn kombinaasje mei djippe neurale netwurken brûkt foar komplekse taken.<ref name="AlphaGo">[https://doi.org/10.1038/nature16961 David Silver et al., ''Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search''], ''Nature'', 529, 2016, s. 484–489.</ref> It programma [[AlphaGo]] fan Google DeepMind kombinearre djippe neurale netwurken mei sykjen yn in spulbeam.<ref name="AlphaGo" /> De netwurken waarden ûnder oare traind mei spulposysjes fan minsklike Go-spilers en mei reinforcement learning troch it programma tsjin himsels spylje te litten.<ref name="AlphaGo" /> AlphaGo fersloech yn oktober 2015 de Europeeske Go-kampioen Fan Hui yn in wedstriid fan fiif partijen mei 5–0.<ref name="AlphaGo" /> De auteurs fan de yn 2016 publisearre ''Nature''-stúdzje beskreaune dat as de earste kear dat in kompjûterprogramma in profesjonele minsklike Go-spiler yn it folsleine spul ferslein hie.<ref name="AlphaGo" /> == Transformer en foundation models == Yn 2017 yntrodusearren Ashish Vaswani en kollega's de [[transformer (masinelearen)|Transformer]]-arsjitektuer yn it artikel ''Attention Is All You Need''.<ref name="Transformer">[https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2017/hash/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Abstract.html Ashish Vaswani et al., ''Attention Is All You Need''], ''Advances in Neural Information Processing Systems 30'', 2017.</ref> De arsjitektuer wie basearre op ''attention''-meganismen en brûkte foar it ferwurkjen fan sekwinsjes gjin rekurrente of konvolúsjonele lagen, sa't in protte eardere systemen dat wol diene.<ref name="Transformer" /> Yn it oarspronklike ûndersyk helle de Transformer op twa masine-oersettingstaken bettere resultaten as de systemen dêr't de auteurs it mei ferliken en koe de training sterker parallelisearre wurde.<ref name="Transformer" /> Yn de jierren dêrnei waarden grutte modellen ûntwikkele dy't op brede datasets traind waarden en oan in ferskaat oan taken oanpast wurde koene.<ref name="Foundation">[https://crfm.stanford.edu/report Rishi Bommasani et al., ''On the Opportunities and Risks of Foundation Models''], Stanford Center for Research on Foundation Models, 2021.</ref> In groep ûndersikers fan Stanford University yntrodusearre dêrfoar yn 2021 de term ''foundation model''.<ref name="Foundation" /> Dêrmei bedoelden se modellen dy't op grutte skaal mei brede gegevens traind wurde en dêrnei oan in grut tal fierdere taken oanpast wurde kinne.<ref name="Foundation" /> De auteurs rekkenen ûnder oare BERT en GPT-3 ta dy kategory.<ref name="Foundation" /> Grutte taalmodellen foarmje binnen dy terminology in diel fan de foundation models, mar foundation models binne net beheind ta taal.<ref name="FoundationReflections">[https://crfm.stanford.edu/2021/10/18/reflections.html ''Reflections on Foundation Models''], Stanford Center for Research on Foundation Models, 18 oktober 2021.</ref> Se kinne ek traind wurde op bygelyks bylden, spraak, kompjûterkoade, proteïnen of kombinaasjes fan ferskillende soarten gegevens.<ref name="FoundationReflections" /> Neffens it Stanford-rapport bout de oanpak fierder op besteande techniken lykas deep learning, transfer learning en self-supervised learning.<ref name="Foundation" /> De kwalifikaasje fan foundation models as in folsleine ''paradigmaferskowing'' is net ûnbestriden.<ref name="MarcusDavis">[https://crfm.stanford.edu/commentary/2021/10/18/marcus-davis.html Gary Marcus en Ernest Davis, ''Has AI found a new Foundation?''], Stanford Center for Research on Foundation Models, 18 oktober 2021.</ref> Gary Marcus en Ernest Davis hawwe derop wiisd dat it basisidee fan in algemien model dat earst op in grutte dataset traind en dêrnei oan mear spesifike taken oanpast wurdt, al bestie foardat de term ''foundation model'' yn gebrûk kaam.<ref name="MarcusDavis" /> De term sels waard yn 2021 troch de Stanford-ûndersikers yntrodusearre.<ref name="Foundation" /> == Resinte ûntwikkeling == Yn de earste helte fan de jierren 2020 waard de ûntwikkeling fan grutte AI-modellen hieltyd mear troch kommersjele bedriuwen droegen.<ref name="AIIndex2026">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report ''AI Index Report 2026''], Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence, 2026.</ref> Neffens de ''AI Index 2026'' fan Stanford University waard mear as 90 prosint fan de modellen dy't yn dat rapport as wichtige ''frontier models'' klassifisearre waarden, yn 2025 troch de yndustry produsearre.<ref name="AIIndex2026" /> It rapport registrearre yn 2025 ek fierdere ferbetteringen op ferskate testen foar ûnder oare wittenskiplike fragen, multimodaal redenearjen, kompetysjewiskunde en softwareûntwikkeling.<ref name="AIIndexPerformance">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report/technical-performance ''Technical Performance''], ''AI Index Report 2026'', Stanford HAI.</ref> Dy resultaten hawwe betrekking op spesifike benchmarks en foarmje dêrom gjin selsstannige mjitte foar algemiene minsklike yntelliginsje.<ref name="AIIndexPerformance" /> Neffens deselde AI Index bedroech de wrâldwide private ynvestearring yn AI yn 2025 344,66 miljard Amerikaanske dollar, wylst de troch it rapport berekkene totale bedriuwsynvestearring yn AI 581,69 miljard dollar bedroech.<ref name="AIIndex2026" /> Yn de enkêtegegevens dy't foar it rapport brûkt waarden, joech 88 prosint fan de ûndersochte organisaasjes oan yn 2025 AI yn op syn minst ien bedriuwsfunksje te brûken.