Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 436 1240570 1190498 2026-09-11T23:20:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1240570 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[2000-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris *[[22 jannewaris|22]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]] ûntfangt it lêste synjaan fan 'e [[romtesonde]] ''[[Pioneer 10]]'', dy't him op dit stuit op in ôfstân fan goed 12 miljard [[km]] fan 'e [[Ierde]] befynt. ;febrewaris *[[1 febrewaris|1]] - By de weromkear yn 'e [[atmosfear]] fan 'e [[Ierde]], oan 'e ein fan 'e missy [[STS-107]], falt de [[space shuttle]] [[Space Shuttle Columbia|''Columbia'']] boppe [[Teksas]] útinoar. Alle 7 [[astronaut]]en oan board (6 [[Feriene Steaten|Amerikanen]] en in [[Israel]]iër) komme om. *[[4 febrewaris|4]] - De [[Federale Republyk Joegoslaavje]] hâldt op te bestean. Yn it plak dêrfan wurdt it [[Steatebûn fan Servje en Montenegro]] oprjochte. *[[15 febrewaris|15]] - Oeral yn 'e wrâld wurde [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] holden tsjin 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ynvaazje fan Irak (2003)|ynvaazje fan Irak]], dy't sa massaal binne, dat se as grutste anty-oarlochsdemonstraasje út 'e [[skiednis]] fan 'e wrâld opnommen wurde yn it ''[[Guiness Book of Records]]''. *[[19 febrewaris|19]] - By de [[fleanramp fan Kerman]] stoart in [[militêr]] [[fleantúch]] fan it type [[Iljûsjin Il-76]] del bûten de [[Iraan]]ske [[stêd]] [[Kerman (stêd)|Kerman]], wêrby't 275 [[minske]]n omkomme. * [[21 febrewaris|21]] - Yn [[Fryslân]] ferskynt foar it earst it [[tydskrift]] ''[[Farsk]]''. *[[26 febrewaris|26]] - Yn [[Sûdaan]] begjint de [[Oarloch yn Darfoer]], nei't [[rebel]]legroepen yn [[Darfoer]] it yn 'e kant sette tsjin 'e [[diktatuer]] fan [[presidint]] [[Omar al-Basjir]] yn [[Kartûm]]. *[[27 febrewaris|27]] - De [[Bosnyske Serven|Bosnysk-Servyske]] [[politika]] [[Biljana Plavšić]] wurdt troch it [[Joegoslaavjetribunaal]] yn [[De Haach]] ta 11 jier [[finzenisstraf]] feroardiele foar har mandéligens oan [[oarlochsmisdie]]den dy't begien binne ûnder de [[Bosnyske Oarloch]]. ;maart *[[8 maart|8]] - By [[Malteesk referindum oer lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2003)|in referindum]] oer lidmaatskip fan 'e [[Jeropeeske Uny]] stimt de mearderheid fan 'e [[befolking]] fan [[Malta]] foàr. *[[12 maart|12]] - De progressive [[Servje|Servyske]] [[premier]] [[Zoran Đinđić]] wurdt yn [[Belgrado]] by in oanslach [[fermoarde]] troch [[Zvezdan Jovanović]], in earder lid fan 'e [[geheime tsjinst|geheime plysje]] fan 'e [[Federale Republyk Joegoslaavje]]. *[[12 maart|12]] - De [[SARS-pandemy|SARS-epidemy]] wreidet him út fan [[Hongkong]] nei [[Fjetnam]]. De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) lit in wrâldwide warskôging útgean. *[[20 maart|20]] - It begjin fan 'e [[Irakoarloch]]: de [[Feriene Steaten]], it [[Feriene Keninkryk]], [[Spanje]], [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Poalen]] fiere mei stipe fan û.m. [[Koeweit]], [[Saûdy-Araabje]], [[Bachrein]] en de [[Feriene Arabyske Emiraten]] de [[ynvaazje fan Irak (2003)|ynvaazje fan Irak]] út. *[[23 maart|23]] - By [[Sloveensk referindum oer lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny en de NATO (2003)|in referindum]] oer lidmaatskip fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en de [[NATO]] stimt de mearderheid fan 'e [[befolking]] fan [[Sloveenje]] yn beide gefallen foàr. ;april *[[9 april|9]] - [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]] nimme nei de [[Slach om Bagdad (2003)|Slach om Bagdad]] yn it ramt fan 'e [[ynvaazje fan Irak (2003)|ynvaazje fan Irak]] de [[Irak|Iraakske]] [[haadstêd]] [[Bagdad]] yn. Dêrmei meitsje se in ein oan it [[Baätpartij (Irak)|Baätrezjym]] fan [[diktator]] [[Saddam Hoessein]]. *[[11 april|11]]-[[13 april|13]] - By [[steatsgreep yn Fenezuëla (2002)|in steatsgreep]] yn [[Fenezuëla]] wurdt [[presidint]] [[Hugo Chávez]] ôfset en [[finzen]] nommen. Foar him yn 't plak wurdt [[Pedro Carmona]] presidint. As de [[befolking]] fan 'e Fenezolaanske [[haadstêd]] [[Caracas]] tsjin it nije rezjym yn [[opstân]] komt en de [[plysje]] dy rebûlje om 'e nocht besiket te ûnderdrukken, wit de Presidinsjele Garde, dy't trou bleaun is oan Chávez, it [[Miraflorespaleis]] te weroverjen sûnder dat der in skot lost wurdt. It rezjym fan Carmona stoart dêrnei yn as in kaartehûs en Chávez wurdt wer presidint. *[[12 april|12]] - By [[Hongaarsk referindum oer lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2003)|in referindum]] oer lidmaatskip fan de [[Jeropeeske Uny]] stimt de mearderheid fan 'e [[befolking]] fan [[Hongarije]] foàr. *[[14 april|14]] - De fêstlizzing fan it [[minsklik]] [[genoom]], yn it ramt fan it [[Human Genome Project]], komt ree, wêrby't 99% fan it minsklik genoom mei in wissichheid fan 99,99% fêststeld wurdt. ;maaie *[[11 maaie|11]] - By [[Litousk referindum oer lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2003)|in referindum]] oer lidmaatskip fan 'e [[Jeropeeske Uny]] stimt de mearderheid fan 'e [[befolking]] fan [[Litouwen]] foàr. *[[12 maaie|12]] - By [[oanslaggen yn Ar-Riaad (2003)|in rige oanslaggen]] troch [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en op in wenmienskip foar bûtenlanners yn 'e [[Saûdy-Araabje|Saûdyske]] [[haadstêd]] [[Ar-Riaad]] komme 30 [[minske]]n om. *[[17 maaie|17]] - By [[Slowaaksk referindum oer lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2003)|in referindum]] oer lidmaatskip fan 'e [[Jeropeeske Uny]] stimt de mearderheid fan 'e [[befolking]] fan [[Slowakije]] foàr. * [[17 maaie|17]] - Yn [[Fryslân]] wurdt it [[Houkesleat Akwadukt|Akwadukt Houkesleat]] offisjeel iepene. *[[21 maaie|21]] - By [[ierdbeving fan Bûmerdes (2003)|in swiere ierdbeving]] yn [[Algerije]] komme 2.200 [[minske]]n om. ;juny *[[1 juny|1]] - [[Belgje]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[8 juny|8]] - By [[Poalsk referindum oer lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2003)|in referindum]] oer lidmaatskip fan 'e [[Jeropeeske Uny]] stimt de mearderheid fan 'e [[befolking]] fan [[Poalen]] foàr. *[[10 juny|10]] - De [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Ontario]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[14 juny|14]] - By [[Tsjechysk referindum oer lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2003)|in referindum]] oer lidmaatskip fan 'e [[Jeropeeske Uny]] stimt de mearderheid fan 'e [[befolking]] fan [[Tsjechje]] foàr. *[[30 juny|30]] - De stridende partijen yn 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] tekenje in [[frede]]sakkoart. Dêrmei komt nei fiif jier in ein oan 'e [[Twadde Kongoleeske Oarloch]], dy't nei skatting oan 3,8 miljoen [[minske]]n it libben koste hat. ;july *[[5 july|5]] - De [[SARS-pandemy]], dy't op syn hichtepunt yn 37 [[lân|lannen]] hearske, wurdt betwongen ferklearre troch de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO). Yn totaal binne der 8.273 [[minske]]n [[sykte|siik]] rekke, dy't dat yn 775 gefallen net oerlibbe hawwe. *[[8 july|8]] - De [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]] fiert it [[homohoulik]] yn. *[[24 july|24]] - Yn it ramt fan 'e [[Regionale Helpmissy op de Salomonseilannen]] stjoere ferskate [[lân|lannen]] yn 'e [[Stille Súdsee]], ûnder lieding fan [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[troepen]] nei de [[Salomonseilannen]] om dêr oarder werom te bringen, nei't der [[geweld]] útbrutsen is tusken ûnderskate [[etnyske groep]]en. * [[25 july|25]] - Krekt as yn [[2002]] wint [[Snits (stêd)|Snits]] it [[SKS]]-[[skûtsjesilen]]. * [[28 july|28]] - [[Dútslân]] meldt dat de [[sânbank]] [[Kachelotplatte]] net mear ûnder wetter komt; it is in nij [[Waadeilannen|Waadeilân]] wurden. ;augustus *[[5 augustus|5]] - By de [[bomoanslach op it Marriott Hotel yn Djakarta|bomoanslach op it Marriott Hotel]], troch [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en yn 'e [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[haadstêd]] [[Djakarta]], komme 12 [[minske]]n om. * [[6 augustus|6]] - [[Wytmarsum]] wint mei [[Jacob Zaagemans]], [[Chris Anema]] en [[Gert Jan Meekma]] de [[Freulepartij]] yn [[Wommels]]. * [[25 augustus|25]]-[[27 augustus|27]] - Yn [[Fryslân]] wurdt de 11-jierige [[Lusanne van der Gun]] út [[Aldeberkeap]] op ljochskyndei [[ûntfierd]]. Trije [[dagen]] letter wurdt syn yn [[Fenlo]] frijlitten. *[[11 augustus|11]] - De [[NATO]] nimt it befel oer fan 'e [[International Security Assistance Force]], de [[fredesmacht]] yn [[Afganistan]]. Dit is de earste grutte [[militêr]]e operaasje ea dy't de NATO bûten [[Jeropa]] útfiert. *[[18 augustus|18]] - De [[Twadde Liberiaanske Boargeroarloch]] einiget mei de oerwinning fan 'e [[rebel]]len. Der komt in ein oan 'e [[diktatuer]] fan [[presidint]] [[Charles Taylor]], dy't yn [[Nigearia]] yn [[ballingskip]] giet. *[[20 augustus|20]] - By [[bomoanslach op it Canal Hotel yn Bagdad|in bomoanslach]] op it [[haadkertier]] fan 'e [[Feriene Naasjes]] yn 'e [[Irak|Iraakske]] [[haadstêd]] [[Bagdad]] falle 23 [[dea]]den, ûnder wa de spesjale FN-gesant yn Irak, de [[Brazylje|Brazyljaanske]] [[diplomaat]] [[Sergio Vieira de Mello]], en de koördinator fan [[UNICEF]] yn Irak, de [[Kanada|Kanadees]] [[Christopher Klein-Beekman]]. *[[27 augustus|27]] - De [[planeet]] [[Mars (planeet)|Mars]] [[opposysje (planeten)|stiet tichter by]] de [[Ierde]] as ea yn 'e lêste 60.000 [[jier]]. *[[27 augustus|27]] - De [[Underhannelings fan de Seis Partijen]] begjinne, tusken [[Noard-Koreä]], [[Súd-Koreä]], de [[Feriene Steaten]], de [[Folksrepublyk Sina]], [[Ruslân]] en [[Japan]]. It doel is om in [[frede|freedsume]] oplossing te finen foar it Noardkoreaanske [[atoombom|nukleêre programma]]. ;septimber * [[5 septimber|5]] - Yn [[Fryslân]] wurdt in 65-jierige man út [[Ryptsjerk]] oanholden, dy't yn 't ferhear tajout de dieder te wêzen fan 'e [[ûntfiering]] fan [[Lusanne van der Gun]]. *[[10 septimber|10]] - De [[Sweden|Sweedske]] [[minister]] fan Bûtenlânske Saken [[Anna Lindh]] wurdt yn in [[warehûs]] yn [[Stokholm]] [[fermoarde|deastutsten]] troch de [[Servje|Servyske]] [[nasjonalist]] [[Mijailo Mijailović]]. *[[14 septimber|14]] - By [[Estysk referindum oer lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2003)|in referindum]] oer lidmaatskip fan 'e [[Jeropeeske Uny]] stimt de mearderheid fan 'e [[befolking]] fan [[Estlân]] foàr. *[[15 septimber|15]] - Yn [[Ciudad Perdida]], yn [[Kolombia]], [[Untfiering|ûntfiere]] [[rebel]]len fan it [[Nasjonaal Befrijingsleger (Kolombia)|Nasjonaal Befrijingsleger]] (ELN) 8 bûtenlânske [[toerist]]en, dy't nei 100 [[dagen]] as resultaat fan [[ûnderhanneling]]s tusken de ELN en it Kolombiaanske [[regear]] frijlitten wurde sille. *[[20 septimber|20]] - By [[Letsk referindum oer lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2003)|in referindum]] oer lidmaatskip fan 'e [[Jeropeeske Uny]] stimt de mearderheid fan 'e [[befolking]] fan [[Letlân]] foàr. ;oktober *[[5 oktober|5]] - De [[Israel]]yske [[loftmacht]] fiert op [[Syrje|Syrysk]] grûngebiet it [[bombardemint fan Ain as-Saheb]] út, op wat nei bewearings fan it Israelyske regear in basis fan 'e [[Palestina|Palestynske]] militante [[organisaasje]] [[Islamityske Djihaad (organisaasje)|Islamityske Djihaad]] wêze soe. * [[12 oktober|12]] - Op [[De Haule]] wurdt [[Fokko Werkman]] deastutsen yn syn hûs weromfûn. *[[15 oktober|15]] - [[Sina]] lansearret syn earste [[romtefeart|bemanne romteskip]], de [[Shenzou&nbsp;5]]. *[[24 oktober|24]] - De [[Concorde]] makket syn lêste [[kommersje]]le flecht. Dêrmei komt in ein oan it tiidrek fan [[ferkearsfleantugen]] dy't [[lûdsbarriêre|flugger as it lûd]] geane. ;novimber * [[1 novimber|1]] - De [[Frankryk|Frânsman]] [[Jean-Claude Trichet]] folget de [[Nederlân|Nederlanner]] [[Wim Duisenberg]] op as [[presidint]] fan de [[Jeropeeske Sintrale Bank]] * [[2 novimber|2]] - [[Annamarie Thomas]] wint de 1500 meter op it [[NK ôfstannen]]. * [[8 novimber|8]] - De 100e side fan de [[Haadside|Fryske Wikipedy]] wurdt skreaun: [[Gysbert Japiks]]. *[[12 novimber|12]] - By [[bomoanslach yn Nasirijah (2003)|in bomoanslach]] op it [[haadkertier]] fan 'e [[Itaalje|Italjaanske]] [[militêre plysje]] yn it [[Irak|Iraakske]] [[Nasirijah]] komme 17 Italjaanske [[militêr]]en en 9 Iraakske [[boarger]]s om. * [[13 novimber|13]] - Yn [[Fryslân]] wurdt de [[Gysbert Japixcpriis]] útrikt oan [[skriuwer]] [[Willem Tjerkstra]]. *[[15 novimber|15]] en [[20 novimber|20]] - By de [[bomoanslaggen yn Istanbûl (2003)|bomoanslaggen yn Istanbûl]], troch [[islamisme|islamistyske]] [[terrorist]]en op 2 [[synagoge]]n, in filiaal fan 'e [[HSBC|HSBC-bank]] en it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[konsulaat (diplomasy)|konsulaat]] yn de [[Turkije|Turkske]] [[stêd]] [[Istanbûl]], komme 57 [[minske]]n om. *[[23 novimber|23]] - De [[Georgje|Georgyske]] [[presidint]] [[Edûard Sjevardnadze]] treedt ôf nei't as gefolch fan [[stimbusfraude]] by de [[Georgyske parlemintsferkiezings (2003)|parlemintsferkiezings]] de [[Roazerevolúsje]] útbrutsen is. ;desimber *[[13 desimber|13]] - De [[Irak|Iraakske]] [[diktator]] [[Saddam Hoessein]], dy't sûnt de [[ynvaazje fan Irak (2003)|oerweldiging fan syn lân]] yn begjin [[april]] ûnderdûkt sitten hat, wurdt yn [[Ad-Dâr]] troch [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]] [[Operaasje Red Dawn|ûntdutsen en oppakt]]. * [[17 desimber|17]] - De [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]] stelle de [[Gerrit Benner Priis]] yn. *[[19 desimber|19]] - [[Lybje]] stimt deryn ta om alle materialen, [[apparatuer]] en plannen te ferneatigjen dy't rjochte binne op 'e ûntwikkeling fan [[massaferneatigingswapen]]s. *[[23 desimber|23]] - By de [[gasramp fan Chuandongbei]] komme by in [[eksploazje]] op it [[Chuandongbei]]-[[ierdgas]]fjild, by [[Chongqing]] yn [[Sina]], teminsten 234 [[minske]]n om. *[[26 desimber|26]] - By [[ierdbeving fan Bam (2003)|in swiere ierdbeving]] yn 'e omkriten fan 'e [[Iraan]]ske [[stêd]] [[Bam (Iran)|Bam]] komme mear as 40.000 [[minske]]n om. == Berne == * [[7 desimber]] - prinsesse [[Catharina-Amalia fan de Nederlannen]], dochter fan kroanprins [[Willem-Alexander fan de Nederlannen]] en [[Máxima Zorreguieta]] ;''datum ûnbekend'' * [[Else Talsma]], Frysk aktrise == Ferstoarn == ;jannewaris * [[8 jannewaris|8]] - [[Franz Drappier]], Waalsk striptekener (* [[1948]]) ;febrewaris * [[7 febrewaris|7]] - [[Hessel Posthuma jr.]], Frysk politikus (* [[1920]]) * [[16 febrewaris|16]] - [[Teake Hoekema]], Frysk heechlearaar (* [[1923]]) * [[16 febrewaris|16]] - [[Leo Brouwer (boargemaster)|Leo Brouwer]], Frysk boargemaster (* [[1924]]) ;maart * [[7 maart|7]] - [[Kor Onclin]], Nederlânsk keunstskilder (* [[1918]]) * [[10 maart|10]] - [[Joop Smits]], Nederlânsk telefyzjeomropper (* [[1926]]) * [[19 maart|19]] - [[C.O. Jellema|Cornelius Onno Jellema]], Nederlânsk dichter (* [[1936]]) * [[24 maart|24]] - [[Jan-Just Bos]], Nederlânsk roeier, botanikus en presintator (* [[1939]]) ;april * [[21 april|21]] - [[Nina Simone]], Amerikaansk muzikante (* [[1933]]) * [[26 april|26]] - [[Yun Hyon-seok]], Súdkoreaansk skriuwer en miskerjochte-aktivist (* [[1984]]) ;maaie * [[15 maaie|15]] - [[June Carter]], Amerikaansk sjongster (* [[1929]]) * [[24 maaie|24]] - [[Jaap Goeman Borgesius]], Nederlânsk politikus (* [[1929]]) ;juny * [[12 juny|12]] - [[Gregory Peck]], Amerikaansk akteur (* [[1916]]) * [[29 juny|29]] - [[Katharine Hepburn]], Amerikaansk aktrise (* [[1907]]) ;july * [[1 july|1]] - [[N!xau ǂToma]], Namibysk akteur (* [[1943]]) * [[16 july|16]] - [[Alie van den Bos]], Nederlânsk turnster (* [[1902]]) * [[25 july|25]] - [[Ludwig Bölkow]], Dútsk loftfeartpionier (* [[1912]]) * [[27 july|27]] - [[Bob Hope]], Amerikaansk akteur (* [[1903]]) ;augustus * [[2 augustus|2]] - [[Willem Wilmink]], Nederlânsk skriuwer (* [[1936]]) * [[4 augustus|4]] - [[James Welch (skriuwer)|James Welch]], Amerikaansk skriuwer (* [[1940]]) * [[16 augustus|16]] - [[Ype Schaaf]], Frysk predikant en sjoernalist (* [[1930]]) * [[30 augustus|30]] - [[Charles Bronson]], Amerikaansk akteur (* [[1921]]) ;septimber * [[12 septimber|12]] - [[Johnny Cash]], Amerikaansk sjonger (* [[1932]]) * [[22 septimber|22]] - [[Johan Stekelenburg]], Nederlânsk fakbûnsbestjoerder en politikus (* [[1941]]) ;oktober * [[6 oktober|6]] - [[Joop Bakker]], Frysk politikus (* [[1921]]) * [[12 oktober|12]] - [[Fokko Werkman]], Frysk moardslachtoffer (* [[1969]]) ;novimber * [[6 novimber|6]] - [[Rie Mastenbroek]], Nederlânsk swimster (* [[1919]]) * [[10 novimber|10]] - [[Pieter Scheen]], Nederlânsk keunsthanneler en publisist (* [[1916]]) * [[20 novimber|20]] - [[Benny Odinga]], Frysk politikus (* [[1919]]) * [[22 novimber|22]] - [[Mario Beccaria]], Italjaansk politikus (* [[1920]]) * [[30 novimber|30]] - [[Dirk Flentrop]], Nederlânsk oargelbouwer (* [[1910]]) ;desimber * [[7 desimber|17]] - [[Ad van Seijen]], Frysk skriuwer (* [[1922]]) ===Bisten=== * [[14 febrewaris]] - [[Dolly (skiep)|Dolly]], it earste kloande skiep (* [[1996]]) * [[12 desimber]] - [[Keiko (orka)|Keiko]], orka út 'e film ''Free Willy'' (* ±[[1977]]) ==Literatuer== ;romans * [[Jim Butcher]], ''[[Death Masks]]'' * [[C.J. Cherryh]], ''[[Explorer (roman)|Explorer]]'' * [[Kristen Britain]], ''[[First Rider's Call]]'' * [[J.K. Rowling]], ''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix]]'' * [[Lois McMaster Bujold]], ''[[Paladin of Souls]]'' * [[Katharine Kerr]], ''[[Snare (roman)|Snare]]'' * [[Elizabeth Moon]], ''[[Trading in Danger]]'' ;novelles * [[Ronald Giphart]], ''[[Der Is Gjin Dêr, Dêre]]'' ==Films== {{Kolommen2 |Kolom1= * ''[[American Pie 3: The Wedding]]'' * ''[[Bad Santa]]'' * ''[[Baywatch: Hawaiian Wedding]]'' * ''[[Charlie's Angels: Full Throttle]]'' * ''[[Hulk (film)|Hulk]]'' * ''[[Kill Bill: Volume 1]]'' * ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]'' * ''[[Lost in Translation (film)|Lost in Translation]]'' |Kolom2= * ''[[Master and Commander: The Far Side of the World]]'' * ''[[The Matrix Reloaded]]'' * ''[[The Matrix: Revolutions]]'' * ''[[Mystic River (film)|Mystic River]]'' * ''[[The Rundown]]'' <small>(ek bekend as ''Welcome to the Jungle'')</small> * ''[[Seabiscuit (film)|Seabiscuit]]'' * ''[[Terminator 3: Rise of the Machines]]'' * ''[[Under the Tuscan Sun (film)|Under the Tuscan Sun]]'' }} ==Tillefyzje== * ''[[Charlie's Angels: Animated Adventures]]'' * ''[[Star Wars: Clone Wars (tillefyzjesearje út 2003)|Star Wars: Clone Wars]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2003| ]] [[Kategory:21e iuw]] 5jjr9kwml0p82rxbzr9m8tyx85yds39 0 535 1240523 1190056 2026-09-11T19:05:37Z FreyaSport 40716 /* Berne */ +1 1240523 wikitext text/x-wiki {{DeisideBoppe}} {{Kalinder}}{{Kalinderdei}} == Foarfallen == * [[1832]] - [[Ekwador]] anneksearret de [[Galapagoseilannen]] * [[1898]] - Yn [[Ingelân]] is Henry Lindfield de earste minske dy't stjert by in [[auto]]ûngemak. * [[1929]] - 4e [[alvestêdetocht]] wûn troch [[Karst Leemburg]] út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] yn in tiid fan 11.09 oere. * [[1994]] - Iepening fan de [[Olympyske Winterspullen 1994|Olympyske Winterspullen]] yn [[Lillehammer (plak)|Lillehammer]]. * [[2010]] - Iepening [[Olympyske Winterspullen 2010|Olympyske Winterspullen]] yn [[Fankoever]]. == Berne == * [[1636]] - [[Herman Witsius]], Nederlânsk predikant en teolooch († [[1708]]) * [[1800]] - [[John Edward Gray]], Ingelsk biolooch († [[1875]]) * [[1809]] - [[Charles Darwin]], Ingelsk natoerûndersiker en grûnlizzer fan 'e [[evolúsjeteory]] († [[1882]]) * 1809 - [[Abraham Lincoln]], presidint fan 'e [[Feriene Steaten]] († [[1865]]) * [[1873]] - [[Theodoor Hendrik van de Velde]], Nederlânsk gynekolooch en publisist († [[1937]]) * [[1877]] - [[Louis Renault]], Frânsk autofabrikant († [[1944]]) * [[1880]] - [[Just Havelaar]], Nederlânsk skilder en skriuwer († [[1930]]) * [[1910]] - [[Gunnar Höckert]], Finsk atleet († [[1940]]) * 1910 - [[Bernard Slicher van Bath]], Frysk histoarikus († [[2004]]) * [[1911]] - [[Charles Mathiesen]], Noarsk reedrider (* [[1994]]) * [[1912]] - [[Pieter Wijbenga]], Frysk sjoernalist en fersetsstrider († [[1990]]) * [[1915]] - [[Lorne Greene]], Kanadeesk akteur († [[1987]]) * [[1930]] - [[Viola Hatch]], Amerikaansk aktiviste, politika en bestjoerster * [[1931]] - [[Tine de Vries (reedrydster)|Tine de Vries]], Frysk reedrydster († [[2014]]) * [[1932]] - [[Astrid fan Noarwegen]], Noarsk prinsesse († [[2026]]) * [[1934]] - [[Bill Russell]], Amerikaansk basketballer († [[2022]]) * [[1935]] - [[Steven H.P. de Jong]], Frysk skriuwer en dichter († [[2018]]) * [[1937]] - [[Sipke van der Land]], Frysk predikant, skriuwer en presentator († [[2015]]) * [[1945]] - [[Tom van Deel]], Nederlânsk dichter, essayist en literatuerkritikus († [[2019]]) * [[1949]] - [[John Blankenstein]], Nederlânsk skiedsrjochter († [[2006]]) * [[1956]] - [[Ad Melkert]], Nederlânsk politikus * [[1973]] - [[Gianni Romme]], Nederlânsk hurdrider * [[1973]] - [[Jan Ullrich]], Dútsk hurdfytser * [[1976]] - [[Silvia Saint]], Tsjechysk pornoaktrise * [[1987]] - [[Kylee Strutt]], Kanadeesk pornoaktrise * [[1988]] - [[AJ Odudu]], Ingelsk presintatrise == Ferstoarn == * [[1804]] - [[Immanuel Kant]], Dútsk filosoof (* [[1724]]) * [[1880]] - [[Wopke Eekhoff]], Frysk skiedkundige, argivaris en útjouwer (* [[1809]]) * [[1932]] - [[Charles Le Goffic]], Bretonsk dichter, skriuwer en skiedkundige (* [[1863]]) * [[1942]] - [[Fokke Bleeker]], Frysk fersetsstrider (* [[1899]]) * [[1990]] - [[Dieuwke Weening-Meijer]], Frysk skriuwster (* [[1921]]) * [[1992]] - [[Bep van Klaveren]], Nederlânsk bokser (* [[1907]]) * [[2000]] - [[Charles M. Schulz]], Amerikaansk striptekener (* [[1922]]) * [[2005]] - [[Jaap Pander]], Frysk keatser (* [[1929]]) * [[2009]] - [[Lis Hartel]], Deensk dressuerruter (* [[1921]]) {{DeisideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}} }} [[Kategory:Datum]] [[Kategory:Febrewaris|12]] crsv82iwyg75m5yvxmnnz43nj9xelti 0 748 1240521 1222396 2026-09-11T19:04:38Z FreyaSport 40716 /* Ferstoarn */ +1 1240521 wikitext text/x-wiki {{DeisideBoppe}} {{Kalinder}}{{Kalinderdei}} == Foarfallen == * [[1973]] - In [[militêr]]e [[gûnta]] oanfierd troch [[generaal]] [[Augusto Pinochet]] grypt mei stipe fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[feilichheidstsjinst]] [[CIA]] de macht yn [[Sily]]. [[Salvador Allende]], de [[demokrasy|demokratysk]] keazen [[presidint]], komt om. * [[1960]] - Ofsluting fan 'e [[Olympyske Simmerspullen 1960|Olympyske Simmerspullen]] yn [[Rome]]. * [[1972]] - Ofsluting fan 'e [[Olympyske Simmerspullen 1972|Olympyske Simmerspullen]] yn [[München]]. * [[1997]] - By in [[referindum oer Skotsk selsbestjoer (1997)|referindum]] yn [[Skotlân]] stimt de mearderheid fan 'e befolking foar de ynfiering fan [[selsbestjoer]]. * [[2001]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde by koördinearre [[terrorisme|terroristyske oanslaggen]] twa [[fleantúchkaping|kaapte]] [[ferkearsfleantúch|ferkearsfleantugen]] yn it [[World Trade Center (New York)|World Trade Center]] yn [[New York (stêd)|New York]] flein, en ien yn it [[Pentagon]] by [[Washington, D.C.]] In fjirde fleantúch stoart del yn in [[fjild]] by [[Shanksville (Pennsylvania)]] as de passazjiers lucht krije fan 'e bedoelings fan 'e kapers en yn opstân komme. Dizze foarfallen komme neitiid bekend te stean ûnder de oerkoepeljende term [[9/11]], dy't ferwiist nei de datum. == Berne == * [[1729]] - [[Petrus Wierdsma]], Frysk jurist en rjochtsgelearde († [[1811]]) * [[1829]] - [[Thomas Hill (keunstskilder)|Thomas Hill]], Ingelsk-Amerikaansk keunstskilder († [[1908]]) * [[1881]] - [[Asta Nielsen]] ('De Stille Muze'), Deensk aktrise († [[1972]]) * [[1906]] - [[James Quinn (atleet)|James Quinn]], Amerikaansk sprinter († [[2004]]) * [[1917]] - [[Ferdinand Marcos]], presidint fan 'e [[Filipinen]] († [[1989]]) * 1917 - [[Bob Spaak]], Nederlânsk sportsjoernalist en presintator († [[2011]]) * [[1919]] - [[Daphne Odjig]], Kanadeeske keunstskilderesse († [[2016]]) * [[1940]] - [[Brian De Palma]], Amerikaansk regisseur * [[1945]] - [[Franz Beckenbauer]], Dútsk fuotballer en fuotbaltrener († [[2024]]) * [[1948]] - [[Hilbrand Hartlief]], Nederlânsk follyballer en sportferslachjouwer († [[2006]]) * [[1964]] - [[Corinne Staal]], Frysk pianiste en komponiste * [[1967]] - [[Sung Jae-ki]], Súdkoreaansk manljusrjochte-aktivist († [[2013]]) * [[1973]] - [[Tanya Hansen]], Noarsk pornoaktrise * [[1982]] - [[Lieuwe Westra]], Frysk hurdfytser († [[2023]]) * [[1990]] - [[Welmoed Sijtsma]], Frysk nijslêzeresse en ferslachjouster == Ferstoarn == * [[1606]] - [[Karel van Mander]], Flaamsk keunstskilder en skriuwer (* [[1548]]) * [[1946]] - [[Arthur van Schendel]], Nederlânsk skriuwer (* [[1874]]) * [[1971]] - [[Nikita Chrûsjtsjov]], Russysk politikus en lieder fan 'e [[Sovjet-Uny]] (* [[1894]]) * [[1973]] - [[Salvador Allende]], presidint fan [[Sily]] (* [[1908]]) * [[1987]] - [[Lorne Greene]], Kanadeesk akteur (* [[1915]]) * [[1990]] - [[Dirk van der Duim]], Frysk maratonrider en [[alvestêdetocht]]winner (* [[1908]]) * [[2003]] - [[Anna Lindh]], Sweedsk politikus (* [[1957]]) * [[2006]] - [[Lolle Nauta]], Nederlânsk filosoof en partij-ideolooch fan de PvdA (* [[1929]]) * [[2026]] - [[Astrid fan Noarwegen]], Noarsk prinsesse (* [[1932]]) {{DeisideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}} }} [[Kategory:Datum]] [[Kategory:Septimber|11]] eich38npl37bkny6ir96yt5absnzz9n 0 1718 1240522 1238678 2026-09-11T19:05:11Z FreyaSport 40716 /* Berne */ +1 1240522 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1930-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris * [[4 jannewaris|4]] - De nije [[ûnderkening]] fan [[Britsk-Ynje]], [[Freeman Freeman-Thomas, 1e markys fan Willingdon|Lord Willingdon]], lit hûnderten lieders fan 'e Yndyske ûnôfhinklikheidsbeweging oppakke en fêstsetten, wêrûnder [[Mahatma Gandhi]], [[Jawaharlal Nehru]] en [[Vallabhbhai Patel]]. * [[23 jannewaris|23]] - By it [[Bloedbad fan Sonsonate]] wurde yn [[El Salvador]] by in [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] tsjin harren ellindige libbensomstannichheden 4.000 [[earmoede|earme]] [[boer]]en deasketten troch it [[leger (lânmacht)|leger]]. * [[28 jannewaris|28]] - [[Japan]]ske [[troepen]] dogge [[Japanske ynfal yn Sjanghai|in ynfal]] yn 'e [[Sina|Sineeske]] [[haven]]stêd [[Sjanghai]]. Ta ferrassing fan alle waarnimmers stjitte se op fûleindich ferset fan it Sineeske [[leger (lânmacht)|leger]]. ;febrewaris * [[4 febrewaris|4]]-[[15 febrewaris|15]] - De [[Olympyske Winterspullen 1932|Olympyske Winterspullen]] wurde hâlden yn [[Lake Placid (New York)|Lake Placid]], yn 'e [[Feriene Steaten]]. * [[18 febrewaris|18]] - Yn it troch [[Japan]] besette [[Mantsjoerije]] (in diel fan [[Sina]]) wurdt it [[Mantsjûkwo|Keizerryk Mantsjûkwo]] útroppen, dat in Japanske [[fazalsteat]] sûnder wiere selsstannigens wurdt. * [[25 febrewaris|25]] - [[Adolf Hitler]], de ([[Eastenryk]]ske) lieder fan 'e ekstreem-rjochtse [[Nasjonaal-Sosjalistyske Dútske Arbeiderspartij]], kriget de [[Dútslân|Dútske]] [[nasjonaliteit]]. * [[27 febrewaris|27]] - [[Japan]] foltôget [[Japanske ynfal yn Mantsjoerije|de besetting]] fan [[Mantsjoerije]]. ;maart * [[3 maart|3]] - Mei massale [[arrestaasje]]s wurdt yn [[Finlân]], op beskuldiging fan it tarieden fan in [[steatsgreep]], de ynfloedrike [[faksist]]yske [[Lapua-beweging]] oprôle. ;april * [[10 april|10]] - By [[Dútske presidintsferkiezings (1932)|presidintsferkiezings]] yn [[Dútslân]] wurdt de âld-[[generaal]] en sittende [[presidint]] [[Paul von Hindenburg]] werkeazen mei 53% fan 'e stimmen. Syn útdager [[Adolf Hitler]] bliuwt stykjen op 36,8%. * [[13 april|13]] - Yn [[Dútslân]] wurde de [[SA]] en de [[SS]], de knokploegen fan 'e ekstreem-rjochtse [[politike partij]] [[NSDAP]], ferbean. ;maaie * [[5 maaie|5]] - [[Sina]] en [[Japan]] slute [[Ferdrach fan Tokio (1932)|in fredesferdrach]] nei de Japanske besetting fan [[Mantsjoerije]] en [[Sjanghai]]. * [[7 maaie|7]] - De [[Frankryk|Frânske]] [[presidint]] [[Paul Doumer]] wurdt [[fermoarde]] by in oanslach troch de [[geast]]lik steurde [[Ruslân|Russyske]] [[ymmigrant]] [[Paul Gorguloff]]. * [[10 maaie|10]] - It [[Wilhelmus]] wurdt it [[Nederlân]]ske [[folksliet]]. * [[16 maaie|16]] - Yn [[Dútslân]] wurdt it ferbod op 'e [[SA]] en de [[SS]], de knokploegen fan 'e ekstreem-rjochtse [[politike partij]] [[NSDAP]], opheft yn ruil foar [[gedoochstipe]] fan 'e NSDAP foar it nije [[regear]]. * [[28 maaie|23]] - Yn [[Nederlân]] wurdt it lêste gat yn 'e [[Ofslútdyk]] tichte. De [[Sudersee]] is de [[Iselmar]] wurden. ;juny * [[6 juny|6]] - By [[steatsgreep yn Sily (1932)|in steatsgreep]] yn [[Sily]] wurdt [[presidint]] [[Juan Montero]] ôfset. De [[sosjalist]] [[Carlos Davila]] nimt de macht oer. * [[15 juny|15]] - Tusken [[Bolivia]] en [[Paraguay]] brekt de [[Chaco-oarloch]] út, oer it besit fan 'e [[ierdoalje]]rike [[Gran Chaco]]-krite. [[Esso]] stipet Bolivia en [[Keninklike Shell]] subsidiëarret Paraguay. ;july * [[5 july|5]] - Yn [[Portegal]] wurdt [[minister]] fan Finânsjes [[Antonio de Oliveira Salazar]] [[premier]] mei [[diktator|diktatoriaal]] grut foech. * [[13 july|13]] - Yn [[Dútslân]] ûntstiet in politike krisis as [[presidint]] [[Paul von Hindenburg]] de ekstreem-rjochtse lieder [[Adolf Hitler]] ôfwiist as kandidaat foar it [[rykskânselier]]skip. * [[19 july|19]] - De earste stien fan 'e [[Pelikaantsjerke]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] wurdt lein. * [[28 july|28]] - In massale [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] fan [[wurkleazens|wurkleaze]] [[feteranen]] út 'e [[Earste Wrâldoarloch]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[haadstêd]] [[Washington, D.C.]] rint út op in botsing mei [[plysje]] en [[leger (lânmacht)|leger]], wêrby't fjouwer deaden en in protte ferwûnen falle. * [[31 july|31]] - By de [[Ryksdeiferkiezings (july 1932)|Ryksdeiferkiezings]] yn [[Dútslân]] wurdt de ekstreem-rjochtsje [[NSDAP]] de grutste [[politike partij|partij]] mei 37,3% fan 'e stimmen. ;augustus * [[3 augustus|3]] - [[Klaas Kuiken]], [[Sape de Haan]] en [[Jan van der Lei]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1932|81ste]] [[PC]]. Klaas Kuiken wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. septimber * [[1 septimber|1]] - Yn [[Súd-Amearika]] brekt de [[Kolombiaansk-Perûviaanske Oarloch]] út. * [[2 septimber|2]] - De swiere [[Labor Day-orkaan fan 1932|Labor Day-orkaan]] treft de [[Florida Keys]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Floarida]]. Der falle mear as 600 deaden. * [[9 septimber|9]] - It [[parlemint]] fan [[Spanje]] ferlient [[autonomy]] oan 'e regio [[Kataloanje]] * [[12 septimber|12]] - Op 'e earste sitting fan 'e nije [[Dútslân|Dútske]] [[Ryksdei]] wurdt it foarstelde [[regear]] fan [[rykskânselier]] [[Franz von Papen]] by in [[moasje fan wantrouwen]] fuortstimd. Dêrop ûntbynt [[presidint]] [[Paul von Hindenburg]] daliks it [[parlemint]] wer en skriuwt nije [[ferkiezing]]s út. * [[23 septimber|23]] - It [[Keninkryk fan de Hidjas en de Nêzjd]] wurdt omfoarme ta [[Saûdy-Araabje]]. ;oktober * [[1 oktober|1]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[faksistysk]]e foaroanman [[sir]] [[Oswald Mosley]] rjochtet in nije [[politike partij]] op, de [[Briske Uny fan Faksisten]] (BUF). * [[3 oktober|3]] - [[Irak]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. ;novimber * [[6 novimber|6]] - By de [[Ryksdeiferkiezings (novimber 1932)|Ryksdeiferkiezings]] yn [[Dútslân]] ferliest de ekstreem-rjochtse [[NSDAP]] 4% fan 'e stimmen (yn ferhâlding ta de [[ferkiezing]]s fan [[july]]) en komt út op 33,1% fan 'e stimmen. De [[kommunistysk]]e [[KPD]] giet fan 14,3% nei 16,9%. * [[8 novimber|8]] - By de [[Amerikaanske presidintsferkiezings (1932)|presidintsferkiezings]] yn 'e [[Feriene Steaten]] ferslacht de [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske]] kandidaat [[Franklin D. Roosevelt]] de sittende [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske]] [[presidint]] [[Herbert Hoover]]. ;datum ûnbekend * - [[Genetikus]] [[J.B.S. Haldane]] ferbynt de teoryen fan 'e [[genetika]] en de [[evolúsje]]. == Berne == ;jannewaris * [[5 jannewaris|5]] - [[Umberto Eco]], Italjaansk skriuwer en filosoof († [[2016]]) * [[16 jannewaris|16]] - [[Dian Fossey]], Amerikaansk biologe en natoerbeskermster († [[1985]]) * [[24 jannewaris|24]] - [[Donald Jones]], Amerikaansk dûnser († [[2004]]) * [[24 jannewaris|24]] - [[Rients Gratama]], Frysk kabaretier en akteur († [[2017]]) ;febrewaris * [[12 febrewaris|12]] - [[Astrid fan Noarwegen]], Noarsk prinsesse († [[2026]]) * [[22 febrewaris|22]] - [[Johann Frank]], Noardfrysk stedsbesjoerder en bibeloersetter († [[2023]]) * 22 - [[Ted Kennedy]], Amerikaansk politikus († [[2009]]) * [[26 febrewaris|26]] - [[Johnny Cash]], Amerikaansk sjonger († [[2003]]) ;maart * [[4 maart|4]] - [[Hessel Rienks]], Frysk politikus († [[2014]]) * [[11 maart|11]] - [[Jan van der Meer (1932)|Jan van der Meer]], Frysk politikus († [[2016]]) * [[22 maart|22]] - [[Els Borst]], Nederlânsk politika († [[2014]]) * [[23 maart|23]] - [[Bernhard van Haersma Buma]], Nederlânsk politikus († [[2020]]) * [[25 maart|25]] - [[Penelope Gilliatt]], Ingelsk skriuwster en filmkritika († [[1993]]) * [[29 maart|29]] - [[Gerben Abma]], Frysk skiedkundige en skriuwer († [[2016]]) ;april * [[1 april|1]] - [[Debbie Reynolds]], Amerikaansk aktrise († [[2016]]) * [[4 april|4]] - [[Dennis L. McKiernan]], Amerikaansk skriuwer * [[10 april|10]] - [[Omar Sharif]], Egyptysk akteur († [[2015]]) * [[24 april|24]] - [[Coen Flink]], Nederlânsk akteur († [[2000]]) ;maaie * [[7 maaie|7]] - [[Hans Boskamp]], Nederlânsk fuotballer en akteur († [[2011]]) * [[16 maaie|16]] - [[Herman Gordijn]], Nederlânsk keunstskilder († [[2017]]) * [[22 maaie|22]] - [[Tavo Burat]], Italjaansk skriuwer en sjoernalist. († [[2009]]) * [[25 maaie|25]] - [[Henk Smit]], Frysk operasjonger († [[2010]]) ;juny * [[9 juny|9]] - [[Marko Fondse]], Nederlânsk dichter en oersetter († [[1999]]) * [[18 juny|18]] - [[Rink van der Velde]], Frysk skriuwer en sjoernalist († [[2001]]) ;july * [[1 july|1]] - [[Jan Postma (skriuwer)|Jan Postma]], Frysk âld-plysjeman en skriuwer († [[2015]]) * [[11 july|11]] - [[Hans van Manen]], Nederlânsk koreograaf († [[2025]]) * [[20 july|20]] - [[Hielke Nauta]], Frysk politikus († [[2020]]) ;augustus * [[2 augustus|2]] - [[Peter O'Toole]], Iersk akteur († [[2013]]) * [[5 augustus|5]] - [[Gy Waldron]], Amerikaanske produsint en regisseur * [[7 augustus|7]] - [[Rien Poortvliet]], Nederlânsk yllustrator († [[1995]]) * [[12 augustus|12]] - [[Sirikit fan Tailân]], keninginne fan Tailân († [[2025]]) * [[15 augustus|15]] - [[Hindrik Gosses de Jong]], Frysk ûnderwiiskundige († [[2011]]) ;septimber * [[26 septimber|26]] - [[Vladimir Voijnovitsj]], Russysk skriuwer en dissidint († [[2018]]) ;oktober * [[3 oktober|3]] - [[Joe Morgenstern]], Amerikaansk filmkritikus * [[18 oktober|18]] - [[Vytautas Landsbergis]], presidint fan [[Litouwen]] * [[30 oktober|30]] - [[Gerriet Postma]], Frysk keunstskilder († [[2009]]) ;novimber * [[13 novimber|13]] - [[Olga Fikotová]], Tsjechoslowaaksk-Amerikaansk diskussmiter († [[2024]]) * [[14 novimber|14]] - [[Gunter Sachs]], Dútsk-Switsersk fotograaf († [[2011]]) * [[22 novimber|22]] - [[Robert Vaughn]], Amerikaansk akteur († [[2016]]) * [[26 novimber|26]] - [[Annemarie Prins]], Nederlânsk aktrise († [[2026]]) * [[29 novimber|29]] - [[Jacques Chirac]], Frânsk presidint († [[2019]]) ;desimber * [[3 desimber|3]] - [[Corry Brokken]], Nederlânsk sjongeres, presentatrise, abbekate en rjochter († [[2016]]) * [[8 desimber|8]] - [[Charly Gaul]], Lúksemboarchsk hurdfytser († [[2005]]) * [[20 desimber|20]] - [[John Hillerman]], Amerikaansk akteur († [[2017]]) * [[21 desimber|21]] - [[Cornelius Rogge (1932-2023)|Cornelius Rogge]], Nederlânske byldzjend keunstner († [[2023]]) == Ferstoarn == ;jannewaris * [[7 jannewaris|7]] - [[Max Tetzner]], Dútsk-Nederlânsk fuotballer en reedrider (* [[1896]]) ;febrewaris * [[12 febrewaris|12]] - [[Charles Le Goffic]], Bretonsk dichter, skriuwer en skiedkundige (* [[1863]]) ;maart * [[4 maart|4]] - [[Sjirk Linses van der Burg]], Frysk beweger en notaris (* [[1863]]) ;april * [[1 april|1]] - [[Edward S. Godfrey]], Amerikaansk militêr (* [[1843]]) ;maaie * [[11 maaie|11]] - [[William S. Hofstra]], Amerikaansk ûndernimmer en filantroop (* [[1861]]) * [[22 maaie|22]] - [[Augusta Gregory]] - Ierske skriuwster (* [[1852]]) ;juny * [[16 juny|16]] - [[Frederik van Eeden (skriuwer)|Frederik van Eeden]], Nederlânsk skriuwer (* [[1860]]) ;july * [[6 july|6]] - [[Klaas Willems Boorsma]], Frysk keatser (* [[1849]]) * [[9 july|9]] - [[King Camp Gillette]], Amerikaansk útfiner (* [[1855]]) ;augustus * [[28 augustus|28]] - [[Virginie Hériot]], Frânsk sylster (* [[1890]]) ;septimber * [[22 septimber|22]] - [[Outram Bangs]], Amerikaansk biolooch (* [[1863]]) ;desimber * [[31 desimber|31]] - [[Jan Tjerk Oreel]], Frysk hurdfytser (* [[1838]]) ;''datum ûnbekend'' *[[Mannich Kûp]] (''Plenty Coups''), opperhaad fan 'e [[Krieën (folk)|Krieën]] (* [[1848]]) == Literatuer == ;prizen * De Britske skriuwer [[John Galsworthy]] wint de [[Nobelpriis foar de Literatuer]] ;romans * [[Elizabeth Bowen]], ''To the North'' * [[Jan Jacob Slauerhoff]], ''Het Verboden Rijk'' ;ferhalebondels * [[Ernest Hemingway]], ''Winner Take Nothing'' ;toaniel * [[T.S. Eliot]], ''Sweeney Agonistes'' == Muzyk == * [[Benjamin Britten]] komponearret it ''Double Concerto'', foar altfioele, fioele en orkest == Byldzjende keunst == <gallery> Ofbyld:Wotruba Mensch, verdamme den Krieg Belvedere2007a.jpg|Monumint: ''Mensch, verdamme den Krieg'' (1932) [[Fritz Wotruba]], [[Wenen]] Ofbyld:Denhaag kunstwerk kind met eend.jpg|''Bern mei ein en fûgeldrinkbak'' (1932) [[Fransje Carbasius]], Gemeentemuseum, De Haach ofbyld:Standing woman2.jpg|''Standing Woman'' (1932) [[Gaston Lachaise]], [[Franklin D. Murphy Sculpture Garden]], Universiteit fan Kalifornje </gallery> == Boukeunst == <gallery> Ofbyld:COLLECTIE TROPENMUSEUM Villa Isola aan de Lembangweg bij Bandoeng TMnr 60026637.jpg|''[[Filla Isola]]'', Bandoeng, [[Charles P. Wolff Schoemaker|Ch. P. Wolff Schoemaker]] Ofbyld:Rotterdam Heineken kantoor.jpg|''[[Kantoargebou Heineken]]'' Rotterdam (1932) [[Willem Kromhout]] Ofbyld:20100921 Rijksstraatweg 32 Haren Gn NL.jpg|''Filla'', Haren (1932) C. van der Weele </gallery> {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1932| ]] [[Kategory:20e iuw]] 001rftfo2kwvjes7inmxh7as9jtrhv7 0 2452 1240510 1240492 2026-09-11T13:10:09Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240510 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Joure,_de_toren_van_de_Hobbe_van_Baerdt_Tsjerke_Hervormde_kerk_in_straatzicht_RM20833_IMG_2161_2018-04-17_11.48.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = De Midstrjitte mei de Jouster Toer | wapen = [[Ofbyld:De Jouwer vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:De Jouwer wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Jouwer}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|6}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} | postkoade = 8500-8503 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_58_04.8_N_5_47_41.4_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 58' N 5° 47' E}} | webside = [https://www.joure.nl/ Side De Jouwer] | ôfbylding2 = Museum_De_Jouwer_P7290187.JPG | ôfbyldingstekst2 = [[Museum De Jouwer]] | ôfbylding3 = Joure-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Kaart fan De Jouwer | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 58 | lat_sec = 4.8 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 47 | lon_sec = 41.4 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map_NL_Skarsterlân_De_Jouwer.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan De Jouwer yn de eardere gemeente Skarsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''De Jouwer''' is in grut [[doarp]] yn it sintrale [[suden]] fan 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]]. It is it [[haadplak]] fan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Fryske Marren]]. Foarôfgeande oan 'e [[gemeentlike weryndieling]] fan [[2014]] wie it it haadplak fan [[Skarsterlân]], en foar de weryndieling fan [[1984]] wie it it haadplak fan [[Haskerlân]]. De Jouwer is formeel in [[flekke]], in plak dat eartiids mear rjochten hie as in sljochtwei doarp (mei bygelyks in [[merkrjocht]]), mar dat gjin [[stedsrjocht]]en hie. Op {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}} hie De&nbsp;Jouwer {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|De Jouwer}} ynwenners. In ynwenner fan De Jouwer wurdt in Jouster neamd. De bynamme is ''Jouster [[keallepoat]]''. == Skiednis == De Jouwer leit yn de [[Lege Midden]] fan Fryslân. Dat midden bestiet út feangebiet tusken de sângrûnen yn it easten oant de klaaigrûn yn it westen. Om de jiertelling bestie it gebiet dan ek út moerassen mei [[sigge]]n en moerasbosken mei feanrivierkes. Troch ferlies fan lân troch de seespegelrizing waard sûnt de tsiende iuw it lân yn begûn mei it oanmeitsjen fan de feangebieten fan de Lege Midden. === Lânoanmakkerij === De earste bewenners wennen op de hegere stikken. Troch ûntwettering en ynklinkjen fan it fean moast it wensteed gauris nei heger lizzende stikken ferpleatst wurde. Soks barde bytiden faker as ien kear. Sa ûntstiene de typyske patroanen fan ûntginningsblokken en waaiers fan lange kavels dy’t eigen binne oan dy midsiuwske wize fan ûntginnen. De âldste bewenningsspoaren binne fûn op in sânkop by it hjoeddeiske [[Sniksweach]]. Om 1150-1250 ûntstiene de earste streekdoarpen yn it feanlânskip. === Striid tsjin it wetter === Nei de tsiende iuw nei Kristus wie sprake fan sterke befolkingsgroei. Omdat de minsken ferlet fan branje hiene waarden de feangebieten al yn de Midsiuwen op grutte skaal ôfgrûven. Dat late ta boaiemsakjen. It sakjen waard noch fersterke troch de natoerlike sakking troch ynklinken fan it fean. It sakjen kin yn feangebieten neffens ûndersikers wol 2-5 meter west ha, oant in nivo fan 1-2 meter ûnder it gemiddelde seenivo. Sa ûntstiene in soad marren. Net allinnich troch it op natuerlike wize fuortspielen fan feanlagen, mar ek mei troch it ôfgraven fan (heech)feangrûn troch turfwinning. Sa wie der yn Fryslân in oangeande striid tsjin it wetter. Yn de Midsiuwen wie dat benammen in taak fan de [[gritenij]]en. Oant fier yn de njoggentjinde iuw hat it lân yn de ‘Lege Midden’ alle winters splis stien. Ein 16de iuw waard de ‘[[Skarster Rien]]’ groeven foar de ôfwettering fan de Lege Midden. Troch tichtslykjen hie de [[Middelsee]] syn ôfwetteringsfunksje ferlern. Om 1750 wie hast alle heechfean ôfgroeven. === Ferkear en ferfier === [[Ofbyld:De Jouwer yn 1728.jpg|thumb|left|260px|<small>''De Jouwer yn 1728.<br> Heremastate is oriïntearre op de Midstrjitte en op de Sylroede. De Hurddraverdyk bestie noch net. De Skien wie der al, dy ferbûn De Jouwer mei de ferbiningwei oer de Pleistosene sânrêch nei Sint Nyk, Sleat en De Lemmer. Goed te sjen is de struktuer fan de Midstrjitte en it wetter fan de Jouster Sylroede/Hurdspytsje, in ferbining mei opfearten en stegen''</small>]] De Jouwer leit foar in part op in sânrêch en op in âlde wetterkearing (ein fan de Midsiuwen) dy't fan [[It Tolhûs (De Jouwer)|It Tolhûs]] nei Haskerhoarne rûn, op de krún fan dy dyk waard de lettere Midstrjitte oanlein. Om 1400 hinne waarden in soad kanalen groeven foar Hamburchfarders. Dy sochten in plak op skreiershoek, dat troch kanalen en lûkhynders te berikken wie, omdat dizze plakken relatyf feilich wiene foar de freze [[Noarmannen]]. Doe is ek [[De Kolk (De Jouwer)|de Kolk]] groeven; fan de Kolk ôf waard in farwei [[Hurdspytsje]] nei It Hearrenfean groeven. Guon strjitnammen (lykas "[[Eeltsjebaes]], [[Aukebaes]] en Hettebaes") ferwize noch nei de hellingen dêr't eartiids nije skûtsjes en preammen boud waarden, mar ek in soad reparaasjes dien waarden. Foar de Twadde Wrâldoarloch lei De Jouwer oan in grut tramwei-netwurk. Dêrtroch wie De Jouwer ferbûn mei Snits, De Lemmer en It Hearrenfean. De Stationsstrjitte is in strjitnamme út dy tiid. In nijsgjirrich detail is, dat der foar de oanlis fan dit spoar earst wegen oanlein wurde moasten. De Tramwei ferwiist der noch nei. Yn de tiid dêrfoar gie alle ferfier oer wetter. De Jouwer is yn de [[Midsiuwen]] ûntstien as útbuorren fan it tsjerkedoarp [[Westermar]], dêr't allinnich de toer op it krektsa neamde âlde tsjerkhôf noch oan tinken docht. It plak is fanâlds gjin stêd, mar ek wer te grut om in doarp neamde wurde te kinnen. Nei Ald-Fryske tradysje wurdt sa'n plak in ''[[Flekke|vlecke]]'' neamd. Oer de oarsprong fan de namme De Jouwer binne ferskate teoryen. Fakentiden wurdt tocht dat it fan de nôtsoarte ''hjouwer'' komt.<ref>"[http://www2.tresoar.nl/digicollectie/object.php?object=34&toon=252 tresoar.nl]," Friesland, Jacob van Deventer, 1545-1559, facsimile Kaartnr. KvF 51d ter, Tresoar</ref><ref>"[http://www2.tresoar.nl/digicollectie/object.php?object=34&toon=018 tresour.nl]," Friesland, Groningen en Drenthe, kaartnr. 13367, Tresoar</ref> In oare teory is lykwols de namme fan it wurd ''ghebhara'' komt, dat [[Germaanske talen|Germaansk]] foar ''wetter'' is. De lêste is wierskynliker, fanwege de wetterrike omkriten fan De Jouwer. Oant de achttjinde iuw wie it wetter de bêste ferkearsferbining. Der wiene amperoan diken, útsein op de pleistosene sânrêgen as fan [[Tsjerkgaast]], [[Sint-Nyk]], [[De Rylst]] en De Heide nei De Jouwer. In oare ferbining wie der oer in tal diken lykas de Alde Slachtedyk fan [[Aldskou]] nei de Jouwer en de dyk fan Haskerhoarne nei [[Aldehaske]] en fierder nei it easten. It boezempeil fan de marren rûn op de Jouwer oant Heremastate. Dêr wiene slûzen. It peilferskil mei it Hearrenfeanske Kanaal waard mei slûzen by [[Stobbegat (Vegelinsoard)|Stobbegat]] oplost. Nei 1820 waard begûn mei de oanlis fan in net fan Rykswegen. Ljouwert krige ferhurde diken as ferbining mei Harns, Grins, Oerisel en ek mei Snits, dat nei it suden troch in Rykswei mei de Lemmer ferbûn waard. Yn oansluting dêrop liet it provinsjaal bestjoer fan 1842 ôf in grut tal ynterlokale diken oanlizze. Yn 1882 waard in dyk oanlein fan De Jouwer oer It Hearrenfean nei [[De Gerdyk]]. Fjouwer jier letter kaam der in tramferbining fan De Jouwer nei Snits. Yn 1901 krige De Jouwer in ferbining oer Sint Nyk nei de haven fan de Lemmer. Dêr koe mei de [[Lemmerboat]] oer de Sudersee nei Amsterdam reizge wurde. De komst fan de auto, de bus en de foltôging fan de [[Ofslútdyk]] yn 1932 foarmen de opmaat foar in nei-oarlochske perioade wêryn’t it trochgeande diken geande wei oanpast waarden oan it snelferkear. Ien fan de wichtichste sneldiken wie de yn fazes fanôf febrewaris 1938 iepene, A7 (de eardere Rykswei 43) dy’t fan de Kop fan de Ofslútdyk oer Boalsert, Snits De Jouwer, It Hearrenfean en Drachten rjochting Grins rint. Yn oansluting dêrop kamen der ek sneldiken tusken Ljouwert en It Hearrenfean. Foar De Jouwer wie de ferbining troch de Iselmarpolder mei it westen fan Nederlân fan belang foar de groei fan de Flekke. === Ynpolderings === De Jouwer ûntstie net as delsetting fan boeren, mar by it hjoeddeiske Heremastate. De flekke hat dêrtroch altyd in bysûndere posysje yn de omkriten ynnomd. Op it plak dêr’t de [[Jouster Sylroede]] en it [[Hurdspytsje]] (de Oerspitting) elkoar moeten, by ‘t Syl, waard guod oerslein en ûntstie hannel en fêstigen har ambachtslju. [[Ofbyld:Joure De Witte Os.jpg|right|thumb|260px|''Museumwinkeltsje "[[De Witte Os]]" fan Egbert Douwes'']] De Jouwer krige in sintrumposysje yn de omjouwing en krige yn 1466 earst wykmerkerjochten en yn 1492 it jiermerkerjocht: de [[Jouster Merke]], in ferneamde jiermerk dy't noch alle jierren de fjirde tongersdei fan septimber hâlden wurdt. Keapjlu en ambachtslju kamen nei de merk, en trochdat in part fan harren har yn de Jouwer nei wenjen sette woeks De Jouwer. Ien fan de Jouster keaplju wie [[Egbert Douwes]], dy't yn [[1753]] in winkeltsje yn kofje, tabak, tee en koloniaal guod iepene, wat útwoeks ta [[Douwe Egberts]]. De oanwêzigens fan ambachtslju late ta de ûntwikkeling fan yndustry, lykas [[Oerwurkmakker|klokmakkerij]] en skipsbou, wat wer mear spesjalisearre ambachtslju oanluts, lykas koperslaggers. Hjirút kaam om 1900 hinne wer in bloeitiid fan it goud- en sulversmeien. De bebouwing ûntstie yn in lintfoarm, de [[Midstrjitte]]. Yn 1614 wie De Kolk grûven dy’t mei in slûs yn ferbining stie mei it Hurdspytsje en De Skipsleat. Fanút de Kolk rûnen opfearten yn súdlike rjochting nei de Midstrjitte. Oan dy opfearten stiene bedriuwen en pakhuzen. De Midstrjitte waard as wichtichste strjitte fan De Jouwer al oan it bejin fan de 17de iuw ferhurde mei balstienen en klinkers en aon de Midstrjitte kamen hearehuzen en winkels. Mei stegen waarden de efterlizzende terreinen mei de bedriuwkes en opfearten ûntsluten. De Midstrjitte hie dan ek in hiel soad stegen Der ûntstie net in sintraal lizzend plein. De earste merken waarden hâlden foar Heremastate. De Jouwer wreide him yn de 16de en 17de iuw út troch hannel, skipfeart en ambachten. De groei koe mar ien kant út, lâns de dyk en it wetter yn de rjochting fan [[Westermar]]. Yn de earste helte fan de sechtjinde iuw waard de dyk fan Westermar oer Haskerhoarne, Alde- en Nijehaske nei de Terbantster skâns oanlein as simmerdyk. Om 1750 wie hast alle heechfean ôfgroeven, mar de troch ûntwettering en ynklinking fan it fean ûntstiene wetterplassen joegen in soad wetteroerlêst yn de lânbougebieten. [[Johan Vegelin fan Claerbergen]], grytman fan [[Doanjewerstâl]] (oant [[1772]]) en lid fan [[Deputearre Steaten]], stelde him as doel om de wetteroerlêst te bestriden om sa de lânopbringsten te ferheegjen. Hy wie ferantwurdlik foar it binnen de polder bringen fan alle dêrfoar yn oanmerking kommende gebieten yn [[Haskerlân]]. Sa waarden yn 1704 de Heremapolder en de Swarte polder oanlein. Neidat yn 1717 de polder Haskerdiken oanlein wie, waard in jier letter begûn mei de oanlis fan de grutte doarpspolder fan Haskerhoarne, Westermar en de Jouwer benoarden it Hurdspytsje. In ûnderdiel fan it wurk wie it oanlizzen fan in nije slûs (‘De Daam’). De gebieten om Alde- en Nijehaske, dy’t yn de twadde helt fan de achttjinde iuw troch turfstekken feroaren yn wetter, waarden pas yn de jierren ‘70 fan 19de iuw ynpoldere. Yn 1920 waarden sels de marren drûchlein. Yn 1735 waard de polder fan Boarnsweach oanlein. Datselde jier waard in begjin makke mei de oanlis fan de Haulster- en Vegelinbosken op plakken dêr’t it heechfean ôfgrûven wie en sân oerbleau. De boskoanlis wie bedoeld foar de produksje fan hout en ikeskors, dêr’t loaistof foar de learloaierijen op De Jouwer fan makke waard. De bosken hiene ek in funksje fan fermaak. === Diken en polders === Yn de 18de ieu waard ek in begjin makke mei de oanlis fan nije lândiken en it ferbetterjen en koarter meitsjen fan besteande diken en paden. Yn 1716 waard de Nije Haskerdyk / Tolwei oanlein neist de Krûmhaskerdiken. Yn 1723 waard troch de grytmannen fan Haskerlân en Lemsterlân de [[Vegelinswei]] oanlein. Dy dyk sluet oan op de dyk dy’t fan Ljouwert mei in pont by Aldskou nei Akkrum en rûn dêrwei oer de om 1550 oanleine Krûmhaskerdiken nei it suden. Sa ûntstie in bettere ferbining mei it bestjoerssintrum Ljouwert. It oant dan ta ûnbewenne en moerassige gebiet oan de noardkant fan De Jouwer waard sa tagonklik. Yn de twadde helte fan de 19de iuw waard it ferfeante lânskip fierder ynpoldere. De [[Haskerfeanpolder]] waard drûchlein krektas de Grutte Sint Jânsgeaster Feanpolder. De wetterbehearsking om de Jouwer wie noch beheind, it lân stie winterdeis splis. Nei de bou fan it Woudagemaal by [[Teakesyl]] (1918) en letter it Hooglandgemaal (1964) wie de peilbehearsking in feit. Troch de jierren hinne binne in tal polders útfeante, lykas de Haskerfeanpolder en Ouwsterhaule. Yn de [[Krisis fan de jierren 30|krisisjierren fan de jierren 30 fan de tweintichste iuw]] wie der in soad warberens op De Jouwer. De [[Turf (brânstof)|turf]], dy't ûnder oare fan it troch turfgraven ûntstiene [[Nannewiid]] besuden Aldehaske kaam, waard ferfierd op preammen en waard op De Jouwer oerladen yn [[skûtsjes]]. Dit oerladen barde op it plak dêr't no tsjerke "de Oerdracht" stiet. == Ekonomy == It ferfier gie eartiids meast oer wetter. Troch de lizzing op in krúspunt fan wetters ûntwikkele De Jouwer him om it hjoeddeiske [[Heremastate (De Jouwer)|Heremastate]] en de oergong fan de [[Jouster Sylroede]] en it [[Hurdspytsje]]. De regiofunksje blykte út it merkrjocht. Neist hannelslju fêstigen har ek in soad ambachtslju. === Hellingbazen === [[File:Scheepswerf de Helling Joure.JPG|thumb|260px|''De Helling'']] As hannelsplak oan it wetter wie De Jouwer in gaadlik plak foar skipsbouwers. De ferneamdste skipsbouwers wiene Eeltsje van der Zee (‘’Eeltsjebaas’’) en syn soan [[Auke Holtrop van der Zee]] (‘’Aukebaas’’) . Se bouden boeiers, jachten en oare houten skippen op de [[De Helling (De Jouwer)|Jouster helling]] oan de [[Jouster Sylroede|Sylroede]]. === De Taconistún === De beamkwekerij oan de Bûtsingel fan Kryn Wybrens wreide him letter út mei grienten en fruit, wêrûnder in soad ierdbeien. Fierders waarden heesters en blommen kweekt. Simmerdeis wurken der tsientallen minsken. De kwekerij fan waard letter de [[Taconistún]] neamd. De kweekte [[sûkerei]] waard yn in eigen fabryk ferwurke. Doe’t de kwekerij yn 1927 stoppe, begûnen in tweintich ‘túntsjefeinten’ mei in eigen kwekerij. It grutte oanbod late ta in eigen Jouster grienteôfslach. === Klok- en meubelmakkers === Op de Jouwer wienen in soad klokmakkers fan Fryske klokken. Faak hie in ‘klokbaas’ syn wurkplak yn ien fan de Jouster stegen. De ynventaris fan in âlde klokmakkerij wurdt bewarre yn it Nederlânsk Iepenloftmuseum. Neist it oerwurk moasten ek de klokkasten makke wurde. In soad ambachtslju leinen har dan ek ta op it meitsjen fan meubels. Bekende grutte meubelfabriken wiene [[Meubelfabryk De Vrij|De Vrij]] en [[Zijlstra's Meubelfabryk|Zijlstra]] en [[Meubelfabryk Van der Veer|Van der Veer]]. === Gieljitters === [[File:Voorm. geelgieterij Keverling, ovengebouw en slijperij, Joure.jpg|thumb|left|250px|''Eardere gieljitterij'']] Krektas kastmakkers wiene ek de giel- of koperjitterijen taleveringsbedriuwen foar de klokmakkerijen. Sa wiene der fabriken as fan Piter de With en [[Gieljitterij Keverling]]. It bedriuw fan Keverling waard yn de tweintichste iuw ûnderdiel fan [[museum De Jouwer]], dat ek in grutte klokkekolleksje hat. === Douwe Egberts === [[File:Douwe Egbertsfabriek Joure.JPG|thumb|260px|''Douwe Egbertsfabryk'']] De grutste wurkjouwer fan de flekke soe it bedriuw fan [[Douwe Egberts]] wurde. It begûn as winkeltsje oan de Midstrjitte. Yn it winkeltsje ‘De Witte Os’ waard benammen kofje, tee, tabak en sûkelarje ferkocht. It winkeltsje soe útgroeie ta in ûndernimming fan wrâldformaat en waard yn de tweintichste iuw de grutste wurkjouwer fan De Jouwer. Douwe Egberts wie dan ek ferantwurdlik foar de sterke groei fan De Jouwer nei de Twadde Wrâldoarloch. === Bedriuweterreinen === De [[bedriuweterreinen fan De Jouwer]] binne fan âld nei nij: Tolhúswei, Sewei, Wâldfinnen en De Ekers. == Mienskip == === Befolkingsferrin === It ynwennertal fan 'e Jouwer is sûnt de jierren 1950 fertrijefâldige. Yn de tsien jier fan 1993 oant 2003 hat de oanwaaks sels mear as 1000 ynwenners west. Dat is foar Fryske begripen in hiel soad. It tydlike tebekrinnen fan it ynwennertal nei 2003 waard feroarsake troch it sluten fan it [[asylsikerssintrum]]. {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1913 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 1993 || 1999 || 2000 || 2001 || 2002 || 2003 || 2004 || 2005 || 2006|| 2007 || 2011 || 2016 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 3.726 || 4.334 || 5.332 || 6.107 || 7.180 || 9.002 || 12.077 || 12.760 || 12.838 || 13.033 || 13.091 || 13.081 || 12.904 || 12.800 || 12.896 || 12.902 || 13.015 || 13.013 || 13.175 |} === Tsjerken === [[File:De Jouwer, Hobbe fan Baerdt Tsjerke.jpg|thumb|260px|''Hobbe fan Baerdt Tsjerke'']] * De Oerdracht * [[Hobbe fan Baerdt Tsjerke]] ([[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]) * Frije Evangelyske Gemeente * [[Fermanje (De Jouwer)|Fermanje]] (Mennisten|mennistegemeente) * [[Matteüstsjerke (De Jouwer)|Sint-Matteustsjerke]] ([[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]]) === Skoallen === * Sint-Matteüsskoalle (roomsk basisûnderwiis) * Dr. E.A. Borgerskoalle (kristlik basisûnderwiis) ûnderbrocht yn Brede Skoalle De Jouwer Súd * Westermarskoalle (iepenbier basisûnderwiis) * It Haskerfjild (kristlik basisûnderwiis) * Dr. G.A. Wumkesskoalle (kristlik basisûnderwiis) * Twa Fjilden (iepenbier basisûnderwiis) ûnderbrocht yn Brede Skoalle De Jouwer Súd * Iepenbiere Skoallen Groep Sânwâlden (middelber ûnderwiis) * Bornego Kolleezje (Kristlike Skoallemienskip foar Ath./Havo/Mavo/Vbo De Jouwer) === Sportferienings === {| |- | width="40%" valign="top" | * ''Aikido'' – [[fjochtsport]] * ''[[Avéna]] - swimme en wetterpolo * ''CSC'' ** ''[[gymnastykferiening CSC]]'' - [[gymnastyk]] ** ''[[follybalferiening CSC]]'' - [[follybal]] * ''[[iisklup 'Vlecke Joure'|Vlecke Joure]] – iisklup * ''[[De Kanoniers]]'' – kanofarre * ''[[Flying Boetoe]]'' – motorride * ''[[Ruterwille|Ruterwille en Jong út Ein]]'' – hynsteride | width="40%" valign="top" | * ''[[Oaters]]'' – [[basketbal]] * ''Road Runners'' - rinsport * ''Sportklup SC Joure'' ** ''[[kuorbalferiening SC Joure]]'' - [[kuorbal]] ** ''[[fuotbalferiening SC Joure]]'' - [[fuotbal]] * ''[[Jouster Hokky Club Stix|Stix]]'' - hokky * ''[[Tennisferiening Joure]]'' – [[tennis]] * ''[[badmintonferiening VKH]]'' - [[badminton]] </ol> |} === Eveneminten === ==== Joustermerk ==== Yn [[1466]] krige De Jouwer merkrjocht en yn [[1492]] kaam dêr it rjocht om in jiermerk te hâlden by. Sa ûntstie de [[Jouster Merke]], in ferneamde jiermerk dy't noch alle jierren de fjirde tongersdei fan septimber hâlden wurdt. Keapjlu en ambachtslju kamen nei de merk, en trochdat in part fan harren har yn de Jouwer nei wenjen sette woeks De Jouwer. Ien fan de Jouster keaplju wie [[Egbert Douwes]], dy't yn [[1753]] in winkeltsje yn kofje, tabak, tee en koloniaal guod iepene, wat útwoeks ta [[Douwe Egberts]]. De oanwêzigens fan ambachtslju late ta de ûntwikkeling fan yndustry, lykas klokmakkerij en skipsbou, wat wer mear spesjalisearre ambachtslju oanluts, lykas koperslaggers. Hjirút kaam om 1900 hinne wer in bloeitiid fan it goud- en sulversmeien.<br> ==== Ballonfeesten ==== [[Ofbyld:Meerdere ballonnen gelijktijdig in de lucht tijdens de Jaarlijkse Friese ballonfeesten in Joure 03.jpg|thumb|260px|''Fryske Ballonfeesten'']] Fierder is De Jouwer ferneamd om har [[Fryske Ballonfeesten]] en it grutte tal loftballonbedriuwen. De Jouwer wurdt dan ek wolris 'Balloon City' neamd. De Fryske Ballonfeesten wurde al fan [[1985]] ôf hâlden. Der stige elke dei sa'n 35 [[hiteluchtballon]]nen op fan de Nutsbaan op De Jouwer. Alle jierren binne der in protte toeristen om it evenemint te besjen. Neist it omheech gean fan de ballonnen binne der ek altyd optredens fan artysten. ==== Boerebrulloft ==== Yn park Heremastate op De Jouwer wurdt sûnt 1954 in tradisjonele [[Boerebrulloft (De Jouwer)|boerebrulloft]] neispile, lykas dat troch de hegerein om 1850 dien waard. It bart op de woansdei as de ballonfeesten begjinne. ==== Hurddraverij en ringriden ==== De woansdei as de ballonfeesten begjinne wurdt [[hurddraverij|hurddraafd]] op hynders sûnder seal, en middeis is der [[ringriden]]. ==== Romantyske merk ==== Yn augustus wurdt de Romantyske merk holden. De Jouwer lit him dan ien dei omdope yn in echte Mont Martre Merk. Mear as 250 diskes tsjoene de Midstrjitte om ta in merk. De keunst- en sammelmerk biedet in soad nostalgyske produkten út mem en beppe har tiid. De merk hat al in lange tradysje yn Fryslân en is nei mear as fyftich jier útgroeid ta in echt Frysk barren. ==== Ferskaat ==== * Alle simmers wurdt yn de lêste wike fan de basisskoallen, de Jeugd Fakânsje Dagen organisearre. Op dizze berneboartersdagen komme alle dagen hast 750 bern ôf. It waard yn 2016 foar de fiifentweintichste kear organsiearre. * Yn de moanne jannewaris wurdt sûnt 1986 de [[Nijjiersrevu fan De Jouwer]] opfierd. * It [[Jouster Kuierke]] is in histoaryske rûnlieding mei gids. === List fan Jousters === * Sjoch [[List fan Jousters]] == Geografy == === Bebouwing === [[Ofbyld:De Jouwer loftfoto út 1921.jpg|thumb|260px|''Loftfoto út 1921'']] De noard- en westside fan de Jouwer lizze leech. Der ûntstiene dêrtroch mar in pear bebouwingslinten ûntwikkele oan eardere diken en sânrêgen, lykas De Broek, Sniksweach en Terkaple. De lettere bebouwing barde fanút de besteande Midstrjitte en de Geert Knolwei. Boeren groeven fan de parallel oan de Midstjitte rinnende rinnende [[De Kolk (De Jouwer)|Kolk]] en it [[Hurdspytsje]] in opfeart nei harren pleats. Mei de groei fan De jouwer rekken de stikken grûn tusken de [[Jouster opfearten]] sa ticht beboud dat der tsientallen ticht beboude [[stegen fan de Midstrjitte|stegen en gloppen oan de Midstrjitte]] ûntstiene. Letter kamen der mear huzen oan de heaksk op de Midstrjitte en Knolwei rinnende [[Skien (De Jouwer)|Skien]] en [[Hurddraversdyk]]. Nei 1950 kamen der wenwiken oan de súdkant fan de Midstrjitte en tusken 1970-1985 oan de noardkant. Dy nijere wiken hawwe faak in soad wetter mei kronkeljende diken. De yndustryterreinen kaamen oan de A6 en A7, mei in kluster fan bedriuwen oan de noardwestkant by de fabriken fan Douwe Egberts. === Wenwiken === [[Ofbyld:Wyldehoarne-OerDeFeart.JPG|thumb|260px|''plan Wyldehoarne'']] Op De Jouwer binne 9 wenwiken (fan âld nei nij). {| |- | width="30%" valign="top" | * [[De Jouwer Sintrum]] * [[Blaauwhof (wenwyk)|Blaauwhof]] * [[Jonkerslân (wenwyk)|Jonkerslân]] | width="30%" valign="top" | * [[Suderfjild]] * [[Westermar (wenwyk)|Westermar]] * [[Skippekertier]] | width="30%" valign="top" | * [[Skipsleat (wenwyk)|Skipsleat]] * [[Wyldehoarne (wenwyk)|Wyldehoarne]] * [[Broek-Súd]] </ol> |} === Midstrjitte === [[Ofbyld:Joure Midstraat 08.JPG|thumb|260px|''Midstrjitte'']] De histoaryske [[Midstrjitte]] foarmet it hert fan de Jouwer. Dizze winkelstrjitte is fan 2001-2004 alhiel fernijd en kin wer besjen lije. Oan dizze Midstrjitte stiet ek de [[Jouster Toer]]. Oan de ein fan de Midstrjitte is it park mei dêryn it gemeentehûs. It gemeentehûs is fêstige yn de [[Herema State (De Jouwer)|Herema State]]. === Parken en natoergebieten === [[File:'t Lytse Parkje (Ter Huivra) mei de tsjerketoer fan Westermar.jpg|thumb|260px|'''t Lytse Parkje (Ter Huivra) mei de tsjerketoer fan Westermar'']] * [[Park Heremastate]] * [[Park Ter Huivra]] ; Natoergebieten (omlizzend): * [[De Famberhorst]] * [[De Twigen]] * [[Easterskar]] * [[Haulsterbosken]] * [[Kop fan de Bloksleatpolder]] * [[Swettepoel]] == Monuminten == * Sjoch [[List fan ryksmonuminten op De Jouwer]] == Ferskaat == * De Jouwer hat syn eigen skûtsje yn de SKS-kompetysje. Skipper op de ''Oeral Thús'' is sûnt 2018 Rinus de Jong. * Fan 1982-2007 waard op De Jouwer it [[wrâldkampioenskip Solexrace|''WK solexracen'']] hâlden dat in soad toeristen luts. * De Jouwer hat twa mûnen, [[Penninga's mole]] en [[De Griene Mole]]. * De [[Jouster Wettertoer]] wurdt sûnt 1990 bewenne. == Ynfrastruktuer == === Iepenbier ferfier === ==== Eartiidsk ==== [[File:B&B in former Joure trainstation (The Netherlands 2019) (33798464578).jpg|thumb|260px|''It eardere tramstasjon fan De Jouwer'' ]] Oant de jierren 1930 lei [[De Jouwer oan it spoar]] en koe men mei de tram nei [[Snits (stêd)|Snits]], [[De Lemmer]] en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] ride. ==== Bustsjinst ==== Oer De Jouwer rinne de folgjende buslinen: * '''Line 41:''' [[De Lemmer]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Balk]] * '''Line 95:''' It Hearrenfean - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia De Jouwer en [[Jirnsum]] * '''Line 99:''' [[Harns (stêd)|Harns]] - It Hearrenfean fia [[Boalsert]] en [[Snits]] * '''Line 315:''' [[Emmeloard]] - [[Grins (stêd)|Grins]] fia It Hearrenfean * '''Line 695:''' [[De Lemmer]] - Ljouwert ([[NHL Stenden Hogeschool]]) De buslinen oer De Jouwer wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * [[List fan strjitten op De Jouwer]] == De Jouwer fan A-Z == * [[De Jouwer fan A-Z]] {{Boarnen|boarnefernijing= * ''Analyse Raamwerk: Ruimtelijke ontwikkeling Joure Van standaard naar maatwerk'' - Ceciel Oud - Gemeente Skarsterlân (stedebou) en Erik Overdiep - HOLAndschapsontwerp (oktober 2011) {{reflist}} ---- {{Commonscat|Joure|De Jouwer}} }} {{De Fryske Marren}} {{DEFAULTSORT:Jouwer, De}} [[Kategory:De Jouwer| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Haskerlân]] 4x4axntcg42pfuuscif6xji7h5eybcr 0 2699 1240594 1208995 2026-09-12T09:12:40Z Kening Aldgilles 167 1240594 wikitext text/x-wiki {{Oar|It lân yn [[Jeropa]]|Itaalje (betsjuttings)}} {{Ynfoboks lân | namme1 = Italjaanske Republyk | namme2 = Repubblica Italiana | namme3 = | namme_Frysk_koart = Itaalje | flagge = Flag of Italy.svg | wapen = Emblem of Italy.svg | motto = | motto_oersetting = | folksliet = [[Il Canto degli Italiani]]<ref>[https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn%3Anir%3Astato%3Alegge%3A2017%3B181 LEGGE 4 dicembre 2017, n. 181], Normattiva.</ref> | folksliet_muzyk = Inno di Mameli instrumental.ogg | folksliet_keninklik = | folksliet_keninklik_muzyk = | lizzing = EU-Italy.svg | haadstêd = [[Rome (stêd)|Rome]] | offisjele_taal1 = [[Italjaansk]]<ref>[https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.codiceRedazionale=099G0557 LEGGE 15 dicembre 1999, n. 482], art. 1, Normattiva.</ref> | offisjele_taal2 = | offisjele_taal3 = | offisjele_taal4 = | offisjele_taal5 = | offisjele_taal6 = | offisjele_minderheidstaal1 = | offisjele_minderheidstaal2 = | offisjele_minderheidstaal3 = | offisjele_minderheidstaal4 = | offisjele_minderheidstaal5 = | offisjele_minderheidstaal6 = | erkende_streektaal1 = | erkende_streektaal2 = | erkende_streektaal3 = | erkende_streektaal4 = | erkende_streektaal5 = | erkende_streektaal6 = | steatsfoarm = [[Parlemintêre republyk]] | presidint = [[Sergio Mattarella]]<ref>[https://www.quirinale.it/it/pagine/biografia-presidente-sergio-mattarella La biografia del Presidente Sergio Mattarella], Presidenza della Repubblica.</ref> | steatshaad = | regearlieder = [[Giorgia Meloni]]<ref>[https://presidenza.governo.it/AmministrazioneTrasparente/Organizzazione/OrganiIndirizzoPolitico/GovernoMeloni/Pres_Meloni.html Presidente Giorgia Meloni], Presidenza del Consiglio dei Ministri.</ref> | ûnôfhinklikheid = [[17 maart]] [[1861]] <small>([[Italjaanske ienwurding|ienwurding]])</small><ref>[https://www.senato.it/CESUS/17marzo2026/ L’Italia è Una – 17 marzo], Senato della Repubblica.</ref><br />[[2 juny]] [[1946]] <small>(republyk)</small><ref>[https://www.senato.it/CESUS/2026/2giugno/ L’Italia è Repubblica – 2 giugno 2026], Senato della Repubblica.</ref> | oerflak = 302.109,6 km²<ref>[https://www.istat.it/classificazione/principali-statistiche-geografiche-sui-comuni/ Principali statistiche geografiche sui comuni], Istat.</ref> | dêrfan lân = | dêrfan wetter = | ynwennertal = 58.943.673<ref>[https://www.istat.it/sistema-informativo-6/bilancio-demografico-mensile-giugno-2026/ Bilancio demografico mensile – giugno 2026], Istat.</ref> | ynwennertal_datum = 30 juny 2026 | befolkingstichtens = 195 ynwenners/km² | munt = [[Euro]] (EUR) | tiidsône = [[Midden-Europeeske Tiid|MET]] | ferskil_UTC = +1 | simmertiid = [[Midden-Europeeske Simmertiid|MEST]] | simmertiid_ferskil_UTC = +2 | nasjonale_feestdei1 = [[2 juny]] <small>([[Festa della Repubblica]])</small><ref>[https://www.senato.it/CESUS/2026/2giugno/ L’Italia è Repubblica – 2 giugno 2026], Senato della Repubblica.</ref> | nasjonale_feestdei2 = | nasjonale_feestdei3 = | ynternet = .it | telefoan = +39 | ISO_3166 = IT, ITA, 380<ref name="lânkoade">[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IT Online Browsing Platform – Italy.] ''International Organization for Standardization''.</ref> | noat1 = | noat2 = | noat3 = | noat4 = | noat5 = | noat6 = | noat7 = | noat8 = }} '''Itaalje''' is in lân yn [[Súd-Jeropa]] en in demokratyske republyk.<ref name="grondwet1">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/principi-fondamentali/articolo-1 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 1 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> De haadstêd is [[Rome (stêd)|Rome]].<ref name="grondwet114">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-v/articolo-114 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 114 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> It lân hat lângrinzen mei [[Frankryk]], [[Switserlân]], [[Eastenryk]] en [[Sloveenje]], wylst de [[Alpen]] de wichtichste natuerlike grins oan de noardkant foarmje.<ref name="treccani-italia">{{Cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/italia/ |title=Italia |publisher=Treccani |language=it}}</ref> [[Ofbyld:Italy location map.svg|thumb|Kaart fan Itaalje]] Neffens [[Eurostat]] hat Itaalje in oerflakte fan 302.073 km².<ref name="eu-italy">{{Cite web |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en |title=Italy – EU country |publisher=European Union |language=en}}</ref> It Italjaanske statistykburo [[Istituto nazionale di statistica|Istat]] kaam op grûn fan nijere geografyske berekkeningen út op 302.109,6 km².<ref name="istat-geografia">{{Cite web |url=https://www.istat.it/classificazione/principali-statistiche-geografiche-sui-comuni/ |title=Principali statistiche geografiche sui comuni |publisher=Istat |language=it}}</ref> It lânskip is foar in grut part heuvelich of bercheftich; neffens Istat bestiet sa'n 41,6% fan it grûngebiet út heuvelgebiet, 35% út berchlân en 23,2% út flakte.<ref name="istat-geostat">{{Cite web |url=https://www.istat.it/non-categorizzato/principali-dimensioni-geostatistiche-e-grado-di-urbanizzazione-del-paese/ |title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese |publisher=Istat |language=it}}</ref> Op 30 juny 2026 telde Itaalje neffens foarriedige gegevens fan Istat 58.943.673 ynwenners.<ref name="istat-june2026">{{Cite web |url=https://www.istat.it/en/informative-system-and-data-warehouse/monthly-demographic-balance-of-the-population-june-2026/ |title=Monthly demographic balance of the population – June 2026 |publisher=Istat |date=11 septimber 2026 |language=en}}</ref> Itaalje hat in leech bertesifer en in hege libbensferwachting.<ref name="istat-demo2025">{{Cite web |url=https://www.istat.it/en/press-release/demographic-indicators-year-2025/ |title=Demographic indicators – Year 2025 |publisher=Istat |language=en}}</ref> Yn 2025 waarden likernôch 355.000 bern berne en stoaren sa'n 652.000 minsken, wylst it totale fruchtberenssifer 1,14 bern de frou bedroech.<ref name="istat-demo2025" /> It positive migraasjesaldo kompensearre dat jier in grut part fan it negative natuerlike befolkingssaldo.<ref name="istat-demo2025" /> Itaalje is in parlemintêre republyk mei in parlemint dat út twa keamers bestiet: de [[Keamer fan Deputearren (Itaalje)|Keamer fan Deputearren]] en de [[Senaat fan de Republyk]].<ref name="eu-italy" /> De Republyk bestiet út tweintich regio's, wêrfan fiif in bysûndere foarm fan autonomy hawwe.<ref name="grondwet116">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-v/articolo-116 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 116 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> De offisjele taal is it [[Italjaansk]], wylst de Italjaanske wet ek in tal histoaryske taalminderheden beskermet.<ref name="wet482">{{Cite web |url=https://www.normattiva.it/atto/caricaDettaglioAtto?atto.codiceRedazionale=099G0557 |title=Legge 15 dicembre 1999, n. 482 – Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche |publisher=Normattiva |language=it}}</ref> == Geografy == Om-ende-by 75% fan Itaalje is bercheftich of heuveleftich en rûchwei 20% fan it lân is beboske. Der binne smelle stripen fan leechlân lâns de Adriatyske kust en parten fan de Tyrreenske kust. Itaalje wurdt begrinzge troch: * [[Switserlân]] en [[Eastenryk]] yn it noarden; * [[Sloveenje]] en de [[Adriatyske See]] yn it easten; * [[Middellânske See]] yn it suden; * [[Frankryk]] yn it westen. === Eilannen === It lân hat twa grutte eilannen, [[Sisylje]] yn it suden en [[Sardynje]] yn it westen. It tredde grutte eilân, [[Korsika]], heart by Frankryk. Itaalje hat fansels ek in soad lytsere eilannen, dêr't [[Elba]] faaks it ferneamdst fan is. It meast súdlike eilân, [[Lampedusa]], leit tichter by it fêstelân fan Afrika as by it fêstelân fan Itaalje. === Berchten === Om't Itaalje op it [[Afrika]]anske [[kontinintale plat]] leit hat de hegere faasje fan Afrika yn [[Jeropa]] de [[Alpen]] opstood. De noardgrins fan Itaalje leit dan ek oer de toppen fan de Alpen. It grutste berchte dat dêrby binnen de grins leit is de [[Dolomiten]]. Min of te mear oanslutend oan de [[Frânske Alpen]] begjint de [[rêchbonke]] fan Itaalje, de [[Apeninen]], dy't troch gâns Itaalje nei it suden rinne. Fierders binne der yn Itaalje ferskate fulkanen, dêr't de [[Vesuvius (fulkaan)|Fesuvius]] by [[Napels (stêd)|Napels]], de [[Etna (fulkaan)|Etna]] op Sisylje en it fulkaaneilân [[Stromboly]] de ferneamdste fan binne. === Wetter === De eastkust fan Itaalje is oan de Adriatyske See, dy't fia de [[Strjitte fan Otranto]] yn de [[Ionyske See]] oergiet, wêrfan de [[Golf fan Taranto]] de twa úteinen fan Itaalje skiedt. De [[Strjitte fan Messina]] rint tusken it fêstelân en Sisylje troch. Dat eilân hat oan de súdkant de Middellânske See, wêrfan it [[Malta Kanaal]] de ôfskieding foarmet fan Malta, en it [[Sisyliaansk Kanaal]] de ôfskieding mei Tuneezje. Oan de noardkant fan it eilân leit de [[Tyrreenske See]], dy't fierder beheind wurdt troch Sardynje, Korsika en it fêstelân. Oan it noardein fan it Frânske Korsika skiedt de Liguryske See it eilân fan de Italjaanske fêste wal. Yn it noarden lizze de fjouwer grutte marren fan Itaalje, de [[Lago Maggiore]], de [[Komo Mar]], de [[Iseo Mar]] en de [[Garda Mar]]. Yn de flakte tusken de Alpen en de Apeninen rint de rivier de [[Po]]. Yn de midden fan it lân leit benoarden Rome ek noch in groep marren, wêrûnder de [[Mar fan Bolsena]]. === Enklaves === Yn Rome leit it ûnôfhinklike [[Fatikaanstêd]]. Noardliker leit ticht by de Adriatyske See [[San Marino]]. == Skiednis == Itaalje bestie foar [[1861]] net yn steatsferbân, omdat it gebiet ferdield wie yn ferskate lytsere steaten, faak ûnder útlânsk tafersjoch (troch lannen as [[Eastenryk]], [[Frankryk]] en [[Spanje]] ). Yn de frije steat Piedmont kaam de greve fan Cavour yn 'e fyftiger jierren fan 'e 19e iuw mei plannen om de Eastenrikers út Lombardije en Feneetsje te reagjen, om ta in Noard-Italjaanske steat te kommen. De oare sintrale en súdlike Italjaanske steaten hiene dêr ek belang by en slueten har oan by Piedmont. It slagge Garibaldi yn [[1860]] om it suden fan Itaalje te feroverjen fan it Keninkryk fan Sisylje, en it Keninkryk Itaalje waard stifte. Vittorio Emanuele II wie de earste kening fan Itaalje. Yn [[1861]] wiene Latium en Fenetië noch hieltyd net in diel fan Itaalje, se koene har net losmeitsje fan de Paus en de Eastenrykske keizer. Feneetsje kaam nei kriich tsjin Eastenryk yn [[1866]] by Itaalje, en Latium mei [[Rome]] waard yn [[1870]] ferovere , tagelyk wie dat de ein fan de pontifikale steat en de macht fan de paus. De paus, lilk om dat foarfal, ferklearre himsels finzen yn 'e Italjaanske Steat, omdat Katolike minsken net meidienen oan it politike barren. Itaalje focht yn 'e [[Earste Wrâldkriich|earste wrâldkriich]] mei [[Grut-Brittanje]], [[Frankryk]] en [[Ruslân]] tsjin de sintrale mogendheden. De kriich waard fochten oan de eastlike grins fan Itaalje, dat begrinzge wurdt troch Eastenryk. Nei it '[[Caporetto]] ferlies', like de kriich foar Itaalje ferlern, mar trochdat de alliearden de kriich wûnen yn [[1918]] wie it oer, en Itaalje krige [[Súd-Tirol]], dat foarhinne Eastenryksk wie, alhoewol't it doe ek al foar in diel bewenne waard troch Italjanen. [[1922]] wie it jier fan in nije Italjaanske beweging, laat troch [[Benito Mussolini]], lieder fan it [[Faksisme]] yn Itaalje. Hy waard regearingslieder en diktator, en neamde himsels 'duce'. Hy begûn in freonskip mei [[Adolf Hitler]] en focht oan syn kant mei yn 'e [[Twadde Wrâldkriich|twadde wrâldkriich]]. Itaalje die fan [[1940]] ôf mei oan de kriich en stried mei [[Dútslân]] tsjin Frankryk, Grut-Brittanje en Ruslân. Op [[25 july]] [[1943]] kaam de Faksistyske Grutte Rie gear, dêr't Mussolini ôfgean moast as regearingshaad. Itaalje wie fan [[8 septimber]] [[1943]] ôf net mear in meistander fan Dútslân. Itaalje waard in meistander fan Frankryk en Grut-Brittanje, mar it Italjaanske hear wie betiisd, se wisten net mear wa't har fijân wie. Yn it noarden fan Itaaje begûn de Italjaanske beweging [[Resistenza]] te fjochtsjen tsjin it Dútske hear. Mussolini besocht it op 'en nij mei in Noardlik Italjaanske Faksisten steat, de [[Republyk fan Salò]], mar dat wie net in súkses. Op [[25 april]] [[1945]] wie Itaalje frij. De steat waard in republyk op [[2 juny]] [[1946]], nei in referindum wêrby't froulju foar it earst stimme mochten. == Befolking == Op 1 jannewaris 2026 hie Itaalje likernôch 58,94 miljoen ynwenners.<ref name="istat-demo2025" /> Neffens de foarriedige moannesifers fan Istat telde it lân op 30 juny 2026 58.943.673 ynwenners.<ref name="istat-june2026" /> It ynwennertal feroare yn 2025 mar in bytsje, om't in posityf migraasjesaldo it negative natuerlike befolkingssaldo foar in grut part kompensearre.<ref name="istat-demo2025" /> Yn 2025 waarden yn Itaalje likernôch 355.000 bern berne, wylst sa'n 652.000 minsken stoaren.<ref name="istat-demo2025" /> Dêrtroch wie it natuerlike befolkingssaldo negatyf.<ref name="istat-demo2025" /> It totale fruchtberenssifer kaam dat jier út op 1,14 bern de frou.<ref name="istat-demo2025" /> De libbensferwachting by de berte waard foar 2025 rûsd op 81,7 jier foar manlju en 85,7 jier foar froulju.<ref name="istat-demo2025" /> It ynternasjonale migraasjesaldo wie yn 2025 mei likernôch 296.000 minsken posityf.<ref name="istat-demo2025" /> Op 1 jannewaris 2026 wennen likernôch 5,56 miljoen minsken mei in bûtenlânske nasjonaliteit yn Itaalje.<ref name="istat-demo2025" /> Der wiene regionale ferskillen yn de demografyske ûntjouwing: de befolking naam yn 2025 yn it noarden ta, bleau yn Midden-Itaalje yn grutte halen stabyl en naam yn it [[Mezzogiorno]] ôf.<ref name="istat-demo2025" /> == Bestjoer en polityk == Neffens kêst 1 fan de Italjaanske grûnwet is Itaalje in demokratyske republyk dy't op arbeid basearre is.<ref name="grondwet1" /> De soevereiniteit heart neffens itselde kêst ta it folk en wurdt útoefene yn de foarmen en binnen de grinzen fan de grûnwet.<ref name="grondwet1" /> De grûnwet omskriuwt de Republyk as ien en ûndielber, mar erkent en befoarderet tagelyk lokale autonomy.<ref name="grondwet5">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/principi-fondamentali/articolo-5 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 5 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> [[Ofbyld:Palazzo Montecitorio - esterno.jpg|thumb|It [[Palazzo Montecitorio]] yn Rome, dêr't de Keamer fan Deputearren gearkomt]] It Italjaanske parlemint bestiet út twa keamers, de [[Keamer fan Deputearren (Itaalje)|Keamer fan Deputearren]] en de [[Senaat fan de Republyk]].<ref name="parlemint">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/il-senato-nel-sistema-bicamerale/il-parlamento |title=Il Parlamento |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> De leden fan beide keamers wurde troch algemiene, streekrjochte en geheime ferkiezings keazen en de beide keamers hawwe yn prinsipe in amtstermyn fan fiif jier.<ref name="parlemint" /> De Keamer fan Deputearren telt 400 keazen leden.<ref name="camera400">{{Cite web |url=https://www.camera.it/leg18/824?anno=2020&commissione=01&giorno=10&mese=12&tipo=A |title=Camera dei deputati – documentazione sulla riduzione del numero dei parlamentari |publisher=Camera dei deputati |language=it}}</ref> De Senaat telt 200 keazen senators, neist de senators foar it libben dy't yn de grûnwet foarsjoen binne.<ref name="eu-italy" /> Foar in tal yn de grûnwet fêstleine taken komme de beide keamers byinoar as it parlemint yn mienskiplike sitting.<ref name="parlemint" /> Dat is ûnder mear it gefal by de ferkiezing fan de presidint fan de Republyk.<ref name="president83">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-ii/articolo-83 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 83 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> Oan dy ferkiezing dogge ek ôffurdigen fan de regio's mei: eltse regio stjoert trije ôffurdigen, mei útsûndering fan de [[Aostadelling]], dy't ien ôffurdige hat.<ref name="president83" /> By de earste trije stimrûnten is foar de ferkiezing in twatredde mearderheid fan de gearkomste nedich; dêrnei is in absolute mearderheid genôch.<ref name="president83" /> De presidint wurdt foar in perioade fan sân jier keazen.<ref name="president85">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-ii/articolo-85 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 85 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> De presidint fan de Republyk is it steatshaad en fertsjintwurdiget de nasjonale ienheid.<ref name="president87">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-ii/articolo-87 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 87 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> Ta syn grûnwetlike taken hearre ûnder mear it útskriuwen fan parlemintsferkiezings, it promulg rearjen fan wetten, it útskriuwen fan referindums yn de gefallen dêr't de grûnwet yn foarsjocht en it ratifisearjen fan ynternasjonale ferdraggen as dêr de nedige parlemintêre tastimming foar jûn is.<ref name="president87" /> De presidint is ek opperbefelhawwer fan de kriichsmacht en foarsitter fan de Hege Ried fan de Magistratuer.<ref name="president87" /> Nei't er de foarsitters fan de beide keamers rieplachte hat, kin er de beide keamers of ien fan beide ûntbine, mei de beheiningen dy't kêst 88 fan de grûnwet stelt.<ref name="president88">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-ii/articolo-88 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 88 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> It regear bestiet út de presidint fan de Ministerried en de ministers, dy't mei-inoar de Ministerried foarmje.<ref name="grondwet92">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-iii/sezione-i/articolo-92 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 92 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> De presidint fan de Republyk beneamt de presidint fan de Ministerried en beneamt op dy syn foardracht de ministers.<ref name="grondwet92" /> In nij regear moat binnen tsien dagen nei syn foarming it fertrouwen fan sawol de Keamer fan Deputearren as de Senaat krije.<ref name="grondwet94">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-iii/sezione-i/articolo-94 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 94 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> Beide keamers kinne dat fertrouwen troch in motivearre moasje jaan of ynlûke.<ref name="grondwet94" /> It steatshaad is de [[Presidint fan Itaalje|presidint fan de Republyk]], wylst de presidint fan de Ministerried oan it haad fan it regear stiet.<ref name="eu-italy" /> Yn septimber 2026 wie [[Sergio Mattarella]] presidint fan de Republyk.<ref name="quirinale">{{Cite web |url=https://www.quirinale.it/ |title=Presidenza della Repubblica |publisher=Quirinale |language=it}}</ref> [[Giorgia Meloni]] wie presidint fan de Ministerried; sy beklaait dy funksje sûnt 22 oktober 2022.<ref name="governo-meloni">{{Cite web |url=https://www.governo.it/it/il-presidente |title=Il Presidente del Consiglio dei Ministri |publisher=Governo Italiano |language=it}}</ref> De Republyk bestiet neffens de grûnwet út de gemeenten, provinsjes, metropoalstêden, regio's en de steat.<ref name="grondwet114" /> Gemeenten, provinsjes, metropoalstêden en regio's binne autonome oerheden mei eigen statuten, foech en funksjes binnen de grinzen fan de grûnwet.<ref name="grondwet114" /> Op 21 febrewaris 2026 telde Itaalje 7.894 gemeenten.<ref name="istat-bestjoer">{{Cite web |url=https://www.istat.it/classificazione/codici-dei-comuni-delle-province-e-delle-regioni/ |title=Codici statistici delle unità amministrative territoriali: comuni, città metropolitane, province e regioni |publisher=Istat |language=it}}</ref> It lân hat tweintich regio's.<ref name="grondwet131">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-v/articolo-131 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 131 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> Fiif dêrfan hawwe in bysûndere autonome status: [[Friuli-Venezia Giulia]], [[Sardynje]], [[Sisylje]], [[Trentino-Súd-Tirol|Trentino-Alto Adige/Südtirol]] en [[Aostadelling|Valle d'Aosta/Vallée d'Aoste]].<ref name="grondwet116" /> De regio's hawwe op in tal beliedsmêden eigen wetjaand foech; foar ûnderwerpen dy't net eksplisyt oan de steat foarbehâlden binne, leit it wetjaand foech neffens kêst 117 fan de grûnwet by de regio's.<ref name="grondwet117">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-v/articolo-117 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 117 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> De bestjoerlike taken lizze yn begjinsel by de gemeenten, útsein as se foar in ienriedige útoefening oan provinsjes, metropoalstêden, regio's of de steat taskreaun wurde.<ref name="grondwet118">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-v/articolo-118 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 118 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> De regio's hawwe in regionaal parlemint, in regionaal bestjoer en in presidint.<ref name="grondwet121">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-v/articolo-121 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 121 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> It regionale parlemint oefenet it oan de regio takende wetjaande foech út, wylst it regionale bestjoer it útfierend orgaan fan de regio is.<ref name="grondwet121" /> Behalven as in regionaal statút oars bepaalt, wurdt de presidint fan it regionale bestjoer streekrjocht troch de befolking keazen.<ref name="grondwet122">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-v/articolo-122 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 122 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> De [[Konstitúsjonele Hof fan Itaalje|Konstitúsjonele Hof]] hâldt tafersjoch op de grûnwetlikens fan wetten en oare akten mei wetskrêft fan de steat en de regio's.<ref name="grondwet134">{{Cite web |url=https://www.senato.it/istituzione/la-costituzione/parte-ii/titolo-vi/sezione-i/articolo-134 |title=Costituzione della Repubblica Italiana – Articolo 134 |publisher=Senato della Repubblica |language=it}}</ref> It Hof docht ek útspraak yn skelen oer de ferdieling fan foech tusken de steatsorganen en tusken de steat en de regio's of de regio's ûnderling.<ref name="grondwet134" /> It Italjaansk is de offisjele taal fan de Republyk.<ref name="wet482" /> Wet 482 fan 15 desimber 1999 beskermet dêrnjonken histoaryske taalminderheden.<ref name="wet482" /> De wet neamt ûnder oaren it Albaneesk, Katalaansk, talen fan Germaanske groepen, Gryksk, Sloveensk, Kroätysk, Frânsk, Franko-Provençaalsk, Friulysk, Ladynsk, Oksitaansk en Sardysk.<ref name="wet482" /> == Ynternasjonale posysje == Itaalje hearde yn 1949 ta de tolve oprjochters fan de [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje|NATO]].<ref name="nato">{{Cite web |url=https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-member-countries |title=NATO member countries |publisher=NATO |language=en}}</ref> Op 14 desimber 1955 waard it lân lid fan de [[Feriene Naasjes]].<ref name="un-members">{{Cite web |url=https://www.un.org/about-us/member-states |title=Member States |publisher=United Nations |language=en}}</ref> Itaalje hearde ek ta de seis lannen dy't de basis leine foar de [[Europeeske Ekonomyske Mienskip]].<ref name="eu-history">{{Cite web |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/1945-59_en |title=1945–1959 – Peace in Europe and the beginnings of cooperation |publisher=European Union |language=en}}</ref> De [[Ferdraggen fan Rome]] waarden op 25 maart 1957 yn Rome ûndertekene en kamen op 1 jannewaris 1958 yn wurking.<ref name="eu-history" /> Itaalje makket dêrmei diel út fan it yntegraasjeproses dat úteinlik ta de [[Jeropeeske Uny]] late.<ref name="eu-history" /> It lân makket sûnt 26 oktober 1997 diel út fan it [[Schengengebiet]].<ref name="eu-italy" /> Itaalje heart sûnt 1 jannewaris 1999 by de [[eurosône]].<ref name="euro-italy">{{Cite web |url=https://economy-finance.ec.europa.eu/euro/eu-countries-and-euro/italy-and-euro_en |title=Italy and the euro |publisher=European Commission |language=en}}</ref> De euromunten en -biljetten waarden op 1 jannewaris 2002 yn omrin brocht.<ref name="euro-italy" /> Itaalje is sûnt 1 jannewaris 1995 lid fan de [[Wrâldhannelsorganisaasje]].<ref name="wto-italy">{{Cite web |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/italy_e.htm |title=Italy and the WTO |publisher=World Trade Organization |language=en}}</ref> It lân wie dêrfoar sûnt 1950 al oansletten by de [[General Agreement on Tariffs and Trade|GATT]].<ref name="wto-italy" /> == Ekonomy == De Italjaanske ekonomy wurdt foar it grutste part troch de tsjinstesektor foarme.<ref name="istat-ekonomystruktuer">{{Cite web |url=https://www.istat.it/produzione-editoriale/sistema-economico/ |title=L’evoluzione del sistema economico |publisher=Istat |language=it}}</ref> Tsjinsten leverje mear as 70% fan de totale tafoege wearde.<ref name="istat-ekonomystruktuer" /> Neffens Istat is Itaalje nei Dútslân de op ien nei grutste produksje-ekonomy fan Jeropa.<ref name="istat-ekonomystruktuer" /> Tradisjonele tsjinsten, lykas hannel, akkommodaasje en hoareka en lânferfier, wiene yn 2024 goed foar 37% fan de totale tafoege wearde, wylst kennisyntinsive tsjinsten om de 20% hinne leine.<ref name="istat-ekonomystruktuer" /> De publike administraasje, it ûnderwiis en de sûnenssoarch leveren mei-inoar likernôch 15% fan de tafoege wearde.<ref name="istat-ekonomystruktuer" /> [[Ofbyld:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg|thumb|Milaan is it ekonomyske sintrum fan Itaalje. It is sawol in finansjeel sintrum as moade-haadstêd.]] It bruto binnenlânsk produkt bedroech yn 2025 tsjin rinnende prizen 2,258 biljoen euro.<ref name="istat-bbp2025">{{Cite web |url=https://www.istat.it/en/press-release/gdp-and-general-government-net-borrowing-years-2023-2025/ |title=GDP and General Government net borrowing – Years 2023–2025 |publisher=Istat |language=en}}</ref> Yn reële termen groeide it BBP dat jier mei 0,5%.<ref name="istat-bbp2025" /> De ynlânske fraach levere, sûnder de feroaring fan de foarrieden mei te rekkenjen, in positive bydrage oan de groei, wylst de bydrage fan de netto bûtenlânske fraach negatyf wie.<ref name="istat-pil2025">{{Cite web |url=https://www.istat.it/comunicato-stampa/pil-e-indebitamento-delle-ap-anni-2023-2025/ |title=Pil e indebitamento delle AP – Anni 2023-2025 |publisher=Istat |language=it}}</ref> De tafoege wearde naam yn 2025 yn de yndustry mei 0,8% en yn de tsjinsten mei 0,3% ta.<ref name="istat-pil2025" /> De ynvestearringen namen yn 2025 mei 3,5% ta.<ref name="istat-pil2025" /> Dêrby groeiden de ynvestearringen yn bou mei 3,3%, yn masines en apparatuer mei 2,2%, yn ferfiermiddels mei 9,1% en yn produkten fan yntellektueel eigendom mei 4,0%.<ref name="istat-pil2025" /> De konsumpsje fan húshâldings naam yn folume mei 1,0% ta.<ref name="istat-pil2025" /> Ek lânbou, boskbou en fiskerij hawwe in plak yn de Italjaanske ekonomy.<ref name="istat-lanbou2025">{{Cite web |url=https://www.istat.it/comunicato-stampa/conti-economici-dellagricoltura-anno-2025/ |title=Conti economici dell’agricoltura – Anno 2025 |publisher=Istat |language=it}}</ref> Yn 2025 bedroech de tafoege wearde fan dy sektoaren mei-inoar 46,6 miljard euro tsjin rinnende prizen.<ref name="istat-lanbou2025" /> Istat berekkene dat Itaalje dat jier fan de lannen fan de Jeropeeske Uny de heechste tafoege wearde yn de lânbou hie.<ref name="istat-lanbou2025" /> De bredere agro-itenektor, dêr't ek de fiedingsmiddelenyndustry ta rekkene wurdt, levere yn 2025 in tafoege wearde fan 89 miljard euro en wie goed foar 4,4% fan de nasjonale tafoege wearde.<ref name="istat-lanbou2025" /> Bûtenlânske hannel is in wichtich ûnderdiel fan de Italjaanske ekonomy.<ref name="istat-export2025">{{Cite web |url=https://www.istat.it/en/press-release/export-of-italian-regions-q4-2025/ |title=Export of Italian Regions – Q4 2025 |publisher=Istat |language=en}}</ref> De wearde fan de eksport naam yn 2025 mei 3,3% ta, mar de ûntjouwing ferskilde sterk fan regio ta regio.<ref name="istat-export2025" /> De eksport groeide mei 13,2% yn Midden-Itaalje, 3,2% yn it suden, 2,3% yn it noardwesten en 2,0% yn it noardeasten, wylst er op de eilannen mei 11,0% ôfnaam.<ref name="istat-export2025" /> De eksport is geografysk sterk konsintrearre yn it noarden fan it lân.<ref name="istat-iepen-ekonomy">{{Cite web |url=https://www.istat.it/produzione-editoriale/apertura-internazionale/ |title=L’apertura internazionale dell’economia |publisher=Istat |language=it}}</ref> Yn 2025 kaam 37% fan de Italjaanske eksport út it noardwesten en 31% út it noardeasten.<ref name="istat-iepen-ekonomy" /> [[Lombardije]] allinnich wie goed foar mear as in fjirde fan de nasjonale eksport.<ref name="istat-iepen-ekonomy" /> Der binne regionale ferskillen yn de ekonomyske ûntjouwing.<ref name="istat-regionaal2025">{{Cite web |url=https://www.istat.it/en/press-release/preliminary-estimate-of-gdp-and-employment-year-2025/ |title=Preliminary estimate of GDP and employment – year 2025 |publisher=Istat |date=26 juny 2026 |language=en}}</ref> Yn 2025 groeide it BBP yn it noardwesten, noardeasten en midden fan Itaalje yn folume mei 0,5%, wylst Súd-Itaalje en de eilannen mei 0,6% groeiden.<ref name="istat-regionaal2025" /> It tal wurksumen naam yn Súd-Itaalje en op de eilannen mei 1,5% ta, tsjin 1,1% yn Midden-Itaalje, 0,9% yn it noardwesten en 0,8% yn it noardeasten.<ref name="istat-regionaal2025" /> De bruto oerheidsskuld lei yn 2025 neffens it [[Ynternasjonaal Monetêr Fûns]] op likernôch 137% fan it BBP.<ref name="imf2026">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2026/07/24/pr26256-italy-imf-executive-board-concludes-2026-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation with Italy |publisher=International Monetary Fund |date=24 july 2026 |language=en}}</ref> It nettofinansieringstekoart fan de oerheid kaam yn dat jier út op 3,1% fan it BBP, wylst it primêre saldo 0,7% posityf wie.<ref name="istat-bbp2025" /> == Ferkear == === Spoarferkear === It nasjonale spoarnet dat troch [[Rete Ferroviaria Italiana]] beheard wurdt, hie op 30 juny 2026 in lingte fan 16.909 kilometer.<ref name="rfi-net">{{Cite web |url=https://www.rfi.it/en/Network/The-network-today.html |title=The network today |publisher=Rete Ferroviaria Italiana |language=en}}</ref> Dêrfan bestie 1.096 kilometer út hegesnelheidslinen.<ref name="rfi-net" /> Fan it hiele net wie 12.413 kilometer elektrifisearre en 4.496 kilometer net elektrifisearre.<ref name="rfi-net" /> RFI telde likernôch 2.200 stasjons mei in aktive of mooglike funksje foar passazjiersferfier en 169 frachtterminals.<ref name="rfi-net" /> It Italjaanske hegesnelheidsnet makket gebrûk fan it Europeeske sinjalearrings- en treinbehearsysteem [[European Rail Traffic Management System|ERTMS]].<ref name="rfi-ertms">{{Cite web |url=https://www.rfi.it/it/Sicurezza-e-tecnologie/tecnologie/ccs/ertms.html |title=ERTMS |publisher=Rete Ferroviaria Italiana |language=it}}</ref> Oan 'e ein fan 2025 wie 1.088 kilometer hegesnelheidsline mei dat systeem tarist.<ref name="rfi-ertms" /> Yn it frachtferfier waard yn 2024 oer it Italjaanske spoar 94,6 miljoen ton guod ferfierd, goed foar 22,9 miljard tonkilometer.<ref name="istat-fracht2024">{{Cite web |url=https://www.istat.it/comunicato-stampa/il-trasporto-di-merci-su-strada-e-ferrovia-anno-2024/ |title=Il trasporto di merci su strada e ferrovia – Anno 2024 |publisher=Istat |date=20 febrewaris 2026 |language=it}}</ref> It spoar hie dat jier in oandiel fan 7,9% yn it totale folume fan it lânferfier fan fracht, tsjin 92,1% foar it dykferfier.<ref name="istat-fracht2024" /> Yn tonkilometers wie it oandiel fan it spoar 13,1% en dat fan de dyk 86,9%.<ref name="istat-fracht2024" /> It Italjaanske spoarfrachtferfier wie yn 2024 goed foar 6,1% fan alle tonkilometers per spoar yn de Jeropeeske Uny, wêrmei't Itaalje nei Dútslân, Poalen en Frankryk op it fjirde plak stie.<ref name="istat-fracht2024" /> === Dykferkear === [[Ofbyld:A8-A26 Besnate.jpg|thumb|De ''Autostrada dei Laghi'' ('marrenautodyk'; ûnderdiel fan de [[Autostrada A8 (Itaalje)|A8]] en de [[Autostrada A9 (Itaalje)|A9]]), wie de earste autosneldyk yn 'e wrâld dy't foar regulier ferkear oanlein waard.]] De dyk is de wichtichste ferfierswize foar it binnenlânske frachtferfier.<ref name="istat-fracht2024" /> Yn 2024 waard troch Italjaanske swiere frachtweinen 1.110,5 miljoen ton guod ferfierd, goed foar 152,7 miljard tonkilometer.<ref name="istat-fracht2024" /> Fan it frachtferfier dêr't sawol it begjin- as einpunt yn Itaalje lei, waard 96,8% fan it gewicht oer de dyk ferfierd.<ref name="istat-fracht2024" /> Tusken 2014 en 2024 naam it frachtferfier oer de dyk, útdrukt yn tonkilometers, mei 29,6% ta, wylst it spoarfrachtferfier yn deselde perioade mei 13,8% groeide.<ref name="istat-fracht2024" /> Yn 2024 wie it Italjaanske dykfrachtferfier goed foar 8,2% fan de tonkilometers yn de Jeropeeske Uny; dêrmei stie Itaalje op it fyfde plak yn de EU.<ref name="istat-fracht2024" /> === Loftfeart === It passazjiersferkear op de Italjaanske fleanfjilden kaam yn 2025 út op 229,7 miljoen reizgers, 5% mear as yn 2024.<ref name="enac2025">{{Cite web |url=https://www.enac.gov.it/news/enac-pubblica-i-dati-di-traffico-2025-5-rispetto-al-2024-per-oltre-2297-milioni-di-passeggeri-negli-aeroporti-italiani/ |title=Enac pubblica i Dati di Traffico 2025: +5% rispetto al 2024 per oltre 229,7 milioni di passeggeri negli aeroporti italiani |publisher=Ente Nazionale per l'Aviazione Civile |date=11 maaie 2026 |language=it}}</ref> Fan dy passazjiers reizgen 157,2 miljoen, oftewol 68%, op ynternasjonale ferbiningen, wylst 72,5 miljoen passazjiers op binnenlânske flechten reizgen.<ref name="enac-summary">{{Cite web |url=https://www.enac.gov.it/aeroporti/aeroporti-statistiche-report-periodici/executive-summary-2025/ |title=Executive Summary 2025 |publisher=Ente Nazionale per l'Aviazione Civile |language=it}}</ref> [[Fleanfjild Rome Fiumicino]] wie yn 2025 mei 50,9 miljoen passazjiers it drokste fleanfjild fan Itaalje en hie in oandiel fan 22% yn it totale passazjiersferkear.<ref name="enac-summary" /> Dêrnei folgen [[Fleanfjild Milaan-Malpensa|Milaan-Malpensa]] mei 31,2 miljoen, Bergamo-Orio al Serio mei 16,9 miljoen, Napels-Capodichino mei 13,2 miljoen, Catania-Fontanarossa mei 12,3 miljoen en Feneesje-Tessera mei 11,8 miljoen passazjiers.<ref name="enac2025detail">{{Cite web |url=https://www.enac.gov.it/pubblicazioni/dati-di-traffico-2025/ |title=Dati di traffico 2025 |publisher=Ente Nazionale per l'Aviazione Civile |language=it}}</ref> Yn it loftfrachtferfier waard yn 2025 mear as 1,2 miljoen ton guod ferwurke.<ref name="enac-summary" /> Milaan-Malpensa wie mei mear as 764.000 ton en in oandiel fan 61% fierwei it grutste Italjaanske fleanfjild foar loftfracht.<ref name="enac-summary" /> === Seefeart === [[Ofbyld:Aerial view - Harbour of Genoa, Italy - DSC01156.JPG|thumb|De haven fan [[Genua]]]] De Italjaanske havens ferwurkje sawol grutte hoemannichten fracht as passazjiersferkear.<ref name="istat-see2024">{{Cite web |url=https://www.istat.it/comunicato-stampa/trasporto-marittimo-in-italia-anno-2024/ |title=Trasporto marittimo in Italia – Anno 2024 |publisher=Istat |date=13 febrewaris 2026 |language=it}}</ref> Yn 2024 bleau de hoemannichte guod dy't yn de Italjaanske havens laden en lost waard frijwol gelyk oan it jier dêrfoar, mei in ôfname fan 0,1%.<ref name="istat-see2024" /> It tal passazjiers dat oer see ferfierd waard, naam dêrfoaroer mei 11,9% ta.<ref name="istat-see2024" /> Itaalje hie yn 2024 fan alle lannen fan de Jeropeeske Uny it grutste tal passazjiers yn it seefeartferkear.<ref name="istat-see2024" /> Wat de hoemannichte oer see ferfierd guod oanbelanget, stie it lân nei Nederlân op it twadde plak yn de EU.<ref name="istat-see2024" /> [[Triëst]] en [[Genua]] wiene de twa wichtichste Italjaanske havens foar frachtferfier en hearden beide ta de tweintich grutste frachthavens fan de Jeropeeske Uny.<ref name="istat-see2024" /> [[Messina]], [[Reggio Calabria]] en [[Napels]] wiene yn 2024 de trije Europeeske havens mei it grutste passazjiersferkear.<ref name="istat-see2024" /> == Kultuer en erfskip == Itaalje hat in grut tal plakken dy't op de [[Wrâlderfgoedlist]] fan [[UNESCO]] steane.<ref name="unesco-italy">{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it |title=Italy |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> De databank fan it UNESCO World Heritage Centre neamt 62 Italjaanske wrâlderfgoedplakken.<ref name="unesco-italy" /> Dêrfan binne 56 as kultureel erfgoed oanmerkt.<ref name="unesco-italy" /> De wichtige posysje fan Itaalje yn de Europeeske keunst- en kultuerskiednis hinget ûnder mear gear mei de Renêssânse.<ref name="met-renais" /> Yn de fyftjinde en sechstjinde iuw wie it Italjaanske gebiet in wichtich sintrum fan humanisme, keunst, arsjitektuer en wittenskiplike ûntjouwing.<ref name="met-renais" /> Florâns naam benammen yn de fyftjinde iuw in wichtige posysje yn dy kulturele ûntjouwing yn.<ref name="met-renais" /> == Sjoch ek == *[[Regio's fan Itaalje]] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} {{Itaalje}} {{EU}} [[Kategory:Itaalje| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 888]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1250]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1805]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1814]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1861]] [[Kategory:Republyk]] ln4730q0kkvyhi4ktj6tib9cjsfxrbo 0 2753 1240516 1240499 2026-09-11T16:41:54Z Kneppelfreed 2013 red 1240516 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks lân | namme1 = Koninkrijk België {{nl}} | namme2 = Royaume de Belgique {{fr}} | namme3 = Königreich Belgien {{de}} | namme_Frysk_koart = Belgje | flagge = Flag of Belgium.svg | wapen = Great coat of arms of Belgium.svg | motto = <br>Eendracht maakt macht <small>([[Nederlânsk]])</small><br>L'union fait la force <small>([[Frânsk]])</small><br>Einigkeit macht stark <small>([[Dútsk]])</small> | motto_oersetting = Iendracht makket macht | folksliet = La Brabançonne | folksliet_muzyk = The Brabanconne.ogg | folksliet_keninklik = | folksliet_keninklik_muzyk = | lizzing = EU-Belgium.svg | haadstêd = [[Brussel]] | offisjele_taal1 = [[Nederlânsk]] | offisjele_taal2 = [[Frânsk]] | offisjele_taal3 = [[Dútsk]] | offisjele_taal4 = | offisjele_taal5 = | offisjele_taal6 = | offisjele_minderheidstaal1 = | offisjele_minderheidstaal2 = | offisjele_minderheidstaal3 = | offisjele_minderheidstaal4 = | offisjele_minderheidstaal5 = | offisjele_minderheidstaal6 = | erkende_streektaal1 = | erkende_streektaal2 = | erkende_streektaal3 = | erkende_streektaal4 = | erkende_streektaal5 = | erkende_streektaal6 = | steatsfoarm = [[Konstitúsjonele monargy]] | presidint = | steatshaad = [[Filip fan Belgje|Kening Filip]] | regearlieder = [[Bart De Wever]] | ûnôfhinklikheid = 1830 | oerflak = 30.689,17 km² <ref name=oerflak>[https://statbel.fgov.be/nl/themas/leefmilieu/grond/bodemgebruik#figures Bodemgebruik], STATBEL</ref> | dêrfan lân = | dêrfan wetter = 0,635% | ynwennertal = 11.825.551 <ref name=ynwennertal>[https://statbel.fgov.be/nl/themas/bevolking/structuur-van-de-bevolking Structuur van de bevolking], STATBEL</ref> | ynwennertal_datum = 01-01-2025 | befolkingstichtens = 385 ynwenners/km² | munt = [[Euro]] (EUR) | tiidsône = [[Midden-Europeeske Tiid|MET]] | ferskil_UTC = +1 | simmertiid = [[Midden-Europeeske Simmertiid|MEST]] | simmertiid_ferskil_UTC = +2 | nasjonale_feestdei1 = [[21 july]] | nasjonale_feestdei2 = | nasjonale_feestdei3 = | ynternet = .be | telefoan = +32 | ISO_3166 = BE, BEL, 056 | noat1 = | noat2 = | noat3 = | noat4 = | noat5 = | noat6 = | noat7 = | noat8 = }} '''Belgje''' of '''België''' of '''it Belzelân''' (''[[Nederlânsk]]: België; [[Frânsk]]: Belgique; [[Dútsk]]: Belgien'') is in lyts lân in [[Jeropa|West-Jeropa]] mei 11.826.000 ynwenners yn 2025.<ref name=ynwennertal/> Belgje is in [[demokrasy|demokratyske]] [[monargy]] en is sûnt [[1993]] in [[federalisme|federaasje]]. De steat is opdield yn [[Flaanderen]] (''Vlaanderen''), [[Walloanje]] (''Wallonie'') en it [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]. De haadstêd is [[Brussel]] (''Bruxelles''), dy't ek beskôge wurdt as de politike haadstêd fan de [[Jeropeeske Uny]]. Sûnt 2013 is [[Filips fan Belgje|Filips]] [[kening (titel)|kening]] en sûnt 2025 is [[Bart De Wever]] [[premier]]. == Geografy == === Geakundige geografy === [[Ofbyld:Diksmuide - Polders - IJzer.jpg|thumb|200px|left|Polder by de [[Izer (rivier)|Izer]]]] Belgje wurdt fan it easten nei it westen hieltiid leger. Yn it easten binnen de [[Ardinnen]] en de [[Hege Feanen]], mei as heechste punt it [[Signal de Botrange]]. Dan it gebiet tusken de rivieren, wat net sa heech is, mar dêr't al noch hichteferskillen binne. En einlings komt yn it westen it flakke lân, mei [[polder]]s yn it binnenlân en [[dún|dunen]] oan de seekust. Yn it easten komt de [[Maas]] út Frankryk nei it noarden it lân yn, komt by [[Namen (stêd)|Namen]] gear mei de [[Sambre]], rint dan nei it noardeasten nei [[Luik (stêd)|Luik]], en rint dan wer nei it noarden Nederlân yn. Westliker komt de [[Skelde]] by [[Doarnik]] út Frankryk it lân yn, rint nei it noarden nei [[Gint (stêd)|Gint]], dan eastliker nei [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]], en fan dêr nei de Nederlânske grins. Yn it westen komt de [[Yser]] út Frankryk en rint yn de omkriten fan [[Nieuwpoort]] yn see. === Statistyske geografy === Belgje is mei 381 ynwenners de fjouwerkante kilometer (2023) ien fan de tichtstbefolke lannen fan Europa. Dat jildt noch mear foar Flaanderen, dêr't sawat 60 persint fan de lânsbefolking op 44 persint fan it steatsgebiet wennet. De folsleine lânmassa beslacht 30.689 km², wêrmei't Belgje in fearnspart lytser as Nederlân is en justjes grutter as [[Lesoto]] en [[Armeenje]]. Neffens it ''Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen'' beslacht it Belgysk territoarium 34.143 km², mar yn dat sifer wurdt it Beglyske territoariale wetter oant 12 [[seemyl|seemilen]] yn de Noardsee meiteld.<ref name=oerflak/> Belgje wurdt begrinzge troch [[Nederlân]] yn it noarden, [[Dútslân]] yn it easten, [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] yn it súdeasten, [[Frankryk]] yn it suden en de [[Noardsee]] yn it westen. De steatsgrins beslacht sa'n 1445,5 kilometer. It heechste punt is it [[Sinjaal fan Botrange]] op 694 [[meter]] hichte en it heechste doarp [[Rocherath]] (in dielgemeente fan [[Büllingen]]) leit op in hichte fan 655 meter. It geografyske middelpunt is te finen yn [[Nil-Saint-Vincent-Saint-Martin|Nil-Saint-Vincent]]. == Skiednis == De '''skiednis fan Belgje''' as moderne steat begjint yn [[1830]], doe't it ''Foarriedich Bewâld'' op 4 oktober de ûnôfhinklikens útrôp.<ref name="belgium-opstand">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “Opstand”.</ref> It gebiet fan it hjoeddeiske Belgje hie dêrfoar lykwols al in lange skiednis en hearde troch de iuwen hinne ta ferskillende foarstendommen en steatsferbannen.<ref name="Vanthemsche2023">{{Cite book |last1=Vanthemsche |first1=Guy |last2=De Peuter |first2=Roger |title=A Concise History of Belgium |publisher=Cambridge University Press |year=2023}}</ref> Yn de fjirtjinde iuw wie it gebiet ûnder mear ferdield oer de hartochdommen [[Hartochdom Brabân|Brabân]], [[Hartochdom Limburch|Limburch]] en [[Hartochdom Lúksemboarch|Lúksemboarch]], de greefskippen [[Greefskip Flaanderen|Flaanderen]], [[Greefskip Henegouwen|Henegouwen]] en [[Greefskip Namen|Namen]] en it [[Prinsbisdom Luik]].<ref name="Vanthemsche2023"/> === Midsiuwen en Boergondysk-Habsburchske tiid === [[Ofbyld:Map Burgundian Netherlands 1477-en.png|thumb|right|De Boergondyske Nederlannen yn 1477.]] Yn de [[midsiuwen]] foarmen de gebieten dy't letter ta Belgje hearre soene gjin politike ienheid. Se wiene ferdield oer ferskate wrâldske en geastlike foarstendommen.<ref name="Vanthemsche2023"/> Fan omtrint 1400 ôf kamen ferskate Nederlânske foarstendommen ûnder it bewâld fan de [[Boergondyske hartoggen]].<ref name="Vanthemsche2023"/> De [[Habsburgers]] setten dy gearfoeging fuort, sadat tusken likernôch 1520 en 1550 in grut part fan de Nederlannen ûnder it bewâld fan ien dynasty kaam.<ref name="Vanthemsche2023"/> Oant [[1555]] makken de Nederlannen diel út fan it Habsburchske ryk fan [[Karel V]].<ref name="Vanthemsche2023"/> Yn dat jier waard er yn de Nederlannen opfolge troch syn soan [[Filips II fan Spanje|Filips II]].<ref name="Vanthemsche2023"/> De opstân dy't dêrnei yn de Nederlannen útbruts, late úteinlik ta in bliuwende politike skieding tusken de noardlike en de súdlike Nederlannen.<ref name="CambridgeLowCountries">''The New Cambridge Modern History'', haadstik “The Low Countries”, Cambridge University Press.</ref> Yn it suden bleau it Habsburchske bewâld bestean, wylst yn it noarden de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] ûntstie.<ref name="CambridgeLowCountries"/> Om [[1609]] hinne wie dy skieding yn de praktyk al foar in grut part in feit. Yn [[1648]] erkende Spanje de ûnôfhinklikens fan de Republyk formeel.<ref name="CambridgeLowCountries"/> Nei de [[Spaanske Súksesjeoarloch]] kamen de Súdlike Nederlannen yn [[1713]] ûnder it bewâld fan de Eastenrykske tûke fan it Habsburchske Hûs.<ref name="Vanthemsche2023"/> De perioade fan de [[Eastenrykske Nederlannen]] duorre oant [[1794]].<ref name="Vanthemsche2023"/> == Revolúsjes en Frânsk bewâld == Yn [[1790]] bestie der yn de Súdlike Nederlannen koarte tiid in ûnôfhinklike Belgyske republyk.<ref name="Vanthemsche2023"/> Fan [[1794]] oant [[1804]] stie it gebiet efterinoar ûnder ferskate Frânske republikeinske rezjyms.<ref name="Vanthemsche2023"/> Fan [[1804]] oant [[1814]] makke it diel út fan it ryk fan [[Napoleon Bonaparte]].<ref name="Vanthemsche2023"/> Nei de fal fan Napoleon waarden de Noardlike en Súdlike Nederlannen yn [[1815]] ûnder kening [[Willem I fan de Nederlannen|Willem I]] ta ien steat gearbrocht.<ref name="belgium-1830">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “België vanaf 1830”.</ref> Yn it suden groeide de opposysje tsjin syn bewâld. Yn [[1828]] sleaten katolike en liberale opposysjegroepen in ferbûn dat bekend kaam te stean as it [[unionisme]].<ref name="belgium-1830"/> === Belgyske Revolúsje en ûnôfhinklikens === [[Ofbyld:Wappers belgian revolution.jpg|thumb|right|In ôflevering út de Belgyske Revolúsje fan 1830, skildere troch [[Gustaaf Wappers]] yn 1834.]] Op [[25 augustus]] [[1830]] waard yn Brussel de opera ''[[La muette de Portici]]'' opfierd. Nei de foarstelling brutsen yn de stêd ûngeregeldheden út.<ref name="belgium-opstand"/> De ûnrêst ûntstie yn in tiid dat sawol politike opposysje as sosjale problemen in rol spilen. De Belgyske federale oerheid neamt ûnder oare ûnfrede ûnder de boargerij, wurkleazens, in minne rispinge en de ynfloed fan de [[Julirevolúsje]] yn Frankryk.<ref name="belgium-opstand"/> Op [[23 septimber]] [[1830]] luts it Nederlânske leger Brussel yn.<ref name="belgium-opstand"/> Nei ferskate dagen fan gefjochten loeken de Nederlânske troepen har yn de nacht fan 26 op 27 septimber út de stêd werom.<ref name="belgium-opstand"/> Op [[4 oktober]] [[1830]] rôp it Foarlopich Bewâld dêrnei de ûnôfhinklikens út.<ref name="belgium-opstand"/> Troch it beheinde kiesstelsel mochten by de ferkiezing fan it [[Nasjonaal Kongres fan Belgje|Nasjonaal Kongres]] likernôch 45.000 manlju stimme.<ref name="belgium-congress">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “Provisional Government and National Congress”.</ref> By de ferkiezings fan [[3 novimber]] [[1830]] brochten sa'n 30.000 fan harren in stim út.<ref name="belgium-congress"/> It Nasjonaal Kongres bestie út 200 leden.<ref name="belgium-congress"/> Op [[7 febrewaris]] [[1831]] naam it Kongres de nije Belgyske grûnwet oan.<ref name="belgium-constitution">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “Eerste unitaire grondwet”.</ref> Belgje waard in parlemintêre monargy mei in skieding tusken de wetjaande, útfierende en rjochterlike macht.<ref name="belgium-constitution"/> It kiesrjocht wie basearre op in sensusstelsel, wêrtroch't mar in lyts part fan de befolking stimme mocht.<ref name="belgium-constitution"/> [[Leopold I fan Belgje|Leopold I]] waard yn [[1831]] de earste Kening fan de Belgen.<ref name="belgium-1830"/> De ynternasjonale erkenning fan de nije steat ferrûn yn ferskate stadia.<ref name="USrecognition">Office of the Historian, U.S. Department of State, “A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: Belgium”.</ref> De wichtichste Jeropeeske grutmachten erkenden de Belgyske ûnôfhinklikens de facto op [[20 desimber]] [[1830]].<ref name="USrecognition"/> Nederlân erkende de Belgyske soevereiniteit pas formeel mei it [[Ferdrach fan Londen (1839)|Ferdrach fan Londen]] fan [[19 april]] [[1839]].<ref name="USrecognition"/> Yn dat ferdrach waard ek fêstlein dat Belgje in ûnôfhinklike en permanint neutrale steat wêze soe.<ref name="LondonTreaty">Britsk Parlemint, tekst en behanneling fan it Ferdrach fan Londen fan 1839 oangeande de neutraliteit fan Belgje.</ref> === Yndustrialisaasje en politike ûntwikkeling === [[Ofbyld:Établissement de la Société Cockerill. Hauts-Fourneaux, Ateliers de Construction, Charbonnages &&& à Seraing près Liège (Belgique) (Vue générale) (2).png|thumb|left|De yndustrykompleksen fan de Société Cockerill yn [[Seraing]] yn 1852.]] Belgje hearde yn de njoggentjinde iuw ta de earste lannen op it Jeropeeske fêstelân dêr't de yndustrialisaasje op grutte skaal trochsette.<ref name="UGentIndustrialisation">Universiteit Gent, wittenskiplik ûndersyk nei de Belgyske yndustrialisaasje.</ref> Benammen yn Walloanje wie de iere yndustrialisaasje nau ferbûn mei de stienkoalwinning en de izeryndustry.<ref name="CambridgeIndustry">Cambridge University Press, ûndersyk nei de ûntwikkeling fan grutte bedriuwen en yndustry yn Belgje.</ref> Letter ûntjoegen har ek moderne yndustryen op it mêd fan ûnder oare glêsproduksje, metaalferwurking en spoarweibou.<ref name="CambridgeIndustry"/> De politike partisipaasje bleau yn de njoggentjinde iuw lange tiid beheind troch it sensuskiesrjocht.<ref name="belgium-constitution"/> Yn [[1893]] waard dat stelsel foar manlju ferfongen troch it algemien mearfâldich manljuskiesrjocht.<ref name="SenateVote">Belgyske Senaat, ''Geschiedenis en erfgoed'', skiednis fan it algemien kiesrjocht.</ref> Elke manlike kiezer krige dêrby ien stim, mar guon kiezers dy't oan beskate betingsten foldiene, koene ien of mear ekstra stimmen krije.<ref name="SenateVote"/> === Kongo === [[Ofbyld:Map of Congo Free State (ca 1890).gif|thumb|right|Kaart fan de [[Kongo-Frijsteat]] om 1890 hinne.]] Yn [[1885]] ûntstie de [[Kongo-Frijsteat]], mei kening [[Leopold II fan Belgje|Leopold II]] as persoanlik soeverein.<ref name="AfricaMuseumViewpoints">AfricaMuseum, “Viewpoints: colonial history and the Congo Free State”.</ref> De Kongo-Frijsteat bestie oant [[1908]] en hie in oare steatsrjochtlike posysje as in gewoane Belgyske koloanje, om't Leopold II der persoanlik de soeverein fan wie.<ref name="AfricaMuseumViewpoints"/> De winning fan produkten as rubber en ivoar waard yn de Kongo-Frijsteat beselskippe troch twangarbeid, strafekspedysjes, geweld en ferpleatsingen fan befolking.<ref name="AfricaMuseumCongo">AfricaMuseum, histoaryske ynformaasje oer de Kongo-Frijsteat en koloniaal Kongo.</ref> Neffens it AfricaMuseum kin foar it befolkingsferlies yn dy perioade gjin krekt deadetal fêststeld wurde, om't betroubere demografyske gegevens ûntbrekke.<ref name="AfricaMuseumViewpoints"/> De besteande rûzings rinne neffens dy boarne útinoar fan hûnderttûzenen oant mooglik ferskate miljoenen minsken.<ref name="AfricaMuseumViewpoints"/> Yn [[1908]] waard de Kongo-Frijsteat oerdroegen oan de Belgyske steat en waard [[Belgysk-Kongo]] foarme.<ref name="AfricaMuseumHistory">AfricaMuseum, “History”.</ref> Belgysk-Kongo bestie oant [[1960]].<ref name="AfricaMuseumHistory"/> Op [[30 juny]] [[1960]] waard Kongo ûnôfhinklik.<ref name="AfricaMuseum1960">AfricaMuseum Archives, dokumintaasje oangeande de Kongoleeske ûnôfhinklikens fan 30 juny 1960.</ref> === Earste Wrâldoarloch === [[Ofbyld:The Belgian Army, 1914 Q53281.jpg|thumb|left|Belgyske artilleristen mei in fjildkanon yn 1914.]] By it útbrekken fan de [[Earste Wrâldoarloch]] wie de neutraliteit fan Belgje fêstlein yn it Ferdrach fan Londen.<ref name="LondonTreaty"/> Op [[4 augustus]] [[1914]] foelen Dútske troepen it neutrale Belgje binnen.<ref name="WWIonlineBelgium">''1914-1918 Online. International Encyclopedia of the First World War'', “Belgium”.</ref> In grut part fan it Belgyske grûngebiet kaam dêrnei ûnder Dútske besetting.<ref name="WWIonlineBelgium"/> Yn novimber 1914 wiene neffens ''1914-1918 Online'' 2.598 fan de 2.636 Belgyske gemeenten beset.<ref name="WWIonlineOccupation">''1914-1918 Online. International Encyclopedia of the First World War'', “Making Sense of the War: Belgium”.</ref> Nei de oarloch waard it kiesstelsel op 'e nij feroare.<ref name="SenateVote"/> By de ferkiezings fan [[16 novimber]] [[1919]] waard foar manlju foar it earst it prinsipe fan ien man, ien stim tapast.<ref name="SenateVote"/> Dy ferkiezings waarden hâlden op grûn fan in gelegenheidswet dy't op dat punt net oerienkaam mei de doe jildende grûnwet.<ref name="SenateVote"/> Op [[7 febrewaris]] [[1921]] waard it algemien inkelfâldich manljuskiesrjocht formeel yn de grûnwet opnommen.<ref name="ChamberVote">Belgyske Keamer fan Folksfertsjintwurdigers, publikaasje oer de skiednis fan it Belgyske kiesrjocht.</ref> === Twadde Wrâldoarloch === [[Ofbyld:Bren gun carriers pass Belgian refugees on the Brussels-Louvain road, 12 May 1940. F4405.jpg|thumb|right|Belgyske flechtlingen op de wei tusken Brussel en Leuven, 12 maaie 1940.]] Yn maaie [[1940]] waard Belgje yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] troch Dútslân ferovere.<ref name="USHMMBelgium">United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, “Belgium”.</ref> De Belgyske regearing ferliet it lân en foarme yn Grut-Brittanje in regearing yn ballingskip. Kening [[Leopold III fan Belgje|Leopold III]] bleau yn Belgje.<ref name="USHMMBelgium"/> Under de Dútske besetting waarden Joaden út Belgje deportearre.<ref name="USHMMBelgium"/> Tusken [[1942]] en [[1944]] waarden hast 25.000 Joaden út Belgje nei [[Auschwitz]] deportearre. De measten fan harren waarden dêr fermoarde.<ref name="USHMMBelgium"/> === Nei de Twadde Wrâldoarloch === Nei de oarloch waard it Belgyske kiesrjocht fierder útwreide.<ref name="SenateWomen">Belgyske Senaat, ''Geschiedenis en erfgoed'', skiednis fan it frouljuskiesrjocht.</ref> Op [[26 juny]] [[1949]] koene Belgyske froulju foar it earst by lanlike ferkiezings op basis fan algemien kiesrjocht stimme.<ref name="SenateWomen"/> Yn de jierren nei de oarloch ûntstie in politike krisis oer de posysje fan Leopold III.<ref name="MonarchieLeopold">Belgyske Monargy, “Koning Leopold III”.</ref> By de folksriedplachting fan [[1950]] stimde yn hiel Belgje 57,68 persint foar syn weromkommen, mar de útslach liet grutte regionale ferskillen sjen.<ref name="MonarchieLeopold"/> Nei de politike krisis dy't dêrop folge, droech Leopold III syn keninklike foech oer oan syn soan [[Boudewijn fan Belgje|Boudewijn]].<ref name="MonarchieLeopold"/> Yn [[1951]] die Leopold III ôfstân fan de troan.<ref name="MonarchieLeopold"/> Nei de Twadde Wrâldoarloch wie Belgje ek belutsen by de oprjochting fan ferskate ynternasjonale organisaasjes.<ref name="NATO">NATO, “NATO member countries”.</ref> It lân wie ien fan de tolve steaten dy't op [[4 april]] [[1949]] it [[Noard-Atlantysk Ferdrach]] ûndertekenen en dêrmei de [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje|NATO]] oprjochten.<ref name="NATO"/> Belgje wie fierders ien fan de seis lannen dy't op [[18 april]] [[1951]] it ferdrach ta oprjochting fan de [[Jeropeeske Mienskip foar Koal en Stiel]] ûndertekenen.<ref name="EUdates">Jeropeeske Uny, histoarysk oersjoch fan de Europeeske yntegraasje en de wichtichste ferdrachsdatums.</ref> Dyselde seis lannen ûndertekenen op [[25 maart]] [[1957]] de [[Ferdraggen fan Rome]], dêr't ûnder oare de [[Jeropeeske Ekonomyske Mienskip]] en [[Euratom]] mei oprjochte waarden.<ref name="EUdates"/> === Fan ienheidssteat nei federale steat === [[Ofbyld:Belgium provinces regions striped.svg|thumb|right|De gewesten, mienskippen en provinsjes fan Belgje.]] Yn de twadde helte fan de tweintichste iuw waard de Belgyske steatsynrjochting stap foar stap feroare.<ref name="belgium-reform12">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “Eerste en tweede staatshervorming”.</ref> By de earste steatshervorming fan [[1970]] waarden trije kultuermienskippen oprjochte en waard de basis lein foar trije gewesten.<ref name="belgium-reform12"/> By de twadde steatshervorming fan [[1980]] waarden de kultuermienskippen omfoarme ta mienskippen mei mear foech.<ref name="belgium-reform12"/> Tagelyk krigen ek de gewesten fierder foarm as selsstannige bestjoerlike ienheden.<ref name="belgium-reform12"/> By de steatshervormingen fan [[1988]] en [[1989]] krige benammen it [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]] eigen ynstellingen.<ref name="belgium-reform34">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “Third and fourth reform of state”.</ref> Tagelyk waarden mear foech oerdroegen oan de mienskippen en gewesten.<ref name="belgium-reform34"/> Yn [[1993]] waard yn de Belgyske grûnwet fêstlein dat Belgje in federale steat is dy't út mienskippen en gewesten bestiet.<ref name="belgium-reform34"/> Ek nei 1993 waard de steatsynrjochting fierder feroare.<ref name="belgium-federal">Belgyske federale oerheid, ''Belgium.be'', “De federale staat”.</ref> Yn [[2001]] waard in fyfde steatshervorming trochfierd, folge troch in sechsde steatshervorming tusken [[2012]] en [[2014]].<ref name="belgium-federal"/> == Demografy == [[Ofbyld:Regions of Belgium.svg|thumb|Gewesten fan Belgje: {{leginda|#fab274| [[Flaamsk Gewest]]}}{{leginda|#2385d2| [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]]}}{{leginda|#f2536b| [[Waalsk Gewest]]}}]] [[Ofbyld:Communities of Belgium.svg|thumb|Mienskippen fan Belgje: {{leginda|#fab274| [[Flaamske Mienskip]] / Nederlânsktalich}}{{leginda mei streken|#fab274|#f2536b|Flaamske & Frânske Mienskip / twatalich|up=yes}}{{leginda|#f2536b| [[Frânske Mienskip]] / Frânsktalich}}{{leginda|#40bb6a| [[Dútsktalige Mienskip]] / Dútsktalich}}]] === Befolking === Belgje hat mear as in alve en heal miljoen ynwenners. Belgje hat trije offisjele talen: * [[Nederlânsk]] 60% * [[Frânsk]] 39% * [[Dútsk]] <1% Yn Flaanderen is Nederlânsk de offisjele taal, yn Waloanje Frânsk. Yn de haadstêdregio Brussel binne Frânsk en Nederlânsk de offisjele talen. Njonken Nederlânsk en Frânsk is Dútsk in taal dy't troch sa'n 79.000 minsken yn it easten fan Belgje praten wurdt. == Bestjoerlike yndieling == Belgje is parte yn trije dielen, it Flaamske en Waalske diel en it Brusselsk gebiet. It hat trije gewesten: * [[Flaamsk Gewest]] (''Vlaams Gewest''), haadstêd [[Brussel]] * [[Waalsk Gewest]] (''Région wallonne''), haadstêd [[Namen (stêd)|Namen]] (''Namur'') * [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]] (''Brussels Hoofdstedelijk Gewest'' / ''Région de Bruxelles-Capitale''), haadstêd Brussel (''Bruxelles'') It hat trije mienskippen: * [[Flaamske Mienskip]] (''Vlaamse Gemeenschap'') foar de [[Nederlânsk]]taligen ([[Flamingen]]), haadstêd Brussel, * [[Frânske Mienskip]] (''Communauté française de Belgique'') foar de [[Frânsk]]taligen ([[Walen]]), haadstêd Brussel (''Bruxelles'') * [[Dútsktalige Mienskip]] (''Deutschsprachige Gemeinschaft (Belgiens)'') foar de [[Dútsk]]taligen, haadstêd [[Eupen]] Ferdieling fan de gewesten en mienskippen: * It Flaamske diel hjit [[Flaanderen]] (''Vlaanderen'') en bestiet út it Flaamsk Gewest en de Flaamske Mienskip. * It Waalske diel hjit [[Walloanje]] (''Wallonie'') en bestiet út it Waalsk Gewest, de Frânske Mienskip en de Dútsktalige Mienskip (wennet by de provinsje Luik). * It Brusselsk gebiet bestiet út it [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]], de Flaamske Mienskip foar de Nederlânsktaligen en de Frânske Mienskip foar de Frânsktaligen. Dat gewest moat net betiisd wurde mei de [[Stedsregio Brussel]], de agglomeraasje dy't út it Brusselsk Haadstedsk Gewest en it omlizzende lân yn Flaamsk-Brabân, Waalsk-Brabân en Henegouwen bestiet. === Provinsjes === [[Ofbyld:VlaanderenProvincies.png|thumb|Flaamske provinsjes]] * [[Provinsje]]s yn it Flaamsk Gewest: # [[Antwerpen (provinsje)|Antwerpen]] (''Antwerpen''), haadstêd [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] # [[Limburch (Belgyske provinsje)|Limburch]] (''Limburg''), haadstêd [[Hasselt (Belgje)|Hasselt]] # [[East-Flaanderen]] (''Oost-Vlaanderen''), haadstêd [[Gint (stêd)|Gint]] (''Gent'') # [[Flaamsk-Brabân]] (''Vlaams-Brabant''), haadstêd [[Leuven]] # [[West-Flaanderen]] (''West-Vlaanderen''), haadstêd [[Brugge]] [[Ofbyld:WalloniëProvincies.png|thumb|Waalske provinsjes]] * [[Provinsje]]s yn it Waalsk Gewest: # [[Waalsk-Brabân]] (''Brabant wallon''), haadstêd [[Waver]] (''Wavre'') # [[Henegouwen]] (''Hainaut''), haadstêd [[Bergen (Belgje)|Bergen]] (''Mons'') # [[Luik (provinsje)|Luik]] (''Liège'' / ''Lüttich''), haadstêd [[Luik (stêd)|Luik]] (''Liège'') # [[Lúksemboarch (provinsje)|Lúksemboarch]] (''Luxembourg''), haadstêd [[Aarlen]] (''Arlon'') # [[Namen (provinsje)|Namen]] (''Namur''), haadstêd [[Namen (stêd)|Namen]] (''Namur'') * It [[Brusselsk Haadstedsk Gewest]] heart net by in provinsje, mar der is wol in gûverneur dy't it bewâld fiert en bestjoerlik ûnder de kening falt. ''Sjoch ek: [[Provinsjes fan Belgje]]'' == Gearwurking == Belgje is in stiftsjend lid fan de [[Benelúks]] ([[1944]]), de [[Feriene Naasjes]] ([[1945]]), de [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje]] ([[1949]]), de [[Rie fan Jeropa]] ([[1949]]) en de [[Jeropeeske Uny]] ([[1957]]). == Ekonomy == Yn de 19e iuw wie de stiel- en koalyndystry yn [[Walloanje]] grut, wêrtroch it Frânsktalige suden ekonomysk sterker wie as [[Flaanderen]]. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard de stiel- en koalyndustry lytser. Yn dyselde tiid groeide de gemyske en petroaliumyndystry yn [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] en [[Gent]]. Troch dy ûntwikkeling waard Flaanderen ekonomysk sterker. Hjoed de dei is neist de taal ek de ekonomy in swier polityk diskusjepunt yn Belgje. De Belgyske Franc wie de wikselkoers tusken 1832 en 2002. Yn 2002 krige Belgje de [[Euro]]. Belgje bart aardich wat jild yn troch it toerisme. Toeristen út de buorlannen gean faak nei de [[Noardsee]]kust, de [[Ardinnen]], of komme om de âlde slachfjilden fan de [[Earste Wrâldkriich]] te sjen. [[BYP]] per persoan is [[$]]36,200 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 1,1% lânbou, 24,5% yndustry en 74,4% tsjinsten. == Militêr == De Belgyske definsje hat in lânmacht, loftmacht en marine. Yn 2008 wienen der 2.407.128 Belgyske mannen fan tusken 16-49 jier wêrfan 1.973.167 fit binne foar ynset. Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 64,659. 1,3 % fan it BYP (2005) is ornearre foar militêre doelen. == Transport == Wichtichste havens binne Antwerpen, Gent, Luik en Zeebrugge. Brussel hat it grutste fleanfjild fan Belgje. De maksimum snelheid op de [[autodyk]] is 120 km/h.<br /> Belgje hat (2006):<br /> 119.079 km ferhurde dyk.<br /> 3.536 km spoardyk.<br /> 2.043 km farwetter. == Keppelings om utens == {{WikiwurdboekLyts|Belgje}} {{CommonsLyts|Belgium}} {{WikiatlasLyts|Belgium}} * [https://www.belgium.be/nl Federale webstee], belgium.be * [https://www.monarchie.be/nl Webstee fan de Belgyske monargy] * [https://statbel.fgov.be Nasjonaal Ynstitút foar de Statistyk], STATBEL * [https://topomapviewer.ngi.be/?l=nl&x=660666.00&y=606690.00&zoom=1&baselayer=ngi.cartoweb.topo.be Offisjele kaart van Belgje], TopoMapViewer * [https://www.meteo.be/nl/belgie Offisjele webstee fan it waar], KMI * [https://klimaatinfo.nl/klimaat/belgie/ Klimaat fan Belgje], Klimaatinfo {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{Belgje}} {{EU}} [[Kategory:Belgje| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Keninkryk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1830]] m76lrzlwg39p8gt5l9uokae4w9y8meu 0 3506 1240584 1240470 2026-09-12T05:47:38Z Kening Aldgilles 167 1240584 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = Magyarország | namme = Hongarije | flagge = Flag of Hungary.svg | wapen = Coat of Arms of Hungary.svg| lokaasje = LocationHungary.svg | motto = | folksliet = [[Isten, áldd meg a magyart]] | taal = [[Hongaarsk]] | haadstêd = [[Boedapest]] | steatsfoarm = Republyk | oerflak = 93.030 | pctwetter = 0,74 | ynwenners = 9.488.428 <small>(1 jan. 2026)</small> | teljier = 2026 | munt = Forint | muntkoade = HUF | tiidsone = +1 | feestdei = [[20 augustus]] | lânkoade = HUN | ynternet = .hu | tillefoan = 36 | }} '''Hongarije''' is in lân mei [[Boedapest]] as haadstêd en it [[Hongaarsk]] as offisjele taal.<ref name="EU">European Union, [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/hungary_en ''Hungary – EU country''], rieplachte 11 septimber 2026.</ref> De Hongaarske grûnwet bepaalt dat de namme fan it lân Hongarije is en dat de steatsfoarm in republyk is.<ref name="Grunwet">Hongaarsk Parlemint, [https://www.parlament.hu/documents/125505/138409/Fundamental%2Blaw/ ''The Fundamental Law of Hungary''].</ref> Hongarije is in parlemintêre republyk, dêr't de minister-presidint as haad fan it regear de útfierende macht útoefenet en de presidint as steatshaad benammen represintative taken hat.<ref name="EU" /> Op 1 jannewaris 2026 hie Hongarije neffens it Hongaarske Sintraal Buro foar de Statistyk (KSH) 9.488.428 ynwenners.<ref name="KSHpop">Központi Statisztikai Hivatal, [https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/hu/nep0037.html ''Népesség településtípus szerint, január 1.''], 26 juny 2026.</ref> Neffens de KSH hat it lân in oerflak fan 93.025 km²; op 1 jannewaris 2025 wie de befolkingstichtens 102,55 ynwenners de fjouwerkante kilometer.<ref name="KSHarea">Hungarian Central Statistical Office, [https://www.ksh.hu/stadat_files/fol/en/fol0006.html ''Area, settlements density, population density, 1 January 2025''].</ref> De muntienheid is de [[Hongaarske forint]] (HUF).<ref name="EU" /> Hongarije is sûnt 1 maaie 2004 lid fan de [[Jeropeeske Uny]] en sûnt 21 desimber 2007 ûnderdiel fan it [[Schengengebiet]].<ref name="EU" /> == Namme == De Fryske namme '''Hongarije''' heart ta in grutte groep Europeeske nammen foar it lân dy't úteinlik weromgeane op in âlde namme foar de Hongaren. Dy nammen wurde ornaris yn ferbân brocht mei de [[Onoguren]], in iere Turkske stammeferiening. De namme ''On-Ogur'' wurdt útlein as 'tsien stammen'.<ref name="BritannicaUralic">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Uralic-languages |title=Uralic languages |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-09-12}}</ref> De foarâlden fan de Hongaren kamen by harren trek nei it westen mei Turkske folken yn kontakt en waarden yn bûtenlânske boarnen mei nammen út dy tradysje oantsjut.<ref name="BritannicaUralic"/> Yn it midsiuwske Latyn komme foarmen as ''Ungri'', ''Hungri'' en letter ''Hungari'' foar.<ref name="DeVaanHongaren">{{Cite web |url=https://neerlandistiek.nl/2021/06/etymologica-hongaren-zijn-geen-tovenaren/ |title=Etymologica: Hongaren zijn geen tovenaren |last=De Vaan |first=Michiel |date=2021-06-07 |publisher=Neerlandistiek |access-date=2026-09-12}}</ref> De ''h'' oan it begjin fan ''Hungari'' wie net oarspronklik, mar waard nei alle gedachten tafoege trochdat de Hongaren yn midsiuwske boarnen mei de [[Hunnen]] yn ferbân brocht waarden.<ref name="DeVaanHongaren"/> Dy foarm mei ''h'' waard yn ferskate West-Europeeske talen oernommen en leit ek oan de basis fan de Fryske foarmen ''Hongaar'' en ''Hongarije''.<ref name="DeVaanHongaren"/> Yn oare talen bleau de âldere foarm sûnder ''h'' bewarre, lykas yn it Dútsk ''Ungar'' en ''Ungarn''.<ref name="DeVaanHongaren"/> De Hongaren sels brûke in oare namme. Yn it [[Hongaarsk]] hjit it lân '''Magyarország'', wylst de Hongaren harsels ''magyar'' neame.<ref name="TakacsName">{{Cite journal |last=Takács |first=Peter |title=Renaming States—A Case Study: Changing the Name of the Hungarian State in 2011. Its Background, Reasons, and Aftermath |journal=International Journal for the Semiotics of Law |volume=33 |year=2020 |pages=899–927 |doi=10.1007/s11196-020-09692-y}}</ref> It elemint ''ország'' betsjut 'lân' of 'steat'. De namme ''Magyarország'' stiet etymologysk los fan de West-Europeeske nammen fan it type ''Hongarije'' en ''Ungarn''.<ref name="BritannicaUralic"/><ref name="TakacsName"/> Yn it Frysk waard eartiids ek de tradisjonele namme '''it Ongerslân''' brûkt.<ref name="TaalbaasOngerslan">{{Cite web |url=https://taalbaas.blogspot.com/2010/11/wat-is-it-ongerslan.html |title=Wat is it Ongerslân? |date=2010-11-16 |publisher=Taalbaas |access-date=2026-09-12}}</ref> Dy foarm heart by deselde âldere nammetradysje sûnder de letter tafoege ''h'' en slút oan by Dútsk ''Ungarn'' en eardere Nederlânske foarmen as ''Honger'' en ''Onger'' foar in Hongaar.<ref name="DeVaanHongaren"/> De foarm hat in langere tradysje yn it skreaune Frysk. Sa komt ''Ongerlân'' foar yn in njoggentjinde-iuwske Fryske oersetting fan Gottfried August Bürgers ballade ''Lenore'', en wurdt ''it Ongerslân'' yn moderne Fryske wurdlisten en taalpublikaasjes as namme foar Hongarije neamd.<ref name="TaalbaasOngerslan"/> Yn in Fryske útjefte fan it frijheidsprivileezje dat Roomsk-kening [[Sigismund fan Lúksemboarch|Sigismund]] yn 1417 oan de Friezen joech, wurdt syn titel werjûn as „kening fan it Ongerslân, Dalmaasje, Kroäasje, ensfh.”<ref name="Vries1417">{{Cite book |last=Vries |first=Oebele |title=It frijheidsprivileezje út 1417 fan Roomsk-kening Sigismund foar de Friezen |year=2017 |publisher=Provinsje Fryslân |url=https://pure.knaw.nl/portal/files/5894803/It_Frijheidsprivileezje_foar_de_Friezen_t_1417.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> == Geografy en klimaat == It Hongaarske statistykburo berekkenet it oerflak fan Hongarije op 93.025 km².<ref name="KSHarea" /> Begjin 2025 wie de befolkingstichtens gemiddeld 102,55 ynwenners de fjouwerkante kilometer.<ref name="KSHarea" /> De [[Balatonmar]] is in grut binnenwetter yn it lân; it by it Europeesk Miljeu-agintskip registrearre gebiet Balaton hat in oerflak fan likernôch 595 km².<ref name="Balaton">European Environment Agency, [https://eunis.eea.europa.eu/sites/HUBF30002 ''Site factsheet for Balaton''].</ref> Foar de klimaatperioade 1991–2020 berekkene de Hongaarske meteorologyske tsjinst foar it hiele lân in gemiddelde jierstemperatuer fan 10,8 °C.<ref name="Temperatuer">HungaroMet, [https://www.met.hu/eghajlat/eghajlatvaltozas/megfigyelt_hazai_valtozasok/homerseklet_es_csapadektrendek/kozephomerseklet/index.php ''Éves és évszakos középhőmérsékletek változása''].</ref> Yn dyselde klimaatperioade wie de gemiddelde temperatuer yn 'e maitiid 11,2 °C, yn 'e simmer 20,8 °C, yn 'e hjerst 10,7 °C en yn 'e winter 0,4 °C.<ref name="Temperatuer" /> De gemiddelde jierlikse delslach leit neffens de klimaatnormalen fan 1991–2020 yn Hongarije yn 'e regel tusken 500 en 800 millimeter, al binne der regionale ferskillen.<ref name="Delslach">HungaroMet, [https://www.met.hu/en/eghajlat/magyarorszag_eghajlata/altalanos_eghajlati_jellemzes/csapadek/index.php ''Precipitation – General characteristics''].</ref> Yn it súdwesten en yn heger lizzende gebieten, benammen yn it Bükkberchtme, kin it jiergemiddelde boppe de 800 millimeter útkomme.<ref name="Delslach" /> It gebiet by de Zagyva, Tisza en Hármas-Kőrös heart yn 'e langjierrige gemiddelden ta de drûchste dielen fan it lân, mei jierliks omtrint 500 oant 550 millimeter delslach.<ref name="Delslach" /> Foar syn klimaatberekkeningen brûkt de meteorologyske tsjinst kwaliteitskontrolearre en homogenisearre gegevens.<ref>HungaroMet, ''Data and methods''.</ref> == Befolking == By de folkstelling fan 1 oktober 2022 telde Hongarije 9.603.634 ynwenners.<ref name="Folkstelling2022">Hungarian Central Statistical Office, [https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/results/final-data/publication/ ''Census 2022 – Main population characteristics''].</ref> Dat wiene 334.000 minder as by de foarige folkstelling yn 2011.<ref name="Folkstelling2022" /> It tal minsken fan 65 jier en âlder lei mei hast twa miljoen 42% heger as it tal bern ûnder de fyftjin jier.<ref name="Folkstelling2022" /> It ynwennertal wie op 1 jannewaris 2026 9.488.428.<ref name="KSHpop" /> Dêrfan wennen 1.675.777 yn Boedapest, 4.973.266 yn oare stêden en 2.839.385 yn doarpen.<ref name="KSHpop" /> Foar 1 jannewaris 2025 jout deselde KSH-rige noch in totaal fan 9.539.502 ynwenners.<ref name="KSHpop" /> By de folkstelling fan 2022 wiene de fragen oer etnyske of nasjonale bining frijwillich; 86% fan de befolking beantwurde dy.<ref name="Folkstelling2022" /> Op grûn fan etnyske bining, memmetaal en de taal dy't yn famylje- en freonerûnte brûkt waard, registrearre de KSH ûnder de respondinten 210.000 minsken dy't ta de Roma-mienskip hearden.<ref name="Folkstelling2022" /> Fierders waarden 143.000 minsken mei in Dútske bining, 30.000 Slowaken, 28.000 Roemenen en 25.000 Oekraïners registrearre.<ref name="Folkstelling2022" /> Yn 2022 wennen 218.000 bûtenlânske steatsboargers yn Hongarije, 52% mear as yn 2011.<ref name="Folkstelling2022" /> Fan dy bûtenlânske ynwenners kaam 76% út oare Jeropeeske lannen en 82.000 hiene de nasjonaliteit fan in buorlân fan Hongarije.<ref name="Folkstelling2022" /> Ek de fraach nei religieuze bining wie by de folkstelling fan 2022 frijwillich; 60% fan de befolking joech dêr antwurd op.<ref name="Folkstelling2022" /> Fan de respondinten joech 50%, likernôch 2,9 miljoen minsken, oan katolyk te wêzen; dêrfan wiene likernôch 2,6 miljoen roomsk-katolyk en 165.000 Gryksk-katolyk.<ref name="Folkstelling2022" /> Fan de respondinten joech 16% oan grifformeard te wêzen en 3,1% luthersk, wylst 27% oanjoech net-religieus te wêzen.<ref name="Folkstelling2022" /> == Skiednis == === Hongaarske lânyntocht en it midsiuwske keninkryk === De Hongaarske stammen kamen neffens it Hongaarsk Nasjonaal Museum yn 895 yn it [[Karpatebekken]] oan en setten har dêr benammen yn 'e leechlizzende gebieten nei wenjen.<ref name="Lanyntocht">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Age of Hungarian Conquest''.</ref> Yn de njoggende en tsiende iuw ûndernamen Hongaarske groepen militêre fjildtochten bûten it Karpatebekken, wylst fan 'e midden fan de tsiende iuw ôf in proses fan oanpassing oan de feroarjende politike omjouwing op gong kaam.<ref name="Lanyntocht" /> Om de millenniumwiksel hinne ûntstie it kristlike [[Keninkryk Hongarije]].<ref name="Lanyntocht" /> De earste trije iuwen fan it Keninkryk Hongarije, fan 1000 oant 1301, wurde ferbûn mei de [[Árpáden|Árpád-dynasty]].<ref name="Arpad">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Árpádian period''.</ref> [[Stefanus I fan Hongarije|Stefanus I]], dy't fan 1000 oant 1038 as kening regearre, wurdt troch it Hongaarsk Nasjonaal Museum beskreaun as de stifter fan it keninkryk.<ref name="Stefanus">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Collection B – Denarius of King Saint Stephen I''.</ref> By syn kroaning waard neffens it West-Jeropeeske denariusstelsel de earste Hongaarske keninklike munt útjûn.<ref name="Stefanus" /> De oergong nei it kristendom ferbûn it keninkryk mei de oare kristlike steaten fan Jeropa.<ref>Magyar Nemzeti Múzeum, ''History of Hungary Part I''.</ref> Yn de maitiid fan 1241 foelen Mongoalske legers ûnder lieding fan Batu Khan Hongarije fan ferskate kanten binnen.<ref name="Mongoalen">Magyar Elektronikus Könyvtár, ''The Mongol Invasion and Its Consequences''.</ref> De wichtichste Mongoalske legermacht fersloech it keninklike leger yn 'e delling fan de Sajó, wêrnei't kening [[Béla IV fan Hongarije|Béla IV]] mei it oerbleaune part fan syn troepen nei it westen útwykte.<ref name="Mongoalen" /> Ek Transsylvaanje waard troch ferskate Mongoalske legers ynfallen en ferskate stêden en delsettings waarden ferwoastge.<ref name="Mongoalen" /> Nei it fuortgean fan de Mongoalen waard ûnder Béla IV wurke oan de weropbou en de ferdigening fan it keninkryk.<ref name="Mongoalen" /> Yn de lettere Midsiuwen kaam it Keninkryk Hongarije hieltyd faker yn konflikt mei it [[Osmaanske Ryk]], dat him fierder útwreide.<ref name="Mohacs">Nemzeti Emlékhely és Kegyeleti Bizottság, [https://www.nekb.gov.hu/nemzeti-emlekhelyek/mohacs/mohacs-nemzeti-emlekhely ''Mohács, Nemzeti Emlékhely''].</ref> Sultan [[Süleyman I]] sette nei syn troansbestiging yn 1520 syn ekspânsje yn 'e rjochting fan Jeropa krêftiger fuort en foel yn 1521 de súdlike ferdigeningsliny fan it Hongaarske keninkryk oan.<ref name="Mohacs" /> Op 29 augustus 1526 waard it leger fan kening [[Loadewyk II fan Hongarije|Loadewyk II]] by de [[Slach by Mohács]] ferslein troch it leger fan Süleyman I.<ref name="Mohacs" /> De nederlaach by Mohács hie grutte gefolgen foar de fierdere politike ûntjouwing fan it Hongaarske keninkryk.<ref name="Mohacs" /> [[Ofbyld:Battle of Mohács.jpg|thumb|De Slach by Mohács.]] === Osmaanske en Habsburchske perioade === Nei Mohács gie de machtsstriid om it keninkryk troch, wylst de Osmaanske oanwêzigens yn Hongarije fierder útwreide.<ref name="Osmanen">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Várostromok és ostromtechnikák a török elleni határvédelemben'', 6 july 2021.