<ref name="AIIndexEconomy">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report/economy ''Economy''], ''AI Index Report 2026'', Stanford HAI.</ref> Dat persintaazje hat allinnich betrekking op de organisaasjes dy't yn it ûndersyk befrege waarden en is gjin telling fan alle organisaasjes yn 'e wrâld.<ref name="AIIndexEconomy" /> == Risiko's en etyske diskusje == De tanimmende tapassing fan AI-systemen hat laat ta mear omtinken foar risiko's, etyske fraachstikken en tafersjoch op sokke systemen.<ref name="UNESCOethics" /><ref name="NISTRMF">[https://www.nist.gov/publications/artificial-intelligence-risk-management-framework-ai-rmf-10 ''Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0)''], National Institute of Standards and Technology, 26 jannewaris 2023.</ref> UNESCO neamt as problemen dy't by AI-systemen in rol spylje kinne ûnder oare it ynbouwen of fersterkjen fan foaroardielen, diskriminaasje en ûngelikens, in gebrek oan transparânsje en mooglike negative gefolgen foar it miljeu.<ref name="UNESCOethics" /> It tal registrearre AI-relatearre ynsidinten is yn de AI Incident Database yn de earste helte fan de jierren 2020 tanommen.<ref name="AIIndexResponsible">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report/responsible-ai ''Responsible AI''], ''AI Index Report 2026'', Stanford HAI.</ref> De Stanford AI Index rapporteart foar 2025 362 yn dy database dokumintearre AI-relatearre ynsidinten, tsjin 233 yn 2024.<ref name="AIIndexResponsible" /> Dy sifers jouwe it tal yn de database registrearre gefallen wer en binne gjin telling fan alle AI-relatearre ynsidinten dy't wrâldwiid plakfûn hawwe.<ref name="AIIndexResponsible" /> == Ynternasjonale rjochtlinen en regeljouwing == Op 23 novimber 2021 naam [[UNESCO]] de ''Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence'' oan.<ref name="UNESCOethics" /> De oanbefelling is rjochte op de lidsteaten fan UNESCO en stelt minsklike weardichheid en minskerjochten sintraal by de ûntwikkeling en tapassing fan keunstmjittige yntelliginsje.<ref name="UNESCOethics" /> Under de prinsipes dy't yn it dokumint neamd wurde, binne transparânsje, earlikens en minsklik tafersjoch.<ref name="UNESCOethics" /> Yn de Feriene Steaten publisearre NIST op 26 jannewaris 2023 de earste ferzje fan it ''Artificial Intelligence Risk Management Framework''.<ref name="NISTRMF" /> It raamwurk is frijwillich en net oan ien bepaalde ekonomyske sektor bûn.<ref name="NISTRMF" /> It is bedoeld foar organisaasjes dy't AI-systemen ûntwikkelje, ynsette of brûke en jout in struktuer foar it identifisearjen en behearen fan AI-relatearre risiko's.<ref name="NISTRMF" /> Yn de Jeropeeske Uny waard yn 2024 Verordening (EU) 2024/1689 oannommen, better bekend as de [[AI Act]].<ref name="EUAIAct" /> De ferordening waard op 13 juny 2024 ûndertekene en kaam op 1 augustus 2024 yn wurking.<ref name="EUAIAct" /> It grutste part fan de bepalingen waard fan 2 augustus 2026 ôf fan tapassing, wylst guon ûnderdielen al earder yngiene en foar oare bepalingen in lettere tapassingsdatum jildt.<ref name="EUAIAct" /> De AI Act jout in juridyske definysje fan in AI-systeem en stelt regels fêst foar it op de Europeeske merk bringen, yn gebrûk nimmen en brûken fan bepaalde AI-systemen.<ref name="EUAIAct" /> De juridyske definysje fan de EU is ien fan ferskate definysjes fan keunstmjittige yntelliginsje en is yn it foarste plak formulearre foar de tapassing fan de ferordening.<ref name="EUAIAct" /><ref name="UNESCOethics" /> == Begryp en ôfbakening == Op de fraach wat krekt ûnder ''yntelliginsje'' en ''keunstmjittige yntelliginsje'' ferstien wurde moat, bestiet sûnt it begjin fan it fjild gjin ienriedich antwurd.<ref name="SEPAI">[https://plato.stanford.edu/archives/fall2024/entries/artificial-intelligence/ ''Artificial Intelligence''], ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Fall 2024 Edition.</ref> Turing besocht yn 1950 de abstrakte fraach oft in masine ''tinke'' kin te ferfangen troch in observearbere test fan gedrach.<ref name="Turing" /> De Dartmouth-ûndersikers fan 1955 giene dêrfoaroer út fan in ûndersyksprogramma wêryn aspekten fan learen en yntelliginsje sa beskreaun wurde soene dat se troch masines simulearre wurde koene.<ref name="Dartmouth" /> Moderne ynstellingen brûke foar praktyske doelen definysjes dy't net folslein mei-inoar oerienkomme.<ref name="OECDdef" /><ref name="EUAIAct" /><ref name="NISTAI" /> UNESCO keas der yn syn etyske oanbefelling eksplisyt foar om net ien fêste definysje fan AI as universele definysje foar te skriuwen, ûnder oare om't de technologyske ûntwikkeling oanpassingen fan sa'n definysje needsaaklik meitsje kin.<ref name="UNESCOethics" /> De OECD, de Jeropeeske Uny en NIST brûke dêrfoaroer eigen operasjonele definysjes, ôfstimd op respektivelik belied, wetjouwing en standerdisearring of risikobehear.<ref name="OECDdef" /><ref name="EUAIAct" /><ref name="NISTAI" /> Dêrtroch wurdt yn de literatuer en yn regeljouwing gjin inkele technyk as synonym mei keunstmjittige yntelliginsje beskôge.<ref name="NISTAI" /> Masinelearen, neurale netwurken, deep learning, regelbasearre ekspertsystemen, sykalgoritmen en lettere foundation models binne ferskillende technyske oanpakken dy't yn de skiednis fan it fjild brûkt binne.<ref name="AI100history" /><ref name="DeepLearning" /><ref name="Foundation" /> == Sjoch ek == * [[ChatGPT]] * [[DeepSeek]] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Keunstmjittige yntelliginsje]] prjzoxnu5v0lf0n1yn48yjk2pd6nimf 0 194004 1240450 2026-09-11T06:30:17Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = halsbântowy |Ofbyld = [[Ofbyld:Collared Towhee - Oaxaca, Mexico (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = Pipilo ocai |Beskriuwer, jier= George Newbold Lawrence|Lawrence..." 