</ref> Yn 1541 namen de Osmanen [[Boeda]] yn, wêrnei't de politike ferdieling fan it eardere keninkryk yn trije gebieten in mear bliuwend karakter krige.<ref name="Mohacs" /> It sintrale part fan Hongarije kaam ûnder Osmaansk bestjoer, de westlike en noardlike dielen foarmen it troch de [[Habsburchers]] regearre Keninklik Hongarije en yn it easten ûntjoech him it [[Prinsdom Transsylvaanje]].<ref name="Mohacs" /> Yn de sechstjinde en santjinde iuw ûntstie yn it grinsgebiet in stelsel fan fersterke plakken en festingen dêr't Osmaanske en Habsburchsk-Hongaarske troepen foarinoar oer stiene.<ref name="Osmanen" /> Nei de ynname fan Boeda fierden de Osmanen nije fjildtochten om it sintrale gebiet fan harren hearskippij te befeiligjen en namen se ferskate Hongaarske festingen yn.<ref name="Osmanen" /> Yn 1684 waard yn it ramt fan de Hillige Liga besocht Boeda werom te feroverjen, mar dy belegering mislearre.<ref name="Boeda1686">R. Várkonyi Ágnes, [https://nektar.oszk.hu/hu/manifestation/610894 ''Buda visszavívása, 1686''], Móra, 1984.</ref> Twa jier letter waard Boeda, nei in belegering fan 75 dagen, yn 1686 op de Osmanen weromferovere.<ref name="Boeda1686" /> De weromferovering makke diel út fan in bredere militêre weromkringing fan it Osmaanske Ryk út it grutste part fan it eardere Keninkryk Hongarije.<ref name="Macartney">C. A. Macartney, ''Hungary: A Short History''.</ref> By de Frede fan Karlowitz fan 1699 joech it Osmaanske Ryk it grutste part fan syn Hongaarske gebieten op.<ref name="Macartney" /> === Revolúsje fan 1848 en Eastenryk-Hongarije === Yn de earste helte fan de njoggentjinde iuw ûntstie yn Hongarije in herfoarmingsbeweging dy't politike en ekonomyske feroaringen en de ûntwikkeling fan de Hongaarske taal en kultuer neistribbe.<ref name="Szeged">University of Szeged, [https://www.med.u-szeged.hu/kulfoldi-hallgatok/brief-history-of-hungary-150518/brief-history-of-hungary-2026-01-14 ''Brief History of Hungary''].</ref> Op 15 maart 1848 briek yn Pest in revolúsje út, dy't ûnderdiel wie fan de bredere revolúsjegolf fan 1848 yn Jeropa.<ref name="Revolúsje1848">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Az 1848–49-es forradalom és szabadságharc kora''.</ref> It plein foar it Hongaarsk Nasjonaal Museum wie dy deis ien fan de wichtichste gearkomstplakken fan de revolúsjonêren.<ref name="Revolúsje1848" /> As gefolch fan de revolúsje kaam ûnder minister-presidint [[Lajos Batthyány]] in ferantwurdlik Hongaarsk regear ta stân.<ref name="Aprilwetten">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/szszbml/hirek/a_haza_mely_csak_most_nyert_szabadsagaval_felvirulando_vala_veszelyben_van_az_1848 ''„A haza, mely csak most nyert szabadságával felvirulandó vala, veszélyben van.” Az 1848–1849-es forradalom és szabadságharc emlékére''], 14 maart 2025.</ref> Kening Ferdinand V bekrachtige op 11 april 1848 de saneamde Aprilwetten.<ref name="Aprilwetten" /> Dy wetten brochten wichtige politike, bestjoerlike en maatskiplike feroaringen en setten ûnder oare útein mei it ôfskaffen fan it liifeigenskip en de privileezjes fan de adel.<ref name="Aprilwetten" /> De ferhâlding mei it Habsburchske hof waard yn 'e rin fan 1848 hieltyd minder en de politike krisis groeide út ta in wapene konflikt.<ref name="Aprilwetten" /> Yn april 1849 behellen de Hongaarske troepen yn de maitiidskampanje ferskate militêre súksessen tsjin it keizerlike leger.<ref>Magyar Nemzeti Levéltár, ''Kossuth Windisch-Grätz ágyában'', 13 jannewaris 2015.</ref> Op 14 april 1849 ferklearre it parlemint yn Debrecen Hongarije ûnôfhinklik, ferklearre it it Hûs Habsburch-Lotharingen ôfset en keas it [[Lajos Kossuth]] ta gûverneur-presidint.<ref>Magyar Nemzeti Levéltár, ''A Függetlenségi Nyilatkozat'', 16 april 2013.</ref> It Habsburchske regear frege dêrnei militêre stipe fan it [[Russyske Keizerryk]].<ref name="Russysk1849">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/jnszml/hirek/torlesre_itelt_sorok_a_szabadsagharc_korabol ''Törlésre ítélt sorok a szabadságharc korából''].</ref> Russyske troepen foelen yn 'e simmer fan 1849 Hongarije binnen en stipe de Habsburchske legers tsjin de Hongaarske revolúsjonêre troepen.<ref name="Russysk1849" /> Op 13 augustus 1849 lei it leger fan [[Artúr Görgei]] by Világos de wapens foar de Russyske troepen del.<ref name="Arad">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/nml/az_aradi_vertanuk_emlekere ''Az aradi vértanúk emlékére''].</ref> Nei de nederlaach folgen represailles; op 6 oktober 1849 waarden yn Arad trettjin ofsieren fan it Hongaarske leger terjochtsteld en waard yn Pest ek de eardere minister-presidint Batthyány terjochtsteld.<ref name="Arad" /> Nei in perioade fan Habsburchsk absolutistysk bestjoer waard yn 1867 in kompromis sletten tusken it Habsburchske hof en de Hongaarske politike elite.<ref name="Kompromis">[https://mek.oszk.hu/02100/02185/html/3.html ''A polgárosodás fél évszázada (1867–1914)''], Magyar Elektronikus Könyvtár.</ref> It kompromis brocht yn Hongarije de grûnwetlike bestjoersfoarmen werom en regele de ferhâlding tusken de beide dielen fan de Habsburchske monargy op 'e nij.<ref name="Kompromis" /> Op 8 juny 1867 waard [[Frans Joazef I fan Eastenryk|Frans Joazef]] yn Boeda as kening fan Hongarije kroane.<ref name="Kompromis" /> De steat dy't út it kompromis fuortkaam, stiet bekend as [[Eastenryk-Hongarije]] en bleau bestean oant de ein fan de Earste Wrâldoarloch yn 1918.<ref>Leslie C. Tihany, ''The Austro-Hungarian Compromise, 1867–1918: A Half Century of Diagnosis; Fifty Years of Post-Mortem'', ''Central European History'', Cambridge University Press.</ref> === Earste Wrâldoarloch en Trianon === Nei it ynstoarten fan de Eastenryksk-Hongaarske monargy waard op 16 novimber 1918 yn Hongarije in republyk útroppen.<ref name="USHistory">Office of the Historian, U.S. Department of State, ''Hungary''.</ref> Yn maart 1919 waard de Hongaarske Riederepublyk útroppen, dy't oant augustus fan dat jier bestie.<ref name="Horthy">Catherine Horel, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/horthy-miklos/ ''Horthy, Miklós''], ''1914-1918 Online. International Encyclopedia of the First World War'', 22 maart 2016.</ref> Op 23 maart 1920 waard Hongarije op 'e nij ta in keninkryk útroppen, hoewol't de troan leech bleau.<ref name="USHistory" /> [[Miklós Horthy]] waard regint fan it keninkryk.<ref name="Horthy" /> Op 4 juny 1920 waard it [[Ferdrach fan Trianon]] ûndertekene, dat de grinzen fan Hongarije nei de Earste Wrâldoarloch fêstlei.<ref name="Trianon">Miklós Zeidler, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/trianon-treaty-of/ ''Trianon, Treaty of''], ''1914-1918 Online. International Encyclopedia of the First World War'', 8 oktober 2014.</ref> As it histoaryske Keninkryk Hongarije sûnder it autonome Kroaasje as ferlikingsbasis nommen wurdt, kromp it grûngebiet fan 282.870 km² foar de oarloch ta 92.963 km² yn it Hongarije fan Trianon.<ref name="Trianon" /> Yn dyselde berekkening naam it ynwennertal ôf fan 18.264.533 ta 7.615.117.<ref name="Trianon" /> Yn de ôfstiene gebieten wennen neffens de folkstellingsgegevens fan 1910 mear as 3,2 miljoen minsken dy't it Hongaarsk as memmetaal opjûn hiene.<ref name="Trianon" /> De grutste ôfstiene gebieten foelen ta oan Roemeenje, Tsjechoslowakije en it Keninkryk fan Serven, Kroaten en Slovenen.<ref name="Trianon" /> === Horthytiid, Twadde Wrâldoarloch en de Holocaust === Yn de perioade ûnder regint Horthy naam it Hongaarske regear ferskate anty-Joadske wetten oan.<ref name="Holocaust">United States Holocaust Memorial Museum, [https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-holocaust-in-hungary ''The Holocaust in Hungary''].</ref> It US Holocaust Memorial Museum pleatst de earste faze fan de Holocaust yn Hongarije yn 'e perioade fan om 1938 oant de Dútske besetting yn maart 1944 en stelt dat de Hongaarske oerheid yn dy perioade op eigen inisjatyf anty-Joadske wetten en maatregels trochfierde.<ref name="Holocaust" /> Hongarije sleat him op 20 novimber 1940 oan by it Tripartite Pact en waard dêrmei formeel in bûnsgenoat fan Nazy-Dútslân en de oare Asmachten.<ref>United States Holocaust Memorial Museum, ''Axis Powers and the Holocaust''.</ref> Yn 1941 naam Hongarije diel oan de oarloch tsjin de Sovjet-Uny.<ref>Ignác Romsics, "Hungary", yn David Stahel (red.), ''Joining Hitler's Crusade: European Nations and the Invasion of the Soviet Union, 1941'', Cambridge University Press, 2017, s. 79–106.</ref> Op 19 maart 1944 waard Hongarije troch Nazy-Dútslân militêr beset.<ref name="DutskeBesetting">United States Holocaust Memorial Museum, ''German Troops Occupy Hungary''.</ref> Horthy bleau ynearsten regint, mar ûnder Dútske druk waard minister-presidint Miklós Kállay ferfongen troch de pro-Dútske Döme Sztójay.<ref name="Holocaust" /> Under Sztójay wurke it Hongaarske regear mei de Dútske besettingsmacht gear en waarden nije anty-Joadske maatregels ynfierd.<ref name="Holocaust" /> Fan 15 maaie oant 9 july 1944 waarden likernôch 437.000 Joaden yn 147 treinen út Hongarije deportearre.<ref name="Holocaust" /> De deportaasjes waarden organisearre troch Dútske deportaasje-eksperts yn gearwurking mei Hongaarske gendarmes en oare Hongaarske autoriteiten.<ref name="Holocaust" /> Likernôch 420.000 deportearren waarden nei [[Auschwitz-Birkenau]] brocht.<ref name="Holocaust" /> Fan harren waarden likernôch 100.000 foar twangarbeid selektearre en omtrint 330.000 nei oankomst yn 'e gaskeamers fermoarde.<ref name="Holocaust" /> Horthy besocht op 15 oktober 1944 de striid tsjin de Sovjet-Uny te beëinigjen, mar de Dútsers en Hongaarske kollaborateurs namen de kontrôle oer.<ref name="Holocaust" /> Horthy waard ûnder Dútske druk oan 'e kant set en [[Ferenc Szálasi]], lieder fan de faksistyske en radikaal antysemityske Pylkkrúspartij, kaam oan it haad fan in nij regear.<ref name="Holocaust" /> Under it Pylkkrúsbestjoer gie de ferfolging en moard op de Joaden dy't noch yn Hongarije wiene troch.<ref name="Holocaust" /> Yn de winter fan 1944–1945 waard Boedapest troch it Sovjetleger omsingele en belegere.<ref name="Holocaust" /> Sovjettroepen feroveren Boedapest yn febrewaris 1945 en hiene yn april 1945 hiel Hongarije ynnommen.<ref name="Holocaust" /> It US Holocaust Memorial Museum skat dat fan de likernôch 825.000 Joaden dy't yn de Twadde Wrâldoarloch ûnder Hongaarsk gesach libben, sa'n 550.000 yn de Holocaust fermoarde waarden.<ref name="Holocaust" /> === Kommunistysk bewâld en de revolúsje fan 1956 === Nei de Twadde Wrâldoarloch bleau Hongarije ûnder militêre ynfloed fan de Sovjet-Uny.<ref name="FRUS1947">Office of the Historian, U.S. Department of State, ''Foreign Relations of the United States, 1947 – Hungary''.</ref> By de parlemintsferkiezings fan novimber 1945 krige de Partij fan Lytse Lânbesitters 57% fan de stimmen, wylst de Sosjaaldemokraten en de Kommunistyske Partij elk 17% behellen.<ref name="FRUS1947" /> Yn de folgjende jierren naam de kommunistyske ynfloed op de steat ta; de Sovjet-besettingsmacht spile dêr in wichtige rol by.<ref name="FRUS1947" /> It Hongaarske Nasjonaal Argyf datearret de kommunistysk-sosjalistyske diktatuer fan 1948 oant 1989.<ref name="Omkear">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/ol/virtualis_kiallitas/a_rendszervaltas_evei_magyarorszagon ''A rendszerváltás évei Magyarországon''].</ref> Hongarije waard yn 1955 lid fan it [[Warsjaupakt]].<ref name="NATO">NATO, ''Hungary and NATO''.</ref> Yn oktober 1956 ûntstie yn Boedapest in opstân tsjin it kommunistyske bestjoer en de Sovjet-oanwêzigens.<ref name="NATO" /> [[Imre Nagy]] kaam as minister-presidint oan it haad fan in regear dat ûnder mear de werynfiering fan in mearpartijestelsel oankundige.<ref name="FRUS1956">Office of the Historian, U.S. Department of State, ''Foreign Relations of the United States, 1955–1957 – Hungary, Editorial Note of 30 October 1956''.</ref> Nagy ferklearre Hongarije neutraal en kundige de úttreding út it Warsjaupakt oan.<ref name="NATO" /> [[Ofbyld:Flag of Hungary (1956 revolution).svg|thumb|Flagge fan de Hongaarske Revolúsje fan 1956.]] Op 4 novimber 1956 foelen Sovjettroepen Hongarije op grutte skaal oan en waard de revolúsje militêr ûnderdrukt.<ref name="Revolúsje1956">National Security Archive, ''The 1956 Hungarian Revolution'', 4 novimber 2002.</ref> Nagy socht taflecht yn de Joegoslavyske ambassade, waard letter arrestearre en nei in proses yn 1958 terjochtsteld.<ref name="Revolúsje1956" /> Nei de ûnderdrukking fan de revolúsje waard [[János Kádár]] mei Sovjetstipe de sintrale figuer fan it nije Hongaarske bestjoer.<ref name="Revolúsje1956" /> Neffens it Hongaarske Nasjonaal Argyf bleau it troch Kádár liede politike systeem nei 1956 noch mear as trije desennia bestean.<ref name="Omkear" /> === Demokratyske omkear en Jeropeeske yntegraasje === Yn de jierren tachtich waarden de ekonomyske en politike problemen fan it kommunistyske systeem hieltyd sichtberder en kamen der mear ûnôfhinklike boargerlike en politike organisaasjes.<ref name="Omkear" /> Yn 1987 waard it Hongaarsk Demokratysk Foarum oprjochte en fan 1988 ôf waarden mear iepenbiere opposysjegearkomsten holden.<ref name="Omkear" /> It Hongaarske Nasjonaal Argyf beskriuwt de jierren 1989–1990 as de ein fan it besteande sosjalistyske systeem en it begjin fan in parlemintêre demokrasy op grûn fan in mearpartijestelsel.<ref name="Omkear" /> Nei de ein fan it kommunistyske tiidrek rjochte Hongarije syn bûtenlânsk belied op yntegraasje yn westerske politike en feilichheidsorganisaasjes.<ref name="NATO" /> Op 12 maart 1999 waard Hongarije tegearre mei Tsjechië en Poalen lid fan de [[NATO]].<ref name="NATO" /> Op 1 maaie 2004 waard Hongarije lid fan de Jeropeeske Uny.<ref name="EU" /> Op 21 desimber 2007 waard it lân ûnderdiel fan it Schengengebiet.<ref name="EU" /> === Ienentweintichste iuw === By de parlemintsferkiezings fan 2010 krige Fidesz 263 fan de doe 386 sitten yn it parlemint.<ref name="Ferkiezings">Országgyűlés, ''Parlemintsferkiezings en mandaatferdieling''.</ref> By de ferkiezings fan 2014 en 2018 helle Fidesz-KDNP beide kearen 133 fan de 199 sitten.<ref name="Ferkiezings" /> Yn 2022 krige de alliânsje 135 fan de 199 sitten.<ref>Nemzeti Választási Iroda, ''Országgyűlési képviselők választása 2022 – Országgyűlés összetétele''.</ref> By de parlemintsferkiezings fan 12 april 2026 behelle de partij TISZA 141 fan de 199 sitten, tsjin 52 foar Fidesz-KDNP en seis foar Mi Hazánk.<ref name="NVI2026">Nemzeti Választási Iroda, [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026?filter=orszagos ''Országgyűlési képviselők választása 2026''].</ref> Op 9 maaie 2026 keas it nije parlemint TISZA-foarsitter [[Péter Magyar]] ta minister-presidint.<ref name="Magyar">Magyarország Kormánya, [https://kormany.hu/hirek/magyar-peter-magyarorszag-miniszterelnoke ''Magyar Péter Magyarország miniszterelnöke''], 9 maaie 2026.</ref> == Steatsynrjochting en polityk == [[Ofbyld:Hungarian Parliament Building 2023-9.jpg|thumb|It parlemintsgebou yn Boedapest.]] De Hongaarske grûnwet bepaalt dat Hongarije in republyk is en dat de publike macht fan it folk útgiet.<ref name="Grunwet" /> Dy macht wurdt neffens deselde grûnwet útoefene troch keazen fertsjintwurdigers en, yn útsûnderlike gefallen, streekrjocht troch it folk.<ref name="Grunwet" /> De grûnwet leit fierders it prinsipe fan de skieding fan machten fêst.<ref name="Grunwet" /> De Jeropeeske Uny omskriuwt Hongarije as in parlemintêre republyk.<ref name="EU" /> De minister-presidint is it haad fan it regear en oefenet de útfierende macht út, wylst de presidint it steatshaad is en benammen represintative funksjes hat.<ref name="EU" /> Bestjoerlik is it lân ferdield yn 19 komitaten, de haadstêd Boedapest en 25 stêden mei foech op komitaatsnivo.<ref name="EU" /> By de parlemintsferkiezings fan 12 april 2026 wiene 199 sitten yn it parlemint te ferdielen.<ref name="NVI2026" /> TISZA behelle 141 sitten, wêrfan 96 yn yndividuele kiesdistrikten en 45 fia de lanlike list.<ref name="NVI2026" /> Fidesz-KDNP krige 52 sitten, wêrfan 10 yn yndividuele kiesdistrikten en 42 fia de lanlike list, en Mi Hazánk krige seis sitten fia de lanlike list.<ref name="NVI2026" /> By de lanlike partijlistestimming helle TISZA 3.385.890 stimmen, oftewol 53,18% fan de jildige listestimmen.<ref name="NVIlist">Nemzeti Választási Iroda, [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026/orszagos-listak?filter=orszagos-eredmenyek&tab=partlistak ''Országos listák – Országgyűlési képviselők választása 2026''].</ref> Fidesz-KDNP helle 2.458.337 stimmen, oftewol 38,61%, en Mi Hazánk 358.372 stimmen, oftewol 5,63%.<ref name="NVIlist" /> As de kiesberjochtigen dy't per brief stimme mochten ek meirekkene wurde, wie de totale opkomst 78,99%.<ref name="NVI2026" /> Op 9 maaie 2026 keas it nije parlemint Péter Magyar ta minister-presidint.<ref name="Magyar" /> [[András Baka]] waard op 11 augustus 2026 troch it parlemint ta presidint keazen.<ref name="Baka">Sándor-palota, ''Baka András Magyarország új köztársasági elnöke'', 11 augustus 2026.</ref> Hy naam op 19 augustus 2026 it amt oer.<ref name="BakaAmt">Sándor-palota, ''A Sándor-palota közleménye dr. Baka András köztársasági elnök hivatalba lépéséről'', 19 augustus 2026.</ref> == Ekonomy en munt == De Hongaarske forint, mei de ynternasjonale falutakoade HUF, is de muntienheid fan Hongarije.<ref name="EU" /> Hongarije makket gjin diel út fan de eurosône; de forint docht net mei oan it Europeeske wikselkoersmeganisme ERM II.<ref name="Euro">European Commission, [https://economy-finance.ec.europa.eu/euro/eu-countries-and-euro/hungary-and-euro_en ''Hungary and the euro''].</ref> Der is gjin datum fêststeld foar de ynfiering fan de euro yn Hongarije.<ref name="Euro" /> Neffens de Jeropeeske Uny bedroech it bruto binnenlânsk produkt per ynwenner yn Hongarije yn 2023 €29.400, tsjin €38.100 foar de Jeropeeske Uny as gehiel.<ref name="EU" /> Yn it konverginsjerapport fan juny 2026 beoardiele de Europeeske Kommisje oft Hongarije en de oare EU-lidsteaten dy't de euro noch net ynfierd hawwe, oan de betingsten foar oergong op de mienskiplike munt foldiene.<ref>European Commission, [https://economy-finance.ec.europa.eu/publications/convergence-report-2026_en ''Convergence Report 2026''], 24 juny 2026.</ref> == Ynternasjonale organisaasjes == Hongarije waard op 6 novimber 1990 lid fan de [[Ried fan Europa]].<ref name="CoE">Council of Europe, [https://www.coe.int/en/web/portal/hungary ''Hungary – Member state''].</ref> Op 7 maaie 1996 waard it lân lid fan de [[Organisaasje foar Ekonomyske Gearwurking en Untwikkeling]] (OECD).<ref name="OECD">OECD, [https://www.oecd.org/en/countries/hungary.html ''Hungary and the OECD''].</ref> Hongarije wie dêrmei it 27e lidlân fan de organisaasje.<ref name="OECD" /> Op 12 maart 1999 waard Hongarije lid fan de NATO.<ref name="NATO" /> Op 1 maaie 2004 waard it lân lid fan de Jeropeeske Uny en yn desimber 2007 fan it Schengengebiet.<ref name="EU" /> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} {{EU}} [[Kategory:Hongarije| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Balkan]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 895]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1526]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1918]] [[Kategory:Republyk]] 4j66h5k6rte3f5gx14dkss0jmc8o6vf 1240585 1240584 2026-09-12T05:48:35Z Kening Aldgilles 167 /* Namme */ 1240585 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = Magyarország | namme = Hongarije | flagge = Flag of Hungary.svg | wapen = Coat of Arms of Hungary.svg| lokaasje = LocationHungary.svg | motto = | folksliet = [[Isten, áldd meg a magyart]] | taal = [[Hongaarsk]] | haadstêd = [[Boedapest]] | steatsfoarm = Republyk | oerflak = 93.030 | pctwetter = 0,74 | ynwenners = 9.488.428 <small>(1 jan. 2026)</small> | teljier = 2026 | munt = Forint | muntkoade = HUF | tiidsone = +1 | feestdei = [[20 augustus]] | lânkoade = HUN | ynternet = .hu | tillefoan = 36 | }} '''Hongarije''' is in lân mei [[Boedapest]] as haadstêd en it [[Hongaarsk]] as offisjele taal.<ref name="EU">European Union, [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/hungary_en ''Hungary – EU country''], rieplachte 11 septimber 2026.</ref> De Hongaarske grûnwet bepaalt dat de namme fan it lân Hongarije is en dat de steatsfoarm in republyk is.<ref name="Grunwet">Hongaarsk Parlemint, [https://www.parlament.hu/documents/125505/138409/Fundamental%2Blaw/ ''The Fundamental Law of Hungary''].</ref> Hongarije is in parlemintêre republyk, dêr't de minister-presidint as haad fan it regear de útfierende macht útoefenet en de presidint as steatshaad benammen represintative taken hat.<ref name="EU" /> Op 1 jannewaris 2026 hie Hongarije neffens it Hongaarske Sintraal Buro foar de Statistyk (KSH) 9.488.428 ynwenners.<ref name="KSHpop">Központi Statisztikai Hivatal, [https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/hu/nep0037.html ''Népesség településtípus szerint, január 1.''], 26 juny 2026.</ref> Neffens de KSH hat it lân in oerflak fan 93.025 km²; op 1 jannewaris 2025 wie de befolkingstichtens 102,55 ynwenners de fjouwerkante kilometer.<ref name="KSHarea">Hungarian Central Statistical Office, [https://www.ksh.hu/stadat_files/fol/en/fol0006.html ''Area, settlements density, population density, 1 January 2025''].</ref> De muntienheid is de [[Hongaarske forint]] (HUF).<ref name="EU" /> Hongarije is sûnt 1 maaie 2004 lid fan de [[Jeropeeske Uny]] en sûnt 21 desimber 2007 ûnderdiel fan it [[Schengengebiet]].<ref name="EU" /> == Namme == De Fryske namme '''Hongarije''' heart ta in grutte groep Europeeske nammen foar it lân dy't úteinlik weromgeane op in âlde namme foar de Hongaren. Dy nammen wurde ornaris yn ferbân brocht mei de [[Onoguren]], in iere Turkske stammeferiening. De namme ''On-Ogur'' wurdt útlein as 'tsien stammen'.<ref name="BritannicaUralic">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Uralic-languages |title=Uralic languages |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-09-12}}</ref> De foarâlden fan de Hongaren kamen by harren trek nei it westen mei Turkske folken yn kontakt en waarden yn bûtenlânske boarnen mei nammen út dy tradysje oantsjut.<ref name="BritannicaUralic"/> Yn it midsiuwske Latyn komme foarmen as ''Ungri'', ''Hungri'' en letter ''Hungari'' foar.<ref name="DeVaanHongaren">{{Cite web |url=https://neerlandistiek.nl/2021/06/etymologica-hongaren-zijn-geen-tovenaren/ |title=Etymologica: Hongaren zijn geen tovenaren |last=De Vaan |first=Michiel |date=2021-06-07 |publisher=Neerlandistiek |access-date=2026-09-12}}</ref> De ''h'' oan it begjin fan ''Hungari'' wie net oarspronklik, mar waard nei alle gedachten tafoege trochdat de Hongaren yn midsiuwske boarnen mei de [[Hunnen]] yn ferbân brocht waarden.<ref name="DeVaanHongaren"/> Dy foarm mei ''h'' waard yn ferskate West-Europeeske talen oernommen en leit ek oan de basis fan de Fryske foarmen ''Hongaar'' en ''Hongarije''.<ref name="DeVaanHongaren"/> Yn oare talen bleau de âldere foarm sûnder ''h'' bewarre, lykas yn it Dútsk ''Ungar'' en ''Ungarn''.<ref name="DeVaanHongaren"/> De Hongaren sels brûke in oare namme. Yn it [[Hongaarsk]] hjit it lân '''Magyarország'', wylst de Hongaren harsels ''magyar'' neame.<ref name="TakacsName">{{Cite journal |last=Takács |first=Peter |title=Renaming States—A Case Study: Changing the Name of the Hungarian State in 2011. Its Background, Reasons, and Aftermath |journal=International Journal for the Semiotics of Law |volume=33 |year=2020 |pages=899–927 |doi=10.1007/s11196-020-09692-y}}</ref> It elemint ''ország'' betsjut 'lân' of 'steat'. De namme ''Magyarország'' stiet etymologysk los fan de West-Europeeske nammen fan it type ''Hongarije'' en ''Ungarn''.<ref name="BritannicaUralic"/><ref name="TakacsName"/> Yn it Frysk waard eartiids ek de tradysjonele namme '''it Ongerslân''' brûkt.<ref name="TaalbaasOngerslan">{{Cite web |url=https://taalbaas.blogspot.com/2010/11/wat-is-it-ongerslan.html |title=Wat is it Ongerslân? |date=2010-11-16 |publisher=Taalbaas |access-date=2026-09-12}}</ref> Dy foarm heart by deselde âldere nammetradysje sûnder de letter tafoege ''h'' en slút oan by Dútsk ''Ungarn'' en eardere Nederlânske foarmen as ''Honger'' en ''Onger'' foar in Hongaar.<ref name="DeVaanHongaren"/> De foarm hat in langere tradysje yn it skreaune Frysk. Sa komt ''Ongerlân'' foar yn in njoggentjinde-iuwske Fryske oersetting fan Gottfried August Bürgers ballade ''Lenore'' en wurdt ''it Ongerslân'' yn moderne Fryske wurdlisten en taalpublikaasjes as namme foar Hongarije neamd.<ref name="TaalbaasOngerslan"/> Yn in Fryske útjefte fan it frijheidsprivileezje dat Roomsk-kening [[Sigismund fan Lúksemboarch|Sigismund]] yn 1417 oan de Friezen joech, wurdt syn titel werjûn as „kening fan it Ongerslân, Dalmaasje, Kroäasje, ensfh.”<ref name="Vries1417">{{Cite book |last=Vries |first=Oebele |title=It frijheidsprivileezje út 1417 fan Roomsk-kening Sigismund foar de Friezen |year=2017 |publisher=Provinsje Fryslân |url=https://pure.knaw.nl/portal/files/5894803/It_Frijheidsprivileezje_foar_de_Friezen_t_1417.pdf |access-date=2026-09-12}}</ref> == Geografy en klimaat == It Hongaarske statistykburo berekkenet it oerflak fan Hongarije op 93.025 km².<ref name="KSHarea" /> Begjin 2025 wie de befolkingstichtens gemiddeld 102,55 ynwenners de fjouwerkante kilometer.<ref name="KSHarea" /> De [[Balatonmar]] is in grut binnenwetter yn it lân; it by it Europeesk Miljeu-agintskip registrearre gebiet Balaton hat in oerflak fan likernôch 595 km².<ref name="Balaton">European Environment Agency, [https://eunis.eea.europa.eu/sites/HUBF30002 ''Site factsheet for Balaton''].</ref> Foar de klimaatperioade 1991–2020 berekkene de Hongaarske meteorologyske tsjinst foar it hiele lân in gemiddelde jierstemperatuer fan 10,8 °C.<ref name="Temperatuer">HungaroMet, [https://www.met.hu/eghajlat/eghajlatvaltozas/megfigyelt_hazai_valtozasok/homerseklet_es_csapadektrendek/kozephomerseklet/index.php ''Éves és évszakos középhőmérsékletek változása''].</ref> Yn dyselde klimaatperioade wie de gemiddelde temperatuer yn 'e maitiid 11,2 °C, yn 'e simmer 20,8 °C, yn 'e hjerst 10,7 °C en yn 'e winter 0,4 °C.<ref name="Temperatuer" /> De gemiddelde jierlikse delslach leit neffens de klimaatnormalen fan 1991–2020 yn Hongarije yn 'e regel tusken 500 en 800 millimeter, al binne der regionale ferskillen.<ref name="Delslach">HungaroMet, [https://www.met.hu/en/eghajlat/magyarorszag_eghajlata/altalanos_eghajlati_jellemzes/csapadek/index.php ''Precipitation – General characteristics''].</ref> Yn it súdwesten en yn heger lizzende gebieten, benammen yn it Bükkberchtme, kin it jiergemiddelde boppe de 800 millimeter útkomme.<ref name="Delslach" /> It gebiet by de Zagyva, Tisza en Hármas-Kőrös heart yn 'e langjierrige gemiddelden ta de drûchste dielen fan it lân, mei jierliks omtrint 500 oant 550 millimeter delslach.<ref name="Delslach" /> Foar syn klimaatberekkeningen brûkt de meteorologyske tsjinst kwaliteitskontrolearre en homogenisearre gegevens.<ref>HungaroMet, ''Data and methods''.</ref> == Befolking == By de folkstelling fan 1 oktober 2022 telde Hongarije 9.603.634 ynwenners.<ref name="Folkstelling2022">Hungarian Central Statistical Office, [https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/results/final-data/publication/ ''Census 2022 – Main population characteristics''].</ref> Dat wiene 334.000 minder as by de foarige folkstelling yn 2011.<ref name="Folkstelling2022" /> It tal minsken fan 65 jier en âlder lei mei hast twa miljoen 42% heger as it tal bern ûnder de fyftjin jier.<ref name="Folkstelling2022" /> It ynwennertal wie op 1 jannewaris 2026 9.488.428.<ref name="KSHpop" /> Dêrfan wennen 1.675.777 yn Boedapest, 4.973.266 yn oare stêden en 2.839.385 yn doarpen.<ref name="KSHpop" /> Foar 1 jannewaris 2025 jout deselde KSH-rige noch in totaal fan 9.539.502 ynwenners.<ref name="KSHpop" /> By de folkstelling fan 2022 wiene de fragen oer etnyske of nasjonale bining frijwillich; 86% fan de befolking beantwurde dy.<ref name="Folkstelling2022" /> Op grûn fan etnyske bining, memmetaal en de taal dy't yn famylje- en freonerûnte brûkt waard, registrearre de KSH ûnder de respondinten 210.000 minsken dy't ta de Roma-mienskip hearden.<ref name="Folkstelling2022" /> Fierders waarden 143.000 minsken mei in Dútske bining, 30.000 Slowaken, 28.000 Roemenen en 25.000 Oekraïners registrearre.<ref name="Folkstelling2022" /> Yn 2022 wennen 218.000 bûtenlânske steatsboargers yn Hongarije, 52% mear as yn 2011.<ref name="Folkstelling2022" /> Fan dy bûtenlânske ynwenners kaam 76% út oare Jeropeeske lannen en 82.000 hiene de nasjonaliteit fan in buorlân fan Hongarije.<ref name="Folkstelling2022" /> Ek de fraach nei religieuze bining wie by de folkstelling fan 2022 frijwillich; 60% fan de befolking joech dêr antwurd op.<ref name="Folkstelling2022" /> Fan de respondinten joech 50%, likernôch 2,9 miljoen minsken, oan katolyk te wêzen; dêrfan wiene likernôch 2,6 miljoen roomsk-katolyk en 165.000 Gryksk-katolyk.<ref name="Folkstelling2022" /> Fan de respondinten joech 16% oan grifformeard te wêzen en 3,1% luthersk, wylst 27% oanjoech net-religieus te wêzen.<ref name="Folkstelling2022" /> == Skiednis == === Hongaarske lânyntocht en it midsiuwske keninkryk === De Hongaarske stammen kamen neffens it Hongaarsk Nasjonaal Museum yn 895 yn it [[Karpatebekken]] oan en setten har dêr benammen yn 'e leechlizzende gebieten nei wenjen.<ref name="Lanyntocht">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Age of Hungarian Conquest''.</ref> Yn de njoggende en tsiende iuw ûndernamen Hongaarske groepen militêre fjildtochten bûten it Karpatebekken, wylst fan 'e midden fan de tsiende iuw ôf in proses fan oanpassing oan de feroarjende politike omjouwing op gong kaam.<ref name="Lanyntocht" /> Om de millenniumwiksel hinne ûntstie it kristlike [[Keninkryk Hongarije]].<ref name="Lanyntocht" /> De earste trije iuwen fan it Keninkryk Hongarije, fan 1000 oant 1301, wurde ferbûn mei de [[Árpáden|Árpád-dynasty]].<ref name="Arpad">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Árpádian period''.</ref> [[Stefanus I fan Hongarije|Stefanus I]], dy't fan 1000 oant 1038 as kening regearre, wurdt troch it Hongaarsk Nasjonaal Museum beskreaun as de stifter fan it keninkryk.<ref name="Stefanus">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Collection B – Denarius of King Saint Stephen I''.</ref> By syn kroaning waard neffens it West-Jeropeeske denariusstelsel de earste Hongaarske keninklike munt útjûn.<ref name="Stefanus" /> De oergong nei it kristendom ferbûn it keninkryk mei de oare kristlike steaten fan Jeropa.<ref>Magyar Nemzeti Múzeum, ''History of Hungary Part I''.</ref> Yn de maitiid fan 1241 foelen Mongoalske legers ûnder lieding fan Batu Khan Hongarije fan ferskate kanten binnen.<ref name="Mongoalen">Magyar Elektronikus Könyvtár, ''The Mongol Invasion and Its Consequences''.</ref> De wichtichste Mongoalske legermacht fersloech it keninklike leger yn 'e delling fan de Sajó, wêrnei't kening [[Béla IV fan Hongarije|Béla IV]] mei it oerbleaune part fan syn troepen nei it westen útwykte.<ref name="Mongoalen" /> Ek Transsylvaanje waard troch ferskate Mongoalske legers ynfallen en ferskate stêden en delsettings waarden ferwoastge.<ref name="Mongoalen" /> Nei it fuortgean fan de Mongoalen waard ûnder Béla IV wurke oan de weropbou en de ferdigening fan it keninkryk.<ref name="Mongoalen" /> Yn de lettere Midsiuwen kaam it Keninkryk Hongarije hieltyd faker yn konflikt mei it [[Osmaanske Ryk]], dat him fierder útwreide.<ref name="Mohacs">Nemzeti Emlékhely és Kegyeleti Bizottság, [https://www.nekb.gov.hu/nemzeti-emlekhelyek/mohacs/mohacs-nemzeti-emlekhely ''Mohács, Nemzeti Emlékhely''].</ref> Sultan [[Süleyman I]] sette nei syn troansbestiging yn 1520 syn ekspânsje yn 'e rjochting fan Jeropa krêftiger fuort en foel yn 1521 de súdlike ferdigeningsliny fan it Hongaarske keninkryk oan.<ref name="Mohacs" /> Op 29 augustus 1526 waard it leger fan kening [[Loadewyk II fan Hongarije|Loadewyk II]] by de [[Slach by Mohács]] ferslein troch it leger fan Süleyman I.<ref name="Mohacs" /> De nederlaach by Mohács hie grutte gefolgen foar de fierdere politike ûntjouwing fan it Hongaarske keninkryk.<ref name="Mohacs" /> [[Ofbyld:Battle of Mohács.jpg|thumb|De Slach by Mohács.]] === Osmaanske en Habsburchske perioade === Nei Mohács gie de machtsstriid om it keninkryk troch, wylst de Osmaanske oanwêzigens yn Hongarije fierder útwreide.<ref name="Osmanen">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Várostromok és ostromtechnikák a török elleni határvédelemben'', 6 july 2021.</ref> Yn 1541 namen de Osmanen [[Boeda]] yn, wêrnei't de politike ferdieling fan it eardere keninkryk yn trije gebieten in mear bliuwend karakter krige.<ref name="Mohacs" /> It sintrale part fan Hongarije kaam ûnder Osmaansk bestjoer, de westlike en noardlike dielen foarmen it troch de [[Habsburchers]] regearre Keninklik Hongarije en yn it easten ûntjoech him it [[Prinsdom Transsylvaanje]].<ref name="Mohacs" /> Yn de sechstjinde en santjinde iuw ûntstie yn it grinsgebiet in stelsel fan fersterke plakken en festingen dêr't Osmaanske en Habsburchsk-Hongaarske troepen foarinoar oer stiene.<ref name="Osmanen" /> Nei de ynname fan Boeda fierden de Osmanen nije fjildtochten om it sintrale gebiet fan harren hearskippij te befeiligjen en namen se ferskate Hongaarske festingen yn.<ref name="Osmanen" /> Yn 1684 waard yn it ramt fan de Hillige Liga besocht Boeda werom te feroverjen, mar dy belegering mislearre.<ref name="Boeda1686">R. Várkonyi Ágnes, [https://nektar.oszk.hu/hu/manifestation/610894 ''Buda visszavívása, 1686''], Móra, 1984.</ref> Twa jier letter waard Boeda, nei in belegering fan 75 dagen, yn 1686 op de Osmanen weromferovere.<ref name="Boeda1686" /> De weromferovering makke diel út fan in bredere militêre weromkringing fan it Osmaanske Ryk út it grutste part fan it eardere Keninkryk Hongarije.<ref name="Macartney">C. A. Macartney, ''Hungary: A Short History''.</ref> By de Frede fan Karlowitz fan 1699 joech it Osmaanske Ryk it grutste part fan syn Hongaarske gebieten op.<ref name="Macartney" /> === Revolúsje fan 1848 en Eastenryk-Hongarije === Yn de earste helte fan de njoggentjinde iuw ûntstie yn Hongarije in herfoarmingsbeweging dy't politike en ekonomyske feroaringen en de ûntwikkeling fan de Hongaarske taal en kultuer neistribbe.<ref name="Szeged">University of Szeged, [https://www.med.u-szeged.hu/kulfoldi-hallgatok/brief-history-of-hungary-150518/brief-history-of-hungary-2026-01-14 ''Brief History of Hungary''].</ref> Op 15 maart 1848 briek yn Pest in revolúsje út, dy't ûnderdiel wie fan de bredere revolúsjegolf fan 1848 yn Jeropa.<ref name="Revolúsje1848">Magyar Nemzeti Múzeum, ''Az 1848–49-es forradalom és szabadságharc kora''.</ref> It plein foar it Hongaarsk Nasjonaal Museum wie dy deis ien fan de wichtichste gearkomstplakken fan de revolúsjonêren.<ref name="Revolúsje1848" /> As gefolch fan de revolúsje kaam ûnder minister-presidint [[Lajos Batthyány]] in ferantwurdlik Hongaarsk regear ta stân.<ref name="Aprilwetten">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/szszbml/hirek/a_haza_mely_csak_most_nyert_szabadsagaval_felvirulando_vala_veszelyben_van_az_1848 ''„A haza, mely csak most nyert szabadságával felvirulandó vala, veszélyben van.” Az 1848–1849-es forradalom és szabadságharc emlékére''], 14 maart 2025.</ref> Kening Ferdinand V bekrachtige op 11 april 1848 de saneamde Aprilwetten.<ref name="Aprilwetten" /> Dy wetten brochten wichtige politike, bestjoerlike en maatskiplike feroaringen en setten ûnder oare útein mei it ôfskaffen fan it liifeigenskip en de privileezjes fan de adel.<ref name="Aprilwetten" /> De ferhâlding mei it Habsburchske hof waard yn 'e rin fan 1848 hieltyd minder en de politike krisis groeide út ta in wapene konflikt.<ref name="Aprilwetten" /> Yn april 1849 behellen de Hongaarske troepen yn de maitiidskampanje ferskate militêre súksessen tsjin it keizerlike leger.<ref>Magyar Nemzeti Levéltár, ''Kossuth Windisch-Grätz ágyában'', 13 jannewaris 2015.</ref> Op 14 april 1849 ferklearre it parlemint yn Debrecen Hongarije ûnôfhinklik, ferklearre it it Hûs Habsburch-Lotharingen ôfset en keas it [[Lajos Kossuth]] ta gûverneur-presidint.<ref>Magyar Nemzeti Levéltár, ''A Függetlenségi Nyilatkozat'', 16 april 2013.</ref> It Habsburchske regear frege dêrnei militêre stipe fan it [[Russyske Keizerryk]].<ref name="Russysk1849">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/jnszml/hirek/torlesre_itelt_sorok_a_szabadsagharc_korabol ''Törlésre ítélt sorok a szabadságharc korából''].</ref> Russyske troepen foelen yn 'e simmer fan 1849 Hongarije binnen en stipe de Habsburchske legers tsjin de Hongaarske revolúsjonêre troepen.<ref name="Russysk1849" /> Op 13 augustus 1849 lei it leger fan [[Artúr Görgei]] by Világos de wapens foar de Russyske troepen del.<ref name="Arad">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/nml/az_aradi_vertanuk_emlekere ''Az aradi vértanúk emlékére''].</ref> Nei de nederlaach folgen represailles; op 6 oktober 1849 waarden yn Arad trettjin ofsieren fan it Hongaarske leger terjochtsteld en waard yn Pest ek de eardere minister-presidint Batthyány terjochtsteld.<ref name="Arad" /> Nei in perioade fan Habsburchsk absolutistysk bestjoer waard yn 1867 in kompromis sletten tusken it Habsburchske hof en de Hongaarske politike elite.<ref name="Kompromis">[https://mek.oszk.hu/02100/02185/html/3.html ''A polgárosodás fél évszázada (1867–1914)''], Magyar Elektronikus Könyvtár.</ref> It kompromis brocht yn Hongarije de grûnwetlike bestjoersfoarmen werom en regele de ferhâlding tusken de beide dielen fan de Habsburchske monargy op 'e nij.<ref name="Kompromis" /> Op 8 juny 1867 waard [[Frans Joazef I fan Eastenryk|Frans Joazef]] yn Boeda as kening fan Hongarije kroane.<ref name="Kompromis" /> De steat dy't út it kompromis fuortkaam, stiet bekend as [[Eastenryk-Hongarije]] en bleau bestean oant de ein fan de Earste Wrâldoarloch yn 1918.<ref>Leslie C. Tihany, ''The Austro-Hungarian Compromise, 1867–1918: A Half Century of Diagnosis; Fifty Years of Post-Mortem'', ''Central European History'', Cambridge University Press.</ref> === Earste Wrâldoarloch en Trianon === Nei it ynstoarten fan de Eastenryksk-Hongaarske monargy waard op 16 novimber 1918 yn Hongarije in republyk útroppen.<ref name="USHistory">Office of the Historian, U.S. Department of State, ''Hungary''.</ref> Yn maart 1919 waard de Hongaarske Riederepublyk útroppen, dy't oant augustus fan dat jier bestie.<ref name="Horthy">Catherine Horel, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/horthy-miklos/ ''Horthy, Miklós''], ''1914-1918 Online. International Encyclopedia of the First World War'', 22 maart 2016.</ref> Op 23 maart 1920 waard Hongarije op 'e nij ta in keninkryk útroppen, hoewol't de troan leech bleau.<ref name="USHistory" /> [[Miklós Horthy]] waard regint fan it keninkryk.<ref name="Horthy" /> Op 4 juny 1920 waard it [[Ferdrach fan Trianon]] ûndertekene, dat de grinzen fan Hongarije nei de Earste Wrâldoarloch fêstlei.<ref name="Trianon">Miklós Zeidler, [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/trianon-treaty-of/ ''Trianon, Treaty of''], ''1914-1918 Online. International Encyclopedia of the First World War'', 8 oktober 2014.</ref> As it histoaryske Keninkryk Hongarije sûnder it autonome Kroaasje as ferlikingsbasis nommen wurdt, kromp it grûngebiet fan 282.870 km² foar de oarloch ta 92.963 km² yn it Hongarije fan Trianon.<ref name="Trianon" /> Yn dyselde berekkening naam it ynwennertal ôf fan 18.264.533 ta 7.615.117.<ref name="Trianon" /> Yn de ôfstiene gebieten wennen neffens de folkstellingsgegevens fan 1910 mear as 3,2 miljoen minsken dy't it Hongaarsk as memmetaal opjûn hiene.<ref name="Trianon" /> De grutste ôfstiene gebieten foelen ta oan Roemeenje, Tsjechoslowakije en it Keninkryk fan Serven, Kroaten en Slovenen.<ref name="Trianon" /> === Horthytiid, Twadde Wrâldoarloch en de Holocaust === Yn de perioade ûnder regint Horthy naam it Hongaarske regear ferskate anty-Joadske wetten oan.<ref name="Holocaust">United States Holocaust Memorial Museum, [https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-holocaust-in-hungary ''The Holocaust in Hungary''].</ref> It US Holocaust Memorial Museum pleatst de earste faze fan de Holocaust yn Hongarije yn 'e perioade fan om 1938 oant de Dútske besetting yn maart 1944 en stelt dat de Hongaarske oerheid yn dy perioade op eigen inisjatyf anty-Joadske wetten en maatregels trochfierde.<ref name="Holocaust" /> Hongarije sleat him op 20 novimber 1940 oan by it Tripartite Pact en waard dêrmei formeel in bûnsgenoat fan Nazy-Dútslân en de oare Asmachten.<ref>United States Holocaust Memorial Museum, ''Axis Powers and the Holocaust''.</ref> Yn 1941 naam Hongarije diel oan de oarloch tsjin de Sovjet-Uny.<ref>Ignác Romsics, "Hungary", yn David Stahel (red.), ''Joining Hitler's Crusade: European Nations and the Invasion of the Soviet Union, 1941'', Cambridge University Press, 2017, s. 79–106.</ref> Op 19 maart 1944 waard Hongarije troch Nazy-Dútslân militêr beset.<ref name="DutskeBesetting">United States Holocaust Memorial Museum, ''German Troops Occupy Hungary''.</ref> Horthy bleau ynearsten regint, mar ûnder Dútske druk waard minister-presidint Miklós Kállay ferfongen troch de pro-Dútske Döme Sztójay.<ref name="Holocaust" /> Under Sztójay wurke it Hongaarske regear mei de Dútske besettingsmacht gear en waarden nije anty-Joadske maatregels ynfierd.<ref name="Holocaust" /> Fan 15 maaie oant 9 july 1944 waarden likernôch 437.000 Joaden yn 147 treinen út Hongarije deportearre.<ref name="Holocaust" /> De deportaasjes waarden organisearre troch Dútske deportaasje-eksperts yn gearwurking mei Hongaarske gendarmes en oare Hongaarske autoriteiten.<ref name="Holocaust" /> Likernôch 420.000 deportearren waarden nei [[Auschwitz-Birkenau]] brocht.<ref name="Holocaust" /> Fan harren waarden likernôch 100.000 foar twangarbeid selektearre en omtrint 330.000 nei oankomst yn 'e gaskeamers fermoarde.<ref name="Holocaust" /> Horthy besocht op 15 oktober 1944 de striid tsjin de Sovjet-Uny te beëinigjen, mar de Dútsers en Hongaarske kollaborateurs namen de kontrôle oer.<ref name="Holocaust" /> Horthy waard ûnder Dútske druk oan 'e kant set en [[Ferenc Szálasi]], lieder fan de faksistyske en radikaal antysemityske Pylkkrúspartij, kaam oan it haad fan in nij regear.<ref name="Holocaust" /> Under it Pylkkrúsbestjoer gie de ferfolging en moard op de Joaden dy't noch yn Hongarije wiene troch.<ref name="Holocaust" /> Yn de winter fan 1944–1945 waard Boedapest troch it Sovjetleger omsingele en belegere.<ref name="Holocaust" /> Sovjettroepen feroveren Boedapest yn febrewaris 1945 en hiene yn april 1945 hiel Hongarije ynnommen.<ref name="Holocaust" /> It US Holocaust Memorial Museum skat dat fan de likernôch 825.000 Joaden dy't yn de Twadde Wrâldoarloch ûnder Hongaarsk gesach libben, sa'n 550.000 yn de Holocaust fermoarde waarden.<ref name="Holocaust" /> === Kommunistysk bewâld en de revolúsje fan 1956 === Nei de Twadde Wrâldoarloch bleau Hongarije ûnder militêre ynfloed fan de Sovjet-Uny.<ref name="FRUS1947">Office of the Historian, U.S. Department of State, ''Foreign Relations of the United States, 1947 – Hungary''.</ref> By de parlemintsferkiezings fan novimber 1945 krige de Partij fan Lytse Lânbesitters 57% fan de stimmen, wylst de Sosjaaldemokraten en de Kommunistyske Partij elk 17% behellen.<ref name="FRUS1947" /> Yn de folgjende jierren naam de kommunistyske ynfloed op de steat ta; de Sovjet-besettingsmacht spile dêr in wichtige rol by.<ref name="FRUS1947" /> It Hongaarske Nasjonaal Argyf datearret de kommunistysk-sosjalistyske diktatuer fan 1948 oant 1989.<ref name="Omkear">Magyar Nemzeti Levéltár, [https://mnl.gov.hu/mnl/ol/virtualis_kiallitas/a_rendszervaltas_evei_magyarorszagon ''A rendszerváltás évei Magyarországon''].</ref> Hongarije waard yn 1955 lid fan it [[Warsjaupakt]].<ref name="NATO">NATO, ''Hungary and NATO''.</ref> Yn oktober 1956 ûntstie yn Boedapest in opstân tsjin it kommunistyske bestjoer en de Sovjet-oanwêzigens.<ref name="NATO" /> [[Imre Nagy]] kaam as minister-presidint oan it haad fan in regear dat ûnder mear de werynfiering fan in mearpartijestelsel oankundige.<ref name="FRUS1956">Office of the Historian, U.S. Department of State, ''Foreign Relations of the United States, 1955–1957 – Hungary, Editorial Note of 30 October 1956''.</ref> Nagy ferklearre Hongarije neutraal en kundige de úttreding út it Warsjaupakt oan.<ref name="NATO" /> [[Ofbyld:Flag of Hungary (1956 revolution).svg|thumb|Flagge fan de Hongaarske Revolúsje fan 1956.]] Op 4 novimber 1956 foelen Sovjettroepen Hongarije op grutte skaal oan en waard de revolúsje militêr ûnderdrukt.<ref name="Revolúsje1956">National Security Archive, ''The 1956 Hungarian Revolution'', 4 novimber 2002.</ref> Nagy socht taflecht yn de Joegoslavyske ambassade, waard letter arrestearre en nei in proses yn 1958 terjochtsteld.<ref name="Revolúsje1956" /> Nei de ûnderdrukking fan de revolúsje waard [[János Kádár]] mei Sovjetstipe de sintrale figuer fan it nije Hongaarske bestjoer.<ref name="Revolúsje1956" /> Neffens it Hongaarske Nasjonaal Argyf bleau it troch Kádár liede politike systeem nei 1956 noch mear as trije desennia bestean.<ref name="Omkear" /> === Demokratyske omkear en Jeropeeske yntegraasje === Yn de jierren tachtich waarden de ekonomyske en politike problemen fan it kommunistyske systeem hieltyd sichtberder en kamen der mear ûnôfhinklike boargerlike en politike organisaasjes.<ref name="Omkear" /> Yn 1987 waard it Hongaarsk Demokratysk Foarum oprjochte en fan 1988 ôf waarden mear iepenbiere opposysjegearkomsten holden.<ref name="Omkear" /> It Hongaarske Nasjonaal Argyf beskriuwt de jierren 1989–1990 as de ein fan it besteande sosjalistyske systeem en it begjin fan in parlemintêre demokrasy op grûn fan in mearpartijestelsel.<ref name="Omkear" /> Nei de ein fan it kommunistyske tiidrek rjochte Hongarije syn bûtenlânsk belied op yntegraasje yn westerske politike en feilichheidsorganisaasjes.<ref name="NATO" /> Op 12 maart 1999 waard Hongarije tegearre mei Tsjechië en Poalen lid fan de [[NATO]].<ref name="NATO" /> Op 1 maaie 2004 waard Hongarije lid fan de Jeropeeske Uny.<ref name="EU" /> Op 21 desimber 2007 waard it lân ûnderdiel fan it Schengengebiet.<ref name="EU" /> === Ienentweintichste iuw === By de parlemintsferkiezings fan 2010 krige Fidesz 263 fan de doe 386 sitten yn it parlemint.<ref name="Ferkiezings">Országgyűlés, ''Parlemintsferkiezings en mandaatferdieling''.</ref> By de ferkiezings fan 2014 en 2018 helle Fidesz-KDNP beide kearen 133 fan de 199 sitten.<ref name="Ferkiezings" /> Yn 2022 krige de alliânsje 135 fan de 199 sitten.<ref>Nemzeti Választási Iroda, ''Országgyűlési képviselők választása 2022 – Országgyűlés összetétele''.</ref> By de parlemintsferkiezings fan 12 april 2026 behelle de partij TISZA 141 fan de 199 sitten, tsjin 52 foar Fidesz-KDNP en seis foar Mi Hazánk.<ref name="NVI2026">Nemzeti Választási Iroda, [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026?filter=orszagos ''Országgyűlési képviselők választása 2026''].</ref> Op 9 maaie 2026 keas it nije parlemint TISZA-foarsitter [[Péter Magyar]] ta minister-presidint.<ref name="Magyar">Magyarország Kormánya, [https://kormany.hu/hirek/magyar-peter-magyarorszag-miniszterelnoke ''Magyar Péter Magyarország miniszterelnöke''], 9 maaie 2026.</ref> == Steatsynrjochting en polityk == [[Ofbyld:Hungarian Parliament Building 2023-9.jpg|thumb|It parlemintsgebou yn Boedapest.]] De Hongaarske grûnwet bepaalt dat Hongarije in republyk is en dat de publike macht fan it folk útgiet.<ref name="Grunwet" /> Dy macht wurdt neffens deselde grûnwet útoefene troch keazen fertsjintwurdigers en, yn útsûnderlike gefallen, streekrjocht troch it folk.<ref name="Grunwet" /> De grûnwet leit fierders it prinsipe fan de skieding fan machten fêst.<ref name="Grunwet" /> De Jeropeeske Uny omskriuwt Hongarije as in parlemintêre republyk.<ref name="EU" /> De minister-presidint is it haad fan it regear en oefenet de útfierende macht út, wylst de presidint it steatshaad is en benammen represintative funksjes hat.<ref name="EU" /> Bestjoerlik is it lân ferdield yn 19 komitaten, de haadstêd Boedapest en 25 stêden mei foech op komitaatsnivo.<ref name="EU" /> By de parlemintsferkiezings fan 12 april 2026 wiene 199 sitten yn it parlemint te ferdielen.<ref name="NVI2026" /> TISZA behelle 141 sitten, wêrfan 96 yn yndividuele kiesdistrikten en 45 fia de lanlike list.<ref name="NVI2026" /> Fidesz-KDNP krige 52 sitten, wêrfan 10 yn yndividuele kiesdistrikten en 42 fia de lanlike list, en Mi Hazánk krige seis sitten fia de lanlike list.<ref name="NVI2026" /> By de lanlike partijlistestimming helle TISZA 3.385.890 stimmen, oftewol 53,18% fan de jildige listestimmen.<ref name="NVIlist">Nemzeti Választási Iroda, [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026/orszagos-listak?filter=orszagos-eredmenyek&tab=partlistak ''Országos listák – Országgyűlési képviselők választása 2026''].</ref> Fidesz-KDNP helle 2.458.337 stimmen, oftewol 38,61%, en Mi Hazánk 358.372 stimmen, oftewol 5,63%.<ref name="NVIlist" /> As de kiesberjochtigen dy't per brief stimme mochten ek meirekkene wurde, wie de totale opkomst 78,99%.<ref name="NVI2026" /> Op 9 maaie 2026 keas it nije parlemint Péter Magyar ta minister-presidint.<ref name="Magyar" /> [[András Baka]] waard op 11 augustus 2026 troch it parlemint ta presidint keazen.<ref name="Baka">Sándor-palota, ''Baka András Magyarország új köztársasági elnöke'', 11 augustus 2026.</ref> Hy naam op 19 augustus 2026 it amt oer.<ref name="BakaAmt">Sándor-palota, ''A Sándor-palota közleménye dr. Baka András köztársasági elnök hivatalba lépéséről'', 19 augustus 2026.</ref> == Ekonomy en munt == De Hongaarske forint, mei de ynternasjonale falutakoade HUF, is de muntienheid fan Hongarije.<ref name="EU" /> Hongarije makket gjin diel út fan de eurosône; de forint docht net mei oan it Europeeske wikselkoersmeganisme ERM II.<ref name="Euro">European Commission, [https://economy-finance.ec.europa.eu/euro/eu-countries-and-euro/hungary-and-euro_en ''Hungary and the euro''].</ref> Der is gjin datum fêststeld foar de ynfiering fan de euro yn Hongarije.<ref name="Euro" /> Neffens de Jeropeeske Uny bedroech it bruto binnenlânsk produkt per ynwenner yn Hongarije yn 2023 €29.400, tsjin €38.100 foar de Jeropeeske Uny as gehiel.<ref name="EU" /> Yn it konverginsjerapport fan juny 2026 beoardiele de Europeeske Kommisje oft Hongarije en de oare EU-lidsteaten dy't de euro noch net ynfierd hawwe, oan de betingsten foar oergong op de mienskiplike munt foldiene.<ref>European Commission, [https://economy-finance.ec.europa.eu/publications/convergence-report-2026_en ''Convergence Report 2026''], 24 juny 2026.</ref> == Ynternasjonale organisaasjes == Hongarije waard op 6 novimber 1990 lid fan de [[Ried fan Europa]].<ref name="CoE">Council of Europe, [https://www.coe.int/en/web/portal/hungary ''Hungary – Member state''].</ref> Op 7 maaie 1996 waard it lân lid fan de [[Organisaasje foar Ekonomyske Gearwurking en Untwikkeling]] (OECD).<ref name="OECD">OECD, [https://www.oecd.org/en/countries/hungary.html ''Hungary and the OECD''].</ref> Hongarije wie dêrmei it 27e lidlân fan de organisaasje.<ref name="OECD" /> Op 12 maart 1999 waard Hongarije lid fan de NATO.<ref name="NATO" /> Op 1 maaie 2004 waard it lân lid fan de Jeropeeske Uny en yn desimber 2007 fan it Schengengebiet.<ref name="EU" /> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} {{EU}} [[Kategory:Hongarije| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Balkan]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 895]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1526]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1918]] [[Kategory:Republyk]] m4n57jbpmt2qtkvhrx8ttscy6ja8oz9 0 3564 1240581 1102658 2026-09-12T05:36:11Z Kening Aldgilles 167 1240581 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = Slovenská Republika | namme = Slowakije | flagge = Flag of Slovakia.svg | wapen = Coat of Arms of Slovakia.svg | lokaasje = LocationSlovakia.svg | motto = | folksliet = Nad Tatrou sa blýska | taal = [[Slowaaksk]] | haadstêd = [[Bratislava]] | steatsfoarm = Republyk | oerflak = 48.845 | pctwetter = 0 | ynwenners = 5.429.763 | teljier = 2010 | munt = [[Euro]] | muntkoade = EUR | tiidsone = +1 | feestdei = [[1 septimber]] | lânkoade = SVK | ynternet = .sk | tillefoan = 421 | }} '''Slowakije''' (Slowaaksk: ''Slovensko''), offisjeel de '''Slowaakske Republyk''' (Slowaaksk: ''Slovenská republika''), is in lân yn [[Sintraal-Jeropa]].<ref name="EU">[https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/slovakia_en European Union, ''Slovakia – EU country''].</ref> It lân grinzet yn it westen oan [[Tsjechje]], yn it noarden oan [[Poalen]], yn it easten oan [[Oekraïne]], yn it suden oan [[Hongarije]] en yn it súdwesten oan [[Eastenryk]].<ref name="facts">[https://slovakia.travel/en/about-slovakia/facts Slovakia.travel, ''Facts''].</ref> De haadstêd is [[Bratislava]], wat ek yn de Slowaakske grûnwet fêstlein is.<ref name="grondwet">[https://www.nrsr.sk/web/Static/en-US/NRSR/Constitution%20of%20the%20Slovak%20Republic%202023.pdf National Council of the Slovak Republic, ''Constitution of the Slovak Republic''].</ref> It Slowaaksk is de offisjele taal fan it lân.<ref name="grondwet" /> De moderne, ûnôfhinklike Slowaakske Republyk ûntstie op [[1 jannewaris]] [[1993]], doe't [[Tsjechoslowakije]] opdield waard yn de Tsjechyske Republyk en de Slowaakske Republyk.<ref name="mzv1993">[https://www.mzv.sk/en/web/en/ministry/day-of-open-diplomacy/mission-slovakia-exhibition Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic, ynformaasje oer de Slowaakske steatsskiednis].</ref> Slowakije waard yn [[2004]] lid fan sawol de [[Jeropeeske Uny]] as de [[NATO]].<ref name="EU" /><ref name="NATO">[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/2004/03/29/seven-new-members-join-nato NATO, ''Seven new members join NATO'', 29 maart 2004].</ref> Sûnt [[2007]] makket it diel út fan it [[Schengengebiet]] en sûnt [[2009]] is de [[euro]] de muntienheid.<ref name="EU" /> == Geografy == === Lizzing === Slowakije wurdt begrinzge troch: * [[Tsjechje]] en [[Poalen]] yn it noarden; * [[Oekraïne]] yn it easten; * [[Hongarije]] yn it suden; * [[Eastenryk]] yn it westen. === Lânskip === [[Ofbyld:Gerlach south face B.jpg|left|thumb|[[Gerlachovský štít]] (2655 m)]] Slowakije is fan west nei east likernôch 410 km en fan noard nei súd tusken de 100 en 190 km. De ''[[Gerlachovský štít]]'' 2.655 m is it heechste punt fan Slowakije en leit yn it [[Tatraberchtme]]. It lân bestiet foar it grutste part út berchgebieten, dy't allegearre diel útmeitsje fan de [[Beskiden]] en de [[Karpaten]]. Allinnich it súdwestlike part en yn it uterste súdeasten binne leechlizzend gebieten, dy't by de [[Pannonyske flakte]] hearre. De berchgebieten kinne rûchwei yn twa kloften ferdield wurde; ten noarden fan de fallei fan de rivieren de [[Váh]] en de [[Hornád]], en it gebiet súdlik dêrfan. Yn it noarden lizze fan west nei east; de [[Lytse Karpaten]] (op de grins mei Tsjechje), (diels) de [[Lytse Fatra]], de [[Tatra (berchtme)|Tatra]] (op de grins mei Poalen), dy't wer ûnderferdield wurdt yn [[Westlike Tatra|Westlike]], [[Hege Tatra|Hege]], en de [[Belianske Tatra]]. Súdlik fan de fallei lizze (diels) de [[Grutte Fatra]], [[Lege Tatra]] en het [[Slowaaksk Ertsberchtme]]. Yn protte berchgebieten binne ek populêre wintersportgebieten, fral yn de Hege Tatra. Yn dat berchtme leit ek de heechste berch fan Slowakije; de [[Gerlachovský štít]] (2.655 meter) en de [[Kriváň]]. De wichtichste rivieren binne de [[Donau]], de [[Lytse Donau]], de [[Váh]], de [[Hron]] en de [[Hornád]], en ek de boarnerivieren fan de [[Bodroch]] yn it súdeasten. == Skiednis == === Midsiuwen en it Hongaarske tiidrek === Yn de njoggende iuw makken dielen fan it gebiet fan it hjoeddeiske Slowakije diel út fan it politike ferbân dat bekendstiet as [[Grut-Moraavje]].<ref name="history">[https://slovakia.travel/en/about-slovakia/history Slovakia.travel, ''History''].</ref> De Slowaakske offisjele histoarjeside datearret de foarming fan Grut-Moraavje yn 833.<ref name="history" /> Nei de Midsiuwen ûntjoech de skiednis fan de gebieten dy't letter Slowakije foarmje soene, har foar in grut part binnen it [[Keninkryk Hongarije]].<ref name="cambridge">[https://assets.cambridge.org/97805218/02536/excerpt/9780521802536_excerpt.pdf Cambridge University Press, akademyske publikaasje oer de skiednis fan Slowakije].</ref> Dy politike ferbining bleau yn ferskillende foarmen bestean oant it útinoar fallen fan [[Eastenryk-Hongarije]] oan 'e ein fan de [[Earste Wrâldoarloch]].<ref name="cambridge" /> === Tsjechoslowakije === Yn 1918 waard Slowakije ûnderdiel fan de nij foarme steat [[Tsjechoslowakije]].<ref name="cambridgeCzSk">[https://www.cambridge.org/core/books/encyclopedia-of-european-migration-and-minorities/czechia-and-slovakia/2C1C5B18EE1E1E3690A167DA32852971 Cambridge University Press, ''Czechia and Slovakia''].</ref> De Tsjechyske en Slowaakske gebieten makken fan 1918 oant 1939 diel út fan deselde steat en nei de Twadde Wrâldoarloch op 'e nij fan 1945 oant 1992.<ref name="cambridgeCzSk" /> Yn maart 1939 kaam der in ein oan de earste perioade fan Tsjechoslowakije.<ref name="cambridgeCzSk" /> Op 14 maart 1939 waard in selsstannige Slowaakske steat útroppen.<ref name="cambridgeCzSk" /> Yn akademyske literatuer wurdt dy steat as formeel ûnôfhinklik beskreaun, wylst it Slowaakske Ministearje fan Bûtenlânske Saken derop wiist dat it bûtenlânske en ekonomyske belied ûnderhearrich wie oan de belangen fan nazy-Dútslân.<ref name="cambridgeCzSk" /><ref name="snp">[https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic, publikaasje oer de Slowaakske Nasjonale Opstân].</ref> [[Jozef Tiso]] waard yn 1939 presidint fan de Slowaakske steat.<ref name="snp" /> Under it rezjym waarden yn de Twadde Wrâldoarloch troch Slowaakske en Dútske autoriteiten mear as 70.000 Joaden út Slowakije deportearre.<ref name="holocaust">[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-holocaust-in-slovakia United States Holocaust Memorial Museum, ''The Holocaust in Slovakia''].</ref> Mear as 60.000 fan de deportearre Slowaakske Joaden waarden fermoarde.<ref name="holocaust" /> [[Ofbyld:Banska Bystrica.Denkmal, 2006.jpg|thumb|Monumint foar de Slowaakske Nasjonale Opstân]] Op 29 augustus 1944 begûn de [[Slowaakske Nasjonale Opstân]].<ref name="ushmm1944">[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/1944-key-dates United States Holocaust Memorial Museum, ''1944: Key Dates''].</ref> De opstân wie rjochte tsjin it Tiso-rezjym en de Dútske oerhearsking en hie as doel Slowakije by de Alliearden oan te sluten.<ref name="ushmm1944" /> Nei de ein fan de Twadde Wrâldoarloch waard Tsjechoslowakije weroprjochte.<ref name="cambridgeCzSk" /> Nei de kommunistyske machtsgreep fan febrewaris 1948 kaam it lân ûnder kommunistysk bewâld.<ref name="mzvhistory">[https://www.mzv.sk/documents/10182/14273973/Slovensko-publikacia-EN.pdf Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic, publikaasje oer Slowakije en syn skiednis].</ref> Yn 1989 makke de [[Fluwielen Revolúsje]] in ein oan it kommunistyske bewâld yn Tsjechoslowakije.<ref name="history" /> Dêrnei ûntstie wer in pluralistysk-demokratysk steatsbestel.<ref name="history" /> === Unôfhinklik Slowakije === Oan 'e ein fan 1992 waard besletten om Tsjechoslowakije freedsum op te dielen.<ref name="mzvcentury">[https://www.mzv.sk/documents/10182/17831705/publikacia-slovaci-napriec-storocim-EN.pdf Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic, publikaasje oer de Slowaakske skiednis].</ref> Op 1 jannewaris 1993 waarden de Tsjechyske Republyk en de Slowaakske Republyk twa selsstannige steaten.<ref name="mzvcentury" /> De nije Slowaakske Republyk waard op 19 jannewaris 1993 lid fan de [[Feriene Naasjes]].<ref name="history" /> Op 29 maart 2004 waard Slowakije tagelyk mei Bulgarije, Estlân, Letlân, Litouwen, Roemeenje en Sloveenje lid fan de NATO.<ref name="NATO" /> Op 1 maaie fan datselde jier waard it lân lid fan de Jeropeeske Uny.<ref name="EU" /> Op 21 desimber 2007 waard Slowakije ûnderdiel fan it Schengengebiet.<ref name="EU" /> Op 1 jannewaris 2009 fierde it lân de euro yn.<ref name="EU" /> == Demografy == Op 30 juny 2026 hie Slowakije neffens it Slowaakske statistykburo 5.403.009 ynwenners.<ref name="stat2026">[https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/%21ut/p/z0/fY89T8MwGIR_C0PGN_6IYztjg0RpQUioQrRe0Gtjg0njpE0I9N-TDkidupzubjg9RwzZEpNwih84xi7hfs47I9-e1UrXNVtQWj8WdLV-2Dzd397x5UtJNj6RNTHRtvmPa3OaM66VFJwJXfFi9ueJ-HU4mAUxrkuj_x3JtrMDfoJP0H_bjM6yjw266DM6DX5sTpdNqcW7phWDiqsAQloFKHwBiklXVtqhV-yMcJ3zKkVMAbAZMzqb7tjO56fkYeiPOJ3-kTIqi4BUBg7ChRKErxCsUxQcl-iCdt7rgvTN8hXM7uYPX6OWIQ%21%21/ Statistical Office of the Slovak Republic, befolkingssifers foar 30 juny 2026].</ref> Oan 'e ein fan 2025 telde it lân 5.409.407 ynwenners.<ref name="stat2025">[https://susr.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/973bd7ac-eb08-42ef-b5d9-b227e47c01f1/ Statistical Office of the Slovak Republic, befolkingsûntwikkeling yn 2025].</ref> Neffens it statistykburo wie de befolking yn 2025 foar it fyfde jier efterinoar krompen; de omslach fan groei nei krimp begûn yn 2021.<ref name="stat2025" /> By de folkstelling fan 2021 waarden 5.449.270 permaninte ynwenners registrearre.<ref name="censusnationality">[https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR SODB 2021, ''Štruktúra obyvateľstva podľa národnosti''].</ref> Fan harren joech 83,82% de Slowaakske nasjonaliteit as earste nasjonaliteit op.<ref name="censusnationality" /> De Hongaarske nasjonaliteit waard troch 7,75% as earste nasjonaliteit opjûn en de Roma-nasjonaliteit troch 1,23%.<ref name="censusnationality" /> By de folkstelling fan 2021 koene ynwenners foar it earst ek in twadde nasjonaliteit opjaan.<ref name="secondnationality">[https://www.scitanie.sk/zilinsky-kraj-s-najvyssim-podielom-slovenskej-narodnosti SODB 2021, gegevens oer nasjonaliteit en twadde nasjonaliteit].</ref> Yn totaal makken 306.200 minsken, 5,6% fan de permaninte befolking, fan dy mooglikheid gebrûk.<ref name="secondnationality" /> By ûnder oare Roma en Roetenen wie it tal minsken dat de oanbelangjende nasjonaliteit as twadde nasjonaliteit opjoech grutter as it tal dat dy as earste nasjonaliteit opjoech.<ref name="secondnationality" /> Neffens deselde folkstelling joech 55,8% fan de befolking oan ta de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] te hearren.<ref name="religion">[https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/aboutus/office.activites/officeNews/vsetkyaktuality/2820dfb0-091d-4a8c-8d3a-5f18e4fea0cc/ Statistical Office of the Slovak Republic, resultaten fan de folkstelling fan 2021 oer religy].</ref> Fierders joech 5,3% in evangelysk-lutherske en 4,0% in Gryksk-katolike leauwensoertsjûging op.<ref name="religion" /> Fan de befolking joech 23,8% oan gjin religieuze leauwensoertsjûging te hawwen.<ref name="religion" /> == Ynternasjonale posysje == Slowakije is sûnt 1993 lid fan de Feriene Naasjes.<ref name="history" /> Sûnt 2004 is it lid fan de Jeropeeske Uny en de NATO.<ref name="EU" /><ref name="NATO" /> It lân makket sûnt 2007 diel út fan it Schengengebiet en sûnt 2009 fan de [[eurozone]].<ref name="EU" /> == Ekonomy == Neffens de [[Wrâldbank]] bedroech it nominale bruto binnenlânsk produkt fan Slowakije yn 2025 likernôch 154,5 miljard Amerikaanske dollar.<ref name="worldbank">[https://data.worldbank.org/country/slovak-republic World Bank, ''Slovak Republic''].</ref> It bruto binnenlânsk produkt de ynwenner bedroech dat jier neffens deselde boarne sa'n 28.544 dollar.<ref name="worldbank" /> De reële ekonomyske groei bedroech yn 2025 0,8%.<ref name="worldbank" /> Ek it [[Ynternasjonaal Monetêr Fûns]] berekkene foar 2025 in reële ekonomyske groei fan 0,8%, tsjin 1,9% yn 2024.<ref name="IMF">[https://www.imf.org/en/news/articles/2026/03/25/pr-26088-slovak-republic-imf-executive-board-concludes-2026-art-iv-consult International Monetary Fund, ''IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation with Slovak Republic'', 25 maart 2026].</ref> De yndustry spilet in wichtige rol yn de Slowaakske ekonomy, mei benammen in grut oandiel foar de auto-yndustry.<ref name="OECD">[https://www.oecd.org/en/publications/2025/06/oecd-economic-outlook-volume-2025-issue-1_1fd979a8/full-report/slovak-republic_f29f372b.html OECD, ''OECD Economic Outlook: Slovak Republic'', 2025].</ref> Neffens de [[OECD]] wiene de auto-yndustry en de dêrmei ferbûne bedriuwen om 2025 hinne goed foar likernôch 10% fan de totale tafoege wearde fan de Slowaakske ekonomy.<ref name="OECD" /> == Keppeling om utens == * [http://www.slovakia.sk/ Webstee fan it regear fan Slowakije]. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{EU}} [[Kategory:Slowakije| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1939]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1945]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1993]] [[Kategory:Republyk]] qvkd8jvfvkq2m32czipd94nzuhbgh5a 0 3845 1240580 1077082 2026-09-12T05:28:31Z Kening Aldgilles 167 1240580 wikitext text/x-wiki {{Lântabel| eigennamme = Ελληνική Δημοκρατία<br />Ellinikí Dhimokratía | namme = Grikelân | flagge = Flag of Greece.svg | wapen = Coat_of_arms_of_Greece.svg | lokaasje = LocationGreece.png | motto = Ἐλευθερία ἤ Θάνατος<br />([[Gryksk]]: Frijhied of dea) | taal = [[Gryksk]] | haadstêd = Atene | steatsfoarm = Republyk | oerflak = 131.940 | pctwetter = 0,86 | ynwenners = 10.482.487 (82/km² (2025)| teljier = 2025 | munt = [[Euro]] | muntkoade = EUR | tiidsone = +2 | feestdei = [[25 maart]] | folksliet = Imnos pros tin Eleftherian | lânkoade = GRC | ynternet = .gr | tillefoan = 30 | }} '''Grikelân''' (de '''Helleenske Republyk''') is in lân oan de súdeastlike râne fan [[Jeropa]].<ref name="MFAgeo">{{Cite web |url=https://www.mfa.gr/brussels/en/about-greece/energy-and-environment/environment.html |title=Environment |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Hellenic Republic |access-date=2026-09-12}}</ref> It lân grinzet yn it noarden en noardeasten oan [[Albaanje]], [[Noard-Masedoanje]], [[Bulgarije]] en [[Turkije]].<ref name="Enterprise">{{Cite web |url=https://www.enterprisegreece.gov.gr/en/greece-today/overview |title=Overview |publisher=Enterprise Greece |access-date=2026-09-12}}</ref> De haadstêd is [[Atene]] en de offisjele taal is it [[Gryksk]].<ref name="Enterprise"/> Grikelân is in parlemintêre republyk.<ref name="EU">{{Cite web |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/greece_en |title=Greece – EU country |publisher=European Union |access-date=2026-09-12}}</ref> Grikelân bestiet út in fêstelân mei in grut tal skiereilannen en eilannen en hat in foar in grut part bercheftich lânskip.<ref name="Enterprise"/> De [[Olympus]] is mei 2.917 meter it heechste punt fan it lân.<ref name="Enterprise"/> Offisjele boarnen jouwe ferskillende sifers foar it totale oerflak: Eurostat jout 131.694 km²,<ref name="EU"/> it Grykske Ministearje fan Bûtenlânske Saken 131.957 km²<ref name="MFAgeo"/> en Enterprise Greece 131.990 km².<ref name="Enterprise"/> Ek de publisearre oantallen eilannen rinne útinoar: Enterprise Greece sprekt fan in arsjipel fan likernôch 3.000 eilannen,<ref name="Enterprise"/> wylst it Grykske Ministearje fan Bûtenlânske Saken 9.835 eilannen, eilantsjes en rotseilannen telt, wêrfan't neffens dy boarne om de 220 hinne bewenne binne.<ref name="MFAgeo"/> Neffens de Grykske folkstelling fan 2021 hie Grikelân 10.482.487 permaninte ynwenners.<ref name="ELSTAT">{{Cite web |url=https://census2021results.statistics.gr/epikrateia |title=Αποτελέσματα Απογραφής Πληθυσμού-Κατοικιών 2021 |publisher=Hellenic Statistical Authority |access-date=2026-09-12}}</ref> By de folkstelling fan 2011 wiene dat 10.816.286, wat betsjut dat ELSTAT tusken beide folkstellingen in ôfname fan 3,1 persint registrearre.<ref name="ELSTAT"/> Eurostat joech foar 2025 in befolking fan 10.409.547 ynwenners.<ref name="EU"/> == Skiednis fan de moderne steat == {{apart|Alde Grikelân}} De [[Grykske Unôfhinklikheidsoarloch|Grykske Revolúsje]], de striid foar ûnôfhinklikens, briek yn maart 1821 út.<ref name="MFA1821">{{Cite web |url=https://200years.mfa.gr/en/mfa-history-en/ |title=The Ministry of Foreign Affairs during the Revolution and the early years of Independence |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Hellenic Republic |access-date=2026-09-12}}</ref> Begjin 1822 waarden mei de Grûnwet fan Epidaurus in foarriedich Gryksk bestjoer en de funksje fan minister fan Bûtenlânske Saken ynsteld.<ref name="MFA1821"/> De ynternasjonale diplomatike erkenning fan de Grykske ûnôfhinklikens kaam neffens it Grykske Ministearje fan Bûtenlânske Saken stadichoan ta stân troch in rige ferdraggen en protokollen.<ref name="MFAind">{{Cite web |url=https://200years.mfa.gr/en/international-treaties-en/ |title=International Treaties and Protocols |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Hellenic Republic |access-date=2026-09-12}}</ref> It Ferdrach fan Londen fan 6 july 1827 gie noch út fan in autonoom Grikelân dat belesting oan de Ottomaanske sultan betelje soe; de grinzen fan dat gebiet waarden yn it ferdrach noch net fêstlein.<ref name="MFAind"/> Ek it Londenske Protokol fan maart 1829 gie út fan Ottomaanske soevereiniteit en stelde ûnder mear de grinsline tusken de Ambrakyske en de Pagasetyske Golf foar.<ref name="MFAind"/> In beslissende folgjende stap wie it Londenske Protokol fan 3 febrewaris 1830.<ref name="MFAind"/> It Grykske Ministearje fan Bûtenlânske Saken omskriuwt dat protokol as de earste formele ynternasjonale akte dêr't Grikelân yn as folslein ûnôfhinklike steat erkend waard.<ref name="MFAind"/> It grûngebiet fan de nije steat waard yn dat protokol yn it westen begrinzge troch de rivier de Acheloos en yn it easten troch de Spercheios; ek de Sporaden en Euboea waarden ta de steat rekkene.<ref name="MFAind"/> Mei it Ferdrach fan Konstantinopel fan july 1832 waard in definitive regeling troffen tusken de grutte Europeeske machten, it Ottomaanske Ryk en Grikelân.<ref name="MFAind"/> De noardgrins fan Grikelân waard dêrby fêstlein op de line Arta–Volos.<ref name="MFAind"/> Oer it gebiet fan Lamia waard yn dat ferdrach noch gjin oerienstimming berikt; mei it Londenske Protokol fan augustus 1832 waard dat gebiet dêrnei oan Grikelân tawiisd.<ref name="MFAind"/> == Befolking == De folkstelling fan 2021 registrearre 10.482.487 permaninte ynwenners, tsjin 10.816.286 yn 2011.<ref name="ELSTAT"/> Fan de befolking yn 2021 wiene 5.125.977 man en 5.356.510 frou.<ref name="ELSTAT"/> Yn ferliking mei 2011 wie it tal manlju mei 3,3 persint en it tal froulju mei 2,8 persint ôfnommen.<ref name="ELSTAT"/> Fan de ynwenners wiene yn 2021 9.320.029 yn Grikelân berne en 1.162.458 yn in oar lân.<ref name="ELSTAT"/> By deselde folkstelling hiene 9.716.889 ynwenners de Grykske nasjonaliteit en 765.598 in oare nasjonaliteit.<ref name="ELSTAT"/> Binnen dy lêste groep registrearre ELSTAT ûnder oaren 116.669 boargers fan oare lidsteaten fan de [[Europeeske Uny]], 439.254 boargers fan oare Europeeske lannen bûten de EU en 158.530 boargers fan Aziatyske lannen.<ref name="ELSTAT"/> Eurostat joech foar 2025 in befolking fan 10.409.547 ynwenners.<ref name="EU"/> Dat sifer is basearre op de Eurostat-gegevens foar 2025, wylst de hjirboppe neamde sifers fan ELSTAT út de folkstelling fan 2021 komme.<ref name="EU"/><ref name="ELSTAT"/> === Religy === De ferhâlding tusken tsjerke en steat is fêstlein yn de Grykske grûnwet.<ref name="Constitution"/> Artikel 3 fan de grûnwet brûkt foar de Eastersk-Otterdokse Tsjerke fan Kristus de formulearring ''prevailing religion''.<ref name="Constitution"/> Deselde bepaling beskriuwt de Tsjerke fan Grikelân as autosefaal en stelt dat dy yn 'e lear ferbûn is mei it Oekumenysk Patriargaat fan Konstantinopel en oare otterdokse tsjerken mei deselde lear.<ref name="Constitution"/> Artikel 13 bepaalt tagelyk dat de frijheid fan religieus gewisse ûnskendber is en dat de boargerrjochten net ôfhinklik binne fan it religieuze leauwe fan in persoan.<ref name="Constitution"/> Neffens itselde artikel meie alle erkende religys frij beoefene wurde en steane harren earetsjinsten ûnder beskerming fan de wet, salang't de iepenbiere oarder en de goede seden net skeind wurde.<ref name="Constitution"/> == Polityk en bestjoer == === Steatsynrjochting === [[Ofbyld:Hellenic Parliament from high above.jpg|thumb|It Grykske parlemintsgebou yn [[Atene]]]] De Grykske grûnwet bepaalt dat de steatsfoarm in parlemintêre republyk is en dat de folkssûvereiniteit de grûnslach fan it regear foarmet.<ref name="Constitution">{{Cite web |url=https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/ebooks/ekdoseis/2019_THE-CONSTITUTION-OF-GREECE/index.html |title=The Constitution of Greece |publisher=Hellenic Parliament |access-date=2026-09-12}}</ref> Neffens de Europeeske Uny is de premier it haad fan it regear en leit it grutste part fan de politike macht by de premier, wylst de presidint it steatshaad is en benammen seremoniële taken hat.<ref name="EU"/> De útfierende macht wurdt útoefene troch it regear.<ref name="EU"/> It Grykske parlemint hat ien keamer en telt 300 sitten; de leden wurde streekrjocht keazen foar in termyn fan fjouwer jier.<ref name="Enterprise"/> De presidint fan de Republyk hat neffens de offisjele presidinsje beheindere foegen as de premier en de ministers.<ref name="PresPowers">{{Cite web |url=https://www.presidency.gr/en/president/powers-of-the-president/ |title=Powers of the President |publisher=Presidency of the Hellenic Republic |access-date=2026-09-12}}</ref> De presidinsjele foegen binne yn de grûnwet fêstlein en omfetsje symboalyske, regeljouwende, wetjouwende, bestjoerlike en rjochterlike taken.<ref name="PresPowers"/> De presidint fan de Helleenske Republyk is sûnt 2025 [[Constantine Tassoulas]].<ref name="President">{{Cite web |url=https://www.presidency.gr/en/president/ |title=President – Constantine An. Tassoulas |publisher=Presidency of the Hellenic Republic |access-date=2026-09-12}}</ref> [[Kyriakos Mitsotakis]] waard yn july 2019 beëdige as premier en krige nei de parlemintsferkiezings fan juny 2023 in nije termyn fan fjouwer jier.<ref name="PM">{{Cite web |url=https://www.primeminister.gr/en/the-prime-minister/kyriakos-mitsotakis |title=The Prime Minister – Kyriakos Mitsotakis |publisher=Prime Minister of the Hellenic Republic |access-date=2026-09-12}}</ref> Foar it regionale bestjoer is Grikelân opdield yn trettjin regio's.<ref name="Regions">{{Cite web |url=https://www.gov.gr/en/regions |title=Regions |publisher=Gov.gr |access-date=2026-09-12}}</ref> Dêrta hearre ûnder mear Attika, Sintraal-Masedoanje, West-Masedoanje, Epirus, Tessalje, de Ioanyske Eilannen, West-Grikelân, Sintraal-Grikelân, de Peloponnesos, de Noard-Egeyske Eilannen, de Súd-Egeyske Eilannen en Kreta.<ref name="Regions"/> === Ynternasjonale posysje === Grikelân waard op 18 febrewaris 1952 tagelyk mei Turkije lid fan de [[NATO]].<ref name="NATO">{{Cite web |url=https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1952/02/25/final-communique |title=Final Communiqué |publisher=NATO |date=1952-02-25 |access-date=2026-09-12}}</ref> It lân ratifisearre it Hânfêst fan de [[Feriene Naasjes]] op 25 oktober 1945.<ref name="UN">{{Cite web |url=https://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?chapter=1&clang=_en&mtdsg_no=I-1&src=IND |title=Charter of the United Nations |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=2026-09-12}}</ref> Op 1 jannewaris 1981 waard Grikelân lid fan de Europeeske Mienskippen, de foarrinner fan de hjoeddeiske [[Europeeske Uny]].<ref name="EU"/> Sûnt 1 jannewaris 2000 makket it lân diel út fan it [[Schengengebiet]].<ref name="EU"/> Op 1 jannewaris 2001 waard Grikelân lid fan de [[eurogebiet|eurosône]] en waard de euro de muntienheid.<ref name="EU"/> == Ekonomy == Neffens gegevens fan de [[Wrâldbank]] bedroech it Grykske bruto binnenlânsk produkt yn 2025 280,64 miljard Amerikaanske dollar.<ref name="WorldBank">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/gr |title=Greece – Data |publisher=World Bank |access-date=2026-09-12}}</ref> It bruto binnenlânsk produkt per ynwenner bedroech datselde jier 26.948 Amerikaanske dollar.<ref name="WorldBank"/> De Wrâldbank registrearre foar 2025 in reële ekonomyske groei fan 2,1 persint.<ref name="WorldBank"/> De modellearre ILO-rûzing fan de Wrâldbank joech foar 2025 in wurkleazenspersintaazje fan 8,5 persint fan de beropsbefolking.<ref name="WorldBank"/> De ynflaasje, mjitten oan 'e hân fan de konsumintprizen, bedroech neffens deselde boarne yn 2025 2,5 persint.<ref name="WorldBank"/> == Kultureel erfskip == [[Ofbyld:The Parthenon in Athens.jpg|thumb|It [[Partenon]] op de [[Akropolis fan Atene]]]] Grikelân hat 21 plakken op de [[Wrâlderfgoedlist]] fan [[UNESCO]].<ref name="UNESCO">{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/gr |title=Greece – UNESCO World Heritage Convention |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-09-12}}</ref> Dêrfan binne 18 klassifisearre as kultureel erfgoed en trije as mingd kultureel en natuerlik erfgoed.<ref name="UNESCO"/> Ta de plakken op de list hearre ûnder mear de [[Akropolis fan Atene]], [[Delfy]], [[Olympia]], [[Delos]], [[Meteora]], [[Berch Atos|Atos]], de midsiuwske stêd [[Rodos (stêd)|Rodos]], it âlde sintrum fan [[Korfoe]] en it kultuerlânskip fan Zagori.<ref name="UNESCO"/> De Minoïske paleissintra waarden yn 2025 oan de Wrâlderfgoedlist tafoege.<ref name="UNESCO"/> Yn 2026 waard ek it gruttere gebiet om de Olympus hinne as mingd wrâlderfgoed ynskreaun.<ref name="UNESCO"/> {{boarnen|boarnefernijing= <references/>}} {{EU}} [[Kategory:Grikelân| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Balkan]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1821]] [[Kategory:Republyk]] sjhhnajp2gbeh4hbcmll6ei98kvso4z 0 6862 1240509 1226644 2026-09-11T13:09:26Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240509 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = 20190703_Klokkenstoel2_Mirns.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = De Klokkestoel fan Murns | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Murns}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = 8573 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_51_43_N_5_27_38_E_type:city_region:NL|52° 52' NB 5° 27' EL}} | webside = [https://bakhuizen.nl Webstee fan Bakhuzen, Murns en Riis] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 51 | lat_sec = 43 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 27 | lon_sec = 38 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map_NL_Gaasterlân_Sleat_Murns.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Murns yn de eardere gemeente Gaasterlân-Sleat | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Murns''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]]. Murns leit súdlik fan [[Bakhuzen]] oan de [[Iselmar]]. Oant [[1955]] foarme Murns mei Bakhuzen ien doarp. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Murns}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). == Skiednis == Yn 'e [[13e iuw]] waard de plaknamme Midlinghe neamd. Oare nammen wiene Midlinghe of Middelingh (1325), Middelen (1399), Midlutze (1414), Mirlense (1505), Myrns (1537) en Myrlns (1544). De plaknamme soe nei alle gedachten der op tsjutte dat it in plak yn 'e midden lei en fan it [[Aldfrysk]]e Middila stamme. Op it begraafplak stiet ek ien fan de [[klokkestuollen yn Fryslân]]. Oant midden [[18e iuw]] stie dêr in tsjerke. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] is de eardere klokkestoel fernield troch in delstoartend fleantúch. == Omkriten == [[Ofbyld:Murnserklif 95.jpg|thumb|250px|left|''Murnzer Klif'']] It [[Murnser Klif]] jout in moai útsjoch oer de eardere Sudersee. By moai waar is [[Inkhuzen]] te sjen. De earste kilometer foar de kust bestiet út helder ûndjip wetter. Tusken Murns en Riis leit de Rysterbosk. By de Iselmar stiet yn it natoergebiet De Mokkebank in lytse [[Wynmotor Murns|wynmotor]]. == Mienskip == Murns wurket op it mêd fan ferieningslibben in soad gear mei [[Bakhuzen]] en [[Riis]]. It [https://www.bakhuizen.nl/index.php/dorpsbelang/nuttige-informatie doarpsbelang] komt op foar de belangen fan de trije doarpen. Doarpskrante [https://www.bakhuizen.nl/index.php/dorpsbelang/dorpskrant-op-e-hichte Op 'e Hichte] ferskynt alle moannen. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Murns rinne de folgjende buslinen: * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] * '''Line 103:''' [[Starum]] - [[Himmelum]] De buslinent troch Murns wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === Breelenswei, Murnserdyk, Wieldyk. == Galery == <gallery> Ofbyld: Klokkenstoel Mirns 05c.JPG|Klokkestoel fan Murns Ofbyld: Windmotor Mirns 12c.JPG|[[Wynmotor Murns]] Ofbyld:Oorlogsmonument Mirns.jpg|Oarlochsmonumint Murns Ofbyld:Plaatsnaambord_Mirns.JPG|Plaknammeboerd </gallery> == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] == Keppelings om utens == * [https://bakhuizen.nl/ Side Bakhuzen-Murns-Riis] * [https://www.facebook.com/paginaBMR/ FB-side Bakhuzen-Murns-Riis] {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.bakhuizen.nl/ Oer Bakhuzen en omkriten] * [http://www.scheermuseum.nl/ Skearmuseum] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Mirns|Murns}} }} {{koördinaten|52_51_43_N_5_27_38_E_type:city_region:NL|52° 52' NB 5° 27' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Murns| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] azijnvcvfo63549ypy2lgmya51gh2xr 0 6863 1240512 1182365 2026-09-11T13:17:48Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240512 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Nijemirdum 04.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Utsjoch op Nijemardum | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nijemardum}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 7,58 km² | befolkingstichtens = 74 ynw. /km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = 8566 | netnûmer = 0514 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_51_26_N_5_34_11_E_type:city_scale:10000_region:NL|52° 51' NB, 5° 34' EL}} | webside = http://www.nijemardum.nl/nijemardum.nl | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 51 | lat_sec = 26 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 34 | lon_sec = 11 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map_NL_Gaasterlân_Sleat_Nijemardum.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Nijemardum yn de eardere gemeente Gaasterlân-Sleat | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Nijemardum''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]] tusken de bosken fan Gaasterlân en de [[Iselmar]]. De buorskippen [[Heaburgen]] en [[Nij Amearika]] falle ûnder de himrik fan it doarp. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nijemardum}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). == Skiednis == [[File:Nijemardum, âlde tsjerketoer.jpg|left|200px|Alde toer]] Nijemardum is in [[streekdoarp]] dat op de râne fan deselde sânrêch as [[Aldemardum]] ûntstien is, nei alle gedachten om 1200 hinne. De streek leit oan de âlde lânwei fan [[Starum]] en [[Sleat]]. It doarpsgebiet fan Nijemardum hat lânskiplik in opmerklike fariaasje. Súdwestlik stiet in rige buorkerijen oan dy dyk, dêr't it lân fan yn de lege Hoitebuorsterpolder leit. Oan de oare, eastlike kant fan it doarp lizze op de frijwat hege, súdeastlike flank fan [[Gaasterlân]] de [[Heaburgen]]. Nei alle gedachten hat der eartiids in plak ''Mardum'' west. Yn de twadde helte fan de [[14e iuw]] is it plak grif splitst. Yn [[1399]] wurdt skreaun oer ''Nuwe Merden'', noch letter as ''Naemardum'', of ''Nijemirdum'' yn [[1484]] en Nijemardum yn [[1493]]. Yn dy iuw is de tsjerke ek boud, earst grif fan hout en letter fan bakstien. Doe't de tsjerke yn 1833 ôfbrutsen is, bleau allinnich de toer mei syn piramidedak stean. De toer wie eartiids in beaken foar skippen op de [[Sudersee]]. Der is in histoarysk begraafplak dêr't ek in pear Ingelske en Kanadeeske piloaten út de [[Twadde Wrâldkriich]] lizze. Op it begraafplak is in apart islamitysk hoekje grûn foar de Molukske mienskip reservearre.<ref>[https://www.nijemirdum.nl/toren/molukse-begrafenis Doarpsside, oproppe 4 maart 2022]</ref> == Mienskip == Ien kear yn de moanne ferskynt [https://www.nijemardum.nl/#xl_HeadingAnchor:58hx3fY Doarpsnijs], in útjefte fan de [https://nijemirdum.nl/verenigingen/dorpsbelang/ Feriening foar Doarpsbelang Nijemardum]. [https://www.dorpshuisnijemirdum.nl/ Doarpshûs Nijemardum] is it sintrale moetingsplak fan ferskate aktiviteiten. === Ferienings === * [https://nijemirdum.nl/verenigingen/begrafenisvereniging-de-laatste-eer/ Begraffenisferiening ''De Laatste Eer''] * [[Sportferiening NOK]] === Tsjerke === {{Apart|De Hoekstien (Nijemardum)}} [[File:Nijemardum, PKN-tsjerke.jpg|thumb|260px|''[[De Hoekstien (Nijemardum)|De Hoekstien]]'']] De [[De Hoekstien (Nijemardum)|De Hoekstien]] oan Lyklamawei 11 is in [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]-tsjerke, dy't oarspronklik as [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke yn 1899 boud waard. Yn 1926 ûnstie der in skuorring. In diel fan de gemeente gyng oer nei de [[Grifformearde Tsjerke yn Hersteld Ferbân]]. Yn 1946 gyng de Grifformearde Tsjerke yn Hersteld Ferbân op yn de [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|Herfoarme Tsjerke]]. Hja tsjerkten yn in âld skoalgebou, dat yn 2002 sletten waard troch de foarming fan in 'Samen-op-Weg'-gemeente. === Skoalle === * Kristlike basisskoalle 'De Ferbining' [[Ofbyld:Poldermolen Zwaantje, Nijemirdum. 26-05-2020 (actm.) 01.jpg|thumb|right|260px|''Mûne [[Swaantsje (Nijemardum)|'t Swaantsje]] by Nijemardum]]'' === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2007 || 2012 || 2021 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 671 || 581 || 540 || 495 || 434 || 480 || 555 || 570 |} === Berne yn Nijemardum === * [[Johannes Draaijer]], eardere hurdfytser == It besjen wurdich == * Yn Nijemardum is sûnt [[1997]] it [[Kowemuseum]] ''Hast alles oer kij''. * Besuden it doarp stiet de [[poldermole]] [[Swaantsje (Nijemardum)|'t Swaantsje]], in [[ryksmonumint]]. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Nijemardum rint de folgjende busline: * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] De busline troch Nijemardum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === De Griene Singel, [[Heaburgen]], Hege Bouwen, Heidepaad, [[Hoitebuorren]], Lyklamawei, [[Nij Amearika]], [[Omrin (Nijemardum)|Omrin]], Wissebuert, Wytlânsdykje. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] == Keppeling om utens == * [https://nijemirdum.nl/ Webstee oer Nijemardum] * [https://www.nijemardum.nl/ Mear ynformaasje oer Nijemardum] {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nijemirdum}} }} {{Koördinaten|52_51_26_N_5_34_11_E_type:city_scale:10000_region:NL|52° 51' NB, 5° 34' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Nijemardum| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] qe8opj4h42odazn6mjtz86b1w5nm3yb 0 6864 1240572 1225805 2026-09-12T04:37:05Z Anoniem-NOF 39410 /* Strjitten */ 1240572 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Riis | ôfbylding = Mooi_Gaasterland_Rijs.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Filla [[Moai Gaasterlân]] | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Riis}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 5,42 km² (5,38 km² lân, 0,04 km² wetter) | befolkingstichtens = 34 ynw. /km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = 8572 | netnûmer = 0514 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_51_50_N_5_29_57_E_type:city_scale:10000_region:NL|52° 52' NB, 5° 30' EL}} | webside = [https://bakhuizen.nl Webside fan Bakhuzen, Murns en Riis] | ôfbylding2 = Slottún Riis 46.jpg | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = Slottún Riis 23.jpg | ôfbyldingstekst3 = Slottún Riis | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 51 | lat_sec = 50 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 29 | lon_sec = 57 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Gaasterlân Sleat Riis.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Riis yn de eardere gemeente Gaasterlân-Sleat | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Riis''' is in [[streekdoarp]] yn 'e [[Súdwesthoeke]] en de [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[De Fryske Marren]]. It leit oan 'e noardeastkant fan 'e dêrnei ferneamde [[Rysterbosk]], oan 'e [[wei]] fan [[Aldemardum]] nei [[Himmelum]]. It doarp is benammen bekend fan it hûs [[Moai Gaasterlân]] en fan it [[Konkoers Hippyk Riis]], dat lykwols sûnt [[2005]] yn 'e [[himrik]] fan it buordoarp [[Harich]] is. Riis hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Riis}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). == Skiednis == Der wie yn 'e [[prehistoarje]] al bewenning yn 'e omkriten fan Riis. De yn 1849 yn 'e Rysterbosk fûne [[stienkiste fan Riis]] tsjûget fan bewenning út 'e tiid fan 'e [[klokbekerkultuer]], de iennige fan soksoarte grêfheuvels yn Fryslân.<br> Riis waard foar it earst neamd yn [[1333]] as ferwizing nei in [[foarwurk]] fan it Starumer [[Sint-Odulfuskleaster]] as ''Riis''. De gebouwen fan it foarwurk binne nei alle gedachten yn [[1495]] ferwoastge, dêr't de oerbliuwsels fan letter yn [[Himmelum]] wer brûkt waarden. Yn de [[17e iuw|17e]] en [[18e iuw]] komt ''Rys'' foar. It elemint riis(hout) (tûken, twigen) is foar it doarp yn gebrûk rekke.<ref>{{Cite web |url=https://www.etymologiebank.nl/trefwoord/rijs3 |titel=''Friese plaatsnamen. Alle steden, dorpen en gehuchten.'' |auteur=Karel F. Gildemacher |útjouwer=[http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl] |datum=2007}}</ref> Yn 'e [[19e iuw|19e]] en [[20e iuw]] woeks it plak troch [[lânoanmakkerij]] út ta in [[doarp]]. Foar dy tiid wie it net mear as in [[buorskip]] en foel it ûnder de himrik fan [[Murns]]. Oant de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] hearde Riis sûnt minskewitten ta de gemeente (en dêrfoar de [[gritenij]]) [[Gaasterlân (gemeente)|Gaasterlân]]. Fan [[1984]] oant [[2014]] foel it ûnder de gemeente [[Gaasterlân-Sleat]]. == Huzinge Riis == {{Apart|Huzinge Riis}} [[Ofbyld:Huis Rijs C Meeth naar Jacobus Stellingwerff.jpg|thumb|left|Huzinge Riis troch [[Jacobus Stellingwerf|Jacobus Stellingwerff]] (1721)]] De earste eigener fan Riis wie de aadlike famylje Galama út Koudum waans [[stins]] stie oan wat no de Smitsleane by Riis hjit. De Galama's lieten de toarre heide ta fruchtbere grûn meitsje. Letter kaam it gebiet yn hannen fan de famylje [[Schwartzenberg]]. Dy lieten in Schwartzenbergfeart (no [[Ryster Feart]]) nei [[Kolderwâlde]] grave. Markant ûnderdiel fan Riis wie ''Huzinge Riis'', eartiids it Slot, boud troch de hear De Ruyter de Wildt. Dêr hawwe de famylje Schwartzenberg, [[Jonkhear]] [[Ulbo Aylva Rengers]] en syn soan [[Lamoraal Albert Aemelius Rengers]] en letter de [[Van Swinderen]]s wenne. It slot waard yn [[1937]] sloopt. Inkelde jierren letter wie de grûn fan [[It Fryske Gea]]. Fan [[2007]] oant [[2010]] waard dêr in [[Ingelske lânskipstún|Ingelske]] Slottún oanlein. Om it hûs hinne kaam nei 1850 mear bebouwing. Dêr ferriisden guon filla's, in hotel en wenhuzen. Ien fan de meast tekenjende filla's dy't hjoed-de-dei noch bestiet is it yn 1912 boude ''[[Moai Gaasterlân]]''. Ea wie dat in bûtenhûs fan in aadlike famylje, letter waard it in bernekoloanjehûs. Tsjintwurdich is it in medysk Bernetehûs. Njonken dy filla stiet sûnt 1947 in kapeltsje fan de ''Dochters fan ús Leave Frou fan it Hillige Hert''. Dy fûnen harren oarsprong yn 1882 yn [[Issoudun]] yn Frankryk. It haadkleaster foar Nederlân stiet yn [[Tilburch]]. == Leauwe == It kristlik leauwe kaam yn de [[8e iuw]] nei Riis. Yn [[830]] stifte [[Odulf]] in [[kapittel]] yn [[Starum]]. Nei't dy yn ferfal rekke, waard it yn [[1132]] omset yn in [[Abdij]] fan [[Benediktinen]]. Dy abdij hie ûnder oaren in [[úthôf (kleaster)|úthôf]] yn Riis. Dat wie in kapel wêryn't in byld fan Marije yn Fryske klaaiïnge stie. Dêrtroch waard Riis in soarte [[Beafeart|beafeartsoarde]]. Yn [[1400]] waard de abdij yn Starum ferwoastge. Fyftjin jier letter waard begûn mei de weropbou súdlik fan Starum, mar de abt en in diel fan de muontsen hiene har yn de úthôven yn Riis en Himmelum fêstige, dêr't gjin tafersjoch wie. De Abdij waard slim teheistere troch [[Ige Galama]] en op 'e nij ferwoastge. Yn [[1495]] waard er nei Himmelum ferset. == Rysterbosk == [[Ofbyld:Rijsterbos 01.jpg|260px|thumb|Rysterbosk]] [[Ofbyld:Rijs - Vredestempel-8.JPG|260px|thumb|It [[Fredestimpeltsje fan Riis]]]] {{Apart|Rysterbosk}} Yn de Rysterbosk stiet al mear as 190 jier in [[Fredestimpeltsje fan Riis|Fredestimpeltsje]]. Dat is dêr delset doe't keizer [[Napoleon]] nei [[Elba]] ferballe waard en Fryslân fan dy Frânske hearsker befrijd waard. Middenyn de bosk is no in teätertún, yn it heechseizoen wurde dêr ferskate (lytsskalige) konserten jûn en winterdeis in bysûndere krystmerk. Begjin fan de [[20e iuw]] stie der in [[stienfabryk]] tichteby Riis. De liemgatten binne noch werom te sjen yn 'e stikken lân dêromhinne. Yn [[1916]] waarden dêr in hûnderttal Belgyske húshâldings, dy't flechtsje moasten yn de [[Earste Wrâldkriich]], ûnderbrocht.<ref>[https://www.langsdeluts.nl/Rijs%20Mientwei%20steenfabriek%20Friso.html ''steenfabriek Friso te Rijs''] (''Langs de Luts''), [https://www.wereldoorlog1418.nl/vluchtelingen/kamp-gaasterland/index.htm ''Kamp Gaasterland''] (''Vluchtelingen in Nederland 1914-1918''), [http://www.interneringsdepotgaasterland.nl/locaties%20Rijs%20Mientwei%20steenfabriek.html ''Rijs, Mientwei, voormalige steenfabriek''], [https://web.archive.org/web/20190827101757/https://www.grofkeramiek.nl/node/887 ''Steenfabriek Friso, eigenaar N.V. Maatschappij "Gaasterland"''] (''Stichting Historie Grofkeramiek'') en [https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?v2=true&id=BCH-20110414-01011020 ''Weromsjen Yn Gasterlân (7)''] (Balkster Courant 14 april 2011)</ref> Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] wie de bosk it lansearplak fan [[V2-raket]]ten. Yn septimber 1944 waarden yn in tal wiken troch it Dútske 444 Art. Lehr-Versuchbataljon likernôch 70 raketten ôffjurre, ynearsten nei Súdeast-Ingelân en letter nei de haven fan [[Antwerpen]] dy't foar de alliearde opmars fan grut belang wie. Yn en om de bosk hinne noch spoaren fan it ôffjurjen fan de V2-raketten te sjen.<ref>[http://www.v2rocket.com/start/deployment/serooskerke-rijs.html ''Rijs/Gaasterland'']</ref><ref>[https://www.itfryskegea.nl/natuurgebied/rysterbosk-wandelbos-in-gaasterland-it-fryske-gea/ Rysterbosk op webside fan [[It Fryske Gea]]]</ref> == Fûgelpark == {{Apart|Sybrandy's Boarterspark}} Yn 1964 iepene Sybrandy syn boartersplak, dat ek wol bekend as it fûgeltsjepark. Dêr wiene boarterstunen benefter "Hotel Gaasterlân" en "Hotel Jans", dêr't in soarte fan in trein op in minymonorail op it terrein stie. Der waarden ferskate dûnsjûnen benefter Hotel Jans organisearre. Yn 1970 waard it festival ''Peace op Rijs'' fierd, dat fannijs yn 2012 troch de organisaasje teätertún Riis oerdien waard as Gaasterlân popfestival ''Love en peace, in fonkje flower power yn Riis''. De teätertún waard yn âlde gloarje weropboud. Dêr wurde gauris muzykfestivals en oare eveneminten organisearre. == Mienskip == Riis is al jierren in toeristysk plak. Der binne dan ek in oantal kempings, twa hotels, fjouwer restaurants en in attraksjeparkje dat geografysk besjoen eins ûnder Aldemardum falt. Mei [[Bakhuzen]] en [[Murns]] wurket Riis in soad gear op mêd fan it ferieningslibben. It [https://www.bakhuizen.nl/index.php/dorpsbelang/nuttige-informatie Doarpsbelang] komt op foar de belangen fan 'e trije doarpen. Doarpskrante [https://www.bakhuizen.nl/index.php/dorpsbelang/dorpskrant-op-e-hichte Op 'e Hichte] ferskynt alle moannen. === Ferienings === * Foar ferienings sjoch op de side fan [[Bakhuzen#Ferienings|Bakhuzen]]. === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" |- ! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2013 !! 2024 |- | 363 || 358 || 291 || 287 || 237 || 140 || 180 || 175 |} <small>Boarne: [https://allecijfers.nl/woonplaats/rijs/ Alle Cijfers] (2013 en 2024)</small> === Ferneamde ynwenner === * [[Johann Frederik Mauritz Herbell]] (1752-1819), histoarikus en rjochter == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Riis rint de folgjende busline: * '''Line 44:''' [[Boalsert]] - [[Snits]] fia [[Gaasterlân (krite)|Gaasterlân]] De busline troch Riis wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === De Griene Leane, Inkhuzerleane, Freule van Swinderenleane, Leise Leane, Marderleane, Mientwei, [[Murns]]erleane, Smitsleane. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. == Keppeling om utens == * [https://bakhuizen.nl Webside fan Bakhuzen, Murns en Riis] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} ----------- * [https://www.hotel-gaasterland.nl/rijs.htm Oer de skiednis fan Gaasterlân] * [http://www.friesland-digitaal.eu/Gaasterlan-sleat/Rijs/Rijs.html Oer Gaasterlân-Sleat] }} {{Koördinaten|52_51_50_N_5_29_57_E_type:city_scale:10000_region:NL|52° 52' NB, 5° 30' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Riis| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân (gemeente)]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Gaasterlân-Sleat]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] sqthm9m9dkpdrap790za7tzrm68ji1s 0 6912 1240511 1121712 2026-09-11T13:13:58Z Anoniem-NOF 39410 /* Iepenbier ferfier */ 1240511 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Nijehaske 03.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Utsjoch op Nijehaske | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nijehaske}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/statline opendata.cbs.nl/statline]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = 8466 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_57_38_N_5_53_34_E_type:city_zoom:15_region:NL-FR|52° 57' NB, 5° 53' EL}} | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = Map NL Skarsterlân Nijehaske.png | ôfbyldingstekst3 = Himrik fan Nijehaske (grien) yn de eardere gemeente Skarsterlân | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 57 | lat_sec = 38 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 53 | lon_sec = 34 | lon_dir = E | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Nijehaske''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], krekt west fan [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Nijehaske}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}, boarne: [[Sintraal Buro foar de Statistyk|CBS]]). == Skiednis == Nijehaske is begûn as eastlike útbou fan it âldere doarp Haske, dat letter [[Aldehaske]] hjitte soe. Dy twa doarpen foarmen it sintrum fan de eardere gemeente [[Haskerlân]]. Troch feanterij, dy't al yn de [[16e iuw]] geande wie, ûntjoech it doarp. Doe't 200 jier letter de [[Giteren|Gitersken]] nei it gebiet kamen om fean ôf te graven, woeks it tal ynwenners fan beide doarpen hurd. De groei fan it tichteby lizzende [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]], dat op de grins fan trije gemeenten lei, soarge der foar dat in grut stik fan it doarp ferdwûn. De bebouwing west fan de [[Hearresleat]] en noard fan de Stasjonsstrjitte bleau oer. It oarspronklike hert fan Nijehaske hearde al sûnt de gemeentlike weryndieling fan [[1934]] by It Hearrenfean. Dêr stie ek de herfoarme tsjerke dy't eartiids ien wie mei [[Haskerdiken]] en [[Nijbrêge]]. Allinnich it tsjerkhôf oan de Jousterwei is dêr noch fan oer. It stasjon fan It Hearrenfean stie oant [[1933]] yn Nijehaske.<ref>[https://www.spanvis.com/lemmer/de-dorpen-van-de-gemeente-de-fryske-marren-de-friese-meren/nijehaske Skiednis fan Nijehaske]Spanvis.com oproppen op 1 juny 2023</ref> It oerbliuwend part fan Nijehaske hearde oant [[1984]] by de gemeente Haskerlân dy't doe opie yn de gemeente [[Skarsterlân]]. Yn [[2014]] gie dy wer op yn de nije gemeente [[De Fryske Marren]]. == Ferskaat == Yn It Hearrenfean is in tichtebylizzende nijbouwyk [[Nijehaske (wyk)|Nijehaske]] neamd nei it doarp. Foarby Nijehaske rint ek it Nije [[Hearrenfeanster Kanaal]]. == Befolkingsferrin == {| class="wikitable" |- ! 1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1974 !! 2004 !! 2021 |- | 237 || 100 || 109 || 123 || 110 || 50 || 55 |} * == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Nijehaske rint de folgjende busline: * '''Line 95:''' [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] fia [[De Jouwer]] en [[Jirnsum]] De busline troch Nijehaske wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === *''Businesspark Friesland-West'' - yndustryterrein oan de A7. *''Ekspansjeleane'' - yn de betsjutting as útwreiding, op bedriuweterrein De Wierde. *''Enerzjyleane'' - ferwiist nei yndustriële fernijing, op bedriuweterrein De Wierde. *''Euroleane'' - nei de [[euro]], op bedriuweterrein De Wierde. *''Fergravings'' - hjir waard eartiids [[fean]] groeven *''Fjildwei'' - troch de fjilden rinnende dyk *''Ynnovaasjeleane'' - op bedriuweterrein De Wierde. *''Jousterdyk'' - de dyk nei [[De Jouwer]]. *''Ketting'' - Oant 1929 hong in ketting oer de [[Engelenfeart]] om toljild te ynjen. *''Kommunikaasjeleane'' - op bedriuweterrein De Wierde. == Berne yn Nijehaske == * [[Jacobus Engelsma Mebius]] (1749-1838), Frysk predikant * [[Hendrik Pyttersen Tzn.]] (1845-1919), Nederlânske politikus * [[Jan Ankerman (politikus)|Jan Ankerman]] (1869-1928), politikus * [[Lucas Bunt]] (1907-1981), oarlochsmisdiediger == Sjoch ek == * [[Nijehaske (wyk)]] * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * [https://www.frieslandwonderland.nl/friesland/plaats/nijehaske Frieslandwonderland.nl/Nijehaske] {{Aut|Peter Karstkarel}} }} {{Koördinaten|52_57_40_N_5_53_36_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 58' NB, 5° 54' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Nijehaske| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Haskerlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] 0r10x3ja8asddtjo5vooo0m8dc4z954 0 6915 1240513 1182453 2026-09-11T13:21:11Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240513 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Reahel | ôfbylding = Vierhuis_(Rohel)_04m.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Komboerd Reahel en buorskip Fjouwerhûs (Vierhuis) | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Reahel}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 6,24 km² (3,88 km² lân, 2,35 km² wetter) | befolkingstichtens = 34 ynw. /km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = 8507 | netnûmer = 0513 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{koördinaten yn tekst|52_55_3_N_5_49_54_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 55' NB, 5° 50' EL}} | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 55 | lat_sec = 3 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 49 | lon_sec = 54 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Skarsterlân Reahel.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Reahel yn de eardere gemeente Skarsterlân | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} '''Reahel''' (ek Roode-Hel of Nijegea) is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], oan de noardeastkant fan de [[Tsjûkemar]]. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Reahel}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). De buorren fan it doarp binne yn de rin fan de tiid foar it meastepart weislein troch de mar. Sa is it doarp ek de tsjerke mei klokkehûs en hôf kwytrekke. De ynwenners wenje no ferspraat oer in grut gebiet, benammen yn de buorskip [[Fjouwerhûs (Reahel)|Fjouwerhûs]], sûnder in oanwiisbere [[beboude kom]]. == Skiednis == [[File:Atlas Schoemaker-FRIESLAND-DEEL2-2092R-Friesland, Roehel.jpeg|thumb|left|Tsjerke en [[klokkestoel]] fan Reahel, [[Atlas Schoemaker]]: Friesland, 1710-1735]] De namme komt fan de grûn dy't hjir wat reader is as op oare plakken yn de omkriten; "hel" soe ferwize nei "hichte", of krekt nei "hol", leechte. In oare ferklearring hâldt ferbân mei in leginde oer it ûntstean fan de Tsjûkemar, dêr soe ea in bosk stien hawwe dat ôfbaarnd is. De fjoergloede fan it baarnende fean (en de bosk) soe de namme "reade hel" ferklearje. Yn de [[Twadde Wrâldkriich]] wie yn Reahel in tuskenstasjon foar de ôffier fan [[joaden]]. Letter is it as tuskenstasjon brûkt foar de opfang fan [[Molukkers]]. De lokale befolking neamde it kamp nei de oarloch it [[Ambonezekamp]]. Nei de oarloch waard der in fuotbalferiening oprjochte en der waard spile flakby it kamp, der waarden ek in soad bewenners fan it "Amboneze-kamp" lid fan dy fuotbalferiening. De namme fan dy fuotbalferiening is noch altiten "De Wite Peal", mar sit wyls yn [[Sint-Jânsgea]]. Eartiids hat Reahel in tsjerke mei tsjerkhôf hân, mar dy is yn de Tsjûkemar ferdwûn. Men kin de grêfstiennen noch wol fiele op de boaiem fan de mar. Reahel lei oat 1934 yn de gemeente [[Skoatterlân]], dêrnei yn de gemeente [[Haskerlân]]. Fan 1984 oant 2014 wie it doarp part fan de eardere gemeente [[Skarsterlân]], dy't dêrnei opgien is yn de gemeente De Fryske Marren. == Toerisme == * [https://verenigingdebongerd.nl/ De Bongerd] is in rekreaasjepark yn Reahel noardestlik fan de Tsjûkemar. == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Reahel rint de folgjende busline: * '''Line 48:''' [[De Lemmer]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Sint-Jânsgea]] De busline troch Reahel wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === De Bongerd, De Vriehof, [[Fjouwerhûs (Reahel)|Fjouwerhûs]]terwei, Frank en Vrijhof, Kwekerijwei, Marwei, Tsjerkewei, Wredehof. {{Koördinaten|52_55_3_N_5_49_54_E_type:city_zoom:14_region:NL|52° 55' NB, 5° 50' EL}} == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]] {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Reahel| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skoatterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Haskerlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] cfw91dg1n8s2tsoyrm2r4k5veqcpmoy 0 6917 1240574 1182454 2026-09-12T04:39:41Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240574 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Rotsterhaule_Skar_01.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Komboerd Rotsterhaule | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Rotsterhaule}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 9,79 km² (8,8 km² lân, 0,99 km² wetter) | befolkingstichtens = 60 ynw. /km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{DFMf}} | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|924}} | postkoade = 8463 | netnûmer = 0513 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_55_44_N_5_51_07_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 56' NB, 5° 51' EL}} | webside = https://www.sintjut.frl/ | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 55 | lat_sec = 44 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 51 | lon_sec = 7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje Rotsterhaule yn Fryslân | ôfbylding99 = Map NL Skarsterlân Rotsterhaule.png | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje Rotsterhaule (grien) yn 'e eardere gemeente Skarsterlân. | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Rotsterhaule''' is in [[streekdoarp]] yn de gemeente [[De Fryske Marren]], noardeast fan de [[Tsjûkemar]]. It doarp leit fuortendaliks westlik fan [[Sint-Jânsgea]], dêr't it in [[twillingdoarp]] mei foarmet. De buorskip [[Unlân (buorskip)|Unlân]] oan 'e Kadyk rint parallel noardwestlik fan it doarp en falt foar it grutste part ûnder de himrik fan Rotsterhaule. Rotsterhaule hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Rotsterhaule}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}}). == Skiednis == De namme ferwiist nei in ''hichte'' by [[Rottum (Fryslân)|Rottum]], dêr't it in dochterdelsetting fan is. It doarp waard yn [[1393]] foar it earst neamd. It doarp komt as ''Rotster Haula'' (1490), ''Hauwela'' (1538) en ''Retsterhaule'' (1579) foar. It doarp [[Reahel]] is op syn bar wer in dochterdelsetting fan Rotsterhaule.<ref>{{Cite web |url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/rotsterhaule |titel=''Friese plaatsnamen. Alle steden, dorpen en gehuchten'' |auteur=Karel F. Gildemacher |útjouwer=[http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl] |datum=2007}}</ref> It doarp is ûntstien by de ûntfeaning fan in [[leechfean]]gebiet. By de ferfeanting binne in soad minsken út de kop fan [[Oerisel]], benammen [[Gitersken]], nei it gebiet komd. Nei de [[feanterij]] rûnen de polders fol wetter dat by hurde wyn de bebouwing bedrige. Om [[1860]] hinne is de Grutte Feanpolder troch fjouwer wynmûnen drûchmeald. Fan dy mûnen is noch ien stean bleaun: [[De Hersteller (Sint Jansgea)|De Hersteller]]. Nei it drûchmeallen wurdt it gebiet yn haadsaak foar feehâlderij brûkt. By it doarp is in oarspronklik feangebiet bewarre bleaun dat opgiet yn it natoergebiet [[Easterskar]], ûngefear 500 bunder grut en beheard wurdt troch [[It Fryske Gea]]. Op de hoeke fan De Streek en de Lange Dyk stie yn 1490 tsjerke dy't foel ûnder it kleaster by [[Haskerdiken]], it [[Hasker Konvint]]. It tsjerkje waard brûkt oant [[1580]] brûkt. De doetiidske pastoar woe net oerskeakelje fan roomsk op protestantsk en moast dêrnei flechtsje. It tsjerkje waard dêrnei net mear brûkt. De mear as 100 jier âlde koeke- en pipernutefabryk fan Modderman is rûnom bekend. Rotsterhaule hearde oant [[1934]] ta de griternij sawol de gemeente [[Skoatterlân]], oant [[198]] de gemeente [[Haskerlân]] en oant [[2014]] ta de gemeente [[Skarsterlân]] dy't doe opgie yn de gemeente De Fryske Marren. == Mienskip == It doarp hat mei Sint-Jânsgea ien feriening foar Doarpsbelang. Yn 'e Doarpsfinne is it multyfunksjonele sintrum. It doarp hat in eigen basisskoalle, Iepenbiere Skoalle [https://www.deschakelrotsterhaule.nl/ De Schakel]. === Ferienings === *Change - sjongen *[[ODI]] - gymnastyk *De Lege Wâlden - fierljeppen *'t Haskelân & 't Haske - hynsteriden === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" |- !1954 !! 1959 !! 1964 !! 1969 !! 1973 !! 2004 !! 2013 !! 2024 |- | 741 || 835 || 728 || 687 || 640 || 400 || 589 || 590 |} <small>Boarne: [https://allecijfers.nl/woonplaats/rotsterhaule/ Alle Cijfers] (2013 en 2024)</small> == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Rotsterhaule rint de folgjende busline: * '''Line 48:''' [[De Lemmer]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Sint-Jânsgea]] De busline troch Rotsterhaule wurdt ferosarget roch [[Qbuzz]]. === Strjitten === *''Boerestreek'' - bline wei mei wat huzen en pleatsen *''Boskpaad'' - paad nei de Haulster bosken *''Gaasterwei'' - ferbining fan De Pôle yn Rotsterhaule mei [[Rotstergaast]]. *''Hylke Bangmawei'' - Hijlke Bangma wie fan 1943-1935 opsichter yn de Grutte Sint Jânsgeaster Feanpolder. Die in soad foar it doarpslibben en wie riedslid en steatelid foar de PvdA. *''Hege Dyk'' - heech lizzende polderdyk nei [[Rottum (Fryslân)|Rottum]]. Dêrnjonken lei de Hegedyksterfeart dy't yn 1962 tichtsmiten waard. *''Yn 'e Doarpsfinne'' - wenmienskip op sport- en feestterrein de Doarpsfinne. In 'finne' is in stik lân dat net foar healân brûkt waard. *''Kadyk'' - dyk oer it ferfeante efterlân, de âlde folksnamme wie ''Kaardyk''. *''Kampwei'' - nei kamp [[De Wite Peal (kamp)|De Wite Peal]]. In wite peal is in grinsskieding yn feangebieten. Earst wie it in kamp foar wurkleazen, doe foar Joaden en as lêste foar Ambonezen (Molukkers). Yn de nacht fan 2 op 3 oktober 1942 waarden alle Joaden ôffierd nei [[Westerbork (doarp)|Westerbork]]. *''Langedyk'' - lange rjochte dyk sûnder huzen. *''Liemdyk'' - Unferhurde dyk mei [[balstiensân]] as deklaach. *''Lytse Wei'' - stikje ûnbeboude dyk fan de Tsjerkewei nei de Pôle *''Nije Wei'' - oant 1953 'De Stelle' neamde wei. *''Pôle'' - nei de sânhichte yn fergroeven feangebiet. *''Prinses Marijkewei'' - nei prinsesse [[Christina fan de Nederlannen|Christine]] dy't de ropnamme Marijke hie. *''Richard Jungwei'' - Richard Jung wie in [[Tsjechje|Tsjech]] dy't hjir ûnderdûkt siet en oan it ferset meidie. Sneuvele op [[15 april]] [[1945]] by [[Skarsterbrêge]]. *''Streek'' - de lange dyk mei [[lintbebouwing]] troch [[Sint-Jânsgea]] en Rotsterhaule *''Tsjerkewei'' - âld sânpaad nei [[Alde Ouwer]] lâns de tsjerke fan Reahel. *''Wolvedyk'' - neamd nei feanbaas Wolf. == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. == Keppeling om utens == * [http://www.sintjut.nl/Historie_Rohel_-_Rotsterhaule_-_Sintjohannesga.htm Oer Rotsterhaule op de webstee fan Sint Jut] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{CommonsBalke}} {{koördinaten|52_55_44_N_5_51_07_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 56' NB, 5° 51' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Rotsterhaule| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skoatterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Haskerlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] pt6k7w9elt1ru11cwkx2efell0iu4ck 0 6918 1240577 1225809 2026-09-12T04:41:56Z Anoniem-NOF 39410 /* Bustsjinst */ 1240577 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Rottum 13.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Eastlike tagong'' | wapen = [[Ofbyld:Rottum vlag.svg|90px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Rottum wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Rottum (Fryslân)}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> | oerflak = 6,93 km², wêrfan <br> - lân: 6,85 km² <br> - wetter 0,08 km² | befolkingstichtens = 111 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge NL}} [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:De Friese Meren vlag.svg|border|20px]] [[De Fryske Marren]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_56_59_N_5_53_19_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|52° 56' N 5° 53' E}} | webside = [https://www.rottumonline.nl/ rottumonline.nl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Fryslân | lat_deg = 52 | lat_min = 56 | lat_sec = 59 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 53 | lon_sec = 19 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Skarsterlân Rottum.png | ôfbyldingstekst99 = ''Himrik Rottum (grien) yn 'e eardere gemeente Skarsterlân'' | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Rottum''' is in doarp yn de gemeente [[De Fryske Marren]], súdwest fan [[it Hearrenfean (plak)|it Hearrenfean]]. It doarp hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Rottum (Fryslân)}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})</small><ref>https://opendata.cbs.nl/statline</ref> ynwenners. == Skiednis == Yn 'e [[12e iuw]] waard Rottum as '' Ruthne'' fermeld en yn 1481 as ''Rottim'' en ''Rottena''. De namme soe fan 'e wetternamme "Ratna" komme kinne, lykas de Rotte by [[Rotterdam]]. Mar de namme kin ek fan 'e ealman Tsjalling Rodmers stamme, dy't dêr om 1400 hinne wenne. Tsjalling Rodmers hie in skinking oan 'e kapel dien, dy't dêr al sûnt de 14e iuw stie en waard sa skutshear fan it doarp. Yn dy tiid waard dêr rjocht sprutsen oer [[Sânwâlden]]. Yn Rottum waarden yn 'e tiid fan [[Karel V|keizer Karel]] de [[Lândei|lândagen]] hâlden. Yn 'e tsjerke kamen dan de belangen fan de befolking op it aljemint ûnder lieding fan in geastlike. Op it segel dat ûnder de besluten kaam stiene sân beammen. It doarp hie op de lândei yn [[1727]] 32 stimhawwende [[hoarnleger]]s. Yn gewoane omstannichheden betellen dy 56 gûne en 5 stuorren oan grûnbelêsting. Dat waard neffens de opbringst fan elke [[stelle]] fêststeld. Rottum leit op in sânhichte yn it fean en it wie dêr dus feilich wenjen. === Skâns === Tusken de [[Rotster Sleat]] en [[Rotstergaast]], op it stee dêr't yn 2009 de "Biskopsbou" is, hat eartiids in ferdigenings[[skâns]] lein. Dy waard yn [[1583]] yn opdracht fan 'e Fryske Steaten oanlein om it streupen fan de Spanjerts út [[Stienwyk]] te kearen. Mar doe't de grêften yn dy winter beferzen wiene, naam oerste [[Francisco Verdugo]] de skâns yn. Mei't [[Maurits fan Oranje-Nassau|prins Maurits]] Stienwyk wer oermastere waard it yn Rottum rêstiger en ferfoel de skâns. === Feanterij === Op de [[Schotanus]]atlas fan 1685 stiet it [[Nannewiid]] noch as healân. Doe't de [[Giteren|Giterske]] feanbazen de grûn yn 1750 oankochten waard dêr begûn mei [[turf (brânstof)|turfstekken]]. De [[pream]]men farden troch de Rotster Feart (ek: Hegedykster Feart) nei [[Fjouwerhûs (Reahel)|Fjouwerhûs]], dêr't de turf oerladen waard yn gruttere skippen, dy't it nei [[Amsterdam]] brochten. Stadichoan feroare it lân yn wetter. Yn [[1870]] is noch oer ynpolderjen praat, mar it die bliken dat soks te djoer wie. De namme Nannewiid komt grif fan feanbaas Nanne Dirks Drijfhout. === Tsjerke === [[Ofbyld:Atlas Schoemaker-FRIESLAND-DEEL2-2093R-Friesland, Rottum.jpeg|thumb|left|''De tsjerke en klokkestoel fan Rottum, [[Atlas Schoemaker]]: Friesland, 1710-1735'']] Sûnt 1300 stie der in kapel yn Rottum. Mei it ferskowen fan 'e grinzen fan [[Eastergoa]] waard de âlde kapel yn [[1414]] ferfongen troch in stiennen tsjerke. It jiertal stiet noch yn de klok op it hjoeddeiske klokkestoel op it begraafplak. Rottum wie dêrnei is skoft haadtsjerke fan de omkriten, om't it plak in begraafplak hie. Tsjerke en tsjerkhôf leine net oan de haadwei. Nei in haadtsjerke ta moasten fan fjouwer wynstreken út paden rinne fan 4 foet breed, útsein as dy mei in boat te berikken wienen. Fan de Rottumerdyk ôf rûn de [[Lykwei]] of Moleleane. De namme Lykwei ferwiist nei de stoarne minsken, dy't dêroer nei it hôf brocht waarden. Oan 'e ein fan de wei stie oan de Hoogendijk iuwenlang in mole. De tsjerke waard yn [[1791]] ôfbrutsen, de lêste dooptsjinst wie op 26 septimber 1790. Yn 'e oankundiging fan de ferkeap fan it tsjerkegebou stie dat "het zeer gevoeglijk te water kan worden vervoerd". It farwetter oan de westkant rûn nei yn noardlike rjochting nei de ferfeante petten en yn súdlike rjochting nei de Hegedyk, dêr't om 1550 hinne in brêge lei. By de legere skoalle moat in brêge of farwetter west hawwe foar de ôffier fan turf nei de [[Tsjonger]] en foar de [[nôtmole]]. Dy feart rûn nei de Hegedyk en dan fierder nei de Rotster Sleat. De bocht yn 'e feart nei it easten ta wiist der op dat dat diel groeven waard nei't de mole boud wie. === Oisterwyk === Rottum hie gjin foarname hûzen. Der wie wol in lytse gelegenheid oan it fuotpaad dat 'It slotsje’ neamd waard. It wie boud en waard bewenne troch H.J.W. Kool van Heerens, de soad fan 'e notaris fan It Hearrenfean, en hie de namme Oisterwyk. It hûs bestiet noch yn restaurearre foarm. === Swerfstien === [[Ofbyld:Zwerfsteen Rottum 05.JPG|thumb|260px|''Swerfstien fan Rottum'']] Yn Rottum leit de grutste [[swerfstien fan Rottum|swerfstien]] fan [[Fryslân]] en [[Nederlân]]. Yn de iistiid fan sa'n 200.000 jier lyn is de graniten stien hjir út [[Sweden]] wei meifierd. Oant healwei de 19e iuw stiek in diel fan 'e stien boppe de grûn út. Yn dy tiid wie de stien fjouwerris sa grut en wol 150.000 kg siwer. In skipper hat it boppeste diel mei springstof sloopt. Dat granyt is brûkt foar de Suderseedyk by [[De Lemmer]].<ref>[https://www.rottumonline.nl/historie/ rottumonline.nl]</ref> De rest fan de stien, fiif by twa meter en sa'n 44.200 kilo, bleau ûnder de grûn lizzen oant 1996, doe't de stien opgroeven waard.<ref>Trouw, 12 desimber 1996</ref> === Bestjoer === Oant 1934 wie Rottum in doarp yn 'e gemeente [[Skoatterlân]]. Yn july dat jier waard Rottum by de gemeente [[Haskerlân]] yndield. Yn 1984 waard Haskerlân opheft en diel fan de gemeente [[Skarsterlân]]. Sûnt 2014 leit it doarp yn 'e gemeente De Fryske Marren. == Mienskip == Der is in feriening foar Doarpsbelang dy't gearkomt yn it yn 1994 boude doarpshûs. Ienris yn't fearnsjier krije de ynwenners de doarpskrante [https://www.rottumonline.nl/skodoar2/ De Skodoar]. De aktiviteiten wurde organisearre troch [https://www.rottumonline.nl/rottumleeft/ 'Rottum Leeft'] === Tsjerke === [[Ofbyld:Klokkenstoel Rottum 07cw.JPG|thumb|260px|''Klokkestoel fan Rottum'']] * [https://haskeroord.nl/ PKN Haskeroard] === Skoalle === [[Ofbyld:Rottum 19 OBS De Ynset en Doarpshus.JPG|thumb|260px|''Skoalle en doarpshûs'']] * [https://www.de-ynset.nl/nl Iepenbiere basisskoalle De Ynset] Yn it doarpshûs sit it pjutteboartersplak ''De Utfleanerkes''. === Ferienings === * [https://www.rottumonline.nl/uitvaart/ Begraffenisferiening Rottum] * Biljertklub * Dûnsgroep Fryske Krite * [https://www.rottumonline.nl/dans/ Dûnsgroep Onder de Linden] * [[Fuotbalferiening DWP]] * [https://www.friesevogelwachten.nl/nl/vogelwachten/zoek-je-vogelwacht Fûgelwacht Aldehaske e.o.] * [https://www.rottumonline.nl/jeu-de-boules/ Jeu-de-boulesferiening De Keibouters] * Kaartferiening ’t Lytse Troefke * [https://www.tvrottum.nl/ Tennisferiening Rottum e.o.] ''(<small>Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.rottumonline.nl/verenigingen-in-rottum/ hiemside])</small>'' === Befolkingsferrin === {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 || 1974 || 2004 || 2013 ||2015 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 209 || 540 || 624 || 661 || 628 || 600 || 700 || 665 || 660 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 2020 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 740 |} ''<small>(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013, 2015 en 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/rottum-de-fryske-marren/ Alle Cijfers].)</small>'' === Berne === * [[Antoinette Rijpma-de Jong]] (1995), reedrider == Ynfrastruktuer == === Bustsjinst === Troch Rottum rint de folgjende busline: * '''Line 48:''' [[De Lemmer]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia [[Sint-Jânsgea]] De busline troch Rottum wurdt fersoarge troch [[Qbuzz]]. === Strjitten === * Sjoch: [[Strjitten yn Rottum (Fryslân)]] == Sjoch ek == * [[Fryske doarpen]]. {{Boarnen|boarnefernijing= *[https://www.rottumonline.nl/ Webstee Rottum] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Rottum (Friesland)|Rottum}} }} {{Koördinaten|52_56_09_N_5_53_25_E_type:city_zoom:15_region:NL|52° 56' NB, 5° 53' EL}} {{De Fryske Marren}} [[Kategory:Rottum (Fryslân)| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skoatterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Haskerlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Skarsterlân]] [[Kategory:Doarp of stêd yn De Fryske Marren]] iiuqxlc3eodgyz7pooyv3qjdgu9aufi 6 31060 1240515 291028 2026-09-11T13:47:54Z Agaath 13842 This file is now on Wikimedia Commons at https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sietse_de_Vries_65.jpg (moved with FileImporter). 1240515 wikitext text/x-wiki == Omskriuwing == Foto oanbean troch Tresoar, sjoch Oerlis Wikipedy/Tresoar (3) == Lisinsje: == {{Auteursrjocht standert}} {{NowCommons|Sietse de Vries 65.jpg}} kukvl4mwt5fsw03x1w0kq7ba7hdxo01 0 31061 1240514 944138 2026-09-11T13:41:22Z Agaath 13842 + bestand 1240514 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Sietse de Vries (schrijver).jpg|right|300px|Sietse de Vries in 2019]] [[Ofbyld:Sietse de Vries 65.jpg|thumb|right|300px|''Sietse de Vries]] '''Sietse de Vries''' ([[De Tynje (doarp)|De Tynje]], [[13 augustus]] [[1955]]) is in [[Frysk]] [[skriuwer]]. == Biografy == Doe't Sietse opgroeide op De Tynje koene de bewenners rûchwei opdield wurde yn [[It fine folk fan De Tynje|grifformearden]] en kommunisten. De húshâlding De Vries wie in 'read nêst'. Nei de middelbere skoalle gie er nei de Sosjale Akademy. [[List fan Russyske skriuwers|Russyske skriuwers]] as [[Fjodor Dostojevski|Dostojevski]] en [[Anton Tsjechov|Tsjechov]] makken doe yndruk op him. It tydskrift [[Frysk en Frij (tydskrift)|Frysk en Frij]] wie it blêd dêr't er nei syn diploma foar skriuwen gie. Nei fjouwer jier waard er sjoernalist foar de [[Ljouwerter Krante]]. Yn 1998 debutearre er mei syn speurdersroman ''De boargemaster'' (1998). De omskriuwing fan de sletten doarpsmienskip en in skeel fan rjocht fan reed stiet dêryn sintraal. Binnen in jier folge in nije plysjeroman: ''De dea fan Nico Dekema''. Dêryn toant er hoe't er tsjin de wrâld en har takomst oansjocht. Dat wurdt noch fersterke yn de haadpersoanen fan syn tredde boek ''Kûgels foar Kant'' (2002). De Vries skriuwt meast Frysk, mar yn 2000 ferskynde in Nederlânske detektive ''De spelbepaler''. Mei Homme en ''It geheim fan pake'' sloech er in nij paad yn, dat fan berneboekeskriuwer. Yn 2009 ferskynde de fyfde speurdersroman fan De Vries, it krige de titel ''Potstro Fongers'' mei en ferskynde by de [[Friese Pers Boekerij]]. Nei de Moanne fan it Fryske Boek yn 2011 waard bekend makke dat Sietse de Vries it kadoboek foar de Moanne fan it Fryske Boek 2012 skriuwe soe. It hat de titel ''Bak'' en is in detektive. == Wurk == === Proaza === * ''De boargemaster'' (1998) * ''De dea fan Nico Dekema'' (1999) * ''De spelbepaler'' (Hollânsktalich, 2000) * ''Kûgels foar Kant'' (2002) * ''Potstro Fongers'' (2009) * ''Bak'' (boekegeskink foar de Moanne fan it Fryske Boek, 2012) === Berneboek === * ''Homme en it geheim fan pake'' (2003) === Toaniel === * ''De tredde helte'' (2009) {{DEFAULTSORT:Vries, Sietse de}} [[Kategory:Frysk sjoernalist]] [[Kategory:Frysk romanskriuwer]] [[Kategory:Frysk misdieskriuwer]] [[Kategory:Frysk toanielskriuwer]] [[Kategory:Frysk berneboekeskriuwer]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne op De Tynje]] [[Kategory:Persoan berne yn 1955]] 6arfhoo3mgf9z3agoacchrbqbwrv8jh 0 110787 1240547 983312 2026-09-11T21:44:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240547 wikitext text/x-wiki [[File:Phpbb 3.0 prosilver.png|thumb|300px|In webside mei in ynternetfoarum (toande software phpBB 3.0)]] In '''ynternet-''' of '''diskusjefoarum''', meast koartwei '''foarum''' is in [[online]] diskusjeromte tusken ferskate brûkers. Dy brûkers pleatse (langere) berjochten en kinne ‘[[syngroan]]’ meiïnoar oerlizze; dy bydragen wurde argivearre en de diskusje kin oer in lange tiid fierdergean. Ynternetfoarums ferskille dêrmei fan oare diskusjemooglikheden lykas [[Tsjet|tsjetromtes]], [[nijsgroep]]en, [[webloch]]s en [[sosjale media]] lykas [[Twitter]]. Op guon ynternetfoarums moatte besikers har registrearje ûnder in [[bynamme]] of [[nickname]] om reagearje te meien. Oare foarums binne dêr frijer yn en dêr binne berjochten sûnder te registrearjen op pleatst. Dy wurde pleage troch [[Spam]]oanfallen en skeakelje meast oer nei in beskate foarm fan autentifikaasje. De firtuele persoanlikheid fan in foarumbesiker kin njonken it brûken fan bynammen ek ta utering komme yn it brûken fan [[Avatar]]s en [[hânteken]]s. De measte foarumgongers besykje it foarum ûnder in skûlnamme. Dat blykt allerhanne foarmen fan ûnfoech gedrach oan te heljen. Dêrom ha de measte (kwaliteits)foarums ien of oar ‘foarumbelied’ mei [[brûkersbetingsten]] foar de [[webside]]. Moderatoaren kontrolearje dy betingsten. [[Kategory:Skriftlike kommunikaasje]] [[Kategory:Ynternet]] [[Kategory:Ynternettechnyk]] [[Kategory:Ynternettsjinst]] [[Kategory:Yntroduksje út 1976]] 27jypo3umulm19jqt8oe1d10v7j7rpv 14 115385 1240546 983297 2026-09-11T21:43:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240546 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Ynternettsjinst|sikmasine]] [[Kategory:Ynternettechnyk|sikmasine]] ji0jv6kv2kq05weqbzjq95aofpvfoyb 14 121875 1240543 899343 2026-09-11T21:42:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240543 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Database]] [[Kategory:Ynternettsjinst]] pdf6wfgsgrhm1vitj4qlglr3bn8os4g 0 131456 1240525 1183199 2026-09-11T20:12:52Z Agaath 13842 + bestand 1240525 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = Martsje de Jong.jpg | ôfbyldingstekst = Martsje de Jong in 2019 | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Martsje de Jong | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]sk | berne = [[1976]] | berteplak = [[Penjum]] ([[Fryslân]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Westerlauwerske Friezen|Frysk]] | regionale identiteit = | berop/amt = [[redaktrise]] | aktyf as = [[bestjoer]]ster, [[oersetster]], [[kollumnist]]e | jierren aktyf = [[2008]] – no | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = ''[[De GFR]]'' <br>''[[It Libben fan in Labbekak]]'' | prizen = | webside = [https://nl-nl.facebook.com/martsje.dejong.5 Martsje de Jong] op [[Facebook]] }} '''Martsje de Jong''' ([[Penjum]], [[15 desimber]] [[1976]])<ref name="kânsriker">{{Fuotnoat|[https://lc.nl/friesland/Martsje-de-Jong-ferfryske-bestseller-It-libben-fan-in-Labbekak-fan-Jeff-Kinney-23944633.html {{Aut|Vries, Sietse de}}, ''In oersetting is kânsriker as in orizjineel: Martsje de Jong ferfryske bestseller "It Libben fan in Labbekak" fan Jeff Kinney'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 14 desimber 2018, bylage ''Freed'', s. 8-9]}}</ref> is in [[Fryslân|Frysk]] [[redaktrise]], [[kollumnist]]e en âld-[[politika]] foar de [[FNP]].<ref name="kânsriker"/> Njonken har [[berop]]smjittige [[wurkpaad]] is hja ek aktyf yn [[bestjoer]]sfunksjes<ref name="kânsriker"/> en as [[oersetster]] fan [[boek]]en nei it [[Frysk]].<ref name="kânsriker"/><ref name="column">{{Fuotnoat|{{Aut|Haagsma, Jacob}}, ''"Fleurich seure" in nieuwe Friese column'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 18 septimber 2020, s. 34}}</ref> Datoangeande binne har bekendste wurken ''[[De GFR]], Pippi Langkous, De Goargels'' en ''[[It Libben fan in Labbekak]]''.<ref name="kânsriker"/> ==Libben en karriêre== ===Jonkheid en oplieding=== De Jong waard yn [[1976]] [[berne]]<ref name="kânsriker"/> en [[jonkheid|groeide op]] yn [[Penjum]],<ref name="kânsriker"/><ref name="column"/> dêr't har [[heit]] [[boer]] wie op in [[pleats]] midden yn 'e [[beboude kom]].<ref name="kânsriker"/> Se die de [[middelbere skoalle]] op [[ateneum]]nivo, en woe yn dy tiid of boer wurde, of nei it [[konservatoarium]].<ref name="kânsriker"/> Hoewol't se [[piano]] en [[tromboane]] spilet, hie se nei eigen ynskatting net genôch [[talint]] om it as [[musikus]] 'te meitsjen', en om't it har oan [[geduld]] ûntbriek om mei ûnwillige muzyk[[learling]]en om te gean, besleat se en sjoch ôf fan in [[muzyk|muzikale]] [[karriêre]].<ref name="kânsriker"/> Sadwaande gie De Jong nei de [[Hegere Lânbouskoalle]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]],<ref name="kânsriker"/><ref name="column"/> want hoewol't der foar de pleats fan har heit, midden yn it doarp, gjin mooglikheden bestiene om út te wreidzjen, wie se derfan oertsjûge dat dat him wol rêde soe.<ref name="kânsriker"/> It lêste jier fan har [[stúdzje]] folge se yn 'e [[Ierlân|Ierske]] [[haadstêd]] [[Dublin]], dêr't se [[wittenskiplik ûndersyk]] die nei de [[fertarring]] fan ekstra [[aaiwyt (proteïne)|aaiwiten]] by [[skiep]], en tagelyk har [[Ingelsk]] flink ophelle.<ref name="kânsriker"/> ===Karriêre=== Doe't De Jong klear wie mei har stúdzje, die lykwols bliken dat se te [[optimisme|optimistysk]] west hie: de problemen mei it [[boer|buorkjen]] losten harsels net op, dat der wie foar har gjin [[wurk]].<ref name="kânsriker"/> Har [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|freon]] wiisde har derop dat se graach skriuwe mocht, en rette har oan om dêr wat mei te dwaan.<ref name="kânsriker"/> Sadwaande melde De Jong har as [[freelance]]-[[sjoernalist]]e oan by it ''[[Frysk Deiblêd]]'' en [[tydskrift]]en as ''[[Paard en Sport]]'', ''[[Friesland Post (tydskrift)|Friesland Post]]'' en it blêd fan 'e [[KNKB]] ''[[Wis-In]]''. Dêr kaam se in skoft mei troch de tiid.<ref name="kânsriker"/> Al rillegau waard har in [[baan (wurk)|baan]] oanbean by in [[dochterûndernimming]] fan [[útjouwerij]] [[Reed Elsevier]], as [[tydskriftredakteur|buroredaktrise]] foar in stikmannich [[Ingelsk]]talige [[fakblêd]]en.<ref name="kânsriker"/> Dat wurk die De Jong seis jier nei folle [[tefredenheid]], mar doe't se [[yn ferwachting]] rekke fan har twadde [[bern (persoan)|bern]], sadat it [[reizgjen]] dat se foar har baan in protte dwaan moast, beswierlik waard, besleat se om [[ûntslach]] te nimmen.<ref name="kânsriker"/> Neitiid waard se yn [[2008]] op in [[iepen sollisitaasje]] oannommen as [[redaktrise]] fan [[boek]]en en [[tydskrift]]en by [[Klaas Jansma]] syn [[útjouwerij|publisiteitsburo]] [[PENN (Ljouwert)|PENN]], yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].<ref name="kânsriker"/> Dêr wurket se anno [[2018]] noch altyd. Se is der û.m. belutsen by de útjefte fan 'e blêden ''[[De Skûtsjekrant]]'' en ''[[Fryslân Markant]]''.<ref name="kânsriker"/> Njonken har [[berop]]smjittige [[wurkpaad]] is De Jong ek op oare mêden aktyf. Sa hat se foar de [[FNP]] yn 'e [[gemeenteried]] fan [[Menameradiel]] sitten,<ref name="kânsriker"/><ref name="column"/> en is se lid fan it [[bestjoer]] fan 'e [[Kristlik Fryske Folks Bibleteek]] (KFFB).<ref name="kânsriker"/><ref name="column"/> Beide [[organisaasje]]s binne by De Jong min ofte mear in [[tradysje|famyljetradysje]], want har [[pake]] wie al lid fan 'e KFFB en har heit wie ek riedslid (yn [[Wûnseradiel]]) foar de FNP.<ref name="kânsriker"/> Fierders set De Jong yn har [[frije tiid]] ek boeken oer yn it [[Frysk]].<ref name="kânsriker"/> Dat begûn doe't se om [[2015]] hinne op in [[feest]] yn [[Grins (stêd)|Grins]] oan 'e praat rekke mei [[Anne Tjerk Popkema]], de [[oersetter]] fan û.m. ''[[The Hobbit]]'' fan [[J.R.R. Tolkien]] nei it Frysk. Dyselde hie wolris in stikje fan De Jong lêzen, en komplimintearre har mei har 'linige Frysk'. Dêrop frege er har hokker boek oft se yn it Frysk oersette woe as se dêr nochris de kâns ta krije soe. De Jong andere daliks dat dat it [[berneboek]] ''[[The BFG (boek)|The BFG]]'' (The Big Friendly Giant) wêze soe, fan [[Roald Dahl]]. Popkema dage har út om it ris te besykjen en De Jong naam dy útdaging oan. Dat foel har noch net ta, benammen om't Dahl foar syn [[reus (mytysk wêzen)|reus]] in hiel eigen fantasijtaal optocht hie. Mar se sette troch en yn [[2016]] waard it resultaat, ''[[De GFR]]'' (De Grutte Freonlike Reus) útjûn troch Popkema syn [[Utjouwerij Regaad]].<ref name="kânsriker"/> Neitiid hearde De Jong in [[fraachpetear]] op 'e [[radio]] mei [[Bert Wagendorp]], de [[skriuwer]] fan it boek ''[[Ventoux (boek)|Ventoux]]'', dat oer [[hurdfytsen]] giet. Dat wie al yn frijwat [[talen]] oerset, seid er, mar hy woe noch wolris in Fryske fertaling sjen. De Jong, dy't op dat stuit foar de iepen [[brêge]] yn [[Harns (stêd)|Harns]] stie te wachtsjen, socht him daliks op har [[smartphone]] op en stjoerde him in [[e-mail]]tsje dat sy dy oersetting wol meitsje woe. Wagendorp wie ferheard oer, mar ek bliid mei de flugge reäksje, en om't Popkema in grut leafhawwer fan hurdfytsen is, hie De Jong daliks ek al in útjouwer. De oersetting fan ''Ventoux'' kaam ûnder deselde [[titel (namme)|titel]] yn [[2017]] by Regaad út.<ref name="kânsriker"/> Datselde jiers waard mei De Jong kontakt opnommen troch Joris van de Leur, de [[direkteur]] fan [[Uitgeverij De Fontein]] yn [[Utert (stêd)|Utert]]. Dy woe graach dat De Jong yn it ramt fan it [[LF2018|Kulturele Haadstêdjier]] foar syn útjouwerij it [[jeugdboek]] ''[[Diary of a Wimpy Kid (boek)|Diary of a Wimpy Kid]]'', it earste diel fan 'e [[Diary of a Wimpy Kid (boekesearje)|searje mei deselde namme]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[skriuwer]] [[Jeff Kinney (skriuwer)|Jeff Kinney]], yn it Frysk oersette.<ref name="kânsriker"/> De Fontein hie earder al dy hiele rige yn in [[Nederlânsk]]talige oersetting publisearre. Kinney stie fjouwerkant efter it plan foar in fertaling yn it Frysk, om't er besefte hoe wichtich oft it foar bern is om yn harren eigen [[memmetaal]] te lêzen. Dêrom hied er de [[auteursrjochten|rjochten]] foar de Fryske oersetting fergees oan De Fontein skonken.<ref name="kânsriker"/> De Jong sei daliks har meiwurking ta oan it projekt. De Fryske fertaling fan it boek, ''[[It Libben fan in Labbekak]]'', kaam begjin [[desimber]] [[2018]] út.<ref name="kânsriker"/> Ek wie De Jong ein [[2018]] as fertelster belutsen by it ''[[Völuspá]]''-projekt fan [[skriuwer]] [[Willem Schoorstra]]. Dêrby fertelden en spilen De Jong, [[Eke Born]] en [[Rutger Dijkstra]] yn in [[foarstelling (teäter)|foarstelling]] de troch Schoorstra oersette [[ferhalen]] út 'e [[Aldiislânsk]]e ''[[Edda]]''.<ref name="kânsriker"/> Fierders wie De Jong foarhinne [[frijwillichster]] by de lokale [[Radio Ienhoarn]] yn [[Menaam]],<ref name="column"/> en spilet se [[tromboane]] yn it [[muzykkorps]] [[Looft den Heer (Bitgummole)|Looft den Heer]] yn [[Bitgummole]]. Yn [[septimber]] [[2020]] krige De Jong in twawyklikse [[kollumn]] yn 'e kultuertaheakke ''Freed'' fan 'e ''[[Ljouwerter Krante]]''.<ref name="column"/> Hja wie dêrmei de opfolchster fan [[Fedde Dijkstra]].<ref name="column"/> Yn 'e tuskenlizzende wiken leveret [[Pieter de Groot]] de kollumn.<ref name="column"/> ===Priveelibben=== Martsje de Jong is [[skieding (houlik)|skieden]]<ref name="kânsriker"/> en wennet mei har twa [[bern (persoan)|bern]]<ref name="kânsriker"/> yn [[Bitgum]].