1240450 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = halsbântowy |Ofbyld = [[Ofbyld:Collared Towhee - Oaxaca, Mexico (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = Pipilo ocai |Beskriuwer, jier= [[George Newbold Lawrence|Lawrence]], 1867 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Pipilo ocai map.svg|250px]] }} De '''halsbântowy''' (''Pipilo ocai'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). == Skaaimerken == De halsbântowy is in grutte, kleurrike goarsfûgel fan likernôch 21 sintimeter mei in kastanjebrune krún, in griene boppekant, swart op 'e wangen, grize flanken en in wite kiel. De namme tanket de fûgel oan 'e swarte bân oer it boarst. De fûgel hat wol wat fan 'e fierders net besibbe kastanjekrúngoars (''Arremon brunneinucha''), mar dy hat in smellere boarstbân en gieloranjekleurige wynbraustreken yn stee fan wite. Ek it sjongen fan 'e kraachtowy is oars. == Fersprieding en taksonomy == De halsbântowy komt foar yn [[Meksiko|Meksikaanske]] berchtmen en wurdt ferdield yn fiif [[ûndersoarte]]n mei de neikommende fersprieding: * ''Pipilo ocai alticola'' – westlik Meksiko (westlik [[Jalisco]] en noardeastlik [[Colima]]) * ''Pipilo ocai nigrescens'' – westlik Meksiko (noardsintraal [[Michoacán]]) * ''Pipilo ocai guerrerensis'' – súdwestlik Meksiko ([[Sierra Madre del Sur]] yn [[Guerrero (steat)|Guerrero]]) * ''Pipilo ocai brunnescens'' – súdlik Meksiko (sintraal [[Oaxaca]]) * ''Pipilo ocai ocai'' – súdeastlik Meksiko (eastlik [[Puebla (steat)|Puebla]] en westsintraal [[Veracruz (steat)|Veracruz]]) De ûndersoarten ''guerrerensis'' en ''brunnescens'' wurde somtiden ek opnommen yn 'e nominaatfoarm. De soarte hybridisearret gauris mei de [[bûnte towy]] yn it noarden en easten, wêr't de ûndersoarte ''alticola'' in hybridepopulaasje foarmet. Yn Oaxaca briede de ûndersoarte ''brunnescens'' en de bûnte towy njonken inoar, sûnder te hybridisearjen. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen ta de famylje fan 'e goarzen (''Emberizidae'') rekkene, dêr't de ferlykbere soarten út Jeraazje en Afrika ta hearre. Ut ferskate genetyske stúdzjes die bliken dat se in aparte groep foarmje, dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[bosksjongers]] (''Parulidae''), troepialen (''Icteridae'') en in pear lytse famyljes dy't endemysk binne yn it Karibysk Gebiet. == Hâlden en dragen == De halsbântowy wurdt oantroffen op hichtes fan 1500 oant 3500 meter. Dêr libbet er yn 'e ûnderbegroeiïng fan fochtige wâlden mei dinnen en ikken. De fûgel lit him net faak sjen, mar wurdt wol ris waarnommen by it foerazjearjen op fjilden en yn bermen, foaral oan it begjin en de ein fan 'e dei. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme ôf, lykwols noch net sa slim dat de fûgel as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer]] (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). It ferspriedingsbestân wurdt rûsd op 50.000 oant in heal miljoen folwoeksen fûgels. == Namme == De wittenskiplike soartenamme fan 'e fûgel earet Rafael Montes de Oca, in Meksikaanske keunstner en natuerûndersiker. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/coltow1/cur/introduction BirdLife, 9 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/coltow1/L282535?continue eBird, 9 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/coltow1/cur/introduction Birds of the World, 11 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Pipilo ocai|Halsbântowy}} }} {{DEFAULTSORT:Halsbantowy}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Towy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] mtz0umqrjgpc2ycadkbp9x7i5znjwza 1240476 1240450 2026-09-11T07:53:39Z RomkeHoekstra 10582 /* Sibskip */ 1240476 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = halsbântowy |Ofbyld = [[Ofbyld:Collared Towhee - Oaxaca, Mexico (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = Pipilo ocai |Beskriuwer, jier= [[George Newbold Lawrence|Lawrence]], 1867 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Pipilo ocai map.svg|250px]] }} De '''halsbântowy''' (''Pipilo ocai'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). == Skaaimerken == De halsbântowy is in grutte, kleurrike goarsfûgel fan likernôch 21 sintimeter mei in kastanjebrune krún, in griene boppekant, swart op 'e wangen, grize flanken en in wite kiel. De namme tanket de fûgel oan 'e swarte bân oer it boarst. De fûgel hat wol wat fan 'e fierders net besibbe kastanjekrúngoars (''Arremon brunneinucha''), mar dy hat in smellere boarstbân en gieloranjekleurige wynbraustreken yn stee fan wite. Ek it sjongen fan 'e kraachtowy is oars. == Fersprieding en taksonomy == De halsbântowy komt foar yn [[Meksiko|Meksikaanske]] berchtmen en wurdt ferdield yn fiif [[ûndersoarte]]n mei de neikommende fersprieding: * ''Pipilo ocai alticola'' – westlik Meksiko (westlik [[Jalisco]] en noardeastlik [[Colima]]) * ''Pipilo ocai nigrescens'' – westlik Meksiko (noardsintraal [[Michoacán]]) * ''Pipilo ocai guerrerensis'' – súdwestlik Meksiko ([[Sierra Madre del Sur]] yn [[Guerrero (steat)|Guerrero]]) * ''Pipilo ocai brunnescens'' – súdlik Meksiko (sintraal [[Oaxaca]]) * ''Pipilo ocai ocai'' – súdeastlik Meksiko (eastlik [[Puebla (steat)|Puebla]] en westsintraal [[Veracruz (steat)|Veracruz]]) De ûndersoarten ''guerrerensis'' en ''brunnescens'' wurde somtiden ek opnommen yn 'e nominaatfoarm. De soarte hybridisearret gauris mei de [[bûnte towy]] yn it noarden en easten, wêr't de ûndersoarte ''alticola'' in hybridepopulaasje foarmet. Yn Oaxaca briede de ûndersoarte ''brunnescens'' en de bûnte towy njonken inoar, sûnder te hybridisearjen. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen ta de famylje fan 'e goarzen (''Emberizidae'') rekkene, dêr't de ferlykbere soarten út Jeraazje en Afrika ta hearre. Ut ferskate genetyske stúdzjes die bliken dat se in aparte groep foarmje, dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), troepialen (''Icteridae'') en in pear lytse famyljes dy't endemysk binne yn it Karibysk Gebiet. == Hâlden en dragen == De halsbântowy wurdt oantroffen op hichtes fan 1500 oant 3500 meter. Dêr libbet er yn 'e ûnderbegroeiïng fan fochtige wâlden mei dinnen en ikken. De fûgel lit him net faak sjen, mar wurdt wol ris waarnommen by it foerazjearjen op fjilden en yn bermen, foaral oan it begjin en de ein fan 'e dei. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme ôf, lykwols noch net sa slim dat de fûgel as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer]] (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). It ferspriedingsbestân wurdt rûsd op 50.000 oant in heal miljoen folwoeksen fûgels. == Namme == De wittenskiplike soartenamme fan 'e fûgel earet Rafael Montes de Oca, in Meksikaanske keunstner en natuerûndersiker. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/coltow1/cur/introduction BirdLife, 9 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/coltow1/L282535?continue eBird, 9 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/coltow1/cur/introduction Birds of the World, 11 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Pipilo ocai|Halsbântowy}} }} {{DEFAULTSORT:Halsbantowy}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Towy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] hgr8zfneslqbf8ekpyfdl3a3eva9g7x 0 194005 1240451 2026-09-11T06:30:38Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Halsbântowy]] 1240451 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Halsbântowy]] 0jdzun5fun49s4afkyrysbi3i8z3eix 0 194006 1240452 2026-09-11T06:36:24Z Kneppelfreed 2013 Side makke mei "{{Universele ynfoboks stêd | namme = Oling | ôfbylding = Map_-_NL_-_Appingedam_-_Wijk_00_-_Buurt_01_Appingedam-West.svg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan de wyk Oling yn Appingedam | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Oling}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cb..." 1240452 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Oling | ôfbylding = Map_-_NL_-_Appingedam_-_Wijk_00_-_Buurt_01_Appingedam-West.svg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan de wyk Oling yn Appingedam | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Oling}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = | netnûmer = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_19_20_N_6_49_37_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 19' N 6° 50' E}} | webside = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | lat_deg = 53 | lat_min = 19 | lat_sec = 20 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 49 | lon_sec = 37 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg | ôfbyldingstekst99 = De wier "Olinge", de pleats Lutje Olinge en de boarch Dijkhuizen op in kaart fan de eardere gemeente Appingedam fan om 1865 hinne | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Oling''' ([[Grinslânsk]]: ''Oolgen'' is de namme fan in [[wier]] en fan de justjes eastlik dêrfan lizzende wyk fan de stêd [[Appingedam]] yn de gemeente [[Iemsdelta]] yn 'e provinsje [[Grinslân]]. == Skiednis == De namme komt yn [[1466]] foar it earst foar as ''Ollingum''. Yn [[1477]] komme ''toe Olinge'', yn de twadde helte fan de 16e iuw ''olijngen'' en ''Oijlingum'' en om [[1680]] hinne ''Olingen'' foar. De namme betsjut sokssawat as "hearrend ta de laach fan de persoan Ole". Te ferlykjen is de skaainamme Oling, Olinga en Olama.<ref>G. van Berkel en K. Samplonius: [https://etymologiebank.nl/trefwoord/oling ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''], 2018 yn [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: "Oling"</ref> De wier leit op in âlde [[kwelder]]rêch en is likernôch 200 by 285 meter en hat in hichte fan 1,15 meter boppe [[Normaal Amsterdamsk Peil|NAP]]. Dêr wie mooglik bewenning yn 'e ier midsiuwen, neffens fynsten fan skerven fan de 9e iuw, dochs de measte spoaren fan bewenning komme fan de lette midsiuwen. De wier wurdt troch de Olingerweg yn twaen spjalte. Hy is oan 'e eastlike kant foar in part ôfgroeven. De ringsleat is dêr noch hieltyd oan 'e west- en noardwestkant. Op 'e wier steane twa pleatsen. Noardlik fan 'e wier stie eartiids de boarch [[Dykhuzen (state)|Dykhuzen]] en eastlik eartiids de pleats Lutje Oling. Om de wier hinne lei de Noarder Olingerpolder. Yn [[1949]] waard it wetterskip Alde Olinger Sylrjocht oprjochte by de fúzje fan de Noarder Olingerpolder mei de Garreweer-Wirdumerpolder en de polder kromme Tocht. Yn [[1967]] waard it wetterskip mei 21 oaren fusearre ta it wetterskip Fivelgoa, dat yn [[1987]] opgie yn it wetterskip Iemssylfest, dat yn [[2000]] wer opgie yn it [[Wetterskip It Noardersylfest|Noardersylfest]]. Yn 'e 1980-er jierren waard eastlik fan de wier de Damster wyk Oling boud. De wyk leit hjoed-de-dei oan 'e westkant fan 'e stêd [[Appingedam]]. De wyk grinzget oan 'e wyk