<ref name="kânsriker"/><ref name="column"/> ==Oersettings== *2016 – ''[[De GFR]]'' (nei ''[[The BFG (boek)|The BFG]]'', fan [[Roald Dahl]]) *2017 – ''[[Ventoux (boek)|Ventoux]]'' (nei ''[[Ventoux (boek)|Ventoux]]'', fan [[Bert Wagendorp]]) *2018 – ''[[It Libben fan in Labbekak]]'' (nei ''[[Diary of a Wimpy Kid (boek)|Diary of a Wimpy Kid]]'', fan [[Jeff Kinney (skriuwer)|Jeff Kinney]]) *2020 - ''[[Pippi Langhoas]]'' (fan [[Astrid Lindgren]]) *2025 - ''Doe't Johan in kealtsje krige'' (nei ''Johan fick en liken kalv'' fan Astrid Lindgren út 1951) ==Galery== <gallery mode=packed heights=150px style="text-align:left"> Ofbyld:Regaad-De GFR.jpg|''[[De GFR]]'' Ofbyld:De Fontein-It Libben fan in Labbekak.jpg|''[[It Libben fan in Labbekak]]'' Ofbyld:Regaad-Ventoux.jpg|''[[Ventoux (roman)|Ventoux]]'' </gallery> ==Keppelings om utens== * {{nl}} [https://nl-nl.facebook.com/martsje.dejong.5 Martsje de Jong op Facebook] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{DEFAULTSORT:Jong, Martsje de}} [[Kategory:Frysk tydskriftredakteur]] [[Kategory:Frysk boekeredakteur]] [[Kategory:Frysk politikus]] [[Kategory:FNP-politikus]] [[Kategory:Frysk gemeenteriedslid]] [[Kategory:Frysk bestjoerder]] [[Kategory:Frysk oersetter]] [[Kategory:Oersetter nei it Frysk]] [[Kategory:Frysk sjoernalist]] [[Kategory:Persoan berne yn 1976]] [[Kategory:Persoan berne yn Penjum]] tcb34pq6xnwxz2wi43bxos33r3r497l 0 137390 1240555 1022408 2026-09-11T21:55:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keunstmjittige yntelliginsje */ kt 1240555 wikitext text/x-wiki [[File:Multiple-intelligence.jpg|right|thumb|300px|In ([[Ingelsk]]talige) skematyske werjefte fan 'e ferskillende aspekten fan yntelliginsje.]] '''Yntelliginsje''' (fan it [[Latyn]]ske ''intelligentia'') is in begryp út 'e [[psychology]] dat yn 'e algemiene sin omskreaun wurde kin as it fermogen om op direkte of yndirekte wize [[ynformaasje]] op te nimmen en dy ynformaasje om te setten yn permaninte [[kennis]], dy't letter beskikber is om brûkt te wurden yn tapaslike sitewaasjes. Yntelliginsje is in ûnderdiel fan jins [[persoanlikheid]]. Guon minsken hawwe mear yntelliginsje as oaren, sadat se bgl. makliker in [[taal]] of [[wiskunde]] leare kinne as oaren. Dêrby spylje [[maatskiplik]]e eftergrûn, [[opfieding]], [[oplieding]] en [[kultuer]] lykwols in wichtige rol. Oanberne yntelliginsje dy't sterk op ien beskaat mêd konsintrearre is, wurdt ek wol oantsjut as [[bejeftigens]] of in [[talint]]. Der wurdt almeast [[wittenskiplik ûndersyk]] dien nei yntelliginsje by de [[minske]], mar it is ek waarnommen yn net-minsklike [[bisten]] en, neffens guon ûndersikers, yn [[planten]]. Yntelliginsje yn [[masine]]s ([[kompjûter]]s) wurdt [[keunstmjittige yntelliginsje]] neamd. ==Neiere omskriuwing== Mei de term 'yntelliginsje' wurdt in [[geast|mentale]] [[eigenskip]] beskreaun mei in protte ferskillende funksjes, lykas: *[[selsbewustwêzen]]; *it besitten fan [[kreätiviteit]]; *it fermogen om oerienkomsten en ferskillen op te merken yn 'e waarnimmings dy't men docht; *it fermogen om jin te oriïntearjen yn in ûnbekend om-en-by; *it fermogen om jin fleksibel oan te passen oan nije sitewaasjes; *it fermogen om [[logika|logysk]] te [[rede (geastlik fermogen)|riddenearjen]]; *it fermogen om [[planning|plannen te meitsjen]]; *it fermogen om problemen te bedjipjen en op te lossen; *it fermogen om yn it [[tinken]] ferbannen te lizzen; *it fermogen ta [[kritysk]] [[tinken]]; *it fermogen om yn [[abstraksje]]s te [[tinken]]; *it fermogen om [[idee]]ën en [[taal]] te begripen en te produsearjen; *it fermogen om [[ynformaasje]] op te slaan yn it [[ûnthâld (psychology)|ûnthâld]] en om it dêr wer út op te roppen; *it fermogen om te [[learen]] fan jins [[ûnderfining]]s. ==Minsklike yntelliginsje== ===Algemiene omskriuwing=== Minsklike yntelliginsje kin omskreaun wurde as de [[yntellekt]]uële fermogens fan in beskate minske, dy't karakterisearre wurde troch yngewikkelde [[kognysje|kognitive]] prestaasjes en hege nivo's fan [[motivaasje]] en [[selsbewustwêzen]]. Yntelliginsje makket it foar minsken mooglik om dingen te [[ûnthâlden]] en dy letter te brûken yn nije sitewaasjes dy't oerienkomsten fertoane mei eardere [[ûnderfining]]s. Dit is in kognityf proses, dat minsken it fermogen jout om te [[learen]], te begripen, [[idee]]ën te foarmjen en te [[ratio|riddenearjen]]. Se kinne dêrtroch patroanen werkenne, ideeën en problemen befiemje, problemen oplosse en [[taal]] brûke om mei oaren te [[kommunisearjen]]. In grut diel fan wat hjir opneamd is, jildt ek foar net-minsklike [[bisten]]. ===Ferskillende soarten yntelliginsje=== De minsklike yntelliginsje wurdt metten mei it yntelliginsjekosjint, it [[IQ]]. It idee dêrefter is dat der mar ien soarte fan yntelliginsje bestiet, sadat dy by alle persoanen troch de tapassing fan in [[test]] maklik metten wurde kin. Der besteane lykwols ek in teoryen, dy't oan it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] troch [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[psychologen]] as [[Louis Leon Thurstone]], [[Raymond Bernard Cattell]] en [[Joy Paul Guilford]] ûntwikkele waarden, dat der ferskate ûnôfhinklike foarmen fan yntelliginsje njonkeninoar besteane. Sa makke Cattell ûnderskie tusken [[floeibere yntelliginsje]] en [[kristallisearre yntelliginsje]], begripen dy't min ofte mear oerienkomme mei ynsjoch basearre op abstrakt tinken en ynsjoch basearre op ûnderfining. In oare Amerikaanske psycholooch, [[Robert Sternberg]], oppenearre letter it idee dat der trije foarmen fan yntelliginsje wiene: [[analyze|analytske]], [[kreätiviteit|syntetyske (of kreätive)]] en [[praktyk|praktyske]] yntellinginsje. [[Howard Gardner]], in tiidgenoat en lânsman fan Sternberg, woe inkeld sprekke fan 'yntelliginsjes' ([[meartal]]), om't er sân feardichheden ûnderskate dêr't minsken yntelligint yn wêze kinne: [[taal]], [[wiskunde]], [[muzyk]], [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|ynterminsklike relaasjes]], [[oriïntaasjefermogen|romtlike oriïntaasje]], [[sport|lichemsbehearsking]] en [[selskennis]]. De hjoeddeistige psychology erkent oer it algemien trije soarten yntelliginsje, of oars sein: trije komponinten fan yntelliginsje: *analytyske yntelliginsje: it fermogen ta abstrakt, logysk en koherint riddenearjen en it omgean mei eat dat men noch net earder ûnderfûn hat, bgl. troch de [[analyze]] fan nije ynformaasje; *praktyske yntelliginsje: it fermogen om problemen op te lossen yn aldendeiske sitewaasjes thús en op it [[wurk]]; *[[emoasje|emosjonele]] yntelliginsje: it beskikken oer [[selsbewustwêzen]], [[selskennis]] en [[empaty]] mei oaren, dus it jin ferpleatse kinnen yn 'e posysje en de gedachten fan in oar. Om't analytyske yntelliginsje it soarte yntelliginsje is dat nedich is om op [[skoalle]] goed prestearje te kinnen, wurdt yn tradisjonele IQ-tests allinnich (of frijwol allinnich) dat soarte yntelliginsje metten. De Amerikaanske psycholooch [[Daniel Goleman]] hat dêrom in eigen 'EQ-test' ûntwikkele om emosjonele yntelliginsje teste te kinnen. ===Oarsprong fan minsklike yntelliginsje=== Der besteane trije teoryen oer de oarsprong fan minsklike yntelliginsje. Neffens ien fyzje is yntelliginsje wat dat [[berte|oanberne]] is (''nature''), of bestiet der alteast in oanberne potinsjeel ta yntelligint [[hâlden en dragen]]. In twadde fyzje wol hawwe dat eltsenien mei itselde potinsjeel ta yntelligint hâlden en dragen berne wurdt, mar dat it ferskil ta it ûntjaan fan dy potinsje him sit yn 'e [[opfieding]] (''nurture'') dy't men kriget. In trêde teory leit de klam op 'e prestaasjes fan in persoan: prestearret hy of sy heech, dan is hy of sy (tige) yntelligint; binne de prestaasjes min, dan ûntbrekt it oan yntelliginsje. Dizze lêste teory wurdt noch gauris tapast yn it [[ûnderwiis]], mar giet folslein foarby oan oare faktoaren, lykas in gebrek oan motivaasje, dat ek liede kin ta lege prestaasjes. ===Yntelliginsje en maatskiplike posysje=== Ut ûndersiken blykt dat minsken mei in hege yntelliginsje trochinoar in bettere [[maatskiplik]]e posysje en in heger [[ynkommen]] hawwe as minsken mei in lege yntelliginsje. Neffens beskate stúdzjes is it sels sa dat it [[klasse (maatskippij)|maatskiplik fermidden]] dêr't immen út komt minder wichtich is foar it berikken fan in hege maatskiplike posysje as jins yntelliginsje. ===Yntelliginsje en etnisiteit=== In [[kontroverse|kontroversjeel]] ûnderwerp is it mooglike ferbân ([[korrelaasje]]) tusken yntelliginsje en [[etnisiteit]]. Yn 'e [[Feriene Steaten]] blike yn standerdisearre IQ-testen [[negroïde ras|swarten]] nammentlik trochinoar 15&nbsp;punten leger te skoaren as [[jeropide ras|blanken]]. Ek binne der ferskillen ûntdutsen tusken de IQ's fan minsken fan dy beide [[ras (klassifikaasje fan minsken)|rassen]] en [[mongoloïde ras|mongoloïde]] persoanen fan [[East-Aazje|Eastaziatysk]] [[komôf]] (d.w.s etnyske [[Sinezen]], [[Koreänen]] en [[Japanners]]). Dêrby blieken swarten op 'e nij it leechst te skoaren, wylst de Aziaten trochinoar fierwei it heechste IQ hiene. It saneamde [[rasse-yntelliginsjedebat]], dat troch sokke útslaggen ûntstien is, giet benammen oer de fraach ynhoefier't de oantoande ferskillen ta te skriuwen binne oan oanberne [[biology]]ske faktoaren of oan [[opfieding]]skundige faktoaren, lykas [[fieding]], [[ûnderwiis]] en bleatstelling oan [[tillefyzje]] en [[sosjale media]]. Ek is der [[krityk]] kommen op 'e [[metodyk]] fan sokke ûndersiken en oangeande de eventuële [[kulturele befoaroardieldheid]] (''cultural bias'') fan IQ-tests. In ferskynsel dat de útkomsten fan sokke ûndersiken mooglik beynfloedzje kin, is it ''stereotype threat''-effekt, oftewol in negative ferwachting oer de prestaasjes fan (yn dit gefal) swarten, dy't yn 't foar al bestiet by alle belutsenen. ===Yntelliginsje en genetyske oanlis=== Ut [[desennia]] fan wittenskiplik ûndersyk op dit mêd is fêst kommen te stean dat de yntelliginsje sa't dy metten wurdt mei IQ-tests fierhinne in [[genetika|genetysk]] bepaalde [[eigenskip]] is. Dat betsjut dat in part fan 'e sprieding fan behelle skoares by yntelliginsjetests by groepen yndividuën taskreaun wurde kin oan 'e ynfloed fan [[gen]]en dy't yntelligint [[hâlden en dragen]] mooglik meitsje. Dat wol net sizze dat boppesteande ek jildt foar elts ôfsûnderlik yndividu binnen sa'n groep. Algemien wurdt no oannommen dat it feilich is om te stellen dat it genetysk bepaalde part 40% oant 80% fan 'e ferskillen yn 'e skoares ferklearje kin. Yn relatyf homogene [[befolking|populaasje]]s lykas de [[Nederlân]]ske sit dat persintaazje deunby de 80%. As men fan 'e [[âlden]] fan in grutte groep [[bern (persoan)|bern]] de skoares ken dy't se behelle hawwe op in IQ-test, kin men foar harren bern (as groep) in gemiddelde skoare ferwachtsje dy't yn 'e buert leit fan dy fan 'e âlden. Mar foar yndividuële bern jildt dat net. Dy kinne like yntelligint wêze as harren âlden, dêryn mear op 'e [[heit]] as op 'e [[mem]] lykje of oarsom, folle yntelliginter wêze as allebeide of folle minder yntelligint wêze as allebeide. Der bestiet ommers noch 20% oant 60% ynfloed op it foarkommen fan yntelliginsje dy't net út genetyske oanlis ferklearre wurde kin. De kâns dat bern kwa yntelliginsje op harren âlden lykje sille, is wol grutter as de kâns dat dat net it gefal is. Oan 'e oare kant sille bern fan âlden dy't allebeide in tige hege yntelliginsje hawwe, trochinoar minder yntelligint as dy âlden wêze, wylst bern fan âlden mei in tige lege yntelliginsje trochinoar yntelliginter wêze sille as harren âlden. Dat wurdt troch psychologen it [[regresje-effekt]] neamd. Dat in soad bern op it mêd fan yntelliginsje op harren âlden lykje, komt net inkeld troch genetyske oanlis, mar ek troch in oare wichtige faktor: it om-en-by. De âlden skeppe ommers foar harren bern de omkanten dêr't hja yn libje troch it plak dêr't se wenje, de steat fan [[earmoede]] of [[rykdom]] dêr't se yn ferkeare en troch it [[maatskiplik fermidden]] dêr't se ta hearre. Ek beynfloedzje se sterk de motivaasje fan harren bern. As it wier is dat oanhâldende bleatstelling oan nije ideeën by bern yntelliginsje stimulearret (wat net wis is mar wol yn 'e reden leit), dan sille bern út rikere fermiddens, dy't in protte [[reis|reizgje]] en fan hûs út geduerich mei [[literatuer]], [[keunst]] en oare foarmen fan [[kultuer]] yn oanrekking komme, in gruttere kâns hawwe op in hege yntelliginsje as bern dy't grut wurde yn in [[efterstânswyk]], dy't nea nei it bûtenlân op [[fakânsje]] geane en dêr't it yn 'e hûs inkeld oer [[fuotbal]] giet. ===Yntelliginsje en leeftyd=== Yntelliginsje foarmet in wichtich ûnderdiel fan 'e minsklike [[kognysje]]. By it [[ferâldering|âlder wurden]] fan [[folwoeksene]]n feroaret stadichoan it patroan fan kognitive fermogens. Dat proses wurdt ek wol oantsjut as [[kognitive ferâldering]]. Dêrby nimme it fermogen ta abstrakt tinken en fral ek de [[faasje]] fan 'e tinkprosessen ôf. De Amerikaanske psycholooch [[Raymand Bernard Cattell]] neamde dat aspekt de [[fluïde yntelliginsje]]. Soks komt dúdlik ta utering yn yntelliginsjetests, wat de reden is dat standerttests, lykas de [[Wechsler Adult Intelligence Scale]] (WAIS) dit leeftydsbûne effekt korrizjearje troch gebrûk te meitsjen fan noarmtabellen dy't leeftydsgroepspesifyk binne. Oan 'e oare kant nimt tagelyk de yntelliginsje op basis fan [[ûnderfining]] (wat Cattell [[kristallisearre yntelliginsje]] neamde) krekt ta. Yn 'e folksmûle wurdt soks oantsjut mei de ûnwittenskiplike beneaming [[wiisheid]]: "wiisheid komt mei de jierren". ===Yntelliginsje en sekse=== By tradisjonele yntelliginsjetests docht almar wer bliken dat de [[fariânsje]] (oftewol fariaasjebreedte) by [[jonge]]s en [[manlju]] justjes grutter is as by [[famke]]s en [[froulju]]. Dat betsjut dat as men yn in [[normaalferdieling]] fan yntelliginsjeskoares de metten skoares fan beide [[geslacht (sekse)|geslachten]] gearfoeget, der oan 'e beide úteinen fan 'e ferdieling mear jonges en manlju sitte as famkes en froulju. Der binne dus mear manlike heechbejeftigen, mar ek mear manlike leechbejeftigen. Der besteane ek ferskillen tusken jonges en manlju oan 'e iene kant en famkes en froulju oan 'e oare kant op it mêd fan ûnderdielen fan 'e yntelliginsje. Dêrby moat oantekene wurde dat it om trochsneed prestaasjes giet, dy't dus neat sizze oer yndividuële prestaasjes fan 'e leden fan 'e seksen. Famkes en froulju binne yn it foardiel as it giet om [[spraak|sprutsen]] en [[skrift|skreaune]] [[taal]], [[lêzen]] ynbegrepen. In ferklearring dêrfoar wurdt socht yn it feit dat by manlju de taalfunksjes almeast inkeld troch de lofter[[serebrale hemisfear|harsenshelte]] oanstjoerd wurde, wylst by froulju beide [[harsens]]helten derfoar ynset wurde. Dêr stiet wer foaroer dat jonges en manlju trochinoar minder muoite hawwe mei it oplossen fan yn wurden opstelde riddenearsommen. In foarbyld is: "Jantsje hat twa dropkes. Se hat ien dropke minder as Klaske. Hoefolle dropkes hat Klaske?" Mear famkes as jonges litte har yn 'e war bringen troch it wurd "minder" en antwurdzje dan "ien". Jonges en manlju binne better yn romtlike oriïntaasje. As der yn yntelliginsjemjittings testen opnommen binne dêr't dat in rol yn spilet, behelje sy dêrom oer it algemien in bettere skoare. Dat soe ek ferklearje kinne wêrom't jonges en manlju trochinoar better binne yn it oplossen fan [[geometry]]ske figueren. Mar op 'e bekende non-ferbale test fan Raven (de [[Raven Progressive Matrizetest]]), dy't foarhinne ûnder mear by de [[tsjinstkeuring]] brûkt waard, wurde ynternasjonaal dan wer gjin ferskillen fêststeld yn 'e prestaasjes tusken de beide geslachten. ==Dierlike yntelliginsje== Hoewol't ûndersyk nei yntelliginsje him benammen op [[minske]]n talein hat, binne der ek wittenskippers dy't besocht hawwe yntelliginsje fan [[bisten]] te ûndersykjen. Dêrby giet it sawol om 'e yntelliginsje fan in beskate [[soarte|bistesoarte]] as in ferliking fan 'e (trochsneed) yntelliginsje fan ferskillende soarten. Om yntelliginsje by bisten te mjitten, wurde oan testeksimplaren ferskate problemen foarlein wêrby't de ûndersikers it probleemoplossend fermogen fan dy bisten mjitte kinne. Om 'e testbisten te motivearjen om mei te wurkjen oan it ûndersyk, hat it probleem dat oplost wurde moat yn 'e regel te krijen mei it besetten fan lekker [[iten]]. Net-minsklike bisten dy't gauris ta it ûnderwerp fan sokke ûndersiken makke wurde, binne [[apen]], en dan yn 't bysûnder [[minskapen]] (lykas [[sjimpansee]]s, [[bonobo|bonobo's]] en [[gorilla|gorilla's]]), mar ek [[hûn]]en, [[dolfyn|dolfinen]], [[oaljefant]]en en yn mindere mjitte [[pappegaai]]en, [[rotten]] en [[raven]]s. Dat binne allegear bisten mei in hegere as normale yntelliginsje, rekkene neffens it [[diereryk]]. Ek wurdt wol ûndersyk dien nei yntelliginsje by [[inketfisken]]. Dat binne fierwei de yntelligintste [[wringe (rêchbonke)|wringe]]leazen (benammen de [[oktopus]]sen), ek al hawwe se in radikaal oar [[senuwsysteem]] as [[wringedieren]]. ==Plantaardige yntelliginsje== Guon wittenskippers wolle hawwe dat (beskate) [[planten]] ek as yntelligint klassifisearre wurde moatte, op grûn fan harren fermogen om harren [[morfology]], [[fysiology]] en [[fenotypyske plastisiteit|fenotype]] oan te passen om fuortbestean en [[fuortplanting]] te bewissigjen. In tsjinargumint is datoangeande it feit dat mei it begryp yntelliginsje oer it algemien ek it oanmeitsjen, behâlden en oproppen fan [[oantinken]]s bedoeld wurdt. As dy definysje akseptearre wurdt, soe it de keunstmjittige yntelliginsje fan [[robot]]s en [[kompjûter]]s omfetsje, mar de poer automatyske sintúch-reäksje-refleksen dy't foarkomme by in protte plantesoarten útslute. It is lykwols sa dat (guon) planten ek it fermogen hawwe om positive en negative ûnderfinings op te slaan en dêrfan te 'learen'. Fierders kinne se kommunisearje, akkuraat harren omstannichheden berekkenje troch komplekse [[koste-bate-analyze]]s, en op strak behearske wize reägearje om 'e negative effekten op harsels te beheinen fan ferskate eleminten yn har om-en-by. ==Keunstmjittige yntelliginsje== [[Keunstmjittige yntelliginsje]] (gauris [[ôfkoarte]] ta AI, fan ''artificial intelligence'') is in oantsjutting dy't sawol fan tapassing is op 'e yntelliginsje fan [[masine]]s as de tûke fan 'e [[ynformatika]] dy't him derop taleit om sokke masines te kreëarjen. Om (keunstmjittich) yntelligint neamd te wurden, moat in systeem it fermogen hawwe om eksterne [[ynformaasje|data]] op korrekte wize te ynterpretearjen, fan sokke data te learen, en it learde te brûken om spesifike doelen te berikken troch fleksibele adaptaasje oan 'e nije sitewaasjes. Anno [[2019]] is keunstmjittige yntelliginsje allinnich noch berikt op beskate mêden, lykas [[spultsje]]s, [[krúswurdpuzel]]s, [[optyske karakterwerkenning]] en inkele algemienere terreinen lykas [[selsridende auto|selsridende auto's]]. [[Algemiene keunstmjittige yntelliginsje]] (d.w.s. keunstmjittige yntelliginsje op alle mêden tagelyk) hat men noch net witten te berikken en wurdt beskôge as in lange-termyndoel fan it ûndersyk nei keunstmjittige yntelliginsje. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Intelligence ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. ---- {{Commonscat|Intelligence}} }} {{DEFAULTSORT:Intelliginsje}} [[Kategory:Yntelliginsje| ]] [[Kategory:Psychology]] [[Kategory:Neurowittenskip]] [[Kategory:Unthâld]] [[Kategory:Underwiis]] [[Kategory:Opfieding]] [[Kategory:Lienwurd út it Latyn]] bp0pgq7tiudss9mg7uup045jpkp9n09 0 141801 1240519 1239795 2026-09-11T18:45:13Z FreyaSport 40716 /* Ferstoarn */ +1 1240519 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == ;jannewaris * [[1 jannewaris|1]] - [[Bulgarije]] fiert de [[euro]] yn as nasjonale [[muntienheid]], en wurdt dêrmei it 21e lân yn 'e [[Eurosône]]. * [[1 jannewaris|1]] - Yn de [[Nederlân]]ske haadstêd [[Amsterdam]] rekket de [[Vondeltsjerke]] slim skansearre by in grutte brân. * [[1 jannewaris|1]] - By de saneamde [[Nijjiersbrân fan Crans-Montana]] komme by in brân yn in [[kafee]], yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Crans-Montana]], in plak yn it kanton [[Wallis]], 41 minsken om it libben en reitsje nochris 115 oaren [[ferwûne]]. * [[3 jannewaris|3]] - De [[Feriene Steaten]] fiere oanfallen út op ferskate plakken yn it noarden fan [[Fenezuëla]]. Tagelyk wurde de Fenezolaanske [[presidint]] [[Nicolás Maduro]] en syn [[oarehelte|frou]] [[Cilia Flores]] fan har bêd lichten troch Amerikaanske [[kommando's]] en [[ûntfierd]] nei de Feriene Steaten ta, dêr't se yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthús]] ferdwine. * [[3 jannewaris|3]] - [[Ekwatoriaal Guinee]] ferpleatst syn [[haadstêd]] fan [[Malabo]] op it eilân [[Bioko]] nei [[Ciudad de la Paz]] op it [[fêstelân]] fan [[Afrika]]. * [[6 jannewaris|6]] - It westen fan [[Japan]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving]] fan 6,2 op 'e [[skaal fan Richter]]. It epysk sintrum lei yn it [[Prefektueren fan Japan|prefektuer]] [[Shimane (Prefektuer)|Shimane]], it eilân [[Honshu]]. * [[7 jannewaris|7]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrante]] [[Moard op Renée Good|Renée Good]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE). * [[8 jannewaris|8]]-[[9 jannewaris|9]] - De [[protesten yn Iran (jannewaris 2026)|massale protesten]] yn [[Iraan]] wurde yn bloed smoard troch de [[plysje]] en de [[feilichheidstsjinst]]en, wêrby't neffens de berjochten tsientûzenen [[demonstraasje (protest)|demonstranten]] deamakke wurde. * [[14 jannewaris|14]] - Yn it [[Tailân|Taiske]] distrikt [[Sikhio (distrikt)|Sikhio]] falt in kraan op in passazjierstrein, wêrby't 30 minsken omkomme en 64 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[14 jannewaris|14]] - Nei [[Grienlânkrisis|oanhâldende drigeminten]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]], begjint [[Denemark]], dêr't Grienlân ta heart, de [[militêre oefening]] [[Operaasje Artic Endurance]]. Sân [[Jeropa|Jeropeeske]] bûnsgenoaten, wêrûnder [[Nederlân]], stjoere troepen. * [[17 jannewaris|17]] - Yn 'e [[Paraguay]]aanske [[haadstêd]] [[Asunción]] ûndertekenje fertsjintwurdigers fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en [[Mercosur]], in [[ekonomy]]sk ferbûn besteande út [[Argentynje]], [[Brazylje]], [[Oerûguay]] en Paraguay, in [[Partnerskipsoerienkomst tusken de Jeropeeske Uny en Mercosur|frijhannelsoerienkomst]]. * [[18 jannewaris|18]] - Yn [[Spanje]] fynt benoarden it plak [[Kordoba (Spanje)|Kordoba]], yn de [[Spaanske autonome mienskippen|autonome mienskip]] [[Andalûsje]], [[Treinramp by Kordoba|in treinramp]] plak. Dêrby komm 46 minsken om en reitsje 291 oaren [[ferwûne]]. * [[18 jannewaris|18]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] bedriget [[Denemark]], [[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Dútslân]], [[Frankryk]], it [[Feriene Keninkryk]] en [[Nederlân]] mei in ferheging fan 'e [[hannelstaryf|hannelstariven]], om't dy lannen it weage hawwe en stjoer troepen nei [[Grienlân]] ta om diel te nimmen oan 'e [[militêre oefening]] [[Operaasje Arctic Endurance]]. Dêrtroch komt de [[Grienlânkrisis]] ta in hichtepunt. [[Iislân]], [[Sloveenje]], [[Estlân]] en [[Belgje]] beslute yn reäksje op Trump syn drigeminten om ek noch troepen te stjoeren, hoewol't se dat earst net fan doel wiene. * [[20 jannewaris|20]] - Yn 'e [[Twadde Keamer]] spjalte 7 leden fan 'e [[PVV]]-fraksje har ôf en foarmje de [[Groep Markuszower]]. De PVV giet dêrtroch yn it [[parlemint]] fan 26 nei 19 sitten en is net mear de grutste [[politike partij|partij]]. * [[21 jannewaris|21]] - Op it [[World Economic Forum]] yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Davos]] wurdt de [[Grienlânkrisis]] (foarearst) besward nei't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] syn plan ûntpraat is om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]]. * [[22 jannewaris|22]] - De [[Feriene Steaten]] ferlitte (nei in opsistermyn fan 1 jier) formeel de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO). * [[24 jannewaris|24]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrant]] [[Moard op Alex Pretti|Alex Pretti]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE). * [[27 jannewaris|27]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Yndia]] slute in [[Yndiaask-Jeropeeske Frijhanneloerienkomst|fiergeande frijhannelsoerienkomst]]. ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - By [[oanfallen fan Boko Haram yn Kwara (2026)|oanfallen]] fan 'e [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terreurgroep]] [[Boko Haram]] yn 'e [[Nigearia|Nigeriaanske]] steat [[Kwara]] falle teminsten 162 deaden. * [[4 febrewaris|4]] - Foar [[Noard-Nederlân]] kundiget it [[KNMI]] yn 'e iere moarn in [[waaralaarm]] ôf fanwegen [[izel]]. * [[6 febrewaris|6]]-[[22 febrewaris|22]] - Yn noardlik [[Itaalje]] wurde de [[Olympyske Winterspullen 2026|Olympyske Winterspullen]] fan [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]] holden. * [[9 febrewaris|9]] - By [[sjitpartij yn Tumbler Ridge|in sjitpartij]] yn it ôfhandige [[Tumbler Ridge (Britsk-Kolumbia)|Tumbler Ridge]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], komme teminsten 9 persoanen om (de skutter ynbegrepen) en reitsje nochris 27 oare [[ferwûne]]. * [[20 febrewaris|20]] - It [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] docht de [[fûnis|útspraak]] dat de [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] ûnder de besteande [[wet]]jouwing net it rjocht hat om [[ynfierheffing]]s op te lizzen yn 'e mjitte wêryn't er dat dien hat. Dêrmei wurde de measte ynfierheffings fan Trump neatich ferklearre. * [[22 febrewaris|22]] - By [[militêre operaasje yn Jalisco (2026)|in operaasje]] yn 'e steat [[Jalisco]] deadet it [[Meksikaanske Leger]] 62 leden fan it [[drugskartel]] [[Cartél Jalisco Nuevo Generación|CJNG]], ûnder wa de kartelbaas [[El Mencho]]. De leden fan it kartel rjochtsje neitiid by in opskuor grutskalige skea en [[fersteuring fan 'e iepenbiere oarder]] oan. * [[23 febrewaris|23]] - Yn [[Nederlân]] wurdt nei in [[kabinetsformaasje|formaasje]] fan 117 [[dagen]] it [[Kabinet-Jetten]] ynstallearre. * [[26 febrewaris|26]] - It sûnt [[2024]] slommerjende konflikt tusken [[Pakistan]] en [[Afganistan]] lôget op ta [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch|in iepen oarloch]], wêrby't de [[Pakistaanske Loftmacht]] de Afgaanske [[haadstêd]] [[Kabûl]] [[bombardemint|bombardearret]]. * [[28 febrewaris|28]] - De [[Iraanoarloch]] brekt út wannear't [[Israel]] en de [[Feriene Steaten]] úteinsette mei grutskalige [[bombardemint]]en fan 'e [[Iraan]]ske [[haadstêd]] [[Teheran]] en oare stêden. [[Kritisy]] wize derop dat it ûnder it [[ynternasjonaal rjocht]] om in yllegale [[oarloch]] giet. De Iraanske opperste lieder, [[grutajatollah]] [[Ali Chamenei]], wurdt troch de Israeeljers doelbewust [[fermoarde]]. Dat liedt ta in grutte eskalaasje fan it konflikt, wêrby't Iraan net inkeld ferjildingsoanfallen útfiert op Israel, mar ek op Amerikaanske [[legerbasis|militêre fasiliteiten]] en [[ambassade|diplomatike fertsjintwurdigings]] yn [[Irak]], [[Jordaanje]], [[Koeweit]], [[Saûdy-Araabje]], [[Bachrein]], [[Katar]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en [[Omaan]]. ;maart * [[1 maart|1]] - By it [[Bloedbad fan Abiemnom]] wurde yn [[Abiemnom]], yn it noarden fan [[Súd-Sûdaan]], teminsten 169 [[Dinka (folk)|Dinka]] [[fermoarde]] by in oanfal troch leden fan in oare [[etnyske groep]], de [[Nûer (folk)|Nûer]]. * [[2 maart|2]] - De [[Libanon|Libaneeske]] [[milysje]] [[Hezbollah]] ynterveniëarret oan 'e kant fan [[Iraan]] yn 'e [[Iraanoarloch]] troch it noarden fan [[Israel]] te besjitten mei [[raket]]ten. Israel reägearret mei bûtenproporsjoneel swiere [[bombardemint]]en fan net inkeld [[militêr]]e, mar ek [[boarger]]like doelen yn hiel Libanon. * [[6 maart|6]]-[[7 maart|7]] - By [[oerstreamings yn Kenia (2026)|oerstreamings]] yn [[Kenia]] komme teminsten 66 minsken om. * [[6 maart|6]]-[[15 maart|15]] - Yn [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], yn noardlik [[Itaalje]], wurde de [[Paralympyske Winterspullen 2026|Paralympyske Winterspullen]] holden. It [[evenemint]] is omstriden, mei't it [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee]] [[Ruslân]] en [[Wyt-Ruslân]] wer tastiet om ûnder eigen [[flagge]] diel te nimmen, wylst de [[Russysk-Oekraynske Oarloch]], wêrfoar't de beide lannen fan ynternasjonale sporteveneminten ferballe wiene, noch altyd trochgiet. * [[8 maart|8]] - Yn [[Iraan]] folget [[Mozjtaba Chameneï]], de [[soan]] fan 'e troch [[Israel]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Iraanoarloch]] [[fermoarde]] [[ajatollah]] [[Ali Chameneï]], syn [[heit]] op as [[opperste lieder (Iraan)|opperste lieder]]. * [[16 maart|16]] - By [[klinykbombardemint yn Kabûl (2026)|in bombardemint]], útfierd troch [[Pakistan]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch]], op in [[ôfkickklinyk]] yn 'e [[Afganistan|Afgaanske]] [[haadstêd]] [[Kabûl]] komme teminsten 400 minsken om. * [[24 maart|24]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] slute in [[frijhannel]]sferdrach, [[AEUFTA]]. * [[25 maart|25]] - By in [[rjochtsaak]] yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde [[Meta (bedriuw)|Meta]] (de [[memme-ûndernimming]] fan [[Facebook]] en [[Instagram]]) en [[YouTube]] ferantwurdlik holden foar it moedwillich feroarsaakjen fan [[ferslaving]] oan [[sosjale media]], en feroardiele ta it beteljen fan [[$]]6&nbsp;miljoen oan [[boete (jild)|boetes]] en [[skeafergoeding]]. * [[25 maart|25]] - Mei [[Sarah Mullally]] wurdt yn [[Ingelân]] foar it earst in [[frou]] ynstallearre as [[aartsbiskop fan Canterbury]] en aldendeisk haad fan 'e [[Anglikaanske Tsjerke]]. ;april * [[1 april|1]]-[[11 april|11]] - De [[Artemis II]]-misje fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]] makket in rûntsje om 'e [[moanne (byplaneet fan 'e Ierde)|moanne]] en keart ûnskansearre werom op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]]. It is de earste bemanne romtefeartmisje bûten in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e Ierde sûnt [[Apollo&nbsp;17]] yn [[1972]]. * [[7 april|7]] - Yn 'e oangeande [[Iraanoarloch]] komme de [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûnder bemiddeling fan [[Pakistan]] in [[sjitferbod]] fan fjirtjin [[dagen]] oerien. De trêde partij yn 'e [[oarloch]], [[Israel]], leit him dêr ûnder Amerikaanske druk mei tsjinnichheid by del. * [[12 april|12]] - By de [[Hongaarske parlemintsferkiezings (2026)|Hongaarske parlemintsferkiezings]] wurdt de [[politike partij]] [[FIDESZ]] fan 'e langjierrige [[premier]] [[Viktor Orbán]] ferslein troch [[Tisza (partij)|Tisza]] fan [[opposysje (polityk)|opposysjelieder]] [[Péter Magyar]]. Hoewol't it ferskil yn stimmen net iens sa mâle grut is, wint Tisza, troch it [[kiesdistrikt]]estelsel dat Orbán ynfierd hat, de grutte mearderheid fan 'e parlemintssitten. * [[13 april|13]] - Yn 'e [[Iraanoarloch]] begjinne de [[Feriene Steaten]] mei in eigen blokkade fan 'e [[Iraan]]ske blokkade fan 'e [[Strjitte fan Hormûz]]. * [[16 april|16]] - Under druk fan 'e [[Feriene Steaten]] stimt [[Israel]] yn mei in [[sjitferbod]] oan it [[Libanon|Libaneeske]] front fan 'e [[Iraanoarloch]]. * [[19 april|19]] - By de [[Bulgaarske parlemintsferkiezings (2026)|parlemintsferkiezings]] yn [[Bulgarije]] wint [[Progresivna Bălgarija|PB]], de [[politike partij|partij]] fan 'e pro-[[Ruslân|Russyske]] âld-[[presidint]] [[Rumen Radev]] de mearderheid fan 'e sitten. * [[21 april|21]] - It [[sjitferbod]] yn 'e [[Iraanoarloch]] wurdt ferlinge. * [[25 april|25]] - By [[offinsyf yn Noard-Maly (april-maaie 2026)|in offinsyf]] fan it [[Befrijingsfront fan Azawad]] (in [[nasjonalist]]yske groepearring stribjend nei in eigen steat foar de [[Tûareks]]) y.g.m. [[Islamityske Steat|IS]] wurde de stêd [[Tikal]] en in diel fan 'e stêd [[Gao]] ferovere op it [[Maly|Malineeske]] [[kriichsmacht|leger]]. * [[27 april|27]] - [[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]], [[keninginne]] [[Máxima Zorreguieta|Máxima]] en oare leden fan 'e [[Hûs Oranje-Nassau|keninklike famylje]] fiere [[Keningsdei]] yn [[Dokkum]]. ;maaie * [[1 maaie|1]] - De [[Feriene Arabyske Emiraten]], dy't ien fan 'e grutste oaljeprodusinten fan 'e wrâld binne, stappe út 'e [[OPEC]], it [[kartel]] fan [[ierdoalje]]produsearjende lannen. * [[4 maaie|4]] - By de [[Fjoerwurkramp yn Liuyang]], yn [[Sina]], komme by in grutte [[ûntploffing]] 37 minsken om en reitsje 51 oaren [[ferwûne]]. * [[16 maaie|16]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) ropt [[ebola-epidemy yn 'e Demokratyske Republyk Kongo (2026)|de útbraak]] fan it [[ebola]]firus yn it noardeasten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] út ta in [[epidemy]] fan ynternasjonale soarch. * [[20 maaie|20]] - Ald-[[presidint]] [[Raúl Castro]] fan [[Kuba]] wurdt troch de [[Feriene Steaten]] [[ynsteatfanbeskuldigingstelling|oanklage]] foar it delsjitten, yn [[1996]], fan twa [[privee-fleantúch]]jes mei Amerikaanske [[boarger]]s oan board, dy't boppe Kuba [[pamflet]]ten útstruiden wêryn't oproppen waard ta ferset tsjin it Kubaanske regear. Om dit 30 jier nei dato nochris te dwaan wurdt algemien sjoen as in besykjen fan 'e Feriene Steaten om Kuba fierder ûnder druk te setten. * [[22 maaie|22]] - It begjin fan in [[hjitteweach]] yn in grut diel fan [[Jeropa]], wêrby't, foar [[maaie]], [[temperatuer]]en berikt wurde dy't sûnder presedint binne. * [[22 maaie|22]] - By [[myngasûntploffing yn Liushenyu (2026)|in myngasûntploffing]] yn in [[stienkoal]]myn yn it [[Sina|Sineeske]] [[Liushenyu]] komme 82 [[mynwurker]]s om. ;juny * [[1 juny|1]] - In [[ierdbeving op Mindanao (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,8 op 'e [[skaal fan Richter]] treft it eilân [[Mindanao]] yn 'e súdlike [[Filipinen]]. Der komme 82 [[minske]]n om en 1.319 oaren reitsje [[ferwûne]]. * [[11 juny|11]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] (NOAA) stelt fêst dat it [[klimaat]]ferskynsel [[El Niño]] him wer foardocht. * [[11 juny|1]]-[[19 july]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]], [[Meksiko]] en [[Kanada]] wurdt it [[Wrâldkampioenskip Fuotbal 2026]] holden. [[Spanje]] wurdt foar de twadde kear wrâldkampioen. * [[11 juny|11]] - By [[Vogelwaarde]], yn [[Siuwsk-Flaanderen]], fljocht in te hurd ridende [[auto]] út 'e bocht en skept op in njonken de [[wei]] lizzend [[fytspaad]] in [[skoalklasse]] út [[Axel (plak)|Axel]] dy't op [[skoalkamp]] is. Trije [[bern (persoan)|bern]] en de [[direktrise]] fan 'e skoalle komme om, wylst ferskate oare skoalbern [[swierferwûne]] yn it [[sikehûs]] bedarje. * [[15 juny|15]]-[[17 juny|17]] - De [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûndertekenje it [[Memorandum fan Islamabad]], in fierder út te wurkjen oerienkomst, dy't it útgongspunt foarmje moat foar [[ûnderhanneling]]s om in ein oan 'e [[Iraanoarloch]] te meitsjen. * [[18 juny|18]]-[[29 juny|29]] - By in [[Jeropeeske hjitteweach (juny 2026)|swiere hjitteweach]] yn [[Noardwest-Jeropa]] rinne de [[temperatuer]]en oerdeis op oant boppe de 40&nbsp;[[°C]]. Yn [[Nederlân]] berikt de [[hjittens]] op freed [[26&nbsp;juny]] in hichtepunt mei in rekôrtemperatuer fan 39,4&nbsp;°C yn it [[Limburch (Nederlân)|Limburchske]] [[Ell (Nederlân)|Ell]]. Yn [[Fryslân]] wurde dyselde deis temperatueren fan 33,6&nbsp;°C metten. * [[21 juny|21]] - By it ûntbleatsjen fan it [[Nasjonaal Monumint Ulu Kora|Nasjonaal Moluksk Monumint Ulu Kora]] op 'e Lloydkade yn [[Rotterdam]] biedt [[premier]] [[Rob Jetten]] út namme fan it [[Nederlân]]sk [[regear]] formeel syn [[ûntskuldiging]]s oan foar de behanneling fan 'e earste [[generaasje]] [[Molukkers yn Nederlân]]. * [[22 juny|22]] - De yn syn eigen lân tige [[populêr|ympopulêre]] [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Keir Starmer]] kundiget syn ôftreden oan. * [[24 juny|24]] - By [[ierdbevings yn Fenezuëla (2026)|twa swiere ierdbevings efterinoar]] fan 7,2, resp. 7,5 op 'e [[skaal fan Richter]] wurdt yn it noardwesten fan [[Fenezuëla]] slimme skea oanrjochte. Op [[1&nbsp;augustus]] stiet it deadetal op mear as 5.500 en binne der krapoan 17.000 [[ferwûne]]n teld, wylst noch 18.000–50.000 [[minske]]n [[fermist]] wurde. ;july * [[3 july|3]]-[[9 july|9]] - Yn [[Iraan]] wurdt de [[steatsbegraffenis]] holden fan 'e [[heechste lieder fan Iraan|alderheechste lieder]] [[Ali Chameneï]], dy't yn [[febrewaris]] omkaam by in [[Israel]]ysk [[bombardemint]] yn it ramt fan 'e [[Iraanoarloch]]. * [[6 july|6]] - Yn it ramt fan it [[Fredesplan foar Gaza]] jout de militante [[Palestina|Palestynske]] [[fersetsbeweging]] [[Hamas]] it boargerlik [[bestjoer]] oer de [[Gazastripe]] op. * [[7 july|7]] - It [[Ynternasjonaal Olympysk Komitee]] heft de útsluting fan it [[Russysk Olympysk Komitee]] op, sadat [[Ruslân|Russen]] tenei wer ûnder harren eigen [[flagge]] oan 'e [[Olympyske Spullen]] meidwaan kinne. * [[8 july|8]] - It [[sjitferbod]], dat ôfsprutsen wie ûnder it [[Memorandum fan Islamabad]], beswykt ûnder skeinings fan beide kanten. De [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ferfetsje harren [[bombardemint]]en en besjittings oer en wer yn it ramt fan 'e [[Iraanoarloch]]. * [[12 july|12]] - By in [[kafeebrân yn Bangkok (2026)|kafeebrân]] yn 'e [[Tailân|Taiske]] [[haadstêd]] [[Bangkok]] komme 34 lju om en reitsje mear as 70 oaren [[ferwûne]]. * [[20 july|20]] - [[Andy Burnham]] wurdt troch [[kening]] [[Karel III fan it Feriene Keninkryk|Karel III]] oansteld as [[premier]] fan it [[Feriene Keninkryk]] as opfolger fan [[Keir Starmer]]. Hy is de sânde premier yn tsien jier. * [[20 july|20]] - De [[Hûtys|Hûty]]-rebellen yn [[Jemen]] kundigje in blokkade ôf fan 'e [[Strjitte fan Bab-el-Mandeb]] (fan 'e [[Reade See]] nei de [[Golf fan Aden]]) foar [[Saûdy-Araabje|Saûdyske]] [[skip]]pen. * [[20 july|20]] - [[Presidint]] [[Daniel Ortega]] fan [[Nikaragûa]] kundiget oan dat der tenei gjin [[ferkiezing]]s mear plakfine sille yn syn lân. * [[22 july|22]]-[[30 july|30]] - Omreden fan grutte [[Natoerbrannen yn Jeropa (2026)|natoerbrannen]] moatte yn [[Frankryk]], [[Spanje]] en [[Portegal]] 300.000 [[minske]]n út harren wenplakken [[evakuëarre]] wurde. Yn Frankryk, dêr't de natoerbrannen benammen by [[Bordeaux]] woede, wurdt sprutsen fan 'e slimste natoerbrannen yn [[desennia]], wylst yn Spanje, dêr't de [[haadstêd]] [[Madrid]] fan twa kanten ôf bedrige wurdt, sprutsen wurdt fan 'e slimste natoerbrannen ea. * [[25 july|25]] - By [[oanslach op de Berlin Pride (2026)|in oanslach]] op 'e [[Berlin Pride]] riidt in [[Dútslân|Dútser]] fan [[Libanon|Libaneesk]] [[komôf]] mei in [[bestelbuske]] yn op [[feest]]fierende minsken. Dêrby komt ien persoan om, wylst 29 oaren [[ferwûne]] reitsje. De dieder wurdt letter troch de [[plysje]] opspoard yn in [[folkstúntsje]]skompleks yn [[Berlyn]] en by syn [[arrestaasje]] [[dea]]sketten. * [[28 july|28]] - De [[stêd]] [[Kumamoto]] en omkriten, op it súdlike [[Japan]]ske eilân [[Kjûsjû]], wurde troffen troch [[ierdbeving fan Kumamoto (2026)|in ierdbeving]] fan 6,8 op 'e [[skaal fan Richter]]. Dêrby komme teminsten 30 lju om, wylst teminsten 60 oaren [[ferwûne]] reitsje. * [[29 july|29]] - [[Menno van Zwieten]], [[Rick Minnesma]] en [[Tjisse Steenstra]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 2026|173ste]] [[PC]]. Tjisse Steenstra wurdt foar de fjirde kear útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. * [[30 july|30]] - Yn reäksje op 'e driging fan it ôfsluten fan 'e [[skipfeart]] yn 'e [[Reade See]] troch de [[Jemen]]ityske [[Hûty]]-rebellen kundiget [[Saûdy-Araabje]] de oprjochting oan fan in koälysje fan fjirtjin lannen dy't de frije skipfeart troch de [[Strjitte fan Bab-el-Mandeb]] (tusken de Reade See en de [[Golf fan Aden]]) garandearje wolle. * [[30 july|30]] - Mear as 50.000 jonge, [[wurkleazens|wurkleaze]] [[Marokko|Marokkanen]] bestoarmje de [[Spanje|Spaanske]] [[eksklave]] [[Ceuta]], op 'e [[Noard-Afrika|Noardafrikaanske]] [[kust]], om sa tagong te krijen ta de [[Jeropeeske Uny]]. ;augustus * [[5 augustus|5]] - It [[partoer]] fan [[Dronryp]] wint yn [[Wommels]] de [[Freulepartij 2026|124ste]] [[Freulepartij]]. * [[7 augustus|7]] - [[Pakistan]], [[Saûdy-Araabje]] en [[Turkije]] slute it saneamde [[Pakt fan Mekka]], in [[militêr bûnsgenoatskip]] dat staljûn is nei foarbyld fan 'e [[NATO]]. * [[10 augustus|10]] - In [[ierdbeving yn Kolombia (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,4 op 'e [[skaal fan Richter]] treft it westen fan [[Kolombia]]. Dêrby komme 331 [[minske]]n om en reitsje teminsten 4.613 oaren [[ferwûne]]. * [[11 augustus|11]] - Yn [[Syrje]] wurde de yn [[ballingskip]] yn [[Ruslân]] libjende âld-[[presidint]] [[Basjar al-Assad]] en acht oare kopstikken fan 'e [[Syryske Arabyske Republyk (1963-2024)|eardere diktatuer]] foar [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]] ta de [[deastraf]] feroardiele. Utsein foar wat [[Atef Nadjyb]] oangiet, in [[neef (famyljelid)|neef]] fan Assad dy't haad fan 'e [[geheime tsjinst]] [[Polityk Feilichheidsdirektoraat|PFD]] wie, giet it om feroardielings [[by ferstek]]. * [[11 augustus|11]] - By [[skipsramp op de Karibamar (2026)|in skipsramp]] op 'e [[Karibamar]] yn [[Simbabwe]] [[sinken|sinkt]] in [[fearboat]] en komme 97 opfarrenden om. * [[12 augustus|12]] - In folsleine [[sinnefertsjustering]] is te sjen yn [[Iislân]] en [[Spanje]]. It is de earste folsleine sinnefertsjustering op it [[fêstelân]] fan [[Jeropa]] sûnt [[1999]]. Yn [[Nederlân]] is in ûnfolsleine sinnefertsjustering waar te nimmen. * [[14 augustus|14]]-[[19 augustus]] - In [[natoerbrân yn de Hege Feanen (2026)|reuseftige natoerbrân]] yn it [[Belgje|Belgyske]] [[natoergebiet]] de [[Hege Feanen]], yn 'e [[Ardinnen]], wurdt mei man en macht ûnder kontrôle brocht troch Belgyske [[brânspuitlju]] mei help út [[Nederlân]], [[Dútslân]], [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]] en [[Sweden]]. * [[15 augustus|15]] - It [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[eilân]] [[Floares]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving op Floares (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,7 op 'e [[skaal fan Richter]]. Dêrby komme 111 [[minske]]n om en reitsje 1.678 oaren [[ferwûne]]. * [[19 augustus|19]] - [[Annet de Haan]], [[Gerde Lycklama à Nijeholt]] en [[Jennie Terpstra]] winne yn [[Weidum]] de [[Frouljus-PC 2026|50ste]] [[Frouljus-PC]]. Gerde Lycklama à Nijeholt wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|keninginne]]. * [[26 augustus|26]] - Yn noardlik [[Nepal]], oan 'e grins mei [[Tibet]], fynt in [[oersteamings yn Nepal (2026)|hommelse en ûnbidige oerstreaming]] plak wannear't in diel fan in [[gletsjer]] ôfbrekt en yn steile [[rivier]][[delling]]s in [[tsûnamy]]-eftige floedweach feroarsaket. In wike letter binne der 1.225 [[dea]]den en 2.301 [[ferwûne]]n teld, wylst der noch mear as 5.400 minsken [[fermist]] wurde. * [[28 augustus|28]] - [[Kening]] [[Harald V fan Noarwegen]] [[ferstjerren|ferstjert]] yn 'e âldens fan 89 jier en wurdt opfolge troch syn [[soan]], de nije [[kening]] [[Haakon VIII fan Noarwegen|Haakon&nbsp;VIII]]. * [[29 augustus|29]] - Yn [[Iislân]] wurdt in [[referindum]] holden oer de fraach oft it lân de sûnt [[2013]] beferzen [[Yslânsk referindum oer it ferfetsjen fan ûnderhannelings foar lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2026)|ûnderhannelings foar lidmaatskip]] fan 'e [[Jeropeeske Uny]] ferfetsje moat of net. It nee-kamp wint de stimbusstriid mei 52,8% fan 'e stimmen tsjin 47,2% foar it ja-kamp. * [[29 augustus|29]] - Yn [[Niger]] wurdt [[mislearre steatsgreep yn Niger (2026)|in steatsgreep]] troch in opstannich diel fan 'e [[kriichsmacht]] delslein troch it [[rezjym (regear)|rezjym]] fan [[diktator]] [[Abdourahamane Tiani]] == Berne == == Ferstoarn == ;jannewaris * [[6 jannewaris|6]] - [[Jaap Pop]], Nederlânsk boargemaster en fotograaf (* [[1941]]) * [[12 jannewaris|12]] - [[Robert Jensen]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1973]]) * [[13 jannewaris|13]] - [[Annemarie Prins]], Nederlânsk aktrise (* [[1932]]) * 13 - [[Claudette Colvin]], Amerikaansk minskerjochte-aktiviste (* [[1939]]) * [[26 jannewaris|26]] - [[Sly Dunbar]], Jamaikaanske drummer en produsint (* [[1952]]) * [[30 jannewaris|30]] - [[Catherine O'Hara]], Kanadeesk-Amerikaansk aktrise (* [[1954]]) ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - [[Remco Heite]], Frysk boargemaster (* [[1946]]) * [[7 febrewaris|7]] - [[Brad Arnold]], Amerikaansk sjonger (* [[1978]]) * [[11 febrewaris|11]] - [[James Van Der Beek]], Amerikaansk akteur (* [[1977]]) * [[17 febrewaris|17]] - [[Jesse Jackson]], Amerikaansk aktivist en politikus (* [[1941]]) * [[23 febrewaris|23]] - [[Peter Karstkarel]], Frysk publisist, (keunst)histoarikus, neerlandikus, arsjitektuerkenner (* [[1945]]) * [[28 febrewaris|28]] - [[Ali Chameneï]], Iraansk presidint en [[grutajatollah]] (* [[1939]]) ;maart * [[10 maart|10]] - [[IJf Blokker]], Nederlânske akteur, sjonger, komyk, presintator. (* [[1930]]) ;april * [[18 april|18]] - [[Géjanna Buma]], Frysk keatster (* [[1978]]) ;juny * [[19 juny|19]] - [[Eppie Dam]], Frysk dichter, skriuwer en fertaler (* [[1953]]) * [[24 juny|24]] - [[Elske Falkena]], Frysk aktrise (* [[1970]]) ;july * [[4 july|4]] - [[Gerard Daandels]], Nederlânsk boargemaster (* [[1946]]) * [[15 july|15]] - [[Guy Scott]], presidint fan [[Sambia]] (* [[1944]]) * [[31 july|31]] - [[Jerney Kaagman]], Nederlânsk sjongeres (* [[1947]]) ;augustus * [[6 augustus|6]] - [[Peter Faber (akteur)|Peter Faber]], Nederlânsk akteur (* [[1943]]) * [[7 augustus|7]] - [[Lucienne Stassaert]], Belgyske dichteresse (* [[1936]]) * [[25 augustus|25]] - [[Dolly Parton]], Amerikaansk sjongster (* [[1946]]) * 25 - [[Tim Curry]] - Ingelsk akteur (* [[1946]]) * [[28 augustus|28]] - [[Harald V fan Noarwegen]], Kening fan Noarwegen (* [[1937]]) ;septimber * [[11 septimber|11]] - [[Astrid fan Noarwegen]], Noarsk prinsesse (* [[1932]]) ==Films== * ''[[Lulk (film)|Lulk]]'' ==Tillefyzje== * ''[[Kees Flodder (telefyzjesearje)|Kees Flodder]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:2026| ]] [[Kategory:21e iuw]] belybd3szsc79g4euvvkewz3rna147p 14 142261 1240559 987294 2026-09-11T21:57:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240559 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Ynformatika]] [[Kategory:Kompjûter]] [[Kategory:Yntelliginsje]] ru06nyu6h07vc5bgga20asgz33u0gzq 14 147639 1240552 1030134 2026-09-11T21:52:22Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240552 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Kompjûterterm]] [[Kategory:Ynformatika]] [[Kategory:Ynternet]] [[Kategory:Misdriuw]] rmtq7x06ajvpdvcipmkgd6lq0fl7emi 0 157737 1240578 1194319 2026-09-12T04:43:58Z Kneppelfreed 2013 berjocht ynwenners 1240578 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Solwerter weem (pastorij).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Weem fan Solwerd'' | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Solwerd}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag Groningen.svg|20px]] [[Grinslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_19_25.7_N_6_52_03.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 19' N 6° 52' E}} | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 19 | lat_sec = 25.7 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 52 | lon_sec = 3.9 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Solwerd''' (Frysk: Solwert) is in doarpke oan de eastlike kant fan [[Appingedam]] yn de [[Grinslân]]ske gemeente [[Iemsdelta]]. Tsjintwurdich is it doarp eins ûnderdiel fan de wenwyk Appingedam-East woarn. Foar postkoades en adressen leit Solwerd yn [[Appingedam]]. == Skiednis == Solwerd stammet fan 'sol', itjinge dobbe betsjut, en 'wier'; de ferklearring fan de namme is in [[Terp|wier]] yn in sompige omjouwing. Nei alle gedachten hie it doarp sûnt de 13e iuw in eigen, oan [[Jakobus (apostel)|Sint-Jakobus]] wijde, [[parochy]]tsjerke. Foar dy tiid foel Solwerd ûnder it kerspel [[Marsum (Grinslân)|Marsum]]. [[File:Solwert, tsjerke.jpg|thumb|left|200px|''Solwerter tsjerke'']] Foar de [[reformaasje]] wie Solwerd in beafeartsplak. Oan it begjin fan de 16e iuw waard (likernôch op it plak fan de tsjintwurdige rotonde oan it ein fan de Beatrixwei) in kapel fan it Hillich Sakramint boud nei't manlju in sulveren tsjelk mei trije [[hosty]]'s út de tsjerke stellen hiene. De hosty's waarden driuwend en opljochtsjend yn in sleat werom fûn en om dat wûnder te betinken waard oer dat plak in kapel boud. Under it heechalter lei in stiennen trep nei de sleat dêr't wetter helle wurde koe, dat, sa tochten de minsken, genêskrêftich wie. It wûnder liede ta in soad oanrin fan [[pylgers]] en dus ek in soad ynkomsten, mar ek ta in skeel tusken de tsjerklike autoriteiten en de pastoar fan Solwerd oan de iene kant, en de pastoar fan Appingedam oan de oare kant oer de rjochten op dy ynkomsten. In skikking makke yn 1523 in ein oan dat skeel en paus Klemens VII befêstige dy skikking twa jier letter nochris. Nei't de 13e-iuwske Jakobustsjerke by de belegering fan Appingedam yn 1536 ôfbaarnd waard, waard de beafeartskapel in [[parochy]]tsjerke. Mei de [[Reduksje fan Grins]] waard de tsjerke yn 1594 [[Protestanten|protestantsk]], mar ferskate opdrachten fan de synoade om de kapel te ferkeapjen en de put ticht te smiten waarden net útfierd. It duorre noch oant yn it lêste fearn fan de 18e iuw dat de put lang om let tichtsmiten waard. Yn 1738 waard lang om let ek de kapel ôfbrutsen nei't op it plak fan de âlde Jakobustsjerke de tsjintwurdige klassisistyske tsjerke boud waard. De weem (pastorije) mei yn de foarbou in gevelstien fan 1554 bleau út dy tiid wol bewarre. [[File:Solwert, pleats.jpg|thumb|left|''Pleats oan de Pastorijeloane'']] De eartiidske boarch fan it doarp wie in stienhûs, dêr't fierder net in soad fan bekend is. Yn 1530 wurdt de boarch foar it earst neamd. De iennige bekende eigner wie Eppe Baukens, besibbe oan de famylje Gockinga. Troch it sluten fan in ferpleechhûs yn Solwerd is it tal ynwenners yn 2017 foars ôfnommen. Op it plak fan it ferpleechhûs sille de ierdskoddingsbestindige gebouwen foar in nije skoallemienskip boud wurde foar likernôch 1.700 learlingen.<ref>[https://www.eemskrant.nl/sloop-voormalig-verpleeghuis-solwerd-in-volle-gang/ Eemskrant, 5 febrewaris 2020]</ref> == Sjoch ek == * [[Tsjerke fan Solwerd]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://nl.wikipedia.org/wiki/Solwerd op dizze side]. <references/> ---- {{Commonscat|Solwerd}} }} {{Koördinaten|53_19_25.7_N_6_52_03.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 19' N 6° 52' E}} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1990]] paodel9mb7zy0oqudi743ga8e8djc97 1240579 1240578 2026-09-12T04:44:40Z Kneppelfreed 2013 /* Skiednis */ [[]] oars 1240579 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Solwerter weem (pastorij).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Weem fan Solwerd'' | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Solwerd}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag Groningen.svg|20px]] [[Grinslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_19_25.7_N_6_52_03.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 19' N 6° 52' E}} | webside = | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 19 | lat_sec = 25.7 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 52 | lon_sec = 3.9 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Solwerd''' (Frysk: Solwert) is in doarpke oan de eastlike kant fan [[Appingedam]] yn de [[Grinslân]]ske gemeente [[Iemsdelta]]. Tsjintwurdich is it doarp eins ûnderdiel fan de wenwyk Appingedam-East woarn. Foar postkoades en adressen leit Solwerd yn [[Appingedam]]. == Skiednis == Solwerd stammet fan 'sol', itjinge dobbe betsjut, en 'wier'; de ferklearring fan de namme is in [[Terp|wier]] yn in sompige omjouwing. Nei alle gedachten hie it doarp sûnt de 13e iuw in eigen, oan [[Jakobus (apostel)|Sint-Jakobus]] wijde, [[parochytsjerke]]. Foar dy tiid foel Solwerd ûnder it kerspel [[Marsum (Grinslân)|Marsum]]. [[File:Solwert, tsjerke.jpg|thumb|left|200px|''Solwerter tsjerke'']] Foar de [[reformaasje]] wie Solwerd in beafeartsplak. Oan it begjin fan de 16e iuw waard (likernôch op it plak fan de tsjintwurdige rotonde oan it ein fan de Beatrixwei) in kapel fan it Hillich Sakramint boud nei't manlju in sulveren tsjelk mei trije [[hosty]]'s út de tsjerke stellen hiene. De hosty's waarden driuwend en opljochtsjend yn in sleat werom fûn en om dat wûnder te betinken waard oer dat plak in kapel boud. Under it heechalter lei in stiennen trep nei de sleat dêr't wetter helle wurde koe, dat, sa tochten de minsken, genêskrêftich wie. It wûnder liede ta in soad oanrin fan [[pylgers]] en dus ek in soad ynkomsten, mar ek ta in skeel tusken de tsjerklike autoriteiten en de pastoar fan Solwerd oan de iene kant, en de pastoar fan Appingedam oan de oare kant oer de rjochten op dy ynkomsten. In skikking makke yn 1523 in ein oan dat skeel en paus Klemens VII befêstige dy skikking twa jier letter nochris. Nei't de 13e-iuwske Jakobustsjerke by de belegering fan Appingedam yn 1536 ôfbaarnd waard, waard de beafeartskapel in [[parochy]]tsjerke. Mei de [[Reduksje fan Grins]] waard de tsjerke yn 1594 [[Protestanten|protestantsk]], mar ferskate opdrachten fan de synoade om de kapel te ferkeapjen en de put ticht te smiten waarden net útfierd. It duorre noch oant yn it lêste fearn fan de 18e iuw dat de put lang om let tichtsmiten waard. Yn 1738 waard lang om let ek de kapel ôfbrutsen nei't op it plak fan de âlde Jakobustsjerke de tsjintwurdige klassisistyske tsjerke boud waard. De weem (pastorije) mei yn de foarbou in gevelstien fan 1554 bleau út dy tiid wol bewarre. [[File:Solwert, pleats.jpg|thumb|left|''Pleats oan de Pastorijeloane'']] De eartiidske boarch fan it doarp wie in stienhûs, dêr't fierder net in soad fan bekend is. Yn 1530 wurdt de boarch foar it earst neamd. De iennige bekende eigner wie Eppe Baukens, besibbe oan de famylje Gockinga. Troch it sluten fan in ferpleechhûs yn Solwerd is it tal ynwenners yn 2017 foars ôfnommen. Op it plak fan it ferpleechhûs sille de ierdskoddingsbestindige gebouwen foar in nije skoallemienskip boud wurde foar likernôch 1.700 learlingen.<ref>[https://www.eemskrant.nl/sloop-voormalig-verpleeghuis-solwerd-in-volle-gang/ Eemskrant, 5 febrewaris 2020]</ref> == Sjoch ek == * [[Tsjerke fan Solwerd]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch [https://nl.wikipedia.org/wiki/Solwerd op dizze side]. <references/> ---- {{Commonscat|Solwerd}} }} {{Koördinaten|53_19_25.7_N_6_52_03.9_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 19' N 6° 52' E}} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1990]] jtm4r01kphjv9cj0vzd874ov5n0lk3z 0 158620 1240500 1240407 2026-09-11T12:26:39Z Leopstm 33922 Nije brouwerij tafoege 1240500 wikitext text/x-wiki Yn de provinsje [[Fryslân]] binne der 50 aktive [[bierbrouwerij]]en (stân fan saken septimber 2026). Dit binne allegearre ambachtlike doarps-, steds- en mikrobrouwerijen. Guon fan dizze brouwerijen binne feriene yn in kollektyf [[CRAFT]]. Dit is in list fan Fryske brouwerijen: {{TOCright}} == 1 == * [[11Stijlenbier]] - [[Ljouwert]] == 8 == * [[Brouwerij 84]] - [[Wolvegea]] == A == * [[Admiraals Bierbrouwerij]] - [[Aldtsjerk]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2024) * [[Amelander Bierbrouwerij]] - [[Ballum]] ([[it Amelân]]) == B == * [[Broud Troch Freonen]] - [[Akkrum]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[Het BrouwDOK]] - [[Harns (stêd)|Harns]] * Brouwersgilde Sleat - [[Sleat (stêd)|Sleat]] * [[Brouwerij Bjuster]] - [[Grou (plak)|Grou]] * [[Brouwerij Bonifatius 754]] - [[Dokkum]] * [[Bierbrouwerij Bûsdoek]] - [[Burgum]] == D == * [[De Heer'n van Stellingwarf]] - Wolvegea * [[Brouwerij Diggelfjoer]] - Drachten * [[Brouwerij DIT Bier]] - [[Hollum]] * [[DÎJK Bier]] - [[Bûtenpost]] * [[Brouwerij Dogger]] - [[Húns]] * [[Brouwerij Dockum]] - Dokkum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) == F == * [[Fortuna Vlieland]] - [[East-Flylân]] ([[Flylân]]) * [[Brouwerij De Freonskip]] - Burgum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[De Friese Bierbrouwerij Us Heit B.V.]] - [[Boalsert]] == G == * [[Grutte Pier Brouwerij]] - [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] * [[Brouwerij Gudzekop]] - [[Goaiïngaryp]] == J == * [[Janneman Bieren]] - [[De Knipe]] * [[Jouster Bierbrouwerij]] - [[De Jouwer]] * [[JP Brouwt]] - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] == K == * King Cask - [[West-Skylge]] ([[Skylge]]) * [[Kleine Beer Brouwerij]] - [[De Lemmer]] * [[Brouwerij Koningshert]] - [[Drachten]] * [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden]] - Ljouwert == L == * Lariekoek Brouwers - [[Gytsjerk]] * [[Brouwerij Lev]] - Ljouwert (net mear aktyf) * [[Brouwerij Luehop]] - [[Midslân]] (Skylge) == M == * [[Marren Bier]] - De Jouwer * [[Mahabier Bierbrouwerij]] - [[Oerterp]] * [[Middelsee Folsgeare]] - [[Folsgeare]] == N == * [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]] - Drachten (net mear aktyf sûnt ein 2023) * [[Nordyk Brewing]] - Burgum == P == *[[Pigs & Bears Brewing Company]] - Wolvegea *[[ProZa Brouwers]] - [[Aldeboarn]] == R == *Reboelje - [[Smelle Ie]] (net mear aktyf) * [[Brouwerij Redbad]] - Ljouwert * [[Risico]] - [[Snits]] * [[Rotbier]] - [[De Rottefalle]] == S == * [[Skûtsjebier]] - [[Wynjewâld]] * [[Sjoerd's Craft Beers]] - [[Ingelum]] * [[Sneker Pypke]] - Snits * [[Stadsbrouwerij Leeuwarden]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Stadsbrouwerij Sneek]] - Snits == T == * [[Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker]] - West-Skylge (Skylge) * [[Terschellinger Bieren]] - [[Baaidunen]] (Skylge) * [[Tsjerkebier]] - [[Easterwierrum]] == V == * [[Brouwerij De Vakman]] - [[Frjentsjer]] == W == * [[Wâldpyk Brouwerij]] - [[Beetstersweach]] * [[Warhero Brewery]] - Ljouwert * [[De Walster]] - [[Hurdegaryp]] * [[De Wiere Wâldman]] - [[Burgum]] == Z == * [[Zwaluw Bierbrouwers]] - [[De Fochtel]] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Kultuer yn Fryslân]] 8lmshd7tm9aa8zqgku3qwows2ahl9rs 1240501 1240500 2026-09-11T12:31:11Z Leopstm 33922 Nije brouwerij tafoege 1240501 wikitext text/x-wiki Yn de provinsje [[Fryslân]] binne der 50 aktive [[bierbrouwerij]]en (stân fan saken septimber 2026). Dit binne allegearre ambachtlike doarps-, steds- en mikrobrouwerijen. Guon fan dizze brouwerijen binne feriene yn in kollektyf [[CRAFT]]. Dit is in list fan Fryske brouwerijen: {{TOCright}} == 1 == * [[11Stijlenbier]] - [[Ljouwert]] == 8 == * [[Brouwerij 84]] - [[Wolvegea]] == A == * [[Admiraals Bierbrouwerij]] - [[Aldtsjerk]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2024) * [[Amelander Bierbrouwerij]] - [[Ballum]] ([[it Amelân]]) == B == * [[Broud Troch Freonen]] - [[Akkrum]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[Het BrouwDOK]] - [[Harns (stêd)|Harns]] * [[Brouwersgilde Sleat]] - [[Sleat (stêd)|Sleat]] * [[Brouwerij Bjuster]] - [[Grou (plak)|Grou]] * [[Brouwerij Bonifatius 754]] - [[Dokkum]] * [[Bierbrouwerij Bûsdoek]] - [[Burgum]] == D == * [[De Heer'n van Stellingwarf]] - Wolvegea * [[Brouwerij Diggelfjoer]] - Drachten * [[Brouwerij DIT Bier]] - [[Hollum]] * [[DÎJK Bier]] - [[Bûtenpost]] * [[Brouwerij Dogger]] - [[Húns]] * [[Brouwerij Dockum]] - Dokkum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) == F == * [[Fortuna Vlieland]] - [[East-Flylân]] ([[Flylân]]) * [[Brouwerij De Freonskip]] - Burgum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[De Friese Bierbrouwerij Us Heit B.V.]] - [[Boalsert]] == G == * [[Grutte Pier Brouwerij]] - [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] * [[Brouwerij Gudzekop]] - [[Goaiïngaryp]] == J == * [[Janneman Bieren]] - [[De Knipe]] * [[Jouster Bierbrouwerij]] - [[De Jouwer]] * [[JP Brouwt]] - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] == K == * King Cask - [[West-Skylge]] ([[Skylge]]) * [[Kleine Beer Brouwerij]] - [[De Lemmer]] * [[Brouwerij Koningshert]] - [[Drachten]] * [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden]] - Ljouwert == L == * Lariekoek Brouwers - [[Gytsjerk]] * [[Brouwerij Lev]] - Ljouwert (net mear aktyf) * [[Brouwerij Luehop]] - [[Midslân]] (Skylge) == M == * [[Marren Bier]] - De Jouwer * [[Mahabier Bierbrouwerij]] - [[Oerterp]] * [[Middelsee Folsgeare]] - [[Folsgeare]] == N == * [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]] - Drachten (net mear aktyf sûnt ein 2023) * [[Nordyk Brewing]] - Burgum == P == *[[Pigs & Bears Brewing Company]] - Wolvegea *[[ProZa Brouwers]] - [[Aldeboarn]] == R == *Reboelje - [[Smelle Ie]] (net mear aktyf) * [[Brouwerij Redbad]] - Ljouwert * [[Risico]] - [[Snits]] * [[Rotbier]] - [[De Rottefalle]] == S == * [[Skûtsjebier]] - [[Wynjewâld]] * [[Sjoerd's Craft Beers]] - [[Ingelum]] * [[Sneker Pypke]] - Snits * [[Stadsbrouwerij Leeuwarden]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Stadsbrouwerij Sneek]] - Snits == T == * [[Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker]] - West-Skylge (Skylge) * [[Terschellinger Bieren]] - [[Baaidunen]] (Skylge) * [[Tsjerkebier]] - [[Easterwierrum]] == V == * [[Brouwerij De Vakman]] - [[Frjentsjer]] == W == * [[Wâldpyk Brouwerij]] - [[Beetstersweach]] * [[Warhero Brewery]] - Ljouwert * [[De Walster]] - [[Hurdegaryp]] * [[De Wiere Wâldman]] - [[Burgum]] == Z == * [[Zwaluw Bierbrouwers]] - [[De Fochtel]] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Kultuer yn Fryslân]] i9xs4ynvzq7d8neyn79p816863mdjh0 1240507 1240501 2026-09-11T12:46:50Z Leopstm 33922 1240507 wikitext text/x-wiki Yn de provinsje [[Fryslân]] binne der 49 aktive [[bierbrouwerij]]en (stân fan saken septimber 2026). Dit binne allegearre ambachtlike doarps-, steds- en mikrobrouwerijen. Guon fan dizze brouwerijen binne feriene yn in kollektyf [[CRAFT]]. Dit is in list fan Fryske brouwerijen: {{TOCright}} == 1 == * [[11Stijlenbier]] - [[Ljouwert]] == 8 == * [[Brouwerij 84]] - [[Wolvegea]] == A == * [[Admiraals Bierbrouwerij]] - [[Aldtsjerk]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2024) * [[Amelander Bierbrouwerij]] - [[Ballum]] ([[it Amelân]]) == B == * [[Broud Troch Freonen]] - [[Akkrum]] (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[Het BrouwDOK]] - [[Harns (stêd)|Harns]] * [[Brouwersgilde Sleat]] - [[Sleat (stêd)|Sleat]] * [[Brouwerij Bjuster]] - [[Grou (plak)|Grou]] * [[Brouwerij Bonifatius 754]] - [[Dokkum]] * [[Bierbrouwerij Bûsdoek]] - [[Burgum]] == D == * [[De Heer'n van Stellingwarf]] - Wolvegea * [[Brouwerij Diggelfjoer]] - Drachten (net mear aktyf sûnt begjin 2026) * [[Brouwerij DIT Bier]] - [[Hollum]] * [[DÎJK Bier]] - [[Bûtenpost]] * [[Brouwerij Dogger]] - [[Húns]] * [[Brouwerij Dockum]] - Dokkum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) == F == * [[Fortuna Vlieland]] - [[East-Flylân]] ([[Flylân]]) * [[Brouwerij De Freonskip]] - Burgum (net mear aktyf sûnt jannewaris 2025) * [[De Friese Bierbrouwerij Us Heit B.V.]] - [[Boalsert]] == G == * [[Grutte Pier Brouwerij]] - [[Wyns (Tytsjerksteradiel)|Wyns]] * [[Brouwerij Gudzekop]] - [[Goaiïngaryp]] == J == * [[Janneman Bieren]] - [[De Knipe]] * [[Jouster Bierbrouwerij]] - [[De Jouwer]] * [[JP Brouwt]] - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] == K == * King Cask - [[West-Skylge]] ([[Skylge]]) * [[Kleine Beer Brouwerij]] - [[De Lemmer]] * [[Brouwerij Koningshert]] - [[Drachten]] * [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden]] - Ljouwert == L == * Lariekoek Brouwers - [[Gytsjerk]] * [[Brouwerij Lev]] - Ljouwert (net mear aktyf) * [[Brouwerij Luehop]] - [[Midslân]] (Skylge) == M == * [[Marren Bier]] - De Jouwer * [[Mahabier Bierbrouwerij]] - [[Oerterp]] * [[Middelsee Folsgeare]] - [[Folsgeare]] == N == * [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]] - Drachten (net mear aktyf sûnt ein 2023) * [[Nordyk Brewing]] - Burgum == P == *[[Pigs & Bears Brewing Company]] - Wolvegea *[[ProZa Brouwers]] - [[Aldeboarn]] == R == *Reboelje - [[Smelle Ie]] (net mear aktyf) * [[Brouwerij Redbad]] - Ljouwert * [[Risico]] - [[Snits]] * [[Rotbier]] - [[De Rottefalle]] == S == * [[Skûtsjebier]] - [[Wynjewâld]] * [[Sjoerd's Craft Beers]] - [[Ingelum]] * [[Sneker Pypke]] - Snits * [[Stadsbrouwerij Leeuwarden]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Stadsbrouwerij Sneek]] - Snits == T == * [[Terschellinger Bierbrouwerij Schoemrakker]] - West-Skylge (Skylge) * [[Terschellinger Bieren]] - [[Baaidunen]] (Skylge) * [[Tsjerkebier]] - [[Easterwierrum]] == V == * [[Brouwerij De Vakman]] - [[Frjentsjer]] == W == * [[Wâldpyk Brouwerij]] - [[Beetstersweach]] * [[Warhero Brewery]] - Ljouwert * [[De Walster]] - [[Hurdegaryp]] * [[De Wiere Wâldman]] - [[Burgum]] == Z == * [[Zwaluw Bierbrouwers]] - [[De Fochtel]] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Kultuer yn Fryslân]] 2xo7bviangjuugl8nimar0rv2co40tx 0 158660 1240587 1240460 2026-09-12T06:55:24Z Leopstm 33922 Nije bieren tafoege 1240587 wikitext text/x-wiki Havenbrouwerij '''Het BrouwDOK''' op de Nieuwe Willemskade yn [[Harns (stêd)|Harns]] is miskien wol de iennichste bûtendykse [[Bierbrouwerij|brouwerij]] fan 'e wrâld. Der wurde eigen bieren broud dêr't eksperimintearjen in ûnderdiel fan de fyzje is. Sa is der in ''Wadden gin'' makke fan it bier dat net ferkocht wurde koe yn [[COVID-19|koroanatiid]]. Ek is men op "ekspedysje" gien troch bieren te brouwen mei yngrediïnten út ferskate lannen. De dream is om it seewetter út de [[Waadsee]] as boarne te brûken foar de brouwerij. De brouwerij is oansletten by [[CRAFT]]. == Skiednis == Bierkarmaster Gerard Ypenga broude yn 2010 op in souderkeamer oan de Baarsjesweg yn [[Amsterdam]] bier ûnder de namme ''Better Wetter / Probieren''. Yn 2012 waard de hannelsnamme wizige yn ''BrouwDOK'' (nei de Dokkade yn Harns) en waarden yn de lytse brouwerij fan Gerard, efter syn wenhûs, de earste kommersjele bieren broud. Troch romtegebrek ferhuze de brouwerij yn 2016 nei it Havenplein yn Harns, dêr't yn in âld Sineesk restaurant de brouwerij op 'e nij opboud waard, mei in priuwlokaal der by. Yn 2017 is de brouwerij ferhuze nei in grutte loads, bûtendyks oan de râne fan de Waadsee. Healweis 2018 is der in folautomatyske 20 hektoliter brou-ynstallaasje ynstallearre, begjin 2019 is it priuwlokaal "Het Proefdok" offisjeel iepene foar publyk. Yn 2020 waard de brouwerij útwreide mei ûnder oare 4 nije 20 hektoliter fergistingstanks. == Hjoed-de-dei == Yn 2021 waard it proeflokaal folslein ferboud; de earste ferdjipping jout in útsjoch op it Waad en de haven mei de brune float. By eltse brousesje wurdt der mar leafst 2000 liter bier broud, somtiden twa kear op in dei. Troch it tal fergistingstanks kin der algeduerigen broud wurde. Ek is it mooglik der bier nei eigen resept brouwe te litten. The Passion waard yn 2023 opfierd yn Harns, wêrby it proeflokaal in haadrol spiele as lokaasje foar meardere televyzjeopnames. Spesjaal foar dy Passion is de Passion IPA broud, dat allinnich op de taap te krijen wie. == Assortimint == Fêste bemanning * ''Amber (Captains Daughter)'' - amber ale * ''Slim Simmer'' - licht blond * ''Vlaams Paard'' - tripel (bêste tripel fan 2025 op Dutch Beer Challenge 2025) * ''Wad Weizen'' - Weizen * ''Ype'' - IPA (bêste Fryske simmerbier fan 2025 útroppen troch [[Ljouwerter Krante]]) * ''Roerwerk'' - zwaar blond * ''Slagschip Triple Weizen'' * ''Bries'' - pils * ''Sterke Yerke Blond'' - blûn Seeweardich bier * ''De Dokwerker'' - baltic porter * ''De Dude'' - imperial milk stout * ''Smook'' - Rauch Märzen Seizoenkrêften * ''Bolder bock'' - dubbel bock * ''Chocolade stout'' - stout * ''Sint'' - sûkelarje stout 4 Seasons IPA's (2025) * ''Session IPA - Springbreak'' * ''Session IPA - Ocean Rebellion'' * ''The Foghorn NEIPA'' - neipa * ''The Battleship Double IPA'' - IPA Wurde net mear broud: * ''De Dude Barrel Aged'' - waadripe yn de seeloft op fetten fan ''Heaven Hill'' en ''Chevas Regal'' * ''Barrel Aged Jamaicaans Rumvat'' - De Dude en Vlaams Paard waadripe op in Jamaikaansk Worthy Park Rum fet * ''Hophûn'' - Belgian IPA * ''Sail 2022'' - session IPA * ''Us Ale'' - American pale ale * ''Zeeson'' - saison * ''Spring aan wal'' - amber IPA * ''Noorderlicht'' - Farmhouse Ale (broud as collaboration brew mei brouwerij Baxbier út [[Grinslân]], brouwerij Jonge Beer út [[Drinte]] en Hollands Hophuis) * ''De Schenker'' - mild ale * ''India Pale Ale'' (expeditie India) * ''Witte Swaen'' - witbier Yn gearwurking mei oaren: * ''Brasshopper'' - IPA (yn gearwurking mei de band ''Broken Brass'') * ''Hazy IPA'' - NEIPA (yn gearwurking mei brouwerij Folkingebrew út [[Grins (stêd)|Grins]]) * ''Foggin' It Up Hazy IPA'' - tredde CRAFT MegaCollab tegearre mei [[Pigs & Bears Brewing Company|Pigs & Bears]] út [[Wolvegea]], Baxbier út Grins en Bierbrouwerij Wentersch út Winterswyk * ''Double Ipa'' - DIPA (yn gearwurking mei brouwerij X-Brewing út Katwyk) * ''Hup Oranje'' yn gearwurking mei [[Brouwerij Koningshert]] út [[Drachten]] Bieren yn opdracht: * ''Good Bye Good Boii'' - ôfskiebier fan brouwer Leon Rodermond * ''It Lulke Wiif'' - Read & Hitsich foar [[Brouwerij De Freonskip]] * ''Ut Spiegeltsje'' - blond (yn opdracht fan ''Brasserie Spiegelaar'' yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]) * ''Henri Willig bieren'' (yn opdracht fan tsiismakker ''Henri Willig'' yn Katwoude) * ''Potvis Spelt Blond'' foar Strandpaviljoen De Potvis yn [[Starum]] * Brout foar [[Stadsbrouwerij Sneek]] yn [[Snits]] * Brout ''De Toer triple'' foar [[Kleine Beer Brouwerij]] * ''Passion IPA'' * ''Balkster Spelt, Balkster Dubbel en Balkster Tripel'' - foar Supermerk PLUS yn [[Balk]] * ''Johannes Duhoux Dubbel'' - foar Restaurant Duhoux yn [[Wurdum]] * ''Bonno Duhoux Blond'' - foar Restaurant Duhoux yn Wurdum * ''Louis Duhoux Tripel'' - foar Restaurant Duhoux yn Wurdum * ''Brasshopper NEIPA'' - 10-jierrich jubileumbier fan de band ''Broken Brass'' * ''Pak 'm bij de Hals Frans Dubbel & Portret'' - projekt Match Rijksmuseum en gemeentemuseum Het Hannemahuis * ''Wad 'n Sjouwtsje Blond'' - foar it KNRM Stasjon yn Harns * ''Blonde Kip'' - foar kampeerterrein De Blauwe Haan yn Uffelte * ''Dutch Tulip bier'' - mei tulpebollen foar Dutch Tulip Beer * ''Sterke Yerke Blond'' - broud foar stipe oan ûndersyks- en omtinkenflot Sterke Yerke IV * ''Frisse Drûge Woarst'' ''-'' wytbier foar it 11Stijlenbier fan [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden|Brouwerij De Kroon op Leeuwarden]] (ien batch) * ''Grunneger Metworst'' - wytbier * ''SailWise 50 Tripel'' - foar SailWise yn [[Inkhuzen]] * ''SailWise Blond'' - foar SailWise yn Inkhuzen * ''SailWise Tripel'' - foar SailWise yn Inkhuzen * ''Wâldsmûk Blond'' - foar mienskipsprojekt Wâldsmûk * ''Franks Tripel'' - foar Hotel Restaurant Zwartewater yn [[Swartslús]] (waard eartiids broud troch [[Brouwerij Dockum]]) * ''Jubileumbier Double Mash Tripel'' - broud foar [[Brouwerij Koningshert]] yn [[Drachten]] yn ferbân mei it 10-jierrich bestean fan dy bierbrouwerij * ''De Heks van IJlst'' - blûn bier foar eetcafé De Uitherne út [[Drylts]] * ''De Kreet van Utherne'' - tripel foar eetcafé De Uitherne yn Drylts * ''Zeeson-Saison'' - ta gelegenheid fan Sail Harlingen en Tall Ships Races 2026 == Keppeling om utens == * [https://www.hetbrouwdok.nl/ Webstee fan Het BrouwDOK] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2012]] [[Kategory:Bedriuw yn Harns]] mc1lybnejcrbww7lmp6r01it6dimw3g 0 158666 1240593 1240457 2026-09-12T07:11:59Z Leopstm 33922 Nij bier tafoege 1240593 wikitext text/x-wiki '''Brouwerij Bjuster''' is in [[bierbrouwerij]] yn it sintrum fan [[Grou (plak)|Grou]] mei in kapasiteit fan 1550 hektoliter op jierbasis. Brouwmaster en bierkarmaster Auke van der Veen broude al 35 jier foar himsels en yn opdracht fan tredden. == Skiednis == De brouwerij waard yn 2018 oprjochte mei de winsk in eigen bierke oan de gasten fan in noch te meitsjen hoarekagelegenheid foar te setten. Yn it begjin waard der wykliks broud yn de brouynstallaasje fan 300 liter en wiene der trije fergistingstanks. Letter waard it tal fergistingstanken útwreide, sadat der faker brouwen wurde koe. Yn 2020 waard ynvestearre yn in folslein nije brouynstallaasje, gisttanks en in bottelmasine. Mei dy útwreiding is de broukapasiteit ferhege nei 800 liter per batch en beskikt de brouwerij oer 12 x 800 liter en 6 x 600 liter fermintaasjetanks. == Hjoed == Njonken it útwreide eigen assortimint wurdt der ek broud foar tredden, sa as kafees en restaurants en kin der yn opdracht bier fan eigen resepten makke wurde. == Assortimint == * Bjuster Radler 10.0 * Bjuster Quadrupel * Bjuster Russian Imperial Stout * Bjuster Winter * Bjuster Lentebock * Bjuster Herfstbock * Bjuster Passie Weizen * Bjuster Tripel * Bjuster Saison * Bjuster Dubbel * Bjuster Wit * Bjuster Weizen * Bjuster Dortmunder * Bjuster IPA * Bjuster Porter * Bjuster Session IPA * Bjuster BlondBieren yn opdracht Bieren yn gearwurking * ''Wâldseiner Bier'' - blond (yn gearwurking mei Noorderbier - earder makke troch [[Bierbrouwerij Noarder Dragten]]) * ''Oranje Bier'' - oranje kleurde Mexican lager (yn gearwurking mei Noorderbier) Bieren yn opdracht * ''Punkrock Mixtape #1'' foar [[JP Brouwt]] * ''The Breewer Tripel'' foar Mitra Breeuwsma yn [[Fryslân]] * ''The Breewer Blond'' foar Mitra Breeuwsma yn Fryslân * ''Reidsiler'' foar [[Marren Bier]] op [[De Jouwer]] * ''Swiere Brekker'' foar [[Marren Bier]] op De Jouwer * ''Slachtebier Sûnens'' - dunkelweizen foar Café de Ree yn [[Reahûs]] * ''Peizer Hopbel Blond'' - blûn foar dinercafé De Peizer Hopbel yn [[Peize]] * ''Peizer Hopbel Weizen'' - weizen foar dinercafé De Peizer Hopbel yn Peize * ''Peizer Hopbel Tripel'' - tripel foar dinercafé De Peizer Hopbel yn Peize * ''Peizer Hopbel Zwaar Blond'' - swier blûn foar dinercafé De Peizer Hopbel yn Peize * ''Woudster Oranje Tarwe Bier'' - yn opdracht fan [[Brouwerij de Kroon op Leeuwarden|Brouwerij De Kroon op Leeuwarden]] foar Grand Café 1834 fan Parkhotel Tjaarda op [[It Oranjewâld]] == Keppeling om utens == * [https://www.brouwerijbjuster.nl/ Webstee fan Brouwerij Bjuster] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij|Bjuster]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2018]] [[Kategory:Grou]] 525eehntbeyynfeaobgftp7jddr1hsj 0 158696 1240506 1214271 2026-09-11T12:44:29Z Leopstm 33922 1240506 wikitext text/x-wiki '''Brouwerij Bonifatius 754''' is in [[bierbrouwerij]] yn [[Dokkum]] is de lytste stedsbrouwerij fan Nederlân. It is in inisjatyf fan Stichting Dockumer Biergilde en wurdt yn it wurk holden troch frijwilligers. Op de 1e ferdjipping wurdt eksperiminteel broud mei leden fan de Dockumer Biergilde en yn it proeflokaal kinne û.o. dizze brousels dronken wurde. It Bonifatiusbier wurdt op oare plakken broud. == Skiednis == Dokkum wie fanâlds in bierbrouwersstêd, mar in 1876 hold de lêste brouwer der mei. Yn 2015, dus 140 jier letter, waard brouwerij Bonifatius oprjochte. De brouwerij is ferneamd nei de [[kristlik]]e [[sindeling]] [[Bonifatius]], dy't yn it jier [[754]] yn 'e omkriten fan Dokkum fermoarde wêze soe. == Assortimint == * ''Klooster fruit'' - fruitbier * ''Wadwit'' - witbier * ''Maerte saison'' - saison * ''Acht Guldens'' - quadrupel * ''Keerpunt'' - weizen * ''Granaet Dockumer Lager'' - lager * ''De Dokkumer Kening'' - broud ta gelegenheid fan Keningsdei 2026 yn Dokkum == Keppeling om utens == * [https://www.bonifatius754.nl/#home Webstee fan Brouwerij Bonifatius 754] {{DEFAULTSORT:Brouwerij Bonifatius 754}} [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2015]] [[Kategory:Bedriuw yn Dokkum]] 6cenn8h9wftyd451z13sopdp9ogq7ob 0 158792 1240508 1214794 2026-09-11T12:49:20Z Leopstm 33922 1240508 wikitext text/x-wiki '''Brouwerij Diggelfjoer''' wie in [[bierbrouwerij]] út [[Drachten]] en wie in inisjatyf fan de freonen Jelmer Pultrum, Erik Frieso, Udo Hoekstra en Jan Jongsma-Visser. Hy is ûntstien út in passy foar spesjaal bier. == Skiednis == Ynearsten waarden in tal bieren broud as hobby op in lytse ynstallaasje fan 20-25 liter de kear. Fan febrewaris 2015 ôf waard der wurke oan in Herms-ynstallaasje mei in kapasiteit fan 50-60 liter. Begjin 2016 is de brouwerij offisjeel ynskreaun by de Keamer fan Keaphannel. Alle bieren waarden troch de brouwers earst broud by [[Admiraals Bierbrouwerij]] yn [[Aldtsjerk]] en letter by [[Brouwerij Dockum]] yn [[Dokkum]]. Yn 2022 bestie de brouwerij fiif jier en waarden der op syn minst fiif nije bieren útbrocht. Jelle Pultrum ferliet Brouwerij Diggelfjoer yn 2023 en sette útein mei syn eigen brouwerij [[JP Brouwt]]. == Hjoed-de-dei == De bieren wiene basearre op de bekende