Westerdraai dy't út allinnich mar in pear strjitten bestiet. [[Ofbyld:Appingedam - Oling.jpg|thumb|left|Huzen yn 'e wyk Oling yn Appingedam]] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * {{Cite web|url=http://www.kich.nl/kich2010/rapport.jsp?id_qualifier=Archis:monumentnummer&id=8873|titel=8873: ''Oling-Oost, Appingedam''|wurk=Archeologische MonumentenKaart|útjouwer=Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed}} * {{Cite web|url=http://www.kterlaan.nl/websites/scholma/enc.nsf/d4b32a0afb671313c125711e004be817/03915817ef12830ac125771d007cc235|titel=Oling|wurk=Groninger Encyclopedie|auteur=K. ter Laan|jier=1954-55}} }} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Appingedam]] [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] k7tmtlvmwjbow1dybbqzljclk3rovn4 1240455 1240452 2026-09-11T06:39:36Z Kneppelfreed 2013 1240455 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Oling | ôfbylding = Map_-_NL_-_Appingedam_-_Wijk_00_-_Buurt_01_Appingedam-West.svg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan de wyk Oling yn Appingedam | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Oling}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = | netnûmer = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_19_20_N_6_49_37_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 19' N 6° 50' E}} | webside = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | lat_deg = 53 | lat_min = 19 | lat_sec = 20 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 49 | lon_sec = 37 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg | ôfbyldingstekst99 = De wier "Olinge", de pleats Lutje Olinge en de boarch Dijkhuizen op in kaart fan de eardere gemeente Appingedam fan om 1865 hinne | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Oling''' ([[Grinslânsk]]: ''Oolgen'' is de namme fan in [[wier]] en fan de justjes eastlik dêrfan lizzende wyk fan de stêd [[Appingedam]] yn de gemeente [[Iemsdelta]] yn 'e provinsje [[Grinslân]]. == Skiednis == De namme komt yn [[1466]] foar it earst foar as ''Ollingum''. Yn [[1477]] komme ''toe Olinge'', yn de twadde helte fan de 16e iuw ''olijngen'' en ''Oijlingum'' en om [[1680]] hinne ''Olingen'' foar. De namme betsjut sokssawat as "hearrend ta de laach fan de persoan Ole". Te ferlykjen is de skaainamme Oling, Olinga en Olama.<ref>G. van Berkel en K. Samplonius: [https://etymologiebank.nl/trefwoord/oling ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''], 2018 yn [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: "Oling"</ref> De wier leit op in âlde [[kwelder]]rêch en is likernôch 200 by 285 meter en hat in hichte fan 1,15 meter boppe [[Normaal Amsterdamsk Peil|NAP]]. Dêr wie mooglik bewenning yn 'e ier midsiuwen, neffens fynsten fan skerven fan de 9e iuw, dochs de measte spoaren fan bewenning komme fan de lette midsiuwen. De wier wurdt troch de Olingerweg yn twaen spjalte. Hy is oan 'e eastlike kant foar in part ôfgroeven. De ringsleat is dêr noch hieltyd oan 'e west- en noardwestkant. Op 'e wier steane twa pleatsen. Noardlik fan 'e wier stie eartiids de boarch [[Dykhuzen (state)|Dykhuzen]] en eastlik eartiids de pleats Lutje Oling. Om de wier hinne lei de Noarder Olingerpolder. Yn [[1949]] waard it wetterskip Alde Olinger Sylrjocht oprjochte by de fúzje fan de Noarder Olingerpolder mei de Garreweer-Wirdumerpolder en de polder kromme Tocht. Yn [[1967]] waard it wetterskip mei 21 oaren fusearre ta it wetterskip Fivelgoa, dat yn [[1987]] opgie yn it wetterskip Iemssylfest, dat yn [[2000]] wer opgie yn it [[Wetterskip It Noardersylfest|Noardersylfest]]. Yn 'e 1980-er jierren waard eastlik fan de wier de Damster wyk Oling boud. De wyk leit hjoed-de-dei oan 'e westkant fan 'e stêd [[Appingedam]]. De wyk grinzget oan 'e wyk Westerdraai dy't út allinnich mar in pear strjitten bestiet. De wyk hat {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Oling}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}}). [[Ofbyld:Appingedam - Oling.jpg|thumb|left|Huzen yn 'e wyk Oling yn Appingedam]] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * {{Cite web|url=http://www.kich.nl/kich2010/rapport.jsp?id_qualifier=Archis:monumentnummer&id=8873|titel=8873: ''Oling-Oost, Appingedam''|wurk=Archeologische MonumentenKaart|útjouwer=Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed}} * {{Cite web|url=http://www.kterlaan.nl/websites/scholma/enc.nsf/d4b32a0afb671313c125711e004be817/03915817ef12830ac125771d007cc235|titel=Oling|wurk=Groninger Encyclopedie|auteur=K. ter Laan|jier=1954-55}} }} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Appingedam]] [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] p96itomr3oovlr1z64up6t7vuzy7ooy 0 194007 1240482 2026-09-11T08:06:30Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = bûnte towy |Ofbyld = [[Ofbyld:Spotted Towhee (51204754372).jpg|250px]]<br><small>Mantsje<br>[[Ofbyld:Spotted Towhee - 39140587071.jpg|250px]]<br>Wyfke</small> |lûd = [[Ofbyld:Pipilo maculatus - Spotted Towhee - XC109661.