Belgyske stilen en befetsje gjin eksoatyske yngrediïnten. De tripel Suver Nuver hat yn 2018 de earste priis foar 'Beste en Lekkerste Tripel' wûn op it Bierfestival Grins 2018. Alle bieren fan Brouwerij Diggelfjoer hawwe Frysktalige nammen. Elk jier wurdt der in Fryske Imperial Stout útbrocht, dy't eltse kear in oar resept hat. De bieren wurde hjoed-de-dei broud troch ''Sallands Landbier'' yn Albergen. Sûnt begjin 2026 is de brouwerij net mear aktyf. == Assortimint == Fêste bieren * ''Suver Nuver'' - tripel * ''Noflik'' - blond * ''Grutsk'' - quadrupel * ''Gewoan Wyt'' - witbier Spesjale edysjes * ''Ljocht'' - wytbier * ''Grutsk 75 cl'' - barrel aged quadrupel * ''Fryske Imperial Stout'' * ''Fryske Imperial Stout #2'' * ''Fryske Imperial Stout #3'' - lagere op in Maple Syrup Bourbon fet (brea-itenstout mei huning, sjerp en brea-itennôten) * ''Fryske Imperial Stout #3'' - lagere op in Kilchoman Islay Whisky fet * ''Fryske Imperial Stout'' - ahornsjerp bourbon barrel aged * ''Fryske Imperial Stout'' - Kilchoman Islay whisky barrel aged * ''Bok op!'' - bokbier * ''Leaf'' - saison * ''Barrel aged Leaf'' - saison * ''Kreas Cascade Mandarina IPA'' * ''Fjoer'' - peated ale (whisky infused) * ''Fjoer'' - cognac barrel aged peated ale (624 flessen fan 75 sl) * ''Nocht'' - sterk blondbier cognac barrel aged * ''Foar de alderleafste'' - blond * ''Suver Nuver Chardonnay Barrel Aged'' - earder broud en ripe by [[Brouwerij Dockum]], op fles dien bij Sallands Landbier yn Albergen * ''Suver Nuver Cognac Barrel Aged -'' earder broud en ripe by Brouwerij Dockum, op fles dien bij Sallands Landbier yn Albergen * ''Wildfire'' - bourbon barrel aged stout == Keppeling om utens == * [https://www.brouwerijdiggelfjoer.nl/ Webstek fan Brouwerij Diggelfjoer] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij|Diggelfjoer]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2016]] [[Kategory:Bedriuw yn Drachten]] knhvtovmupudyg7tds4k8p3t58koyc8 0 159281 1240588 1214274 2026-09-12T06:57:25Z Leopstm 33922 Nij bier tafoege 1240588 wikitext text/x-wiki '''Brouwerij Dogger''' is in selsstannige, ûnôfhinklike ''nanobrouwerij'' út [[Húns]] en is oprjochte yn 2015. De brouwerij is neffens it Guinness World Records boek de lytste offisjele brouwerij yn de wrâld. == Skiednis == Brouwerij Dogger is úteinset yn 2015, yn maart 2020 waard de stap set nei in kommersjele brouwerij yn Oudeschild op [[Teksel]]. Yn 2019 is der foar ien kear in bier broud mei en by ''Brouwerij 't IJ''. It bier is earder yn de [[hoareka]] allinne ferkocht by ''Proeflokaal Arendsnest''. It bier wie eksklusyf yn de hoareka te krijen by kafee ''De Slock'' yn [[Den Burg]]. Begjin 2022 ferhuze de brouwerij nei [[Fryslân]]. == Assortimint == * ''Doggerbier'' * ''IPA'' * ''Scheepskameel Tripel'' * ''Bokkie Beh'' * ''Dubbelbok'' * ''Imperial Stout'' * ''Houtvuur'' * ''Midddernachtzon'' * ''Doggerbier X'' * ''Doggerbier DIPA'' (jubileumbier nei oanlieding fan it 10-jierrich bestean fan de brouwerij) * ''Pale 'n Ale'' == Keppeling om utens == * [http://www.doggerbier.nl/ Webstek fan Doggerbier] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij|Dogger]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2015]] [[Kategory:Húns]] sb6d0kku7u9igekiw4fa7jhkhg677hu 0 159464 1240505 1225902 2026-09-11T12:42:30Z Leopstm 33922 Nij bier tafoege 1240505 wikitext text/x-wiki '''Marren Bier''' is in [[bierbrouwerij]] op [[De Jouwer]] en waard yn 2019 oprjochte troch sân freonen. == Algemien == Marren Bier waard earst profesjoneel broud yn de moderne en (semy-) automatisearre brouwynstallaasjes fan [[Tsjerkebier]] yn [[Easterwierrum]] en letter by [[Admiraals Bierbrouwerij]] yn [[Aldtsjerk]]. Hjoed-de-dei wurde de bieren broud by [[Brouwerij Bjuster]] yn [[Grou (plak)|Grou]]. == Assortimint == * ''Swiere Brekker'' - tripel * ''Reidsiler'' - dunkelweizen * ''Wetterwiif'' - blûn bier * ''Syls Gelok Blond'' - blûn bier (broud yn ferbân mei it 125-jierrich bestean fan Café 't Syl op De Jouwer) * ''Simmerwille'' - wytbier == Keppeling om utens == * [https://www.marrenbier.nl/ Webstek fan Marren Bier] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2019]] [[Kategory:Bedriuw op De Jouwer]] 277ishk9oqml9t80yvap53px7g3wc15 0 159775 1240586 1240459 2026-09-12T06:51:21Z Leopstm 33922 Nije bieren tafoege 1240586 wikitext text/x-wiki '''Brouwerij Koningshert''' is in hierbrouwerij oan de Súdkade yn [[Drachten]] en is oprjochte yn 2015 troch Wilmer Woudwijk en Kees van der Heide. == Skiednis == De Drachtster brouwers bringe harren bieren op de merk ûnder de namme Koningshert en makken gebrûk fan de broufasiliteiten fan de [[Admiraals Bierbrouwerij]] yn [[Aldtsjerk]]. It earste bier waard yn augustus 2015 op de merk brocht. Yn 2016 waard de namme fan de brouwerij wizige fan Drachtsterbrouwers nei Brouwerij Koningshert. == Hjoed == Brouwerij Koningshert brout de bieren ''<nowiki/>'t Swurd'' en ''<nowiki/>'t Helmhout'' foar [[Skûtsjebier]] yn Wynjewâld. De brouwerij sit yn ''James’ Bistro & Bar'' yn Drachten. == Assortimint == * ''Koningshert Weizen'' * ''Cicho Amber Ale'' * ''Botanic'' * ''James' Witblond'' * ''James' Dunkelweizen'' * ''James' Porter Gingerbread Cookie'' * ''Drachtster Weizen'' - spesjale edysje foar [[Keningsdei]] en [[Befrijingsdei]] * ''Wichter Tripel'' * ''Wichter Blond Wichie út 'e Wâlden'' Bieren yn gearwurking *''Vi-king of Frisia'' - 150 flessen fan 75 sl yn gearwurking mei ''Yesterday Brewing'' út [[Apeldoarn]] *''Hup Oranje'' broud foar it WK fuotbal yn gearwurking mei [[Het BrouwDOK|Het Brouwdok]] út [[Harns (stêd)|Harns]] Bieren yn opdracht *''Gleone Tryn'' - swier donkerblond (broud foar it doarp [[Smelle Ie]]) *''De Lege Wâlden 100 Jier Jubileumbier'' - broud ta gelegenheid fan it 100-jierrich bestean fan it skûtsje De Lege Wâlden *''Gepaste Trots Zwaar Blond'' - makke foar PAS Mestopslagsystemen yn Drachten *''Gummy Deer IPA'' - colab mei Puik Bieren út [[Apeldoarn]] yn ferbân mei it 10-jierrich bestean fan beide brouwerijen *''Jubileumbier Double Mash Tripel'' - broud troch [[Het BrouwDOK]] yn [[Harns (stêd)|Harns]] yn ferbân mei it 10-jierrich bestean fan de brouwerij *''De Oerrocker 2026 Edition'' - foar [[Oerrock]] yn [[Oerterp]] == Keppeling om utens == * [https://www.koningshert.nl/ Webstek fan Brouwerij Koningshert] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij|Koningshert]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2015]] [[Kategory:Bedriuw yn Drachten]] 21bk9i72tkbzvumuzu2w3b0z6le6ojk 0 159810 1240504 1214005 2026-09-11T12:41:12Z Leopstm 33922 Nij bier tafoege 1240504 wikitext text/x-wiki '''Sneker Pypke''' is in brouwerijhierder yn [[Snits]] en is oprjochte yn 2018. == Skiednis == In oantal freonen út Snits fine it yn de maitiid fan 2018 heech tiid wurden dat der yn Snits en omkriten geniete wurde kin fan in Snitser bier. De trije besleaten om in Blond bier te ûntwikkeljen. Op 25 july 2018 is it spesjaalbier út Snits, Snitser Pypke, yntrodusearre yn it sintrum fan Snits. Sûnt begjin desimber 2018 is der in Tripel by kaam. == Hjoed == It Blond, Tripel, Dubbel, Weizen IPA, Wit, Amber, Quadrupel en eigen label bieren wurde op ambachtlik wize broud mei earlike grûnstoffen en sûnder helpstoffen yn de ''Ambachtelijke Vechtdal Brouwerij'' yn [[Dalfsen (doarp)|Dalfsen]], dêr 't minsken mei in ôfstân ta de reguliere arbeidsmerk in nuttige, sosjale deibesteging hawwe. Under oare soarchfâldich selektearre gêst, mout- en hopsoarten binne yn it resept ferwurke. Dêrnei wurde de fleskes ôffolle yn dizze soarchbrouwerij en etikettearre yn in sosjale wurkpleats fan ''Philadelphia'' yn Snits. Yn 2023 wurdt der foar it earst in bokbier broud. == Assortimint == * ''Sneker Pypke Weizen IPA'' * ''Sneker Pypke Blond'' * ''Sneker Pypke Dubbel'' * ''Sneker Pypke Tripel'' * ''Sneker Pypke Wit'' * ''Sneker Pypke Amber'' * ''Sneker Pypke Low IPA'' * ''Sneker Pypke Bock'' * ''Sneker Pypke Quadrupel'' * ''Sneker Pypke IPA'' - broud mei tritordeum * ''Sneker Pypke Tútsje Vol Blond'' * ''Sneker Pypke Saison'' Bieren yn opdracht: * ''De Frisse Wind'' - wytbier yn opdracht fan Rufus aan het water yn Broek * ''Thuishaven'' - blûnbier yn opdracht fan Rufus aan het water yn Broek * ''Wirdumer Wit'' - wytbier yn opdracht fan supermerk Centerr yn [[Wurdum]] * ''Jopies Blond'' - blûnbier yn opdracht fan it [[Jopie Huisman Museum]] yn [[Warkum]] * ''Folkerts Weizen IPA'' - weizen IPA yn opdracht fan Restaurant Folkerts yn Warkum == Keppeling om utens == * [https://bieruitsneek.nl/snekerpypke/ Webstek fan Sneker Pypke] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2018]] [[Kategory:Bedriuw yn Snits]] qw9imi2kahl0prykm7c3jtaymnm0c4w 14 159845 1240550 1135925 2026-09-11T21:49:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240550 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Persoan nei berop]] [[Kategory:Persoan nei funksje]] [[Kategory:Kompjûter]] [[Kategory:Befeiliging]] [[Kategory:Hacken]] 0eiazi8d53aurx6mb9vp0v4x72xkf8a 14 164247 1240542 1106902 2026-09-11T21:42:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240542 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Dating]] [[Kategory:Ynternettsjinst]] b4wzzh84fczgtog2067mqy7wqhhucmc 0 165470 1240591 1219518 2026-09-12T07:08:25Z Leopstm 33922 Nij bier tafoege 1240591 wikitext text/x-wiki '''JP Brouwt''' is in [[bierbrouwerij]] yn [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] oprjochte yn 2023 troch Jelmer Pultrum. == Algemien == Jelmer Pultrum begûn yn 2014 út leafhawwerij te brouwen en sûnt 2017 wie er mei-eigener, brouwer en foarmjouwer fan [[brouwerij Diggelfjoer]]. Yn 2023 is er foar himsels begûn, mei it idee om bieren foar ien kear te meitsjen, wêrfan't er de resepten jierren lyn al ûntwikkele hie. It earste bier ''Rogge Tripel'', dat yn maart 2023 makke is, is broud by [[Admiraals Bierbrouwerij]]. It twadde bier, de ''Punkrock Mixtape #1'', is broud by [[Brouwerij Bjuster]] yn [[Grou (plak)|Grou]]. == Assortimint == * ''Rogge Tripel'' * ''Rogge Tripel bourbon barrel aged'' * ''Rogge Tripel Jamaica rum barrel aged'' * ''Punkrock Mixtape #1'' - blond bier mei sinesapelskyl * ''What the Duck'' - sterk blûn bier * ''Het Einde is Nabij'' - tripel * ''Wit IPA'' * ''Grunge Mixtape #2'' - hop blûn * ''Collab Weizen'' - gearwurkingsbier mei [[Middelsee Folsgeare]] * ''Imperial Porter Red Wine'' * ''Tripel Rum Oaked'' * ''Breinbreker'' - Tripel (broud by [[Tsjerkebier]] yn [[Easterwierrum]]) ** Breinbreker Tripel Jenever Oak Vanille ** Breinbreker Tripel Bourbon Oak Orange *''Vienna Lager'' *''Ontbijt'' - cream ale mei huning *''Lichtloos'' - Imperial stout *''Als de Nacht'' - Imperial stout mei Ierske whisky en houtsnippers fan in whiskyfet *''Roggewijn'' *''Roggewijn rum infused and oaked'' *''Blond 60 Mixtape #3 Metal !!!'' *''Wolk Hazy Wheat Ale'' Broud yn opdracht * ''Bospub Tripel -'' broud foar Bospub De Boerdennen yn [[Dwingelo]] * ''Bospub Blond'' - broud foar Bospub De Boerdennen yn Dwingelo * ''De Blonde Aap'' - broud foar Sliterij Apen en Bieren yn [[Drachten]] * ''Marktzicht 101 Ienhûndert Ien Blond Bier'' - jubileumbier broud foar Café Marktzicht yn Drachten == Keppeling om utens == * [https://sites.google.com/view/jpbrouwt/homepage Webstee fan JP Brouwt] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij|JP Brouwt]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2023]] [[Kategory:Easterwâlde]] cs2uq19ea0gkz8p7s13bi07w6vf7okc 14 170766 1240551 1135923 2026-09-11T21:50:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240551 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Aktivisme]] [[Kategory:Hacken]] n7dpb9vd66dhkdfdhof4yuz0z13pgnr 14 170767 1240553 1135924 2026-09-11T21:52:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 dûbele kat leechmakke en trochwiisd 1240553 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Hacken]] 5dkq060pmpprncnepz0464v9xs1kxnh 14 171770 1240545 1140761 2026-09-11T21:43:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240545 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Ynternettsjinst]] [[Kategory:Media]] lsofbizesa2cvct2hqw9esfzg9zwzog 0 172302 1240592 1214267 2026-09-12T07:09:55Z Leopstm 33922 Nij bier tafoege 1240592 wikitext text/x-wiki '''Pigs & Bears Brewing Company''' is in [[bierbrouwerij]] yn [[Wolvegea]], oprjochte yn 2021 troch Bernd Beersma en Wim Stam. == Skiednis == Op 29 augustus 2020 wurdt by it Mout Festival Nijmegen bekend makke dat brouwerij Het Roze Varken út [[Arnhim]] en [[Kleine Beer Brouwerij]] fan [[De Lemmer]] gearwurkje sille. Pigs & Bears Brewing Company hat as doel it opkreazjen fan it craftbierlânskip mei moaie, komplekse en faak op fetten ripe bieren. Yn 2021 is de âlde brou-ynstallaasje fan de [[Amelander Bierbrouwerij]] oernommen. Yn 2022 is yn Wolvegea in geskikte lokaasje fûn om de brouwerij te ynstallearjen en yn desimber 2022 binne de earste brousels yn eigen broutsjettels makke. == Assortimint == * ''#6 Animal Farmhouse'' - farmhouse ale * ''#7 Make That The Cat Wise'' - American pale wheat * ''#8 Goldilocks'' - blond * ''#9 Puddle of Mud'' - stout * ''#11 Bear With Me'' - dubbel * ''#12 When Pigs Fly'' - saison * ''#13 Das Ist Mir Wurst'' - tarwebier * ''#14 Ich Habe Es Nicht Gewußt'' - tarwebier * ''#15 Never Judge A Book By It's Cover'' - barley wine * ''#16 Feed Them To The Pigs'' - porter * ''#17 Wur Tearin' The Tartan'' - Scottish ale * ''#19 Pooh & Piglet's Holiday'' - tarwebier *''#20A The Lone Wolf'' - pale ale *''#20B The Lone Boar'' - pale ale *''#21 Christine the Car Demon Rye Triple'' - rogge tripel *''#22 So Many Books, So Little Time'' - imperial stout *''#23 Pooh's & Piglet's Double Bock'' - dubbelbok *#''27 Reading Is A Discount Ticket To Everywhere'' - barley wine *''#29 Bucket of Mud -'' export stout (hat in brûnzen medalje wûn op de 10e Dutch Beer Challenge fan 2024) *''#30 He's Talking A Load of Blarney'' - Irish red ale *''NSFW Let's Stay Inquisitive'' - pale ale (broud ta gelegenheid fan it 10-jierrich bestean fan de IT-spesjalisten fan InQuisitive) *''Dutch Summer 2023'' - IPA session *''Golden Farmhouse Ale'' - farmhouse ale (ûntwikkele tegearre mei de Fryske topkok Jan Smink en broud foar Restaurant Smink yn Wolvegea. De kok is yn 2023 beleanne mei in Michelinstjer. Dit eksklusive bierke wurdt hjir servearre by de gerjochten en benammen by it aperityf) *''Pionier BA Bowmore'' - barrel aged Russian imperial stout *''Quadmiraal'' - quadrupel (collaboration brew mei Rock on Brewing út [[Follenhove]]) *''We Make a Great Pear'' - quadrupel mei stienparren *''#WTF Are You Blond Or What'' - happy Belgien blonde *''I Woke Up Like This'' - IPA *''BA Tonka Stout Brandy'' *''My Father Was A Pioneer In So Many Ways'' - imperial stout *''Rage Ball'' - smoked orange pepper saison *''I'm Not Blonde, I'm Amber'' - amber *''There Is No Place Like Home'' - tripel Wurde net mear broud * ''#0 Christine'' * ''#1 Sea Salt Caramel Stout RBA Plantation Rum'' * ''#2 Sea Salt Caramel Stout BBA Jim Beam'' * ''I Think I'm Aging Well'' * ''IPA Alg Ale'' * ''Like Arrows in the Sky'' * ''Looming Out of the Dark'' * ''Now I Can See the Whales'' * ''Viva la Vida'' Yn gearwurking mei oaren * ''Foggin' It Up Hazy IPA'' - tredde CRAFT MegaCollab tegearre mei [[Het BrouwDOK]] út [[Harns (stêd)|Harns]], Baxbier út Grins en Bierbrouwerij Wentersch ut Winterswyk Bieren yn opdracht * ''NSFW Let's Stay Inquisitive'' - American pale ale (broud ta gelegenheid fan it 10-jierrich bestean fan de IT-spesjalisten fan InQuisitive) * ''Smoked Orange Tripel'' - tripel broud yn gearwurking mei Restaurant Smink yn Wolvegea [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2021]] [[Kategory:Wolvegea]] 73w4as6catqael8axrodchpco9ggizs 4 175947 1240524 1239495 2026-09-11T19:06:25Z FreyaSport 40716 /* Nij oanmakke siden july 2026 - july 2027 */ +1 1240524 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:FemalePink.svg|thumb|left|150px|''Dizze list is in ûnderdiel fan it Wikiprojekt [[Wikipedy:Froulju sûnder side|Froulju sûnder side]]'']] Help mei om safolle mooglik '''"froulike"''' ûnderwerpen te beskriuwen op Wikipedy!<br> ==Skriuwe== Kies in artikel út de '''[[:Wikipedy:Froulju sûnder side/Nedige siden oer froulju|list fan noch net skreaune ûnderwerpen]]''', skriuw it en foech it ta oan de list mei nij oanmakke siden. Tegearre kinne we de list koarter meitsje! Kinst ek al '''[[Berjocht:Koarte siden oer froulju|besteande koarte artikels]]''' útwreidzje en tafoegje oan de list mei oanfolle siden. Fielst dy noch wat ûnwis oer it skriuwen fan in side as biografy op Wikipedy sjoch:<br> * [[Wikipedy:Stikken skriuwe yn Wikipedia-styl|Stikken skriuwe yn Wikipedy-styl]] * [[Wikipedy:De opbou fan in wikipedy biografy|De opbou fan in wikipedy biografy]] ==Resultatelisten== Wy hâlde in oersjoch by fan alle artikels dy 't wy skriuwe oer froulju (en frouljurelatearre ûnderwerpen ). Sa kinne we de resultaten byhâlde en telle. Hasto in nij artikel skreaun? Set de namme fan it artikel dan ûnderoan dit oersjoch. Ferjit ek dyn hantekening net. ===Untwezen=== By de resultaten binne nochal wat wees-siden, dat wol sizze dat hast gjinien der op telâne komt omdat der net linkt wurdt yn oare siden. Tinkst derom dyn artikel, op te nimmen yn de biografy-list, by de ~dei en ~jier (yn gefal fan ferstoarne persoanen ek dy data). ===Taheakje=== Koartsein, taheakje fan it artikel oan de resultatenlist giet sa:<br> <nowiki># [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2024]], Meardeiske hurdfytswedstriid yn Frankryk edysje 3 - ~~~~ </nowiki><br> '''<nowiki>#</nowiki>''' jout oan hoefolle siden der skreaun binne, tusken de '''<nowiki>[[...]]</nowiki>''' komt de namme fan it skreaune artikel, en de fjouwer tildes '''<nowiki>~~~~</nowiki>''' jouwe jo hânteken + de datum fan taheakjen. == Nij oanmakke siden july 2026 - july 2027 == # [[Omgong fan Itaalje foar froulju 2026]], Meardeiske hurdfytswedstriid yn Itaalje - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 5 jul 2026, 09.45 (CEST) # [[Omgong fan Spanje foar froulju 2026]], Meardeiske hurdfytswedstriid yn Spanje - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 30 jul 2026, 16.13 (CEST) # [[Omgong fan Frankryk foar froulju 2026]], Meardeiske hurdfytswedstriid yn Frankryk - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 9 aug 2026, 19.41 (CEST) # [[Frouljus-PC 2026]], 50ste PC foar froulju - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 19 aug 2026, 18.49 (CEST) # [[Ingrid Alexandra fan Noarwegen]], Noarsk prinsesse - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 28 aug 2026, 20.32 (CEST) # [[Sonja Haraldsen]], Keninginne fan Noarwegen - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 29 aug 2026, 11.07 (CEST) # [[Märtha fan Sweden]], kroanprinses-gemalin fan Noarwegen - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 29 aug 2026, 13.09 (CEST) # [[Maud fan Wales]], Keninginne fan Noarwegen - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 29 aug 2026, 15.53 (CEST) # [[Astrid fan Noarwegen]], Noarsk prinsesse - [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 11 sep 2026, 21.06 (CEST) == Oanfolle siden july 2026 - july 2027 == # ... : == Nij oanmakke mar by it jiskefet setten july 2026 - july 2027 == * It kin barre dat in nij oanmakke side net foldocht dit kin wêze om't de frou as it ûnderwerp bygelyks net relevant is foar wikipedy, ''(De bourfrou, fan de bourfrou har bourfrou)'' en derom wiske wurdt. Dy siden komme yn dizze ûndersteande list te stean. # ... : ''Reden fan wiskjen'' # ... : # ... : # ... == Eardere resultaten == {| class="wikitable" |- !Jier !Nije<br>siden !Siden<br>oanfolle !Nij oanmakke<br>mar wiske |- align="center" |[[Wikipedy:Froulju sûnder side/argyf1 resultaat|2024-2025]] |130 |4 |1 |- align="center" |[[Wikipedy:Froulju sûnder side/argyf2 resultaat|2025-2026]] |104 |4 |0 |} [[Kategory:Froulju sûnder side Resultaten| ]] lqc80jj33zujtujhim4xbsftmkfcjyp 0 178071 1240517 1195977 2026-09-11T17:58:06Z Agaath 13842 bestand toegevoegd 1240517 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Mirjam van Houten.jpg|thumb|right|250px|Mirjam van Houten in 2019]] '''Mirjam van Houten''' ([[Beetstersweach]], [[18 oktober]] [[1977]]) is in Fryske [[yllustratrise]] en [[berneboekeskriuwster]]. == Biografy == Mirjam van Houten hat Nederlânsk studearre oan de NHL, nei't se earst in jier [[Romaanske talen]] en kultuer studearre hie. Dêrnei hat se in skoft by de [[Friesland Post]] wurke en as ynternetredakteur [[Partoer]]. Sûnt 2010 wurket se foltiidsk as auteur en yllustrator. Har debút ''Tije'' dêr't se sawol de tekst as de yllustraasjes foar makke, waard publisearre yn 2016 by de [[Afûk]]. Dat boek waard yn 2018 nominearre foar de IBBY-honourlist.<ref>[https://www.ibby.org/subnavigation/archives/ibby-honour-list/2018 The IBBY Honour List 2018 catalogue]</ref> It waard yn 2019 ek nominearre foar de [[Simke Kloostermanpriis]].<ref>[https://skriuwersboun.nl/fiif-nominaasjes-simke-kloostermanpriis-2019/ Fiif nominaasjes Simke Kloostermanpriis 2019]</ref> Yn 2020 waard ''Tije'' útbrocht yn it Faeroersk troch Bókadeild Føroya Lærarafelags ûnder de titel ''Tije – drongurin og rottumaðurin.''<ref>[https://www.bfl.fo/boekur-1?productid=PROD2598 Tije - drongurin og rottumaðurin]</ref> It printeboek ''By beppe útfanhûs'' dat yn 2021 útkaam by de [[Afûk]], wûn yn 2022 de [[Diet Huberpriis]]. De priis foar it moaiste yllustrearre berne- of jongereinboek yn it Frysk fan de ôfrûne trije jier. Yn it sjueryrapport stiet ûnder oaren: "De yllustraasjes binne net allinne moai fan foarm en kleur, mar litte mear sjen as de tekst jout. Se fertelle in eigen ferhaal. It boek is krekt sa't [[ Diet Huber]] it sels ek ha woe: "ûnferfangber en autentyk". <ref>[https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/1167282/mirjam-van-houten-wint-de-earste-diet-huberpriis-mei-har-yllustraasjes Mirjam van Houten wint de earste Diet Huberpriis mei har yllustraasjes - Omrop Fryslân]</ref> == Wurk == ==== Berneboeken ==== * ''Tije'' (2016) * ''By beppe útfanhûs'' (2021) * ''Jelle en Juf'' (2022) [[Simke Kloostermanpriis]] * ''It grutte pake en beppe foarlêsboek'' (2024) == Keppelingen om utens == * https://mirjamvanhouten.nl/ * [https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?code=LC&date=20220909&v2=true&id=LC-20220909-ZU07008002 Sietse de Vries: Sa'n priis is in befestiging dat ik wol wat kin. (Leeuwarder Courant, 9 aug. 2022)] * [https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?code=LC&date=20240104&v2=true&id=LC-20240104-NO01030003 Elisabeth Post: Hert ferlern oan meitsjen fan ferhalen foar bern. (Leeuwarder Courant, 4 jan. 2024)] {{boarnen|boarnefernijing= <references /> }} {{DEFAULTSORT:Houten, Mirjam van}} [[Kategory:Frysk yllustrator]] [[Kategory:Frysk berneboekeskriuwer]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Beetstersweach]] [[Kategory:Persoan berne yn 1977]] 0stzl7j5ygf5xg07wzewffkd2ofswyf 0 180215 1240537 1184741 2026-09-11T21:39:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Sjoch ek */ kt 1240537 wikitext text/x-wiki [[File:DeepSeek_logo.svg|thumb|Logo fan DeepSeek]] '''DeepSeek''' ([[Sineesk]]: 深在海道求索; [[Pinyin]]: ''Shēndù Qiúsuǒ'') is in [[Sina|Sineesk]] [[bedriuw]] dat him dwaande hâldt mei [[keunstmjittige yntelliginsje]] (meast bekend as A.I.). It bedriuw stiet ûnder lieding fan in groep [[wittenskipper]]s, [[yngenieur]]s en [[ûndernimmer]]s dy't de grinzen fan keunstmjittige yntelliginsje ferleegje wolle. It [[haadkantoar]] is fêstige yn [[Hangzhou]], yn 'e provinsje [[Zhejiang]]. DeepSeek wurdt [[finansierd]] troch it Sineeske [[hedgefund]] [[High-Flyer]], wêrfan't de mei-oprjochter, Liang Wenfeng, DeepSeek yn [[2023]] oprjochte en tsjinnet as [[algemien direkteur]].<ref>Reuters [https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/what-is-deepseek-why-is-it-disrupting-ai-sector-2025-01-27/ ''What is DeepSeek and why is it disrupting the AI sector?''] 28 jannewaris 2025 {{noat|Ingelsk}}</ref> It ûntwerp en de ûntwikkeling fan DeepSeek binne basearre op techniken foar [[deep learning]], wat betsjut dat neurale netwurken brûkt wurde om gegevens te analysearjen en patroanen te werkennen. Dat lit it systeem komplekse problemen ferwurkje en [[yntelligint]]e besluten nimme op basis fan tige rike datasets. De technology dêr't DeepSeek op basearre is, is sa avansearre dat de keunstmjittige yntelliginsje leare kin fan nije gegevens en [[algoritme]]n, dy't syn prestaasjes oan ien tried wei ferbetterje kinne. DeepSeek wurdt ûntwikkele yn reaksje op it groeiende ferlet yn 'e merk fan krêftige A.I.-oplossings. It bedriuw is rjochte op it leverjen fan praktyske útkomsten foar it oplossen fan echte problemen. It wurdt bygelyks brûkt yn [[genêskunde|medyske]] foarsjennings om krektere [[diagnoaze]]s te leverjen en yn [[autonome auto|autonome auto's]] om it riden feiliger en effisjinter te meitsjen. It bedriuw hat sûnt syn oprjochting in flugge groei trochmakke. Dat komt troch nije [[ynvestearring]]s en troch gearwurkingsferbannen mei oare [[ynformaasjetechnology|I.T.]]-bedriuwen en [[universiteit]]en. DeepSeek wurket geregeldwei gear mei akademyske ynstellingen om nije ideeën te ûntwikkeljen en fierder ûndersyk út te fieren. Yn [[jannewaris]] [[2025]] feroarsake DeepSeek in lytse [[beurskrach]] op 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Nasdaq]], doe't it bedriuw "it aura fan ûnoerwinlikens fan 'e Amerikaanske I.T.-sektor bedrige". De ûntwikkelders fan DeepSeek bewearden nammentlik dat se net mear as [[$]]5,6&nbsp;miljoen útjûn hiene om har lêste A.I.-model te trainen, yn ferliking mei de hûnderten miljoenen of sels miljarden dollars dy't Amerikaanske bedriuwen besteegje oan har A.I.-technology.<ref>CNN [https://edition.cnn.com/2025/01/27/tech/deepseek-stocks-ai-china/index.html ''A shocking Chinese AI advancement called DeepSeek is sending US stocks plunging ''] 27 jannewaris 2025 {{noat|Ingelsk}}</ref> Privacy en feiligens binne wichtige faktoaren dêr't mei rekken holden wurde moat by de ûntwikkeling en ymplemintaasje fan it systeem. Dêrom binne yn DeepSeek in breed ferskaat fan kontrôles en feiligensmaatregels ynfierd. Dyselde maatregels binne lykwols [[krityk|bekritisearre]] as [[sinsuer]] troch waarnimmers fan bûten Sina. It is bygelyks ûnmooglik om ynformaasje te finen oer Sineesk binnenlânsk belied, histoaryske barrens lykas de [[protesten op it Plein fan de Himelske Frede (1989)|protesten op it Plein fan de Himelske Frede]] yn [[Peking]] yn [[1989]], de [[Oeigoerske genoside|ferfolging]] fan 'e [[etnysk]]e [[Oeigoeren]] of de hjoeddeistige diplomatike status fan [[Taiwan]].<ref>The Guardian [https://www.theguardian.com/technology/2025/jan/28/we-tried-out-deepseek-it-works-well-until-we-asked-it-about-tiananmen-square-and-taiwan ''We tried out DeepSeek. It worked well, until we asked it about Tiananmen Square and Taiwan''] 29 jannewaris 2025 {{noat|Ingelsk}} </ref> == Keppeling om utens == *[https://www.deepseek.com Offisjeel webstee] == Sjoch ek == * [[ChatGPT]] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Sineesk bedriuw]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2023]] [[Kategory:Grut taalmodel]] [[Kategory:Ynternettsjinst]] [[Kategory:Chatbot]] [[Kategory:Yntoduksje út 2023]] muxtzi0z0w9bpjw94tgg9xozwtwxfcv 1240538 1240537 2026-09-11T21:40:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Sjoch ek */ 1240538 wikitext text/x-wiki [[File:DeepSeek_logo.svg|thumb|Logo fan DeepSeek]] '''DeepSeek''' ([[Sineesk]]: 深在海道求索; [[Pinyin]]: ''Shēndù Qiúsuǒ'') is in [[Sina|Sineesk]] [[bedriuw]] dat him dwaande hâldt mei [[keunstmjittige yntelliginsje]] (meast bekend as A.I.). It bedriuw stiet ûnder lieding fan in groep [[wittenskipper]]s, [[yngenieur]]s en [[ûndernimmer]]s dy't de grinzen fan keunstmjittige yntelliginsje ferleegje wolle. It [[haadkantoar]] is fêstige yn [[Hangzhou]], yn 'e provinsje [[Zhejiang]]. DeepSeek wurdt [[finansierd]] troch it Sineeske [[hedgefund]] [[High-Flyer]], wêrfan't de mei-oprjochter, Liang Wenfeng, DeepSeek yn [[2023]] oprjochte en tsjinnet as [[algemien direkteur]].<ref>Reuters [https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/what-is-deepseek-why-is-it-disrupting-ai-sector-2025-01-27/ ''What is DeepSeek and why is it disrupting the AI sector?''] 28 jannewaris 2025 {{noat|Ingelsk}}</ref> It ûntwerp en de ûntwikkeling fan DeepSeek binne basearre op techniken foar [[deep learning]], wat betsjut dat neurale netwurken brûkt wurde om gegevens te analysearjen en patroanen te werkennen. Dat lit it systeem komplekse problemen ferwurkje en [[yntelligint]]e besluten nimme op basis fan tige rike datasets. De technology dêr't DeepSeek op basearre is, is sa avansearre dat de keunstmjittige yntelliginsje leare kin fan nije gegevens en [[algoritme]]n, dy't syn prestaasjes oan ien tried wei ferbetterje kinne. DeepSeek wurdt ûntwikkele yn reaksje op it groeiende ferlet yn 'e merk fan krêftige A.I.-oplossings. It bedriuw is rjochte op it leverjen fan praktyske útkomsten foar it oplossen fan echte problemen. It wurdt bygelyks brûkt yn [[genêskunde|medyske]] foarsjennings om krektere [[diagnoaze]]s te leverjen en yn [[autonome auto|autonome auto's]] om it riden feiliger en effisjinter te meitsjen. It bedriuw hat sûnt syn oprjochting in flugge groei trochmakke. Dat komt troch nije [[ynvestearring]]s en troch gearwurkingsferbannen mei oare [[ynformaasjetechnology|I.T.]]-bedriuwen en [[universiteit]]en. DeepSeek wurket geregeldwei gear mei akademyske ynstellingen om nije ideeën te ûntwikkeljen en fierder ûndersyk út te fieren. Yn [[jannewaris]] [[2025]] feroarsake DeepSeek in lytse [[beurskrach]] op 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Nasdaq]], doe't it bedriuw "it aura fan ûnoerwinlikens fan 'e Amerikaanske I.T.-sektor bedrige". De ûntwikkelders fan DeepSeek bewearden nammentlik dat se net mear as [[$]]5,6&nbsp;miljoen útjûn hiene om har lêste A.I.-model te trainen, yn ferliking mei de hûnderten miljoenen of sels miljarden dollars dy't Amerikaanske bedriuwen besteegje oan har A.I.-technology.<ref>CNN [https://edition.cnn.com/2025/01/27/tech/deepseek-stocks-ai-china/index.html ''A shocking Chinese AI advancement called DeepSeek is sending US stocks plunging ''] 27 jannewaris 2025 {{noat|Ingelsk}}</ref> Privacy en feiligens binne wichtige faktoaren dêr't mei rekken holden wurde moat by de ûntwikkeling en ymplemintaasje fan it systeem. Dêrom binne yn DeepSeek in breed ferskaat fan kontrôles en feiligensmaatregels ynfierd. Dyselde maatregels binne lykwols [[krityk|bekritisearre]] as [[sinsuer]] troch waarnimmers fan bûten Sina. It is bygelyks ûnmooglik om ynformaasje te finen oer Sineesk binnenlânsk belied, histoaryske barrens lykas de [[protesten op it Plein fan de Himelske Frede (1989)|protesten op it Plein fan de Himelske Frede]] yn [[Peking]] yn [[1989]], de [[Oeigoerske genoside|ferfolging]] fan 'e [[etnysk]]e [[Oeigoeren]] of de hjoeddeistige diplomatike status fan [[Taiwan]].<ref>The Guardian [https://www.theguardian.com/technology/2025/jan/28/we-tried-out-deepseek-it-works-well-until-we-asked-it-about-tiananmen-square-and-taiwan ''We tried out DeepSeek. It worked well, until we asked it about Tiananmen Square and Taiwan''] 29 jannewaris 2025 {{noat|Ingelsk}} </ref> == Keppeling om utens == *[https://www.deepseek.com Offisjeel webstee] == Sjoch ek == * [[ChatGPT]] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Sineesk bedriuw]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2023]] [[Kategory:Grut taalmodel]] [[Kategory:Ynternettsjinst]] [[Kategory:Chatbot]] [[Kategory:Yntroduksje út 2023]] ixydrtevytsbj765f6pf3mos34r8d2e 0 181266 1240590 1188228 2026-09-12T07:07:14Z Leopstm 33922 Nij bier tafoege 1240590 wikitext text/x-wiki '''Rotbier''' is in hierbrouwerij yn [[De Rottefalle]] en is oprjochte yn 2024 troch in freonegroep út dat doarp. == Algemien == De brouwerij is neamd nei it âldste, noch farrende, izeren skûtsje ‘De Rot’. De freonegroep wol mei har spesjaalbieren in ferskil meitsje foar doarp en omjouwing. Dêrom binne sy in brouwerij sûnder winsteachmerk. Alle opbringsten komme te 'n goede oan ferienings of stichtingen. == Assortimint == *''Litswetter'' - tripel (broud by [[Tsjerkebier]] yn [[Easterwierrum]]) *''De Wite Compagnon Witbier'' - wytbier == Keppeling om utens == * [https://rotbier.frl/ Webstee fan Rotbier] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2024]] [[Kategory:De Rottefalle]] poburiohvuqyyihnjrsaqdf0wm4776j 14 186178 1240557 1205150 2026-09-11T21:56:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240557 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Psychologyske test]] [[Kategory:Kognysje|Test]] [[Kategory:Yntelliginsje]] 2own56fz7mnh5w4cv8m1vc92yidtsvg 0 188705 1240589 1240389 2026-09-12T07:05:20Z Leopstm 33922 Nije bieren tafoege 1240589 wikitext text/x-wiki '''Nordyk Brewing''' is in brouwerij yn [[Burgum]] en is oprjochte yn 2025 troch Harold Dijk en Wichard Dijkstra. == Algemien == Eigners en brouwers Harold Dijk en Wichard Dijkstra brouwe bier mei de fokus op kwaliteit, kreativiteit en eksperiminten. Mei in taap take-over by de Biergek op it Festival Bourgondysk [[Beetstersweach]] fan 6 septimber 2025 hawwe de brouwers foar it earst harren bieren oan in breed publyk oanbean. Op it bierfestival Wereld Bierendag fan 4 oktober 2025 hawwe se foar de earste kear grut útpakt mei harren bieren. Mar leafst 15 bieren wiene op taap te krijen. == Assortimint == *''Ale Be Back'' - pale ale *''Ale Force One'' - pale ale *''Bitter Choc Therapy'' - stout *''Blizzkick'' - winter ale *''Blond Mirage'' - Belgian strong golden ale *''Double Trouble 2024'' - imperial stout/dûbel *''Double Trouble 2025'' - imperial stout/dûbel *''Double Trouble 2026'' ''Peated!'' - whiskey infused imperial stout *''End of an Era'' - imperial baltic porter *''Hops Don't Lie'' - IPA *''Hoptimus Prime'' - IPA imperial/dûbel *''Kohatu Wairua IPA'' - IPA *''Portergeist'' - porter *''Red Remedy'' - red ale *''Stout of Control'' - stout imperial/dûbel *''The Bitter End'' - poreter imperial/dûbel Baltic *''Wheat Yourself Up'' - Hefeweizen *''Wit Happens'' - wytbier *''Skûm Blusser'' - weizenbier foar de Sweachster Brandweer Bieren yn opdracht: *''Bone Rippers Stone Cold'' - swier blûn bier mei Red Vodka (broud foar de Harnser hardcore metalband Boneripper) *''Oblivion Swirl'' - pastry stout mei nútsjesmoar, rûgeltsjes en banaan (broud foar de deathcoreband Distant) == Keppeling om utens == * [https://nordyk.nl Webside fan Nordyk Brewing] [[Kategory:Fryske bierbrouwerij]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2025]] [[Kategory:Burgum]] 3att92jxtqon2n0r3pzof2mwe3bouv5 14 191397 1240544 1228839 2026-09-11T21:43:14Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1240544 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Fideospultsje nei platfoarm]] [[Kategory:Ynternettsjinst]] hwbqyb40p4nvoxdzc96ed2dn6sb3c3j 0 193202 1240518 1240418 2026-09-11T18:43:16Z FreyaSport 40716 19e etappe 1240518 wikitext text/x-wiki {{Aktueelsport}}{{Ynfoboks edysje hurdfytswedstriid | namme = {{Flagge ES}} Omgong fan Spanje 2026 | edysje = 81st | ôfbylding = | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | rûtekaart = | tiidrek = [[22 augustus]] -<br>[[13 septimber]] 2026 | datum = | startplak = {{Flagge MC}} [[Monako]] | finishplak = [[Granada]] | totale ôfstân = 3.311 km | hichtemeters = | gem. faasje = | dielnimmers = 176 | type wedstriid = | etappe = 19 | klass1 = Reade trui | lieder1 = {{Flagge ES}} [[Enric Mas]] | klass2 = Griene trui | lieder2 = {{Flagge BE}} [[Wout van Aert]] | klass3 = Boltsjestrui | lieder3 = {{Flagge CO}} [[Santiago Buitrago]] | klass4 = Jongerein | lieder4 = {{Flagge GB}} [[Oscar Onley]] | klass5 = Ploegen | lieder5 = {{Flagge FR}} Decathlon CMA CGM Team | klass6 = Striidberens | lieder6 = | klass7 = | lieder7 = | klass8 = | lieder8 = | aktueel = | foarige = [[Omgong fan Spanje 2025|2025]] | folgjende = [[Omgong fan Spanje 2027|2027]] }} De 81ste edysje fan de '''[[Omgong fan Spanje]]''' wurdt hâlden fan [[22 augustus]] oant en mei [[13 septimber]] [[2026]]. ==Dielnimmende ploegen== {{Kolommen3 |Kolom1= * {{BEL}} Alpecin–Premier Tech * {{FRA}} Decathlon CMA CGM Team * {{USA}} EF Education–EasyPost * {{FRA}} Groupama–FDJ * {{GER}} Lidl–Trek * {{BEL}} Lotto–Intermarché * {{ESP}} Movistar * {{GBR}} Netcompany INEOS * {{SUI}} NSN * {{ESP}} Burgos Burpellet BH * {{FRA}} Cofidis * {{SUI}} Pinarello–Q36.5 |Kolom2= * {{GER}} Red Bull–Bora–Hansgrohe * {{BEL}} Soudal–Quick-Step * {{BRN}} Bahrain Victorious * {{AUS}} Jayco–AlUla * {{NED}} Picnic-PostNL * {{NED}} Visma–Lease a Bike * {{UAE}} UAE Team Emirates XRG * {{NOR}} Uno-X * {{KAZ}} XDS Astana Team * {{ESP}} Equipo Kern Pharma * {{SUI}} Tudor }} == Startplak == De start is yn [[Monako]], in ministeat oan 'e [[Middellânske See]], dy't oan 'e lânskant alhiel omsletten wurdt troch [[Frankryk]]. Monako is in prinsdom en hat in oerflakte fan 2,03 km 2 en is nei [[Fatikaanstêd]] it lytste lân fan de wrâld. De einstreek leit yn [[Granada]] in stêd en gemeente in [[Andalûsje]] yn it súdeasten fan [[Spanje]]. It is de haadstêd fan de [[Granada (provinsje)|provinsje mei deselde namme]]. De stêd leit op in hichte fan 738 meter oan de foet fan de [[Sierra Nevada (Spanje)|Sierra Nevada]]. {{clear}} == Etappe-oersjoch == De tredde etappe fan [[Gruissan]] nei [[Font-Romeu-Odeillo-Via|Font Romeu]] waard sa'n fyftjin kilometer foar it ein beëinige ta gefolch fan needwaar, tonger en hagelstiennen ta grutte fan golfballen soargen derfoar dat it peloton ûnder lieding fan [[Tadej Pogačar]] in hotel op de top fan de Col de Mont-Louis yn flechten.<ref name="Needwaar">{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628155-vuelta-rit-gestaakt-om-noodweer-in-pyreneeen-renners-besluiten-zelf-te-stoppen|title= {{nl}} Vuelta-rit gestaakt om noodweer in Pyreneeën, renners besluiten zelf te stoppen |publisher= NOS|access-date=24 augustus 2026}}</ref> De sânde etappe op [[28 augustus]] begûn mei in minuut stilte foar de ferstoarne [[Noarwegen|Noarske]] Kening [[Harald V fan Noarwegen|Harald V]]. De Noarske ploeg Uno X stie by de start op de foarste rige en ried de etappe mei roubannen. <ref>{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628668-leknessund-soleert-op-sterfdag-noorse-koning-naar-ritzege-in-vuelta|title= {{nl}} Leknessund soleert op sterfdag Noorse koning naar ritzege in Vuelta|publisher= NOS|access-date=28 augustus 2026}}</ref>Yn de achtste etappe kaam [[Tadej Pogačar]] dy't yn it read ried hurd te fallen en koe net fjirder.<ref>{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2628807-leider-pogacar-moet-opgeven-in-vuelta-na-harde-valpartij|title= {{nl}} Leider Pogacar moet opgeven in Vuelta na harde valpartij|publisher= NOS|access-date=29 augustus 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%" ! Datum ! Etappe ! Start –<br>Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey red.svg|20px|Reade trui]] Klassemintslieder |- | 22 augustus | align="center"| 1 | {{Flagge MC}} [[Monako]] <br> {{Flagge MC}} [[Monako]] | 9 km | {{Piktogram etappe|tiidrit}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] | rowspan="7" bgcolor="#FFE6E6" | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 23 augustus | align="center"| 2 | {{Flagge MC}} [[Monako]] <br> {{Flagge FR}} [[Manosque]] | 216 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 24 augustus | align="center"| 3 | {{Flagge FR}} [[Gruissan]] <br> {{Flagge FR}} [[Font-Romeu-Odeillo-Via|Font Romeu]] | 168 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | ''Gjin winner''<ref name="Needwaar" /> |- | 25 augustus | align="center"| 4 | {{Flagge AD}} [[Andorra La Vella]] <br> {{Flagge AD}} [[Andorra La Vella]] | 105 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 26 augustus | align="center"| 5 | {{Flagge ES}} [[Falset (Spanje)|Falset]] <br> [[Roquetes (gemeente)|Roquetes]] | 171 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 27 augustus | align="center"| 6 | [[Alcossebre]] <br> [[Castellón de la Plana|Castellón]] | 177 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{SLO}} [[Tadej Pogačar]] |- | 28 augustus | align="center"| 7 | [[Vall d'Alba]] <br> [[Valdelinares]] | 150 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{NOR}} [[Andreas Leknessund]] |- | 29 augustus | align="center"| 8 | [[Puçol]] <br> [[Xeraco]] | 176 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{FRA}} [[Bryan Coquard]] | rowspan="2" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}} [[Enric Mas]] |- | 30 augustus | align="center"| 9 | [[Villajoyosa]] <br> [[Sierra de Aitana]] | 188 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{ESP}} [[Enric Mas]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 31 augustus | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="6" | '''Rêstdei''' |- | 1 septimber | align="center"| 10 | [[Alcaraz, Spain|Alcaraz]] <br> [[Elche de la Sierra]] | 185 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{FRA}} [[Bastien Tronchon]] | rowspan="6" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}} [[Enric Mas]] |- | 2 septimber | align="center"| 11 | [[Cartagena (Spanje)|Cartagena]] <br> [[LLorca]] | 156 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 3 septimber | align="center"| 12 | [[Vera (Almería)|Vera]] <br> [[Calar Alto]] | 167 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{SLO}} [[Jakob Omrzel]] |- | 4 septimber | align="center"| 13 | [[Almuñécar]] <br> [[Loja (Spanje)|Loja]] | 193 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{BEL}} [[Wout van Aert]] |- | 5 septimber | align="center"| 14 | [[Jaén (Spanje)|Jaén]] <br> [[Sierra de la Pandera]] | 153 km | {{Piktogram etappe|berch}} | {{GER}} [[Marco Brenner]] |- | 6 septimber | align="center"| 15 | [[Palma del Río]] <br> [[Córdoba, Spain|Córdoba]] | 181 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{BEL}} [[Wout van Aert]] |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"| 7 septimber | bgcolor="#C0C0C0" align="center" colspan="6" | '''Rêstdei''' |- | 8 septimber | align="center"| 16 | [[Cortegana]] <br> [[Palos de la Frontera]] | 186 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |rowspan="4" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}} [[Enric Mas]] |- | 9 septimber | align="center"| 17 | [[Dos Hermanas]] <br> [[Seville]] | 189 km | {{Piktogram etappe|flak}} | {{GBR}} [[Matthew Brennan]] |- | 10 septimber | align="center"| 18 | [[El Puerto de Santa María]] <br> [[Jerez de la Frontera]] | 33 km | {{Piktogram etappe|tiidrit}} | {{SUI}} [[Stefan Küng]] |- | 11 septimber | align="center"| 19 | [[Vélez-Málaga]] <br> [[Peñas Blancas (berchtme)|Peñas Blancas]] | 205.1 km | {{Piktogram etappe|heuvel}} | {{IRL}} [[Eddie Dunbar]] |- | 12 septimber | align="center"| 20 | [[La Calahorra]] <br> [[Collado del Alguacil]] | 187 km | {{Piktogram etappe|berch}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- | 13 septimber | align="center"| 21 | [[Granada]] <br> [[Granada]] | 99 km | {{Piktogram etappe|flak}} | |bgcolor="#FFE6E6" | |- ! Datum ! Etappe ! Start – Finish ! Ofstân<br>(yn km) ! Type ! Winner ! [[Ofbyld:Jersey yellow.svg|20px|Giele trui]] Klassemintslieder |} == Klassemintslieders nei eltse etappe == {| class="wikitable" width="95%" style="text-align: center; font-size:80%;" ! width="7%" |Etappe !Winner | bgcolor="#FF0044" |'''Reade trui'''<br>[[Ofbyld:Jersey red.svg|18px|reade trui]] | bgcolor="#54FF54" |'''Punteklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey green 2.svg|18px|Griene trui]] | bgcolor="#4682B4" |'''Berchklassemint'''<br>[[Ofbyld:Jersey blue polkadot.svg|18px|Bolletsjestrui]] | bgcolor="#FFFFFF" |'''Jongerein'''<br>[[Ofbyld:Jersey_white.svg|20x20px|Witte trui]] | bgcolor="#FFFF00" |'''Ploegen'''<br>[[Ofbyld:Jersey_yellow_number.svg|20x20px|Ploegeklassemint]] | bgcolor="#FF0000" |'''Striidberens'''<br>[[Ofbyld:Jersey red number.svg|20x20px|Reade rêchnûmer]] |- ! 1ste | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="7" bgcolor="#FFE6E6" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="6" bgcolor="#A9FFA9" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{GBR}}<br>[[Callum Thornley]] | bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Joshua Tarling]] | rowspan="5" bgcolor="#FFFF80" |{{UAE}}<br>UAE Team Emirates | ''net utrikt'' |- !2e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | rowspan="2" bgcolor="#D5E5EC" |{{NED}}<br>[[Koen Bouwman]] | rowspan="2" bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{GBR}}<br>[[Ethan Hayter]] |- !3e | ''Gjin winner''<ref name="Needwaar" /> | ''net útrikt''<ref name="Needwaar" /> |- !4e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="4" bgcolor="#D5E5EC" |{{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="16" bgcolor="#FFFFFF" |{{GBR}}<br>[[Oscar Onley]] | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] |- !5e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{GBR}}<br>[[Ethan Hayter]] |- !6e | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] | rowspan="14" bgcolor="#FFFF80" |{{FRA}}<br>Decathlon | {{SLO}}<br>[[Tadej Pogačar]] |- !7e | {{NOR}}<br>[[Andreas Leknessund]] | rowspan="13" bgcolor="#A9FFA9" |{{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] |- !8ste | {{FRA}}<br>[[Bryan Coquard]] | rowspan="12" bgcolor="#FFE6E6" |{{ESP}}<br>[[Enric Mas]] | bgcolor="#D5E5EC" |{{NOR}}<br>[[Andreas Leknessund]] | {{ESP}}<br>[[Sinuhé Fernández]] |- !9e | {{ESP}}<br>[[Enric Mas]] | rowspan="11" bgcolor="#D5E5EC" |{{COL}}<br>[[Santiago Buitrago]] | {{FRA}}<br>[[Pavel Sivakov]] |- !10e | {{FRA}}<br>[[Bastien Tronchon]] | {{AUT}}<br>[[Michael Gogl]] |- !11e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{GBR}}<br>[[Ethan Hayter]] |- !12e | {{SLO}}<br>[[Jakob Omrzel]] | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] |- !13e | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] | {{DEN}}<br>[[Andreas Kron]] |- !14e | {{GER}}<br>[[Marco Brenner]] | {{USA}}<br>[[Kevin Vermaerke]] |- !15e | {{BEL}}<br>[[Wout van Aert]] | {{NOR}}<br>[[Andreas Leknessund]] |- !16e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{USA}}<br>[[Kevin Vermaerke]] |- !17e | {{GBR}}<br>[[Matthew Brennan]] | {{FRA}} [[Enzo Paleni]] |- !18e | {{SUI}}<br>[[Stefan Küng]] | ''net útrikt'' |- !19e | {{IRL}}<br>[[Eddie Dunbar]] | {{IRL}}<br>[[Eddie Dunbar]] |- !20ste | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- !21ste | | bgcolor="#FFE6E6" | | bgcolor="#A9FFA9" | | bgcolor="#D5E5EC" | | bgcolor="#FFFFFF" | | bgcolor="#FFFF80" | | |- ! colspan="2" |Einklassemint | bgcolor="#FF0044" | '''''' | bgcolor="#54FF54" | '''''' | bgcolor="#4682B4" | '''''' | bgcolor="#FFFFFF" | '''''' | bgcolor="#FFFF00" | '''''' | |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{Navigaasje Omgong fan Spanje}} [[Kategory:Omgong fan Spanje|2026]] [[Kategory:Barren yn 2026]] 0i01ccfthqtknh9qma2ht4cahfi3q4o 0 193992 1240528 1240419 2026-09-11T21:14:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1240528 wikitext text/x-wiki In '''kloft''' of '''espel''' (yn [[Grinslân]] '''''kluft''', '''klauw''''' of '''''clauw''''' neamd<ref>[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WFT&id=50691.re.d1e2746509&lemma=kluft&domein=0&conc=true WFT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''</ref><ref name=WNT>[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M033115&lemma=klauw&domein=0&conc=true WNT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''</ref>, [[Aldfrysk]]: ''kleft'')<ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/klucht ''Etymologisch woordenboek van het Nederlands''], N. van der Sijs (2003-2009) yn: [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: ''klucht''</ref>) wie yn [[Grinslân]], benammen yn [[Hunzegoa]] en [[Fivelgoa]] en yn guon parten fan [[Fryslân]] westlik fan 'e [[Lauwers]] in rjochtsterm.<ref name=WNT/> It wie de namme fan in ûnderferdieling fan in [[karspel]] of fan in [[Rjochtstuollen yn Grinslân|rjochtstoel]]. In kloft hie ornaris gjin eigen tsjerke, dochs bytiden in [[Kapel (gebedsromte)|kapel]]. In kloft kin ek as [[synonym]] fan in [[wyk]] of [[buorskip]] sjoen wurde. It begryp kloft kaam benammen foar op it Grinslânske en Fryske plattelân, bygelyks de [[Juursemakluft]] yn it [[Humsterlân]]. Yn 'e [[Ommelannen]] foelen de kloften ornaris mank mei in groep [[pleats]]en of eale [[heerd]]en dy't om bar meidiene oan 'e rjochtspraak. Dêrnjonken wiene der buorskippen of kloften dy't in rol by de wettersteat, dykûnderhâld, buorrenhelp, ensfth. In reglemint út [[1722]] foar de [[Stedsjurisdiksje fan Grins]] skreau foar dat alle doarpen út in tal kloften of buertgilden (''nabergilden'') bestean moasten, dy't en oare publike taken ferantwurdlik wiene. Soksoarte organisaasjes bestiene ek yn 'e Ommelannen. De gruttere doarpen hiene fjouwer of mear buertgilden. In soad buertgilden kamen yn 'e rin fan de 19e iuw te ferfallen, nei't harren taken foar it grutste part troch de [[Gemeenten fan Nederlân|gemeenten]] oernommen waarden. Somtiden bleaune se as organisaasjes foar buorrenhelp bestean, oant se nei 1900 troch begraffenisferienings ferfongen waarden. Ek yn stedske omkriten waas dat begryp brûkt. Sa wie de stêd [[Grins (stêd)|Grins]] ûnderferparte yn earst seis en letter troch gearfoegjen fjouwer kloften. Dy kloften waarden wer ûnderferparte yn ''rotten''. In ''rot'' wie in buert, of wat Grins oanbelange, in strjitte as in hûzeblok oan ien kant fan de strjitte. In soksoarte ''rot'' waard laat troch in ''rot''master, dy't tafersjoch hold op in ''rot''. Yn Grins hie yn 'e 16e iuw alle kloften likernôch 13 oant 19 ''rotten''.<ref>Laan, M. van der (1985), ''Het versterkte Groningen : de verdedigingswerken van Groningen, 1527 -1577''. Doktoraalskripsje midsiuwske skiednis Ryksuniversiteit Grins. side 100.</ref> Yn de Fryske stêden waard it begryp '''espel'''<ref>[https://frysker.nl/en/sykje/ Frysker: stekwurd: espel]</ref> brûkt. Op it Grinslânske plattelân waarden ek wol de begripen ''-horn'' (hoeke, ferlykje "herne") of ''-gilde'' brûkt. == Sjoch ek == * [[Klauboek]] == Keppelings om utens == * C. Tromp, ''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=5&micode=4&miview=inv2 Inleiding]'', yn: ''De Groningse kerspelarchieven'', Grins 1982 * D.J. Wijmer, ''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=5&micode=418&miview=inv2 Nabergilden in Groningen, 1668-1940]'', yn: ''Inventaris van de archieven van nabergilden in de provincie Groningen'', Grins 1985 * ''Woordenboek der Nederlandsche Taal'': ''[http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M034020 kluft], [http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M033115 klauw]'' {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Histoaryske geografy]] [[Kategory:Skiednis fan Grinslân]] [[Kategory:Skiednis fan Fryslân]] [[Kategory:Rjochtspraak]] 8m6ulqieu93miplu04geqgh7zml0a96 1240529 1240528 2026-09-11T21:15:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ dat haw ik ferkeard lêzen 1240529 wikitext text/x-wiki In '''kloft''' of '''espel''' (yn [[Grinslân]] '''''kluft''', '''klauw''''' of '''''clauw''''' neamd<ref>[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WFT&id=50691.re.d1e2746509&lemma=kluft&domein=0&conc=true WFT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''</ref><ref name=WNT>[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M033115&lemma=klauw&domein=0&conc=true WNT] op de ''[https://gtb.ivdnt.org/search/ Geïntegreerde Taal-Bank]''</ref>, [[Aldfrysk]]: ''kleft'')<ref>[https://etymologiebank.nl/trefwoord/klucht ''Etymologisch woordenboek van het Nederlands''], N. van der Sijs (2003-2009) yn: [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: ''klucht''</ref>) wie yn [[Grinslân]], benammen yn [[Hunzegoa]] en [[Fivelgoa]] en yn guon parten fan [[Fryslân]] westlik fan 'e [[Lauwers]] in rjochtsterm.<ref name=WNT/> It wie de namme fan in ûnderferdieling fan in [[karspel]] of fan in [[Rjochtstuollen yn Grinslân|rjochtstoel]]. In kloft hie ornaris gjin eigen tsjerke, dochs bytiden in [[Kapel (gebedsromte)|kapel]]. In kloft kin ek as [[synonym]] fan in [[wyk]] of [[buorskip]] sjoen wurde. It begryp kloft kaam benammen foar op it Grinslânske en Fryske plattelân, bygelyks de [[Juursemakluft]] yn it [[Humsterlân]]. Yn 'e [[Ommelannen]] foelen de kloften ornaris mank mei in groep [[pleats]]en of eale [[heerd]]en dy't om bar meidiene oan 'e rjochtspraak. Dêrnjonken wiene der buorskippen of kloften dy't in rol by de wettersteat, dykûnderhâld, buorrenhelp, ensfth. In reglemint út [[1722]] foar de [[Stedsjurisdiksje fan Grins]] skreau foar dat alle doarpen út in tal kloften of buertgilden (''nabergilden'') bestean moasten, dy't en oare publike taken ferantwurdlik wiene. Soksoarte organisaasjes bestiene ek yn 'e Ommelannen. De gruttere doarpen hiene fjouwer of mear buertgilden. In soad buertgilden kamen yn 'e rin fan de 19e iuw te ferfallen, nei't harren taken foar it grutste part troch de [[Gemeenten fan Nederlân|gemeenten]] oernommen waarden. Somtiden bleaune se as organisaasjes foar buorrenhelp bestean, oant se nei 1900 troch begraffenisferienings ferfongen waarden. Ek yn stedske omkriten waas dat begryp brûkt. Sa wie de stêd [[Grins (stêd)|Grins]] ûnderferparte yn earst seis en letter troch gearfoegjen fjouwer kloften. Dy kloften waarden wer ûnderferparte yn ''rotten''. In ''rot'' wie in buert, of wat Grins oanbelange, in strjitte as in hûzeblok oan ien kant fan de strjitte. In soksoarte ''rot'' waard laat troch in ''rot''master, dy't tafersjoch hold op in ''rot''. Yn Grins hie yn 'e 16e iuw alle kloften likernôch 13 oant 19 ''rotten''.<ref>Laan, M. van der (1985), ''Het versterkte Groningen : de verdedigingswerken van Groningen, 1527 -1577''. Doktoraalskripsje midsiuwske skiednis Ryksuniversiteit Grins. side 100.</ref> Yn de Fryske stêden waard it begryp '''espel'''<ref>[https://frysker.nl/en/sykje/ Frysker: stekwurd: espel]</ref> brûkt. Op it Grinslânske plattelân waarden ek wol de begripen ''-horn'' (hoeke, ferlykje "herne") of ''-gilde'' brûkt. == Sjoch ek == * [[Klauboek]] == Keppelings om utens == * C. Tromp, ''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=5&micode=4&miview=inv2 Inleiding]'', yn: ''De Groningse kerspelarchieven'', Grins 1982 * D.J. Wijmer, ''[https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=5&micode=418&miview=inv2 Nabergilden in Groningen, 1668-1940]'', yn: ''Inventaris van de archieven van nabergilden in de provincie Groningen'', Grins 1985 * ''Woordenboek der Nederlandsche Taal'': ''[http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M034020 kluft], [http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M033115 klauw]'' {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} [[Kategory:Histoaryske geografy]] [[Kategory:Skiednis fan Grinslân]] [[Kategory:Skiednis fan Fryslân]] fpirpmttbw6jmzs7ku4e4nrl3y0fyi9 0 193999 1240530 1240440 2026-09-11T21:18:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Nesser Convent]] omneamd ta [[Nesker Konvint]]: Frysk 1240440 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kleaster|adres=Kleasterwei 10|status=ôfbrutsen|ôfbylding=Nes (It Hearrenfean), ruïne konvint fan Nes.jpg|lân={{NL}}|plak=[[Nes (It Hearrenfean)|Nes]]|ôfbyldingstekst=De ruïne fan it Nesser Convent|namme=Nesker Konvint}} jnr50khdgtwmgf93wvdn058wg8db36u 1240532 1240530 2026-09-11T21:32:08Z Ieneach fan 'e Esk 13292 ynfoboks op 'e nij dien + kategoryen tafoege 1240532 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kleaster | namme = Nesker Konvint | ôfbylding = Nes (It Hearrenfean), ruïne konvint fan Nes.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De ruïne fan it Nesker Konvint | wapen = | lân = {{NLf}} | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Heerenveen flag.svg|border|20px]] [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[File:Nes-Boarnsterhim vlag.svg|border|20px]] [[Nes (It Hearrenfean)|Nes]] | adres = Kleasterwei 10 | koördinaten = | denominaasje = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] | tsjerkeprovinsje = | bisdom = | aartsbisdom = | oarder = [[Dútske Oarder]] | kongregaasje = | oprjochting = ±[[1243]] | oprjochter = | opheffing = [[1580]] | weriepening = | patroanhillige = | wijd oan = | status = ôfbrutsen | hjoeddeiske funksje = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = ±[[1243]] | sloopjier = koart nei [[1580]]<br>restanten letter | boustyl = | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | oare gegevens = | webside = | mapname = | mapwidth = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = }} {{Stobbe|in bouwurk}} [[Kategory:Kleaster yn Fryslân]] [[Kategory:Nes (It Hearrenfean)]] [[Kategory:Earder bouwurk yn It Hearrenfean (gemeente)]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 13e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] [[Kategory:Bouwurk sloopt yn de 16e iuw]] 6libu3fk8ngmu0bsubbznqpcli9r6jn 0 194000 1240534 1240444 2026-09-11T21:37:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Gebrûk */ kt 1240534 wikitext text/x-wiki '''ChatGPT''' is in op [[keunstmjittige yntelliginsje]] basearre tsjinst fan [[OpenAI]] dy't fia it ynternet brûkt wurde kin om yn dialooch mei in brûker fragen en ynstruksjes te ferwurkjen.<ref name="ontwikkeling">[https://openai.com/policies/how-chatgpt-and-our-foundation-models-are-developed/ ''How ChatGPT and our foundation models are developed''], OpenAI, bywurke 30 april 2025.</ref> OpenAI makke ChatGPT op 30 novimber 2022 iepenbier beskikber as in saneamde ''research preview'', mei as doel ûnder oare reaksjes fan brûkers te sammeljen oer de sterke en swakke kanten fan it systeem.<ref name="intro">[https://openai.com/index/chatgpt/ ''Introducing ChatGPT''], OpenAI, 30 novimber 2022.</ref> De tsjinst waard yn earste ynstânsje basearre op in model út de [[GPT-3.5]]-searje.<ref name="intro" /> ChatGPT waard ûntwurpen foar in petearfoarm, wêrby't it systeem op ferfolchfragen reagearje kin en rekken hâlde kin mei eardere útwikselingen binnen in petear.<ref name="intro" /> Yn de jierren nei de lansearring makke OpenAI ferskate nije modellen en funksjes fia ChatGPT beskikber, wêrûnder [[GPT-4]], byld- en spraakferwurking, websykjen, ''deep research'' en funksjes dêr't it systeem mei help fan in firtuele kompjûter sels hannelingen útfiere kin.<ref name="gpt4">[https://openai.com/index/gpt-4-research/ ''GPT-4''], OpenAI, 14 maart 2023.</ref><ref name="vision">[https://openai.com/index/chatgpt-can-now-see-hear-and-speak/ ''ChatGPT can now see, hear, and speak''], OpenAI, 25 septimber 2023.</ref><ref name="search">[https://openai.com/index/introducing-chatgpt-search/ ''Introducing ChatGPT search''], OpenAI, 31 oktober 2024.</ref><ref name="deepresearch">[https://openai.com/index/introducing-deep-research/ ''Introducing deep research''], OpenAI, 2 febrewaris 2025.</ref><ref name="agent">[https://openai.com/index/introducing-chatgpt-agent/ ''Introducing ChatGPT agent: bridging research and action''], OpenAI, 17 july 2025.</ref> == Skiednis == === Yntroduksje en earste ferzje === OpenAI presintearre ChatGPT op 30 novimber 2022.<ref name="intro" /> De earste ferzje waard omskreaun as in model dat yn in dialoochfoarm mei in brûker omgiet; neffens OpenAI makke dy foarm it mooglik om ferfolchfragen te beantwurdzjen, flaters ta te jaan, ferkearde útgongspunten tsjin te sprekken en bepaalde net-tastiene fersiken ôf te wizen.<ref name="intro" /> OpenAI omskreau it systeem by de lansearring as in besibbe model fan [[InstructGPT]], dat ûntwikkele wie om ynstruksjes yn in prompt te folgjen.<ref name="intro" /> De oarspronklike ChatGPT-ferzje wie fierder traind út in model fan de GPT-3.5-searje, wêrfan't de ûnderlizzende training neffens OpenAI begjin 2022 ôfrûne wie.<ref name="intro" /> ChatGPT en GPT-3.5 waarden neffens itselde bedriuw traind mei in [[Microsoft Azure|Azure AI]]-superkompjûterynfrastruktuer.<ref name="intro" /> Foar it ôfstimmen fan ChatGPT brûkte OpenAI ûnder oare ''[[reinforcement learning from human feedback]]'' (RLHF).<ref name="intro" /> Earst waard in model mei ''supervised fine-tuning'' fierder traind, wêrby't minsklike AI-trainers foarbyldpetearen makken en sawol de rol fan brûker as dy fan assistint spilen.<ref name="intro" /> Dat nije dialoochmateriaal waard kombinearre mei gegevens dy't earder foar InstructGPT brûkt wiene en foar dat doel ta in dialoochformaat omwurke waarden.<ref name="intro" /> Foar in saneamd ''reward model'' sammele OpenAI dêrnei ferlikings tusken ferskillende mooglike modelantwurden.<ref name="intro" /> Minsklike trainers krigen ferskate antwurden op deselde kontekst te sjen en rangskikten dy neffens kwaliteit.<ref name="intro" /> Op grûn fan dy rangskikkingen waard in reward model makke, dat dêrnei brûkt waard om it taalmodel mei ''Proximal Policy Optimization'' fierder ôf te stimmen.<ref name="intro" /> OpenAI joech oan dat dat proses ferskate kearen werhelle waard.<ref name="intro" /> === GPT-4 en multimodale funksjes === Op 14 maart 2023 presintearre OpenAI [[GPT-4]], dat ek fia ChatGPT Plus brûkt wurde koe.<ref name="gpt4" /> OpenAI omskreau GPT-4 as in grut multimodaal model dat sawol tekst as ôfbyldings as ynfier ferwurkje koe en tekst as útfier joech.<ref name="gpt4" /> Op 25 septimber 2023 kundige OpenAI oan dat ChatGPT stadichoan útwreide wurde soe mei spraak- en byldfunksjes.<ref name="vision" /> Mei de spraakfunksje koe in brûker in mûnling petear mei ChatGPT fiere, wylst mei byldynfier ôfbyldings oan in petear tafoege en dêroer fragen steld wurde koene.<ref name="vision" /> OpenAI rôlle dy funksjes yn earste ynstânsje stadichoan út.<ref name="vision" /> Op 13 maaie 2024 yntrodusearre OpenAI it model [[GPT-4o]].<ref name="gpt4o">[https://openai.com/index/gpt-4o-and-more-tools-to-chatgpt-free/ ''Introducing GPT-4o and more tools to ChatGPT free users''], OpenAI, 13 maaie 2024.</ref> It bedriuw kundige tagelyk oan dat mear fan de avansearre funksjes fan ChatGPT ek foar brûkers fan de fergese ferzje beskikber komme soene.<ref name="gpt4o" /> By de yntroduksje joech OpenAI oan dat fergese brûkers mei GPT-4o ûnder oare antwurden mei ynformaasje fan it web krije koene, gegevens analysearje en grafiken meitsje koene, ôfbyldings yn petearen brûke koene en bestannen uploade koene.<ref name="gpt4o" /> === Websykjen === Op 31 oktober 2024 yntrodusearre OpenAI ''ChatGPT search'', in funksje wêrmei't ChatGPT it web trochsykje en by antwurden keppelings nei relevante online boarnen jaan koe.<ref name="search" /> De funksje wie by de earste yntroduksje net foar alle brûkers tagelyk beskikber.<ref name="search" /> Op 16 desimber 2024 melde OpenAI dat ChatGPT Search beskikber wurden wie foar alle oanmelde brûkers yn regio's dêr't ChatGPT oanbean waard.<ref name="search" /> Op 5 febrewaris 2025 waard de sykfunksje neffens OpenAI ek beskikber foar brûkers sûnder akkount yn regio's dêr't ChatGPT beskikber wie.<ref name="search" /> === Deep research en agintfunksjes === Op 2 febrewaris 2025 yntrodusearre OpenAI binnen ChatGPT de funksje ''deep research''.<ref name="deepresearch" /> Dy funksje wie bedoeld om foar kompleksere opdrachten yn ferskate stappen ynformaasje op it ynternet te sykjen, te analysearjen en ta in rapport gear te bringen.<ref name="deepresearch" /> De earste ferzje fan deep research brûkte neffens OpenAI in foar websykjen en gegevensanalyse oanpaste ferzje fan it doe noch kommende model o3.<ref name="deepresearch" /> OpenAI rôlle de funksje earst foar in beheinde groep brûkers út en wreide de tagong yn de moannen dêrnei út.<ref name="deepresearch" /> Op 17 july 2025 folge ''ChatGPT agent''.<ref name="agent" /> Dat systeem kombinearre neffens OpenAI funksjes út eardere systemen, wêrûnder it gebrûk fan websites troch Operator en it sykjen en gearfetsjen fan ynformaasje troch deep research.<ref name="agent" /> De agint krige in firtuele kompjûteromjouwing dêr't er websites mei besykje, gegevens analysearje en yn bepaalde situaasjes aksjes útfiere koe.<ref name="agent" /> Yn de byhearrende systeemkaart beskreaun OpenAI fierders dat de agint beskikke koe oer in fisuele browser, in terminal mei beheinde netwurktoegang en ferbiningen mei eksterne gegevensboarnen en applikaasjes.<ref name="agentsystem">[https://openai.com/index/chatgpt-agent-system-card/ ''ChatGPT agent System Card''], OpenAI, 17 july 2025.</ref> OpenAI bleau dêrnei nije modellen yn ChatGPT yntegrearjen.<ref name="release">[https://help.openai.com/en/articles/6825453 ''ChatGPT — Release Notes''], OpenAI Help Center.</ref> Yn 2026 koene brûkers fan ferskate betelle abonneminten fia in modelselektor tusken ferskillende model- en redenearopsjes kieze.<ref name="release" /> Op 6 augustus 2026 makke OpenAI bekend dat GPT-5.6 Luna it standertmodel foar de Free- en Go-ferzjes wurde soe en dat in bywurke GPT-5.6 Sol foar Plus- en Pro-brûkers beskikber steld waard.<ref name="gpt56">[https://openai.com/index/improving-gpt-5-6-sol-in-chatgpt/ ''Improving GPT-5.6 Sol in ChatGPT—and expanding access to GPT-5.6 Luna for free users''], OpenAI, 6 augustus 2026.</ref> == Wurking en trainingsgegevens == De modellen dy't ChatGPT oandriuwe wurde traind om patroanen yn grutte hoemannichten gegevens te ferwurkjen en op grûn dêrfan by it generearjen fan tekst it folgjende wierskynlike ûnderdiel fan in antwurd te foarsizzen.<ref name="ontwikkeling" /> Neffens OpenAI wurde dêrby ûnderlinge relaasjes yn ûnder oare tekst, ôfbyldings, audio en fideo analysearre en wurde yn de training de parameters fan it model oanpast.<ref name="ontwikkeling" /> OpenAI stelt dat foar de ûntwikkeling fan syn basismodellen trije haadkategoryen fan gegevens brûkt wurde: ynformaasje dy't iepenbier op it ynternet beskikber is, gegevens dêr't it bedriuw fia gearwurking mei tredden tagong ta hat en gegevens dy't troch brûkers, minsklike trainers en ûndersikers levere of makke wurde.<ref name="ontwikkeling" /> By iepenbier beskikbere ynternetgegevens brûkt OpenAI neffens eigen sizzen ynformaasje dy't frij tagonklik is en wurde gegevens út boarnen dy't bekend binne as betelle siden efter in ''paywall'' of fan it ''dark web'' net mei opsetsin sammele.<ref name="ontwikkeling" /> Omdat in grut part fan publisearre online materiaal ynformaasje oer minsken befettet, kinne de trainingsgegevens neffens OpenAI ek persoanlike gegevens befetsje.<ref name="ontwikkeling" /> It bedriuw seit persoanlike ynformaasje net mei opsetsin te sammeljen mei it doel om persoansprofilen op te bouwen en stelt filters en oare maatregels te brûken om de ferwurking fan persoanlike gegevens te beheinen.<ref name="ontwikkeling" /> OpenAI beskriuwt de training fan de modellen as it oanpassen fan ynterne parameters oan learde patroanen en stelt dat de modellen gjin kopyen fan alle trainingsgegevens as in databank bewarje.<ref name="ontwikkeling" /> Undersyk fan Milad Nasr, Nicholas Carlini en oare ûndersikers liet yn 2023 lykwols sjen dat by de doe ûndersochte produksjeferzje fan ChatGPT ûnder spesjaal makke omstannichheden memorisearre trainingsmateriaal weromhelle wurde koe.<ref name="nasr">[https://arxiv.org/abs/2311.17035 Milad Nasr, Nicholas Carlini, Jonathan Hayase et al., ''Scalable Extraction of Training Data from (Production) Language Models''], arXiv:2311.17035, 28 novimber 2023.</ref> De ûndersikers ûntwikkelen dêrfoar in saneamde ''divergence attack'', dy't it model ôfwykje liet fan syn normale chatbot-antwurden en dêrby trainingsgegevens generearje liet.<ref name="nasr" /> It ûndersyk hie betrekking op de yn 2023 ûndersochte ferzje fan ChatGPT en jout dêrom gjin direkte útspraak oer lettere modellen.<ref name="nasr" /> == Gegevens fan brûkers == By ChatGPT-tsjinsten foar yndividuele brûkers kin OpenAI ynhâld út petearen brûke om syn modellen fierder te trainen.<ref name="modeldata">[https://help.openai.com/en/articles/5722486 ''How your data is used to improve model performance''], OpenAI Help Center.</ref> Brûkers kinne dat foar nije petearen útskeakelje troch yn de gegevensynstellingen de opsje ''Improve the model for everyone'' út te setten.<ref name="datacontrol">[https://help.openai.com/en/articles/7730893 ''Data Controls FAQ''], OpenAI Help Center.</ref> De petearen bliuwe yn dat gefal yn de petearskiednis stean, mar wurde neffens OpenAI net brûkt om ChatGPT te trainen.<ref name="datacontrol" /> Dêrneist biedt ChatGPT saneamde ''Temporary Chats'' oan.<ref name="datacontrol" /> Neffens OpenAI wurde dy tydlike petearen net foar modeltraining brûkt, net yn de petearskiednis opslein en meitsje se gjin memories oan.<ref name="datacontrol" /> OpenAI jout oan dat Temporary Chats nei 30 dagen út syn systemen wiske wurde en yn dy perioade allinnich besjoen wurde kinne foar it kontrolearjen op misbrûk.<ref name="datacontrol" /> == Mooglikheden == OpenAI omskriuwt ChatGPT as in AI-tsjinst dy't brûkt wurde kin foar ferskate taken, lykas it organisearjen en gearfetsjen fan ynformaasje, help by oersettingen, it analysearjen of generearjen fan ôfbyldings en it generearjen fan ideeën.<ref name="ontwikkeling" /> Hokker funksjes beskikber binne, is yn de rin fan de tiid feroare troch de yntroduksje fan nije modellen en ark.<ref name="release" /> Mei ChatGPT Search kin it systeem by in fraach it web trochsykje en yn it antwurd ferwizings nei online boarnen opnimme.<ref name="search" /> Deep research is ûntwurpen foar opdrachten wêrby't it systeem yn ferskate stappen boarnen op it ynternet siket, lêst, analysearret en ta in rapport gearbringt.<ref name="deepresearch" /> By de yntroduksje fan ChatGPT agent joech OpenAI oan dat de agint ek websites navigearje, koade útfiere, analyses dwaan en ûnder oare bewurkbere presintaasjes en spreadsheets meitsje koe.<ref name="agent" /> ChatGPT krige yn 2023 ek byld- en spraakynfier, sadat brûkers ôfbyldings oan in petear tafoegje en mei de tsjinst sprekke koene.<ref name="vision" /> Mei de yntroduksje fan GPT-4o yn 2024 waarden funksjes op it mêd fan tekst, spraak en fisuele ynformaasje fierder yn ien model kombinearre en waarden ferskate fan dy funksjes ek foar fergese ChatGPT-brûkers beskikber makke.<ref name="gpt4o" /> == Betrouberens en beheiningen == OpenAI warskôge al by de lansearring yn 2022 dat ChatGPT antwurden produsearje koe dy't oannimlik klinke, mar feitlik ferkeard of sûnder sin binne.<ref name="intro" /> It bedriuw stelde ek fêst dat de earste ferzje gefoelich wie foar lytse feroarings yn de formulearring fan in fraach: by de iene formulearring koe it model sizze it antwurd net te witten, wylst in licht feroare formulearring wol ta in antwurd late.<ref name="intro" /> By ûndúdlike fragen stelde it systeem neffens OpenAI yn dy perioade faak gjin ferdúdlikjende fraach, mar besocht it ynstee de bedoeling fan de brûker te rieden.<ref name="intro" /> It generearjen fan feitlik ferkearde of net ûnderboude ynformaasje troch taalmodellen wurdt gauris in ''[[hallusinaasje (keunstmjittige yntelliginsje)|hallusinaasje]]'' neamd.<ref name="truth">[https://help.openai.com/en/articles/8313428 ''Does ChatGPT tell the truth?''], OpenAI Help Center.</ref> OpenAI jout oan dat ChatGPT ûnder oare ferkearde definysjes, data of oare feiten jaan kin en ek net-besteande sitaten, stúdzjes, boarneferwizingen of oare referinsjes betinke kin.<ref name="truth" /> It probleem is ek yn ûnôfhinklik wittenskiplik ûndersyk beskreaun.