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Pass..." 1240482 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = bûnte towy |Ofbyld = [[Ofbyld:Spotted Towhee (51204754372).jpg|250px]]<br><small>Mantsje<br>[[Ofbyld:Spotted Towhee - 39140587071.jpg|250px]]<br>Wyfke</small> |lûd = [[Ofbyld:Pipilo maculatus - Spotted Towhee - XC109661.ogg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = Pipilo maculatus |Beskriuwer, jier= [[William Swainson|Swainson]], 1827 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Pipilo maculatus map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#FF7F2A}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#7137C8}} [[stânfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#5F8DD3}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#87CDDE}} net algemiene wintergast }}</small> }} De '''bûnte towy''' (''Pipilo maculatus'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). De fûgel komt foar yn westlik [[Noard-Amearika]] en fierder nei it suden oant [[Meksiko]] en [[Gûatemala]]. Hy is nau besibbe oan 'e [[eastlike towy]] (''P. erythrophthalmus''), dêr't er earder ien soarte mei foarme. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Spotted Towhee (juvenile) (41141437130).jpg|thumb|left|Juvenyl.]] De bûnte towy is in grutte Amerikaanske goars mei in lange sturt en in lingte fan 17 oant 23 sintimeter. Folwoeksen fûgels hawwe readbrune flanken, in wite bûk en in lange sturt mei wite hoeken. De boppekant, de kop en de sturt binne donker: swart by it mantsje en brún by it wyfke. It each is read. De fûgel liket slim op 'e eastlike towy, mar de bûnte towy hat wite plakken op 'e skouderfearren en wite wjukbannen, wylst er it wite plak op 'e slachpinnen fan 'e eastlike towy mist. It wyfke is ek wat donkerder griis. De ferskate populaasjes ferskille wat fan inoar; ynlânske fûgels binne it ljochtst en de fûgels by de [[Stille Oseaan]] binne donkerder. De populaasje op it eilân [[Isla Socorro|Socorro]] foar de kust fan westlik Meksiko wurdt troch guon as in selsstannige soarte beskôge en wykt ôf mei't er lytser is, minder wyt op 'e wjukken en de sturt en in donkerbrún ynstee fan in swart fearrekleed hat. == Fersprieding en taksonomy == De bûnte towy hat in grut ferspriedingsgebiet yn westlik [[Noard-Amearika]] en fierder nei it suden troch [[Meksiko]] oant [[Gûatemala]]. De soarte wurdt ferdield yn net minder as 22 [[ûndersoarte]]n, dy't yn ferskate groepen yndield wurde: * '''oregonus-groep''': ** ''Pipilo maculatus oregonus'' – briedt yn kustgebieten fan súdwestlik [[Britsk-Kolumbia]] oant súdwestlik [[Oregon]]; oerwinteret yn súdlik [[Kalifornje]]. ** ''Pipilo maculatus falcifer'' – komt foar yn kustgebieten fan noardlik Kalifornje (fan [[Del Norte County|Del Norte]] oant [[Santa Cruz (Kalifornje)|Santa Cruz]] en [[San Benito County]]). ** ''Pipilo maculatus megalonyx'' – komt foar fan 'e kustgebieten yn súdlik [[Kalifornje]] ([[Monterey County]]) oant noardwestlik [[Kalifornysk Skiereilân|Baja]] en it eilân [[Santa Cruz Island|Santa Cruz]]. ** ''Pipilo maculatus clementae'' – komt foar op 'e eilannen [[Channel Islands (Kalifornje)|Santa Rosa]], [[Channel Islands (Kalifornje)|Santa Catalina]] en [[Channel Islands (Kalifornje)|San Clemente]] foar de kust fan súdlik Kalifornje. ** ''Pipilo maculatus umbraticola'' – komt foar yn noardwestlik Baja. ** ''Pipilo maculatus consobrinus'' – kaam earder foar op [[Isla Guadalupe]] foar de kust fan westlik Nederkalifornje, mar is no útstoarn. ** ''Pipilo maculatus magnirostris'' – komt foar yn it berchgebiet [[Sierra de la Laguna]] yn it suden fan Baja. ** ''Pipilo maculatus arcticus'' – briedt op 'e Noard-Amerikaanske prêrje oant it sudwesten fan 'e Feriene Steaten; oerwinteret yn noardeastlik Meksiko. *'''maculatus-groep''': ** ''Pipilo maculatus curtatus'' – briedt fan súdwestlik Britsk-Kolumbia oant noardeastlik Kalifornje, [[Nevada]] en [[Idaho]]; oerwinteret oant súdwestlik Kalifornje. ** ''Pipilo maculatus falcinellus'' – komt foar fan 'e binnenlannen fan súdwestlik Oregon oant de [[Sierra Nevada]] en de [[San Joaquin Valley]]. ** ''Pipilo maculatus montanus'' – briedt fan it sudwesten fan 'e Feriene Steaten oant noardwestlik Meksiko; oerwinteret yn noardlik Meksiko. ** ''Pipilo maculatus gaigei'' – komt foar yn berchgebieten yn [[Nij-Meksiko]], westlik [[Teksas]] en noardlik Meksiko. ** ''Pipilo maculatus griseipygius'' – komt foar yn it berchgebiet [[Sierra Madre Occidental]] yn westlik Meksiko. ** ''Pipilo maculatus orientalis'' – komt foar yn it berchgebiet [[Sierra Madre Oriental]] yn eastlik Meksiko. ** ''Pipilo maculatus maculatus'' – komt foar op it heechlân fan eastlik Meksiko, fan [[Hidalgo (steat)|Hidalgo]] oant [[Veracruz (steat)|Veracruz]] en eastlik [[Puebla (steat)|Puebla]]. ** ''Pipilo maculatus sympatricus'' – komt foar yn it berchgebiet [[Sierra de los Tuxtlas]] yn eastlik Meksiko. ** ''Pipilo maculatus vulcanorum'' – komt foar yn berchgebieten yn sintraal Meksiko. ** ''Pipilo maculatus oaxacae'' – komt foar yn noardlik en sintraal [[Oaxaca]] op it heechlân yn súdlik Meksiko. ** ''Pipilo maculatus chiapensis'' – komt foar yn it berchgebiet [[Chiapas]] yn súdlik Meksiko. ** ''Pipilo maculatus repetens'' – komt foar yn súdeastlik Chiapas yn súdlik Meksiko en yn westlik Gûatemala. ** ''Pipilo maculatus macronyx'' – komt foar yn berchgebieten yn sintraal Meksiko. ** ''Pipilo maculatus socorroensis'' – komt foar op it [[Isla Socorro]] foar de kust fan westlik Meksiko. De ûndersoarte ''sympatricus'' wurdt gauris opnommen yn 'e [[nominaatfoarm]]. Sûnt 2016 behannelje [[BirdLife International]] en de [[IUCN]] ''socorroensis'' as in aparte [[Soarte (taksonomy)|soarte]]. == Sibskip == Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't de goarzen út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ut ferskate genetyske ûndersiken die lykwols bliken dat se in aparte groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal [[Endemisme|endemyske]] soarten yn it [[Karibysk gebiet]]. == Hâlden en dragen == De bûnte towy is in algemiene fûgel yn tichte, toarnige biotopen mei sinnerike bosken of yn 'e tichte ûnderbegroeiïng fan iepen bosken. Hy siket op 'e grûn nei sied en ynsekten. Yn it grutste part fan 'e Feriene Steaten briedt er fan healwei april oant ein july, mar yn kustgebieten fan Kalifornje ferdigenet er syn [[territoarium]] al begjin maart. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in stabile ûntwikkeling. De fûgel hat net te lijen fan substansjele bedrigingen. Op grûn fan dy kritearia kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 40 miljoen folwoeksen fûgels. It takson ''socorroensis'' wurdt troch guon autoriteiten as in apart soarte beskôge en as bedrige (''Endangered'', EN) klassifisearre. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spotted-towhee-pipilo-maculatus BirdLife, 11 septimber 2026.] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/socorro-towhee-pipilo-socorroensis BirdLife, 11 septimber 2026.] (''socorroensis'') * [https://ebird.org/species/spotow?siteLanguage=nl eBird, 11 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/spotow/cur/introduction Birds of the World, 11 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Pipilo maculatus|Bûnte towy}} }} {{DEFAULTSORT:Bunte towy}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Towy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] h5vuwm9fi23h8d67ubs1t0j31h3s7y0 0 194008 1240483 2026-09-11T08:06:53Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Bûnte towy]] 1240483 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Bûnte towy]] t2cv6y8ntec278duv6icy0kd92w1s24 0 194009 1240486 2026-09-11T08:32:50Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = griensturttowy |Ofbyld = [[Ofbyld:Green-tailed Towhee.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = Pipilo chlorurus |Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]], 1839 |IUCN-status=..." 1240486 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = griensturttowy |Ofbyld = [[Ofbyld:Green-tailed Towhee.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = Pipilo chlorurus |Beskriuwer, jier= [[John James Audubon|Audubon]], 1839 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Pipilo chlorurus map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= {{Color box|#ff6600}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#7137c8}} [[stânfûgel]] |Kolom2= {{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]] }} }} De '''griensturttowy''' (''Pipilo chlorurus'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') dy't briedt yn westlik [[Noard-Amearika]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Green-tailed towhee (50309426258).jpg|thumb|left|Fûgel yn [[Kolorado]].]] De griensturttowy is in grutte (15,7–18 cm) Amerikaanske goars mei in lange sturt en in oranjebrune krún. De fûgel hat fierder in grize kop en boarst mei in kontrastearjend wyt plakje op 'e kiel en griengiel op 'e wjukken en de sturt. == Fersprieding en taksonomy == De griensturttowy briedt op it heechlân yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] en lûkt winterdeis nei it suden oant sintraal [[Meksiko]]. De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin ûndersoarten erkend wurde. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen ta de famylje fan 'e goarzen (''Emberizidae'') rekkene, dêr't de ferlykbere soarten út Jeraazje en Afrika ta hearre. Ut ferskate genetyske stúdzjes die bliken dat se in aparte groep foarmje, dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), troepialen (''Icteridae'') en in pear lytse famyljes dy't endemysk binne yn it Karibysk Gebiet. == Hâlden en dragen == De griensturttowy libbet yn gebieten mei tichte begroeiïng, toarnige boskjes en iepen berchhellingen. Hy siket op 'e grûn nei sied en ynsekten. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in stabile ûntwikkeling. De fûgel hat net te lijen fan substansjele bedrigingen. Op grûn fan dy kritearia kategorisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer]] (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 4,8 miljoen folwoeksen fûgels. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/green-tailed-towhee-pipilo-chlorurus BirdLife, 11 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/gnttow eBird, 11 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/gnttow/cur/introduction Birds of the World, 11 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Pipilo chlorurus|Griensturttowy}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Towy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] 4gch17i4yjfezuitef56tr0g1crqhjp 0 194010 1240487 2026-09-11T08:33:14Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Griensturttowy]] 1240487 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Griensturttowy]] 1rx1qi61g3hu0ewqg3wvy2e774d1sqv 0 194011 1240494 2026-09-11T10:29:13Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Eastern towhee blandair 3.20.20 edit.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[eastlike towy]] | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = fûgels..." 1240494 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Eastern towhee blandair 3.20.20 edit.