<ref name="nature">[https://doi.org/10.1038/s41586-024-07421-0 Sebastian Farquhar, Jannik Kossen, Lorenz Kuhn en Yarin Gal, ''Detecting hallucinations in large language models using semantic entropy''], ''Nature'', 630, s. 625–630, 19 juny 2024.</ref> Farquhar, Kossen, Kuhn en Gal skreaune yn in yn 2024 yn ''[[Nature]]'' publisearre artikel dat grutte taalmodellen lykas ChatGPT en Gemini falske útfier en net ûnderboude antwurden generearje kinne.<ref name="nature" /> Harren ûndersyk wie rjochte op in metoade om sokke hallusinaasjes mei help fan saneamde semantyske entropy te identifisearjen.<ref name="nature" /> OpenAI erkende yn 2022 fierders dat maatregels om net-tastiene of skealike antwurden te beheinen net yn alle gefallen effektyf wiene en dat it systeem soms dochs op skealike ynstruksjes reagearje of foaroardiele gedrach sjen litte koe.<ref name="intro" /> It bedriuw joech dêrom oan feedback fan brûkers te sammeljen oer problematyske antwurden en oer gefallen dêr't feilichheidsfilters wol of net yngrepen.<ref name="intro" /> == Gebrûk == It gebrûk fan ChatGPT naam yn de jierren nei de lansearring sterk ta.<ref name="nber">[https://www.nber.org/papers/w34255 Aaron Chatterji, Thomas Cunningham, David J. Deming et al., ''How People Use ChatGPT''], NBER Working Paper 34255, septimber 2025, doi:10.3386/w34255.</ref> In ûndersyk fan Aaron Chatterji, Thomas Cunningham, David J. Deming en oare ûndersikers folge it konsumintgebrûk fan ChatGPT fan de lansearring yn novimber 2022 oant july 2025.<ref name="nber" /> De ûndersikers brûkten dêrfoar in privacybeskermjende automatisearre metoade om gebrûkspatroanen yn in represintative stekproef fan ChatGPT-petearen te klassifisearjen.<ref name="nber" /> Neffens dat ûndersyk wie ChatGPT yn july 2025 troch likernôch 10 prosint fan de folwoeksen wrâldbefolking brûkt.<ref name="nber" /> It oandiel net-wurkrelatearre berjochten naam yn de ûndersochte perioade ta fan 53 prosint nei mear as 70 prosint fan it totale gebrûk.<ref name="nber" /> De kategoryen ''Practical Guidance'', ''Seeking Information'' en ''Writing'' foarmen tegearre hast 80 prosint fan de analysearre petearen.<ref name="nber" /> By wurkrelatearre taken kaam skriuwen neffens it ûndersyk it faakst foar, wylst kompjûterprogrammearjen in relatyf lyts part fan it totale gebrûk útmakke.<ref name="nber" /> Ferskate auteurs fan dat ûndersyk wiene op it stuit fan publikaasje wurksum by OpenAI; it NBER-dokumint neamt dy belangen eksplisyt yn de ferklearrings by it ûndersyk.<ref name="nber" /> Reuters rapportearre yn augustus 2025 dat ChatGPT doe likernôch 700 miljoen wyklikse aktive brûkers hie, tsjin sa'n 400 miljoen yn febrewaris fan dat jier.<ref name="reuters700">[https://www.reuters.com/business/media-telecom/openai-staff-looking-sell-6-billion-stock-softbank-others-source-says-2025-08-15/ ''OpenAI staff looking to sell $6 billion in stock to SoftBank, others, source says''], Reuters, 15 augustus 2025.</ref> Op 6 augustus 2026 stelde OpenAI sels dat ChatGPT alle wiken troch ien miljard minsken brûkt waard.<ref name="gpt56" /> Dat sifer is in troch OpenAI publisearre brûkerssifer.<ref name="gpt56"/> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Grut taalmodel]] [[Kategory:Ynternettsjinst]] [[Kategory:OpenAI]] [[Kategory:Chatbot]] [[Kategory:Yntoduksje út 2022]] m1kfgq4n01ay4qrm8k91k10a178hsud 1240539 1240534 2026-09-11T21:40:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Gebrûk */ 1240539 wikitext text/x-wiki '''ChatGPT''' is in op [[keunstmjittige yntelliginsje]] basearre tsjinst fan [[OpenAI]] dy't fia it ynternet brûkt wurde kin om yn dialooch mei in brûker fragen en ynstruksjes te ferwurkjen.<ref name="ontwikkeling">[https://openai.com/policies/how-chatgpt-and-our-foundation-models-are-developed/ ''How ChatGPT and our foundation models are developed''], OpenAI, bywurke 30 april 2025.</ref> OpenAI makke ChatGPT op 30 novimber 2022 iepenbier beskikber as in saneamde ''research preview'', mei as doel ûnder oare reaksjes fan brûkers te sammeljen oer de sterke en swakke kanten fan it systeem.<ref name="intro">[https://openai.com/index/chatgpt/ ''Introducing ChatGPT''], OpenAI, 30 novimber 2022.</ref> De tsjinst waard yn earste ynstânsje basearre op in model út de [[GPT-3.5]]-searje.<ref name="intro" /> ChatGPT waard ûntwurpen foar in petearfoarm, wêrby't it systeem op ferfolchfragen reagearje kin en rekken hâlde kin mei eardere útwikselingen binnen in petear.<ref name="intro" /> Yn de jierren nei de lansearring makke OpenAI ferskate nije modellen en funksjes fia ChatGPT beskikber, wêrûnder [[GPT-4]], byld- en spraakferwurking, websykjen, ''deep research'' en funksjes dêr't it systeem mei help fan in firtuele kompjûter sels hannelingen útfiere kin.<ref name="gpt4">[https://openai.com/index/gpt-4-research/ ''GPT-4''], OpenAI, 14 maart 2023.</ref><ref name="vision">[https://openai.com/index/chatgpt-can-now-see-hear-and-speak/ ''ChatGPT can now see, hear, and speak''], OpenAI, 25 septimber 2023.</ref><ref name="search">[https://openai.com/index/introducing-chatgpt-search/ ''Introducing ChatGPT search''], OpenAI, 31 oktober 2024.</ref><ref name="deepresearch">[https://openai.com/index/introducing-deep-research/ ''Introducing deep research''], OpenAI, 2 febrewaris 2025.</ref><ref name="agent">[https://openai.com/index/introducing-chatgpt-agent/ ''Introducing ChatGPT agent: bridging research and action''], OpenAI, 17 july 2025.</ref> == Skiednis == === Yntroduksje en earste ferzje === OpenAI presintearre ChatGPT op 30 novimber 2022.<ref name="intro" /> De earste ferzje waard omskreaun as in model dat yn in dialoochfoarm mei in brûker omgiet; neffens OpenAI makke dy foarm it mooglik om ferfolchfragen te beantwurdzjen, flaters ta te jaan, ferkearde útgongspunten tsjin te sprekken en bepaalde net-tastiene fersiken ôf te wizen.<ref name="intro" /> OpenAI omskreau it systeem by de lansearring as in besibbe model fan [[InstructGPT]], dat ûntwikkele wie om ynstruksjes yn in prompt te folgjen.<ref name="intro" /> De oarspronklike ChatGPT-ferzje wie fierder traind út in model fan de GPT-3.5-searje, wêrfan't de ûnderlizzende training neffens OpenAI begjin 2022 ôfrûne wie.<ref name="intro" /> ChatGPT en GPT-3.5 waarden neffens itselde bedriuw traind mei in [[Microsoft Azure|Azure AI]]-superkompjûterynfrastruktuer.<ref name="intro" /> Foar it ôfstimmen fan ChatGPT brûkte OpenAI ûnder oare ''[[reinforcement learning from human feedback]]'' (RLHF).<ref name="intro" /> Earst waard in model mei ''supervised fine-tuning'' fierder traind, wêrby't minsklike AI-trainers foarbyldpetearen makken en sawol de rol fan brûker as dy fan assistint spilen.<ref name="intro" /> Dat nije dialoochmateriaal waard kombinearre mei gegevens dy't earder foar InstructGPT brûkt wiene en foar dat doel ta in dialoochformaat omwurke waarden.<ref name="intro" /> Foar in saneamd ''reward model'' sammele OpenAI dêrnei ferlikings tusken ferskillende mooglike modelantwurden.<ref name="intro" /> Minsklike trainers krigen ferskate antwurden op deselde kontekst te sjen en rangskikten dy neffens kwaliteit.<ref name="intro" /> Op grûn fan dy rangskikkingen waard in reward model makke, dat dêrnei brûkt waard om it taalmodel mei ''Proximal Policy Optimization'' fierder ôf te stimmen.<ref name="intro" /> OpenAI joech oan dat dat proses ferskate kearen werhelle waard.<ref name="intro" /> === GPT-4 en multimodale funksjes === Op 14 maart 2023 presintearre OpenAI [[GPT-4]], dat ek fia ChatGPT Plus brûkt wurde koe.<ref name="gpt4" /> OpenAI omskreau GPT-4 as in grut multimodaal model dat sawol tekst as ôfbyldings as ynfier ferwurkje koe en tekst as útfier joech.<ref name="gpt4" /> Op 25 septimber 2023 kundige OpenAI oan dat ChatGPT stadichoan útwreide wurde soe mei spraak- en byldfunksjes.<ref name="vision" /> Mei de spraakfunksje koe in brûker in mûnling petear mei ChatGPT fiere, wylst mei byldynfier ôfbyldings oan in petear tafoege en dêroer fragen steld wurde koene.<ref name="vision" /> OpenAI rôlle dy funksjes yn earste ynstânsje stadichoan út.<ref name="vision" /> Op 13 maaie 2024 yntrodusearre OpenAI it model [[GPT-4o]].<ref name="gpt4o">[https://openai.com/index/gpt-4o-and-more-tools-to-chatgpt-free/ ''Introducing GPT-4o and more tools to ChatGPT free users''], OpenAI, 13 maaie 2024.</ref> It bedriuw kundige tagelyk oan dat mear fan de avansearre funksjes fan ChatGPT ek foar brûkers fan de fergese ferzje beskikber komme soene.<ref name="gpt4o" /> By de yntroduksje joech OpenAI oan dat fergese brûkers mei GPT-4o ûnder oare antwurden mei ynformaasje fan it web krije koene, gegevens analysearje en grafiken meitsje koene, ôfbyldings yn petearen brûke koene en bestannen uploade koene.<ref name="gpt4o" /> === Websykjen === Op 31 oktober 2024 yntrodusearre OpenAI ''ChatGPT search'', in funksje wêrmei't ChatGPT it web trochsykje en by antwurden keppelings nei relevante online boarnen jaan koe.<ref name="search" /> De funksje wie by de earste yntroduksje net foar alle brûkers tagelyk beskikber.<ref name="search" /> Op 16 desimber 2024 melde OpenAI dat ChatGPT Search beskikber wurden wie foar alle oanmelde brûkers yn regio's dêr't ChatGPT oanbean waard.<ref name="search" /> Op 5 febrewaris 2025 waard de sykfunksje neffens OpenAI ek beskikber foar brûkers sûnder akkount yn regio's dêr't ChatGPT beskikber wie.<ref name="search" /> === Deep research en agintfunksjes === Op 2 febrewaris 2025 yntrodusearre OpenAI binnen ChatGPT de funksje ''deep research''.<ref name="deepresearch" /> Dy funksje wie bedoeld om foar kompleksere opdrachten yn ferskate stappen ynformaasje op it ynternet te sykjen, te analysearjen en ta in rapport gear te bringen.<ref name="deepresearch" /> De earste ferzje fan deep research brûkte neffens OpenAI in foar websykjen en gegevensanalyse oanpaste ferzje fan it doe noch kommende model o3.<ref name="deepresearch" /> OpenAI rôlle de funksje earst foar in beheinde groep brûkers út en wreide de tagong yn de moannen dêrnei út.<ref name="deepresearch" /> Op 17 july 2025 folge ''ChatGPT agent''.<ref name="agent" /> Dat systeem kombinearre neffens OpenAI funksjes út eardere systemen, wêrûnder it gebrûk fan websites troch Operator en it sykjen en gearfetsjen fan ynformaasje troch deep research.<ref name="agent" /> De agint krige in firtuele kompjûteromjouwing dêr't er websites mei besykje, gegevens analysearje en yn bepaalde situaasjes aksjes útfiere koe.<ref name="agent" /> Yn de byhearrende systeemkaart beskreaun OpenAI fierders dat de agint beskikke koe oer in fisuele browser, in terminal mei beheinde netwurktoegang en ferbiningen mei eksterne gegevensboarnen en applikaasjes.<ref name="agentsystem">[https://openai.com/index/chatgpt-agent-system-card/ ''ChatGPT agent System Card''], OpenAI, 17 july 2025.</ref> OpenAI bleau dêrnei nije modellen yn ChatGPT yntegrearjen.<ref name="release">[https://help.openai.com/en/articles/6825453 ''ChatGPT — Release Notes''], OpenAI Help Center.</ref> Yn 2026 koene brûkers fan ferskate betelle abonneminten fia in modelselektor tusken ferskillende model- en redenearopsjes kieze.<ref name="release" /> Op 6 augustus 2026 makke OpenAI bekend dat GPT-5.6 Luna it standertmodel foar de Free- en Go-ferzjes wurde soe en dat in bywurke GPT-5.6 Sol foar Plus- en Pro-brûkers beskikber steld waard.<ref name="gpt56">[https://openai.com/index/improving-gpt-5-6-sol-in-chatgpt/ ''Improving GPT-5.6 Sol in ChatGPT—and expanding access to GPT-5.6 Luna for free users''], OpenAI, 6 augustus 2026.</ref> == Wurking en trainingsgegevens == De modellen dy't ChatGPT oandriuwe wurde traind om patroanen yn grutte hoemannichten gegevens te ferwurkjen en op grûn dêrfan by it generearjen fan tekst it folgjende wierskynlike ûnderdiel fan in antwurd te foarsizzen.<ref name="ontwikkeling" /> Neffens OpenAI wurde dêrby ûnderlinge relaasjes yn ûnder oare tekst, ôfbyldings, audio en fideo analysearre en wurde yn de training de parameters fan it model oanpast.<ref name="ontwikkeling" /> OpenAI stelt dat foar de ûntwikkeling fan syn basismodellen trije haadkategoryen fan gegevens brûkt wurde: ynformaasje dy't iepenbier op it ynternet beskikber is, gegevens dêr't it bedriuw fia gearwurking mei tredden tagong ta hat en gegevens dy't troch brûkers, minsklike trainers en ûndersikers levere of makke wurde.<ref name="ontwikkeling" /> By iepenbier beskikbere ynternetgegevens brûkt OpenAI neffens eigen sizzen ynformaasje dy't frij tagonklik is en wurde gegevens út boarnen dy't bekend binne as betelle siden efter in ''paywall'' of fan it ''dark web'' net mei opsetsin sammele.<ref name="ontwikkeling" /> Omdat in grut part fan publisearre online materiaal ynformaasje oer minsken befettet, kinne de trainingsgegevens neffens OpenAI ek persoanlike gegevens befetsje.<ref name="ontwikkeling" /> It bedriuw seit persoanlike ynformaasje net mei opsetsin te sammeljen mei it doel om persoansprofilen op te bouwen en stelt filters en oare maatregels te brûken om de ferwurking fan persoanlike gegevens te beheinen.<ref name="ontwikkeling" /> OpenAI beskriuwt de training fan de modellen as it oanpassen fan ynterne parameters oan learde patroanen en stelt dat de modellen gjin kopyen fan alle trainingsgegevens as in databank bewarje.<ref name="ontwikkeling" /> Undersyk fan Milad Nasr, Nicholas Carlini en oare ûndersikers liet yn 2023 lykwols sjen dat by de doe ûndersochte produksjeferzje fan ChatGPT ûnder spesjaal makke omstannichheden memorisearre trainingsmateriaal weromhelle wurde koe.<ref name="nasr">[https://arxiv.org/abs/2311.17035 Milad Nasr, Nicholas Carlini, Jonathan Hayase et al., ''Scalable Extraction of Training Data from (Production) Language Models''], arXiv:2311.17035, 28 novimber 2023.</ref> De ûndersikers ûntwikkelen dêrfoar in saneamde ''divergence attack'', dy't it model ôfwykje liet fan syn normale chatbot-antwurden en dêrby trainingsgegevens generearje liet.<ref name="nasr" /> It ûndersyk hie betrekking op de yn 2023 ûndersochte ferzje fan ChatGPT en jout dêrom gjin direkte útspraak oer lettere modellen.<ref name="nasr" /> == Gegevens fan brûkers == By ChatGPT-tsjinsten foar yndividuele brûkers kin OpenAI ynhâld út petearen brûke om syn modellen fierder te trainen.<ref name="modeldata">[https://help.openai.com/en/articles/5722486 ''How your data is used to improve model performance''], OpenAI Help Center.</ref> Brûkers kinne dat foar nije petearen útskeakelje troch yn de gegevensynstellingen de opsje ''Improve the model for everyone'' út te setten.<ref name="datacontrol">[https://help.openai.com/en/articles/7730893 ''Data Controls FAQ''], OpenAI Help Center.</ref> De petearen bliuwe yn dat gefal yn de petearskiednis stean, mar wurde neffens OpenAI net brûkt om ChatGPT te trainen.<ref name="datacontrol" /> Dêrneist biedt ChatGPT saneamde ''Temporary Chats'' oan.<ref name="datacontrol" /> Neffens OpenAI wurde dy tydlike petearen net foar modeltraining brûkt, net yn de petearskiednis opslein en meitsje se gjin memories oan.<ref name="datacontrol" /> OpenAI jout oan dat Temporary Chats nei 30 dagen út syn systemen wiske wurde en yn dy perioade allinnich besjoen wurde kinne foar it kontrolearjen op misbrûk.<ref name="datacontrol" /> == Mooglikheden == OpenAI omskriuwt ChatGPT as in AI-tsjinst dy't brûkt wurde kin foar ferskate taken, lykas it organisearjen en gearfetsjen fan ynformaasje, help by oersettingen, it analysearjen of generearjen fan ôfbyldings en it generearjen fan ideeën.<ref name="ontwikkeling" /> Hokker funksjes beskikber binne, is yn de rin fan de tiid feroare troch de yntroduksje fan nije modellen en ark.<ref name="release" /> Mei ChatGPT Search kin it systeem by in fraach it web trochsykje en yn it antwurd ferwizings nei online boarnen opnimme.<ref name="search" /> Deep research is ûntwurpen foar opdrachten wêrby't it systeem yn ferskate stappen boarnen op it ynternet siket, lêst, analysearret en ta in rapport gearbringt.<ref name="deepresearch" /> By de yntroduksje fan ChatGPT agent joech OpenAI oan dat de agint ek websites navigearje, koade útfiere, analyses dwaan en ûnder oare bewurkbere presintaasjes en spreadsheets meitsje koe.<ref name="agent" /> ChatGPT krige yn 2023 ek byld- en spraakynfier, sadat brûkers ôfbyldings oan in petear tafoegje en mei de tsjinst sprekke koene.<ref name="vision" /> Mei de yntroduksje fan GPT-4o yn 2024 waarden funksjes op it mêd fan tekst, spraak en fisuele ynformaasje fierder yn ien model kombinearre en waarden ferskate fan dy funksjes ek foar fergese ChatGPT-brûkers beskikber makke.<ref name="gpt4o" /> == Betrouberens en beheiningen == OpenAI warskôge al by de lansearring yn 2022 dat ChatGPT antwurden produsearje koe dy't oannimlik klinke, mar feitlik ferkeard of sûnder sin binne.<ref name="intro" /> It bedriuw stelde ek fêst dat de earste ferzje gefoelich wie foar lytse feroarings yn de formulearring fan in fraach: by de iene formulearring koe it model sizze it antwurd net te witten, wylst in licht feroare formulearring wol ta in antwurd late.<ref name="intro" /> By ûndúdlike fragen stelde it systeem neffens OpenAI yn dy perioade faak gjin ferdúdlikjende fraach, mar besocht it ynstee de bedoeling fan de brûker te rieden.<ref name="intro" /> It generearjen fan feitlik ferkearde of net ûnderboude ynformaasje troch taalmodellen wurdt gauris in ''[[hallusinaasje (keunstmjittige yntelliginsje)|hallusinaasje]]'' neamd.<ref name="truth">[https://help.openai.com/en/articles/8313428 ''Does ChatGPT tell the truth?''], OpenAI Help Center.</ref> OpenAI jout oan dat ChatGPT ûnder oare ferkearde definysjes, data of oare feiten jaan kin en ek net-besteande sitaten, stúdzjes, boarneferwizingen of oare referinsjes betinke kin.<ref name="truth" /> It probleem is ek yn ûnôfhinklik wittenskiplik ûndersyk beskreaun.<ref name="nature">[https://doi.org/10.1038/s41586-024-07421-0 Sebastian Farquhar, Jannik Kossen, Lorenz Kuhn en Yarin Gal, ''Detecting hallucinations in large language models using semantic entropy''], ''Nature'', 630, s. 625–630, 19 juny 2024.</ref> Farquhar, Kossen, Kuhn en Gal skreaune yn in yn 2024 yn ''[[Nature]]'' publisearre artikel dat grutte taalmodellen lykas ChatGPT en Gemini falske útfier en net ûnderboude antwurden generearje kinne.<ref name="nature" /> Harren ûndersyk wie rjochte op in metoade om sokke hallusinaasjes mei help fan saneamde semantyske entropy te identifisearjen.<ref name="nature" /> OpenAI erkende yn 2022 fierders dat maatregels om net-tastiene of skealike antwurden te beheinen net yn alle gefallen effektyf wiene en dat it systeem soms dochs op skealike ynstruksjes reagearje of foaroardiele gedrach sjen litte koe.<ref name="intro" /> It bedriuw joech dêrom oan feedback fan brûkers te sammeljen oer problematyske antwurden en oer gefallen dêr't feilichheidsfilters wol of net yngrepen.<ref name="intro" /> == Gebrûk == It gebrûk fan ChatGPT naam yn de jierren nei de lansearring sterk ta.<ref name="nber">[https://www.nber.org/papers/w34255 Aaron Chatterji, Thomas Cunningham, David J. Deming et al., ''How People Use ChatGPT''], NBER Working Paper 34255, septimber 2025, doi:10.3386/w34255.</ref> In ûndersyk fan Aaron Chatterji, Thomas Cunningham, David J. Deming en oare ûndersikers folge it konsumintgebrûk fan ChatGPT fan de lansearring yn novimber 2022 oant july 2025.<ref name="nber" /> De ûndersikers brûkten dêrfoar in privacybeskermjende automatisearre metoade om gebrûkspatroanen yn in represintative stekproef fan ChatGPT-petearen te klassifisearjen.<ref name="nber" /> Neffens dat ûndersyk wie ChatGPT yn july 2025 troch likernôch 10 prosint fan de folwoeksen wrâldbefolking brûkt.<ref name="nber" /> It oandiel net-wurkrelatearre berjochten naam yn de ûndersochte perioade ta fan 53 prosint nei mear as 70 prosint fan it totale gebrûk.<ref name="nber" /> De kategoryen ''Practical Guidance'', ''Seeking Information'' en ''Writing'' foarmen tegearre hast 80 prosint fan de analysearre petearen.<ref name="nber" /> By wurkrelatearre taken kaam skriuwen neffens it ûndersyk it faakst foar, wylst kompjûterprogrammearjen in relatyf lyts part fan it totale gebrûk útmakke.<ref name="nber" /> Ferskate auteurs fan dat ûndersyk wiene op it stuit fan publikaasje wurksum by OpenAI; it NBER-dokumint neamt dy belangen eksplisyt yn de ferklearrings by it ûndersyk.<ref name="nber" /> Reuters rapportearre yn augustus 2025 dat ChatGPT doe likernôch 700 miljoen wyklikse aktive brûkers hie, tsjin sa'n 400 miljoen yn febrewaris fan dat jier.<ref name="reuters700">[https://www.reuters.com/business/media-telecom/openai-staff-looking-sell-6-billion-stock-softbank-others-source-says-2025-08-15/ ''OpenAI staff looking to sell $6 billion in stock to SoftBank, others, source says''], Reuters, 15 augustus 2025.</ref> Op 6 augustus 2026 stelde OpenAI sels dat ChatGPT alle wiken troch ien miljard minsken brûkt waard.<ref name="gpt56" /> Dat sifer is in troch OpenAI publisearre brûkerssifer.<ref name="gpt56"/> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Grut taalmodel]] [[Kategory:Ynternettsjinst]] [[Kategory:OpenAI]] [[Kategory:Chatbot]] [[Kategory:Yntroduksje út 2022]] lbg1cbxlyk4ei1749axc1psyko1fzn6 14 194001 1240535 1240445 2026-09-11T21:38:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Large Language Model]] omneamd ta [[Kategory:Grut taalmodel]]: Frysk 1240445 wikitext text/x-wiki [[Kategory:AI-software]] cdcfynladiuggxn5bczijgpd7xzpvqt 0 194003 1240554 1240447 2026-09-11T21:54:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Sjoch ek */ kt 1240554 wikitext text/x-wiki '''Keunstmjittige yntelliginsje''' (KY; Ingelsk: ''artificial intelligence'', AI) is in sammelbegryp foar masinebasearre systemen dy't op grûn fan ynfier in útfier generearje kinne, lykas beskriuwingen, ynhâld, oanbefellings of besluten.<ref name="OECDdef">[https://oecd.ai/en/dashboards/policy-initiatives/updated-oecd-definition-of-an-ai-system-4108 ''Updated OECD definition of an AI system''], OECD.AI, 2023.</ref> Der bestiet gjin universele definysje fan keunstmjittige yntelliginsje dy't troch alle wittenskiplike en ynstitúsjonele boarnen brûkt wurdt.<ref name="UNESCOethics">[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000381137 ''Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence''], UNESCO, 2021.</ref> Ferskillende ynstellingen brûke dêrom definysjes dy't ôfstimd binne op harren eigen wittenskiplike, technyske of juridyske doelen.<ref name="NISTAI">[https://csrc.nist.gov/glossary/term/AI ''Artificial Intelligence''], National Institute of Standards and Technology.</ref><ref name="EUAIAct">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32024R1689 ''Regulation (EU) 2024/1689''], ''Official Journal of the European Union'', 12 july 2024.</ref> De Organisaasje foar Ekonomyske Gearwurking en Untwikkeling ([[OECD]]) definiearret in AI-systeem as in masinebasearre systeem dat foar eksplisite of ymplisite doelen út de ynfier dy't it ûntfangt ôfliedt hoe't it útfier generearje moat, lykas foarsizzingen, ynhâld, oanbefellings of besluten dy't in fysike of firtuele omjouwing beynfloedzje kinne.<ref name="OECDdef" /> De OECD herseach dy definysje yn novimber 2023.<ref name="OECDdef" /> De [[Jeropeeske Uny]] brûkt yn de AI Act in ferlykbere definysje en bepaalt dêrby dat in AI-systeem mei ferskillende nivo's fan autonomy funksjonearje kin en him nei de ynset oanpasse kin.<ref name="EUAIAct" /> [[Ofbyld:AI-ML-DL.svg|thumb|right|De ferhâlding tusken keunstmjittige yntelliginsje, masinelearen en deep learning.]] [[Masinelearen]] is ien fan de techniken dy't by keunstmjittige yntelliginsje brûkt wurde kinne, mar beide begripen binne net synonym.<ref name="NISTAI" /> It Amerikaanske [[National Institute of Standards and Technology]] (NIST) omskriuwt masinelearen ûnder oare as it ûntwikkeljen en brûken fan kompjûtersystemen dy't har oanpasse en út gegevens leare om harren prestaasjes of krektens te ferbetterjen.<ref name="NISTML">[https://csrc.nist.gov/glossary/term/machine_learning ''Machine Learning''], National Institute of Standards and Technology.</ref> == Foarskiednis == Oan de ûntwikkeling fan keunstmjittige yntelliginsje as ûndersyksgebiet gie wurk op ûnder oare it mêd fan logika, statistyk en de iere kompjûterwittenskip foarôf.<ref name="AI100history">[https://ai100.stanford.edu/2016-report/appendix-i-short-history-ai ''A Short History of AI''], ''One Hundred Year Study on Artificial Intelligence'', Stanford University, 2016.</ref> Ien fan de bekendste iere publikaasjes oer de fraach oft masines yntelligint gedrach fertoane kinne, wie ''Computing Machinery and Intelligence'' fan de Britske wiskundige [[Alan Turing]].<ref name="Turing">[https://academic.oup.com/mind/article/LIX/236/433/986238 Alan M. Turing, ''Computing Machinery and Intelligence''], ''Mind'', 59 (236), oktober 1950, s. 433–460.</ref> Turing iepene syn artikel út 1950 mei de fraach ''Can machines think?'', mar stelde dat de begripen ''masine'' en ''tinke'' te problematysk wiene om dy fraach streekrjocht te beantwurdzjen.<ref name="Turing" /> Dêrom ferfong er de oarspronklike fraach troch in eksperimintele situaasje dy't er it ''imitation game'' neamde.<ref name="Turing" /> Dy oanpak waard letter yn ferbân brocht mei wat bekend waard as de [[Turingtest]].<ref name="Turing" /> De útdrukking ''artificial intelligence'' stiet yn in ûndersyksfoarstel fan 31 augustus 1955 fan [[John McCarthy]], [[Marvin Minsky]], Nathaniel Rochester en [[Claude Shannon]].<ref name="Dartmouth">[https://www-formal.stanford.edu/jmc/history/dartmouth.pdf John McCarthy, Marvin L. Minsky, Nathaniel Rochester en Claude E. Shannon, ''A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence''], 31 augustus 1955.</ref> It foarstel gie oer in plande stúdzje fan twa moannen mei tsien dielnimmers oan [[Dartmouth College]] yn de simmer fan 1956.<ref name="Dartmouth" /> De auteurs formulearren as wurkhypoteze dat elk aspekt fan learen en oare skaaimerken fan yntelliginsje yn prinsipe sa sekuer beskreaun wurde kinne soene, dat in masine makke wurde koe dy't se simulearret.<ref name="Dartmouth" /> Under de ûnderwerpen dy't se ûndersykje woene, wiene taalgebrûk troch masines, it foarmjen fan abstraksjes en begripen, it oplossen fan problemen dy't oant dan ta benammen troch minsken oplost waarden en manieren wêrop masines harsels ferbetterje koene.<ref name="Dartmouth" /> De workshop dy't yn 1956 út dat foarstel fuortkaam, wurdt yn in grut part fan de histoaryske literatuer beskôge as it formele begjin fan keunstmjittige yntelliginsje as selsstannich akademysk ûndersyksfjild.<ref name="AI100history" /> Dat betsjut net dat it ûndersyk nei masineyntelliginsje dêr begûn; ûnder oare Turing syn wurk en eardere ûntwikkelingen yn logika, statistyk en rekkenmasines giene it Dartmouth-projekt foarôf.<ref name="Turing" /><ref name="AI100history" /> == Iere ûntwikkeling == Yn deselde perioade waarden programma's ûntwikkele dy't mei metoaden wurken dy't letter karakteristyk foar keunstmjittige yntelliginsje wurde soene.<ref name="AI100history" /> Allen Newell, Herbert A. Simon en J.C. Shaw begûnen yn 1955 mei de ûntwikkeling fan ''Logic Theorist'', in programma dat wiskundige stellingen bewize koe.<ref name="CHM1955">[https://www.computerhistory.org/timeline/1955/ ''1955''], Computer History Museum.</ref> It programma bewiisde úteinlik 38 stellingen út ''[[Principia Mathematica]]'' fan Alfred North Whitehead en Bertrand Russell.<ref name="CHM1955" /> Dêrby waarden ûnder oare heuristiken brûkt en waard probleemoplossing benadere as it sykjen troch in romte fan mooglike oplossingen.<ref name="CHM1955" /> Yn de jierren 1950, 1960 en 1970 ûntstiene ferskate ûndersyksrjochtingen dy't letter wichtige ûnderdielen fan it AI-fjild wurde soene, wêrûnder heuristysk sykjen, masinelearen, natuerlike-taalferwurking, kompjûterfyzje, robotika, neurale netwurken en ekspertsystemen.<ref name="AI100history" /> Ien fan de iere systemen op it mêd fan masinelearen wie it damprogramma fan [[Arthur Samuel]].<ref name="AI100history" /> It programma koe troch sels spultsjes te spyljen syn prestaasjes ferbetterje en wurdt yn de skiednis fan Stanford AI100 neamd as in ier wurkjend foarbyld fan masinelearen.<ref name="AI100history" /> Yn deselde perioade ûntwikkele [[Frank Rosenblatt]] it [[perseptron]], dat in wichtich útgongspunt waard foar fierder ûndersyk nei keunstmjittige neurale netwurken.<ref name="AI100history" /> In oare wichtige ûndersyksrjochting wie dy fan de [[ekspertsysteem|ekspertsystemen]]. Sokke systemen waarden ûntwurpen om binnen in ôfbeakene kennisdomein besluten te nimmen of konklúzjes te lûken op grûn fan eksplisyt represintearre kennis en regels.<ref name="SEPlogic">[https://plato.stanford.edu/entries/logic-ai/ ''Logic and Artificial Intelligence''], ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.</ref> DENDRAL waard ûntwikkele foar it behanneljen fan problemen út de skiekunde, wylst MYCIN ûntwurpen waard om te redenearjen oer baktearjele ynfeksjes en behannelingen.<ref name="AI100history" /><ref name="SEPlogic" /> == Perioaden fan tebekgong == De ûntwikkeling fan keunstmjittige yntelliginsje ferrûn net lineêr.<ref name="AI100history" /> Perioden fan grut optimisme en groei waarden ôfwiksele mei tiden wêryn't de finansiering fan en belangstelling foar AI-ûndersyk sterk weromrûnen.<ref name="AI100history" /> Sokke perioaden wurde yn de literatuer faak oantsjut as ''AI winters''.<ref name="AIWinter">[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-39355-6_12 ''AI Winters''], yn in histoaryske behanneling fan keunstmjittige yntelliginsje, Springer, 2023.</ref> Yn in grut part fan de histoaryske literatuer wurde twa grutte AI-winters ûnderskieden, ornaris omtrint 1974–1980 en 1987–1993, al ferskille de krekte grinzen fan dy perioaden per auteur.<ref name="AIWinter" /> Stanford AI100 beskriuwt benammen hoe't yn de jierren 1980 de belangstelling foar ferskate AI-oanpakken ôfnaam en de finansiering weromrûn.<ref name="AI100history" /> It ûndersyk nei keunstmjittige yntelliginsje kaam yn dy perioaden lykwols net folslein stil te lizzen; der waard ûnder oare fierder wurke oan neurale netwurken, kompjûterfyzje, taalferwurking en robotika.<ref name="AI100history" /> Yn de literatuer wurde ferskate faktoaren neamd foar dy perioaden fan tebekgong, ûnder oare te hege ferwachtingen, tekoartkommingen fan de doe beskikbere metoaden, beheinde rekkenkrêft en it ôfnimmen fan oerheids- en kommersjele finansiering.<ref name="AI100history" /><ref name="AIWinter" /> Net alle histoaryske boarnen kenne oan dy faktoaren itselde gewicht ta of datearje se op deselde wize.<ref name="AI100history" /><ref name="AIWinter" /> == Neurale netwurken en deep learning == [[Ofbyld:Artificial neural network.svg|thumb|right|Skematyske werjefte fan in keunstmjittich neuraal netwurk mei in ferburgen laach.]] Neurale netwurken bleaune ek nei de earste perioade fan AI-ûndersyk in ûndersyksûnderwerp.<ref name="AI100history" /> Yn 1986 publisearren David Rumelhart, Geoffrey Hinton en Ronald Williams yn ''Nature'' in artikel oer in proseduere om ynterne represintaasjes yn neurale netwurken te learen troch flaters werom troch it netwurk te fersprieden.<ref name="Backprop">[https://www.nature.com/articles/323533a0 David E. Rumelhart, Geoffrey E. Hinton en Ronald J. Williams, ''Learning representations by back-propagating errors''], ''Nature'', 323, 1986, s. 533–536.</ref> By dy proseduere wurde de gewichten tusken de ienheden fan it netwurk hieltyd oanpast om it ferskil tusken de feitlike en winske útfier te ferminderjen.<ref name="Backprop" /> De metoade makket it mooglik dat ferburgen lagen fan in neuraal netwurk ynterne represintaasjes fan eigenskippen yn de trainingsgegevens leare.<ref name="Backprop" /> Fan de jierren 2000 en 2010 ôf krige it brûken fan djippere neurale netwurken in wichtiger plak binnen it masinelearen.<ref name="DeepLearning">[https://www.nature.com/articles/nature14539 Yann LeCun, Yoshua Bengio en Geoffrey Hinton, ''Deep learning''], ''Nature'', 521, 2015, s. 436–444.</ref> [[Deep learning]] brûkt modellen mei ferskate ferwurkingslagen dy't út gegevens represintaasjes op ferskillende abstraksjenivo's leare kinne.<ref name="DeepLearning" /> Neffens in oersjochartikel fan Yann LeCun, Yoshua Bengio en Geoffrey Hinton út 2015 hie deep learning tsjin dy tiid de resultaten foar ferskate taken op it mêd fan ûnder oare spraakherkenning, objektwerkenning en objektdeteksje sterk ferbettere.<ref name="DeepLearning" /> In faak neamd momint yn dy ûntwikkeling wie de publikaasje yn 2012 fan it neurale netwurk [[AlexNet]].<ref name="AlexNet">[https://proceedings.neurips.cc/paper/2012/hash/c399862d3b9d6b76c8436e924a68c45b-Abstract.html Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever en Geoffrey E. Hinton, ''ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks''], ''Advances in Neural Information Processing Systems 25'', 2012.</ref> AlexNet wie in djip konvolúsjoneel neuraal netwurk mei likernôch 60 miljoen parameters.<ref name="AlexNet" /> Op de troch de auteurs brûkte ImageNet-test helle it in top-5-flaterrate fan 18,9 prosint, leger as de resultaten fan de eardere systemen dêr't it yn de publikaasje mei ferlike waard.<ref name="AlexNet" /> == Generative modellen en reinforcement learning == Yn 2014 publisearren Ian Goodfellow en kollega's it konsept fan de ''generative adversarial networks'' (GANs).<ref name="GAN">[https://papers.neurips.cc/paper_files/paper/2014/hash/f033ed80deb0234979a61f95710dbe25-Abstract.html Ian J. Goodfellow et al., ''Generative Adversarial Nets''], ''Advances in Neural Information Processing Systems 27'', 2014.</ref> Yn dat raamwurk wurde twa modellen tsjininoar traind: in generearjend model dat gegevens produsearret en in diskriminearjend model dat besiket echte gegevens fan generearre gegevens te ûnderskieden.<ref name="GAN" /> De training wurdt yn it oarspronklike artikel beskreaun as in min-max-spul tusken beide modellen.<ref name="GAN" /> Ek [[reinforcement learning]] waard yn kombinaasje mei djippe neurale netwurken brûkt foar komplekse taken.<ref name="AlphaGo">[https://doi.org/10.1038/nature16961 David Silver et al., ''Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search''], ''Nature'', 529, 2016, s. 484–489.</ref> It programma [[AlphaGo]] fan Google DeepMind kombinearre djippe neurale netwurken mei sykjen yn in spulbeam.<ref name="AlphaGo" /> De netwurken waarden ûnder oare traind mei spulposysjes fan minsklike Go-spilers en mei reinforcement learning troch it programma tsjin himsels spylje te litten.<ref name="AlphaGo" /> AlphaGo fersloech yn oktober 2015 de Europeeske Go-kampioen Fan Hui yn in wedstriid fan fiif partijen mei 5–0.<ref name="AlphaGo" /> De auteurs fan de yn 2016 publisearre ''Nature''-stúdzje beskreaune dat as de earste kear dat in kompjûterprogramma in profesjonele minsklike Go-spiler yn it folsleine spul ferslein hie.<ref name="AlphaGo" /> == Transformer en foundation models == Yn 2017 yntrodusearren Ashish Vaswani en kollega's de [[transformer (masinelearen)|Transformer]]-arsjitektuer yn it artikel ''Attention Is All You Need''.<ref name="Transformer">[https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2017/hash/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Abstract.html Ashish Vaswani et al., ''Attention Is All You Need''], ''Advances in Neural Information Processing Systems 30'', 2017.</ref> De arsjitektuer wie basearre op ''attention''-meganismen en brûkte foar it ferwurkjen fan sekwinsjes gjin rekurrente of konvolúsjonele lagen, sa't in protte eardere systemen dat wol diene.<ref name="Transformer" /> Yn it oarspronklike ûndersyk helle de Transformer op twa masine-oersettingstaken bettere resultaten as de systemen dêr't de auteurs it mei ferliken en koe de training sterker parallelisearre wurde.<ref name="Transformer" /> Yn de jierren dêrnei waarden grutte modellen ûntwikkele dy't op brede datasets traind waarden en oan in ferskaat oan taken oanpast wurde koene.<ref name="Foundation">[https://crfm.stanford.edu/report Rishi Bommasani et al., ''On the Opportunities and Risks of Foundation Models''], Stanford Center for Research on Foundation Models, 2021.</ref> In groep ûndersikers fan Stanford University yntrodusearre dêrfoar yn 2021 de term ''foundation model''.<ref name="Foundation" /> Dêrmei bedoelden se modellen dy't op grutte skaal mei brede gegevens traind wurde en dêrnei oan in grut tal fierdere taken oanpast wurde kinne.<ref name="Foundation" /> De auteurs rekkenen ûnder oare BERT en GPT-3 ta dy kategory.<ref name="Foundation" /> Grutte taalmodellen foarmje binnen dy terminology in diel fan de foundation models, mar foundation models binne net beheind ta taal.<ref name="FoundationReflections">[https://crfm.stanford.edu/2021/10/18/reflections.html ''Reflections on Foundation Models''], Stanford Center for Research on Foundation Models, 18 oktober 2021.</ref> Se kinne ek traind wurde op bygelyks bylden, spraak, kompjûterkoade, proteïnen of kombinaasjes fan ferskillende soarten gegevens.<ref name="FoundationReflections" /> Neffens it Stanford-rapport bout de oanpak fierder op besteande techniken lykas deep learning, transfer learning en self-supervised learning.<ref name="Foundation" /> De kwalifikaasje fan foundation models as in folsleine ''paradigmaferskowing'' is net ûnbestriden.<ref name="MarcusDavis">[https://crfm.stanford.edu/commentary/2021/10/18/marcus-davis.html Gary Marcus en Ernest Davis, ''Has AI found a new Foundation?''], Stanford Center for Research on Foundation Models, 18 oktober 2021.</ref> Gary Marcus en Ernest Davis hawwe derop wiisd dat it basisidee fan in algemien model dat earst op in grutte dataset traind en dêrnei oan mear spesifike taken oanpast wurdt, al bestie foardat de term ''foundation model'' yn gebrûk kaam.<ref name="MarcusDavis" /> De term sels waard yn 2021 troch de Stanford-ûndersikers yntrodusearre.<ref name="Foundation" /> == Resinte ûntwikkeling == Yn de earste helte fan de jierren 2020 waard de ûntwikkeling fan grutte AI-modellen hieltyd mear troch kommersjele bedriuwen droegen.<ref name="AIIndex2026">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report ''AI Index Report 2026''], Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence, 2026.</ref> Neffens de ''AI Index 2026'' fan Stanford University waard mear as 90 prosint fan de modellen dy't yn dat rapport as wichtige ''frontier models'' klassifisearre waarden, yn 2025 troch de yndustry produsearre.<ref name="AIIndex2026" /> It rapport registrearre yn 2025 ek fierdere ferbetteringen op ferskate testen foar ûnder oare wittenskiplike fragen, multimodaal redenearjen, kompetysjewiskunde en softwareûntwikkeling.<ref name="AIIndexPerformance">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report/technical-performance ''Technical Performance''], ''AI Index Report 2026'', Stanford HAI.</ref> Dy resultaten hawwe betrekking op spesifike benchmarks en foarmje dêrom gjin selsstannige mjitte foar algemiene minsklike yntelliginsje.<ref name="AIIndexPerformance" /> Neffens deselde AI Index bedroech de wrâldwide private ynvestearring yn AI yn 2025 344,66 miljard Amerikaanske dollar, wylst de troch it rapport berekkene totale bedriuwsynvestearring yn AI 581,69 miljard dollar bedroech.<ref name="AIIndex2026" /> Yn de enkêtegegevens dy't foar it rapport brûkt waarden, joech 88 prosint fan de ûndersochte organisaasjes oan yn 2025 AI yn op syn minst ien bedriuwsfunksje te brûken.<ref name="AIIndexEconomy">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report/economy ''Economy''], ''AI Index Report 2026'', Stanford HAI.</ref> Dat persintaazje hat allinnich betrekking op de organisaasjes dy't yn it ûndersyk befrege waarden en is gjin telling fan alle organisaasjes yn 'e wrâld.<ref name="AIIndexEconomy" /> == Risiko's en etyske diskusje == De tanimmende tapassing fan AI-systemen hat laat ta mear omtinken foar risiko's, etyske fraachstikken en tafersjoch op sokke systemen.<ref name="UNESCOethics" /><ref name="NISTRMF">[https://www.nist.gov/publications/artificial-intelligence-risk-management-framework-ai-rmf-10 ''Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0)''], National Institute of Standards and Technology, 26 jannewaris 2023.</ref> UNESCO neamt as problemen dy't by AI-systemen in rol spylje kinne ûnder oare it ynbouwen of fersterkjen fan foaroardielen, diskriminaasje en ûngelikens, in gebrek oan transparânsje en mooglike negative gefolgen foar it miljeu.<ref name="UNESCOethics" /> It tal registrearre AI-relatearre ynsidinten is yn de AI Incident Database yn de earste helte fan de jierren 2020 tanommen.<ref name="AIIndexResponsible">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report/responsible-ai ''Responsible AI''], ''AI Index Report 2026'', Stanford HAI.</ref> De Stanford AI Index rapporteart foar 2025 362 yn dy database dokumintearre AI-relatearre ynsidinten, tsjin 233 yn 2024.<ref name="AIIndexResponsible" /> Dy sifers jouwe it tal yn de database registrearre gefallen wer en binne gjin telling fan alle AI-relatearre ynsidinten dy't wrâldwiid plakfûn hawwe.<ref name="AIIndexResponsible" /> == Ynternasjonale rjochtlinen en regeljouwing == Op 23 novimber 2021 naam [[UNESCO]] de ''Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence'' oan.<ref name="UNESCOethics" /> De oanbefelling is rjochte op de lidsteaten fan UNESCO en stelt minsklike weardichheid en minskerjochten sintraal by de ûntwikkeling en tapassing fan keunstmjittige yntelliginsje.<ref name="UNESCOethics" /> Under de prinsipes dy't yn it dokumint neamd wurde, binne transparânsje, earlikens en minsklik tafersjoch.<ref name="UNESCOethics" /> Yn de Feriene Steaten publisearre NIST op 26 jannewaris 2023 de earste ferzje fan it ''Artificial Intelligence Risk Management Framework''.<ref name="NISTRMF" /> It raamwurk is frijwillich en net oan ien bepaalde ekonomyske sektor bûn.<ref name="NISTRMF" /> It is bedoeld foar organisaasjes dy't AI-systemen ûntwikkelje, ynsette of brûke en jout in struktuer foar it identifisearjen en behearen fan AI-relatearre risiko's.<ref name="NISTRMF" /> Yn de Jeropeeske Uny waard yn 2024 Verordening (EU) 2024/1689 oannommen, better bekend as de [[AI Act]].<ref name="EUAIAct" /> De ferordening waard op 13 juny 2024 ûndertekene en kaam op 1 augustus 2024 yn wurking.<ref name="EUAIAct" /> It grutste part fan de bepalingen waard fan 2 augustus 2026 ôf fan tapassing, wylst guon ûnderdielen al earder yngiene en foar oare bepalingen in lettere tapassingsdatum jildt.<ref name="EUAIAct" /> De AI Act jout in juridyske definysje fan in AI-systeem en stelt regels fêst foar it op de Europeeske merk bringen, yn gebrûk nimmen en brûken fan bepaalde AI-systemen.<ref name="EUAIAct" /> De juridyske definysje fan de EU is ien fan ferskate definysjes fan keunstmjittige yntelliginsje en is yn it foarste plak formulearre foar de tapassing fan de ferordening.<ref name="EUAIAct" /><ref name="UNESCOethics" /> == Begryp en ôfbakening == Op de fraach wat krekt ûnder ''yntelliginsje'' en ''keunstmjittige yntelliginsje'' ferstien wurde moat, bestiet sûnt it begjin fan it fjild gjin ienriedich antwurd.<ref name="SEPAI">[https://plato.stanford.edu/archives/fall2024/entries/artificial-intelligence/ ''Artificial Intelligence''], ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Fall 2024 Edition.</ref> Turing besocht yn 1950 de abstrakte fraach oft in masine ''tinke'' kin te ferfangen troch in observearbere test fan gedrach.<ref name="Turing" /> De Dartmouth-ûndersikers fan 1955 giene dêrfoaroer út fan in ûndersyksprogramma wêryn aspekten fan learen en yntelliginsje sa beskreaun wurde soene dat se troch masines simulearre wurde koene.<ref name="Dartmouth" /> Moderne ynstellingen brûke foar praktyske doelen definysjes dy't net folslein mei-inoar oerienkomme.<ref name="OECDdef" /><ref name="EUAIAct" /><ref name="NISTAI" /> UNESCO keas der yn syn etyske oanbefelling eksplisyt foar om net ien fêste definysje fan AI as universele definysje foar te skriuwen, ûnder oare om't de technologyske ûntwikkeling oanpassingen fan sa'n definysje needsaaklik meitsje kin.<ref name="UNESCOethics" /> De OECD, de Jeropeeske Uny en NIST brûke dêrfoaroer eigen operasjonele definysjes, ôfstimd op respektivelik belied, wetjouwing en standerdisearring of risikobehear.<ref name="OECDdef" /><ref name="EUAIAct" /><ref name="NISTAI" /> Dêrtroch wurdt yn de literatuer en yn regeljouwing gjin inkele technyk as synonym mei keunstmjittige yntelliginsje beskôge.<ref name="NISTAI" /> Masinelearen, neurale netwurken, deep learning, regelbasearre ekspertsystemen, sykalgoritmen en lettere foundation models binne ferskillende technyske oanpakken dy't yn de skiednis fan it fjild brûkt binne.<ref name="AI100history" /><ref name="DeepLearning" /><ref name="Foundation" /> == Sjoch ek == * [[ChatGPT]] * [[DeepSeek]] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Keunstmjittige yntelliginsje| ]] [[Kategory:Kompjûter]] [[Kategory:Yntelliginsje]] 8yvgq05jca3tyll04iucvu61gjc8q2f 1240558 1240554 2026-09-11T21:56:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Sjoch ek */ kt 1240558 wikitext text/x-wiki '''Keunstmjittige yntelliginsje''' (KY; Ingelsk: ''artificial intelligence'', AI) is in sammelbegryp foar masinebasearre systemen dy't op grûn fan ynfier in útfier generearje kinne, lykas beskriuwingen, ynhâld, oanbefellings of besluten.<ref name="OECDdef">[https://oecd.ai/en/dashboards/policy-initiatives/updated-oecd-definition-of-an-ai-system-4108 ''Updated OECD definition of an AI system''], OECD.AI, 2023.</ref> Der bestiet gjin universele definysje fan keunstmjittige yntelliginsje dy't troch alle wittenskiplike en ynstitúsjonele boarnen brûkt wurdt.<ref name="UNESCOethics">[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000381137 ''Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence''], UNESCO, 2021.</ref> Ferskillende ynstellingen brûke dêrom definysjes dy't ôfstimd binne op harren eigen wittenskiplike, technyske of juridyske doelen.<ref name="NISTAI">[https://csrc.nist.gov/glossary/term/AI ''Artificial Intelligence''], National Institute of Standards and Technology.</ref><ref name="EUAIAct">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32024R1689 ''Regulation (EU) 2024/1689''], ''Official Journal of the European Union'', 12 july 2024.</ref> De Organisaasje foar Ekonomyske Gearwurking en Untwikkeling ([[OECD]]) definiearret in AI-systeem as in masinebasearre systeem dat foar eksplisite of ymplisite doelen út de ynfier dy't it ûntfangt ôfliedt hoe't it útfier generearje moat, lykas foarsizzingen, ynhâld, oanbefellings of besluten dy't in fysike of firtuele omjouwing beynfloedzje kinne.<ref name="OECDdef" /> De OECD herseach dy definysje yn novimber 2023.<ref name="OECDdef" /> De [[Jeropeeske Uny]] brûkt yn de AI Act in ferlykbere definysje en bepaalt dêrby dat in AI-systeem mei ferskillende nivo's fan autonomy funksjonearje kin en him nei de ynset oanpasse kin.<ref name="EUAIAct" /> [[Ofbyld:AI-ML-DL.svg|thumb|right|De ferhâlding tusken keunstmjittige yntelliginsje, masinelearen en deep learning.]] [[Masinelearen]] is ien fan de techniken dy't by keunstmjittige yntelliginsje brûkt wurde kinne, mar beide begripen binne net synonym.<ref name="NISTAI" /> It Amerikaanske [[National Institute of Standards and Technology]] (NIST) omskriuwt masinelearen ûnder oare as it ûntwikkeljen en brûken fan kompjûtersystemen dy't har oanpasse en út gegevens leare om harren prestaasjes of krektens te ferbetterjen.<ref name="NISTML">[https://csrc.nist.gov/glossary/term/machine_learning ''Machine Learning''], National Institute of Standards and Technology.</ref> == Foarskiednis == Oan de ûntwikkeling fan keunstmjittige yntelliginsje as ûndersyksgebiet gie wurk op ûnder oare it mêd fan logika, statistyk en de iere kompjûterwittenskip foarôf.<ref name="AI100history">[https://ai100.stanford.edu/2016-report/appendix-i-short-history-ai ''A Short History of AI''], ''One Hundred Year Study on Artificial Intelligence'', Stanford University, 2016.</ref> Ien fan de bekendste iere publikaasjes oer de fraach oft masines yntelligint gedrach fertoane kinne, wie ''Computing Machinery and Intelligence'' fan de Britske wiskundige [[Alan Turing]].<ref name="Turing">[https://academic.oup.com/mind/article/LIX/236/433/986238 Alan M. Turing, ''Computing Machinery and Intelligence''], ''Mind'', 59 (236), oktober 1950, s. 433–460.</ref> Turing iepene syn artikel út 1950 mei de fraach ''Can machines think?'', mar stelde dat de begripen ''masine'' en ''tinke'' te problematysk wiene om dy fraach streekrjocht te beantwurdzjen.<ref name="Turing" /> Dêrom ferfong er de oarspronklike fraach troch in eksperimintele situaasje dy't er it ''imitation game'' neamde.<ref name="Turing" /> Dy oanpak waard letter yn ferbân brocht mei wat bekend waard as de [[Turingtest]].<ref name="Turing" /> De útdrukking ''artificial intelligence'' stiet yn in ûndersyksfoarstel fan 31 augustus 1955 fan [[John McCarthy]], [[Marvin Minsky]], Nathaniel Rochester en [[Claude Shannon]].<ref name="Dartmouth">[https://www-formal.stanford.edu/jmc/history/dartmouth.pdf John McCarthy, Marvin L. Minsky, Nathaniel Rochester en Claude E. Shannon, ''A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence''], 31 augustus 1955.</ref> It foarstel gie oer in plande stúdzje fan twa moannen mei tsien dielnimmers oan [[Dartmouth College]] yn de simmer fan 1956.<ref name="Dartmouth" /> De auteurs formulearren as wurkhypoteze dat elk aspekt fan learen en oare skaaimerken fan yntelliginsje yn prinsipe sa sekuer beskreaun wurde kinne soene, dat in masine makke wurde koe dy't se simulearret.<ref name="Dartmouth" /> Under de ûnderwerpen dy't se ûndersykje woene, wiene taalgebrûk troch masines, it foarmjen fan abstraksjes en begripen, it oplossen fan problemen dy't oant dan ta benammen troch minsken oplost waarden en manieren wêrop masines harsels ferbetterje koene.<ref name="Dartmouth" /> De workshop dy't yn 1956 út dat foarstel fuortkaam, wurdt yn in grut part fan de histoaryske literatuer beskôge as it formele begjin fan keunstmjittige yntelliginsje as selsstannich akademysk ûndersyksfjild.<ref name="AI100history" /> Dat betsjut net dat it ûndersyk nei masineyntelliginsje dêr begûn; ûnder oare Turing syn wurk en eardere ûntwikkelingen yn logika, statistyk en rekkenmasines giene it Dartmouth-projekt foarôf.<ref name="Turing" /><ref name="AI100history" /> == Iere ûntwikkeling == Yn deselde perioade waarden programma's ûntwikkele dy't mei metoaden wurken dy't letter karakteristyk foar keunstmjittige yntelliginsje wurde soene.<ref name="AI100history" /> Allen Newell, Herbert A. Simon en J.C. Shaw begûnen yn 1955 mei de ûntwikkeling fan ''Logic Theorist'', in programma dat wiskundige stellingen bewize koe.<ref name="CHM1955">[https://www.computerhistory.org/timeline/1955/ ''1955''], Computer History Museum.</ref> It programma bewiisde úteinlik 38 stellingen út ''[[Principia Mathematica]]'' fan Alfred North Whitehead en Bertrand Russell.<ref name="CHM1955" /> Dêrby waarden ûnder oare heuristiken brûkt en waard probleemoplossing benadere as it sykjen troch in romte fan mooglike oplossingen.<ref name="CHM1955" /> Yn de jierren 1950, 1960 en 1970 ûntstiene ferskate ûndersyksrjochtingen dy't letter wichtige ûnderdielen fan it AI-fjild wurde soene, wêrûnder heuristysk sykjen, masinelearen, natuerlike-taalferwurking, kompjûterfyzje, robotika, neurale netwurken en ekspertsystemen.<ref name="AI100history" /> Ien fan de iere systemen op it mêd fan masinelearen wie it damprogramma fan [[Arthur Samuel]].<ref name="AI100history" /> It programma koe troch sels spultsjes te spyljen syn prestaasjes ferbetterje en wurdt yn de skiednis fan Stanford AI100 neamd as in ier wurkjend foarbyld fan masinelearen.<ref name="AI100history" /> Yn deselde perioade ûntwikkele [[Frank Rosenblatt]] it [[perseptron]], dat in wichtich útgongspunt waard foar fierder ûndersyk nei keunstmjittige neurale netwurken.<ref name="AI100history" /> In oare wichtige ûndersyksrjochting wie dy fan de [[ekspertsysteem|ekspertsystemen]]. Sokke systemen waarden ûntwurpen om binnen in ôfbeakene kennisdomein besluten te nimmen of konklúzjes te lûken op grûn fan eksplisyt represintearre kennis en regels.<ref name="SEPlogic">[https://plato.stanford.edu/entries/logic-ai/ ''Logic and Artificial Intelligence''], ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.</ref> DENDRAL waard ûntwikkele foar it behanneljen fan problemen út de skiekunde, wylst MYCIN ûntwurpen waard om te redenearjen oer baktearjele ynfeksjes en behannelingen.<ref name="AI100history" /><ref name="SEPlogic" /> == Perioaden fan tebekgong == De ûntwikkeling fan keunstmjittige yntelliginsje ferrûn net lineêr.<ref name="AI100history" /> Perioden fan grut optimisme en groei waarden ôfwiksele mei tiden wêryn't de finansiering fan en belangstelling foar AI-ûndersyk sterk weromrûnen.<ref name="AI100history" /> Sokke perioaden wurde yn de literatuer faak oantsjut as ''AI winters''.<ref name="AIWinter">[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-39355-6_12 ''AI Winters''], yn in histoaryske behanneling fan keunstmjittige yntelliginsje, Springer, 2023.</ref> Yn in grut part fan de histoaryske literatuer wurde twa grutte AI-winters ûnderskieden, ornaris omtrint 1974–1980 en 1987–1993, al ferskille de krekte grinzen fan dy perioaden per auteur.<ref name="AIWinter" /> Stanford AI100 beskriuwt benammen hoe't yn de jierren 1980 de belangstelling foar ferskate AI-oanpakken ôfnaam en de finansiering weromrûn.<ref name="AI100history" /> It ûndersyk nei keunstmjittige yntelliginsje kaam yn dy perioaden lykwols net folslein stil te lizzen; der waard ûnder oare fierder wurke oan neurale netwurken, kompjûterfyzje, taalferwurking en robotika.<ref name="AI100history" /> Yn de literatuer wurde ferskate faktoaren neamd foar dy perioaden fan tebekgong, ûnder oare te hege ferwachtingen, tekoartkommingen fan de doe beskikbere metoaden, beheinde rekkenkrêft en it ôfnimmen fan oerheids- en kommersjele finansiering.<ref name="AI100history" /><ref name="AIWinter" /> Net alle histoaryske boarnen kenne oan dy faktoaren itselde gewicht ta of datearje se op deselde wize.<ref name="AI100history" /><ref name="AIWinter" /> == Neurale netwurken en deep learning == [[Ofbyld:Artificial neural network.svg|thumb|right|Skematyske werjefte fan in keunstmjittich neuraal netwurk mei in ferburgen laach.]] Neurale netwurken bleaune ek nei de earste perioade fan AI-ûndersyk in ûndersyksûnderwerp.<ref name="AI100history" /> Yn 1986 publisearren David Rumelhart, Geoffrey Hinton en Ronald Williams yn ''Nature'' in artikel oer in proseduere om ynterne represintaasjes yn neurale netwurken te learen troch flaters werom troch it netwurk te fersprieden.<ref name="Backprop">[https://www.nature.com/articles/323533a0 David E. Rumelhart, Geoffrey E. Hinton en Ronald J. Williams, ''Learning representations by back-propagating errors''], ''Nature'', 323, 1986, s. 533–536.</ref> By dy proseduere wurde de gewichten tusken de ienheden fan it netwurk hieltyd oanpast om it ferskil tusken de feitlike en winske útfier te ferminderjen.<ref name="Backprop" /> De metoade makket it mooglik dat ferburgen lagen fan in neuraal netwurk ynterne represintaasjes fan eigenskippen yn de trainingsgegevens leare.<ref name="Backprop" /> Fan de jierren 2000 en 2010 ôf krige it brûken fan djippere neurale netwurken in wichtiger plak binnen it masinelearen.<ref name="DeepLearning">[https://www.nature.com/articles/nature14539 Yann LeCun, Yoshua Bengio en Geoffrey Hinton, ''Deep learning''], ''Nature'', 521, 2015, s. 436–444.</ref> [[Deep learning]] brûkt modellen mei ferskate ferwurkingslagen dy't út gegevens represintaasjes op ferskillende abstraksjenivo's leare kinne.<ref name="DeepLearning" /> Neffens in oersjochartikel fan Yann LeCun, Yoshua Bengio en Geoffrey Hinton út 2015 hie deep learning tsjin dy tiid de resultaten foar ferskate taken op it mêd fan ûnder oare spraakherkenning, objektwerkenning en objektdeteksje sterk ferbettere.<ref name="DeepLearning" /> In faak neamd momint yn dy ûntwikkeling wie de publikaasje yn 2012 fan it neurale netwurk [[AlexNet]].<ref name="AlexNet">[https://proceedings.neurips.cc/paper/2012/hash/c399862d3b9d6b76c8436e924a68c45b-Abstract.html Alex Krizhevsky, Ilya Sutskever en Geoffrey E. Hinton, ''ImageNet Classification with Deep Convolutional Neural Networks''], ''Advances in Neural Information Processing Systems 25'', 2012.</ref> AlexNet wie in djip konvolúsjoneel neuraal netwurk mei likernôch 60 miljoen parameters.<ref name="AlexNet" /> Op de troch de auteurs brûkte ImageNet-test helle it in top-5-flaterrate fan 18,9 prosint, leger as de resultaten fan de eardere systemen dêr't it yn de publikaasje mei ferlike waard.<ref name="AlexNet" /> == Generative modellen en reinforcement learning == Yn 2014 publisearren Ian Goodfellow en kollega's it konsept fan de ''generative adversarial networks'' (GANs).<ref name="GAN">[https://papers.neurips.cc/paper_files/paper/2014/hash/f033ed80deb0234979a61f95710dbe25-Abstract.html Ian J. Goodfellow et al., ''Generative Adversarial Nets''], ''Advances in Neural Information Processing Systems 27'', 2014.</ref> Yn dat raamwurk wurde twa modellen tsjininoar traind: in generearjend model dat gegevens produsearret en in diskriminearjend model dat besiket echte gegevens fan generearre gegevens te ûnderskieden.<ref name="GAN" /> De training wurdt yn it oarspronklike artikel beskreaun as in min-max-spul tusken beide modellen.<ref name="GAN" /> Ek [[reinforcement learning]] waard yn kombinaasje mei djippe neurale netwurken brûkt foar komplekse taken.<ref name="AlphaGo">[https://doi.org/10.1038/nature16961 David Silver et al., ''Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search''], ''Nature'', 529, 2016, s. 484–489.</ref> It programma [[AlphaGo]] fan Google DeepMind kombinearre djippe neurale netwurken mei sykjen yn in spulbeam.<ref name="AlphaGo" /> De netwurken waarden ûnder oare traind mei spulposysjes fan minsklike Go-spilers en mei reinforcement learning troch it programma tsjin himsels spylje te litten.<ref name="AlphaGo" /> AlphaGo fersloech yn oktober 2015 de Europeeske Go-kampioen Fan Hui yn in wedstriid fan fiif partijen mei 5–0.<ref name="AlphaGo" /> De auteurs fan de yn 2016 publisearre ''Nature''-stúdzje beskreaune dat as de earste kear dat in kompjûterprogramma in profesjonele minsklike Go-spiler yn it folsleine spul ferslein hie.<ref name="AlphaGo" /> == Transformer en foundation models == Yn 2017 yntrodusearren Ashish Vaswani en kollega's de [[transformer (masinelearen)|Transformer]]-arsjitektuer yn it artikel ''Attention Is All You Need''.<ref name="Transformer">[https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2017/hash/3f5ee243547dee91fbd053c1c4a845aa-Abstract.html Ashish Vaswani et al., ''Attention Is All You Need''], ''Advances in Neural Information Processing Systems 30'', 2017.</ref> De arsjitektuer wie basearre op ''attention''-meganismen en brûkte foar it ferwurkjen fan sekwinsjes gjin rekurrente of konvolúsjonele lagen, sa't in protte eardere systemen dat wol diene.<ref name="Transformer" /> Yn it oarspronklike ûndersyk helle de Transformer op twa masine-oersettingstaken bettere resultaten as de systemen dêr't de auteurs it mei ferliken en koe de training sterker parallelisearre wurde.<ref name="Transformer" /> Yn de jierren dêrnei waarden grutte modellen ûntwikkele dy't op brede datasets traind waarden en oan in ferskaat oan taken oanpast wurde koene.<ref name="Foundation">[https://crfm.stanford.edu/report Rishi Bommasani et al., ''On the Opportunities and Risks of Foundation Models''], Stanford Center for Research on Foundation Models, 2021.</ref> In groep ûndersikers fan Stanford University yntrodusearre dêrfoar yn 2021 de term ''foundation model''.<ref name="Foundation" /> Dêrmei bedoelden se modellen dy't op grutte skaal mei brede gegevens traind wurde en dêrnei oan in grut tal fierdere taken oanpast wurde kinne.<ref name="Foundation" /> De auteurs rekkenen ûnder oare BERT en GPT-3 ta dy kategory.<ref name="Foundation" /> Grutte taalmodellen foarmje binnen dy terminology in diel fan de foundation models, mar foundation models binne net beheind ta taal.<ref name="FoundationReflections">[https://crfm.stanford.edu/2021/10/18/reflections.html ''Reflections on Foundation Models''], Stanford Center for Research on Foundation Models, 18 oktober 2021.</ref> Se kinne ek traind wurde op bygelyks bylden, spraak, kompjûterkoade, proteïnen of kombinaasjes fan ferskillende soarten gegevens.<ref name="FoundationReflections" /> Neffens it Stanford-rapport bout de oanpak fierder op besteande techniken lykas deep learning, transfer learning en self-supervised learning.<ref name="Foundation" /> De kwalifikaasje fan foundation models as in folsleine ''paradigmaferskowing'' is net ûnbestriden.<ref name="MarcusDavis">[https://crfm.stanford.edu/commentary/2021/10/18/marcus-davis.html Gary Marcus en Ernest Davis, ''Has AI found a new Foundation?''], Stanford Center for Research on Foundation Models, 18 oktober 2021.</ref> Gary Marcus en Ernest Davis hawwe derop wiisd dat it basisidee fan in algemien model dat earst op in grutte dataset traind en dêrnei oan mear spesifike taken oanpast wurdt, al bestie foardat de term ''foundation model'' yn gebrûk kaam.<ref name="MarcusDavis" /> De term sels waard yn 2021 troch de Stanford-ûndersikers yntrodusearre.<ref name="Foundation" /> == Resinte ûntwikkeling == Yn de earste helte fan de jierren 2020 waard de ûntwikkeling fan grutte AI-modellen hieltyd mear troch kommersjele bedriuwen droegen.<ref name="AIIndex2026">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report ''AI Index Report 2026''], Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence, 2026.</ref> Neffens de ''AI Index 2026'' fan Stanford University waard mear as 90 prosint fan de modellen dy't yn dat rapport as wichtige ''frontier models'' klassifisearre waarden, yn 2025 troch de yndustry produsearre.<ref name="AIIndex2026" /> It rapport registrearre yn 2025 ek fierdere ferbetteringen op ferskate testen foar ûnder oare wittenskiplike fragen, multimodaal redenearjen, kompetysjewiskunde en softwareûntwikkeling.<ref name="AIIndexPerformance">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report/technical-performance ''Technical Performance''], ''AI Index Report 2026'', Stanford HAI.</ref> Dy resultaten hawwe betrekking op spesifike benchmarks en foarmje dêrom gjin selsstannige mjitte foar algemiene minsklike yntelliginsje.<ref name="AIIndexPerformance" /> Neffens deselde AI Index bedroech de wrâldwide private ynvestearring yn AI yn 2025 344,66 miljard Amerikaanske dollar, wylst de troch it rapport berekkene totale bedriuwsynvestearring yn AI 581,69 miljard dollar bedroech.<ref name="AIIndex2026" /> Yn de enkêtegegevens dy't foar it rapport brûkt waarden, joech 88 prosint fan de ûndersochte organisaasjes oan yn 2025 AI yn op syn minst ien bedriuwsfunksje te brûken.<ref name="AIIndexEconomy">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report/economy ''Economy''], ''AI Index Report 2026'', Stanford HAI.</ref> Dat persintaazje hat allinnich betrekking op de organisaasjes dy't yn it ûndersyk befrege waarden en is gjin telling fan alle organisaasjes yn 'e wrâld.<ref name="AIIndexEconomy" /> == Risiko's en etyske diskusje == De tanimmende tapassing fan AI-systemen hat laat ta mear omtinken foar risiko's, etyske fraachstikken en tafersjoch op sokke systemen.<ref name="UNESCOethics" /><ref name="NISTRMF">[https://www.nist.gov/publications/artificial-intelligence-risk-management-framework-ai-rmf-10 ''Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0)''], National Institute of Standards and Technology, 26 jannewaris 2023.</ref> UNESCO neamt as problemen dy't by AI-systemen in rol spylje kinne ûnder oare it ynbouwen of fersterkjen fan foaroardielen, diskriminaasje en ûngelikens, in gebrek oan transparânsje en mooglike negative gefolgen foar it miljeu.<ref name="UNESCOethics" /> It tal registrearre AI-relatearre ynsidinten is yn de AI Incident Database yn de earste helte fan de jierren 2020 tanommen.<ref name="AIIndexResponsible">[https://hai.stanford.edu/ai-index/2026-ai-index-report/responsible-ai ''Responsible AI''], ''AI Index Report 2026'', Stanford HAI.</ref> De Stanford AI Index rapporteart foar 2025 362 yn dy database dokumintearre AI-relatearre ynsidinten, tsjin 233 yn 2024.<ref name="AIIndexResponsible" /> Dy sifers jouwe it tal yn de database registrearre gefallen wer en binne gjin telling fan alle AI-relatearre ynsidinten dy't wrâldwiid plakfûn hawwe.<ref name="AIIndexResponsible" /> == Ynternasjonale rjochtlinen en regeljouwing == Op 23 novimber 2021 naam [[UNESCO]] de ''Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence'' oan.<ref name="UNESCOethics" /> De oanbefelling is rjochte op de lidsteaten fan UNESCO en stelt minsklike weardichheid en minskerjochten sintraal by de ûntwikkeling en tapassing fan keunstmjittige yntelliginsje.<ref name="UNESCOethics" /> Under de prinsipes dy't yn it dokumint neamd wurde, binne transparânsje, earlikens en minsklik tafersjoch.<ref name="UNESCOethics" /> Yn de Feriene Steaten publisearre NIST op 26 jannewaris 2023 de earste ferzje fan it ''Artificial Intelligence Risk Management Framework''.<ref name="NISTRMF" /> It raamwurk is frijwillich en net oan ien bepaalde ekonomyske sektor bûn.<ref name="NISTRMF" /> It is bedoeld foar organisaasjes dy't AI-systemen ûntwikkelje, ynsette of brûke en jout in struktuer foar it identifisearjen en behearen fan AI-relatearre risiko's.<ref name="NISTRMF" /> Yn de Jeropeeske Uny waard yn 2024 Verordening (EU) 2024/1689 oannommen, better bekend as de [[AI Act]].<ref name="EUAIAct" /> De ferordening waard op 13 juny 2024 ûndertekene en kaam op 1 augustus 2024 yn wurking.<ref name="EUAIAct" /> It grutste part fan de bepalingen waard fan 2 augustus 2026 ôf fan tapassing, wylst guon ûnderdielen al earder yngiene en foar oare bepalingen in lettere tapassingsdatum jildt.<ref name="EUAIAct" /> De AI Act jout in juridyske definysje fan in AI-systeem en stelt regels fêst foar it op de Europeeske merk bringen, yn gebrûk nimmen en brûken fan bepaalde AI-systemen.<ref name="EUAIAct" /> De juridyske definysje fan de EU is ien fan ferskate definysjes fan keunstmjittige yntelliginsje en is yn it foarste plak formulearre foar de tapassing fan de ferordening.<ref name="EUAIAct" /><ref name="UNESCOethics" /> == Begryp en ôfbakening == Op de fraach wat krekt ûnder ''yntelliginsje'' en ''keunstmjittige yntelliginsje'' ferstien wurde moat, bestiet sûnt it begjin fan it fjild gjin ienriedich antwurd.<ref name="SEPAI">[https://plato.stanford.edu/archives/fall2024/entries/artificial-intelligence/ ''Artificial Intelligence''], ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', Fall 2024 Edition.</ref> Turing besocht yn 1950 de abstrakte fraach oft in masine ''tinke'' kin te ferfangen troch in observearbere test fan gedrach.<ref name="Turing" /> De Dartmouth-ûndersikers fan 1955 giene dêrfoaroer út fan in ûndersyksprogramma wêryn aspekten fan learen en yntelliginsje sa beskreaun wurde soene dat se troch masines simulearre wurde koene.<ref name="Dartmouth" /> Moderne ynstellingen brûke foar praktyske doelen definysjes dy't net folslein mei-inoar oerienkomme.<ref name="OECDdef" /><ref name="EUAIAct" /><ref name="NISTAI" /> UNESCO keas der yn syn etyske oanbefelling eksplisyt foar om net ien fêste definysje fan AI as universele definysje foar te skriuwen, ûnder oare om't de technologyske ûntwikkeling oanpassingen fan sa'n definysje needsaaklik meitsje kin.<ref name="UNESCOethics" /> De OECD, de Jeropeeske Uny en NIST brûke dêrfoaroer eigen operasjonele definysjes, ôfstimd op respektivelik belied, wetjouwing en standerdisearring of risikobehear.<ref name="OECDdef" /><ref name="EUAIAct" /><ref name="NISTAI" /> Dêrtroch wurdt yn de literatuer en yn regeljouwing gjin inkele technyk as synonym mei keunstmjittige yntelliginsje beskôge.<ref name="NISTAI" /> Masinelearen, neurale netwurken, deep learning, regelbasearre ekspertsystemen, sykalgoritmen en lettere foundation models binne ferskillende technyske oanpakken dy't yn de skiednis fan it fjild brûkt binne.<ref name="AI100history" /><ref name="DeepLearning" /><ref name="Foundation" /> == Sjoch ek == * [[ChatGPT]] * [[DeepSeek]] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Keunstmjittige yntelliginsje| ]] [[Kategory:Kompjûter]] [[Kategory:Ynformatika]] [[Kategory:Yntelliginsje]] l3tt3kglp0b2jqsqdvvp7eygjcgzcro 0 194004 1240560 1240476 2026-09-11T21:57:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1240560 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = halsbântowy |Ofbyld = [[Ofbyld:Collared Towhee - Oaxaca, Mexico (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = Pipilo ocai |Beskriuwer, jier= [[George Newbold Lawrence|Lawrence]], 1867 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Pipilo ocai map.svg|250px]] }} De '''halsbântowy''' (''Pipilo ocai'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). == Skaaimerken == De halsbântowy is in grutte, kleurrike goarsfûgel fan likernôch 21 sintimeter mei in kastanjebrune krún, in griene boppekant, swart op 'e wangen, grize flanken en in wite kiel. De namme tanket de fûgel oan 'e swarte bân oer it boarst. De fûgel hat wol wat fan 'e fierders net besibbe kastanjekrúngoars (''Arremon brunneinucha''), mar dy hat in smellere boarstbân en gieloranjekleurige wynbraustreken yn stee fan wite. Ek it sjongen fan 'e kraachtowy is oars. == Fersprieding en taksonomy == De halsbântowy komt foar yn [[Meksiko|Meksikaanske]] berchtmen en wurdt ferdield yn fiif [[ûndersoarte]]n mei de neikommende fersprieding: * ''Pipilo ocai alticola'' – westlik Meksiko (westlik [[Jalisco]] en noardeastlik [[Colima]]) * ''Pipilo ocai nigrescens'' – westlik Meksiko (noardsintraal [[Michoacán]]) * ''Pipilo ocai guerrerensis'' – súdwestlik Meksiko ([[Sierra Madre del Sur]] yn [[Guerrero (steat)|Guerrero]]) * ''Pipilo ocai brunnescens'' – súdlik Meksiko (sintraal [[Oaxaca]]) * ''Pipilo ocai ocai'' – súdeastlik Meksiko (eastlik [[Puebla (steat)|Puebla]] en westsintraal [[Veracruz (steat)|Veracruz]]) De ûndersoarten ''guerrerensis'' en ''brunnescens'' wurde somtiden ek opnommen yn 'e nominaatfoarm. De soarte hybridisearret gauris mei de [[bûnte towy]] yn it noarden en easten, wêr't de ûndersoarte ''alticola'' in hybridepopulaasje foarmet. Yn Oaxaca briede de ûndersoarte ''brunnescens'' en de bûnte towy njonken inoar, sûnder te hybridisearjen. === Sibskip === Earder waarden de Amerikaanske goarzen ta de famylje fan 'e goarzen (''Emberizidae'') rekkene, dêr't de ferlykbere soarten út Jeraazje en Afrika ta hearre. Ut ferskate genetyske stúdzjes die bliken dat se in aparte groep foarmje, dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), troepialen (''Icteridae'') en in pear lytse famyljes dy't endemysk binne yn it Karibysk Gebiet. == Hâlden en dragen == De halsbântowy wurdt oantroffen op hichtes fan 1500 oant 3500 meter. Dêr libbet er yn 'e ûnderbegroeiïng fan fochtige wâlden mei dinnen en ikken. De fûgel lit him net faak sjen, mar wurdt wol ris waarnommen by it foerazjearjen op fjilden en yn bermen, foaral oan it begjin en de ein fan 'e dei. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme ôf, lykwols noch net sa slim dat de fûgel as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer]] (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). It ferspriedingsbestân wurdt rûsd op 50.000 oant in heal miljoen folwoeksen fûgels. == Namme == De wittenskiplike soartenamme fan 'e fûgel earet Rafael Montes de Oca, in Meksikaanske keunstner en natuerûndersiker. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/coltow1/cur/introduction BirdLife, 9 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/coltow1/L282535?continue eBird, 9 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/coltow1/cur/introduction Birds of the World, 11 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Pipilo ocai|Halsbântowy}} }} {{DEFAULTSORT:Halsbantowy}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Towy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] bg37550nk6e9ydc1w0z2w9c3dybtz2b 0 194013 1240561 1240497 2026-09-11T22:00:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Skiednis */ kt 1240561 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Bermudatowy |Ofbyld = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = † Pipilo naufragus |Beskriuwer, jier= [[Storrs L. Olson|Olson]] & [[David B. Wingate|Wingate]], 2012 |IUCN-status= ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Pipilo naufragus map.svg|250px]] }} De '''Bermudatowy''' (''Pipilo naufragus'') is in útstoarne [[fûgel]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Pipilo]]''. De fûgel wie [[Endemisme|endemysk]] op [[Bermuda]]. == Taksonomy == De Bermudatowy wie in grutte fertsjintwurdiger fan it skaai en nau besibbe oan 'e [[eastlike towy]] (''Pipilo erythrophthalmus''). De wittenskiplike beskriuwing wie yn 2012 en basearre op restanten út it [[Pleistoseen]] en [[Holoseen]] út [[kwartêr]]e grotôfsettings. Der binne 38 bonkjes fan teminsten fiif fûgels bekend. == Skiednis == In âld reisferslach fan William Strachey, dy't fan 1609 oant 1610 in skipbrekkeling op Bermuda wie, ferwiisde mooglik nei dizze soarte. Hy skreau yn 1625: :''Sparrowes fat and plumpe like a Bunting, bigger then ours.'' (Fette en knobske mosken lykas in goars, grutter as úzes.) De krekte oarsaak fan it útstjerren is net bekend, mar hy stoar sûnder mis gau nei de komst fan 'e minske op Bermuda yn 'e iere santjinde iuw út. De tebekgong is nei alle gedachten hurder gien troch predaasje fan ynvasive soarten. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bermuda-towhee-pipilo-naufragus BirdLife, 11 septimber 2026.] <references/> }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Towy]] [[Kategory:Utstoarne fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] [[Kategory:Fûgel útstoarn yn de 17e iuw]] d4rupzaeiwsruxzqnlmkuq82rycxozt 1240562 1240561 2026-09-11T22:00:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Skiednis */ kt 1240562 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Bermudatowy |Ofbyld = [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EX.png|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[towys]] (''Pipilo'') |Wittenskiplike namme = † Pipilo naufragus |Beskriuwer, jier= [[Storrs L. Olson|Olson]] & [[David B. Wingate|Wingate]], 2012 |IUCN-status= ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Pipilo naufragus map.svg|250px]] }} De '''Bermudatowy''' (''Pipilo naufragus'') is in útstoarne [[fûgel]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] ''[[Pipilo]]''. De fûgel wie [[Endemisme|endemysk]] op [[Bermuda]]. == Taksonomy == De Bermudatowy wie in grutte fertsjintwurdiger fan it skaai en nau besibbe oan 'e [[eastlike towy]] (''Pipilo erythrophthalmus''). De wittenskiplike beskriuwing wie yn 2012 en basearre op restanten út it [[Pleistoseen]] en [[Holoseen]] út [[kwartêr]]e grotôfsettings. Der binne 38 bonkjes fan teminsten fiif fûgels bekend. == Skiednis == In âld reisferslach fan William Strachey, dy't fan 1609 oant 1610 in skipbrekkeling op Bermuda wie, ferwiisde mooglik nei dizze soarte. Hy skreau yn 1625: :''Sparrowes fat and plumpe like a Bunting, bigger then ours.'' (Fette en knobske mosken lykas in goars, grutter as úzes.) De krekte oarsaak fan it útstjerren is net bekend, mar hy stoar sûnder mis gau nei de komst fan 'e minske op Bermuda yn 'e iere santjinde iuw út. De tebekgong is nei alle gedachten hurder gien troch predaasje fan ynvasive soarten. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bermuda-towhee-pipilo-naufragus BirdLife, 11 septimber 2026.] <references/> }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Towy]] [[Kategory:Utstoarne fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bermuda]] [[Kategory:Bist útstoarn yn de 17e iuw]] 2k1081nihygcpxse3v2dz0tayvca4ld 0 194015 1240502 2026-09-11T12:34:06Z Leopstm 33922 Side makke mei "'''Brouwersgilde Sleat Bûsdoek''' is in brouwerijhierder út [[Sleat (stêd)|Sleat]]. == Algemien == Yn 2016 organisearren in tal freonen harren earste bierbroujûn. It earste brousel wurdt tjemze mei in bûsdoek, by krapte oan in keukentjems. Sa is de brouwerij oan har namme kommen. Al gau wurdt der in profesjonele broutsjettel kocht, om't de fraach nei it bier hieltyd grutter waard. == Hjoed == De brouwerij hat gjin proeflokaal, mar de bieren wurde yn ferskate winkels..." 1240502 wikitext text/x-wiki '''Brouwersgilde Sleat Bûsdoek''' is in brouwerijhierder út [[Sleat (stêd)|Sleat]]. == Algemien == Yn 2016 organisearren in tal freonen harren earste bierbroujûn. It earste brousel wurdt tjemze mei in bûsdoek, by krapte oan in keukentjems. Sa is de brouwerij oan har namme kommen. Al gau wurdt der in profesjonele broutsjettel kocht, om't de fraach nei it bier hieltyd grutter waard. == Hjoed == De brouwerij hat gjin proeflokaal, mar de bieren wurde yn ferskate winkels ferkocht. Ek kinne de bieren online besteld wurde. == Assortimint == * Wiisprater - wyt * Nachtdraver - amber * Trochsetter - swier blûn * Kreftpatser - stout * Droktemakker - New England IPA * Rûchhouwer - quadrupel (mei jeneverbei en tonkabeannen) [[Kategory:Fryske bierbrouwerij|Brouwersgilde Sleat]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2015]] [[Kategory:Sleat]] 3id7xf3wy1br5re6zf529entyj99qd7 1240503 1240502 2026-09-11T12:39:01Z Leopstm 33922 1240503 wikitext text/x-wiki '''Brouwersgilde Sleat''' is in brouwerijhierder út [[Sleat (stêd)|Sleat]]. == Algemien == De Stichting Brouwersgilde Sleat is oprjochte yn 2013 en hat jierren yn har eigen tsjettels resepten ûntwikkele en bier broud. Yn 2023 wurdt de Stichting ynskreaun by de Keamer fan Keaphannel en waard der grutskaliger bier broud by [[Admiraals Bierbrouwerij]] yn [[Aldtsjerk]]. Sûnt de sluting fan dy brouwerij wurdt fan 2024 ôf it bier broud troch [[Brouwerij Bjuster]] yn [[Grou (plak)|Grou]]. De bieren wurde ferkocht yn ferskate lokale hoarekabedriuwen, sliterijen en supermerken. == Assortimint == * ''8 Fan Sleat'' - tripel [[Kategory:Fryske bierbrouwerij|Brouwersgilde Sleat]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2013]] [[Kategory:Sleat]] 8tsbe68erh2pdqxleeygir1pxecn9x4 0 194016 1240520 2026-09-11T19:03:11Z FreyaSport 40716 Astrid fan Noarwegen 1240520 wikitext text/x-wiki {{Dyn koart | ôfbylding = Prinsesse Astrid - no-nb digifoto 20160111 00009 bldsa pk kgl0077 (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = ''Prinsesse Astrid fan Noarwegen (1950)'' | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = | echte namme = Astrid Maud Ingeborg | bynamme = | nasjonaliteit = {{NORnasj}} | bertedatum = [[12 febrewaris]] [[1932]] | berteplak = [[Oslo]] | stjerdatum = [[11 septimber]] [[2026]] | stjerplak = [[Oslo]] | dynasty = | etnisiteit = | regionale identiteit = | religy = | partij = | prizen = | ûnderskiedings = | funksje1 = | regear1 = | amtsperioade1 = | foargonger1 = | opfolger1 = | funksje2 = | regear2 = | amtsperioade2 = | foargonger2 = | opfolger2 = | funksje3 = | regear3 = | amtsperioade3 = | foargonger3 = | opfolger3 = | funksje4 = | regear4 = | amtsperioade4 = | foargonger4 = | opfolger4 = | funksje5 = | regear5 = | amtsperioade5 = | foargonger5 = | opfolger5 = | funksje6 = | regear6 = | amtsperioade6 = | foargonger6 = | opfolger6 = | funksje7 = | regear7 = | amtsperioade7 = | foargonger7 = | opfolger7 = | funksje8 = | regear8 = | amtsperioade8 = | foargonger8 = | opfolger8 = | regear9 = | amtsperioade9 = | foargonger9 = | opfolger9 = | webside = }}'''Astrid Maud Ingeborg''' ([[Oslo]], [[12 febrewaris]] [[1932]] - dêre, [[11 septimber]] [[2026]]), wie in Noarsk prisesse. Hja wie de twadde dochter fan kening [[Olaf V fan Noarwegen|Olaf V]] en kroanprinses-gemalin [[Märtha fan Sweden|Märtha]] en in âldere suster fan de lettere kening [[Harald V fan Noarwegen|Harald V]], en ek muoike fan kening [[Haakon VIII fan Noarwegen|Haakon VIII]]. Se wie in folle nicht fan de [[Belgje|Belgyske]] keningen [[Boudewijn fan Belgje|Boudewijn]] en [[Albert II fan Belgje|Albert II]]. Op [[12 jannewaris]] [[1961]] boaske se mei [[Johan Ferner]] ([[1927]] - [[2015]]). Winner fan Olympysk sulver by it silen yn [[Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1952|1952]] Sûnt dy tiid stie se bekend as prinsesse Astrid, frou Ferner. It pear wenne yn Oslo en krige fiif bern: * Cathrine Ferner Johansen (1962) * Benedikte Ferner (1963) * Alexander Ferner (1965) * Elisabeth Ferner (1969) * Carl-Christian Ferner (1972) Sûnt de dea fan har mem, kroanprinses Märtha, yn [[1954]], beselskippe se har heit faak by offisjele gelegenheden. Ek wie se beskermfrouwe fan tal fan leafdiedigensynstellingen. Har bysûndere belangstelling hie de jeugd. Se sette har ûnder oare yn foar bern mei [[dysleksy]]. Yn [[2002]] besleat it Noarske regear om har fan steatswegen in pensjoen ta te kennen. Astrid fan Noarwegen ferstoar op 11 septimber 2026, yn 'e âldens fan 94 jier, twa wiken nei har broer Harald V. == Stambeam == {| class="wikitable" nvcn,II,<br />Keninginne fan Noarwegen''' |- |- |- | rowspan="8" align="center"| '''Harald V,<br />Kening fan Noarwegen '''<br />(1937-2026) | rowspan="4" align="center"| '''Heit:'''<br /> [[Olaf V fan Noarwegen|Olaf V,<br />Kening fan Noarwegen]]<br />(1903–1991) | rowspan="2" align="center"| '''Pake:'''<br />[[Haakon VII fan Noarwegen|Haakon VII,<br />Kening fan Noarwegen]]<br />(1872–1957) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Freark VIII van Denemark|Freark VIII,<br/>Kening fan Denemark]]<br />(1843–1912) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Louise fan Sweden (1851-1926)|Louise,<br />keninginne fan Denemark]]<br />(1851–1926) |- | rowspan="2" align="center"| '''Beppe:'''<br /><br />[[Maud fan Wales|Maud,<br/>Keninginne fan Noarwegen]]<br />(1869-1938) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Edward VII fan it Feriene Keninkryk|Edward VII,<br />Kening fan it Feriene Keninkryk]]<br />(1841-1910) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Alexandra fan Denemark|Alexandra,<br/>Prinsesse fan Wales]]<br />(1844-1925) |- | rowspan="4" align="center"| '''Mem:'''<br />[[Märtha fan Sweden]]<br />(1901-1954) | rowspan="2" align="center"|'''Pake:'''<br />[[Karel fan Sweden (1861-1951)|Karel,<br/>hartoch fan Västergötland]]<br />(1861-1951) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Oscar II van Zweden|Oscar II,<br/>Kening fan Sweden]]<br />(1829-1907) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Sophia fan Nassau|Sophia,<br />Keninginne fan Sweden]]<br />(1836-1913) |- | rowspan="2" align="center"| '''Beppe:'''<br />[[Ingeborg fan Denemark (1878-1958)|Ingeborg,<br/>Prinsesse fan Denemark]]<br />(1844-1925) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Frederik VIII van Denemark|Frederik VIII,<br />Kening fan Denemark]]<br />(1843-1912) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Louise fan Sweden (1851-1926)|Louise,<br />Keninginne fan Denemark]]<br />(1851-1926) |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * Wikipedy:NL * Wikipedy:NO {{Commonscat|Princess Astrid of Norway|Astrid fan Noarwegen}} }} [[Kategory:Persoan berne yn 1932]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] [[Kategory:Noarsk keningshûs]] 2sqgl4h8dk8imjp98fdwx78ec0ipfnc 1240563 1240520 2026-09-11T22:01:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Stambeam */ kt 1240563 wikitext text/x-wiki {{Dyn koart | ôfbylding = Prinsesse Astrid - no-nb digifoto 20160111 00009 bldsa pk kgl0077 (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = ''Prinsesse Astrid fan Noarwegen (1950)'' | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = | echte namme = Astrid Maud Ingeborg | bynamme = | nasjonaliteit = {{NORnasj}} | bertedatum = [[12 febrewaris]] [[1932]] | berteplak = [[Oslo]] | stjerdatum = [[11 septimber]] [[2026]] | stjerplak = [[Oslo]] | dynasty = | etnisiteit = | regionale identiteit = | religy = | partij = | prizen = | ûnderskiedings = | funksje1 = | regear1 = | amtsperioade1 = | foargonger1 = | opfolger1 = | funksje2 = | regear2 = | amtsperioade2 = | foargonger2 = | opfolger2 = | funksje3 = | regear3 = | amtsperioade3 = | foargonger3 = | opfolger3 = | funksje4 = | regear4 = | amtsperioade4 = | foargonger4 = | opfolger4 = | funksje5 = | regear5 = | amtsperioade5 = | foargonger5 = | opfolger5 = | funksje6 = | regear6 = | amtsperioade6 = | foargonger6 = | opfolger6 = | funksje7 = | regear7 = | amtsperioade7 = | foargonger7 = | opfolger7 = | funksje8 = | regear8 = | amtsperioade8 = | foargonger8 = | opfolger8 = | regear9 = | amtsperioade9 = | foargonger9 = | opfolger9 = | webside = }}'''Astrid Maud Ingeborg''' ([[Oslo]], [[12 febrewaris]] [[1932]] - dêre, [[11 septimber]] [[2026]]), wie in Noarsk prisesse. Hja wie de twadde dochter fan kening [[Olaf V fan Noarwegen|Olaf V]] en kroanprinses-gemalin [[Märtha fan Sweden|Märtha]] en in âldere suster fan de lettere kening [[Harald V fan Noarwegen|Harald V]], en ek muoike fan kening [[Haakon VIII fan Noarwegen|Haakon VIII]]. Se wie in folle nicht fan de [[Belgje|Belgyske]] keningen [[Boudewijn fan Belgje|Boudewijn]] en [[Albert II fan Belgje|Albert II]]. Op [[12 jannewaris]] [[1961]] boaske se mei [[Johan Ferner]] ([[1927]] - [[2015]]). Winner fan Olympysk sulver by it silen yn [[Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1952|1952]] Sûnt dy tiid stie se bekend as prinsesse Astrid, frou Ferner. It pear wenne yn Oslo en krige fiif bern: * Cathrine Ferner Johansen (1962) * Benedikte Ferner (1963) * Alexander Ferner (1965) * Elisabeth Ferner (1969) * Carl-Christian Ferner (1972) Sûnt de dea fan har mem, kroanprinses Märtha, yn [[1954]], beselskippe se har heit faak by offisjele gelegenheden. Ek wie se beskermfrouwe fan tal fan leafdiedigensynstellingen. Har bysûndere belangstelling hie de jeugd. Se sette har ûnder oare yn foar bern mei [[dysleksy]]. Yn [[2002]] besleat it Noarske regear om har fan steatswegen in pensjoen ta te kennen. Astrid fan Noarwegen ferstoar op 11 septimber 2026, yn 'e âldens fan 94 jier, twa wiken nei har broer Harald V. == Stambeam == {| class="wikitable" nvcn,II,<br />Keninginne fan Noarwegen''' |- |- |- | rowspan="8" align="center"| '''Harald V,<br />Kening fan Noarwegen '''<br />(1937-2026) | rowspan="4" align="center"| '''Heit:'''<br /> [[Olaf V fan Noarwegen|Olaf V,<br />Kening fan Noarwegen]]<br />(1903–1991) | rowspan="2" align="center"| '''Pake:'''<br />[[Haakon VII fan Noarwegen|Haakon VII,<br />Kening fan Noarwegen]]<br />(1872–1957) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Freark VIII van Denemark|Freark VIII,<br/>Kening fan Denemark]]<br />(1843–1912) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Louise fan Sweden (1851-1926)|Louise,<br />keninginne fan Denemark]]<br />(1851–1926) |- | rowspan="2" align="center"| '''Beppe:'''<br /><br />[[Maud fan Wales|Maud,<br/>Keninginne fan Noarwegen]]<br />(1869-1938) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Edward VII fan it Feriene Keninkryk|Edward VII,<br />Kening fan it Feriene Keninkryk]]<br />(1841-1910) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Alexandra fan Denemark|Alexandra,<br/>Prinsesse fan Wales]]<br />(1844-1925) |- | rowspan="4" align="center"| '''Mem:'''<br />[[Märtha fan Sweden]]<br />(1901-1954) | rowspan="2" align="center"|'''Pake:'''<br />[[Karel fan Sweden (1861-1951)|Karel,<br/>hartoch fan Västergötland]]<br />(1861-1951) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Oscar II van Zweden|Oscar II,<br/>Kening fan Sweden]]<br />(1829-1907) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Sophia fan Nassau|Sophia,<br />Keninginne fan Sweden]]<br />(1836-1913) |- | rowspan="2" align="center"| '''Beppe:'''<br />[[Ingeborg fan Denemark (1878-1958)|Ingeborg,<br/>Prinsesse fan Denemark]]<br />(1844-1925) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Frederik VIII van Denemark|Frederik VIII,<br />Kening fan Denemark]]<br />(1843-1912) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Louise fan Sweden (1851-1926)|Louise,<br />Keninginne fan Denemark]]<br />(1851-1926) |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * Wikipedy:NL * Wikipedy:NO {{Commonscat|Princess Astrid of Norway|Astrid fan Noarwegen}} }} [[Kategory:Persoan berne yn 1932]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] [[Kategory:Lid fan it Noarske keningshûs]] 5onu1to9mo6xnqdo06dkd4q6n3pp36s 1240564 1240563 2026-09-11T22:04:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Stambeam */ kt 1240564 wikitext text/x-wiki {{Dyn koart | ôfbylding = Prinsesse Astrid - no-nb digifoto 20160111 00009 bldsa pk kgl0077 (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = ''Prinsesse Astrid fan Noarwegen (1950)'' | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = | echte namme = Astrid Maud Ingeborg | bynamme = | nasjonaliteit = {{NORnasj}} | bertedatum = [[12 febrewaris]] [[1932]] | berteplak = [[Oslo]] | stjerdatum = [[11 septimber]] [[2026]] | stjerplak = [[Oslo]] | dynasty = | etnisiteit = | regionale identiteit = | religy = | partij = | prizen = | ûnderskiedings = | funksje1 = | regear1 = | amtsperioade1 = | foargonger1 = | opfolger1 = | funksje2 = | regear2 = | amtsperioade2 = | foargonger2 = | opfolger2 = | funksje3 = | regear3 = | amtsperioade3 = | foargonger3 = | opfolger3 = | funksje4 = | regear4 = | amtsperioade4 = | foargonger4 = | opfolger4 = | funksje5 = | regear5 = | amtsperioade5 = | foargonger5 = | opfolger5 = | funksje6 = | regear6 = | amtsperioade6 = | foargonger6 = | opfolger6 = | funksje7 = | regear7 = | amtsperioade7 = | foargonger7 = | opfolger7 = | funksje8 = | regear8 = | amtsperioade8 = | foargonger8 = | opfolger8 = | regear9 = | amtsperioade9 = | foargonger9 = | opfolger9 = | webside = }}'''Astrid Maud Ingeborg''' ([[Oslo]], [[12 febrewaris]] [[1932]] - dêre, [[11 septimber]] [[2026]]), wie in Noarsk prisesse. Hja wie de twadde dochter fan kening [[Olaf V fan Noarwegen|Olaf V]] en kroanprinses-gemalin [[Märtha fan Sweden|Märtha]] en in âldere suster fan de lettere kening [[Harald V fan Noarwegen|Harald V]], en ek muoike fan kening [[Haakon VIII fan Noarwegen|Haakon VIII]]. Se wie in folle nicht fan de [[Belgje|Belgyske]] keningen [[Boudewijn fan Belgje|Boudewijn]] en [[Albert II fan Belgje|Albert II]]. Op [[12 jannewaris]] [[1961]] boaske se mei [[Johan Ferner]] ([[1927]] - [[2015]]). Winner fan Olympysk sulver by it silen yn [[Hurdsilen op de Olympyske Simmerspullen 1952|1952]] Sûnt dy tiid stie se bekend as prinsesse Astrid, frou Ferner. It pear wenne yn Oslo en krige fiif bern: * Cathrine Ferner Johansen (1962) * Benedikte Ferner (1963) * Alexander Ferner (1965) * Elisabeth Ferner (1969) * Carl-Christian Ferner (1972) Sûnt de dea fan har mem, kroanprinses Märtha, yn [[1954]], beselskippe se har heit faak by offisjele gelegenheden. Ek wie se beskermfrouwe fan tal fan leafdiedigensynstellingen. Har bysûndere belangstelling hie de jeugd. Se sette har ûnder oare yn foar bern mei [[dysleksy]]. Yn [[2002]] besleat it Noarske regear om har fan steatswegen in pensjoen ta te kennen. Astrid fan Noarwegen ferstoar op 11 septimber 2026, yn 'e âldens fan 94 jier, twa wiken nei har broer Harald V. == Stambeam == {| class="wikitable" nvcn,II,<br />Keninginne fan Noarwegen''' |- |- |- | rowspan="8" align="center"| '''Harald V,<br />Kening fan Noarwegen '''<br />(1937-2026) | rowspan="4" align="center"| '''Heit:'''<br /> [[Olaf V fan Noarwegen|Olaf V,<br />Kening fan Noarwegen]]<br />(1903–1991) | rowspan="2" align="center"| '''Pake:'''<br />[[Haakon VII fan Noarwegen|Haakon VII,<br />Kening fan Noarwegen]]<br />(1872–1957) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Freark VIII van Denemark|Freark VIII,<br/>Kening fan Denemark]]<br />(1843–1912) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Louise fan Sweden (1851-1926)|Louise,<br />keninginne fan Denemark]]<br />(1851–1926) |- | rowspan="2" align="center"| '''Beppe:'''<br /><br />[[Maud fan Wales|Maud,<br/>Keninginne fan Noarwegen]]<br />(1869-1938) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Edward VII fan it Feriene Keninkryk|Edward VII,<br />Kening fan it Feriene Keninkryk]]<br />(1841-1910) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Alexandra fan Denemark|Alexandra,<br/>Prinsesse fan Wales]]<br />(1844-1925) |- | rowspan="4" align="center"| '''Mem:'''<br />[[Märtha fan Sweden]]<br />(1901-1954) | rowspan="2" align="center"|'''Pake:'''<br />[[Karel fan Sweden (1861-1951)|Karel,<br/>hartoch fan Västergötland]]<br />(1861-1951) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Oscar II van Zweden|Oscar II,<br/>Kening fan Sweden]]<br />(1829-1907) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Sophia fan Nassau|Sophia,<br />Keninginne fan Sweden]]<br />(1836-1913) |- | rowspan="2" align="center"| '''Beppe:'''<br />[[Ingeborg fan Denemark (1878-1958)|Ingeborg,<br/>Prinsesse fan Denemark]]<br />(1844-1925) | align="center"| '''Oerpake:'''<br />[[Frederik VIII van Denemark|Frederik VIII,<br />Kening fan Denemark]]<br />(1843-1912) |- | align="center"| '''Oerbeppe:'''<br />[[Louise fan Sweden (1851-1926)|Louise,<br />Keninginne fan Denemark]]<br />(1851-1926) |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} * Wikipedy:NL * Wikipedy:NO {{Commonscat|Princess Astrid of Norway|Astrid fan Noarwegen}} }} [[Kategory:Persoan berne yn 1932]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] [[Kategory:Lid fan it Noarske keningshûs]] [[Kategory:Noarsk persoan fan Deensk komôf]] [[Kategory:Noarsk persoan fan Dútsk komôf]] [[Kategory:Noarsk persoan fan Nederlânsk komôf]] [[Kategory:Noarsk persoan fan Sweedsk komôf]] [[Kategory:Noarsk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Noarsk persoan fan Skotsk komôf]] 1hba4v2qja2ax3o1p6fdzmc8yb961ce 0 194017 1240526 2026-09-11T20:51:41Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = kastanjekrúngoars |Ofbyld = [[Ofbyld:Arremon brunneinucha Santa Elena.JPG|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Arremon brunneinucha - Chestnut-capped Brush Finch XC250503.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[strûkgoarzen]] (''Arremon'') |Witt..." 1240526 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kastanjekrúngoars |Ofbyld = [[Ofbyld:Arremon brunneinucha Santa Elena.JPG|250px]] |lûd = [[Ofbyld:Arremon brunneinucha - Chestnut-capped Brush Finch XC250503.mp3|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[strûkgoarzen]] (''Arremon'') |Wittenskiplike namme = Arremon brunneinucha |Beskriuwer, jier= [[Frédéric de Lafresnaye|Lafresnaye]], 1839 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Arremon brunneinucha map.svg|250px]] }} De '''kastanjekrúngoars''' (''Arremon brunneinucha'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarzen]] yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). Hy komt foar yn fochtige berchbosken fan [[Meksiko]] oant [[Fenezuëla]] en [[Ekwador]]. De soarte nimt yn oantal ôf, mar de populaasje is noch grut. == Skaaimerken == De kastanjekrúngoars is 16 oant 19,5 sm lang en weaget sawat 32 oant 47 g. Hy is ien fan 'e gruttere [[strûkgoarzen]]. Mantsjes en wyfkes hawwe itselde fearrekleed. Folwoeksen fûgels fan 'e nominaatûndersoarte (''A. b. brunneinucha'') ha in breed swart masker fan 'e foarholle oant ûnder de snaffelhoeke en fierder nei de nekke ta. Yn dat swarte masker sit boppe de team in lyts wyt plak. De fûgel is op 'e krún kastanjebrún mei in smelle goudgiele râne. De boppedielen fan 'e soarte binne oliifgrien en de wjukken en sturt hawwe in donkerder oliifgriene kleur. De kiel is wyt mei in smel swart bantsje derûnder oer it boppeboarst. Under is de fûgel griiseftich mei in wat witer búkje. Se hawwe in donkerbrún oant readbrún each, in swarte snaffel, en swartbrune poaten. Jonge fûgels hawwe in donkere, griisbrune krún, grienbrune oant griisbrune boppedielen, wylst de ûnderkant griis en wyt is. De boppesnaffel is dof oranje en de ûndersnaffel gielich mei in donkere punt. == Fersprieding en systematyk == De kastanjekrúngoars komt foar yn berchtmen yn [[Latynsk-Amearika]] en wurdt ferdield yn alve [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding: * ''Arremon brunneinucha apertus'' – súdlik [[Meksiko]] ([[Sierra de Tuxtla]] yn súdlik [[Veracruz (steat)|Veracruz]]); * ''Arremon brunneinucha suttoni'' – súdwestlik Meksiko ([[Guerrero (steat)|Guerrero]] oant sintraal [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]]); * ''Arremon brunneinucha nigrilatera'' – berchtmen yn súdlik Meksiko (Oaxaca); * ''Arremon brunneinucha brunneinucha'' – subtropysk eastlik Meksiko (San Luis Potosí en Veracruz oant noardeastlik Oaxaca); * ''Arremon brunneinucha macrourus'' – súdlik Meksiko ([[Chiapas]]) en súdwestlik [[Gûatemala]]; * ''Arremon brunneinucha alleni'' – noardlik [[El Salvador]], [[Hondoeras]] en westlik [[Nikaragûa]]; * ''Arremon brunneinucha elsae'' – [[Kosta Rika]] oant westlik en sintraal [[Panama]]; * ''Arremon brunneinucha frontalis'' – eastlik Panama oant [[Kolombia]], westlik Fenezuëla en súdlik [[Perû]]; * ''Arremon brunneinucha allinomatus'' – noardwestlik Fenezuëla ([[Falcón]] en [[Yaracuy]]); * ''Arremon brunneinucha inornatus'' – west-sintraal [[Ekwador]] (gebieten om 'e [[Río Chimbo]] en [[Río Chanchan]] hinne). De ûndersoarte ''nigrilatera'' wurdt faak opnommen yn ''suttoni''. == Skaai == [[Ofbyld:Buarremon brunneinucha, the Chestnut-capped Bush-finch (8992936916).jpg|thumb|left|Fûgel fotografearre yn Kosta Rika.]] Oant koartlyn waard de soarte yn it skaai ''Buarremon'' yndield, mar nei genetyske stúdzjes wurdt er no opnommen yn ''Arremon''. Fierder tebek waard de fûgel ta it skaai ''Atlapetes'' rekkene. == Sibskip == Earder waarden de Amerikaanske goarzen yndield by de famylje fan 'e [[goarzen]] (''Emberizidae''), dêr't de goarzen út [[Euraazje]] en [[Afrika]] ta hearre. Ut ferskate genetyske ûndersiken die lykwols bliken dat se in aparte groep foarmje dy't nei alle gedachten nauwer besibbe is oan 'e [[Amerikaanske sjongers]] (''Parulidae''), [[troepialen]] (''Icteridae'') en ferskate famyljes mei mar in lyts tal [[Endemisme|endemyske]] soarten yn it [[Karibysk gebiet]]. == Hâlden en dragen == De kastanjekrúngoars is yn it ferspriedingsgebiet in gewoane fûgel yn ticht leechhout fan fochtige berchbosken, jong bosk en ravinen fan 250 oant 900 meter hichte. Hy libbet fan ynsekten en spinnen dy't er fan 'e grûn siket mei de snaffel, mar kin ek beien en wringeleaze bisten út lege strûken pakke. De fûgel wurdt sjoen yn pearkes, yn famyljegroepen of yn mingde kloften mei oare Amerikaanske goarzen. It wyfke bout it nêst oant 2,5 meter boppe de grûn yn in strûk of in lyts beamke. Hja leidt meastentiids twa glânzgjende wite of ljochtblauwe aaien sûnder plakken. Allinnich it wyfke briedt. Nei tolve oant fjirtjin dagen komme de aaien út. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne. De delgong is lykwols noch net sa slim, dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natoerbeskerming]] (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net-bedrige (''Least Concern'', LC). {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chestnut-capped-brushfinch-arremon-brunneinucha BirdLife, 11 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/ccbfin?siteLanguage=nl&continue eBird, 11 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/ccbfin/cur/introduction Birds of the World, 11 septimber 2026.] <references/> ---- {{Commonscat|Arremon brunneinucha|Kastanjekrúngoars}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Strûkgoars]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] jrptk926arkhj6jtf6hmis62xqbzs21 14 194018 1240527 2026-09-11T20:52:49Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Arremon|''Arremon''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]]" 1240527 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Arremon|''Arremon''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Amerikaanske goarsfûgel]] drzqcevtacbwhcb0vutc9tlzqww14xr 0 194019 1240531 2026-09-11T21:18:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Nesser Convent]] omneamd ta [[Nesker Konvint]]: Frysk 1240531 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Nesker Konvint]] aekg684vhd1h5loeac144zbc7js4c56 1 194020 1240533 2026-09-11T21:34:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 in stobke 1240533 wikitext text/x-wiki {{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Kinne jo hjirre, as ús kleastersaakkundige, miskien ris nei sjen, Romke, as jo der tiid foar hawwe? It hat gjin haast. It wie in nuver stobke mei in heal ynfolde ynfoboks. Ik haw de ynfoboks oerdien en de kategoryen tafoege. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 11 sep 2026, 23.33 (CEST) n2ukni87balq4fpqgkvf4mlsww72w3v 14 194021 1240536 2026-09-11T21:38:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Large Language Model]] omneamd ta [[Kategory:Grut taalmodel]]: Frysk 1240536 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Grut taalmodel]] lj5ft59aqrg5n2yvikf1av2wn742jhe 14 194022 1240540 2026-09-11T21:40:44Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1240540 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Ynternet]] f5q7td9n77ks91clwzgzhtzlgypfm81 1240541 1240540 2026-09-11T21:41:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 defsort 1240541 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Ynternet|Tsjinst]] 9zl4splavd6x4q72y381w6lxeoeaxmi 14 194023 1240548 2026-09-11T21:46:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1240548 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Robot]] [[Kategory:Keunstmjittige yntelliginsje]] [[Kategory:Chatten]] 7gsjqk6sd9zv3sxqygljufe5ac472ns 14 194024 1240549 2026-09-11T21:48:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1240549 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 2015]] [[Kategory:Keunstmjittige yntelliginsje]] [[Kategory:Amerikaansk ynternetbedriuw]] pdzpwftgqu6t8r4gg58aquuexqze33r 14 194025 1240556 2026-09-11T21:55:27Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1240556 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Intelliginsje}} [[Kategory:Psychology]] [[Kategory:Neurowittenskip]] [[Kategory:Unthâld]] [[Kategory:Underwiis]] [[Kategory:Opfieding]] 28ip5drnc1f43dd3ybs218gb0lnzxw9 0 194026 1240565 2026-09-11T22:09:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 betsj 1240565 wikitext text/x-wiki "'''Seabiscuit'''" of "'''Sea Biscuit'''" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings: *''seabiscuit'', de Ingelske beneaming foar "[[kaakse]]" (oftewol "skipsbeskút") *[[Seabiscuit (hynder)]] (1933–1947), in Amerikaansk racehynder *''[[Seabiscuit: An American Legend]]'', in non-fiksjeboek fan Laura Hillenbrand út 2001 oer it racehynder *[[Seabiscuit (film)|''Seabiscuit'' (film)]], in Amerikaanske film út 2003 oer it racehynder, basearre op it boek fan Hillenbrand *[[Sea Biscuit (album)|''Sea Biscuit'' (album)]], in album fan Spacetime Continuum út 1994 *Seabiscuit, de bynamme fan [[Jimmy Wilkes]] (1925–2008), in Amerikaansk basketballer *Seabiscuit, de bynamme fan [[Max Seibald]] (b. 1987), in Amerikaansk lacrossespiler ==Sjoch ek== *''[[The Story of Seabiscuit]]'', in Amerikaanske film út 1949 {{neibetsjuttings}} q83thrdu3b93e6wka5fx4ffwg1deixd 0 194027 1240566 2026-09-11T22:10:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Seabiscuit]] 1240566 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Seabiscuit]] sni4o6wn3o9j9qdgxdvug90jvgolan0 6 194028 1240567 2026-09-11T22:21:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 It logo fan 'e film ''Seabiscuit''. 1240567 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Seabiscuit''. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} ilreaf5zeb33xziijgk9cofcmp7qbtw 1240568 1240567 2026-09-11T22:24:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1240568 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''Seabiscuit''. == Lisinsje == {{Unfrij ôfbyld |Omskriuwing = It logo fan 'e film ''Seabiscuit''. |Boarne = https://hmv.com/store/film-tv/dvd/seabiscuit |Bysnien = Ja. |Makker = |Eigner = DreamWorks Pictures en Universal Pictures. |Doel = Ta yllustraasje fan it artikel oer de film. |Artikel(s) = [[Seabiscuit (film)]] |Ferfangberens = Net. |Lege resolúsje = Ja. |Oare ynformaasje = }} d0ss0lw019jku6vg1s7z5b8ro25wpjc 0 194029 1240569 2026-09-11T23:19:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1240569 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Seabiscuit film logo.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Seabiscuit_ver2.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Seabiscuit'' | regisseur = [[Gary Ross]] | produsint = [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]]<br>[[Frank Marshall (filmmakker)|Frank Marshall]]<br>[[Gary Ross]]<br> [[Jane Sindell]] | útfierend produsint = | senario = [[Gary Ross]] | basearre op = [[Seabiscuit: An American Legend|it boek]] fan [[Laura Hillenbrand]] | kamerarezjy = [[John Schwartzman]] | muzyk = [[Randy Newman]] | filmstudio = [[DreamWorks Pictures]]<br>[[Spyglass Entertainment]]<br>[[The Kennedy/Marshall Company]]<br>[[Larger Than Life Productions]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] | haadrollen = [[Jeff Bridges]]<br> [[Tobey Maguire]]<br>[[Chris Cooper]] | voice-over = [[David McCullough]] | byrollen = [[Elizabeth Banks]]<br> [[Gary Stevens (jockey)|Gary Stevens]]<br> [[William H. Macy]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[25&nbsp;july]] [[2003]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[sportfilm]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 141 minuten | budget = $87&nbsp;miljoen | opbringst = $148,3&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Seabiscuit''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[sportfilm]] út [[2003]] ûnder [[rezjy]] fan [[Gary Ross]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Jeff Bridges]], [[Tobey Maguire]] en [[Chris Cooper]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut letterlik "[[Kaakse]]" (de geef [[Frysk]]e term foar "skipsbeskút"). It is in ferwizing nei it ferneamde Amerikaanske [[hynstesport|racehynder]] mei [[Seabiscuit (hynder)|deselde namme]] ([[1933]]–[[1947]]). De [[film]] waard basearre op it [[non-fiksje]][[boek]] ''[[Seabiscuit: An American Legend]]'' fan [[Laura Hillenbrand]]. It [[plot|ferhaal]] folget de [[ûndernimmer]] [[Charles S. Howard]], de [[jockey]] [[Red Pollard]] en de hynstetrainer [[Tom Smith (hynstetrainer)|Tom Smith]], trije brutsen mannen yn 'e tiid fan 'e [[Grutte Depresje]], dy't mei-inoar it [[bistemishanneling|mishannele]], te lytse [[racehynder]] Seabiscuit fine, traine en ta in ûnbidich súkses en in grutte [[media]]sensaasje meitsje. ''Seabiscuit'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien positive [[resinsje]]s en wie yn 'e [[bioskopen]] in beskieden [[kommersje]]el súkses. De film waard nominearre foar gâns [[priis (ûnderskieding)|prizen]], wêrûnder sân [[Oscar]]s, mar wûn dy net. ==Plot== Yn 'e iere [[1920-er jierren]] wurket [[Charles S. Howard]] yn in [[fabryk]] dêr't [[fyts]]en produsearre wurde. Hy ergeret him oan 'e minne kwaliteit dêrfan en is fan miening dat er sels folle bettere fytsen meitsje kin. Dêrom beslút er in [[fytsehannel]] te begjinnen yn [[Kalifornje]], in [[ûndernimming]] dêr't er al syn [[sparjild]] yn stekt. It docht lykwols bliken dat der net folle fraach is nei fytsen, mar nammenste mear nei [[auto's]]. Wannear't er fan in automobilist mei [[autopech|pech]] de fraach kriget oft er dy syn auto ek reparearje kin, antwurdet er fan ja. Hy hellet de hiele [[motor]] útinoar en leart himsels hoe't alles wurket. Dêrnei ferleit er al rillegau de fokus fan syn saak fan fytsen nei auto's. Mei't er in glêde prater is, berikt er grut [[kommersje]]el súkses mei it [[ferkeap]]jen fan auto's, en groeit er út ta ien fan 'e [[rykdom|rykste]] [[sakelju]] fan [[San Francisco]]. Hy keapet in [[pleats]] oan mei in grutte [[hynstestâl]] dêr't er ynstee fan hynders syn race-auto's stâlet. Mids [[1920-er jierren]] libbet [[Tom Smith (hynstetrainer)|Tom Smith]] in frij bestean op 'e iepen [[flakte]]n, dêr't er wylde [[mustang (hynder)|mustangs]] opspoart, fangt en traint om se as riid- of wurkhynder te ferkeapjen. Foar Smith is dat it ideäle libben en hy hellet der syn hert oan op. Hy hat in suver [[boppenatuerlik]] [[talint]] foar it omgean mei hynders, dêr't er yn ien eachopslach de potinsje fan ynskatte kin, en dy't er net traint troch se te brekken, mar mei [[geduld]] en [[leafde]]. Tagelyk groeit [[Red Pollard|Johnny Pollard]], dy't letter omreden fan syn [[read hier]] troch eltsenien "Red" neamd wurde sil, op yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Alberta]]. Syn [[heit]] is in begoedige man, dy't syn fiif [[bern (persoan)|bern]] in leafde foar [[literatuer]] bybringt. Foar Red keapet er in eigen hynder, mei't de jonge dúdlik grutte oanlis hat foar [[hynstesport]]. Neitiid oefenet Red eltse dei it [[springen (hynstesport)|springen]] mei syn hynder oer obstakels. Ein [[oktober]] [[1929]] fynt de [[Beurskrach fan 1929|grutte beurskrach]] plak, wêrmei't in ein komt oan 'e knyntsjetiid fan 'e [[1920-er jierren]], en de [[Grutte Depresje]] ynset. De [[âldelju]] fan Red Pollard reitsje alles kwyt en wurde derta brocht om mei har fiif bern troch [[Noard-Amearika]] om te doarmjen op 'e siik nei los wurk om genôch te fertsjinjen om dy deis fan [[ite]] te kinnen. As de fyftjinjierrige Red troch syn talint mei hynders in baantsje oanbean kriget by in [[hurddraverij]], beslute syn âlden dat er dat oannimme moat. Om't dêr yn 'e omkriten gjin wurk foar syn heit is, moatte se sels mei Red syn fjouwer jongere [[bruorren en susters]] fierder tsjen. Red kriget in sek mei wêryn't de [[dichtbondel]]s sitte dy't syn heite leafste besit binne en wurdt frij hommels efterlitten, sadat syn âlden in mûle minder te foljen hawwe. It [[ûnthjit]] fan syn âlden dat se kontakt hâlde sille, komt neat fan op 'e hispel: hy heart nea wer wat fan harren en stiet der fan dat stuit ôf oan allinnich foar. Ek oan it soargeleaze bestean fan Tom Smith komt yn 'e Grutte Depresje in ein. It ferskinen fan ôffredings fan [[stikeltrie]] dy't syn trochgong oer de flakten tsjinkeare, makket dat er net mear lykas earder efter de wylde mustangs oan kin. Boppedat wurde hynders as wurkkrêften ferfongen troch [[motor]]isearre [[ferfiermiddel]]s, wylst yn 'e Krisisjierren frijwol nimmen mear hynders keapet foar de [[leafhawwerij]]. Smith rekket oan legerwâl en einiget as ien fan 'e [[wurkleazens|wurkleaze]] [[omrinner]]s dy't yllegaal yn [[frachtwagon]]s troch it lân swalkje. Charles Howard komt de Grutte Depresje relatyf ûnskansearre troch. Hy rekket wat jild kwyt en syn bedriuw moat wat ynkrimpe, mar hy bliuwt ryk en hy besiket ek safolle mooglik fan syn [[wurknimmer]]s oan it wurk te hâlden, ek al soe it finansjeel better útkomme om se te [[ûntslaan]]. Mar dan wurdt er troffen troch persoanlik leed. Wylst er fan hûs is, set syn tsienjierrige soan Frankie ôf mei syn heite [[pick-uptruck]] om út te [[angelfiskjen]] te gean. By in [[ûngemak (aksidint)|ûngemak]] rekket er mei de auto fan 'e [[wei]] ôf, rôlet by in steile heuvelskeante del en komt op 'e kop yn in [[rivier]]ke telâne. It [[jonkje]] [[ferdrinking|ferdrinkt]] ear't er fûn wurde kin. Howard is der alhiel stikken fan en syn [[oarehelte|frou]] Annie net minder. Mar sy jout har man de [[skuld (ferantwurdlikheid)|skuld]] fan 'e trageedzje, om't hy dejinge wie dy't Frankie fierstente jong autoriden leard hie. Net folle letter einiget it [[houlik]] fan 'e Howards yn in [[skieding (houlik)|skieding]]. Charles Howard bliuwt as in brutsen man efter. {{Plotbedjer film}} Nei ferrin fan tiid nimme Howard syn rike freonen him mei nei [[Tijuana]], krekt oer de [[grins (line)|grins]] mei [[Meksiko]]. Wylst de [[Feriene Steaten]] noch suchtsje ûnder de [[Drûchlizzing (Feriene Steaten)|Drûchlizzing]], wurdt yn Meksiko wol [[alkohol]] skonken en teffens is it der mooglik om te [[gokken]]. Howard wurdt yn Tijuana opmurken troch in jongedame, Marcela Zabala, dy't [[seksuele oantrekking|oanlutsen]] wurdt troch sawol syn uterlik en syn [[persoanlikheid]] as troch de tragyk yn syn libben. Se siket kontakt mei him en wit him foar har te winnen; se [[trouwe]] koarte tiid letter. Marcela hâldt fan [[hynsteriden]], en troch har kriget Howard belangstelling foar hynders. Hy beslút te [[ynvestearjen]] yn in [[racehynder]], mar om't er sels hielendal gjin ferstân fan hynders hat, siket er immen om in goed racehynder foar him út te sykjen en te trainen. Tom Smith is ûnderwilens ek yn Tijuana bedarre, dêr't er yn djippe [[earmoede]] libbet troch yn 'e [[wyldernis]] te kampearjen. Wannear't in pleatslike hynste-eigner in racehynder ôfsjitte wol dat in [[piis]] ferrutsen hat yn ien fan 'e [[skonk|foarskonken]], bepleitet er om it hynder ynstee oan him te jaan, wat de eigner de kosten fan in [[kûgel]] en it opromjen fan it [[kadaver]] besparje soe. Hy kriget syn sin en helpt it hynder neitiid stadichoan te genêzen. Wannear't Howard him sjocht, is er yntrigearre. Hy siket Smith op in jûn yn syn kamp op en praat mei him. Hy freget oft it hynder genêze sil en Smith antwurdet dat it eins al wer genêzen is. It bist kin nea wer meidwaan oan in [[hurddraverij]], mar it is noch poerbêst geskikt as rydhynder foar in bern. As Howard him freget wêrom't er it bist net ôfsjitte litten hat as it dochs net mear hurddrave kin, antwurdet Smith dat je net in hiel libben weismite kinne fanwegen in lytse skansearring. Dat oertsjûget Howard derfan dat er de juste man fûn hat, en hy freget Smith om by him yn 'e tsjinst te kommen as hynstetrainer. Tegearre geane de mannen neitiid op 'e sneup nei in gaadlik racehynder. Mar Smith sjocht by eltse foar de hân lizzende kar wol wàt dat net doocht. Dan, op in dei, kriget er in racehynder op it each dat [[Seabiscuit (hynder)|Seabiscuit]] hjit. It bist hat, as [[pakesizzer]] fan 'e grutte [[Man o' War (hynder)|Man o' War]], in poerbêste [[ôfstamming]], mar nimmen sjocht der wat yn. Seabiscuit is te lyts en wurdt as te [[loaiens|loai]] en te [[skrutenens|skruten]] beskôge om ea in goed racehynder wurde te kinnen. It hynder is yn syn [[jonkheid]] [[bistemishanneling|mishannele]] en is dêrtroch dwers wurden. Letter waard er brûkt by de training fan oare, as better beskôge racehynders. Om dy bisten mear [[selsfertrouwen]] te jaan, hold de berider fan Seabiscuit him krekt foar de finish yn, sadat syn tsjinstanner winne koe. Doe't him dat ienris oanleard wie, hold Seabiscuit tenei altyd krekt foar de finish yn, ek as it de bedoeling wie dat hy winne moast. Oare hynstelju miene dêrom dat er weardeleas is, mar Smith wurdt yn ien eachopslach syn ûnoanboarre pontinsjeel gewaar en bepraat Howard om him te keapjen. Underwilens is Red Pollard grut wurden yn in hurde wrâld, dêr't er folslein op himsels oanwiisd is. Hy sit fol [[wrok]] oer it feit dat syn âldelju harren ûnthjit brutsen hawwe en nea wer wat fan har hearre litten hawwe. As útlaadklep foar syn [[razernij]] en [[frustraasje]], en teffens om't er mei syn wurk as hynstefersoarger en [[jockey]] mar amperoan genôch fertsjinnet om itende te bliuwen, fjochtet er yn yllegale [[boksen|bokswedstriden]]. As er ien kear tefolle delslein wurdt, ferliest er it [[gesichtsfermogen|ljocht]] yn syn [[rjochtereach]]. As jockey is er eins te grut en te swier, en dêrom hongeret er himsels út, sels as er wól jild hat om iten fan te keapjen. Op in stuit bedarret er yn Tijuana, dêr't er de nachten trochbringt yn in [[bordeel]] en dêr't er kunde kriget oan topjockey [[George Woolf]]. It trainen fan Seabiscuit giet yn 't earstoan net sa geweldich. It hynder sit fol [[lulkens]], ferset him oan ien tried wei en skopt syn stâlen suver stikken. Howard hat sterke twifels oer it bist, mar de geduldige Smith is der wis fan dat er it hynder omturnje kin. Der moat allinnich noch wol in jockey fûn wurde dy't gek genôch is om sa'n mâlenien beride te wollen. Op in dei, wylst Seabiscuit wer ris in dwers sin hat en troch trije, fjouwer man yn 'e stringen holden wurde moat, sjocht Smith hoe't even fierderop in poerrazene Red Pollard yn in [[slaanderij|fjochtpartij]] in stik as seis [[stâljonge]]s fan him ôfslacht. Smith sjocht efterom nei Seabiscuit en wer foarút nei Pollard, merkt de oerienkomsten tusken harren op en beslút dat er syn jockey fûn hat. Howard nimt Marcela, Smith, Seabiscuit en Pollard mei werom nei syn pleats by San Francisco, dêr't de race-auto's út 'e stâlen helle wurde om plak te meitsjen foar hynders. Seabiscuit bliuwt lulk en dwers, oant Smith de [[merje]] Pumpkin by him yn 'e stâl set, dy't sa kalm is dat neat har wat docht. Troch de [[ynnovaasje|ynnovative]] training fan Smith leart Seabiscuit neitiid al syn ferkearde oanwensten ôf en begjint er by oefenings op [[hurddraversbaan|hurddraversbanen]] de baanrekôrs te ferpletterjen. Howard skriuwt it hynder yn foar ferskate lytse hurddraverijen oan 'e Amerikaanske westkust, dy't Seabiscuit ûnferwachts (foar oaren) wint. As lyts hynderke mei in te grutte jockey wurdt er beskôge as de [[underdog]] en groeit er út ta de favoryt fan it [[publyk]]. Wannear't Howard freget wat der eins fierder noch te winnen falt, wiist Smith derop dat der eastkant de [[Rocky Mountains]] noch in hiele hurddraverijwrâld bestiet dy't foar Seabiscuit ûnûntgûn terrein is. De hurddraverskampioen yn it easten is op dat stuit it racehynder [[War Admiral]], de winner fan 'e [[Trijefâldige Kroan (hynstesport)|Trijefâldige Kroan]]. Howard siket kontakt mei de [[miljonêr]] [[Samuel D. Riddle]], de eigner fan War Admiral, om in wedstryd tusken de beide hynders te beävensearjen, mar Riddle hat inkeld [[minachting]] foar Howard syn 'hynderke' en net minder foar it hurddraven yn Kalifornje as gehiel. Yn 'e [[prestiizje|prestizjeuze]] [[Santa Anita Handicap]], ien fan 'e wichtichste hurddraverijen fan Kalifornje, is Seabiscuit de ferwachte winner. Hy leit ek foar as it op 'e finish ta giet, mar Pollard syn [[blinens]] oan syn rjochtereach brekt him op as er te let gewaar wurdt dat in oar racehynder him oan 'e bûtenkant ynhellet. Hy ferliest de wedstryd mei in noaslingte en moat neitiid oan Smith syn [[lichaamlike beheining]] opbychte, dy't er oan dy tiid ta geheim holden hie. Smith is poer en advisearret Howard om Pollard te ûntslaan, mar Howard jout him syn eigen wurden werom troch te sizzen dat je net in hiel libben weismite kinne fanwegen in lytse skansearring. Riddle sjocht yn it ferlies fan Seabiscuit yn 'e Santa Anita Handicap it bewiis foar syn oertsjûging dat Seabiscuit neat foarstelt, mar Howard wegeret belies te jaan en brûkt de [[media]] om Riddle ûnder druk te setten fia de Amerikaanske [[publike opiny]]. Lang om let stimt Riddle mei [[tsjinnichheid]] ta yn in wedstryd tusken Seabiscuit en War Admiraal, mar hy hat ferskate betingsten. Yn it foarste plak moat de race plakfine op 'e hurddraversbaan [[Pimlico (hurddraversbaan)|Pimlico]] by [[Baltimore]], de thúsbasis fan War Admiral. En oard wol er dat foar de start net gebrûk makke wurde sil fan [[startpoarte]]n, sa't Seabiscuit wend is, mar fan in [[tou]] dat oerdwers oer de baan spand is en dat fallen litten wurdt as der in bel klinkt. Howard stimt dêrmei yn en reizget mei syn frou, syn hynder, Smith en Pollard op 'e [[trein]] hielendal nei de eastkust, dêr't se in wike krije om fan 'e fiere [[reis]] te bekommen. Smith en Howard bewurkmasterje dat se by [[nacht]], as alle potinsjele gleskegnuvers mei it fel oer de eagen lizze, op Pimlico traine kinne. Se besette in bel fan 'e pleatslike [[brânwacht]] en leare Seabiscuit oan om as in hazze út te naaien wannear't de bel klinkt. Inkele dagen foar de race wurdt Pollard troch in âlde bekende om help frege. De man sit finansjeel yn 'e knipe en wol in hynder ferkeapje. Hy tinkt dat de keapers in hegere priis jaan wolle as se topjockey Red Pollard op it hynder sjogge. It liket Pollard in lytse muoite ta, dat hy stimt ta. Op it stuit dat er op it hynder fuortriidt, wurdt even fierderop in [[trekker (lânbouwurktúch)|trekker]] opstarten, mei in [[útlaat (motor)|útlaat]] dy't knalt krekt as hy der bylâns komt. Syn hynder slacht op 'e rin en Pollard knoffelet út it [[seal (hynsteriden)|seal]] mar wurdt meisleept om't ien fan syn fuotten yn 'e [[stiichbûgel]] stykjen bliuwt. Hy oerlibbet it ûngelok, mar syn rjochterskonk is tebrizele en de dokter seit dat er mei ferrin fan tiid mei gelok wat omhobbelje kin, mar dat er nea wer ride sil. Howard is ree om 'e race mei War Admiral ôf te sizzen, mar Pollard leit dêr fan syn sikehûsbêd ôf it near op en hjit Howard om syn maat George Woolf op te skiljen. Dyselde komt oer en kriget fan Pollard ynstruksjes oer de eigenaardichheden fan Seabiscuit. De langferwachte "race fan 'e iuw", sa't it treffen tusken de westlike kampioen Seabiscuit en de eastlike kampioen War Admiral yn 'e media neamd wurdt, lûkt sa'n folk dat Pimlico de deis fan 'e wedstryd oan 'e kop ta fol sit. It ferslach wurdt yn it hiele lân live útstjoerd, en 40&nbsp;miljoen Amerikanen sitte oan 'e [[radio]] klústere om it spul te folgjen. [[Bedriuw]]en jouwe har [[wurknimmer]]s foar de doer fan 'e race frij, treinen ride net en de [[ekonomy]] komt in skoftke hast hielendal stil te lizzen. Seabiscuit nimt fan 'e start ôf de lieding, mar yn 'e fierste bocht hâldt Woolf it hynder yn, sa't Pollard him oanret hie, oant Seabiscuit War Admiral yn it each sjen kin. Dêrop seit er "Oant sjen," tsjin 'e oare jockey en jout er it hynder de frije leie. No't er de konkurrinsje goed opnommen hat, wol Seabiscuit nammenste mear winne en strykt er fuort as siet de duvel him op 'e hakken. Tsjin 'e tiid dat er oer de finish komt, leit er fjouwer hynstelingten op 'e folle gruttere War Admiral foar. It publyk wurdt wyld en it lân stiet op 'e kop. In pear [[moanne (tiid)|moannen]] letter rekket Seabiscuit [[blessuere|blessearre]] oan ien fan 'e foarskonken, in ferwûning dy't foar 't neist de ein fan syn racekarriêre betsjut. De [[bistedokter]] wol him ôfmeitsje, mar Howard leit dêr gau-gau it near op. It hynder wurdt thúsbrocht op Howard syn pleats yn Kalifornje, dêr't Red Pollard noch altyd mei syn eigen skonk yn it [[gips]] omrint. Hast in jier lang fersoarget Pollard eltse dei it hynder, en harren selskiphâlden docht har allebeide goed. Wannear't Seabiscuit op in stuit [[skrik]]t fan opfleanende [[fûgels]] en in stikje útnaait, sjocht Pollard dat it hynder wer drave kin. Fan dat stuit ôf begjint er Seabiscuit stadichoan wer te trainen, wêrby't er syn eigen kwetsbere skonk fuortsterket mei in [[spalk]]. Hy is derfan oertsjûge dat Seabiscuit wer hurddrave kin, en lang om let wit er Smith en Howard fan syn gelyk te bepraten. De earste wedstryd dêr't Seabiscuit oan meidwaan kin, is de Santa Anita Handicap, dy't hy en Pollard earder sa sneu ferlearen. It liket Pollard tige foechsum ta dat er dy race no dochs noch winne kin, mar Howard hellet ynstee Woolf derby en is fan doel om Seabiscuit wer troch dyselde beride te litten. Foar Pollard is dat in bittere pil, en hy is der dan ek tige lulk oer om't er mient dat it Howard inkeld te dwaan is om it winnen, wylst Seabiscuit likegoed syn eigen hynder is as Howard sines. Howard siket stipe foar syn beslút by Woolf, Smith en Marcela, mar dy hâlde it allegearre mei Pollard. Uteinlik docht bliken wêr't by Howard it wiere probleem sit: hy is sa njonkelytsen begûn om Pollard as syn soan te sjen, en hy is deabenaud dat er troch oan in nije race diel te nimmen syn swakke skonk sa skansearje sil dat er nea wer rinne kin. Wannear't Marcela derop wiist dat Howard net it rjocht hat om sa'n beslissing foar Pollard te nimmen, jout er úteinlings ta. Foar de race brûkt Pollard in mei in [[fiter]] straklutsen [[brace|skonkbrace]] fan behurde [[lear (stof)|lear]], dy't er sels ûntwurpen en makke hat. Oan 'e start sjocht er dat Woolf ek oan 'e race meidocht, op in folle minder talintearre hynder. Yn 'e wedstryd skytskoarje Pollard en Seabiscuit der yn 't earstoan allebeide wat tsjinoan om folút te gean, en fan gefolgen sakje se út 'e kloft mei har konkurrinten wei. Woolf lit him yn 'e fierste bocht nei harren ôfsakje, sadat Seabiscuit syn hynder rjocht yn it each sjen kin. Dat is foar him genôch om syn âlde selsfertrouwen werom te winnen, en hy bizet by Woolf wei en sjit as in pylk tusken de rest fan 'e konkurrinsje troch om mei ferskate lichemslingten te winnen. Yn in [[voice-over]] leit Pollard út dat it ferhaal fan Seabiscuit net, sa't faak tocht wurdt, giet oer in stikken hynder dat troch trije mannen wer hielmakke waard, mar ynstee oer trije stikkene mannen dy't troch it hynder en de omgong mei inoar wer hielmakke waarden. ==Rolferdieling== [[File:Jeff Bridges by Gage Skidmore 2.jpg|right|thumb|160px|[[Jeff Bridges]].]] [[File:Tobey Maguire 2007 Shankbone.jpg|right|thumb|160px|[[Tobey Maguire]].]] [[File:Chris Cooper at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|right|thumb|160px|[[Chris Cooper]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="425px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Charles S. Howard]] | [[Jeff Bridges]] |- | [[Red Pollard]] | [[Tobey Maguire]] |- | [[Tom Smith (hynstetrainer)|Tom Smith]] | [[Chris Cooper]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="425px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Marcela Zabala Howard | [[Elizabeth Banks]] |- | [[George Woolf]] | [[Gary Stevens (jockey)|Gary Stevens]] |- | "Tick Tock" McLaughlin | [[William H. Macy]] |- | [[voice-over|ferteller]] | [[David McCullough]] |- | [[Samuel D. Riddle]] | [[Eddie Jones (akteur)|Eddie Jones]] |- | Sam | [[Kingston DuCoeur]] |- | Annie Howard | [[Valerie Mahaffey]] |- | Frankie Howard | [[Dyllan Christopher]] |- | heit Pollard | [[Michael O'Neill (akteur)|Michael O'Neill]] |- | mem Pollard | [[Annie Corley]] |- | de jonge Red Pollard | [[Michael Angarano]] |- | Charles Strub | [[Ed Lauter]] |- | Dutch Doogan | [[Royce D. Applegate]] |- | [[James E. Fitzsimmons]] | [[Shay Duffin]] |- | [[Meksiko|Meksikaanske]] [[prostituee]] | [[Camillia Monet]] |- | assistinte/faam fan Tick Tock McLaughlin | [[Paige King]] |- | [[dokter]] yn [[Baltimore]] | [[Michael B. Silver]] |- | dokter yn [[Kalifornje]] | [[Ken Magee]] |- | [[bistedokter]] | [[Pat Skipper]] |- | kammeraatske fan Marcela | [[Michelle Arthur]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Seabiscuit'' waard [[regissearre]] troch [[Gary Ross]] nei in [[senario]] fan himsels op basis fan it [[non-fiksje]]boek ''[[Seabiscuit: An American Legend]]'' fan [[Laura Hillenbrand]] út [[2001]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Ross sels, [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]], [[Frank Marshall (filmmakker)|Frank Marshall]] en [[Jane Sindell]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[DreamWorks Pictures]], [[Spyglass Entertainment]], [[The Kennedy/Marshall Company]] en [[Larger Than Life Productions]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]87&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[John Schwartzman]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Randy Newman]]. [[File:Seabiscuit_workout_with_GW_up.jpg|left|thumb|250px|De echte [[Seabiscuit (hynder)|Seabiscuit]] by in training, mei [[George Woolf]] as berider.]] ===Opnamen=== <small>Boarne: [https://www.imdb.com/title/tt0329575/ ''Seabiscuit''] yn 'e [[IMDb]].</small> De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Seabiscuit'' setten op [[15&nbsp;oktober]] [[2002]] útein en duorren oant en mei [[17&nbsp;novimber]] fan dat jier. De binnendoarsênes waarden filme yn it [[studiokompleks]] fan 'e [[Universal Studios Hollywood]] yn [[Universal City (Kalifornje)|Universal City]], en de strjitsênes waarden opnommen yn it Lacy Street Production Center yn [[Los Angeles]]. De sênes mei de trainings en [[hurddraverij]]en yn it [[Santa Anita Park|Santa Anita Park & Racetrack]] yn [[Arcadia (Kalifornje)]] waarden op dat plak ek echt filme. Allyksa waarden de sênes op 'e [[Saratoga Race Course]] yn [[Saratoga Springs (New York)]] dêre opnommen. De sênes op 'e [[hurddraversbaan]] [[Pimlico (hurddraversbaan)|Pimlico]], yn [[Baltimore]], waarden yn it echt filme op 'e hurddraversbaan [[Keeneland]] yn [[Lexington (Kentucky)]]. De ymposante [[Colorado Street Bridge (Pasadena)|Colorado Street Bridge]] yn [[Pasadena (Kalifornje)|Pasadena]] is te sjen yn 'e [[sêne]] wêryn't Red Pollard yn lulkens en wanhoop de sek mei literêre klassikers, dy't er fan syn heit krigen hat, yn 'e rivier smite wol, mar him op it lêste stuit betinkt. Oare filmlokaasjes foar ''Seabiscuit'' wiene it [[spoarstasjon]] fan [[Fillmore (Kalifornje)]], in [[stoeterij]] yn [[Hemet (Kalifornje)]], it Fairplex yn [[Pomona (Kalifornje)]], it Langham Huntington Hotel yn Pasadena en it [[backlot]] fan Universal Studios Hollywood. Ek waarden der opnamen dien yn [[Paris (Kentucky)]] en [[Ontario (Kalifornje)]]. [[File:Field_warming_up_for_2009_Breeders_Cup_Classic_(4086989449).jpg|right|thumb|250px|It [[Santa Anita Park and Racetrack]] yn [[Arcadia (Kalifornje)|Arcadia]] wie ien fan 'e wichtichste film-lokaasjes foar ''Seabiscuit''.]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Seabiscuit'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[25&nbsp;july]] [[2003]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] yn [[premiêre]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[22&nbsp;july]] by [[platemaatskippij]] [[Decca Records]]. ''Seabiscuit'' waard op [[23&nbsp;febrewaris]] [[2004]] útbrocht op [[dvd]] en op [[10&nbsp;jannewaris]] [[2012]] ek op [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Seabiscuit'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 3^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>} fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy skreau: "De [[hurddraverij]]en yn 'e film binne [[spanning (narratology)|spannend]] om't se spannend wêze moatte; it bestiet net dat de film it op dat mêd ôfwitte litte soe. Mar [[senarist|skriuwer]]-[[regisseur]] [[Gary Ross]] en syn [[kameraregisseur]], [[John Schwartzman]], bejouwe har ferbjusterjende ticht by de aksje." [[File:Bush_art_(1697831089).jpg|left|thumb|250px|[[Keeneland]], in [[hurddraversbaan]] yn [[Lexington (Kentucky)|Lexington]], gie yn 'e film troch foar de hurddraversbaan Pimlico by [[Baltimore]].]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Seabiscuit'' in goedkarringspersintaazje fan 78%, basearre op 205 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, kwalifisearret de film as: "In positive, sij it sûkerswiete, [[epos|epyske]] fertelling oer in geastferheffend figuer út 'e [[sportskiednis|sporthistoarje]]." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Seabiscuit'' in goedkarringspersintaazje fan 72%, basearre op 43 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Seabiscuit'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]120,3&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $28,1&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $148,3&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $87&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $61,3&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. [[File:Pasadena_Colorado_Street_Bridge_2005.jpg|right|thumb|250px|De skildereftige [[Colorado Street Bridge (Pasadena)|Colorado Street Bridge]] yn [[Pasadena (Kalifornje)|Pasadena]] wie in filmlokaasje foar ''Seabiscuit''.]] ===Prizen=== ''Seabiscuit'' waard yn [[2004]] by de [[Oscar]]s nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 7 [[kategory]]en: [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste adaptearre [[senario]], bêste [[kamerarezjy]], bêste [[filmmontaazje]], bêste [[kostúm]]ûntwerp, bêste [[artdirection]] en bêste [[lûdsmixing]]. Fan dy nominaasjes wist de film lykwols net ien binnen te heljen; yn seis gefallen ferlear ''Seabiscuit'' it fan 'e [[epysk]]e [[fantasyfilm]] ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]''. By de [[Golden Globe]]s waard ''Seabiscuit'' datselde jiers nominearre foar twa prizen: [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]] en bêste [[byrol]] fan in akteur ([[William H. Macy]] as de eksintrike [[radio]][[ferslachjouwer]] "Tick Tock" McLaughlin). Fierders waard ''Seabiscuit'' ek nominearre foar de [[Screen Actors Guild Award]]s foar bêste byrol fan in akteur ([[Chris Cooper]] as [[Tom Smith (hynstetrainer)|Tom Smith]]) en foar bêste [[cast]]. [[Gary Ross]] waard as [[senarist]] nominearre foar de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario en as [[regisseur]] foar de [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy fan in [[langspylfilm]]. By de [[Satellite Award]]s waard ''Seabiscuit'' nominearre foar de prizen foar bêste byrol fan in akteur ([[Jeff Bridges]] as [[Charles S. Howard]]), bêste adaptearre senario, bêste kamerarezjy, bêste orizjinele [[filmmuzyk]], bêste filmmontaazje, bêste artdirection en [[produksje-ûntwerp]], bêste kostúmûntwerp en bêste [[lûd]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.seabiscuitmovie.com/ Offisjele webside fan ''Seabiscuit''] * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0329575/ Ynformaasje oer ''Seabiscuit'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Seabiscuit_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Seabiscuit'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske sportfilm]] [[Kategory:Histoaryske sportfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan DreamWorks Pictures]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Spyglass Entertainment]] [[Kategory:Film fan The Kennedy/Marshall Company]] [[Kategory:Film fan Gary Ross]] [[Kategory:Film út 2003]] [[Kategory:Film oer hynders]] [[Kategory:Film oer hynstesport]] [[Kategory:Film oer auto's]] [[Kategory:Film oer in ûndernimmer]] [[Kategory:Film oer in sporter]] [[Kategory:Film oer bistemishanneling]] [[Kategory:Film oer de Grutte Depresje]] [[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]] [[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]] la88cylvdjjls819yp0cqogs5eq4ttt 14 194030 1240571 2026-09-11T23:22:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1240571 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Histoaryske film| ]] [[Kategory:Sportfilm| ]] 1j5inrxrjqlt6co3jn8fq9b8k2rtkqp 0 194031 1240573 2026-09-12T04:39:25Z Kneppelfreed 2013 Side makke mei "{{Universele ynfoboks stêd | namme = Opwierde | ôfbylding = Hervormde_kerk_van_Opwierde_1.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Opwierde | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Opwierde}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=17..." 1240573 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Opwierde | ôfbylding = Hervormde_kerk_van_Opwierde_1.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Opwierde | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Opwierde}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = | netnûmer = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_18_49_N_6_52_26_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 19' N 6° 52' E}} | webside = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | lat_deg = 53 | lat_min = 18 | lat_sec = 49 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 52 | lon_sec = 26 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg | ôfbyldingstekst99 = "Opwierda" op in kaart fan de eardere gemeente Appingedam fan om 1865 hinne | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Opwierde''' ([[Grinslânsk]]: ''Opwier'', histoaryske namme: ''Opwierda'' is in earder doarp en hjoed-de-dei in [[wyk]] fan de stêd [[Appingedam]] yn 'e gemeente [[Iemsdelta]] yn 'e provinsje [[Grinslân]]. Opwierde leit oan 'e súdeastkant fan Appingedam en hat {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Opwierde}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}}). == Skiednis == De namme wurdt foar it earst neamd yn [[1228]] as ''Upwirthe''. Yn [[1453]] komt ''to vpwyrden'' en yn [[1581]] ''Upweerda'' foar. De namme is in gearstalling fan it [[Aldfrysk]]e ''up'' (heger, nei binnen ta lein) en ''wirth'' (terp, bewenne hichte) yn tsjinstelling ta [[Uitwierde]].<ref>G. van Berkel en K. Samplonius: [https://etymologiebank.nl/trefwoord/opwierde ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''], 2018 yn [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: "Opwierde"</ref> Op 'e terp yn it âlde doarp stiet de [[romanogoatyske]] [[tsjerke fan Opwierde]], boud yn 1235-1250. It [[Skip (tsjerke)|ienskippige]] gebou bestie oarspronklik út trije [[travee]]ën. De westlike travee waard yn [[1838]] foar de helte ôfbrutsen. Ek de frijsteande toer waard doe ôfbrutsen. De tsjerke is eigendom fan de [[Stichting Alde Grinslânske Tsjerken]]. It doarp hearde yn 'e [[Frânske Tiid|Frânske tiid]] foar in koart skoftke by de gemeente [[farmsum]] heard, oant dy dêrnei ferparte waard oer de gemeenten [[Delfsyl]] en [[Appingedam]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Appingedam]] [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] qm4f8g5rya1cl4m14blgyuudxibnb7l 1240575 1240573 2026-09-12T04:40:14Z Kneppelfreed 2013 heakje slute 1240575 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Opwierde | ôfbylding = Hervormde_kerk_van_Opwierde_1.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Opwierde | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Opwierde}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = | netnûmer = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_18_49_N_6_52_26_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 19' N 6° 52' E}} | webside = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | lat_deg = 53 | lat_min = 18 | lat_sec = 49 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 52 | lon_sec = 26 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg | ôfbyldingstekst99 = "Opwierda" op in kaart fan de eardere gemeente Appingedam fan om 1865 hinne | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Opwierde''' ([[Grinslânsk]]: ''Opwier'', histoaryske namme: ''Opwierda'') is in earder doarp en hjoed-de-dei in [[wyk]] fan de stêd [[Appingedam]] yn 'e gemeente [[Iemsdelta]] yn 'e provinsje [[Grinslân]]. Opwierde leit oan 'e súdeastkant fan Appingedam en hat {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Opwierde}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}}). == Skiednis == De namme wurdt foar it earst neamd yn [[1228]] as ''Upwirthe''. Yn [[1453]] komt ''to vpwyrden'' en yn [[1581]] ''Upweerda'' foar. De namme is in gearstalling fan it [[Aldfrysk]]e ''up'' (heger, nei binnen ta lein) en ''wirth'' (terp, bewenne hichte) yn tsjinstelling ta [[Uitwierde]].<ref>G. van Berkel en K. Samplonius: [https://etymologiebank.nl/trefwoord/opwierde ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''], 2018 yn [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: "Opwierde"</ref> Op 'e terp yn it âlde doarp stiet de [[romanogoatyske]] [[tsjerke fan Opwierde]], boud yn 1235-1250. It [[Skip (tsjerke)|ienskippige]] gebou bestie oarspronklik út trije [[travee]]ën. De westlike travee waard yn [[1838]] foar de helte ôfbrutsen. Ek de frijsteande toer waard doe ôfbrutsen. De tsjerke is eigendom fan de [[Stichting Alde Grinslânske Tsjerken]]. It doarp hearde yn 'e [[Frânske Tiid|Frânske tiid]] foar in koart skoftke by de gemeente [[farmsum]] heard, oant dy dêrnei ferparte waard oer de gemeenten [[Delfsyl]] en [[Appingedam]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Appingedam]] [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] kzqfymcidxvexy6ols02u35mn0gmai3 1240576 1240575 2026-09-12T04:41:50Z Kneppelfreed 2013 1240576 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Opwierde | ôfbylding = Hervormde_kerk_van_Opwierde_1.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = Tsjerke fan Opwierde | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Opwierde}} <small>({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}})</small> <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1787691659662 CBS]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GRf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Eemsdelta.svg|border|20px]] [[Iemsdelta]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = | netnûmer = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_18_49_N_6_52_26_E_scale:12500_type:city_region:NL|53° 19' N 6° 52' E}} | webside = [https://www.stadappingedam.nl/ontdek-appingedam/zien-doen-en-beleven/ Side stêd Appingedam] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Grinslân | lat_deg = 53 | lat_min = 18 | lat_sec = 49 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 52 | lon_sec = 26 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Netherlands,_Appingedam_(Jukwerd,_Marsum,_Opwierda,_Solwerd,_Tjamsweer),_map,_around_1865-1870.jpg | ôfbyldingstekst99 = "Opwierda" op in kaart fan de eardere gemeente Appingedam fan om 1865 hinne | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Opwierde''' ([[Grinslânsk]]: ''Opwier'', histoaryske namme: ''Opwierda'') is in earder doarp en hjoed-de-dei in [[wyk]] fan de stêd [[Appingedam]] yn 'e gemeente [[Iemsdelta]] yn 'e provinsje [[Grinslân]]. Opwierde leit oan 'e súdeastkant fan Appingedam en hat {{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|Opwierde}} ynwenners ({{Statistyk wenplak Grinslân ynwenners|TXT=Year}}). Foar adressen en postkoades leit Opwierde yn Appingedam. == Skiednis == De namme wurdt foar it earst neamd yn [[1228]] as ''Upwirthe''. Yn [[1453]] komt ''to vpwyrden'' en yn [[1581]] ''Upweerda'' foar. De namme is in gearstalling fan it [[Aldfrysk]]e ''up'' (heger, nei binnen ta lein) en ''wirth'' (terp, bewenne hichte) yn tsjinstelling ta [[Uitwierde]].<ref>G. van Berkel en K. Samplonius: [https://etymologiebank.nl/trefwoord/opwierde ''Nederlandse plaatsnamen verklaard''], 2018 yn [http://etymologiebank.nl etymologiebank.nl], stekwurd: "Opwierde"</ref> Op 'e terp yn it âlde doarp stiet de [[romanogoatyske]] [[tsjerke fan Opwierde]], boud yn 1235-1250. It [[Skip (tsjerke)|ienskippige]] gebou bestie oarspronklik út trije [[travee]]ën. De westlike travee waard yn [[1838]] foar de helte ôfbrutsen. Ek de frijsteande toer waard doe ôfbrutsen. De tsjerke is eigendom fan de [[Stichting Alde Grinslânske Tsjerken]]. It doarp hearde yn 'e [[Frânske Tiid|Frânske tiid]] foar in koart skoftke by de gemeente [[farmsum]] heard, oant dy dêrnei ferparte waard oer de gemeenten [[Delfsyl]] en [[Appingedam]]. {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{Iemsdelta}} [[Kategory:Appingedam]] [[Kategory:Plak yn Iemsdelta]] oriast40qj63mkmesb5xzrweundv0j0