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = [[eastlike towy]] | takson1 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme1 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson2 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme2 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson3 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme3 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson4 = [[skift]]: | namme4 = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') | takson5 = [[famylje]]: | namme5 = [[Amerikaanske goarzen]] (''Passerellidae'') | takson6 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme6 = '''towys''' (''Pipilo'') | beskriuwer, jier = [[Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot]], 1816 }} It [[fûgel]][[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e '''towys''' (''Pipilo'') heart ta de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]]. It skaai bestiet út ferskate [[Soarte (taksonomy)|soarten]] grutte sjongfûgels mei in lange sturt, dy't yn [[Noard-Amearika]] en [[Midden-Amearika]] foarkomme. De [[typesoarte]] is de [[eastlike towy]] (''Pipilo erythrophthalmus''). De namme 'towy' is basearre op it neidwaan fan it lûd dat dizze fûgels meitsje en ôfkomstich út it [[Ingelsk]] (''towhees''). De Frânske [[biolooch]] [[Louis Jean Pierre Vieillot]] joech it skaai yn 1816 syn wittenskiplike namme. Towys libje benammen op 'e grûn yn tichte ûnderbegroeiïng, boskjes en iepen bosken, dêr't se nei sied en ynsekten foerazjearje. == Soarten == It skaai fan 'e towys bestiet út fiif ferskate algemien erkende soarten. Ien soarte dêrfan wie de Bermudatowy, dy't nei alle gedachten yn it earste fearn fan 'e 17e iuw útstoar, nei alle gedachten troch habitatferlies en yntrodusearre rôfdieren. {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | || [[Bermudatowy]] || † ''Pipilo naufragus'' || Bermuda || [[Ofbyld:IUCN-EX.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bermuda-towhee-pipilo-naufragus ''Pipilo naufragus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Spotted-Towhee (cropped).jpg|120px]] || [[bûnte towy]] || ''Pipilo maculatus'' || Westlik Noard-Amearika oant [[Gûatemala]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/spotted-towhee-pipilo-maculatus ''Pipilo maculatus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Eastern towhee burtonsville 12.15.24 DSC 8698-topaz-rawdenoise.jpg|120px]] || [[eastlike towy]] || ''Pipilo erythrophthalmus'' || Eastlik [[Noard-Amearika]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/eastern-towhee-pipilo-erythrophthalmus ''Pipilo erythrophthalmus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Green-tailed Towhee - Oregon - USA S4E8659 (23392211455) (cropped).jpg|120px]] || [[griensturttowy]] || ''Pipilo chlorurus'' || Westlike [[Feriene Steaten]] oant Meksiko || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/green-tailed-towhee-pipilo-chlorurus ''Pipilo chlorurus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | [[Ofbyld:Collared Towhee - Oaxaca, Mexico (cropped).jpg|120px]] || [[halsbântowy]] || ''Pipilo ocai'' || Berchtmen yn [[Meksiko]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|200px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/collared-towhee-pipilo-ocai ''Pipilo ocai'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Pipilo|Towys}} }} [[Kategory:Towy| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]] f4ro612pckl5q2xr2ihigqtx1rwx5fl 0 194012 1240495 2026-09-11T10:29:37Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Towys]] 1240495 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Towys]] cy1sbyawxtitlelgno2fujmvok7xcqc 0 194013 1240497 2026-09-11T10:55:21Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Bermudatowy |Ofbyld = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = † Pipilo naufragus |Beskriuwer, jier= [[Storrs L. Olson|Olson]] & David B. Winga..." 1240497 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Bermudatowy |Ofbyld = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = † Pipilo naufragus |Beskriuwer, jier= [[Storrs L. Olson|Olson]] & [[David B. Wingate|Wingate]], 2012 |IUCN-status= ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Pipilo naufragus map.svg|250px]] }} De '''Bermudatowy''' (''Pipilo naufragus'') is in útstoarne [[fûgel]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Pipilo]]''. De fûgel wie [[Endemisme|endemysk]] op [[Bermuda]]. == Taksonomy == De Bermudatowy wie in grutte fertsjintwurdiger fan it skaai en nau besibbe oan 'e [[eastlike towy]] (''Pipilo erythrophthalmus''). De wittenskiplike beskriuwing wie yn 2012 en basearre op restanten út it [[Pleistoseen]] en [[Holoseen]] út [[kwartêr]]e grotôfsettings. Der binne 38 bonkjes fan teminsten fiif fûgels bekend. == Skiednis == In âld reisferslach fan William Strachey, dy't fan 1609 oant 1610 in skipbrekkeling op Bermuda wie, ferwiisde mooglik nei dizze soarte. Hy skreau yn 1625: :''Sparrowes fat and plumpe like a Bunting, bigger then ours.'' (Fette en knobske mosken lykas in goars, grutter as úzes.) De krekte oarsaak fan it útstjerren is net bekend, mar hy stoar sûnder mis gau nei de komst fan 'e minske op Bermuda yn 'e iere santjinde iuw út. De tebekgong is nei alle gedachten hurder gien troch predaasje fan ynvasive soarten. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bermuda-towhee-pipilo-naufragus BirdLife, 11 septimber 2026.] <references/> }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Towy]] [[Kategory:Utstoarne fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] 6bjc8a12odvhv1tqld2weou1rts9m5b 0 194014 1240498 2026-09-11T10:55:41Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Bermudatowy]] 1240498 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Bermudatowy]] n0kzmq0cn8ofvweu53k0917u5jliyeb